-Tarix zadiche urush we köchüsh emes, Olturaqlishish we dewlet qurup medeniyet yaritishtin ibarettur!

-Xatiremdin

Yazarmen: Kurasch Umar Atahan tüzgen

Türükler bolupmu Uyghurlar qedimqi Sümerlarning bugünki ewlatliridur! Uyghurlar tarixta Iskit, Saka, Massaget, Hun, Yawchi, Iftalit we Türük dep atalghan bolup, bezide özige bashqa xeliqlerni qoshuwalghan bolsa, Bezide bashqa milletlerning shekillinishige aktip tesir körsetken.

Türükler jümlidin Uyghurlar qedimki Sümerlarning we Iskit we Sakalarning biwaste ewlatliridur. Qanche ming yildin béri Awropa -Asiya quruqlighida weziyetke qarap bezide yerlerde muqum olturaqliship yashighan bolsa, Bezi yerlerde köchmen charwichiliq bilen, Yene bezi yerlerde muqim olturaqlashqan halda Tarimchiliq , hem köchmen chawachiliq, hem Béliqchiliq, Hem Awchiliq bilen oxshashla waqitta parallil shekilde tirikchilik qilip kelgen. Shunga ejdatlirimiz oxshimighan tarixi kitaplarda, oxshimighan dewirlerde, Oxshimighan dewletlerde Bezide Déhqan, Bezide charwachi, Bezide Béliqchi yene Bezide Awchi, dep tilgha élinip kelgen.

Meselen: Hazir Uyghuristan ailisi oxshashla waqitta asasliqi déhqanchiliq, qol hünerwenchilik we soda-sanaettin bashqa hem charwichiliq, hem béliqchiliq, hem awchiliq, hem baghwenchilik….kesipliri bilen meshghul bolup yashaydu.

Ghayri Türük istilachiliri «Wehshi köchmenler» dep burmilap körsitishke tirishqan türkler, emeliyette Sümer dewri we Iskit–Saka haqani Alp Er Tunga dewridin tartip, chong qele-sheherlerge we nahayiti mukemmel memariyetge ige medeniyetlik dewletlerni qurup yashighan sivilizatsiyeleshken bir millet idi.

Poykent we Buxaraning talan-taraj qilinishï:

Quteybe bin Muslim 706-yili Poykentke kirgende, bu sheherni peqet ishghal qilmay, belki sheherning pütün memariyelik qurulmisini we sen’et mirasini buzup, eslihelerni yoq qiliwetti. Sheher xeziniliride bar bolup, etiwarlap saqliniwatqan türki xeliqlerning metallurgiye bilen alaqidar qol hüner we Sennet

Eserlirini buzghunchiliqqa uchratti.Hüner we texnikni ispatlaydighan zor miqdardiki altun we kümüsh eserler quyma kulchelerge aylanduriwitildi.

Bu, peqet bayliqni tartiwelishla emes, belki sen’et we injenerlik tarixini-mu yoqitish idi.

Türk tarixida Talkan we Jurjan weqeliri bilen bashlan‘ bu jeryan, addiy yer zminé elish yaki dinni tarqitish (fetih) herikiti emes; Belki bir milletning mewjutluqini, kimlikini we minglighan yilliq toplan’ghan medeniyet mirasini nishan qilghan, Jemiyetni toluq qaplama medeniyet we etnik qirghinchiliqidur.

Bu jeryandaki meqset, türüklerning peqet janinila elish emes, belki ularni tarixsiz we yiltizidin ayrip, medeniyet sehnisidin öchürüp tashlash idi.

Saray memariyesi we simwolizm:

Qeshqer, Turfan, Samerqent we uning etrapidiki türü sheher saraylirining tamliri, Hunlar we Sakalar dewridin kelgen böre, ejdiha we bürküt shekilliri bilen bezelgen idi. Bu qurulushlar «but» degen bahane sewep bilen yer bilen yeksan qilin’ghan; türüklerning kosmologiyelik dunyqarishini tashqa oyup qaldurghan bu «tapular» qesten untulushqa mehkum qilin’ghan.

Talkan we Jurjan’ga oxshash weqelerde, ereb istilachilirining mabed we kütüpxanilarni köydürüshi peqet diniy hujumla emes idi. Bu mabedlarning ishikliri we tamlirida jay alghan, türk tarixining «tapusi» hesablinidighan bu altun we tash simwollar (böre, ejdiha, bürküt) qesten parchilan’gan we berbatqilin’ghan.

Meqset, türüklerni simwolsiz, tarixsiz we bayraqsiz qaldurup, «yiltizi yoq köchmenler» degän yalghanni muqimlashturush idi.

Bilim qirghinchiliqi: kütüpxanilarning köydürülüshi

Bir milletning kelgüsini yoqitishning eng éniq yoli, uning ötmishige dair yezilma xatirisini yoqitishdur. Talkan we Jurjanda yüz bergen ijtima’iy qirghinchiliq, kütüpxanilarning köydürülüshi Bilen Mektepler, kütüpxanilar Yoq qilindi, alim we Sennetkarlar öltürüldi, bu Ish Islam Bayrighi astidaki bilim qirghinchiliqigha aylandi.

Qeshqer, Turfan, Kucha, Xarezm we Buxara kütüpxaniliri:

El-Biruni aghrinip bayan qilghinidek, türklerning astronomiye, tebabet, matematika we döwlet bashqurush (töre) heqqidiki barliq yezilma bilimliri otqa tashlan’ghan. Köydürülgini peqet qeghezler emes, belki türü tarixiy chongqurluqi we ilmiy kimliki idi.

Til we yeziqni yoqitish:

Türük yeziq sistemisini (tamghilarni) we tilni bilgen alimlar, katiplar we kamlirining sistemiliq halda öltürülüshi, «türük tarixi yeziqsiz» degen yalghangha zemin hazirlash üchünidi. Esli menbe yoq qilin’ghachqa Bügün türük tarixini Xitay, Erep we Paris menbeleridinla ügünimiz. Bu degenlik érqi we Kultural yoqutushning kütüpxana we mektepni köydürgen otlarning we Milliy we kultural qirghinchiliqning bewasite netijisidur.

Talkan we Jurjan: ijtima’iy we téxnikiliq qirghinchiliqi

Türkistanda 710–716-yillar ariliqida yüz bergen qetli’amlar, türük milletining «usta-shagirt» zencirini üzüp tashlidi.

Téxnikiliq xatirining üzülüshi:

Qeshqer, Turfan, Kuchar, Talkan we Jurjanda qilichtin ötküzülgen on minglighan Awam Ichide minglighan blimlik ziyalilar we hünervenler bar idi. Bir milletning sheherlirini layihelaydighan we ulugh mabedlirini quridighan sinipi meqsetlik we téxnikiliq yollar bilen yoqitilghanda, u milletning qayta sheher qurushi, nadir Eserlerni yézishi yüzligen yillargha qeder toxtap qalidu.

Kimlik mejburiyiti:

Mabedlarni yiqitip, üstige yat qurulushlarni selish, türüklerni öz zéminida mehmandek yatlashqan halitige chüshürüshni nishan qilghan pisixologiyelik hereketning bir qismi idi.Ming lyler, İlterish Qaghan qebri we delillerning tépilishi:

Bügün Ming öyler, Eski qolyazmilar we  İlterish Qutluq Qaghan abide qebirining tapilishi, erebler Qeshqer, Turfan, Kuchar Talkan we Jurjanda yoq qilduq degen medeniyetning yer astidin qayta awaz chiqirishidin ibaret pakitlarning biridur.

Bu abide qeber; memariyesi, yeziqi we ebədiy haliti bilen, türüki xeliqlerning hechqachan peqet chedirdin ibaret köchmen charwichi millet emeslikini, eksiche abide qeberler we mabedlarni qurghan yuqiri derejilik döwlet nizamigha ige bolghanliqini ispatlidi.

Türük döwlet en’eniside bayraq mesilisi, zamaniwi dewirlerde yasighan tött bulungluq kiyim-kechektinla ibaret emes. Bu toghridiki eng chong xataliq, bugünki shekillerni ötmishte izdeshtur.

Türüklerning bayriqi, mejaziy bir parche rext emes; belki hökümranliqni, armiyini we qaghanliqning ilahiy küchini bildüridighan tughdur.

Tugh sistemisi: bayraqning heqiqiy shekli

Göktürkler we Uyghur dewride bayraq, neyzining uchigha ornitilghan altundin quyulghan bir büre béshi we neyzige yoqurni boylap töwen’ge sozulghan shekilde békitilgen kök asman renglik ipek lentalardin terkip tapqan.

Zamaniwi ményatur we heripi sızimlarning kelip chiqishi:

Bügün torda yaki kitablarda körülidighan kök zemin üstidiki yeshil/seriq büre shekillik bayraq, emeliyette shu neyzilik tughning qeghezge chüshürülgen alahiyde zamaniwi layiһisidur.

Kök zemin: Gök Tengrini we asmanni bildüridu.

Büre sheklining rengi: Esli tughlardiki altun metalni bildüridighanliqidin seriq yaki altun-yeshil renglerde sızilidu.

Tarixiy delil (Sui we Tang xatirileri):

Xitay imperiye yillanmiliri, Göktürk we Uyghur qaghanlirining derwazisi aldida turghuzulghan, üstide altundin büre bashi bar sanchiqlarni (tughlarni) qorqunch bilen xatirige alghan. Bu, xiyaliy simwol emes, belki düshmen teripidin tizimgha elin’ghan döwlet protokolidur.

İmza (tamgha) bilen bayraq (tugh) arisidiki perq

Tagh kechisi bayraq idi. degenlerning xataliqi, bir sülale möhri bilen armiye sanchiqini arilashturghanliqidur. Türük dewlet nizamida bu ikisi hechqachan bir-birining ornigha qoyulmaydu:

Tagh kechisi (teke): Bu, Ashina sülalesining (qaghan soyi) shexsi tamghisidur. Qaghan xet yezgende, tashqa möhür basqanda yaki shexsi mülkini belgüligende buningdin paydilin’ghan. Yəni bu, döwletning imzasidur.

Büre bashliq tugh: Bu, armiyening we milletning bayriqidur. Jeng meydanida armiye, qaghanning shexsi möhri emes, belki altun büre bashliq sanchiqning keynidin yüridi.

Bashqa türük döwletliride simwolizm:

Bayraqlar xiyaliy degenler, ming yil burunqi rextning chirip ketishini bahane qilidu. Ema bu simwollar tashqa we metalgha oyulghan:

Büyük Hun imperiyesi: Xitay menbeleride «Lung» (ejdiha) dep xatirilen’gen we mabedlarning tamlirini bezep turghan shekiller, Hunlarning hökümranliq simwolidur.

Kök Türük we Uyghur Émparaturluqliri Asare Etiqeleri…

Qarahanliqlar, Seljuqlar we Ghaznewiler: Derex, Qosh bashliq bürküt yaki Ghazne tawus qushi shekilliri, memariyelik qurulushlar we dewir tengiliri (pulliri) üstide körülidighan eniq delillerdur.

Atatürk 1930-yillarda biwasite tekitligen we «Türk Tarih Tezi» arqiliq dunyagha jakarlighan heqiqet shuki; türükler dunya medeniyetining qurghuchi asasi amilliridin biridur. Germaniye akademiyilirining ötken yili élan qilghan ilmiy melumatlirimu, bu qirghinchiliq külidin qayta tugulghan heqiqetlerni delillidi.

Orhun Alacam

Akademik menbeler:

Chavannes, Edouard. Documents sur les Tou-kiue (Turcs) occidentaux.

Togan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş.

Esin, Emel. Türk Kozmolojisine Giriş.

Kyzlasov, L. R. Ancient Turkic Monuments and Banners.

Atatürk, M. K. Türk Tarihinin Ana Hatları (1930).

Pars, Ereb dep atilidighan tarix, emeliyette öz türk tarixidur.

Wenn du möchtest, kann ich im nächsten Schritt

• die Orthographie weiter vereinheitlichen,

• eine akademisch-kritische Version erstellen oder

• den Text parallel Arabisch–Lateinisch zeilenweise gegenüberstellen.

UKM

18.01.2026 Gérmaniye