Küresh Atahan Eserliri

ORTAQ PIKIR, ORTAQ YOL WE ORTAQ GHAYE ÜCHÜN KÜRESH!ATAHAN-F

Sherqiytürkistanda Édéologiye Saheside Saqliniwatqan Meseliler

Korash Atahan

Biz  ilgirki édiologiye sahesige ayit ilmiy izdinishlirimizde Xitay tajawuzçilirining wetinimiz Şerqiy Türkistanda yolğa qoyiwatqan dölet térorizimining jinayi pakitlirini, Xitay hökümitining xelqimizni térorizim qalpiqi astida basturuşni dawam qiliwatqanliqini, türlük siyasiy eyipler bilen tutqun qilip, érqiy qirğin yürgiziwatqanliqini, pikir qiliş erkinlikimizni tosup, milliy mediniyitimizge éğir ziyan séliwatqanliqini, xelq’aradiki biz bilen heç bir alaqisi bolmiğan Islam bilen niqapliniwalghan qarangghuluqtiki  rezil küçlerning tugdurğan mesililirini, neççe ming yildin béri dawamlişip kéliwatqan, milliy mediniyet enenimiz bilen bağlap çüşendürüp, xelqimizning rohiy dunyasida ezeldin yiltiz tartqan musteqilliq iddiysige qattiq zerbe bérip, idilogiye sahesidiki tazilaş herkitini zor küç bilen yürgiziwatqanliqini, insaniyet tarixida siyasiydin xaliy halda mewjut bolup kéliwatqan diniy étiqad erkinlikige qattiq çek qoyup, diniy zatlarni tajawuzçi kommunistlarning menpetige uyğun petiwalarni çiqirişqa mejburlawatqanliqini we milliy mediniyitimiz we diniy itiqadimizgha zeherxendilik bilen buzghunchiliq qiliwatqanliqini otturga qoyğan iduq.

Bu yilliq dokilatimizda Xitay tajawuzçilliri teripidin üsti oçuq türmige aylandurup qoyulğan, 1 milyon 8 yüz 50 ming kwaderat kélometirdin aşidiğan bu zéminda, 10 ming yillap yaşap kéliwatqan, nopusi 20 milyondin aşidiğan, Xitaylarğa diniy étiqad, érqiy alahidilik, mediniyet en’enisi mediniyet tarixi we yaşaş usuli qatarliq jehetlerde hergizmu oxşimaydiğan, tarixta ejdatliri Arisaçk, Tohar, Iftalit, Turan, Hon, Türük, Soğdiy, Oğuz / Uygur degen namlar bilen atilip kéliwatqan bir xelqning özlirining insaniy heq hoquqliridin, Xitay tajawuzçiliri teripidin dunyaning herqandaq bir yéridin örnigini tapqili bolmaydiğan, insan qélipidin çiqqan bir şekilde asta-asta mehrum qalduriliwatqanliqini, musteqil yaşaşqa we özining teqdirini özi belgüleske til- yéziq, etnik alahidilik, tarix, teritoriye, mediniyet, diniy étiqad, örpi-adet we yaşaşaş alahidilikliri jehetlerdin şertliri toşidiğan bir qedimiy milletning siyasi réqipliri teripidin „neslini qurutiwétis tehditi“ ge uçrawatqanliqini neşriyatçiliq, axbaratçiliq, uçur alaqe, ma’arip, din, asasiy qatlam siyasiti we til-yéziq qatarliq témilarda bayan qilip ötimiz.

1 ) Xitay Hökümitining Neşriyat – Metbuatçiliq Sahesidiki Zorawanliqi:

Biz aldinqi qétimliq dokilatimizda Xitay hökümitinig 2002-yili kirgendin buyan Şerqiy Türkistanda idilogiye saheside keng kölemde yoqitis siyasitini yolğa qoyiwatqanliqini, pütün Şerqiy Türkistan miqyasida wehşilik bilen kitap köydüriske başliğanliqini, we bu herketning melum jehettin Xitay merkiziy hökümiti 2002-yili çiqarğan ötken yili 9-ayning 1-künidin tartip Şerqiy Türkistandiki Universititlarda Uygur tilida ders ötüşni emeldin qalduruş buyruqi bilen çétisliq ikenlikini bayan qilğan iduq.2002-yili 31-mart küni Xitay hökümiti Ürümçide yoquri qatlam kommunist emeldarliriğa Idilogiye saheside milliy bölgünçilikke qarşi turuş boyiçe qayta terbiye éliş seperwerlik yiğini éçip, musteqilliq heriketlirimiz we xelqimizning naraziliq heriketlirige qandaq zerbe bérişning çara tedbir, pilan we programmilirini qayta otturğa qoydi. Yiğinda jallat Wang Lequan söz qilip, bu qétimqi heriketning asasiy nişani her derijilik gézit journallar, metbuat we neşiryat tarmaqliri hem radio teleweziye systimisi bolidiğanliqini, bu heriketni jaylar we asasiy qatlamlarğiçe kéngéytip bu sahede milliy bolgünçi küçlerni uzaqqiçe baş kötürelmeydiğan qiliwitiş, mesile bar dep qaralğan orun we şexislerni qattiq bir terep qiliş, ming orun yaki ming şexis xata jazalansimu birni tordin çüşürüp qoymasliq heqqide muhim yolyoruq bergen idi..

Xitay hökümiti 2002-yil aprelning béşida neşeriyat we gézit-journallarni we metbuat boyumlirining tarqitiliş yollirini qattiq tertipke séliş heqqide jiddiy uxturuş çiqarğan idi.Uxturuşta milliy musteilliq küçlirining kitap-materiyal we gézit-journallarni qolğa çüşüriwélip, döletning siyasiy mexpiyetliki we bixeterlikige éğir tesir yetküziwatqanliqi, buning aldini éliş üçün neşir boyumliridiki gumanliq dep qaralğan eserlerni tekşürüş we tarqiliş yollirini qattiq nazaret qiliş lazimliqi, bu mesililerge çétişliqi bolğan orun we şexislerni qattiq bir terep qiliş kérekliki, mesile bar dep qaralğan gézit journallarni toxtitiş kérekliki tekitlengen idi.

2002-yili marttin başlap Xitay hökümitining axbarat- neşiryat sahesini tutqa qilip, Şerqiy Türkistan musteqilliq herketlirige bériwatqan zerbisi téximu ewjige çiqti. Xitay hökümiti 2002-yil kirgendin buyan „idilogiye sahesidiki milliy bölgünçilikke qarşi küreşni qanat yaydurus boyiçe qayta terbiye éliş herkiti“ digen atalmiş siyasiy herketni başlap, Uygurlarning tili, dini, tarixi, mediniyiti we edebiyat- sen’itige téximu küçlik zeherxendilik qilp, „Qédimki hüner- sen’et risalisi“, „Uygurlar“, „Honlarning qisqiçe tarixi“, „Qedimki Uygur edebiyati“, „Çala tegken oq“, „ Uygur Seidiye xanliqining qisqiçe tarixi“, „Leyiğan bulaq“, „Déhqan bolmaq tes“, „Oyğanğan zémin“, „Soğa“, „Qum başqan şeher“, „Yiraq qirlardin ana yerge salam“…. qatarliq kitap, ün-sinalğu kasetliri we musteqilliq terepdarliri hésaplanğan bir türküm jamaet erbapliri yazğan hem ular heqqidiki materiyallar, we foto süretler bésilğan Gézit –jurnallarni çekles buyriqi çiqirip, xelqning qarşiliqiğa qarimay zorawanliq bilen yiğip, türkümlep köydüriske baslidi. Bu herket 2002- yilning basliridin tartip Ürümçi, Gulja, Altay, Çöçek, Böretala, Turpan , Qumul, Korla, Aqsu, Artuş, Qeşqer we Hoten rayonlirida yolğa qoyulğan bolup, milyondin artuq din, tarix, pelesepe, örpe-adet, edebiyat-senet we ayrim hüner-tehnikiga ayit kitap, jurnal, gézit we başqa ün- sin boyumlirining mejburi yiğiwélininp köydürülisi, yüz mingliğan biguna xelqning „Islam téroristi“, „milliy bölgünçi“ degendek namlar bilen eyiplinip türlük usullarda jazalinisi, waqit, iqtisat we pisihik jehettiki xelqqe keltüridiğan ornini toldurğili bolmaydiğan éğir ziyini bilen hilimu üzliksiz türde élip bérilmaqta.

Bu weqeler Şerqiy Türkista information merkizi teripidin qolğa çüsürülgen töwendiki bir qisim Xitay metbuatlirida élan qilinğan höjetlik materiyallarda Xitay hökümitining idilogiye saheside élip barğan birinçi basquçluq qirgginçiliq herkiti mundaq xewer qilindi.“www.tianshannet.com“ning 2002-yil 3-ayning 24- künki xewiride éytilisiçe Xitay hökümiti idilogiye saheside qattiq zerbe bériş jeryanida milliy musteqilliq herkiti bilen şuğullanğan 7 çong weqeni bir terep qilğan, 377 ademni éğir jazaliğan, 9115 ademni tutqun qilğan. „ http://www.tianshannet.com „ning 2002-yill 5-ayning 31- künki yene bir xewiridin qarğanda Xitay hökümiti „qattiq zerbe bériş herkiti“ başlanğandin kéyin Şerqiy Türkistanda 20 din artuq milliy musteqilliq gorohini pas qilğan, 100 din artuq milliy mujahitimizni tutqun qilğan, 6000 pay oq, 140 dane quralni qolğa çüsürgen, 10 yer asti qarşiliq körsütis orni we 500 din artuq jamaet sorununi piçetlengen, islamdiniga ayit 3 kitap yiğiwélinip köydürüp taşlanğan. Yene bu xewerde éytilisiçe“ qattiq zerbe bériş herkiti“ başlanğandin boyan 30 mingdin artuq türlük milliy toqunuşqa a’it türlük işlar qanuniy jehettin birterep qilinğan, 1000 din artuq goroh yoqutilğan, 40 mingdin artuq adem jazalanğan. Biz biliş imkaniyitige ige bolğan, Xitay hökü-miti élan qilğan bu xewerning rialliqni ipadilep bériş derijisining qançilikliki heqqide éniq tepsili pakitqa ige emesmiz, emma islamga a’it 3 kitapning çeklengenliki heqqidiki xewiri ularning mediniyet saheside yürgüziwatqan dölet térorizimini xelqara jamaetçiliktin qattiq sir saqlawatqanliqini körüwalalaymiz. Dimek Xitaylarning idilogiye saheside élip barğan wehşiy herkiti mediniyet saheside 3 kitapni çekles bilenla ahirlasmiğan. Éniq melumatlardin qarğanda jazalanğan orun we şexis, neşirdin toxtutulğan gézit- journal, kitap materiallardin başqa pütün Şerqiy Türkistan miqyasida köydüriwétilgen kitap, gézit-journal, ün-sin boyumliri we adettiki neşir boyumlarning sani 1 milyondin aşidiğanliqi mölçerlenmekte.

Xitay hökümiti nahayiti köp küç çiqirip nöwette neşir qiliniş aldidiki qol yazmilarni we qedimqi eserlerni tekşürüşke başliğan.we qedimqi eserlerdin putaq çiqirip türlük bahane izlep ularni yoq qilişning koyiğa çüşken.

Bu jeryanda 54 hil gézit-journalni neşirdin toxtatqan,“ Bulaq“, „Dunya edebiyati“, „Miras“qatarliq 20 mige yéqin gézit- jornallarning sehipisini qisqarqan, 100 ge yéqin neşriyat- axbarat ademlerni türlük bana sewepler bilen xizmitidin élip taşliğan yaki wezipisidin tohtutup qoyğan.

Xitay hökümiti yigiwélip köydürgen kitaplar ilim-pen, hüner senet, pen-tehnika, din we tarixqa munasiwetlik bolup, bu heriketning astiğa Xitay hökümitining meniwi bayliqlirimizni talan taraj qilip, herqandaq işta Xitayning qoliğa qaraydiğan, özi musteqqil héç iş qilalmaydiğan, başqilar teripidin téngilğan tengsizliklerge ün- tinsiz boysunidiğan, béqindi haletke keltürüştin ibaret siyasiy qara niyiti yoşurunğan.

2 ) Xitay Hökümitining Keng Asasiy Qatlamlardiki Zorawanliqi:

Şerqiy Türkistan information merkizi qolğa çüşürgen axbaratlar, öz muxbirlirimizning wetendin yolliğan xewerliri we Xitay metbuatliridiki insanperwerlikke we kişilik hoquqqa munasiwetlik problimlerge ayit mesililerni töwendikidek bayan qilimiz.

Öz muxbirimiz Uçqunning wetendin yolliğan xewirige qarğanda Xitay hökümiti 2002- yil pewral eyidin başlap, wetinimiz Şerqiy Türkistanning keng asasiy qatlamlirida milliy musteqilliq herketlirimizge idilogiye saheside qattiq zerbe bérişni başliğan. Xitay hökümitining wetinimiz Şerqiy Türkistandiki jamaet xewpsizlik nazariti bilen dölet bixeterlik nazariti birlişip, Atalmiş Xinjang Uygur aptonom rayonluq kütüpxanida milliy musteqilliq herketlirimizni „térorizim“ we „döletni parçilaşqa orunuş“ jinayiti témisida eyipleş mezmun qilinğan paş qiliş körgezmisini açqan. Xitay hökümiti Ürümçi şeheridiki nazaret, idare, soda tijaret tarmaqliri, aliy mektep, ottura téhnikum, ottura başlanguç mektep, sot, teptiş, jamaet xewpsizlik tarmaqliri, quralliq qisimlar we edare jemiyetlerdiki neççe on ming ademni seperwerlikke keltürüp, ularni mejburi rewişte körgezme körüşke hem tesirat sözleske, emiliy herkiti bilen musteqiliq herketlirige qarşi turuşqa orunlaşturğan.

Muxbirimizning igellişiçe bu qétimqi körgezmige Xitay jamaet xewpsizlik tarmaqliri qattiq mexpiy saqlap kelgen 400 parçidin artuq foto süret qoyulğan bolup, bu foto süretlerde milliy qehrimanlirimizning Xitay sahçi dairliri bilen jan tikip élişiwatqan, şuningdek Xitaylarning qoliğa çüşüp qéliştin awal özlirini öltüriwalğan, Xitay quralliq qisimliri teripidin wehşiy qiynaqqa éliniwatqan, étip öltüriliwatqan, tutqun qiliniwatqan, öltürüşke élip méngilğan, siyasiy jehettin eyiplengenlerning insan qélipidin çiqqan şekiller bilen xorliniwatqan, oçuq hem yepiq sot qiliniwatqan, höküm élan qiliniwatqan, balilar we anilarning zar-zar yiğa zare qiliwatqan körünişliri orun alğan.

Öz muxbirimiz Tömür Çoqqining wetendin yolliğan xewiride Xitay hökümiti 28- mart küni Ürünçide til yéziqimizğa qaratqan ziyankeşlik qiliş herkitini dağduğiliq başliğan, hem tarix, din, edebiyat-senet qatarliq sahilerge çétilidiğan neççe ming parçe Uygur til yéziqidiki kitap – materiyal we gézit journallirimizni mejburi yiğiwélip, Dongshen rayonidiki ehlet bir terep qiliş meydanida köydürwetken edi. Şunungdin kéyin Xitay hökümiti bu herketni xuddi ot apitidek Şerqiy Türkistanning bulung puşqaqliriğa qeder tutaşturdi.

“Qeşqer géziti“ ( Xitayçe neşiri) 2002 – yil 7 – ayning 21 – küniki xewirige qariğanda Xitay hökümiti Qeşqer rayonining Yopurga, Qargiliq nahieliride arqa- arqidin Qeşqerning 12 nahiye we bir şeher wekilliri qatnaşturulğan çong yigin éçip, idilogiye sahesidiki atalmiş „Is1am térorisimi“ we „milliy bölgünçilik herketliri“ ge 1- basquçluq zerbe bériş herkitining gelbilik ahirlaşqanliqini , 2 – basquçluq herketning başlanğanliqini élan qildi. Xitay hökümitining 1- basquçluq mediniyet saheside tazilaş wehşi herikiti 2002 – yil marttin başlap pütün Şerqiy Türkistan miqyasida yolğa qoyulğan idi.

“Qeşqer Géziti“ning 2002 – yil 28 – maydidiki xewirige asaslanğanda Xitay hökümiti 14 – maydin 28 – maygiçe bolğan ariliqta Qeşqer şeheridila 42 ming 320 parçidin artuq Uygur til-yéziqidiki kitapni köydüriwetken.

Öz muxpirimiz Yorungqaşning 2002 – yili 6 – ayning10 – küni wetendin yolliğan xewirige qarğanda 6 – ayning 4 – küni Hotenning Çira we Keriye nahiyeliride Xitay hökümet dairliri neq meydan yigini çaqrip, bir türküm kitap materiyallarni mejburi yiğip bir terep qiliş heqqide jiddiy buyruq çiqirip 4, 5 kün ötkendin kéyin Xitay saqçilliri bu herketni bahane qilip öymu-öy basturup kirip ahturus élip barğan hem qarşiliq körsetti degen bahane bilen türkümlep adem tutqun qilğan.

2002 – yili mayda Qeşqer seheride keng kölemde kitap köydürülgendin kéyin, Xitay hökümiti téximu wehşiylisip, yerlik xelqlerning musteqilliq rohi we diniy étiqad erkinlikige qarşi zora-wanliq herkitini pütün Qeşqer welayiti miqyasida élip bérişqa başlidi.Şerqiy Türkistan informatsion merkizining wetendin alğan melumatliriga qarğanda „ Qeşqer géziti“ning 4 – iyuldiki xewiride Xitay hökümitining idilogiye saheside élip bériwatqan, yerlik xelqlerning kişilik höquqi we insaniy tuyğulirini ayaq-asti qilidiğan bu heriket Qeşqer wilayitining Yopurga, Mekit, Yéngihésar nahieliride élip bérilişqa başliğan.Yopurga nahiyelik kommunistlarning partiye mektipi 5 qarar kurs éçip, Xitay hökümitining yerlikke qaratqan basturuş herkitining yerlik ademler arisidiki 60 neper tayançlirini yétüstürüp çiqip, ular arqiliq yéza qişlaqlqrdiki hökümet xadimliri, ziyalilar, oqutquçi, isçi-xizmetçilerni mejburi yiğip, milliy musteqilliq we diniy erkinlikke qarşi témidiki kino filimliri, radio-televiziye programmiliri, gézit-zurnal we kitap materiyallarni ügünişke mejburliğan.

Xitay hökümiti 6 – ayning 18 – küni yéza – bazarliq hökümetning sekritarliri we başqa munasiwetlik tarmaqlarning mes’ulluri qatnaşturulğan çong yigin éçip bu heriketni téximu qattiq, uzaq muddetlik dawamlaşturuş heqqide yolyuruq bérilgen.Şerqiy Türkistan information merkizi muxpirining wetendin yolliğan melumatiğa qariğanda Mekit nahiyeside 2002 – yili 6 – ayning 17 – küni Xitay hökümitining idilogiye sahesidiki zorawanliq herkiti keng kölemlik élip bérilişqa başliğan. Su küni Xitay hökümiti yéza bazar, meydan, idare-orğanlar, teşwiqat bölümliri, milliy işlar idarisi, diniy işlar idarisi, ma’arip idarisi, radio-telewiziye idarisi qatarliq orunlardiki bölüm derijiliktin yoquri kairlar mejburi yiğiwélininp, milliy musteqilliq we diniy erkinlik heriketlirige qarşi tilim-terbiye paaliyitige orunlasturulğan.

2002 – yil 6 – ayning 18 – künidin 24 – künigiçe atalmiş „idilogiye sahesidiki bölgünçilikke qarşi turus körisi“ boyiçe 300 neper tayanç xadimni terbiyelep, ularni öz yéziliriğa qayturup, 9 yéza we bir bazar içi idare orğan, 17 ottura mektep, 83 baslanguç mektep, bir kespiy téhnikum we balilar yeslisi qatarliq orunlarda birla waqitta omumiy yüzlik zerbe bériş herkitini başlap, Xitaylar teripidin köp qismi sawatsiz qaldurulğan neççe 10 ming ademni, her küni özini tekşürüş, xataliqlirini tonus, Xitay emperiysining birliki we kommunstik idiyening mewjut bolup turişiga paydisiz bolğan hadise we işlarni pas qiliş témisidiki 2000 hetlik maqale (21- esirdiki qara yömur) yézisqa teskillidi.Şerqiy Türkistan informatsion merkizi muxpirining wetendin yolliğan xewirige qarğanda Xitay hökümiti Yéngihésar nahiyeside milliy musteqilliq herkitining yamrap kétisidin ensirep, idilogiye saheside kişilerning yürikini ézip, haterjemlikidin mehrum qilidiğan yerlik xelqlerning milliy musteqilliq we diniy erkinlik idiyelirini basturidiğan wehşiy herkitini başliğan. Xitay höümiti 2002-yili 6 – ayning 18 – küni Yéngihisar nahiyeside yéza-bazarlardiki soda-snaet memuriy başquruş ponkitlirining xizmetçilliri we yekke soda-sanaetçilerning kéngéytilgen yiginini çaqrip, paşist Xitay hökümiti emeldarlirining Şerqiy Türkistanning muqimliqi we Xitay hakimiyitinig bixeterliki heqqide sözligen notuqlirini ügünişke mejburlidi. 5000 din artuq ügütiç obiektini rohihetke élip 6 ügüniş nuqtisida xelqimizge yolsizlarçe parakendiçilik tugdurdi. Şu arqiliq Xitay hökümitige paydisiz bolğan meselilerni qedirip tekşürüp, xelqning eng töwen derijidiki turmuş tertiwige éğir buzgunçiliq qildi.

Şerqiy Türkistan informatsion merkizining qolğa çüsürgen „Qeşqer géziti“ning 2002-yili 6 -iyuldiki xewiride yoqarqi herketning Qeşqer welayitining konaseher we Qarğiliq nahieliride ğelbilik élip bériğanliqi xewer qlinğan.

Işençlik melumatlarga qariğanda Xitay hökümiti 6 – ayning 21- küni Konaşeher nahiyeside çong tiptiki seperwerlik yigini éçip, bu nahiede Idilogiye sahesidiki musteqlliq iddiysining yamrap kétisige qarşi turuş körisi boyiçe qayta terbiye paaliyitini omumiyüzlük élip barğan. Yerlik xelqlerning milliy örpi-adt, diniy étiqad, til yéziq, ma’arip erkinlikige qattiq çek qoyğan.

6-ayning 24 – künidin 7 – ayning 1 – künigiçe herqays tarmaqlardin kelgen 600 din artuq kişini teskillep tajawuzçilarning yerlik xelqlerge qaratqan wehşiy siyasetlirini ijra qilişqa seperwer qilğan.

Xitay hökümiti qehriman Qargiliq xelqining musteqqilliq idiyésige zerbe bériş, bu rayondiki Xitay hökümitining tesirini saqlap qéliş, musteqilliq herketlirige qattiq zerbe bériş mexsidide bir tereptin awam puqralrni aldisa, yene bir tereptin yurtning çonglir we pikiri oyğaq ademlerni tutqun qilişta nam çiqarğan idi.

Qargiliq nahiyeside milliy musteqlliq herketlirige idilogiye saheside zerbe bériş herkiti 2002 – yili 6 – ayning 18 – küni baslandi.tajawuzçi Xitay dahiriliri partikm daimiy heyyetler kengéytilgen yigini éçip, Qargiliqning emeliy ehwaliga birlestürilgen haldiki yerlik xelqlerning musteqilliq eddiyelirige zerbe bérişning lahilirini muzakire qilidi, hemde nahiyelik partikom sekritarining mes’ulliqida 22 kişilik rehberlik goruppisi qurup, gorupa tarmiqida jasusluq we basturuş funktsiyunlirini öteydiğan teşwiqat, uçur, xewer, terbiyeles, küzitis, alaqilişis, mexpiy tutqun qiliş xizmetlirige mes’ul kiçik guruppilarni qurup, 900 kişini yéza kentlerning bulung pusqaqliriga qeder orunlasturup, jemiyettte éğir wehime peyda qilip, ademlerning kündilik hayatinng normal tertwige éğir tesir körsetken.

Xitay hökümiti Qargiliq xelqining milliy musteqilliq jasaritini sundurus, ewlatlirimizning idiyésini zeherlep, milliy kimlikini untuldurus, su arqiliq özlirining tajawuzçiliq qorginini mustehkemles meqsidide wetinimizning tarixi, millitimizning eradisi, diniy étiqadimiz burmilap çüsendürülgen „atizim terbiyesi“, „millet we dinga ahit 100 sual jawap“, qatarliq kitap we bu témilarga dair başqa teşwiqat materiyallirini 6610 nuşa tarqitip,özlirining tajawuzçiliq mahayitini xelq aldida aşkarilidi.

Xitay hökümiti yene 2002-yili 6-ayning 26-, we 27- künliri Qargiliq nahiyeside keng dairide Xitay hökümitining milliy musteqilliq herketlirimizni qanliq basturğanliqi heqqidiki resimlik körgezmini oyusturup, xelqimizge musteqilliq dawasi qilğanarning aqiwitining qandaq bolidiğanliqi heqide teşwiqat élip bérip, pütün jemiyet miqyasida Xitayga téximu qarşi keypiyat sekillendürdi.bu herikette 4000 din artuq kişi nişanliq terbiyeleş obiekti qilindi.

3 ) Xitay Hökümitining Ma’arip Sahesidiki Zorawanliqi:

Kommunist Xitay tajawuzçiliri wetinimizni işgal qiliwalğan 50 yildin buyan hörlükni, demokrateyini, azatliqni söyidiğan Şerqiy Türkistan xelqining üzliksiz qarşiliq körsitiş herketlirige uçrap, bir künmu kallisi ténçimidi. Xelqarada demokiratiyélişiş we insanperwerlikni himaye qiliş qedimining tizlişişi, kommunizimdin ibaret kengeymiçilik we mustemlikiçilik lagerning zawalliqa yüzlinişi, mustemlike xelqlerning arqa-arqidin hörlikke erişişi we qehriman Şerqiy Türkistan xelqining zorawanliqqa qarşi élip bériwatqan baturane küreşliri Xitay hökümitini mustemlike rayonlardiki idilogiye meselilirini başqidin oylinişqa mejburlidi. Xitay hökümiti wetinimiz Şerqiy Türkistanni mengü mustemlikişide saqlap qéliş üçün bir tereptin Xitay köçmenlirini wetinimizge yerleştürüşni jénining bériçe yolğa qoysa yene bir tereptin tilimiz, dinimiz, medeni-yitimiz, maaripimiz we örp adetlirimizni yoqutuşqa dölet térorizimini qollanmaqta.

Şerqiy Türkistan informatoin merkizimiz teripidin çiqirilidiğan uçqun gézitining 72 – sanidiki wetendin alğan xewirige qariğan çağda 2002 – yili 3 – ayning 18 – küni Xitay ma’arip ministirlikining til-yéziq xizmitige mesul xadimi Chang zhangshi Ürümçige kélip ma’arip tarmaqlirining mesulliriğa çong yiğin éçip, Şerqiy Türkistanda Uygurlarğa qaritilğan Xitayçe oqutuşni téximu küçéytiş heqqide yolyoruq bergen. U sözide Xitay hökümiti Şerqiy Türkistanda 90 – yillardin bahlap merkizi şeherlerde yolğa qoyğan Uygur balilarning eng eqilliqlirini tallap mehsus Xitay tilida ders ötülidiğan tejirbe siniplirini eçiş we 2000- yildin başlap namrat rayonlarğa yardem bériş niqawi astida yolğa qoyğan Uygur balilarni Xitay rayonliridiki toluq ottura mektepliride oqutuş işliring döletning istirategiylik pilani ikenliki we uning deslepki netijilliri, dawamliq yolğa qoyuşning ehmiyiti heqqide köp tohtalğan.

Igilişimizçe Ürümçi rayonidila Xitay, Uygur baliliri arlaş oquydiğan başlanğuç we ottura mektep 150 din aşidiğanliqi bu mekteplerde 70 mingdin köprek Şerqiy Türkistan yerlik ahalisining perzentliri oquwatqanliqi melum boldi.

Xitayning hökümitinig birinçidin, Uygur mekteplerde Xitay tilini oqutuşni küçéytiwetkenliki, ikkinçidin Uygur mektepliride mehsus Xitayçe oqutilidiğan tejirbe siniplirini éçiwatqanliqi, Uygur balilirini Xitay rayonliriğa toluq ottura mekteplerde oqutuş bahanisida yötkewatqanliqi, aliy mekteplerde omumiy yüzlik Xitay tilida ders ötüşni yolğa qoyğanliqi yerlik xelqlerning qattiq qarşiliqiğa uçriğan bolsimu, ular Xitay höküm-itining Xitay tilini bilmise mektepte oqutmasliq, Xitay tilini bilmise aliy mekteplerge qobul qilmasliq, Xitay tilini bilmise xizmetke texsim qilmasliq, Xitay tilini bilmise aç yalingaç qalduruş siyasiting mejburlişi bilen özlirining milliy kimlikini untulduridiğan, milliy enenisi we diniy étiqadidin wazkeçtüridiğan, ana tilini untulduridiğan, örpi aditi we mediniyet enenisidin yatlaşturidiğan, Xitayğimu, Uygurğimu ohşimaydiğan, hojayini qil degenni bijanidil orunlap özining öle tirilişi bilen ançe hésaplişip olturmaydiğan ösümlik ademlerni terbiyelep çiqiridiğan buhil tajawuzçiliq maarip endizisini qobul qilip, millitimizning kelgüsi iz basarlirini nabut qilişqa mejbur bolmaqta. Emiliyette xelqimiz içide balilirini Xitay mekteplirige bériş, Xitayçe oqutuş, Xitay rayonlirida terbiyeleş bir az ewij alğan bolsimu bu xil essebiylikning özining ölüm üçiritini talişiştin başqa nerse emes ekenlikini hemmisi horliq içide obdan bilidu. Addiy xelqlerning we bir qisim wijdansis, burnining uçinila köridiğa menpietperes eblehlerning Xitayğa yan tayaq bolup, milletning béşiğa kéliwatqan çong tiragidiyni bilse bilmeske, körse körmeske sélip, suning eişi, layning yetişiğa qarap iş tutiwatqanliqining Uygur xelqining mewjutliqiğa qançilik derijide éğir ziyan séliwatqanliqini tesewur qilip béqiş kérek.

Information merkizimizning igellişiçe Xitay hökümiti 2002 – yili 5 – ayning 14 – küni Xinjang Universitida çong yiğin éçip, şu yil 9-ayning 1-künidin başlap Şerqiy Türkistandiki barliq aliy mekteplerde Uygur tilida ders ötüşni emeldin qaldurup, uning orniğa Xitay tilida ders ötüşni yolğa qoyuşni resmiy jakarliğan.

Şerqiy Türkistan information merkizi muxbirining wetendin yolliğan xewiride melum boliğiçe Xitay merkizi hökümiti çiqarğan mezkur buyruqta Uygur tilida ders ötüşning qet’i meni qilinidiğanliqi, derislerning pütünley Xitay tilida ötülidiğanliqi, oqutuşqa mesul tarmaqlarning herqandaq bahane sewep bilen bu qararğa tosqunluq qilişiğa we ijira qilişni keçiktürişige ruhset qilinmaydiğanliqi alahide eskertilgen.

Xinjang universititi Şerqiy Türkistandiki eng çong, eng dangliq aliy bilim yurti.aldinqi yerm esorde xelqimiz içidin yetişip çiqqan alimlar, mutehesisler, ziyalilar, tehnik xadimlar, yazğuçi şairlar we jamaet erbaplirining köp qismi muşu bilim yurtida öz ana tilida ders anglap yetişip çiqqan. Emdilikte Xitay hökümiti „milliy maaripning süpitini yoquri kötürüş“tin ibaret tajawuzçilarning kona destikini kötürüp çiqip, Uygur tilini ilim- pen we ma’arip sahesidin siqip çiqarmaqta.

Xitay tajawuzçiliri jiddiy özgüriş boliwatqan xelq’ara weziyette Uygur xelqige qaratqan assilimatsiye qiliwétiş siyasitini iqtisadiy, ijtimaiy, siyasiy we memuriy jehetlerde yolğa qoyup zorluq küç we mejburlaş çarilirini qollunup xelqimizni maddiy we meniwiy jehetlerdin haniweyran qilmaqta, xelqni qorqutup jemiyette téroristik bir keypiyat şekillendürmekte. Bir Uygur puqraning herqandaq bir sorunda hatirjem men „Uygur“ deyelmeydiğan, özining millitining namini éytiştinmu eyminidiğan haletke çüşüp qalğanliqining özi Xitay hökümitining milli mesilini qançilik derijide jiddiyleştüriwetkenlikini, Xitaylarning paşistik tuzülmisining xelqimizning yürikini qançilik deriijide eziwetkenlikini, Xitaylarning Uygur Xelqini, Uygur tilini yoqitiwetiş mexsidide qançilik yolsizliq qiliwatqanliqini körsütip béridu.

Egilişimizçe Ürümçide Xitay tilida neşir qilinidiğan bir içkiy mejmuening 2000-yil may eyidiki sanida Gao famililik bir Xitayning uzun bir parçe maqalisi élan qilinğan. Mezkur maqalida oçuq aşkare halda : „Uygurlarning merkizi hökümetke boy sunğiniğa 200 yildin aşti, Xinjangda kompartiye hakimiyiti ornitilğanliqiğimu 50 yil boldi, şundaq turup Uygurlar yene nemişqa Zhunggodin bölünip çiqip kétişni telep qilidu?…, bu yerdiki asasiy sewep bizning bügüngiçe Uygurlarning öz til yéziqini işlitişige, öz diniğa étiqad qilişiğa, öz örpi-adetliri bilen yaşişiğa yol qoyiwetkenlikimizde,… ularğa til we mediniyet tereptin tesir qilişqa sel qariğanliqimiz-da…“ dep yazdi.bu Xitayning maqalidiki qaraşliri Xitay hökümitining nöwettiki Uygurlarğa qaratqan mewqesi bolup qaldi. Xitay hökümitining Şerqiy Türkistandiki baş wekili Wang Lequanning Uygur mektepliride 1-siniptin başlap, héç bolmiğanda 3-siniptin başlap Xitay tilida ders ötüşni yolğa qoyuşni qattiq tekitlişi qatarliqlar Xitay hökümitining heqiqitenmu Uygur xelqini assilimatsiye qiliwetiş qedimini tizlitiwatqanliqini ispatlaydu.

Şerqiy Türkistanda aliy mekteplerde omumiy yüzlik Xitay tilida ders ötüş yolğa qoyulsa Uygur ma’arip süpiti ösmestin eksiçe hazirqidin neççe hesse çikinip kétidu. Uygur ma’arip süpitining töwen bolişi hergizmu Uygur yaki Xitay tili bilen bağlininsliq bolmastin Xitay tajawuzçilirining Uygur maaripiğa yürgüzip kelgen bésiş, tereqqiy qildurmasliq, axirida yoqutiwétiş siyasitini qollunip kelgrenlikide.eger aliy mekteplerde Xitay tilida ders ötüş muşundaq yolğa qoyiliwerse baslanğuç ottura mekteplerni ana tilida püttürgen oquğuçlar Xitay tilida ötülgen derislerni yahdhi çüşenmeydu, eng muhimi qan qerindaşliriğa tügimes balayi apetlerni keltüriwatqan bir milletning tilini pisihik jehettin qubul qilip, ilim pen tili süpitide qollinalmaydu. Şundaq qilip, oqutuşti, oquştin zirikiş, mejburi ayriwitiliş, işsiz qéliş qatarliq kirzişlar peyda bolup, Xitay köçmenliri we Xitay hökümitige bolğan naraziliqlar téximu ewjige çiqidu.

Atalmiş Xinjang Uygur aptonup rayonluq qornçaq hökümet Bengungtingi 2002-yilliq 127- nomerliq höjjet çiqirip, ikki qoli Uygur xelqining issiq qéni bilen boyalğan Xitay hökümitining Şerqiy Türkistandiki baş wekili Wang Lequanning yurti Shendungdin ma’arip sahesini nuqta qilip 2 – qétimliq köçmenlerni yötkeş heqqide Şerqiy Türkistandiki oblas, welayet, nahie, şeher, memuri tarmaq, nazaret, bewaste qaraşliq idarilarğa uxturuş qilinğan.höjjette mundaq diyilgen:“… partiye we döletning ğemxorliqi bilen şendung olkişidin aptonum rayonimizğa maarip jehette issiqliq yetküziş xizmitining 1-basquçi ğelbilik tamamlandi, aptonum rayonimizning ma’arip süpitini yoquri kötürüş, ma’aripni başquruşni küçéytiş, asasiy ma’aripni islahat qiliş“ üçün ma’arip nazariti „Shendung ölkisining Xinjangğa qaratqan 2 – qétimliq issiqliq yetküziş herkitining lahiesi“ni tüwendikidek uqturimiz, estayidil ijra qilişinglarni soraymiz diyilgen.

Höjjette Xitayning Shendung ölkişidin 1- qedemde 138 neper oqutquçining ewetilidiğanliqi, ularning 118 nepiri Uygur mekteplirige, 20 nepiri Xitay quralliq qismining asasiy terkiwi yesaplanğan boz yer özleştüriş polikliriğa işqa orunlaşturilidğanliqi uhturulğan. Bu yéngi köçmenlerni Ili, Altay, Çöçek, Aqsu, Hoten, Artuş qatarliq orunlardiki ottura mekteplerge texsim qiliş telep qilinğan. Höjjetning rohiğa qariğanda Shendung ölkişidin wetinimiz Şerqiy Türkistanğa atalmiş „ ma’aripning süpitini östüriş“ nami bilen her yili 50 tin ğolluq oqutquçi, 90 din Xitay tili oqutquçisi namidiki köçmen köçürilidiken. (höjjettiki 138 degen san 180 mingğa, 50, 90 degenliri 50 ming, 90 ming qilip emilileştürilidiğanliqida çek yoq. Buni biz obdan bilimiz.) Xitaylar wetinimizge tajawuz qilip kirgendin buyan milliy ma’arip-mizğa qaratqan zerbisini qedemmu- qedem küçéytip keldi.bolupmu 20 – esir ahiridiki milliy musteqilliq idiyesining wetinimizde keng kölemde oyğinişi Xitay hökümitinig milliy maaripqa qaratqan ziyankeşlikini téximu küçey-tiwetti.esirlep dawam qiliwatqan, heç tügimeydiğan nişanliq halda Uygur maaripiğa qaritilğan siyasi herketler bügünki künde zamaniwi şekillerde yolğa qoyulup, ma’arip sahesidin yerlik milletlerni siqip çiqirip orniğa Xitay köçmenlirini orunlaşturuş yolğa qoyulmaqta. Mesilen 2002 yili élip bérilğan idilogiye sahesidiki qattiq zerbe bériş herkitide herqasi derijilik mekteplerdin neççe 10 ming oqutquçini siyasi eyipler bilen iştin boşitiwetti we türmilerge atti.

Şuni alahide eskertimizki meyli ilgirki Xitay tajawuzçiliri bolsun we yaki kéyinki Xitay tajawuzçiliri bolsun ularning Şerqiy Türkistanni mustemlike qiliwélişining mexsidi bu juğrapiylik zunnida yerlik xelqlerni talan taraj qiliş bedilige bir tereptin Xitay hökümitini bay qiliş bolsa yene bir tereptin mal-dunyağa bolğan şehsiy aç közlikini qanduruş boldi.Wang Lequan bu rayonda tehtke çiqqandin béri şehsiy mal duya üçün undin qalsa hojayinlirining bu rayondiki menpeetlirini kapaletke ege qiliş üçün Jinşurin, Yang Zinshen,Sheng shisey, Wang Enmao qatarliqlardinmu éşip çüçidiğan paşestik basturuş siyasitini yolğa qoyup kelmekte. Bu jeryanda u özing yançuqini tomliwaldi Şerqiy Türkistanning iqtisadiy tüginlirini uruq tuqqanliri we yurtdaşliri hésaplanğan yéngi köçmenlerge bölüp berdi. Yerliktin bir Türküm hökümet menpe’etinimu, özining menpetinimu kapaletke ige qilidiğan hem özining iqtisadi menpeetini qoğdiyalaydiğan yoqurğa hoşamet qilip xelqning yilikide su içidiğan yerlik we köçmen emeldarlarni nazaretlerdin yéza kentlergiçe işqa qoydi, şu arqiliq déhqanlarning yükini kötürüp qopqusiz derijide köpetiwetti. Yerlik xelqni asta-asta xizmet orunliridin yiraqlaşturdi, köçmenlerni işqa örunlaşturuşni, ularning menpeetini qoğdaşni birinçi orunğa qoydi.eng addiysi 100 Uygur aliy, ottura téhnikum mekteplirini püttürse ularning 2, 3 mu köngüldikidek yerge texsim qilinalmiğandin qalğan 97 neper adem işqa orunlişalmaydiğan 100 Xitay oquş püttürse ularning 100% işqa orunlişişiğa kapaletlik qilğandin başqa Xitay rayonliridin türkümlep adem yötkep işqa orunlaşturidiğan éğir ijtimaiy tengsizlikni şekillendurdi. Nnamrat déhqanlar 1-hökümetni (alwang – yasaq, yerlik hökümet we döletke tölinidiğan baj, ma’arip, sehiyye tarmaqliri üçün tölinidiğan mebleğni körsitidu), 2 – Wang Lequanni (nazaret, welayet we oblas derijilik orunlarning qonçaq emeldarlirining özidin bir derije töwenlerge bésim işlitip yiqqan, Wang Lequan we uning yéqinliriğa qerellik bérip turilidiğan arqa işik hesabidiki para we mal-dunyani körsitidu); 3 – yerlik emeldarni iqtisadiy we siyasiy jehettin razi qiliş(balilirini xizmetke orunlaşturuş, inwan éliş, yahşi orunlarda xizmet qiliş, birer orunning başliqliqini qolğa keltürüş, yahşi öy texsimlitidş, siyasiy jehettin jazalinip qélişning aldini éliş, parahorliqini yoşuruşqa yantayaq izdeş, terilğu yerning yahşisini texsim qilduruş qatarliq sewepler bilen awam puqralardin yiğilip özidin bir derije yoquri emeldarlarğa para bériş arqiliq ornini saqlap qéliş yaki ösuşni telep qiliş üçün yiğiwelinidiğan we serip qilinidiğan pul hem mal-dunyanikörsitidu) tin başqa 4 – heryili 30 kündin 90 küngiçe heqsiz emgekke (Xitay hökümiti 1949- yildi burun Şerqiy Türkistan omumiy ahalisining 5% tigimu yetmeydiğan Xitay köçmenlirining nopusini hazir 47 % ge çiqirip yildin yilğa yéngi-yéngi köçmenlerni yötkep kélip, munbet yerlerni, su menbelirini asas qilğan rayonlarda yéngi köçmenler olturaq rayonini kengéytip, Uygur déhqanlirining iqtisadiy jan tomurini kesip taşlap, ilgiri ademler mümkin bolmaydu dep qaralğan rayonlardin su keltürüş üçün siyasi wezipe qatarida hemme ademni seperwer qilidiğan işek we harwa,qol we ketmen, gürjek we tağar arqiliq élip bérilidiğan éğir jismaniy emgek haşar medikani körsitidu. Siyasiy seliq süpitide yolğa qoyulğan bu emgekni Qeşqer, Hoten, Aqsu rayonliridiki UygurDéhqanliri üstidin ijra qilinidiğan emgek bilen özgrertiş, emgek bilen es huşini bilmeydiğan qiliwetiş, emgek bilen yoqutiwetiş jazasi dep atisa eng toğra bolidu.bu hil emgek yeni kollektip jaza heqqide dunyaning bilidiğanliri we bizning xelqara jamaetçilikke yetküzgenlirimiz bek az, bu heqtiki materiyallarni toplaş we tekşürüş işlirining Şerqiy Türkistandiki insan heqliri mesililirining muhim bir terkiwi qismi ikenlikini xelqaradiki küçlük teşkilat we döletlerge bildürişimiz lazim.) sélindi. Bu töt çöng zulum jemiyetning herqaysi tereplirige bolupmu maarip sahesige tesir kösütip, Xitay hökümitige qarşiliq körsitiş herkitinig ewij élip kétişining yene bir sewebi bolup qaldi. Xitay tajawuzçi hökümiti işsizliq, namratxhiliq derdidin xelq nepes alalmaydiğan halette tursimu işqa orunlaşturuş we iqtisadni tereqqiy qilduruşning eng adettiki imkaniyetlirinimu Xitaylar we Xitay köçmenliri üçün paydilandi. Eng addiysi yerlik işsizlar neççe milyondin eşip ketken, heçqandaq sotsial kapaliti bolmiğan ehwal astidimu şeher yolliriğa yatquzidiğan taşlarnimu Şendungdin, taşni yerge yatquzğuçilarnimu şendungdin( taş kemçil yerdin taş mesulatlirini işleşke eng bap kelidiğan, aliy mekteplerni püttürgendin kéyin iş tapalmiğan zapas emgek küçlirining miqdari Xitay rayonliriğa qariğanda 10 hessidin éşip ketken) Şerqiy Türkistanğa keltürmekte.

Biz Xitay hökümitining Uygur xelqige qaratqan yaşaş iqtidarini ajizlaşturup, neslini qurutiwitiş yaki assilimatsiye qilip wetinimizni menggülik mustemlikişige aylanduriwéliş üçün élip bériwatqan ma’arip siyasitige qattiq étiraz bildüriş bilen birge BDT pen-ma’arip kommétitining, Yawropa ittipaqi pen ma’arip kommétitining we xelqaradiki insanperwerlikni yaqilaydiğan dölet we orğanlarning Xitay hökümitining wetinimizde yürgiziwatqan ma’arip siyasitini we u keltürüp çiqiriwatqan teragidiylerni astirittin tekşürep béqişini qayta qayta semimiylik bilen telep qilimiz!!!

Xelqaradiki küçlük dölet we teşkilatlarning Xitay hökümitining bolupmu bugünkidek bir xelqara weziyette wetinimizde neme üçün bundaq bir heriket bilen şuğullanmaqçi bolup qalğanliqini tekşürep béqişini,we bizning insaniy heq hoquqlirimizning haşar medikarçiliqiğa) sélindi. Bu üç çöng zulum jemiyetning herqaysi tereplirige tesir kösütip qarşiliq qilişta özining közige qadilip turğan mix dep qarap kelgen Qeşqer pedagogika inistitutida yene bir meydan Xitaylarning tajawuzçiliq mediniyet arqa körinisige ige térorluq herkiti yüz bérişke başliğan. Xitay hökümiti uzaq yillardin béri bu mektepni, milliy musteqiliq herketliri idiyisini tazilaşning muhim bazisi qatarida körup, wetinimizning jenubidiki bu muqeddes bilim yurtida qanliq we teragidiylik izlarni qaldurğan. Millitimizning munnewer ogul qizlirining bu mektep tarixida issiq qéni blen yézip qaldurğan éçinisliq tarixining quriğini yoq.

Bu xewrning mezmuniga qarğanda yene Xitay tajawuzçi hökümiti Qeşqer pidagogika institutida idilogiye sahesidiki milliy musteqilliq herketlirimizge qarisi turus körisi boyiçe qayta terbiye pa’aliyitide terbiyelesni muhim xizmetlerning kün tertiwige kirgüzgen. Barliq isçi- xizmetçilerni, dem élişqa çiqqan pesqedemlerni, hetta éğir kesel oqutquçilarni we oquguçilarni mejburi mesile tapsurus, pas qiliş, melumat yollaş we hökümetke sadiq bolus qatarliqlarga mejburliğan. Xitay hökümiti yene isçi-xizmetçi we oquguçilarni dersni tohtutup, siyasi ügünis qilişqa, Xitay hökümitining Şerqiy Türkistan musteqqilliq herketlirini qanliq basturğanliq heqqidiki filmlerni, resim körgezmilirini, kitap materiyallarni, körüşke we her küni 2000 hettin kem bolmiğan tesirat maqalilirini yézis arqiliq mesile bar dep qaralğan orun, kitap we sehislerni pas qilişqa, musteqilliq idiyeisige hem diniy mezmunga ege neşir boyumlirini tapsurusqa mejburliğan. Mehsus tekşüreş guruppisi qurup; isçi-xizmetçilerning we oquguçilarning kündilik xatire, konsipik depter, şehsiy materiyal we mektep kütüphanisidiki 60 ming parçidin artuq kitap hem ün- sin boyumlirini zorawanliq bilen tekşürüp, mesile bardep qaralğan şexis we neşir boyumlirini éğir bir terep qildi.téxi yéqindila Esqer Hüseyin, Yarmuhemmet Tayir qatarliq bir türküm profesorlarni „ geriptiki düsmen küçlerning radiosini angliğan, Amerika awazi, Erkin asiya radiosining xewerlirini oquguçilarga yetküzgen“dep xizmettin heydigen. Xitayda bunçilik bir siyasiy seweptin xizmettin heydilis u ademge ölüm jazasi bergendin çongraq teragidiye hésaplinidu. Ölüm jazasi bérilse bir adem ölüpla qutilidu, emme bundaq jaza bérilse pütün bir aile yaki pütün bir jemet weyran bolidu. Xitay hökümiti jazalanguçigila emes hetta uning uruq ewlatliriga mengü ziyankeslik qilidu.

Xitay hökümiti Şerqiy Türkistan xelqining zimini, bayliqini egileş we talan taraj qiliştin sirt 50- yillardin başlap basquçlarğa bölüp, xelqimizning milliy ma’aripi, örpi- aditi, mediniyiti, diniy étiqadi qatarliqlarni omumiy yüzlük yoqutuş üçün Xitayning eneniwi helemikirliri we wehşiy usullirini işqa sélip, xelqimizge üzlüksiz ziyankeşlik qilip keldi.

2002 – yili kirgendin buyan Xitay tajawuzçi hökümiti Şerqiy Türkistandiki aliy mektep, ottura tehnikum, ottura we başlanguç mekteplerde, yumşaq we qattiq wastilerni qollunup, téximu wehşilisip, oqugçilarga öyliridiki kitap, ün algu lentisi, VCD kaseti, gézit we jurnal qatarliqlarni özi olturusluq jaydiki sahçihanilarga tizimga aldurus we tapsurup bériş togruluq omumiy yüzlük buyruq çiqarğan.uhturusta yene bu materiyallarni nedin alğanliqini, qançilik saqliğanliqini, hem qaysi yerde bundaq materiyallarning barliqini aile basliqliri mesul bolğan halda sahçilarga pas qilişi kérek, baştartqanlar qanunning jazasidin qéçip qutulalmaydu, deyilip xelqqe tehdit selinğan. Ailiside kitap yoq tapsurmiğanlarning öyige zorawanliq bilen basturup kirip, yoqilang bahane sewepler bilen kişilerni türkümlep tutqun qilğan, türmilerge soliğan.

Information merkizimizning Hotendin igeligen axbaratidin melum boluşiçe 2000 – yildin 2002 – yil 6 – ayğiçe bolğan waqit içide peqet Hoten welayetlik 1 – ottura mektepning özidila, Tursunjan Jalalidin, Memet Imin, Erzat Abla, Muhter Abdumemet, Abdurahman Abdukerim, Ablet nezamidin qatarliq 6 neper oqutquçi siyasiy sewepler bilen tutqun qilinğan we mekteptin heydelgen. Bular 36 yaştin 44 yaşqiçe bolğan tayançi oqutquçilar bolup, hemmisila öz kespige pişşiq, bilimlik, şu yurttiki jamaetçilik we oqutquçi oquğuçilarning hörmitige érişken ziyalilar iken. Igellişimizçe xizmettin heydelgen bu oqutquçilarning héç biri siyasiy teşkilatlarğa eza bolğan yaki héç bir siyasi paaliyetlerge qatnaşqan emes iken. Ularning beziliri namaz oquğini üçün, beziliri Xitay tajawuzçilirining milliy zulimining çékidin aşqan jinayi qilmişliri üstidin şikayet qilğanliqi üçün, beziliri oquğuçilarğa milliy enene terbiyisi élip barğanliqi üçün „ qanunsiz diniy pa’aliyetler bilen şuğullandi“, „milletçilik idiyési küçlük“, „milliy bölgünçilik idiyesi bar“… degendek eyipler bilen mekteptin heydilip, mejbururi rewişte oqutuş munbiridin ayriwetildi.

Uningdin başqa „Qeşqer géziti“ (Hitayçe neşri) ning 2002 – yil 7-ay 6 – künki, 7 – ayning 12 – künki 7 – ay 21- künki, 9 – ayning 18 – künki „Qeşqer géziti“ (Xitayçe neşiri) 2002 – yil 7 – ay hepte axirliq neşrining omumiy 10340 – , yilliq 19 – sanidiki we „Hoten géziti“ (Xitayçe neşiri)ning 2002 – yil 1 – ayning 7 – we 8 – künki, 2 – ayning 21 – künki, 9 – ayning 18 – künki sanliridin Xitayning bu wehşiy herkiti heqqidiki bir qisim pakitlarni tapqili bolidu.

(bügünki dunyaning héç bir yeride örnigini tapqili bolmaydiğan tanka ayripilan zembirek, başqurilidiğan bomba qatarliqlarni işletmey turup, bir milletning yoqulisini keltürüp çiqiriwatqan bu paşistik rejimning Şerqiy Türkistanning Ili, Altay, Çöçek, Ürumçi, Aqsu, Korla, Artuş we Turpanlardimu yürgüziliwatqanliqini éniq pakitlar bilen dunyağa bildüreligen bolsaq iduq kimning térorçi, kimning ziyankeslikke uçriguçi ikenliki aşkare bolatti. )

Qeşqer pedagogika inistitutida idiliogiye sahesidiki Şerqiy Türkistan xelqining milliy musteqilliq herketlirige qarşi pa’aliyet pasistik yol bilen zorawanliq usulida élip bérilip, fakultetlardin sehislerge qeder emiliylestürüldi.

Mesılen: Qeşqer sifan xueyuanni til edebiyat fakoltining muawin proppisori Abdukadir Turdi “derste sağlam bolmiğan mezmunlarni sözlidi” digen nam bilen yéqinda xizmettin heydeldi, uning xizmettin heydilişi yéqinqi yillardin buyan Qeşqer sifanxueyuan til edebiyat fakoltiétidin heydelgen tortinji adem bolup hésaplinidu. Ilgiri bu fakoltétining meşhur oqutquçilliridin Tohtaji Imin, meşhur Qutadğubilikşunas Yarmuhemmet Tahirlarmu ohşaşla yoqilang bednamlar bilen xizmettin heydelgen idi.

Igilinisiçe Xitay hökümitining idilogiye saheside milliy musteqilliq herkiti idiyésige qarşi élip bérilğan bu pa’aliyiti pütün Şerqiy Türkistan miqyasida élip bérilğan bolup, bu heriket ahalisining 98% ti déhqançiliq bilen şuğullinidiğan Şerqiy Türkistan xelqining taza aldiraş yazliq orum mezgilige we mekteplerning yilliq imtahan mezgilige toğra kelgen. Bundaq mezgilde 10 milyondin artuq ademni mejburi işlepçiqiristin we tilim- terbiyedin ayrişning Şerqiy Türkistandek bir namrat rayonda qançilik iqtisadiy we ijtimaiy ziyanni keltürüp çiqiridiğanliqini Xitay hökümet dairliri alla burun mölçerlep bolğan bolişi mümkin.Démek Xitay hökümiti élip barğan idilogiye saheside milliy musteqqilliq herkitige qarşi bu pa’aliyetke xelqimiz awaz qoşuşni istimisimu, yürki mujulğan halette boysuniştin we Xitaylar qil degenni qilmasliqtin başqa amal bolmiğan.

Xitay hökümiti Şerqiy Türkistanning hemmila yéride omumiy yüzlik élip bérilğan idilogiye saheside milliy bölgünçilikke qarşi turuş herkitide ma’arip sahesinng oquş-oqutuş işliriğa éğir buzğunçiliq qildi, normal oqutuşning orniğa siyasi herketni dessitip oqutuş pilaning orunlanmasliqi, balilarning bilim sewiyesining çékinip kétişi, oqutquçi- oquğuçilarning normal dem alalmasliqi qatarliq bir yürüş éğir mesililerni keltürüp çiqardi.oqutquçilar, ata-anilar we balilar bu tügimeydiğan siyasiy we pishikiliq bésimlardin qattiq bizar boldi.Merkizimizning Qeşqerde turuşluq muxbirining yolliğan xewirige qariğanda Qeşqer şeherlik 4 – ottura mektep toluq ottura 1 – yilliqning oquğuçisi Ablikim Yaqup 2002 – yil 4 – ayning 14 – küni otturğa çiqip Xitayning maarip saheside yürgiziwatqan bimene herketlirige bolğan keng jamaetçilikning naraziliqi we yürek sadasini het arqiliq mektep muderiğa yollap Xitay dahirlirini qattiq sarasimge séliwetken. Hette idilogiye saheside élip bériliwatqan bu wehşiy hem bimene herket tüpeylidin normalni oqutuş işlirining éğir buzğunçiliqqa uçrawatqanliqi, biguna ademlerning jazalinip, yaramliq oqutquçilarning iştin heydiliwatqanliqi, bu wehşiy heriket tohtutulmisa oqutquçi oquğuçilar birleşken çong tiptiki naraziliq bildürüş paaliyitini élip baridiğanliqi eskertilgen het mektep moderining qoliğa tekkendin kéyin Qeşqerdiki jamaet hewipsizlik, qoralliq we dölet bixeterlik orunliri uwisidin çuwulup çiqip Qeşer şeheride omumiy yüzlik tutqun basliğan. Ablikim qatarliq oquğuçilar qolğa élinğan Perhat qatarliq oqutquçilar xizmettin heydelgen.

Öz muxbirimizning 2002 – yili 8 – ayning 18 – küni wetendin yolliğan xewirige qariğanda 8 – ayning 16 – küni Xitay hökümiti yeslide bala baqquçiliq qilidiğan ikki neper ayal köçmenni Qeşqer şeherlik 1 – ottura mektepning oqutuşqa mesul işhanisiğa mesul qilip yötkep kelgen. Milyonliğan Uygur ali mektep oquğuçilliri işsiz qaldurulğan bu rayonğa éqip çiqiwatqan yalğan deplom kötüriwélip alahide is orunliriğa orinlişiwatqan mediniyet sewiyesi töwen Xitaylarning keltürüp çiqiriwatqan tiragidiyliri az emes. Bezi aqqunlar Xitay hökümitining köçmenlerge qaratqan alahide siyasitidin paydilinip ademning hayati bilen oynişidiğan dohturhanilarğa orunluşip, heç bir kesiptin xewiri yoq halette dora bérip kişilerni zeherligen, operatsiye qilip ana – balilarni qoşup öltürgen ehwallar Xitayning metbuatliridimu arqa arqidin élan qilinğan edi. Bu weqeler eyni çağda” Xinjang géziti”, ” Korla géziti”, “qeşqer géziti”, “Hoten géziti” qatarliqlarda élan qilinğan edi. Şundaq turuqluq yene sewiyesi töwen, kespiy bilimlerdin xewersiz ikki Xitay ayalni bu mektepning oqutuş işliriğa mesul qilişi qatartliq bir qatar işlar, Xitaylarning bu yerde élip bériwatan herketlirining peqet bu yerni mengülik mustemlike qiliwetiş siyasiy qara neyiti üçünla xizmet qilidiğanliqini ispatloaydu. Xitayning bu mekteptiki kiçik bir herikiti qandaqtur bu mektepning oquş – oqutuş işlirini tereqqiy qilduruş emes eksiçe Uygur oqutquçi – oquğuçilirining kündilik iş heriketliridin Xitay hökümitige waxti waxtida melumat élip turuş we buningdin kéyin bu mektepke siqip kirgüzilidiğan Xitay oqutquçilirining yolini éçişqa asas yaritiş üçün élip bériwatqan jasusluq herkitidur..Öz muxbirimiz arislanning 2002 – yil 6 – ayning 10 – küni Qeşqerdin yolliğan xewirige qariğanda 2002 – yil 6 – ayning 10 – küni Xitay hökümitining saqçi qisimliri Qeşqer şeheridiki 24 başlanğuç mektepke quralliq basturup kirip téxi 7, 8 yaşqimu kirmigen güdek balilarning derslik kitaplirini qopalliq bilen tekşürgen we bir qisim oqutquçi hem oquğuçilarni qiyin qistaqqa élip wehşilik bilen soraq qilğan.nuqtiliq heriket ijira qilğan orunlar Döletbağ yézisi, we çasa koça başqarmisi bolğan.

Muxbirimizning igellişiçe, şu künlerde Xitay hökümitining „idilogeye saheside milliy bölgünçilikke qarşi turuş we qattiq zerbe bériş“ herkiti Qeşqer welayitide oqutquçi oquğuçilar arisida qattiq naraziliq keypiyatini tuğdurğan eken.şuning bilen derslik kitaplarda qol bilen yézilğan Xitay hökümitining tajawuzçiliq jinayetlirige qarişi şuarlar tarqalğan eken. Xitay sahçiliri bu heriketni bahane qilip, nurğun oqutquçi we oquğuçilarni we weqege çétişliqi bar dep qaralğan ata-anilarni tutup ketken we wehşiylik bilen soraq qilğan.

Bu peqet biz qolğa çüşürüş imkaniyiti bolğan xewer we uçurlardur .uningdin başqa jaylarda buningdinmu éğir weqeler yüz bergen bolişi mümkin. Xitay hökümiti Serqiy Türkistanning herqasi jaylirida, zorawanliq bilen köydüriwetken Uygur til yéziqidiki kitap – jornallar bir milondin artuq, qedimiy we zamaniwi kitaplar içide Uygur til yéziqidiki derslik materiyallarmu bar.. Buningdin Xitay hökümitining 20 milyondin asidiğan xelqimizni kiçik balini basqurğandek zorawanliq bilen edare qiliwatqanliqini, bu xelqning mustemlikiçiler aldida xalisa çuwup taşlinidiğan xalisa quraşturup paydilinidiğan ösümlik ademge aylandurup qoyuliwatqanliqining yene bir ispati.

Öz muxbirimiz Uçqunning 2002 – yili 8 – ayning 17 – küni Ürümçidin yolliğan xewirige qariğanda Kanadaning maarip işliri boyiçe xelqara tereqqiyat bölümi yéqinda Kanada hökümitinig testiqi bilen Şerqiy Türkistanning (Xinjang Uygur aptonum rayoni) asasiy ma’arip quruluş işliri üçün 11milyon 80 ming Kanada dolliri yardem puli ajratqan.Birleşken döletler teşkilati, munasiwetlik xelq’ara orğanlar we Amerika, Kanada; Yaponiye qatarliq demokrattik döletlerning Şerqiy Türkistanning ma’aripiğa pul yardem qiliştiki asasiy mexsidi, wetinimizdiki Uygur qatarliq namrat yerlik milletlerning çet yéze qişlaqlarda oquşsiz qalğan yaki ma’aripta qiyinçiliqqa uçriğan perzentlirining öz ana tilida oquşiğa imkaniyet yaritip bériş üçün idi. Emma Xitay hökümiti bu pullarni aldi bilen bingtüen we yerliktiki Xitay mekteplirining asasiy qurulişiğa işlitip kéliwatidu. Eger uni yerlik maaripqa işletti degende tamamen özlirining tajawuzçiliq mexsidining toluq emelge eşişiğa kapaletlik qilidiğan bir yürüş uruluşlarğa işlitiwatidu.bérilgen bu pullar helila köp bolsimu Şeriy Türkistannning jenubiy rayonliridiki Uygur déhqanlarning milyonliğan perzentlirining oquş şaraetida héç bir közge körünerlik özgüriş bolmidi. Biz xelqara jamaetçilikke bérilgen yardemlerning del jayiğa bérişiğa nazaretçilik qiliş heqqide qançe qétim dokilat berduq, munasiwetlik xelqara orğanlarning bu işqa heqiqiy köngül bölüp bérilgen yardemlerning xelqara küzetküçilerning yardimide del jayiğa bérişiğa kapaletlik qilip bérişini töwençilik bilen ötünimiz “Ili géziti“ (Xitayçe) muxbiri Zing zhenhuyning xewirige qariğanda Xitay hökümiti wetinimizning yéqinqi zaman tarixida Xitay tajawuzçiliriğa qahşatquç zerbe bérip kelgen Ili Uygurlirini assilimatsiye qiliş herkitini tarixtiki herqandaq dewirdikige qariğanda tizleştüriwetken. Xitay hökümiti wetinimizning şimalidiki asasliq ikki şeher Ğuja we Küytüngni Xitaylarning kengeymiçilik, tajawuzçiliq idiyesi mezmun qilinğan „dersliklerni islaha qiliş we Xitay tilida ders ötüşni yolğa qoyuş“ tiki tejirbe rayoni qilip bekitken. Xitay hökümiti birinçi qedemde bu rayonğa 30 mutehesis ibertip, bu herketni yolğa qoyuşning tayançlirini tiz yetiştürüş kursi açqan. Bu kursqa 1-, 2-, yilliqning oqutquçilliri bir sinip, 7 – din 9 – yiliqqiçe bolğan siniplarning oqutquçiliri bir sinip qilip qatnaşturilğan.

Egileşke qariğanda bu heriket ikki basquçqa bölüp élip bérilğan. 1- basquçta Ili oblastning Ğulja şeheri we Küytüng şeheri ölke derijilik derslikni islaha qiliş we Xitayçe oqutuşni yolğa qoyuş tejirbe rayoni qilip bekitilgen. Bu heriketning asasliq obiekti 7000 ming başlanğuç we toluqsis ottura mektep oquğuçisi hem uningdin başqa 400 neper oqutquçi bolup, Xitay hökümitining omumiy yüzlik derslikni yéngilaş we Xitayçe oqutuşni yolğa qoyuş pilani 2002-yili 9-ayning 1-künidin başlap ularning üstidin tejirbe qilinisgqa başliğan.bu herketning 2-basquçi bu yil 9 -ayning 1 – künidin başlap bu rayonda yolğa qoyulğan bolup, uning asasliq obiekti Ili oblastidiki 30000 neper ottura başlanğuç mektep oquğuçiliri we 2500 neper ottura başlanğuç mektep oqutquçiliri iken.

Xitaylar yéqinqi birqançe yillardin béri Xitay yéngi köçmenliring kelküni astiğa ğeriq bolup kétiş aldida turğan Sanji, Manas, Qutubiy, Shiho, Qumul, Turpan, Piçan raonlirida Uygur mekteplerni Xitay mekteplirige qoşiwetişni tizleştürmekte. 2002-yil kirgendin kéyin Qumul şeheridiki Uygurlarning 1 – başlanğuç we 1-ottura mekteplirini Xitayla-rning 2-başlanğuç we 5 – ottura mekteplirige 2003 – yil 9 – ayğiçe bolğan ariliqta qoşuwetişni tamamen ahirlaşturuşni otturğa qoyğan. Bu ehwal ilgiri Ürümçi we biz yoqarda namini tilğa alğan rayunlarda yüz bérip Xelqimizning qattiq naraziliqining qozğilişi we bir qisim qanliq weqelerning kélip çiqişiğa sewep bolğan idi.
millitimizning béşiğa kéliwatqan bu çong tiragidiye, bu çong qara kün üçün xelqimiz Xitay hökümitige rehmet éytişi kérekmu yaki tilimiz, parlaq mediniyitimiz, dinimiz we kişlik qedri qimmitimiz, milliy mewjutliqimiz üçün Xitay tajawuzçiliriğa özimiz talliğan şekilde qarşiliq bildürişimiz kérekmu?! 21 – esirde yüz bériwatqan bu paşistik érqiy qiğinçiliqqa xelqara jamaetçilikning qarşi turişini we tajawuzçilar teripidin ajizlaşturiwetilgen qedimiy bir millet heqqide heqqaniy meydanda turup, Xitay hökümitige bésim işlitişni, şu arqiliq milliy til yéziqimiz asas qilinğan milliy ma’aripimizni saqlap qélişqa küç çiqirişini tewsiye qilimiz.

4 ) Xitay Hökümitining Axbarat -Teşwiqat Sahesidiki Zorawanliqi:

Xitay hökümiti Şerqiy Türkistandiki radio teliweziye we gézit journallarni Xitaylarning tajawuzçiliq siyasitini aqlaydiğan, xelqning rayiga, milletning eradisige hilap bolğan, Xitay dölet térorisimini medihiyleydiğan, musteqilliq heriketlirimiz we xelqning hökümetke naraziliq bildurup yekke yaki kolliktip şekilde élip barğan heriketlirini „térorizim“ nami bilen eyipleşni mehset qilğan maqale eserlerni oyuşturişqa rigbetlendurup, uningdiki yaslma pakitlar we köz-qaraslarni xelqimizni jazalaşning, xelqimizni basturuşning bahnasi süpitide paydilandi.

Xitay hökümiti mehsus küç teşkillep wetinimiz Şerqiy Türkistanning tarixi burmilanğan, Xitaylarning tajawuzçiliq tarixi we eşeddiy qirğinçiliq herketliri medihiylinidiğan,yerlik xelqlerni siyasiy we ijtimaiy jehetlerdin kemsitidiğan, milletler munasiwitige yaman tesir körsitidiğan, yerlik xelqlerning tebeiy köpiyisige qattiq çek qoyidiğan, xelqimizni qul bolusqa mejburlaydiğan, türlük tengsizlikler xelqqe mejburen tengilidiğan, milliy musteqilliq démokratiy, milliy mediniyet we diniy étiqad erkinliki sewebidin xelqimiz élip barğan türlük herketler meşire qilinidiğan neççe milyon parçe kitap, ün-sin kasetliri we teşwiqat materiyallirini neşir qilip, namrat helliqqe siyasiy alwang teriqiside mejburlaş asasida sétip keng kölemde élip bérilğan idilogiye sahesidiki herketning hirajiti qildi, uning bedilige xelqimizge işlepçiqirişning taza aldiraş mezgilide ornini tolduriwalgili bolmaydiğan éğir iqtisadiy ziyan we meniwiy bésim élip keldi.

“Qeşqer géziti“we „Xinjang telewiziye géziti“ning 2002-yil sintebirdiki sanliriga bésilğan, weten- milletni sétip, hoquq, payda-menpiet we galçiliq ünwani élişni közlep yézilğan,su tiptiki maqalilarga misal bolalaydiğan, milliy kimlikini yoqutup bir tereptin Xitay hökümitini aldap, birtereptin milletni setiwatqan weten xelq aldida, tarix aldida lenetke qalidiğan milliy munapiqlar teripidin yézilğan ikki maqalining qisqartilmisini diqqitinglarga sunimiz.
“…Uzundin buyan içki-tasqi milliy bölgünçi küçler Zhunggoni parçilap, musteqil Şerqiy Türkistan dölitini qurus üçün térorluq, zorawanliq qiliştin başqa Xinjangning tarixini burmilap, milliy bölgünçilikni trgip qilip, tar milliy hesiyat we radikal diniy angni qutritip, biz bilen yaslarni sundaqla étiqadçi ammini talasti…“

Iqtisadiy jehettin haniweyran bolup, qursiqiga adettiki üç wah tamaq yeyiskimu çiqinalmaywatqan, çong yastikiliridin tartip balilargiçe éğir ozuqluq yétismeslik késilige oxsimiğan derijide giriptar boliwatqan, bugünki dunya tehnikisidin héç xewersiz qaldurulğan, ajiz, zeip xaniweyrançiliq içidiki bu millet qandaqmu Xitaydek bir küçluk reqibige zorawanliq, térorluq qilalisun!? zorawanliq, térorluq qiliş üçün suningga layiq iqtisat we sunungga layiq téhnika kérek bolidu. Uygurlarni zorawanliq, térorluq qildi deyis bösükte yatqan bir buwaqni, ailisidiki isles iqtidariga ige ademlerge süt parşuki aldurğanliqi üçün,“… bu buwaq banka bulidi…“ digendek külkilik is bolmasmu? Xelq’aradiki Xitayning sahta teşwiqatlirida qaymuqqan, Uygurlarning töwen derijidiki qarşiliq herketlirini we bu heqtiki izdinişlirini islamiy radikal küçler qatarida qarawatqan dölet yaki teskilatlarğa Xitay hökümitige bildürmestin xupiyane tekşürüp tetqiq qilip béqişini tewsiye qilimiz.
Tarixni kimning burmilawatqanliqiga kelsek buni dunya jamaiti obdan bilidu. Xelqimizning neççe ming yilliq tarixi, ejdatlirimiz Gerık, Engiliz, Yehudi, German, Rus, Erep, Paris hem Xitay tarixçilliri teripidin xaterlep qaldurulğan bolsa, yene bir tereptin wetinimizdin tépiliwatqan arhilogiylik pakitlar we bizning tuğma itnink alahidilikimiz qatarliq tereplerdin dunya jamaetçilikige ayan bolup turuptu. Biz yéqinqi bir qançe yillardin béri bir qisim çet’ellik qelem igilirining Şerqiy Türkistanning jugrapiysi we yerlik millet hésaplinidiğan Uygur xelqining tarixini bayan qiliş mesélişide ( sayahet qollanmilirida ) Xitaylarning Uygur tarixi heqqide emeliyetni, tarixni, realliqni, pakitni, ilmiylikni qayrip qoyup, özliriining kengeymiçilik we tajawuzçiliq idiysi asasida quraşturup çiqqan külkilik materiyallirini asas qiliwatqanliqini körüwatimiz. Bir qisim tarixi atalğular, orun jay namliri, milliy etnik terkiwimiz hésaplinidiğan tarixiy insan türkümlirining namliri, adem isimliri, ejdatlirimiz qurğan döletlerning namliri qatarliqlar Xitay tarixçilirining xelqimizni kemsitken halda bayan qilğan teleppuzda çüşendürülmekte. Biz bunimu insaniy heq hoquqlirimizning depsende qilinişi qatarida körüwatimiz. Munasiwetlik teşkilat we orğanlarning mehsus mutehesislerni teklip qilip, heqqi ehwalni tekşürep béqisini, qollanma harakterliq bir kitap neşir qilip, heqqiy pakitni dunya jamaetçilikige bildürüp, bu xil xataliqning dayim yüz bérişining aldini élişini, Uygurlarning zémizni, mediniyiti, tarixi we etnik terkiwi qatarliq mesililerni bayan qilğanda Uğur tilini yaki xelqara ölçemni qollinişini,bizning nöwettiki siyasiy, memuriy alahidiliklirimizge hörmet qilişini tewisiye qilimiz.
Bu maqalida yene: „…kommunstik hökümetning diniy belgulimiliri, milletler ittipaqliqi siyasetliri, pilanliq tugut belgülimiliri teswiq qilinğan suar taxtilirini buziwetti. eksiyetçil suar we teswiq waraqlirini tarqatti we çaplidi. Yer asti diniy herketlerni çekligen bolsimu ezalirini toxtatmay köplep qubul qildi. Mekteplerde diniy terbiye élip bérip balilarga musteqilliq idiysini singdürdi. Milliy musteqilliqqe qarşi turğanlarni milletning xaini dep haqaretlidi, qest qildi, zerbe berdi. Ular yene he dep çigira siritidiki milliy musteqqilliq küçliri bilen til birüktürüp, radio we internet tori arqiliq eksiyetçil teşwiqat élip bérip, idilogiye sahesige singip kirişni tizleti…“ diyilgen.

Maqalida yene „ …bu realliq milliy bölgünçilikke qarşi turus kürişining ezeldin bir istüteksiz urus, muhim jeng meydani ikenlikini çüsendürüp berdi…“ diyilgen.Xitay hökümiti 30 – yillardin béri özlirining tajawuzçiliq betbeşirisining aşkarilinip kétisi we yerlik xelqlerning dunya weziyitidin xewerdar bolup qélişidin saqliniş üçün axbarat we teswiqat islirini paşistik sekilde yürgüzüp keldi. Çet’elning radio teliwiziye programillirining wetinimizge tarqilişiga jénining bériçe qarşiliq körsütip keldi. Ötkenki 60 – 70 yil içide çet’el radiosi sewebidin uzaq yil türmige solanğanlar, étip öltürülgenler, sarang qiliwitilgenler, mengülik türme azabini tartiwatqanlar belkim neççe yüz mingğa yétidu. „Xinjang radio teleweziye“ gézitining xewiride éytilisiçe Xitay hökümiti döletlik radio teleweziye idarisining muawin basliqi Jang haitao basçiliqidiki döletlik „Xizang – Xinjang qurulusi“ni tekşürüp ötküziwéliş guruppisi 4 – augusttin 8 -augustqiçe Uygur aptonum rayon we bingtüenning „Xizang-Xinjang qurulusi“ni tekşürüp ötküziwalğan. Bu qurulus Uygur, Tibet musteqilliq herketlirining ewij élip ketisige we Amerika basçiliqidiki küçlük demokratttik ellerning démokrattik idiyelirining bu rayon xelqlirige singip kirisige buzgunçiliq qiliş mexsidide yolğa qoyuldi.

“Xinjang radio telweziye géziti“ning 2002-yil sintebirdiki bir saniga bésilğan xewerde mundaq diyilgen: „…21- esirge qedem qoyğandin buyan, çégra siritidiki düsmen küçler pursettin paydilinip, axbarat wastilirige singip kirip, Xinjangning jemiyet muqimliqi we iqtisadiy qurulusiga éğir tesir körsetti. 2000-yildin başlap partiye merkizi kommetiti, gowuyen keskinlik bilen Xizang, Xinjangning radio isliri qurulusiga dair „Xizang- Xinjang qurulusi“ni yolğa qoyğan idi. Hazir-giçe dölet Xinjangning radio anglitis, tarqitis, qaplas we düsmen radioliriga kaşila peyda qiliş xizmitige 300 milyon yüendin artuq mebleg saldi, buning bilen hawadiki düsmen radio signalining küçlük bizning ajiz boluştek halet tüptin özgertilip,“ Erkin asiya“, „Amerika awazi“, „BBC“, „Azatliq“ qatarliq radiolarning rayonimizga tarqitilisi ünümlik tosaldi…“
Biz nurgun milletler erkin, démokiratik, musteqqil öz döletliride yaşawatqan, dunyadiki paşistik rejimlar, küçlük démukratik döletlerdiki insanlarning iradisi bilen arqa-arqidin gulap çüsiwatqan bir paydiliq şaraitni tulimu teste kütiwalğan, musteqqil yaşaş iqtidariga, qedinmiy mediniyet we şanliq tarixqa ige bir milletmiz. Biz dunyadiki çékidin asqan islam radikal küçlerge ténçliqperwer, demokratik angüa ige dunya jamaetçiliki bilen ortaq meydanda turup, qarşi turidiğanliqimizni bildurüş bilen birge, hergizmu islam dini étiqadi asasida sekillengen neççe on esirlik mediniyitimiz we milliy kimlikimizni inkar qilmaydiğanliqimizni, Uygur Islam étiqadi, Uygur Islam mediniyit we Uygur musteqilliq herkitining qandaqtur Xitaylar tekitlewatqandek diniy radikal küçler bilen héç bir munysiwiti yoqliqini, 20 milyonga yéqin Islamga étiqad qilidiğan bir xelq içidin çiqqan birqançe yaki bir qançe on radikal küçlerning herkitige arlişip qalğan ademning pütün Şerqiy Türkistan xelqining idiysige wekillik qilalmaydiğanliqini, ularningmu hem milletning azatliqi we özining Xitay hökümiti keltürüp çiqarğan ölüm girdawidin aman isen qéliş sewebidin bu herketke arlişip qalğanliqi, nöwiti kelse ularning wetini, milliti şundaqla dunya ténçliqi üçün Amerika qoşunliri bilen bir meydanda turup rezil küçlerge qarşi uruş qilalaydiğanliqi, nöwette Xitaylarning térorizimni sewep körsitip xelqimizge érqiy qirğinçiliq yürgüziwatqanliqi we bir qisim radikal idiylerning wetinimizde peyda bolisigimu Xitaylarning millitimizge qaratqan çékidin aşqan érqiy yoqutus siyasiti sewep bolğanliqi qatarliqlarni dunya jamaetçilikige oçuq bildürmiz.

5 ) Xitay Hökümitining Xelqara Uçur We Internit Sahesidiki Zörawanliqi:

2003-yili kirgendin buyan Xitay kommunstik hökümiti Şerqiy Türkistan xelqining sünniy hemradin tarqitilidiğan xelqara teleweziye programmilirini körüş, radio anglitişlirini anglaş we internettin paydilinis erkinlikige çek qoyusni téximu küçéytiwetti. Bolupmu Xitay mediniyet ministirliki 2003-yili 3-ayning 4-küni „mediniyet saheside Internitni başquruş waqitliq çarisi“ni élan qilip,7-ayning 1-küni yolğa qoyğandin başlap,( tiyanshan net.com 6-ayning 16- künki mediniyet menisteri Shün jiajingning testiqlisi bilen élan qilingtan omumiy uhturisiga qaralsun) Şerqiy Türkistanda Uygurlar basurup kéliwatqan heli köp Internit çayhaniliri taqiwetilgendin başqa saqlinip qalğanliriga éğir iqtisadiy jerimane qoyuldi.bu herkette nurgun Uygur yasliri“térorist“, „islam radikali“ dep eyiplinip Türkümlep jazalandi, tutqun qilindi weInternit çayhaniliriga kirisi çeklendi.Xitay hökümiti mediniyet menisterliki tarqatqan bu uhturusning tig uçi Şerqiy Türkistandiki Islam étiqadiğimu qaritilğan bolup, bu hil qattiq siyaset xelqimizning normal internit mesgulatiga éğir zerbe élip kélipla qalmay xelqning diniy étiqad erkinlikige éğir dehli terüz keltürgen idi.

Buningdin ilgirimu wetinimizde Xitaylarning busahide yürgüzüp kéliwatqan pasistik siyasiti heqqide dokilat bergen iduq. Muxpirimizning wetendin yolliğan xewirige qarğanda Xitay hökümiti bu xizmetni Hoten rayonida namrat xelqqe tehdit séliş we ularni iqtisadiy jehettin jazalas usulida yolğa oyğan eken. Hoten seherlik xelq hökümitining 1999-yilliq 88-nommerliq höjjitide mundaq élan qilinğan:“çetel düsmen küçlerning radio progerammilirini angliguçilar, köpéytip tarqatquçilar, qubul qilguçilar, diniy teşwiqat materiyallirini tarqatquçilar 10 ming yüen xelq puli jerimane qoyus bilen jazalinidu.radio, internit, telfon qatarliq wastilerni qollunup çetelning diniy teskilatliri bilen alaqilasquçilar we ular bilen dininy paaliyet élip barğanlardin 3000 din 5000 yüenge qeder jerimane elinidu we siyasiy jehettin qattiqbir terep qilinidu.öyige adem çaqrip quran oqutquçilardin 3000-5000 yüenge qeder jerimane elinidu we qattiq jazalinidu.dölet kadirliri, oqutquçilar we oquguçilarning dinga isinins we diniy paaliyetlerge qatnisis erkinliki yoq, oquguçilarning namaz oqusi, roza tutusi, diniy paaliyetlirige qatnisisi qatarliqlarga yol qoyğan mektep rehberliri, oqutquçilar birdek wezipisidin élip taslinidu“diyilgen. Bu hil usul çariler arqiliq bir tereptin xelqqe siyasiy betnam çaplap, yene bir tereptin ularni kötürelmeydiğan derijide iqtisadiy jehettin jazalas Seriy Türkistanning hemmila yeride yolğa qoyulğan bolup, pütün dunyadiki insanlarning adettiki normal paaliyetlirining birige aylanğan çompeyuter mesgulati Uygur xelqi üçün qorqunuçluq., dehsetlik we heterlik bir sahige aylinip qaldi.

Yaponiyning „Asahi( Tang qoyashi) „ géziti 16- yanwardiki xewiride Amerika kişilik hoquq deligatsiysining 2003-yil 15- yanwardiki „Xitaydiki kişilik hoquq“namliq doklatida xinjang Uygur aptonum rayonining Ürümçi seheride 45 aysliq Tang heydungning internit tortida maqale élan qilip,döletni parçilasqa qutratquçiliq qilğan degen eyip bilen qolğa elinğanliqi élan qilinğan idi.Tang hai dung 2002- yili 7-ayning 9-küni Ürümçide qolğa élinğan idi.Xitay hökümiti özining Şerqiy Türkistanda yolğa qoyiwatqan érqiy yoqutus seyasitining emiliy ehwallirining dunya jamaetçilikige askarilinip kétip, xelqarada oynawatqan rengwazliqliriga tesir körsütisti ensirep,wetinimizde Internit saheside pasistik dölet térorizimini yolğa qoymaqta.

Xitay hökümitining istastikişiga qarğanda wetinimizde ana tilimizda yasalğan tor betliri 250 din artuq bolup, Xitaylar Uygurlarning bu tor betiri arqiliq xelqimizning kişilik hoquqining depsende qilinisi,éğir milliy zulum we qanliq basturuşqa ayit jinayi pakitlarning dunya jamaetçiliki we xelqara teskilatlarga askarilinip reswa bolup ketistin qorqup, tor beti yasiğan Uygurlarga bolğan nazaret we bésimni küçéytip,Uygurlar açqan internit sehipillirini her hil bahaniler bilen arqa- aridin taqiwetti we kompeyuterlarga süzgüç progeramma( nazaret qiliş sistémisi) qaçilitip, erkin isletkili bolmaydiğan, çetellerning tor betlirini açqili bolmaydiğan haletke keltürdi.

Hazir Şerqiy Türkistanda nurgun yaslar çetelning tor betlirini körgenliki üçün, internitta çet elge het yazğanliqi üçün qolğa elinip türmilerde qattiq qiyin qistaqta pasturulmaqta.qolğa elinğanlar içide dölet xadimliri,oqutquçilar, tibbiy xadimlar, oquguçilar, tejaretçiler we qoramiga yetmigen yas ösmürlermu bar.

Xitay hökümiti Uygurlar lahieligen tor betliri we çayhanilarni basqurguçilarga tehdit sélip, internit wastisi bilen eqim mesililirige, milliy mesililerge, siyasiy mesililerge ahit herqandaq mezmundiki xewerlerni körüsning qanunga hilap ikenlikini, körüske yol qoyğanlar we körgenlerning „térorizim“ we „milliy bölgünçi“ nami bilen jazalinidiğanliqini uhturğan.

Bolupmu Serqiy Türkistandiki qaysi bir wilayette milliy musteqilliq heriketliri, xelqning zulumga qarisi heriketliri we Xitay hökümitining qanliq basturuşiga ait işlar yüz bergen çagda kompyuterlarni taqas, herqandaq sewep bilen isletmeslik, herqandaq alaqe bilen şuğullanmasliq qatarliq belgülimilerni çiqarğan. Xitayning internitke nazaret qiliş tarmaqliri dölet beheterlik idarisi, jamaet hewipsizlik idarisi, teléğirap idarisi, qoralliq saqçi qisimliri Xitay armiysi qomandanliq sitabi qatarliqlar bolup, ular köp hil wastilerni qollunup xelqning internittin, telepondin paydilinis ehwalini firansiye qatarliq bir qisim döletlerdin kirgüzgen ilgar tekşüris aparatliri bilen her küni 24 saet qattiq nazaret qilidu.Ötken yildin Xitay hökümiti yahoo, hotmail qatarliq heqsiz het sanduqlirining mexpiy nomurini éniqlas, sehislerning het sanduqiga qanusiz kirip, sehsiy mexpiyetliklirini ogurluqçe körüs su arqiliq rezil mehsetlirige yétip keldi. Ularning yolğa qoygini peqet Xitay teşwiqatlirini körüske yol qoyus, torda muhabbetlisis wa kommunstik partiyeni medihileydiğan tor betlirini eçisqa rigbetlendürüs qatarliqlar boldi xalas.

Öz muxbirimiz Arslanning wetendin yolliğan 25-iyoldiki xewirige qarğanda kommunst Xitay dairliri Serqiy Türkistanda yürgüzgen idilogiye sahesidiki dölet térorizimi yürgüzis jeryanida internet toridiki atalmiş“ziyandas qurut“ni tazilaş herkitini yolğa qoyğan.Xitay hökümitining orunlasturisi boyiçe dölet beheterlik idarisi we jamaet hewipsizlik idarisi qatarliq 8 tarmaq birlisip, Şerqiy Türkistandiki internithanilarni, yérim ay taqap tertipke salğan. Herqaysi welayetlerde eçilğan seperwerlik yiginlirida internet mesilisi alahide tekitlengen. Xitaylar internit arqiliq xelqimizni basturuşni mehset qilip, pas qiliş téliponi, heqsis ehwal melum qiliş tor het sanduqliri, mexpiy küzitis kamerasi qatarliqlarni islitip hökümetke paydisiz dep qaralğan işlarni pas qilsa iqtisadi jehettin köp mukapatqa ige bolidiğanliqini oçuq uhturğan.
Hemmimizge melum bolginidek küresçan ili xelqi Xitay tajawuzçilarga qahsatquç zerbe bérişte sereplik enenige we sanliq tejirbige ege.bu orunda wetinimizning yéqinqi zaman tarixida ikki Uygur hakimiyiti qurulğan. Xitaylar sunga bu rayonga qaratqan basturuş herkitini internet sahesidimu qattiq küçéytken. Merkizimizning wetendin alğan melumatiga qarğanda Ili rayonida Uygur yaşlirining internetke kirip weten içi we siritidiki özige paydiliq uçurlardin paydilinisi qattiq çeklimige uçrawétiptu. 2002 – yil 6 – ayda beijingdiki bir torxaniga ot kétiş yüz bergendin kéyin bolupmu idilogeye sahesidiki qattiq zerbe bériş başlanğandin kéyin wetinimizde Uygurlarning torxanilarga kirişi asasiy jehettin çeklengen yaki qattiq nazaret astiğa élinğan.
Bu yil kirgendin buyan Xitaylar Uygurlarning torxaniga kirişini nazaret qilişni küçéytipla qalmay her bir torxaniga birdin Xitay mexpiy saqçisini orunlasturup, kirgenlerni nazaret qilişni yolğa qoyup jemiyette ensizlik, qorqunç şekillendürgen.

Démek, Xitay tajawuzçilirining sewebidin Uygur xelqi özlirining nurgun ziminliridin ayrilip qalğandin başqa bügünki künde mutleq köp qismi yasawatqan zimindiki bayliqliriga ige bolalmidi, Xitay köçmenliri yerlik ahalilarni siqip çiqirip munbet yerlirimizni, otlaq we su menbelirimizni, nepit we gaz sundaqla kan bayliqlirimizni igiliwaldi.tajawuzçilar beyidi, bayliqning heqiqi egilliri namratlasti.u yetmigendek mediniyet bayliqimiz, tilimiz, dinimiz, ma’aripimiz, miliy alahidilikimiz éğir tehditke uçrap, ata-bowillirimizdin qalğan mediniy miraslirimiz ziyankeslikke uçrimaqta, kilassik we zamaniwi kitaplirimiz köydürülmekte, milliy en’ene terbiysi élip barğanlar, yoqarqi bayliqlirimizni qogdap qélişqa orunğanlar türkümlep tutqunqilinip pasitik usullar bilen jazalanmaqta öltürülmekte.

6 ) Xitay Hökümitining Diniy Sahiediki Zorawanliqi:

2Biz aldinqi qétimliq dokilatimizda Xitay tajawuzçilirining çong xelqara weziyettiki islam radikal küçlirige qarşi élip bériliwatqan xelqara herktni suyistimal qilip,BDT, xelqaraliq küçlük teşkilatlar we Amerika başçiliqidiki ğerip démokrattik döletlirining qayta – qayta eskertişlirige qulaq salmay Şerqiy Türkistan xelqige qaratqan érqiy jehettiki, diniy jehettiki we mediniyet jehettiki qirğinçiliqini téximu ewjige kötüriwatqanliqini bir yürüş ispatlar bilen bayan qilğan iduq.

2002-yilning ahiri we 2002-yilning başlirida BDT, xelqara keçürüm teşkilati, Yawropa ittipaqi we Amerika başliq küçlük demokrattik Döletler arqa-arqidin Xitay hökümitini Kişlik hoquq we demokratiye meseliliri heqqide eyiplep,Uygur we tebet xelqining Isaniy heq hoquqlirini kapaletke ege qiliş üçün zor tirişçanliq körsetken bolsimu Xitay hökümiti hedep pakitni burmilap, Xelqara jamaetçilikni yalğan, sahta we oydurup çiqirilğan weqe hadise, iş-heriket we san sipirlar bilen aldaşqa orunup kéliwatidu.Xitay şinhua Agentliqining 2003 – yil 5 – ayning 22 – künki Wenadin bergen Xewiride, Xitay hökümitining kişlik hoquq kommetiti we diniy mesililer tetqiqat merkizi brlikte diniy sahiediki Atalmiş zatlarni Amerika xelqara diniy erkinlik kommétitining yilliq dokilatiğa qarşi bayanat bérişke uyuşturğan. Xewerning mezmunidin, Amerika hökümitining, Xitayning diniy sahide élip bériwatqan zorawanliqliri qattiq tenqit qilinğan yilliq dokilatiğa qilinğan hujumning qançilik yasalmiliq we qançiliq sahtiliq bilen toşqanliqini, Xitayning emili ehwalini azraqla çüşengen herqandaq bir adem asanla hes qilalaydu. Xewerde Xitay Islam jemiyitining muaweni Şemşidinnig we Chen guangyenning Islam dinining Xitaydiki emiliy ehwali heqqide éytqan sahta bayanliri neqil keltürülgen.

Amerikining yilliq dokilati élan qilinğandin kéyin Xitay hökümiti nayiti çaqqanliq bilen heriketke ötüp, Xitaydiki Islam, Budda, Katolik we dao étiqadliri heqqide dunyağa keyni-keynidin melumat bérişke mejbur boldi hem keng din jamaitini muhakime yiğinlirni oyuşturup Amerika hökümitining qaraşlirğa ridiyee bérişke kişilerni mejburlidi. Xitay téritoriysidiki qan yaş we teragidiyee bilen tolğan diniy sahie Kişlik hoquqqa hörmet qilinidiğan, demokurateye jari qildurlidiğan, dunyada heç bir ülgisi tépilmaydiğan birdin- bir jay qilip perdezlep körsitildi.

Xelqara weziyetning kündin- künge mürekkeplişişi Uygur we Xitay otturisidiki munasi-wetlerning we kişlik hoquq meselilirinng Xitaylar teripidin xelqara jamaetçilikke burmilinip çüşendürilişi we xelqara teşkilalarning bu mesile heqqidiki çüşençi-llirining qismen derijide mujimellişişi qatarliq bir qatar sewepler Şerqiy Türkistaning kişlik hoquq mesililirini téximu keskinleştüriwetti. „Uçqun géziti“ning 75-sandiki xewirige qariğsanda Xitay merkizi hökümiti Şerqiy Türkistanning muqumliqiğa kapaletlik qilip, dini y sahiediki xizmetlerge yetekçilik qiliş üçün 800 neper mehsus terbiyélangen jasusni Aptonum rayonluq qonçaq hökümettin mexpiy halda Şerqiy Türkistanğa ewertken.

2002 – yil 19 – awğusttiki Fransiye agentliqining xewirige qariğanda BDT kişlik hoquq teşkilatining reisi Robenson hanim Xitay hökümitining Xelqara Islam térorisimiğa qarşi turuş herkitini bahane qilip, Şerqiy Türkistandiki musulman xelqlerge jümlidin Uygurlarğa qaritilğan basturuş herkitining küçiyip ketkenliki heqqide Xitay hökümitini tenqit qilğan we qattiq agahlandurğan.
WWW.TIANSHANNET.COM ning 2002 – yil 5 – ayning 31- küniki xewiride deyilişiçe Xitay hökümiti Şerqiy Türkistanda milliy musteqilçiler, islam radikal küçler we térorçilarğa qarşi köreşte zor netije qazanğanliqi bayan qilinğan. Xewerde diyilişiçe Uygurlarğa qaritilğan qattiq basturuş herikiti başlanğandin buyan Xitay sahçi dairliri milliy bolgünçi we téroristlarning 20 di artuq gorohini paş qilip, milliy musteqilçi teşkilatlarning 100 din artuq ğoluq ezasini qolğa çüşürgenliki, 6000 dane oq 140 dane qural, 10 dane partilatquç qurulmisi qatarliqlarni qolğa çüşürgenliki 500 din artuq meşiq meydanini bitçit qilğanliqi we 3 dane eksil inqilawi hem qanunsiz diniy mezmundiki kitapni yiğiwalğanliqi bayan qilinğan.Şu xewerde yene bu jeryanda 30 ming delu paş qilinğanliqi, 1000 din artuq jinayet gorohining tarmar qilinğanliqi, 40 mingdin artuq jinayetçining qolğa çüşürülgenliki bayan qilinğan. Alahide diqqet qilişqa erziydiğini Xitayning aşkarilaşqa mejbur boliwatqan bu xewerliri tamamen Xitay hökmitining nowettiki Xelqara munasiwetliriğe nahayiti ustiliq bilen layiqlaşturulğan./ emeliyet neççe 10 hesse téximu éçinişliq bolup Xitayning yügüziwatqan atalmiş Térorizmğa qarşi herkitining aldida heçqandaq térorçi yoq,bu heriket peqet biguna awam puqralarğa we zulumğa çidimay qarşiliq körsitiwatqan étiqadçi ammiğa qaritilğan.
Uzaq ötmestin Xitay taşqi işlar ministerlikining bayanatçisi Kong Quan muxbirlarni kütiwéliş yiğini ötküzip, „Şerqiy Türkistan Islam herkiti“teşkilatini yene bir qétim térorluq teşkilat dep jakarlap, Xitay saqçi daerlirining Şerqiy Türkistan Islam teşkilatining 44 gorohiğa qattiq zerbe bergenlikini élan qildi. (bu tamamen töhmet bolup, Undaq bir teşkilatning barliqi uhlap çüşigimu kirip baqmiğan addiy awam puqralar qesten şu teşkilatning adimi qilinip qolğa elinip, eyiplengendin başqa, Xitaylar bu teşkilatning namida yalğan jinayetlerni oydurup çiqirip, özliri üçün paydisiz we xewiplik tuyulğan nahiti zor bir türküm ademni tutqun qilip, türmige soliğan, öltürgen, éğir iqtisadiy ziyanğa uçratqan, Ailisini haniweyran qilğan, yurt-yurtta ensizlik peyda ilip, kişilerning eng töwen derijidikiHaterjemlikinimu buzğan we yolsizliq bilen, zorawanliq usullirini qollunup,biguna ademlerni horliğan.) demekçi bolğinimiz xelqara jamaetçilikning Uygur xelqining kişlik hoquq mesililiri heqqidiki her qétimliq muhim paaliyetliri bu rayondiki kişlik hoquq mesililirining yahşilinişiğa sewep bolmastin eksiçe Xitaylarning yerlik xelqni ntéximu çekidin aşqan usullarda jazalişiğa we paşistik qirğin yürgizişige sewep bolmaqta. Xelqara teşkilatlarning bu mesile heqqide trekşüreş élip bérişini we saqlanğsan mesililer heqqide Xitay hökümitige tigişlik bésim işlitişini tewsiye qilimiz.emiliyette meyli ŞerqiyTürkistan Islam herkii teşkilati bolsun meyli yene şerqi Türkistanğa ayit başqa teşkilatlar bolsun ularğa ayit bezi melumatlar Xitaylar teripidn özlirige paydiliq bir şekilde köptüriwetilgen bolup,téxi hazirğiçe çeteldiki birerUygur teşkilatining weten içide qandaqtur Xitay éytqandek undaq küçlük ijtimayi we siyasiy asasiy yoq.eger undaq bolğan bolsa Uygur inqilawi başqiçe bir qiyapet bilen meydanğa çiqqan bolatti. Xitay hökümiti peqet weqe we weqege ayit san sepirlarni köptürüp xelqarağa élan qilip, xelqara jamaetçiliknng qaymuqan pursitidin paydilinip téximu köp biguna puqralarğa érqiy qirğin qilişni yolğa qoyğan.

Xinjang axbarat torining 2002 – yil 23 – maydiki sanida Xitay sahçi tarmaqlirining Uygur musteqilliq herikitige qattiq zerbe bériş körişini ğelbilik élip bériwatqanliqi heqqide xewer besildi. Bu xewerde deyilişixhe Xitay dahirliri yéngi yil kirgendin buyan tengri téğining şimali we jenubida mliy musteqilliq herkiti teşkilatlirining ikki dane herbiy meşiq meydanini, we ularning diniy paaliyet sorunidin beşni paş qilğanliqi, 15 neper herbiy meşiqqe qatnaşquçini we bir türküm Xitay hökümiti qanunsiz dep tonuwatqan diniy pa’aliyetke qatnaşquçilarni qolğa alğan.

Yene şu xewerde éytilişiçe Xitay hökümiti saqçi tarmaqlirining bu yil kirgendin buyan Uygur xelqining çüşigimu kirip baqmiğan“Dölet atliğan Hizbuttehrir“diniy teşkilatining nahayiti köp ezasini tutqun qilğanliqi, bu teşkilatning paaliyetlirining intayin küçiyip ketkenliki, qisqiğine waqit içide ezalirining pütün Şerqiy Türkistanğa tarqalğanliqi, bu ehwalğa qarita herqasi sahçi tarmaqlirining saqçi nazaritining qumandanliqi astida tekşürüş, konturul qiliş, qolğa éliş, jazalaş salmiqini aşurup ularning köp qismini qolğa alğanliqi éytilğan. Bu xewerde tebliğçiler we hizbutehrir-çilerning zadi neme ikenliki,we ularning ezalirining neme jinayet bilen qolğa elinğanliqi heqqide heç nerse deyilmigen.Öz mubérimizning bu heqte yolliğan xewirige qariğanda Islam dinida quranni tebliğ qiliş aşkare élip bérilidiğan normal bir ibadet türi bolup, u bügünki künde Xitay tajawuzçiliri teripidin „qanunsiz diniy paaliyet“ dep qarilip tebliğke qatnaşquçilar “eksiyetçi, qanunsiz diniy paaliyet bilen şuğulandi” degen eyip bilen qolğa elinmaqta iken.

“Hizbuttehrir“ we „Wahabiy“ dégini Uygurlar üçün qurulğan bir qiltaq yaki bir siyasiy qara niyetning mesuli bolup, Uygurlar arisida héçqaçan bundaq bir çüşüniksiz teşkilat bolğan emes. Xitay hökümiti yéngi yil kirgendin buyan xelq arisida wehime peyda qilip, diniy zatlirimizğa téximu köp ziyankeşlik qiliş üçün ğerbiy asiya we Özbekistan-da peyda bolğan bu diniy teşkilatni Uygurlar arisida peyda boldi degen töhmetni oydurup çiqip,bir Hoten rayonidila aşu teşkilatning ezasi degen nam bilen 700 neper qérindişimizni qolğa alğan.Bu xil namda tutqun qiliş Xitay hökümitige Uygurlarni basturuşning yéngi bahanisi bolup bergen.

Öz muxbirimizning 2002 – yili mayda yolliğan yene bir xewirige qariğan Xtay hökümiti Hoten rayonida 1999-yil çiqarğsan 88 – nomerliq höjjitini qattiq ijira qilmaqta iken. Bu höjjetning tiğ uçi étiqadçi ammiğa qaritilğan bolup, höjjette toplişip Qur’an oquğuçilardin 300 – 5000 yuengiçe jerimane élinidiğanliqi, dölet kadirliri, oqutquçilar we oquğuçilarning dinğa işininş we her hil diniy paaliyetlerge qatnişiş erkinlikining yoqliqi, hilapliq qilğuçilarning hem oquğuçiliri namaz oquğan, rozi tutqan, dinni teşwiq qilğan oqutuçilarningmu oxşaşla qattiq jazalinidiğanliqi otturğa qoyulğan.

Anglaşlarğa qariğanda „qattiq zerbe bériş“ başlanğandin buyan Şerqiy Türkistandiki herqaysi aliy, ottura derijilik mektepler we ottura başlanğuç mekteplerdin yoqari bahane sewepler tüpeylidin heydelgen we éğir jazalanğan oqutquçi- oquğuçilarning we ata-anilarning sani 15000 ğa yetidiken.

2001-yili aprelda pütün Şerqiy Türkistan miqyasida tiğuçi Uygur musteqilliq herkitige qaritilğan qattiq zerbe bériş başlanğandin kéyin qolğa elinğan, muddetsiz we muddetlik késilgen, etilip ketken neççe on ming qerindişimizning 70 % ti millitimizning Xitay zulimiğa çidimay yekke yaki teşkilik halda qarşiliq körsetken étiqadçi oğal qizliri bolup, ular qandaqtu Xitay éytiwatqandek birer çet’eldiki teşkilatning adimi emes yaki Xitayning küzige siğmiğan biguna awam puqralardur.

Öz muxbirimizning Ürümçidin yolliğan xewirige qariğanda Xitay hökümiti 2000 – yildin buyan Ürümçi şeheridiki mesçitlerge héyit, bayram künliri kommunist Xitay hökümitining bayriqini esişni telep qilğan.muşu kemgiçe dunyada tarixida heçqandaq bir paşestik hökümetmu özlirining bayriqini awam puqralar ibadet bilen şuğullinidiğan muqeddes orunlarğa ésişni telep qilğan emes. Diniy tuyğularni ezeldin ret qilip kelgen kommunistlarning bayriqining mesçitlerning munarliriğa esilişi herqandaq bir ademni ğezepleendürmey qalmaydu. Mesçid munarliridiki 5 yultuzluq qizil bayraqni körgen ademler bir tereptin meşire qilişip külse yene bir tereptin hesret nadamet bilen éğir sükütke patqan. Şerqiy Türkistan Information merkizining wetendin alğan xewirige qariğanda 2002 – yil aprildin awgustqiçe, Xitay hökümiti édilogiye sahiside yolğa qoyğan 2 – qétimliq milliy musteqilçilerge qattiq zerbe bériş herkitide, assiy tiğ uçi Uygur Xelqining diniy étiqadiğa, şundaqla étiqadçi ammiğa qaritilğan zorawanliq herkitini başlap, xelqimizning turmuş aditi we mehelliwi mediniyet terkiwige aylinip ketken bir qisim diniy tüs alğan hadisilerni bahane sewep qilip,hökümet orunlirida xizmet qiliwatan zor bir Türkümdiki Uygur ziyaliliriğa éğir ziyankeşlik qilğan. Bir qeşqer rayonidila 5000din artuq ademni tutqun qilğan 150 tin artuq siyasiy mehbusqa ölüm jazasi ejira qilğan.Xelqara keçürüm teşkilatining 2002 – yil 21- martta élan qilğan Xitaydiki kişlik hoquq we demokrateye mesililirige ayit doklatka Xitay daherliri Uygur Xelqini Türkümlep tutqun qiliş, éğir jazalaş we qirğinçiliq arqiliq jawap qayturup,aççiqini biguna étiqadçi ammidin çiqirip, Uygur xelqidin zorawanlarçe öç alğan.

Wetendiki muxbirimizning 2002 – yili Qeşqer gézitining xewiridin igellişiçe Qeşqer kona şeher nahiyesi Muz yézisining oqutquçisi Abdurahman qatarliq birqançe oqutquçi dinğa étiqad qilğan, oquğuçilarğa yaman tesir körsetken ; dininy paliyetke qatnaşqan, degen nam bilen qolğa elinğan we bir qisimliri xizmitidin heydelgen, bir qisimliri iqtisadiy jehettin jerimane qoyulup qattiq jazalanğan. (Uçqun 74- san)

Şerqiy Türkistan information merkizining wetendin alğan işençlik melumatiğa qariğanda 2002 – yil 5 – ayning 12- küni Hoten welayitige qaraşliq Qoştağ yézisining bazar kentidik Başlanğuç mektepte Hökümet daerliri bilen étiqadçi amma arisida diniy étiqad mesiliside qanliq weqe yüz bergen. Şu küni 22 yaşliq Niğmet Abdureşit (mezkur mektepning sabiq oqutquçisi, Xitay hökümiti teripidin qanunsiz halda din teşwiq qilğan degen eyip bilen mekteptin heydelgen) bazar kentidiki merkiziy başlanğuç mektepke basturup kirip, mekteptiki oqutquçi-oquğiçilarning normal diniy paaliyetlirige çek qoyğan, hem addiy puqralarning üstidin Xitay dairlirige melumat yollap, xelqning menpetige ziyankeşlik qilip kéliwatqan 3 neper kommunistni qiliç bilen çépip taşliğan. Bu munasiwet bilen Xitay hökümiti qattiq wehşilişip, Hoten welayiti miqyasida keng kölemlik basturuş herkitini yolğa qoyğan. Herket başlinip bir heptige yetmigen waqit içide 1500 din artuq ademni tutqun qilğan we 10 ademge bölgünçilik we qanunsiz diniy paaliyet bilen şuğullandi digen eyip bilen ölüm jazasi bérip derhal ijira qilğan.

2002-yil 23 – maydiki „Qirğiz uçur agentliqi“ning xewirige qariğanda Qirğiz hökümiti Xitay hökümitining teliwige asasen Memet Sadiq we Memet Yasin qatarliq ikki neper Uygurini xelqara islam térorizimi namida neyiplep qolğa alğan we Xelqning naraziliqiğa qarimay Xitay hökümitige ötküzüp bergen.

Öz muxbirimiz Abdulla Pamerning 2002 – yil 24 – Aperel wetendin yolliğan xewirige qariğanda Xitay hökümiti Hoten rayonida qattiq wehşilişip kişilerning kollektip élip bérilidiğan Qurban heyiti, ruzi heyiti, miyit namizi, qiz – yigitlerning nika murasimi,hetme quran qiliş, meşrep qatarliq pa’aliyetlirige boy sunuş mümkin bolmaydiğan éğir çek qoyğan.bundaq paliyetke qatnaşqanlar Islam térorizimi bilen şuğullanğanlar qatarida qattiq bir terep qilinğan.

2002 – yil 3 – ayning 19 – küni H oten welayitining Islam Awat yézisidiki 50 yaşliq bir Uygur ayalning miyit namizi munasiwiti bilen, bu namazğa qatnaşqan 300din artuq ademge Başlanğuç mektepning yenida miyit namizi oqidi degen eyip bilen ohşimiğan derijide jaza bergen.Namazğa yetekçilik qilğan Jelil mehsumğa 2500 yüen, Eziz mehsumğa 2000 yüen,un-din başqa 23 diniy zatqa 200 yüendin jerimane qoyğan.Undin başqa yézidiki barliq ademler seperwer qilinip, 4 – ayning 18 – künidin 28 – künigiçe siyasiy yiğin éçip,kişilerni mejburi mesile tapşuruşqa qistiğan, yiğin ahirida bu işqa çétişliqi bar dep qaralğan Uygur kadirlirini xizmitidin élip taşliğan.

7 ) Xitayning Milliy medeniyet we asare-etiqilerge salghan Xaniweyranchiliqi

Şerqiy Türkistan information merkizining wetendin yolliğan yene bir hewirtige qariğanda Xitay tajawuzçi hökümiti zor küç we mebleğ ajritip, Uygur xelqining milliy kimlikini, we ularning diniy tuyğulirini ajizlaşturuşqa qaritip, Uygur xelqi Islam diniğa étiqad qilğan dewirlerde barliqqa kelgen mediniyet yadikarliqlirini weyran qilip, Islamdin ilgirki budda mediniyitige ayit asare etiqilerni ottura tüzlenglik uslubidiki Xitay mediniyitini asas qilğan metotta eslige kelturuşke başliğan.Xinjang axbarat torining 2003 – yil 6 – ayni ng 19-, 21-, 24 – we 25-künliridiki xewerliride Şerqiy Türkistanning Böretala, Qutubiy, Sanji, Manas, Kuçar, Altay, Balğuntay, Jeminey, Hoten rayonlirida bu quruluşning zor mebleğ selinip başlanğanliqi xewer qilinğan.Xitay hökümitining bundaq qiliştiki meqsidi bir tereptin „qedimqiy mediniyitinglarni qoğdap qalduq” dep Uygur xelqige yahşiçaq boluş, we dunya jamaetçilikini aldaş bolup, yene bir tereptin Budda mediniyitige ayit arhiologiylik nuhtilarni Xitay mediniyiti asasida özgertip yasap çiqip, wetinimizning tağ deryalirini, ottura tüzlengliktiki Xitay mediniyet uslubi hadisisi bilen birdeklikke ege qilip, dunya jamaetçilikige zorlap tengiwatqan, “Şerqiy Türkistan qedimdin tartip bizning zeminimiz” degen atalmiş sepsetini bazarğa sélişqa zemin hazirlaştin ibaret. Asare etiqilerni qoğdap qéliş elbette intayin yahşi bir iş , emma Xitay hökümitining bu atalmiş yahşi işining arqisiğa, Ziminimizni yutiwéliş we xelqimizni Assilimatsiye qiliwitiştin ibaret qara niyet yoşurunğan.

Xinjang axbarat torining 2003 – yil 6-ayning 21 – küni Ürümçi waxti saet 17:48 de tarqatqan xewiride éytilğandek, wetinimiz Şerqiy Türkistan mediniyet yadikarliqlirining köpliki, saqliniş derijisining mukemmelliki, tarixining uzaq we qedimiyliki, mezmunining molliqi jehettin dunyağa meşur bolup,nuqtiliq bekitilgen mediniy yadikarliq nuqtiliri 4000din aşidu.buning içide 41dölet derijilik,303 Aptonum rayon derijilik, 1500 din artuq welayet we nahie derijilik mediniyet yadikarliqlirini qoğdaş nuhtisi bar. Herqasi muziylarda saqliniwatqan qimmetlik asare etiqilerning sani 230 ming xildin qaşidu.saqliniwatqan bu mediniyet yadikarliqlirining qedimiyliri 15,000 – 20,000 yildin élgirki Uygur xelqining eqil parasitining jewhiri bolsa kéyinkiliri 1000 yil awalqi ejdatlirimizning insaniyet mediniyet hezinisige qosgqan qimmetlik töhpilirining mesulidur. Mundaqçe qilip éytqanda wetinimiz Şerqiy Türkistanni merkizi asiyadiki ğayet zor mediniyet yadikarliqliri muziyi deyişke bolidu.

Insaniyetning Şerqi Türkistandiki bu ğayet zor mediniyet ğezinisini körgen herqandaq bir adem, meyli muapizet qiliş terkiwige kirgüzilgen mediniyet yadikarliqliri bolsun, meyli téxiçe kigüzilmigenliri bolsun, bu qimmetlik mediniy miraslarning muhapizetsiz, qoğdaş tedbirisiz, ige çaqisiz halette buzğunçiliqqa uçrawatqan weyrane halitini körüdu.Qeşqer şeheri wetinimiz Şerqiy Türkistandiki tarixi 3000 yildin aşidiğan, qedimki Hon Imperatorliqi, Uygur Qara hanlar döliti, Uygur Qeşqeriye döliti we Uygur Şerqiy Türkistan Islam jumhuriyiti qatarliq hökümetlerning payitehti bolğan Hem xelqimizning milliy mediniyiti bügüngiçe nisbeten yahşi saqlinip kéliwatqan bir şeher idi.Bu şeher qedimki Uygurlarning şeher mediniyti, benakarliq seniti, qolhünerwençiliki neqqaşçiliqi, toqumiçiliq téhnikisi, diniy, toy – tökün, ölüm- yétim murasimliri şundaqla başqa asiya milletlirige oxşimaydiğan étnik hususiyetlerge toyunğan bir qatar yaşaş adetliri, qatarliqlarning iliminitlirini tapqili bolidiğan, xelqaradiki milyonliğan sayahetçilerning, Uygurşunaslarning, arhiologarning, ekispeditsiyçiler-ning,milletşunaslarning, dinşunaslarning we merkizi asiya juğrapiysige qiziqquçi seyyahlarning elmiy paaliyetler bilen şuğulinidiğan köngüldikidek bir jayi idi.Xitay tajawuzçilliri Şerqiy Türkistandiki Ğulja, Böretala, Çoçek, Qumul, Turpan, Korala, Qaraşeher, Kuçar, Aqsu, Artuş, Yarkent, Yéngihesar we Hoten şeherliridiki yoqarqidek mediniy yadikarliq qimmitige ige alahidiliklerni Xitay yéngi köçmenlirige orun hazirlaş şundaqla topluşup olturaqlaşqan Uygurlarni tarqaqlaşturuş üçün qedemmu-qedem yoq qildi we yoq qilip kelmekte.

Yéqinqi bir qançe yildin béri Xitay tajawuzçilirining Uygurlarning kéyinki 1000 yilliq mediniyet miraslirini weyran qiliş herikiti téximu ewjige çiqti.Information merkizimizning wetendin alğan melumatiğa qariğanda bu hil buzğunçiliqa nöwette Qeşqer şeheride yüz bériwatqan hadesiler éniq misal bolalaydu.

Xitay tajawuzçiliri ottura asiyadiki yéngidin musteqqil bolğa qérindaşlirimizning Şerqiy Türkistanning siyasiy muqimliqiğa körsitiş ehtimali bolğan siyasiy tesirining küçiyip kétişining aldini éliş we bu rayonning sodisini bir qolluq konturul qiliş, néfit we ham eşyalirimizni téximu keng kölemde talan taraj qiliş, téximu köp Xitay köçmenlirini wetinimizge yerleştürüş mexsidide elgiri Korla şeherigiçe élip kélingen poyiz yolini, 1999 – yili 2 – ayning 6 – küni qedimi şeher Qeşqergiçe tutaşturğan idi.

Information merkizimizning 2003 – yil 12 – yanwar wetendin alğan melumatiğa qariğanda Xitay tajawuzçiliri ademler yaşaş emkaniyiti bolmiğan derijide çölleşken we özi üçün istéğirateylik qimmiti yoq jaylardiki birqisim mediniyet yadikarliq orunlirini qoğdiğandek tesir bérip, awat şeherlerdiki mediniyet yadikarliqlirimizni adem çidiğili blmaydiğan şekilde weyran qilişqa başliğan. 1990 – yillardin kéyin Qeşqer xelqarağa sayahet we soda şeheri qilip eçiwetilgendin buyan her bir tüp giya, her bir tal çammisi millitimizning qimmetlik asare etiqe bayliqiğa aylinip qalğan Qeşqer şeheridiki mediniyet yadikarliqlar zeherhendilik bilen weyran qilinmaqtaeken.

Xitay tajawuzçiliri kengeymiçilik mexsidige téximu yetiş üçün yerlik ahalilerning qedimiy şekildiki olturaq rayonlirini urup-çéqip, tüzlep, xelqni mejburi qedim jayliridin yiraq mehelilerge tarqaqlaşturup,qarşiliq bildürgenlerni Islam téroresti,Milliy bolgünçi degen betnamlar bilen türmilerge solap, ölüm jazasi bilen qirğin qilip,özlirining tajawuzçi armiysi,Bing tüen namidiki zapas qoşunliri, saqçi etiretliri, quralliq ssahçiliri, dölet bixeterlik saqçi idarisi qatarliq tajawuzçi apparatlar we yéngi köçmenlerni orunlaşturdi.Bugünki künde Qeşqer şeheri Şerqiy Türkistandiki her bir jehettin hewip – heterge toşqan orunlarning bérige aylinip qaldi.

1960 – yilliri sabiq Sowet ittipaqi bilen Xitay hökümiti otturisida Şerqiy Türkistan we Xitayning Şerqiy şimalidiki zemi talaş tartişi tüpeylidin düşmnlişiş weziyiti şekillengeçke, 1990-yilğiçe bolğan ariliqta, tajawuzçi hökümet Uygurlar bir qeder ziç toplişip olturaqlaşqan Qeşqer qatarliq jaylarğa peqetla mebleğ salmiğan edi.çünki şu kemgiçe Xitayning Şerqiy Türkistanni pütünley mustemlikişige eliwélişqa nesbiten ançe eşençisi yoq edi.şu yillardin kéyin neççe on yil qeşqer şeherige kirişke pétinalmiğan Xitayning Şerqiy Türkistandiki zapas qoralliq qoşuni yesaplinidiğan 3-dewiziye qeşqer şeherige kirip, Qizildöwe yolidiki munbet tupraqqa baş şitabini qurdi. Şuningden kéyin Xitay tajawuzçiliri qeyerde Uygurlar köp olturaqlaşqan bolsa, qeyerde tarixi asare etiqiler köp jaylaşqan bolsa şu yerni merkez qilğan halda Uygur Xelqini basturuşning aldinqi sépi yesaplinidiğan Xinjang herbiy rayonining Qeşqer şöbisi, herbiy rayonğa qaraşliq tajawuzçi armiye qisimliri, qoralliq sahçi qisimliri, zorawanliqtin mudapie körüş etiriti, amanliq saqlaş çong etiriti, welayetlik we şeherlik jamaet hewipsizlik idarisi, dölet beheterlik idarisi we çong kiçik jaza lagerlirining quruluşlirini nahayiti köp mebleğ ajritip qurup we yéngilap çiqti.

Yéqinda Xitay hökümiti Qeşqer şeheri Güzer köwrüki yenidiki neççe ming yilliq tarixqa ege awat Uyğer mehelilirini çéqip, tüzlep Xitay dölitidin çiqqan Wenjuluq bir tejaretçige erzan bahada sétip bérişni qarar qilğan. Uningdin başqa şeherdiki taş baziri degen yerdin başlap qizildöwe yoli degen yergiçe bolğan ariliqtiki arheliogiylik nuxtilarni we awat Uygur mehelilirinimu aqunlarning quruluş qilip, tejaret qilişi üçün sétip béridiken.Uningdin başqa buningdin ikki yil awal Xitay tajawuzçiliri Qeşqer şeheri tümen deryasi boyidiki Uygur qara xanlar dölitining şahzadisi nami bilen atalğan, hazirğiçe neççe yüzming Uygur depin qilinğan Seyit Arslanhan mazarliqi dep nam alğan han jemeti qebristanliqini, qesten yol yasaşqa bane qilip buzup taşlap, tajawuzçi armiyning aile tawbatlirining turalğu rayonnini qurup çiqqan idi. Tümen kölininh namini Xitayçe Donghu dep özgertip, bu jayğa Qeşqerning mediniyet ekilogiysige tüptin mas kelmeydiğan buthana we rawaqlarni yasap, kona yéngi köçmen Xitaylarning bu şeherge jaylişişi üçün pisihologiylok asas tiklidi.

Hemmidin éçinişliq bolğini 2000 yil ilgirki Uygur – Hon tengriqutliqining ordisi qilinğan eskihésar harabiliqining orniğa Xitay binakarliq şirkitining quruluş mareiyalliri zawutini quruş boldi. Bu yer bundaq özgertiwetilgendin kéyin yerlik xelqler we bu yerning deslepki alahidilikkini bilidiğan çetellik sayahetçilerning qattiq naraziliqini keltürüp çiqarğan edi. Şuning bilen Xitaylar hapila şapila köz buyamçiliq qilip, bu qedimiy mediniyet harabiliqining yeniğa neççe milyon pul hejlep, „Benchau şeheri“ deydiğan bir sayahet nuhtisini oydurup çiqip, jéninng bériçe teşwiq qildi we bu yalğan, tarixi asasi yoq, oydurma şeherning aldiğa „wetenperwerlik terbiysi bazisi“ degen Xitayçe hetni taş abide qilip tiklep çiqti. Balirini pütün küçi bilen weyran qilip, yoqlirini oydurup çiqiştek dunya arheliogeye tarixidiki bu jinayet sürüşte qilinişi, emiliy ehwal jamaetçilik bilen yüz körüştürülişi kérek. Basqiçe qilip éytqanda Qeşqer şeherining qedimiy alahidilikini saqlap qélişqa xelqara teşkilat we keng jamaetçilikning teng küç çiqirip bérişini murajet qilimiz. Uningdin başqa Xitay hökümiti bir qisim mediniyet yadikarliqliri orunlirining weyran qiliwetilişige süküt qilip bilmeslikke salmaqata. Yéqinda egiligen xewirimizge qariğanda Şerqiy Türkistandiki muhim arhelogeylik nuqta hésaplanğan, Artuş şeherige jaylaşqan Uygur qara hanlar dölitining haqani, merkizi asiyada Islam dinini tunji qétim dölet dini qilip bekitken Sultan sutuq buğrahan nami bilen atalğan, 1000 yilliq tarixqa ige „Sultan Sutuq Buğrahan jamesi“ remunt qiliş bahanisi bilen çéqip taşlinp, eslidiki qiyapitige ohşimaydiğan şekilde yasap çiqilğan.

Uningdin başqa Ürümçi şeheridiki Uygur xelqining munewer perzentliri Sawut Demullam, Xuja Niyaz, Hajim, Qurban Qoday, Melike Ziyawuden we Tohti Qurbanlarning qewristanliqliri Xitay köçmenliri teripidin éğir buzğunçiliqqa uçriğan.Undin başqa Yerkentiki Uygur Seidiye xanliqining xan jemeti qebristanliqi we yene uningdin başqa bir köligen qoğdap qélişqa tégişlik asare etiqe nuxtiliri éghir buzğunçiliqqa uçrawatidu.Bular bizning nahayiti çeklik daeride igelligen materiyallirimiz, emeliyetning buningdin neççe hesse éçinişliq ikenliki beş qoldek ayan elbette.(Tügidi)

**********************************
Paydilanğan materiyallar:
(1)“Xinjang géziti“ning doklatta misalğa keltürülgen sanliri.
(2)“Qeşqer géziti“ning doklatta misalğa keltürülgen sanliri.
(3)“Hoten géziti“ning doklatta misal keltürülgen sanliri.
(4)“Xinhua axbarat tori“ning doklatta misal keltürülgen sanliri.
(5)“Tiyanşan tori“ning axbaratta misal keltürülgen sanliri.
(6)“Xinjang xelq hökümiti tori“ning doklatta neqil keltürülgen sanliri.
(7)“Ili géziti“ning doklatta neqil keltürülgen sanliri.(8)“Uçqun géziti „ning doklatta neqil keltürülgen sanliri.
(9)“Şerqiy Türkistan Information merkizi muxbérlirining wetendin biwaste yolliğa melumat we xewerliri.
(10) Muhajirettiki qelemkeşlirimizning 2002 we 2003-yillardiki ŞerqiyTürkistan mesililiri heqqide yazğan bir qisim maqala we xewerliri.
(11) Ustaz Ablikim Eltebirning „ŞerqiyTürkistan qollanmisi“degen kitabi qatarliqlar we uningdin başqa ŞerqiyTürkistan Information merkizi xewer bölümi téminligen bir qisim höjjetlik materiyallar.

28-Séntebir 2003 Gérmaniye/Frankfurt

******************
Eskertish:Bu Rapor yézilghan yillarda ETIC ning Websaytiside bir qétim élan qilinip xelqara teshkilat we Démokirattik döletlerning Uyghuristan meselisige bolghan chüshünishi we qiziqishini bir qedem ilgirligen halda ilgiri sürgen édi. Waqit xélila ötüp ketti, emma bu Raporning waqti ketmidi.Biz buni téxi oqumighan orunlar we kitapxanlarning paydilinishi üchün Wébsaytimizde yene bir qétim élan qilishni layiq taptuq.
____________Tengritagh Akademiyesi

27-Noyabér 2007 Gérmaniye/Frankfurt

 

******

Bizdiki Siyasiy Sapa We Pissixologiyelik Ajizliqlar

Korash Atahan

 

Uyghuristanning heqiqiy mustemlike astigha chüshüp qalghinigha yérim esir bolup ashti.Eslide tajawuzchilarning milliy xaraktéri we millitimizning poténsal küchige nisbiten élip éytqanda bu bir binormalliq.Mustemlike tariximiz bashlanghandin béri meyli wetende meyli chet-ellerde bolsun munqerz qilinghan téritoriyesi 1milyon 828 mimg, 418 kuwadiratkélométirdin ashidighan bir döletning dawasini qiliwatimiz.Biz qiliwatqan bu dawa peqetla kishlik hoquq we insan heqliri dawasi bolupla qalmastin, shuning bilen birge erkinlik we musteqilliq dawasidur.Insaniyetning kéyinki 60 yili ghayet zor özgürüshler barliqqa kelgen, bezi küchlük milletler ajizliship, bezi ajiz milletler qed kütergen bir dewir boldi.Bu dewir yene Uyghuristan xelqi hayatliq üchün tirkishken, aghriq azawigha tolghan, siyasiy teqdirimiz he dése paydisiz bolghan ichkiy we tashqiy amillar bilen yanmu-yan mewjut bolup turiwatqan bir dewri boldi.Murekkep bolghan xelqara weziyet, künsayin éship bériwatqan tajawuzchi xitaylar teripidin kéliwatqan milliy zulum barliq insaniy heq-hoquqliridin mehrum bolghan uyghuristanliqlarni yéngiche bir tepekkur we yénghiche bir inqilap yolini izlep tépishqa mejburlimaqta.

Wetinimiz tajawuzgha uchrighandin bashlap, weten ichi we weten siritida qanat yéyiwatqan milliy herkitimiz bir künmu toxtap qalghini yoq.Bu herket tereqqiy qilish jeryanida, biz bileligen we bilelmigen derijide xelqara weziyetning toxtimay ghidiqlishigha uchrap keldi.Bu xil ghidiqlash héli-hem dawamlishiwatidu.Bu xil ghidiqlashni peyda qilghanlar ichide dost kebi körüngen düshmen we düshmen sheklide körünüp qalghan dostlarmu bar.Bezide dost bilen düshmen arliship ketken, bezide dawani pütünley bizge paydisiz bolghan küchler changgiligha kirgüziwalghan yene bezide dawa élip bériwatimiz dep, he dése bashqilarning oyunchiqigha aylinip qalghan waqitlarmu boldi.

Ichkiy ziddiyet bilen tashqiy ziddiyetni, dost bilen düshmenni, diplomattik munasiwetler bilen qandashliq munasiwetlirini, qandashliq munasiwéti bilen siyasiy teqdirdashliq munasiwetlirini, siyasiy teqdirdashliq munasiwéti bilen diniy qérindashliq munasiwetlirini özimizning milliy alahédiliklirige layiqlashqan halda istratégiye jehettin her birini öz alahidiliki, xususiyiti we derijisi bilen békitish hoquqimiz dawamliq yatlarning héch bolmighanda béjiriksiz siyasiy yol bashlighuchilarning kontrolluqidin qutulalmaywatidu. Bu xildiki ghidiqlashlarning ijabiy we selbiy derijisini bahalap békitishke intayin ötkür bolghan kolléktip zéhniy küch kérek boliwatsa, eqilni we bilimni hörmetlesh, tarixiy sawaqlarni yekünlesh, küchlerni tertipke turghuzush, dawaning merkizini serxillardin teshkillesh, küchlüklerning nopuzini hörmet qilish prinsipida turup, milliy herkitimizni yéngi bir tereqqiyat basquchigha kötürüsh uyaqata tursun, dawayimizdiki tarixtin béri bizge késeldek chapliship kelgen teshkilatlinish jehettiki iptidayiliq yeni qayide pirinsipqa sel qarash, pursetni tonup yétip küchlük nopuzlarning etrapigha uyushmasliq ewij élip kétiwatqandek qilidu.Teshkillinishimizde we siyasiy istratégiyelerni tallap békitishimizde tarixtikisi bilen sélishturghanda yüksilish bolmay eksiche chékinish weziyiti barliqqa kelse bolmaydu.

Dawayimizni 21-esirdiki siyasiy milletlerdek emes, ottura esirdiki iptidayi qebililerning tepekkurigha layiq derijide élip bérishni tekitlewatqanlar bar bolup, ular her kichik döngge bir bayraq qadiwélip, bir merkezdin bashqurulidighan, hemme birdek xelq étirap qilghan qayide nizam we pirinsip asasida ish qilidighan weziyetning barliqqa kélishi milliy herkitimiz üchün hawa we sudek kérek boliwatsa xalighanche ish tutup, dawaning menpeetige ziyan séliwatidu. Birlikni qoghdap, ittipaqlishishqa bolidighan barliq küchler bilen jiddiy shekilde birliship, öz-ara toluqlap we yétekliship, nezer dayirimizni keng tutup, biz üchün paydiliq bolghan xelqara weziyettin yaxshi paydilanmisaq, bixutluq qilsaq düshmenlirimiz kündin-künge köpüyüp, siyasiy teqdirdashlirimiz we dostlirimiz barghanche bizdin yirginidighan weziyet otturgha chiqidighandek qilidu.

Weten-milletning nijatliqi üchün izchil derijide küresh qilip kéliwatqinimiz bilen, méngiwatqan yolimizdiki chuwalchaqliqlarni tüzütüp, dewir bizdin kütüwatqan pak we saghlam bir rohni yaratmisaq kélichek ewlatlargha yüz kélelmeymiz.Milliy xaraktérimizdiki bashbashtaqliq, menmendanliq, hangwaqtiliq, galwangliq, tekebburluq, rohiy ghalbiyetchilik, xiyalpereslik, temexorluq, yalghanchiliq, teqdirchilik we gorohwazliq qatarliqlar milliy herkitimizning saghlam tereqqiy qilishigha putlikashang bolmasliqi kérek. Bizde qomandan qumandan emes, esker esker emes, xelq xelqemes, hökümdar hökümdar emes. Biz uyghurlar hökümdar süpitide xelqimizni, xelq süpitide qumandanlirimizni kemsitkechke milliy qedriyetlirimiz, milliy ghururimiz, milliy shan shöhritimiz, ar-numusimiz düshmenler teripidin depsende qiliniwatidu.Biz özimizni özimiz qedirlimigenlikimiz mundaqche qilip éytqanda merkizi teshkilatlirimizning we xelqaragha meshhur lederlirimizning hörmitini toluq qilalmighanliqimiz üchün öz-ara we bashqilar teripidin toluq qedirlenmeywatimiz, bir yawayi milletchilekmu nopuzimizni qoghdiyalmaywatimiz.Eger shundaq kétiwerse küchlük milletlerning özlirini kücheytiwélishi üchün qurbanliq bolup kétimiz. Kolléktip éngimizdiki yoqarqidek cheklimilikler tüpeylidin milliy herkitimizge paydiliq bolghan arqa-arqidin kéliwatqan pursetlerni xuddi tarixtikige oxshash shekilde qoldin bérip qoyimiz.

Manju istilasining aldi keynide pen-téxnika we medeniy-maarip jehette bekla arqida qalghanliqimiz, qiliwatqan ishlirimizning hemmisi dinni merkez qilghandek qiyapette, weten-milletni untushtek xurapiyliq ichige pétip qalghanliqi üchün weten munqerz boldi.Xitayning bash aghriqi özige yétip ashidighan u yillarda, eslidide zéhnimizni merkezleshtürüp siyasiy jehettin qedimizni tiklep tereqqiy qiliwélishimiz kérekidi.Emma biz özimizni küchlendüriwélishning ornigha diniy we siyasiy mezhepchilik kürishi élip barduq, ichkiy urushta muqeddes wetinimiz Uyghuristanning tupraqlirini qérindashlirimizning issiq qéni bilen boyap chiqtuq.Wetinimzni ikki qollap düshmenge teqdim qilduq.Bu qobul qilghili bolmaydighan téragédiye özimizdin özgini chong bilishtin, özimizning ichidin yétiship chiqqan hökümdarlargha bash égishtin, yatlargha qul bolushni ela bilidighan teslimchilik xaraktérimizdin kélip chiqti.Bir milletning tarixida shu milletning numusigha, shan-sheripige we izzet-nepsige wekillik qilidighan bir sinip yitiship chiqqan bolidu.Ular yaxshi yaman künlerde xelqning wetenning ar-nomusi üchün küresh qilidu.Bizde u sinipning rolini éliwatqan bir qoshun bar, uni kücheytishimiz, qedri-qimmitini qilishimiz, uning etrapigha uyushushimiz, bixutluq qilmasliqimiz kérek. Ular tarixni, Tarix ularni yaritidu.Bu sinip köpinche wetini, milliti üchün jénidin, mélidin we nepsidin waz kécheleydighan, weten millet yolida eskiriy, siyasiy, diniy, ilmiy, iqtisadiy we meniwiy tereplerde pidakarliq bilen izdinip, shu milletning mewjutluqini sürdüridu.Yéqinqi zaman tariximizdiki Seyidiye dewridiki Uyghuristan jemiyiti, bir jemiyetni teshkil qilidighan köp tereplimilik shertlerni hazirlighan, siyasiy, iqtisadiy we meniwiy tereplerdin zamanisigha yarisha toyunghan bir jemiyet idi.U dewirde Uyghur jemiyiti Hakimiyet, Téxnologiye, Eskeriyet, Téologiye, Tibabet, Matématika, Astronomiye, Ximiye, Siyasiy-Iqtisad, Medeniy-Maarip, Edebiyat-Senet, muzika, Qol-Hünerwenchilik, Baghwenchilik, Mimarchiliq, Yéza-igilik, Su- inshaati we Charwichiliq tereplerde intayin küchlük we muntizim ziyalilar qoshunigha ige idi. Xelqimiz héchqandaq bir milletning buzek qilishigha uchrimayti, bayashat, xatérjem, dostane we heqiqiy bir milliy hayatni yashayti.

Uyghuristanni tehdit hés qilghan we bu dölettiki bayashatliq we tereqqiyattin rahetsiz bolghan gherbiy asiyaliqlar, bu xelqqe eskiriy jehettin teng kelgili bolmaydighanliqini, u döletni bashqiche bir shekilde gumran qiliwétishni pilanlap, Uyghur xelqining diniy tereptiki sadda, aq-köngül, rastchil we semimiyitidin paydilinip, bir milletning mewjut bolup turishigha esla yarashmaydighan, xelqni ich-ichidin tügeshtüriwétidighan, yaxshi yaman tereplirini addiy insanlarning tepekkuri bilen perq étish qiyin bolghan zeherlik teriqetchilik pelesepisini islamiy eqidiler bilen perdazlap wetinimizge import qildi.

Hökümdarlar, dölet erkanliri, diniy ölimalar, eskiriy qumandanlar, pen-téxnika alimliri, yazghuchilar, shaérlar, mutexesis we senetkarlar atalmish diniy “islihatchilar”ning qolida ujuqturiwétildi. Tajawuzchilar közligen mexsetke yetti, ular bu döletni ishghal qiliwélishni emes, tamamen bashqiche bolghan shekilde yeni özining yéghida özining göshini qorup, öz xelqining qolida öz dölitini gumran qiliwétishni könglüge pükkenidi.U qétim weten meniwiy tereptin munqerz qilinghanidi.U jahaletlik yillarda qizziqqanliq qilip, téximu yüksek bolghan bir islamiy jemiyet berpa qilimen dep, sheytan(düshmen)ning arqigha kirip, milliy hakémiyitimizning idarisini ret qilip, weten-milletni esheddiy buddist qalmaqlarning qoligha ikki qollap teqdim qilduq.

Uyghur anilliri balilliri xapa qilsa, ularni “Beshingni yersen ilahim!” dep qarghaydu.Adem özining béshini özi yéyelmeydu.Bu sözning menisi balilarning özining bash-panayini, idare qilghuchisini, qehrimanini, yol-bashlighuchisini, hökümdarini halak qilidighan adem bolup chiqishini tiligenliktin bashqa nerse emes.Anillirimizmu qarghawerdi, bizmu béshimizni yewerduq. Héli hem eshu dewirning axirini yashawatimiz.Kechürgili bolmaydighan xurapiyliqimiz, bilimsiz we jayilliqimiz, tepriqichilik we yurtwazliqimiz sewebidin Yaqubbeg hakimiyitini we özlirining issiq qéni bilen özlirining shanu-shewkitini, millitimizning ar-numusini berpa qilghan Uyghur aqsöngeklirini étirap qilmay, tughumpéti xitaylarning Uyghuristan(Qeshqeriye) dölitini munqerz qilishida öz qolimiz bilen numusizlarche bir meydan oyun oyniduq, öz ayiqimiz bilen tajawuzchilani bashlap chiqip xelqimizni qul qilip berduq. Bu inqilapning meghlup bolishigha öz ichimizdin chiqqan hökümdarlarni yeni Yaqupbeg terepdarlirini étirap qilmasliqimiz we siyasiy, diniy we étnik jehetlerdiki tar mezhepchilik qarishimiz sewepchi boldi, Yaqup Begni hökmaran dep tonughan bolsaq, shu dewirdiki aqsüngeklerni yol bashlighuchillirimiz dep étirap qilghan bolsaq, uning bashlighan yoligha shertsiz egeshken we semimiy niyette weten-millet üchün bedel töligen bolsaq teqdirimiz bam-bashqa bolatti.

Manjularning 1911-yildiki Tömür xelpe bashchiliqida élip bérilghan Sherqiytürkistan inqilawini basturushigha ichkiy jehettin hemtawaq bolduq, diniy mesililerni milliy menpeetlirimizge baghlap oyliyalmighanliqimiz üchün dinni dep, dinni we milliy kimlikimizni pütünley ret qilidighan wehshiy kapirlarning qoligha chüshüp qalduq.Siyasiy küresh yolimiz, pirinsiplirimiz, meqsidimiz éniq otturgha qoyulmighachqa, dinni merkez qilghan ittipaqdash küchlerning satqinliqi bilen inqilap méwimiz tajawuzchi xitaylarning changgiligha chüshüp ketti.

Tömür xelpe qozghilingi bir milliy döletni barliqqa keltüridighan yüksek siyasiy ghayige emes, mushtumzor xitay emeldar we ularning ghalchilliri bolghan beg-törilerni yoqutup, qisas élishni meqset qilghan, milliy qérindashliqqa qarighanda diniy qérindashliqqa bekraq étiwar bilen qaraydighan, waqitliq maddiy we siyasiy menpeetlerni yetmekchi bolghan nishan qilghan, üzil-késil bir yétekchi iddiysi we yitekchisi bolmighan dihqanlar inqilawiy idi. U qétimqi déhqanlar inqilawining küchlük siyasiy yitekchi iddiysi, siyasiy küresh nezeriyisi hem yüksek ghayisi bolmighachqa meghlup bolushi aldinala békitilgenidi.1990-yillardin kéyin yüz bergen we éghir meghlubiyet bilen axirlashqan her qétimliq inqilapqa qaraydighan bolsaq, ilgirki siyasiy xataliqlarni tekrar ötküziwatqanliqimizni we u inqilaplarni kalligha tayinip emes, ikki mushtumizgha tayinip pilanlighanliqimizni, u inqilaplarni bir ademge oxshatsaq bashsiz bir tenning qolida qilich kötürüp, yetküdek müdürüp-choqurup herketlinip yüriwatqanliqini, düshmenning xatirjem olturup tamashshe körüwatqanliqidek échinishliq menzire köz aldimizgha kélidu.

Sherqiytürkistanda 1930- we 1940-yillarda partilighan milliy inqilaplirimiz, dost bilen düshmenni éniq ayriyalmighanliqimiz, ichkiy ziddiyet bilen tashqiy ziddiyetni perqlendürelmigenlikimiz, özimizni kemsitip, yatlardin dost we nijat istigenlikimiz, ichkiy ittipaqliqqa köngül bölmigenlikimiz sewebidin halaketke mehkum boldi, bir-birimizni közge ilmiduq, öz qérindashlirimizni inqilawimizgha qarshi qoyduq, qariliduq, arimizdin chiqqan inqilap yitekchillirining xelq ichidiki nopuzi we shan-sheripige qara sürttuq, we héch ikkilenmey shexsiyitimiz üchün milletning istiqbalini sattuq. Xitaylar eziz wetinimiz Sherqiytürkistanni bésiwalghan 1950-yillardin kéyinki inqilaplarda Uyghuristan xelqining qandaq milliy terkiplerdin, qandaq diniy terkiplerdin, qandaq siyasiy terkiplerdin we qandaq étnik terkiplerdin teshkillengenlikini nezerdin saqit qilip, he dése tar we bir tereplimilikke ége, ichkiy we tashqiy jehettin milliy musteqilliq herkitimizge paydisiz, inqilawimizni yétim qalduridighan, küchimizni parchilap, dostlirimizni düshmen, düshmenlirimizni dost deydighan tuyuq yollarda mangghanliqimiz üchün bir pütün xelqning- köp xil terkiplerdin teshkillengen Uyghuristan milliy musteqilliq herkitining ishtrakchillirining – toluq himayisi we ishenchisige érishelmiduq.

50-yillardin hazirghiche weten ichi we siritida élip bériliwatqan milliy herketlirimiz her qétim kéyinki ikki yüz yildin béri élip bériwatqan inqilawimizgha oxshash bir shekilde meghlubiyetke uchrap keldi we uchrawatidu. Teshkilatlinalmasliq, özimizni kemsitish, milliy inqilapning heqiqiy yétekchillirini yétim qaldurush, he dése ulardin qusur izlesh, öz-rolini jariy qildurmay uning we ularning qiliwatqan xizmetlirige buzghunchiliq qilish, sewrisizlik qilish, aqsaqalliq qilish, hemme ishqa chépiliwélish, jiddiy peyitte ularni qoghdimasliq, ihtiyaj tughulghanda baturluq bilen otturgha chiqip qurban bermeslik, ikkilinish, dilighulde bolush, düshmendin rehim- shepqet kütüsh késilidin saqiyalmiduq. Her qaysi qatlamlarda xelqning inqilap sépidikilerni, inqilap sépidikilerning milliy yétekchillirini, milliy yétekchilerning teshkilatni yeni milliy yol bashlighuchini hörmetlimesliki, hemme adem özini alahide chaghlash, sepler boyiche qumandangha boy sunmasliq, dahiylarni, qehrimanlarni, ziyalilarni, diniy ülimalarni hörmetlimeslik, aktipchanliqini, pidakarliqini köz-küzi qilish, milliy herketni istixiyilik élip bérilghan déhqanlar herkiti sewiyeside yeni iptidayi halette tutush, yüksek siyasiy ghayini angqiralmasliq, istratégiye we taktika belgülesh iqtidari bolmasliq, milliy yétekchiler sépidiki bilimsizlik, nadanliq, xurapatliq, sewiyesizlik, jayilliq, ittipaqsizliq, memedanliq, oxshimighan seplerdiki milliy yétekchilerning nopuzigha hörmet qilmasliq, küchlüklerni, qabiliyetliklerni rehber qilip tallashqa sel qarash, xelqning iradisige boy sunmasliq, bir-birimizni étirap qilmasliq, zéhniy küchimizni merkezleshtürelmeslik qatarliq xataliqlardin qutulalmiduq.Uningdin bashqa , inqilap sépimizdikilerni türlerge ayrip, alahidilikige yarisha herket we xizmet qilishqa yétekliyelmigenlikimiz-Qanuniyetke qarshi halda béliqni uchushqa, qushni üzüshke zorlighanliqimiz- xelqimizge ishenmigenlikimiz, düshmen küchlerni we gheyri düshmen küchlerni türge ayriyalmasliqimiz, öz-ara munasiwet, diplomattik munasiwet bilen istiratigiylik hemraliq munasiwetlirining oxshaydighan we oxshimaydighan terepliridiki chékini békitelmigenlikimiz sewepliridin her qétimqi inqilawimiz éghir meghlubiyetke uchrawatidu.

Mustemlike yilliri qaldurup ketken milliy jarahet kolléktip pissixikimizda bir siyasiy millette bolushqa tégishlik shertlerni hazirlashqa yol qoymighachqa, téxiche Milliy dawayimizda mukemmel bir sistéma yaritalmiduq dések artuqche bolmaydu.Inqilap tejiribillirimizni yekünlimiduq. Tajawuzchilargha qarshi élip barghan herketlirimiz tarixtiki enggüshterlirimiz bilen bizelmidi.Tejiribe sawaqlirimizni yekünlimiduq.Xelqara weziyetni küzütüsh, düshmenning ichkiy ajizliqini tehlil qilish ishlirigha sel qariduq.Eng addiysi dölet qurmaqchi bolduq, döletning ismini talash tartish qilip, sepler boyiche parchilinip kettuq.Eqilge eng uyghun, bir isimni hazirghiche békiltelmiduq. “Uyghuristan” dégen söz 21-esirde milliy inqilawimizgha hawadek ihtiyajliq turup yenila eyni dewirning mehsuli bolghan düshmenler turmaq hetta merkizi Asiyadiki qandash xelqlernimu biaram qilidighan “Sherqiytürkistan” dégen isimgha mehkem ésiliwalghanliqimizni wetenperwerlik we milletchilik, dep terghip qilduq. Shu seweptin “Sherqiytürkistan” dégen isimni qollunishi itirap qilinmighan emma “Uyghuristan” dése tamamen mümkin bolghan ehwaldimu, bashqilarning iqtisadiy yardimi bilen özimiz bashquriwatqan erkin Asiya Radiyosimu imkaniyet turup, bu heqte birlikimiz bolmighanliqi üchün “Uyghur diyari” digen qamlashmighan birnersini döletning nami süpitide qollinishqa mejbur boliwatidu. Sanap kelsek bundaq yene nurghun mesililer bar. U isim we waqti ötken yene bezibir jendilerge kanidek yopushiwalghanlar quruq gepni tola qilip, emiliy bir herketke ötelmey milletning ölümini kütüwatidu. Eqilsiz milletkenmiz dések ghezeplinidighanlar chiqidu.Eqilliq milletmiz déyishke tilimiz köyidu. Eng addiy ichkiy mesililirimizni baturluq bilen intayin tizlikte hel qilmisaq, dewirge, riyalliqqa qarap ish tutmisaq yene 50 yildin kéyin isim qoyidighan wetenmu yoq, öz-ara bir-birige düshmen bolidighan uyghurmu yoq, u yerde muqeddes dinimiz islammu yoq bolidu, hemmimiz “Muradimiz”gha yétimiz.

Oylap baqsaq bügünki kün´ge kelgendimu weten ichi we siritidiki milliy herketlirimiz yenila shu ilgirkidek istixiyilik bir shekilde xuddi notisi yoq muzika chalghandek kétiwatidu. Qumandan bar esker yoq, meydan bar merdan yoq, qushun bar tertip yoq halet saqliniwatidu. Milliy herkitimizge yitekchilik qilishning toluq höddisidin chiqalaydighan jenggiwar bir qoshunimiz bar emma tertipke salalmiduq.Yol bashlighuchigha shertsiz boysunidighan, milliy herketning yitekchi iddiysini muqeddes bilidighan, istixiyilik herket qilmaydighan, ammiwiy asasiy küchlük, xelqini toghra yolgha bashlaydighan siyasiy küresh programmisi qéliplashqan sewiyeni yaritish üchün barliq küchimiz bilen izdinishimiz kérek.

Milliy inqilap peqet bir isyan emes, milliy inqilap peqet hoquq we maddiy menpeet qoghlushushmu emes, milliy inqilap étnik, til-yéziq, din, tarix, iqtisad we cultural baghlinishqa ige bolghan xelqlerning démokoratiye we kishlik hoquqni aldinqi shert qilghan hörriyetchilik we musteqilliq herkitidur.Eger u payda menpeet, démokiratiye we tajawuzchilar bilen bolghan teng barawerlikni aldinqi shert qilghan bolsa, milliy döletni qurushning zörüriyiti qalmaydu.Emma shu nersini estin chiqirishqa bolmayduki, milliy inqilapni élip bérishta barliq seplerning adalet üchün körsütüwatqan tirishchanliqlirigha, talliwalghan yollirigha ilham bérish, siyasiy, diniy we étnik meselilerde radikalliship kétishtin saqlinish, öz-ara kemsitmeslik, chetke-qaqmasliq, ittipaqdashliq, qérindashliq, teqdirdashliq tuyghusini yétildürüsh, Méngishqa tégishlik barliq yollarda parallel shekilde herket qilishning deslepki endizisini turghuzush, u yollarni bir-birige qarshi we zit qilip qoymasliq lazim.

Bizning chet-elde qilip yürgen ishlirimiz xelqimizning kütkenliridek bolmaywatidu. Tarixtin qalghan késelliklerni dawalash waqti kelmidimu téxi!?

Uyghuristan xelqining milliy dawasi 5 ming yilliq bir dawa, u yene 5 ming yillarghiche dawamlishidu. Bizning milliy kürishimiz peqet milliy jumhuriyet qurushnilam emes, uningdinmu uzaq bolghan, jumhuriyet qurulghandin kéyinki qanche ming yillarghiche sozulup baridighan muqeddes ziminimizning we qutsal xelqimizning mewjutluqini saqlap qélishni meqset qilidu.Mundaqche qilip éytqanda bu küreshning meqsidi millitimizni siyasiy, iqtisadiy, cultural we téxnologiye terepliridin qudret tapquzush, özimizning bir millet süpitide menggü yoq bolup ketmesliki üchün küresh qilishtin ibaret.Yol uzaq, japaliq emma shereplik.Biz köz aldimizda körünüp turghan ichkiy mesililirimizni hel qilmay turup, yalghuzluq ichide élip bériwatqan küreshllirimiz bilen xelqimizni aldisaq ejdatlirimiz we ewlarlirimiz aldida qara yüz qopimiz.

Dawayimizdiki qérindashlar-ara ittipaqsizliqning dawamlishishigha bilip bilmey hesse qoshqanlarni, qoshiwatqanlarni, qoshushni oylawatqanlarni kechürüshke bolmaydu.Dawayimizda ilgirleshler chong boliwatidu, emma u dewir we xelqimizning kütüwatqanliridin tolimu uzaqta.Bundaqliqini étirap qilishimiz kérek, xelq-ara weziyet biz üchün paydiliq bolghan bir weziyette turiwatidu, dawayimizda tereqqiyatlar boliwatqandek qilghan bilen, u tereqqiyatlar peqet özimizdiki énirgiye sewebidin emes, xelq-ara siyasiy atmospuraning ghidiqlishidinmu qolgha kéliwatidu.

Muqeddes dawyimizda xelqimizning pütünley hémaye qilishigha érishish üchün shertsiz, öz-ara yol qoyghan shekildiki yéngi bir sistémini keship qilip chiqishimiz kérek.Buni pikir jehette dunyadin bek arqida qalghanliqimiz, öz xelqimizni, xelq-ara jemiyetni we tajawuzchi milletni toluq chüshünishke orunmasliqimiz, qarisigha, dogma, chéchilangghu herket qilghanliqimiz, dawani xitayning yiraqtin kontorul qilishigha yol qoyghanliqimiz, dawani xelq-ara jemiyetning pütünley qolgha kirgüziwélishigha yol hazirlap bergenlikimiz keltürüp chiqardi.Shunglashqa qiliwatqan xizmetlirimiz téxi toluq méwe bermidi dep éytalaymiz.

Teshkilatlirimizning birsimu artuq, birsimu kam emes. Ularning shu xil shekilde qurulushi we mewjut bolup turushini bizning qéchip qurtulghili bolmaydighan riyalliqimiz belgüligen. Hechkimni kemsitishke, herqandaq teshkilatni herqandaq bir teshkilattin siyasiy nuqtidin üstün qoyushqa héchqandaq heqqimiz yoq. Emma ularning hemmisi özining xususiyet we xaraktérliri bilen qatnishalaydighan bir sistima qurushqa qadir bolalmaywatimiz. Uyghuristan milliy musteqilliq herkitini bir teshkilatning emes, bir siyasiy hedepni mexset qilghan alahiyde bir siyasiy sistémining ichide birleshtürüsh kérek. Meselen: Hökümet-hökümet, parlament-parlament, partiye-partiye bolidighan, uyushqan siyasiy teshkilatlarning emiliy xizmetliride öz-ara bir-birini yeklimeydighan we chetke qaqmaydighan. Herqandaq bir teshkilatning rayon, dölet, we xelqaraliq cheklimisi bolidu. Hemme teshkilatni uninggha zorlash aqilaniliq emes. Eger u aqilaniliq bolsa peyda bolghan küch diktator, yéteklengüchiler isyankar bolup chiqidu.Birlik körünüshte emelge ashqandek qilghan bilen hemme kishining köngli bir yerde bolmaydu.Qelbte, herikette we ishta birlik wujutqa chiqmaydu.

Hazir wetinimizde 20 milyondin artuq, chet-elde 2 milyondin artuq Uyghuristanliqlar yashaydu. Uyghuristanliqlarning milliy kimlikining ret qilinishi we tajawuzchilarning ular üstidin yürgüziwatqan érqiy qirghinchiliqi peqet biznila emes, Uyghuristangha xoshna döletlerni, ottura sheriqtiki döletlerni we yiraq gheriptiki döletlernimu biaram qilmaqta.Bu del “Uyining münggüzige ursa tuwiqi sirqiraptu” dégendek bir ish.Mana bu bizge paydiliq bolghan keng xelqara weziyet.Xelqara jemiyet bezide xitay bilen hemkarlishiwatqandek qilghan bilen otturgha chiqiwatqan weqe-we hadisilerning hemmisi uyghuristanliqlarni yoqutuwétish üchün emeslikini, milliy musteqilliq herkitimizning jeryanida yüz béridighan bezi hadésilerdin saqlanmaqning eqliy küch we siyasiy édrak telep qilidighanliqini ésimizdin chiqarsaq bolmaydu.Xitay bilen her türlük alaqide boliwatqan döletlerning qelb mayilliqini qazinishimiz kerek. He dése ularning soda we siyasiy baghlantillirigha zeherxendilik bilen hujum qilmasliqimiz, sewrichanliq bilen pursetning biz üchün paydiliq bolishigha kapaletliq qilishimiz lazim.Ular waqti kelgende biz bilenmu bu xildiki iqtisadiy we meniwiy hemkarliqlar quridu.Ularni yene biaram qiliwatqan bir ish, bizning béjiriksizlikimiz, sewiyesizlikimiz, teshkilatlinalmasliqimiz we teshkilatlinish adetlirimizge 21-esirge bap kélidighan yéngi mitod we yéngi qan bérelmeslikimiz boliwatidu.Küchlüklerge yol béreyli, eqilliqlerdin ürkümeyli, pidakarlardin ügüneyli, töhpikarlarni ilhamlandurayli, qehrimanlarning ata-anillirigha éhtiram bildüreyli, hesetxorluq, körelmeslik, shexsiyetchilik qilmayli, xelq bermigen shan-shöhretni dep eqlimizdin, imanimizdin, insanliqimizdin waz kechmeyli.

Musteqilliq özlikidin qolgha kelmeydu. Milliy Jumhuriyetimizni eslige keltürüshimizde bésip ötmisek bolmaydighan musapiler bar. Bu dawani parallel shekildiki üch yönülüshte élip bérish kérek.Birinchi musteqilliqni üzül-késil telep qilish, ikkinchi insaniy heq-hoquqlirimizni xelqara qanunlargha baghlap turup qoghdash, üchünchisi xitaylar bilen melum bir sewiyede yeni chek-chégirini saqlighan shekilde diyalog ornutup, hazirqi xitay hökümitining asasiy qanuni we aptonomiyelik qanunlirini asas qilip, biz musteqilliqni teqdim qilishni könglümizge pükken weten ichidiki 20 milyondin artuq xelqning insaniy heqlirini yeni eng töwen derijidiki milliy mewjutluqimizni saqlap qalidighan Til-yéziq, Maarip, Edebiyat-Senet, Metbuat, Axbarat, Ishqa orunlishish, Ozuqlunish, Dawalinish, Oltraq öy, yerlik bayliqlardin behrimen bolush, Ekilogiyeni qoghdash …qatarliq meselilirini hel qilishqimu éghirliq bérishni kün tertiwimizge qoyushimiz kérek.

Hazirqi ehwaldin qarighanda birla teshkilat yaki dawa sépimizdiki melum bir goroh yaki shexis özi yalghuz bu xizmetning höddisidin chiqip bolalmaydu.Shunga dawa sépimizdiki pidakar insanlar, teshkilatlar we teshkilat birlikliri “peqetla men” dégen atalghudun hezer eylishi shert. Xelqimiz bizge yükligen shereplik wezipini emelge ashurushta Uyghuristan xelqide biwaste yaki wastiliq shekillerdiki démokiratiye, birlik, ittipaqliq we oxshash bolghan siyasiy hedep qarishini tiklesh kérek. Eger yüksek bolghan siyasiy hedeptin mesile körülmeydiken, biz heydewatqan bu tiz poyizning u üch dane chishliq chaqi oxshash tizlik, oxshash retim we oxshash relista uchqandek méngip, belgülengen nishangha pilanlighan muddette yétip baralaydu.Eger hazirqi ehwaldin qarighanda bu üch chaqning birliki, ittipaqliqi, öz-ara maslishishidin mesile chiqsa, ularning ichidiki ikkisi yaki tenha birsi özi yalghuz xelqimizni zulmet ichidin nijatliqqa bashlap chiqalmaydu.

Weten ichidiki Aptonomiyeni tutqa qilghan dawa, weten ichi we siritidiki milliy musteqilliqni tutqa qilghan dawa we weten siritidiki kishlik hoquq we insan heqliri pirinsipini tutqa qilghan dawada yéngi bir koordinatsiyeleshtürüsh aparati shekillenmey turup, meqsetke yétish u yaqta tursun, dawa sépimiz düshmen bilen toqunushmay turup, tarmar bolup kétidu. Bularning hemmisining oxshash bir zaman we makan ichide birlikte peyda bolup turushi körünüshte paydisizdek qilghan bilen, milliy herkitimizdiki turghunluqqa xatéme bérip, yéngi tereqqiyatlarni qolgha keltürüshte intayin zor riyal ehmiyetke ige.

Dawaning ichidiki bir qatar ushshaq talash-tartishlarning köpüyüp kétishi we eslide muhim bolmighan nersilerning köptürüliwétip, eng muhim meselilerning bir chette qaldurulushi milliy rohimizni xoratmaqta.Bir goruppa yene bir guroppini “Dinchi” dése, bir guroppa yene bir guroppini “milletchi” deydu. Bir guroppa yene bir goruppini “Aptonomiyechi” dése yene bir gruppa yene birsini “ Pédiratsiyechi” deydu. Beziler bezilerni “Musteqillini terghip qiliwatqan bilen xitayning jasusliri” dése beziler bezilerni “dawani xitayning qumandanliqi bilen qiliwatidu, bizning yoq bolup kétishimiznimu xalimighandek, küchüyüp kétishimiznimu xalimaydu” deydu. Yene beziler bezilerni “jahangir döletlerning özi bilen xitay munasiwetlirini bir terep qiliwélishi üchün millitimizni qonchaq qilip bériwatidu” … wahakizalar…dep tenqitlewatidu.

Beziler bezilerni “tajawuzchilargha hemtawaq bolup, ularning hökümitide ishleydu, ularmu xitaygha oxshash düshminimiz” dése, Beziler bezilerni “ulardin ümüd kütkili bolmaydu, hemmidin muhimi bar imkanlardin paydilinip mewjutluqimizni saqlap qélish” deydu.Ularning hemmisi milliy mewjutluqimizni saqlap qélishta kam bolsa bolmaydighan amillarning inkasi bolsimu, yoqarqi küchlerde téximu éniq qilip éytqanda uning wekilliride sheyi we hadésilerni kilassipikatsiyelesh(türlerge ayrish), morpologiyelesh(birleshtürüsh), dinamiklash (merkezleshtürüsh), Kordinatsiyelesh( qanuniyetke uyghun tertipke turghuzush), Sintakislash ( rolini békitish), udul we kontekistliq (del we wastiliq alahidilikini) menisini békitish, dewirning qimmet qarishigha hörmet qilish, emeliyetke baghlash dégen sewiye, eqliy hasilatlar asasida sheyilerning tüp qanuniyitidin köre chare-tedbir békitidighan qabiliyet mukemmel piship-yétilmeywatidu. Shunga milliy dawayimizdiki bir qisim küchler tejirbisizlik, bilimsizlik we hesetxorluq sewebidin dawayimizning merkizi qomandanliqigha boy sunmisa, yene beziler shexsiy xaraktéridiki türlük ajizliqlar sewebidin dawagha düshmendinmu éghir ziyan salmaqta we yene beziler dawadiki bu ajizliqtin paydilinip, tajawuzchilargha hemtawaq bolmaqta.

Milliy dawa sépimizdiki xéli köp sanliq kishilerde herqandaq bir hadisige baha bergende tekshürüp tetqiq qilmastin “Aq” we “Qara” dep aldiraqsanliq bilen békitiwétishtin saqlinish, pikir igiliri we mutexesislerdin mayirliq bilen meslihet sorash aditi yoq.Ular adettiki nersiler üstide öz-ara ölgüdek talash-tartishqa kirgini bilen düshmen we gheyri düshmenler bilen ölsimu waz kéchishke bolmaydighan mesililerde sewir qilidu, süküt qilidu, muresselishidu, yol qoyidu.

Öz-ara bir-birsini tenqit qiliwatqanlarning hemmisi weten-milletni söyidighan pidakar kishiler bolsimu, öz qimmet qarishini qoghdiyalighan halda, pikirde perqliq bolghan guroppilarni hörmetleshni, teqdirdishim, qérindishim, bir tughqunum dep qarashni bilmeydu. Chünki, ular hazirghiche hadisilerni pelesepiwiy nuqtidin küzütüsh, logikiliq shekilde tehlil qilish, siyasiy menpeetdarliq nuqtisidin xulasileshni bilmeydu.Bu yerdiki asasiy mesile matématkiliq qayide qanuniyetlerni milliy menpetimizge uyghun bolghan siyasiy we nezeriyewiy bilimlerge aylanduralmighanliqtin, hadisilerni türge ayrish, goruppilash, pormulalashturush, hésaplash we netijilesh sewiyemizning töwenlikidin boliwatidu. Bu milliy herkitimizdiki taktika we istratégiyeler sheyi-hadésilerning tebéiy qanuniyiti asasida bolmastin eksiche, uni ret qilghan halda élip bérilghachqa shunche küchep qilghan ishlirimizdin kütkünimizdek netijige érishelmeywatimiz, dégenliktur.

Beziler milliy dawa qiliwatimen dep teshkilat dawasi qiliwatidu, beziler milliy dawa qiliwatimen dep diniy mezhepchilik dawasi qiliwatidu, beziler milliy dawa qiliwatimen dep payda- menpeet dawasi qiliwatidu, beziler milliy dawa qiliwatimen dep gheyri küchlerning damigha chüshüp kétiwatidu, beziler milliy dawa qiliwatimen dep gorohwazliq dawasi qiliwatidu.Emma ularning tolisi qandaqsige nishandin ézip kétiwatqanliqini bilelmeywatidu.

Bundaq bolishi, dawaning merkizi nirwa sistémisini shekillendüridighan pirinsip, nizam we qayidilerning qéliplashmighanliqidin boliwatidu. Bir döletning asasiy qanuni bolghandek, bizningmu barliq herketlirimizning toghra xataliqini ölcheydighan qanun, pirinsiplirimiz maqullinishi kérek. Hemme birdek özini shu qélipqa sélip turushni adetke aylandurghanda dawayimizdiki chéchilangghuluq we chuwalchaqliqlar aptomatik tüzülüp kétidu.

Yoqarqi goruppilar özlirini kücheytish üchün milliy menpetimizni qurban qilalaydu, Ittipaqdashlarni érqiy, dini, ijtimayi meslilerni shert qilmastin barghanche köpeytish üchün eqiliyet we maddiyet serip qilmaydu.Xelqimizni aldisa aldayduki we millitimizni yoqutuwétish éhtimalliqi bolghan düshmen we gheyri düshmenler bilen ittipaq tüzse tüzeyduki hergizmu öz xelqining ichidiki muxellipet gorohlar bilen muresselishish, sülhiy qilish, ittipaqlishish yoligha qarap mangmaydu, méngishni xalighanlarning herkitige chek qoyidu.Mana bu bizning qul bolushimizning asasliq seweplirining biri.

Ular meyli “Din”, meyli “Démokiratiye”, meyli “Aptonomiye” qalpiqini kiyiwalghan bolsun milliy dawayimizda kem bolsa bolmaydighan jeryanlarni chéchilangghuluq, teshkilatsizliq, chuwalchaqliq ichide bésip ötüwatidu.Ular toghra bolghan ortodoksal bir yolni tutmisa axirqi hésapta millitimizning munqerz bolishi üchün, tajawuzchilargha özi bilmigen halda xizmet qilishtin saqlanghili bolmaydighanliqini chüshünüp yétishi kérek.Tajawuzchi xitaylar bu nuqtini obdan bilgechke her bir goruppa etrapigha uyushqan milyonlighan shir yürek ezimetlirimizni ochuq sorunda bir pay oq chiqarmay turupmu ularni özimizning qoli bilen tarmar qiliwetti. Ular bizning milliy xaraktérimizdiki ajizliqlarni ügüniwalghanliqi üchün bizni Biologiye alimliri hasharetlerni bashqurghandek kontorul qiliwatidu, biz bolsaq dawani yéngi bir sistémigha soqup, ularning kütmigen yéridin chiqidighan taktika we istiratégiye tüzelmeywatimiz.Qoshunimiz barghanche parchilinip, ittipaqdashlirimiz kettikche aziyip özimizmu étirap qilghumiz kelmigüdek derijide ajizliship kétiwatimiz. Shunga tajawuzchilar qanuniyetlik pikir qilghanliqi sewebidin, ming japada qurup chiqqan uwimizni küchimeyla tozutiwétishke qadir boliwatidu. “Kalla ishlimise putqa ziyan” dep qurban berginimiz, bedel tölüginimiz, hérip-charchighinimiz qaldi. Ish qiliwatimen dep özimizni bezliduq, xelqimizge paydisidin ziyini köp boldi. Toghra yol tépishta hemme adem aqsaqalliq qilidighan, özxan, özbeg boliwalidighan késellikni tashlap dahigha, yétekchige boy sunishimiz, pikirge, bilimge, qanuniyetke hörmet qilishimiz, enggüshterlirimizni jénimizni tikip muhapizet qilishimiz shundaqla paydisi yoq tekrar yollardin waz kéchishimiz lazim.

Uyghuristan musteqilliq herkitige uyghuristanliqlarning hemmisi allaburun ishtirak qildi, téxiche ishtirak qilmighan bolsa tajawuzchilar teripidin uzaqqa qalmay mejburiy ishtirak qildurilidu.Uyghuristan bilen Xitay döliti ottursida haman otturgha chiqmay qalmaydighan bu aqiwet biz üchün tépilghusiz pursetlerni élip kélidu.Bu heriketning istiqbalining tolimu parlaq bolidighanliqi besh qoldek ayan bolmaqta.Shungimu xitay tajawuzchillirining yüriki pokildashqa bashlidi.Démisimu toghra-de parlap turghan nurluq quyashni itek bilen yépip bolghili bolmaydu. Uyghuristanliqlarning til-yéziqi, örpi-aditi, diniy étiqadi, edebiyat- seneti, pen-maaripi, soda-sanaiti, perzent körüshi, we milliy maaripi qatarliqlarning cheklinishi we kemsitilishi aptomatik shekilde xelqimizni milliy küresh sépimizge bashlap kirdi we kiridu. Biz buni téxiche bilmey xelqimizdin renjip, uni aqchi, buni kökchi dep waysap yüriwatimiz.Bu yerde kem boliwatqini bizning meghrurluqimiz, sewirsizlikimiz bir ish qilmay turup minnet qiliwatqanliqimizdin, tepriqichilik, gorohwazliq, bilimsizlik qiliwatqanliqimizdin boliwatidu, biz téxiche uni körüp yételmeywatimiz.

Bu dawaning bir millet we bir rayonning mewjudluqigha bérip chétilidighan barliq sahiyeliride özige xas shekilde oxshash qedemde, oxshash derijide we asasen oxshash sewiyede kétiwatqanliqini angqiralmaywatimiz.Dawadiki bu parallél liniyeler ottursida siyasiy programma xaraktérliq birlik otturgha chiqish harpisida turiwatidu.

Milliy qehrimanlirimizdin tartip addiy puxralirimizghiche, dahillirimizdin tartip milliy herkitimizning addiy ishtirakchillirighiche, xitayning yoquri derijilik dölet aparatida xizmet qiliwatqanlardin tartip chet yéza qishlaqlardiki addiy awam-puqralarghiche, teqwadar diniy ölimalardin tartip milliy zulum destidin keypi-sapa we eyish-ishretke bérilgen oghri-yanchuqchi, qimarwaz, pahishe we pahashiwazlarghiche hemmisi bizning qérindishimiz, milliy herkitimizning ishtirakchilliri, milliy mewjutluqimizning hul téshi. Biz eger ulargha yüksek ishench baghlimisaq, milliy herkitimiz yene meghlup bolidu.Biz eqilliq bolishimiz millitimizge mensup bolghan héch bir shexisni milliy herkitimizning siritida qaldurmasliqimiz, ulargha öz sewiyesi we derijisi boyiche muhabbet bérishimiz, aktipchanliqini qozghitishimiz, yashash hoquqini hörmet qilishimiz lazim.Emma, qehrimanlarni medihiylishimiz, hemmini yüksek siyasiy ghaye üchün xizmet qildurushimiz, milliy qediriyetlirimizni taj qilip taqishimiz, shuning bilen birge zulum ichide qalghan insaniy qedri-qimmiti depsende qilinip, insaniyliqtin uzartiwétilgen Uyghuristandiki barliq xelqni höriyet yoligha birlikte bashlap chiqip kétishimiz, Uyghuristan jemiyetining ular bilen téximu küchlük, ular bilen téximu renggareng, ular bilen téximu hayatiy küchke tolghan ikenlikini her waqit estin chiqarmasliqimiz hem bu achchiq riyalliqni qobul qilishimiz lazim.

Biz Uyghuristanliqlarning musteqilliq ishenchimizni urghutup kéliwatqan elbette nurghunlighan enggüshterlirimiz bar.Bu enggüshterler milliyitimizni shekillendürgen barliq sheyi we hadésilerning ichide közni qamashturup turghachqa, tajawuzchilar intayin biaram boliwatidu. Biz maqalining béshida dawayimizda saqliniwatqan bir qisim meseliler we milliy musteqilliq herkitidiki parallel üch yölünush heqqide pikir yürgüzduq.Mesililerni bu xil shekilde oyliyalighanliqimizning özimu, xudaning bizge qilghan hediyelirining biri bolup hésaplinidu. Biz Ata mirasimiz Uyghuristanning qanuniy warisliri süpitide éhtirap qilinishqa tégishlik bir xelq bolghanliqimiz üchün, düshmen herqanche küchlük bolghan bilenmu aldimizda paalech haletke chüshüp qaldi.Bundaq bolishigha yene milliyitimiz teshkil tapqan eshu bibaha enggüshterler sewep boliwatidu. U enggüshterler heqqide pikir bayan qilghanda meniwiy animiz Rabiye Qadir, kishining ésige kelmey qalmaydu. Rast démisimu Rabiye Qadir milliy musteqilliq herkitimizdiki tolimu teste qolgha keltürülgen Enggüshterlirimizning biri.Eger milliy musteqilliq herkitimizning ghelbisini xelq-ara küchlerning yardimisiz qolgha keltürgili bolmaydu dep qarash xata bolmisa, u halda Uyghuristan dawasi üchün Rabiye Qadérdek bir shexisning qimmitining qanchilik bolidighanliqigha baha bermek qiyin bolmaydu. Bir dölet tarixtin béri shu dölette olturaqlashqan hem shu döletning dölet nami shu milletning nami bilen atalghan, yerlik xeliqler ichidiki eng chong qewimning yeni étnik topluqning her zaman sepning aldida turishi bilen mustemlikidin qurtuldi, bir milliy dawa xelqarada bir shexis arqiliq tonulup keldi, bir heriket bir shexisning rehberlikide ghelbe qazandi, bir teshkilat bir shexisning pidakarliqi bilen küchlendi, ronaq tapti. Bu addiyla bir pormula köz aldimizda turup, del mushu ay-künlerde Rabiye Qadérni lédir qilalmisaq, wetinimizni bu wetenning milliy istiqlali üchün üzlüksiz éghir bedellerni bérip kéliwatqan Uyghur dégen sözdin kélip chiqqan “Uyghuristan “(2) dégen nam bilen atiyalmisaq undin bashqa “Uyghuristan ” dégen sözdin birla Uyghur xelqi emes hetta Uyghuristanliqlarning hemmisi söyinidighan bir weziyet yaritalmisaq we Rabiye Qadérgha oxshaydighan bir ledirning bizni xelq qilishigha yol hazirlap bérelmisek axirqi hésapta yer sharidiki eng chong bexitsizlerdin we mushu esirdiki eng zor ziyan tartquchilardin bolup qalimiz.

Biz teshkilat we teshkilatlinish heqqide xéli köp toxtalduq.Yillardin béri milliy herkitimizde Dalay Lamadek bir lédir yoq dep waysapla yürettuq. Emdi xudayim, közidin ayrighan bu xelqimizge bir hasa teqdim qilghanda uning qedri-qimmitini bilmisek, uni Lédir, özimizni esker derijisige kötürelmisek, düshmenlerning milliy zulumi biz üchün halal bolghan bolidu.

Uyghuristan milliy herkitidiki démokratiye we insan heqliri éqimi heqiqiten dawayimizdiki bir engüshter, bayraq we tépilghusiz purset. Biz bu maqalining aldi teripide tilgha alghan meselilerni bir terep qilayli deydikenmiz, xelqarada tonulghan, dawayimizgha heqiqiy wekillik qilidighan we merkiziy qumandanliqi sistimimiz üchün kéreklik bolghan bundaq bir qoshungha sel qarimasliqimiz, uning etrapigha pilanliq uyushup yoqarda tilgha alghan meselilerni helqilish üchün birlikte küch chiqarmisaq pishanimizdiki qulluq tamghisidin qutulalamaymiz.

Milliy musteqilliqimiz üchün yoqurda tilgha élinghan üch yölünishte heriket qiliwatqanlarni, musabiqige chüshken üch yügresh mahirigha oxshatsaq, Uyghuristan démokrattik herkitining otturda yeni Chémpiyon munbéride, qalghan ikkeylenning tertip bilen ong we sol terepte ikkinchi we üchünchi bolghanliqini köriwalalaymiz. démokrattik herkitining chémpiyon bolghanliqi hergizmu uning xataliqi bolmastin, ikki tereptiki mahirning ajizliqi turuqluq, méning saqilim uzun tursa buruti bar birsi mendin ötüp ketse bolamdu, dégendek exmiqane chuqanlar ichide Altun médal ulargha textim qilindi.Bu riyalliqni körüshimiz ulargha alqish yaghdurushimiz, aktipchanliqimizni urghutishimiz, ulargha ilham we medet bérishimiz kérek.Alma pish aghzimgha chüsh, dep yétishqa, pétir nandin qil izlep, asmandiki ghazning shorpisigha nan chilap yéyishke bolmaydu.Ish qiliwatqanlarning yolini tosmay, wetenni sétiwatqanlarning, milliy shan-sheripimizge dagh tekküziwatqanlarning, tajawuzchilarning yolini tosayli!Hemmimiz quruq söz bilen waqitni israp qilmastin, netijilerni qandaq qolgha keltürüsh heqqinde emily herketke ötüp, dawagha su we hawadek kérek boliwatqan kéngishish, ittipaqlishish, özimizge mas kélidighan shekildiki bir merkez, bir lédirning bayriqi etrapigha toplinish basquchlirini bésip ötüshimiz lazim.

Milliy zulum tarixtiki yérim mustemlike yillirigha qarighande teswirlep bergüsiz derijide ewjige chiqti.Wetinimiz Uyghuristan yérim mustemlike we qul qiliwétilgen bu dewir insaniyet tarixidin, jümlidin Uyghuristan tarixi nuqtisidin élip éytqanda tolimu qisqa waqit. Emma bir milletning küchüyish, zeyiplishish yaki mewjutluqidin mehrum bolushi üchün bu waqit keng-kushade yétip ashidu.Xelqimiz halaket girdawigha kélip qaldi.Milliy kimlikimiz we milliy téritoriyemiz inkar qilindi, tajawuzchi köchmenler apitige duchar bolduq. Til-yéziqimiz cheklendi, diniy tuyghumiz haqaretlendi, mekteplirimiz taqilishqa qarap yüzlendi, örpi-adetlirimiz kemsitildi, ishsizliq we namratliq patqiqigha paturulduq, tebéiy we Meniwiy bayliqlirimiz talan-taraj qilindi, tebéiy köpüyishimizge chek qoyuldi, xelq-ara qanunlarda qoghdulidighan heq-hoquqlirimiz heqqide sözligen sözlirimiz, yazghan maqalilirimiz, qilghan ishlirimiz we oylighan oylirimiz sewebidin türmilerge qamalduq, éghir iskenje astigha élinduq we qanliq qirghingha uchriduq.

Uyghuristanliqlar tarixtiki meniwiy, ijtimayi, iqtisadiy we siyasiy kechürmishlirimiz asasida, bu qisqa waqitta ortigha chiqqan siyasiy kirzis we érqiy tehditni tonop yetkechke milliy musteqilliq yolini talliwalghan.Uningdin bashqa ikkinchi yolmu yoq!Emma eshundaq bir ulughwar ghayige yétish, shuarwazliq, bikinmichilik we dogmichiliq bilen wujutqa chiqmaydu.Uning üchün barliq seplerde teng-barawerlik, intizam we pirinsip ichidiki öz-ara paralil bolghan xelq herkiti kérek bolidu.

Bir milletning musteqilliq zepiri xuddi törelme peyda bolup, toqquz aydin keyin buwaqning tughulghinigha oxshaydu, murekkep tereqqiyatlarni bashtin kechüridu.Törelmining normal ey bolishi nahayiti nurghun nersilerge baghliq, hem qiyin.Bezide törelme heqqiy hayatliqqa ériship, kéyinki qedemlerni muwepeqiyetlik basalisa yene beziliri uzaqqa qalmay nabut bolidu.Beziliri muddettin burun tughulghachqa, uning hayatini saqlap qélish üchün “tumaq”ning ichide alahide perwish qilinishi kérek(1).

Wetinimiz Uyghuristan Manju istilasigha uchrighandin tartip ta nomusluq 1932-yiligha qeder xelqimiz hamile bolghan musteqilliq törelmisini ey qilalmiduq. “1933” we “1944” dégen yilnamiler biz üchün tolimu muqeddes sanlardur.Uning muqeddeslikini alla belgüligen.Bu yillarda Uyghuristan xelqi zulumgha qarshi qozghulup, özlirining téxi hayat ikenlikini dunyagha jakarlidi.Millitimiz 1933 te tughulghan u buwaqni qelb textide perwish qilip kéliwatidu.

Hazirqi halitimiz tamamen bashqiche. U heqtiki tejiribe-sawaqlirimizning hemmisi untulduriwétilgen, yaki özimizge bolghan ishenchning tewrinip kétishi sewebidin, dunyadiki shuninggha parallel bolghan hadésilerning selbiy we ijabiy tesirliri ichide boghnuqmaqta.

Uyghur maaripining nabut qiliniwétilishi, ewlatlirimizning milliy rohqa toyunup ösüp-yétilishige passip tesirlerni Bergen. Addiy misal Sherqning tesirige uchrighanlarning aghzidin samsaq purisa, Gheripning tesirige uchrighanlarning aghzidin isprit purisa bolmaydu.

Uyghur millitining étnikiliq, pissixikiliq we pizikiliq alahidiliklirining hazirqi haliti, biz bésip ötken shanliq we nomusluq tarixtin kelgen. Millitimizni bir kitapqa oxshatsaq, uningda menggülük muqeddes bilishke we ikkilenmey öchüriwétishke tégishlik qurlarning barliqini körüwalalaymiz.

Bedinimizning ichidiki nersilerning hemmisi paydiliq bolmighandek, siritidiki nersilerning hemmisimu ziyanliq emes. Méningche Uyghuristan musteqilliq herkitini bir buwaqqa teqqaslisaq, xelqimizni jasaretlik bir anigha oxshatsaq bolidu.Uyghuristandiki Türkiy xelqler téximu éniq éytqanda Uyghurlar bu tupraqning musteqilliqi üchün qanche qétim hamile boldi. Bizning axirqi kürüshimiz kéyinkisini ey qilish üchün kétiwatidu. Törelmide hayatiy küch urghup turghan bolsimu, uning mewjutluqini istimigen amillarning dawamliq yeklishi adettiki ehwal, emma uninggha qarshi émont küchini saqlap qélish birdin-bir meqsidimizdur.Törelmining heqiqiy hayatliqqa köz échishi, anidin tughulghan kündin bashlinidu. Tughulghan kündin kéyinkilliri yene bashqa gep.Törelmining peyda bolushi we tughulup ösüp yétilishi érsiyet, meniwiyet we maddiyetke baghliq.

Hayatliq qanuniyitidin qarighanda “Küchlükler tallinidu, ajizlar shallinidu” bu bir heqiqet. Adem bedinidiki paydiliq we paydisiz mikroplarning hayatliq üchün qandaq pozitip we nigatip rol oynaydighanliqidin ibaret biologiyelik pirinsiplarni, organizimlarning roli asasida neziriye jehettin qobul qilip, emeliyetke tedbiqliyalmasliq hichnerse ügenmigen bilen, héch ish qilmighan bilen oxshash ish.

Kayinattiki hayatliqning bar bolushini belgüligen yaki chetke qaqqan amillarning birsimu artuq, birsimu kam yaritilmighan. Ularning ottursidiki rehimsiz küresh qip- yalingach halettiki tughum bilen ölümning her ikkisini chéniqturup turidu.Ölüsh bilen tughulushning, hayatliq bilen mamatliqning her ikkisi hayatiy küchke tolghan sheyi we hadisining menggü mewjut bolup turishining aldinqi sherti.Meghlubiyet we halaketni éhtirap qilmasliq zeper we tughulushni inkar qilghanliqtur.

Hayatliqni teshkil qilghan paydiliq we paydisiz amillarning hemmisi, hüjeyrilerning köpüyüsh- ölüsh- tekrar peyda bolushtin ibaret alahidilikini belgüligen. Saghlam bedendiki hüjeyriler köpiyish üchün ölüdu, ölüsh üchün köpüyidu. Hüjeyriler meyli ölsun yaki köpeysun, ularning barliq herkitini bir aqilaniliq, pidakarliq we qehrimanliq dep medihiyleshke erziydu.Uyghuristanning siyasiy kélichiki üchün ortigha chiqiwatqan her bir hadése we ish herketler iradimizni chéniqturidu, qehrimanliqimzgha küch-quwet béghishlaydu.

Saghlam bedendiki hüjeyrilerning perqiliq organlardiki halakiti we mewjudiyiti özidin halqighan bedenning mewjutluqi üchün tölen´gen bedel bolsa, kisellengen bedendiki hüjeyrilerning herkiti del uning teturisiche kordinatsiyelishish jeryanini melum bir hayatliq ölgenge qeder dawamlashturidu.

Ejdatlirimiz mewjudiyetning paydiliq we paydisiz tereplirini özlirining menpeeti üchün xizmet qildurushni mexset qilip, Diniy- étiqat, Edebiyat-senet, Tibabet, Qol-hünerwenchilik, Arxitektor, Muzika, Téxnologiye we Astronomiye qatarliq tereplerde özige yarisha enenilerni berpa qilghan. Shu meniwiyetler tupriqida ejdatlirimiz 16 din artuq Imparatorluq, yüzge yéqin chong kichik dölet we begliklerni qurup chiqti. Ularning hemmisi janliq pakitlar arqiliq dewrimizge yétip keldi.Biz özimizdiki milliy énirgiyeni bayqishimiz we u yerdin millitimizning chiqish yolining janliq xeritillirini izlep tépishimiz lazim.

*****
Eskertish:
(1)Uyghuristanliqlarda baldur tughulup qalghan buwaqlarni, toqquz ay tolghiche tumaqning ichide ey qilishtin ibaret qanche-ming yilliq enene bar.Hazirqi zaman gherip tibabétide buwaqni Eynek ishkapta saqlash téxniksi yéngidin keship qilinghan, bu kéyinki ish.

(2) Wetenning ismini “Uyghuristan ” dégenlik “Sherqiytürkistan ” dégen namni hergizmu chetke qaqmaydu. “Sherqiytürkistan ” dégen atalghu bilen “Uyghuristan ” atalghusi xuddi “Insan ” dégen atalghu bilen “Adem ” dégen atalghudek we “Apa ” dégen kelime bilen “Ana ” dégen kelimidek öz-ara bir-birini qetiy chetke qaqmaydu.Emma ularning dawa kontékisida tutqan orni oxshimaydu. “Ana weten ” dégili bolidu emma “Apa weten ” dégili bolmighandek. Sherqiytürkistan dégen nam jughrapiyelik we siyasiy nam bolup, tarixta tar we keng menilerni anglitip kéliwatidu. Uning bügünki xeter astida qalghan Uyghurdek bir mezlum milletning siyasiy teqdiri bilen bolghan munasiwetliridin, Türk dunyasining birliki bilen téximu alaqisi küchlük. “Sherqiytürkistan ” dégen isim hazirqi xelqara istimaldiki “Germany ” dégen sözge, “Uyghuristan ” atalghusi “Deutschland ” dégen kelimige oxshaydu.Biz Uyghuristanliqlar xelqaradiki bezi milletlerge oxshash “Gérmany “ni Gérmaniye deymiz, emma Germanlar özini “Dochlar ” deydu, wetinini Dochland deydu.Ular arisida “Dotschland nichts meher Germany ” dégen söz bar. Bu söz del milliy menpeetini birinchi orongha qoyup éytilghan. Emma xelqaradiki bezi milletler u döletni “Dochland ” dese bezilliri “Gérmany ” dewatidu.Bundaq hadésilerni samandek misalgha keltürgili bolidu. Eger xelqarada bezi döletler wetinimizni adetlengini boyiche “Sherqiytürkistan ” dése biz ularning tilida yazghanda “Sherqiytürkistan ” özimizning tilida yazghanda “Uyghuristan ” dep yéziwersek xata emes.Hemmidin yaman boliwatqini bu rayoning heqiqiy yerlik xelqi hésaplanghan we u yerde esirlerdin béri öz xelqining höriyiti üchün aldinqi qatarda qan kéchip küresh qiliwatqan Uyghurdin ibaret bir étnik topluq yoqulush aldida turiwatidu.Uyghurlar bu yerdin yoqalsa aptomatik uyghurgha qandash bolghan xelqlermu yoqulidu. Bu zimin téxiche hörriyitini qoligha alalmighan, bu yerde igilik hoquqi yürgüzüshke hemmidin bek sherti toshidighan bir milletning nami bilen atalmighanda milliy herkitimiz qulay ghelbe qilalmaydu. Hazirqi mushu xelqara weziyette türk dunyasining birliki emes, özimizning mewjutliqini saqlap qélishni eng asasiy kün tertipke qoyushqa qarshi turmasliq kérek.Uyghur meselisini milliy jumhuriyiti alla burun qurulup bolghan qérindashlirimizning meselisi ichige qoyup körsütish, Uyghuristanda esirlerdin béri küresh qilip kéliwatqan bir xelqning muqeddes siyasiy ghayisini ghuwalashturup, xelqara sehnilerde siyasiy küreshlirimizning obrazini xunukleshtüriwétidu.

Bizningche normal bir ehwal astida “Sherqiytürkistan ” dégen nam bilen “Uyghuristan ” dégen namning perqi yoq.Emma tariximiz, bügünimiz we yiraq kélichektiki mesililerni oylighanda we etrapimizgha obdan bir nezer tashlighanda andin “Uyghuristan ” dégen isimning qanchilik muqeddesliki bilinidu.Shunimu tekitlesh kérekki bizning bir qisim qérindashlirimiz, Türkiy xelqler we Erepler til aditi we bezi ilmiy sewepler bilen bu zéminni “Sherqyitürkistan ” dep atisa uningdin biaram bolushning, hem “Uyghuristan “dep atighanlargha siyasiy hujum qozghashning her ikkisila exmeqaniylik.Emma Uyghuristan xelqining siyasiy küreshlirige wekillik qilidighan küchler we shexisler zor tirishchanliq we jasaret bilen “Uyghuristan ” dégen atalghuni qéliplashqan siyasiy nam süpitide ishlitishtin chékinmesliki kérek.Xelqara étnik munasiwetler we kéyinki ikki yüz yilliq dunya tarixining tejiribilliridin qarighanda bir döletning dawasi bir millet arqiliq, bir gorohning dawasi bir partiye arqiliq, bir partiyening dawasi bir shexis arqiliq ghelbe qazanghan.Rayonlar ara ortaq bolghan nam bilen chétishliq, asasliq étnik topluq yeni heqiqiy yerlik Oluslar ghuwalashturulghan milliy herketlerning ichide meghlup bolmighanliri yoq.Mana bu teshkilatlinishimizda nezerdin saqit qilghili bolmaydighan qanche ming qétim tejirbidin ötken heqiqet!

Biz Uyghuristanliqlargha hemmidin awal “Musteqilliq “, “Uyghuristan “, “Dahi ” dégen üch kelime kérek.Bu üch kelime zoruqmastin bizning siyasiy mewqeyimizni, Milliy alahiyidiliklirimizni we teshkilatlinish iqtidarimizni körsütüp béreleydu. Milliy namini milliy döletke tamgha qilip uralmighan, axirqi siyasiy meqsidini “Musteqilliq ” dep békitelmigen, öz chidin étirap qilinghan “Dahi “si bolmighan millet radikal milletchilkining yaki eksiyetchi érqchiliqning qarangghu we tar kochillirida özini-özi halak qilidu.

Asasliq millet nami dölet nami qilip békitiwetilgende, étnik qewimlerning hetta millitimizning ismini alahiyde tekitlesh kérek bolmaydu, birlik, ittipaqliq, qérindashliq asasiy bolghan qutsal “Xelq ” kelimisi quyashtek parlaydu. U chaghda “Türk ” we “Uyghur ” dégen bu chrayliq atalghularning ikkide bir bashqilarni rahetsiz qilidighan aqiwitidin qurtulghili, uyghuristanning milliy istiqlali üchün emiliy we ijabiy bir qedem tashlighili bolidu.

2008-Yil 07-Noyabir, Gérmaniye/Frankfurt(M)

 

 

 

Uyghuristandiki Tenherket Türliri

Korash Atahan

Bizning yiraq qedimqi ejdatlirimiz, At üstide shungqardek uchidighan, arslannyürek soqashchi bolupla qalmay, öz nöwitide küchlük sporchilar idi.

Xitay Döliti Wetinimiz Uyghuristanni besiwalghandin buyan, milliy alayidiliklirimizni yoq qilishqa orunup we milliy kimlikimizge alaqidar belgülerni her tereptin boghup keldi. Xitaylar til-yéziq, din, maarip we soda-sanaet qatarliqlargha oxshash, eneniwiy tenherket türlirimizning tereqqiyatighimu dölet térori wastisi bilen buzghunchiliq qilmaqta. Ular xelqimiz her-türlük tenterbiye paliyetliri bilen shughullansa, „Néme meqsiding bar?“, „Milliy bölgünchi“, „Térorest“ dep eyiplidi. Beden chéniqturghanlarni iddiyside mesile bar dep solap qoydi. 1997-yildiki Ghulja qirghinchiliqining kélip chiqishighimu, Xitay hökümitining Uyghur yashlirining teshkillinip, ammiwiy tenherket paliyetlirige uyushishini cheklesh qilmishi sewepchi bolghanidi.Bu qétimqi weqede xuddi xelqara Amnestiy raporida tilgha élinghandek minglighan Uyghur yashliri qanliq basturuldi.

Ölüm jasasigha höküm qilinghanlar, muddetsis késilgenler, eghir ten jazasi bilen türmilerde yétiwatqanlarning xitaygha qarshiliq körsitishige, Xitay pashistlirining Uyghur xelqining milliy kimlikini shekillendüridighan amillarning biri bolghan tenherket paaliyetlirimizge erkin izna bermigenliki sewepchi bolghanidi. Sherqiy türkistanning bashqa rayonlirida mana yoqarqi seweptin öltürülgenler, késilgenler, memuriy jazagha uchrighanlardinmu minglap misalgha élish mumkin. Xitayning bir milletning tenterbiye ishlirigha qaratqan, bu xil pashistik herketlirining aqiwetide Uyghurlarning jismaniy we meniwiy sapasi, érqiy alayidiliki özgirep, ilgirkige oxshaydighan qiyapetlerdin söz achqili bolmaydighan haletke keldi.Milletning ten qurulushi özgireshke___Uyghurlar xitaydek wijikleshke, chüshkünlishishke, eksiche xitaylarning beden sapasi yüksilip, milliy iradési küchiyishke___ bashlidi. Shundaqtimu Uyghur xelqi özlirining intayin cheklik ijtimayi heqliri we iqtisadiy ewzellikliri asasida mol yerlik kulturimizning terkiwi qismi bolghan tenherket we tenterbiye tüsini alghan her türlük meniwiy paliyetlirimizni perwish qilip, ewlatmu-ewlat uninggha warisliq qilip kelmekte.

Uyghuristanda, Jümlidin Uyghurlarda mingdin artuq özige xas milliy alahidilikke ige her xil tenterbiye türliri bar bolup uning arxiologiylik we yazma tarixini miladidin ilgirki 3000-yillardin bashlashqa bolidu. Bularning ichide hazir xelqarada omumlashqan Neyze étish, Chawghantop oynash, Eghirliq Kötürüsh, Sekresh, Tiz yügiresh, Taghdin téyilish, Atbeygisi, Owchiliq we herbiy meshiq qatarliqlardin bashqa yene hazirghiche Uyghurlardila saqlinip kéliwatqan birqanche xil tenherket türi bar. Biz bu yerde „Uyghur örpi-adetliri“ dégen kitapta tilgha élinghan we Sherqiytürkistanda bügünmu keng tarqalghan we omumiy xelq yaqturidighan birqanche tenherket türini misal üchün qisqiche tonushturimiz.

Putbol

Uyghuristanda keng tarqalghan tenterbiye türliri qanche yüzdin ashidu. Buning ichide putbol alahide orunda turidu.Putbol Sherqiytürkistanda qedimdin tarqilip kelgen tenherket türlirining biri bolup, U ejdatlirimiz terepidin keship qilinghan. Mundaqche qilip éytqanda „Putbol“ dégen nammu qedimqi Uyghur tilidin kélip chiqqan we shu asasta xelqaragha omumlashqan bolup, bu Hazirqi zaman buwaqlirimiz oynaydigha Balachuqtop we Uyghurlar at üstide oynaydighan oghlaq tartishish oyunining yene bir waryantidur.

Xelqarada nopuzluq tarixiy melumatlarda Ottura Asiyadiki Türkiy qewimlerning qozini tulumchilap soyup, ichige yel (hawa) toldurup ishlen’gen topni tépish usuli bilen qarimu qarshi qel’elerning ichige kirgüzidighan „Putbol“ namliq bir oyuni bar idi, déyilgen («Türk Qamusi», 29– tom, 384–bet) yene «Türk Milliy Medeniyiti» dégen kitabning 276– bétide putbol, chewgen oyunliri Hun, Tuchar dewridin buyan Türkiy qewimler arisida oynalghan» dégen ibariler bar.

Her türlük eneniwiy tenterbiye adetlirimizdin qarighandimu, Putbolning ejdatlirimiz teripidin ijad qilin’ghanliqi körünüp turidu. Derweqe, u chaghlardiki Top hazirqi zamandiki topqa pütünley oxshimayti. U chaghdiki Top/ Tep ottura esirde yashigha Uyghur alimi Mehmut Qeshqiri «Türkiy Tillar Diwani»da körsetkinidek, tulumche soyulghan qoza térisige yel qachilash, yip yögep kalleklesh, ösümlük we tere yunglargha oxshaydighan yumshaq nersilerni shar shekillde yögep, téyarlash qatarliq shekillerde hazirlanghan.

Uyghurlar arisida Putbol oynash uzaq tarixtin buyan örpi-adetke aylinip ketken. Biz maqalining bash teripide 1997-yilqi Ghuljidiki piwral qanliq weqesining kélip chiqishigha, Xitay hökümitining Uyghur yashlirining teshkillinip Putbol oynishigha ruxset qilmighanliqi sewep bolghanliqini tilgha alghan iduq. Dunyaning qeyiride bundaq bir yolsizliq bar!?Bunaq hadésiler xitaylar wetinimiz Sherqiytürkistanni ishghal qiliwalghan yérim esirdin köprek waqittin béri talay qétimlap yüz bérip kelmekte.

Sherqiytürkistanning Sheherdin uzaq, hazirqi zaman medeniyitining anche tesirige uchrap ketmigen yiraq yézillirida, Putbol oyinining eng iptidayi iznalirini tapqili bolidu. Uyghur baliliri orma waqtida bughday éngizi, küzde qonaq éngizi we xamanlarda éshek minip chewgentop oynaydu we oghlaq tartishidu. Uningdin bashqa muzay yaki qozining yéngila (tulumche soyulghan térisige saman tiqip yaki yel bérip) top yasap putbol oynaydu. Ular bu kengri seynada welley, aqsüngek, mükümükileng, Köch-köch we aghchaylam oynashtin tashqiri yip yögeshtin hazirlanghan yaki ikki kona tumaq ichige paxal, yung yaki paxta tiqip teyyarlanghan top bilen, chapanlardin qapqa (qel’e) yasap putbol oynaydu.

XIX Esirning 70– yilliri meshhur sodiger, meripetperwer zat Bawudun Musabayow sherqiytürkistandiki eneniwiy mekteplerde pen-téxnikigha ayit derslerni qoshup oqutushni yolgha qoyghan. 1883– Yili Artush sheherining Ékisaq kentide yéngi maarip yolgha qoyulup, deslep üch sinipliq mexsus penni mektep échilghan. 1885– yiligha kelgende zamaniwiy sekkiz sinipliq penniy mektep sélip, alte giktaar chongluqta tenterbiye meydani yasap chiqqan. 1885-yillardin kéyin bu xil penniy mektepler sherqiytürkistanning Ghulja, Altay, Chöchek, Qumul, Turpan, Qeshqer, Xuten rayonlirighimu kéngiyip yéngiche oqutush ishliri bilen birge, milliy tenterbiye oyunlirimizni qéliplashturush, zamaniwaiylashturush ishliri jush urup rawajlanghan. Herqasi sheherlerde tenterbiye meydanliri ara-arqidin yasalghan. Oqughuchilar bu meydanda yügürüsh, sekresh, yorghilap méngish, éghirliq kötürüsh qatarliq addiy tenterbiye meshghulatlirini élip bérishtin sirt, Chambashchiliq, Putbol, Tartishmaq (Arqan we Kaltek), Esir élish, we Tash keldi – Tash ketti qatarliq tenterbiye paliyetliri bilen meshghul bolghan.

1902– Yili Bawudunbay öz xirajiti bilen Rusiye we Türkiyige oqughuchi chiqiridu. Chetelde oqughanlar oqush püttürüp qaytqandin kéyin, bashqa eneniwiy tenterbiye türliri qatarida Uyghur Putbolchiliqimu zamaniwiylashqan, netijide sherqiytürkistanda Uyghurlar tunji bolup, zamaniwi putbol komandisi qurup chiqqan. Uzaq ötmey putbol pütün Sherqiytürkistangha tizla omumlashqan.

1927– Yili 7– ayda, Artushning Ékisaq kentide qurulghan Uyghur putbolchilar komandisi en’gliyining qeshqerde turushluq konsulining putbol komandisi bilen musabiqiliship, ularni birge qarshi ikki netije bilen, shwétsariyining ishtin sirtqi putbol komandisini nölge qarshi yette netije bilen yéngiwalghan.

Uyghuristanda ikkinchi qétimliq Jumhuriyet qurulghandin kéyin Ghulja, Ili, Altay we Artush teweside yéngi echilghan penniy mekteplerde we milliy armiyening bezi qisimlirida Putbol komandilliri arqa-arqidin qurulup, tiz sürette muntizimlishishqa, közge körünüshke bashlighan. Wetinimiz xitay tajawuzchilliri teripidin ishghal qiliniwelinghandin kéyin, milliy tenterbiye ishlirimiz intayin chékinip ketken bolsimu, eyni waqitta éksaqta, Sherqiytürkistanning azat rayonlirida qurulghan putbol komandisining ezaliri gerche yashinip qalghan bolsimu, yéngi zaman putbol meydanidin orun aldi. Kéyin (1951– yili) yashan’ghan milliy armiye ofiserliri we yerlik déhqanlardin terkib tapqan bu Uyghur putbol komandisi Xitay döletide gherbiy shimal rayoni boyiche ötküzülgen musabiqe qatarliqlarda birqanche qétim chémpiyon bolghan.

Bügünki kündemu Putbol Uyghurlar eng yaqturup oynaydighan tenherket türlirining biri bolup, Sherqiytürkistanning oxshimighan sheherliride chong kichik Putbol komandilliri bar. Ularning sewiyesi Xitay döliti boyiche aldinqi qatarda tursimu, Xitaylar Uyghurlarning milliy kimlikini yoq qilish we uni xelqaragha untulduriwétish meqsidide memliketlik we xelqaraliq chong musabiqilerge qatnashturmaydu.

Xitay döliti teshkilligen Putbol komandilar qanche qilghan bilenmu xelqarada tonulmaywatidu. Éger qanche yillardin béri Xitay döliti özining Putbol komandisini Uyghurlardin teshkilligen bolsa, ezeldin bu türdiki tenherketke xushtar we mayir Uyghur xelqi, Özlirining bu jehettiki küchini, üstün maharetini dunyagha yene bir qétim tonutup qoyghan bolatti. Mana bu téxiche Sherqiytürkistanning Xitay téritoriysi, Uyghur xelqining Xitay döliti puqrasi bolup tonulmighanliqining we étirap qilinmay kéliniwatqanliqining yene bir janliq ispati.

Yighinchaqlighanda Putbol ejdatlirimizdin miras qalghan, xelqimiz eng yaqturup oynaydighan eneniwiy tenherket türlirimizning biri bolup, uning Sherqiytürkistanda téximu tereqqiy qilip, dunyagha tonulush istiqbali bar bolsimu Xitay dölitining pilanliq türde ujuqtiriwétish siyasitining qurbani bolup kelmekte.

Darwazliq

Uyghuristanda keng tarqalghan tenherket türlirining biri Darwazliqtur. Uning wetinimiz Uyghuristandiki tarqilish tariximu 2-3 ming yillardin kam emes.

Darwazliq – Uyghurlarning uzaq tarixqa we milliy alahidilikke ige bolghan en’eniwiy tenherket oyunlirining biri bolup, uning tarixiy menbesi Uyghurlarning qedimki kök tengrige étiqad qilghan dewirlirige tutishidu.

Uyghurlarning dunyagha meshhur „Oghuzname“ éposida Uyghurlarning darwazliqigha ayit qurlar uchraydu. Tarixchilar kitapta teswirlengen Oghuzxaqanning yashighan dewrini, bügündin az dégendimu 7 ming yill ilgirige sürgili bolidighanliqini qiyas qilishmaqta. Qedimki ejdadlirimiz kök tengrige bolghan séghinish we uninggha bolghan yüksek hörmitini ipadilesh üchün yerdin muelleq turidighan égiz darlarni baghlap, her-türlük tenherket paliyetliri we ammiwiy murasimlarni ötküzüsh arqiliq özlirining tengri yükseklikige intilish rohini ipadiligen.

Ejdatlirimizning iptidaiy qarishida Uyghurlarning xaqanliri tengrining yer yüzidiki nurdin apiride bolghan perzrntliri bolup, dar üsti (textirawan) ge chiqish goyaki tengri makan’gha chiqqanliq we yaratquchi bilen birleshkenlik bolup hésablinatti.

Shunga Uyghur xelqning arisida dargha chiqidighan darwazni muqedesleshtüridighan, alahide ulughlaydighan we chong bilidighan adet hazirmu bar. Shu seweptin Uyghurlar dargha chiqishtin awal ibadet we qurbanliq késish qatarliq tentenilik murasimlarni ötküzüp, tengrining qudritige bolghan heyranliqni, yaratquchigha bolghan tengdashsiz söygisini ipadileydu.

Meydan we darning tiklinishi: dar uzunluqi yüz métir, kengliki atmish métir kélidighan jaygha tikilidu. Dar tüwrüki on métir etrapidiki uzun üch oq yaghachtin hazirlinidu. Öz-ara ulanghan yaghachning uzunluqi/égizliki ottuz métirdin artuq teyyarlinidu. Dar üstige taxta perde/Textrawan ornitilip, üsti teripi qizil shelper renglik rext bilen Kök gümbezi sheklide yasilidu.

Tiklengen daring üch bayriqi bolidu, taxta perde/Textrawan astigha üch métirliq yaghach toghrisigha baghlinip ikki béshigha yalang chighriq, uchma chighriq békitilidu ong terepke ilenggüch sheklide arghamcha téngip ikki uchini taxtayning ikki béshidin chigip qoyidu. Sol terepke yene arghamcha chigip diyamétiri ottuz santimétir tömür halqa békitilidu. Dar arghamchisi seksen ikki métir bolup oq arghamcha déyilidu. Uning bir uchi taxta perdining astigha, töwen uchini ottuzbesh yaki qiriqbesh gradusluq qilip yerge qozuq qéqip baghlaydu. Arqa tam arghamchisini dar tüwrükini tutup turidighan qilip, uni tüwrükning qarshi teripige baghlaydu. Yene dar arghamchisini kötürüp turidighan toqquz – on ikki métirliq ikki acha yaghach bolidu. Uni hawaz yaghichi dep ataydu. Arghamchining muqimliqini saqlaydighan, ikki terepke tartip turidighan perde arghamcha bolidu.

Lengger chüp (tengshek yaghach) alte métir we toqquz métirliq bolup yapilaq yaghachtin yasilidu. U hawa qarshiliqini peseytidu, darwazning tengpungluqini tengsheydu.

Darwazlarning xas murasim kéyimi bolup, Papaq, Selle, keshtilen’gen güllük puchqaqliq zer tutqan Tambal, Belwagh, Alma uruqi duxawa kalte chapandin ibaret. Undin bashqa dar yasighuchilar, yardemchi darwazlar we muzikantlarmu milliy qiyapetler bilen kiyinidu. Darwaz meydan’gha koldurma asqan rengdar yopuqluq atqa minip kiridu. Qarshi élish muzikisi chélinidu.

Dar üsti mahariti, arqan üstide yalangayaq méngish, olturup qopush, arqan’gha minish, arqanda mollaq étish, közini téngip méngish, putigha texse téngip méngish, taqlap méngish, yaghach ayagh bilen méngish, ghaltek (welsipit heydesh), dardin siyrilip chüshüsh qatarliqlar.

Chighriq oyuni yalang chighriqta pirqirash, belni chighriqta qoyup özini töwen’ge étish, özini arqigha étish, chighriq yaghichigha putining uchini élip turush, bir qoltuq arqiliq chighriqta turush, boshluqqa shungghush halitide turush, chighriq halqisigha bir putini bir teripige qoyup pirqirash, ikki halqigha putini sélip özini töwen’ge tashlash qatarliqlar.

Dar tétimliq saz – muzika sadasi bilen oynilidu. Darwazlar yalghuzla oynapla qalmastin, janbazliq, chewendazliq, sérikchilik qatarliqlar birge oynilidu.

Dargha chiqish bir xil alahide murasim tüsini alghan bolup, minglighan tamashibinlar darni chöridep, dar bashqurghuchigha egiship darwazning aman – ésenlikini tilep dua – tekbir qilishidu. Sherqiytürkistan darwazliri bélige héchqandaq «bixeterlik tasmisi» baghlimaydu. Shuning üchün Uyghur darwazlirining chebdesliki we héchnémidin qorqmas baturane rohi her qandaq tamashibinlarni heyran qalduridu.

Chélish

Chélish – Uyghur xelqining uzaq tarixqa ige en’eniwi oyunlirining biri bolup, nahayiti qedimki zamanlardin bashlap héyt – ayem, seyle-sayahet, toy – tökün qatarliq her xil ammiwiy paliyetlerde uruq we qebililer ara chélishish musabiqiliri élip bérip, palwanlarning gheyret – shijaitini sinash we tajawuzchilargha qarshi hebiy hazirliq qilish qatarliq seweplerdin adetke aylan’ghan.

Chélishish Uyghuristanliqlarning yiraq qedimki ejdatliri teripidin keship qilin’ghanliqi heqqide melumat bar. Emma, uning owchiliq emgikining we tajawuzchilar we qebililer ara urush éhtiyaji asasida iptidayi jem’iyette peyda bolghanliqini perez qilish mumkin.

Uyghuristanning Ürümchi muzéyida 1983– yili Barchuq (maralbéshi) ning chong tim xarabiliqidin tépilghan miladidin 10 nechche esir ilgirki dewrge ayit bir qizil sapal heykel saqlanmaqta. Bu heykelde ikki chélishchi rasa gireliship ketken. Bir chélishchi qarshi terepni sol yanpishigha alghan, yanpashqa chiqip qalghan chélishchi bolsa, peytni ching tutup, qarshi terepning sol téqimi bilen ong mürisige gire salghan qiyapet gewdilendürülgen. Bu meshhur heykelde teswirlengen ijtimayi hayatni we tereqqiyatni, Tarim oymanliqida kem dégendimu besh-alte ming yil ilgiri yashighan ejdatlirimizgha qeder sürüsh mumkin. Bu körünüsh del bizge hazirqi zaman Uyghurlirining chélishish halitini eslitidu. Bu xil chélishish merkizi asiyada yashawatqan xeliqler ichide peqet uyghurlarghila xas bolup, bu enene künümizge qeder xelqimiz arisida üzlüksiz dawamlashmaqta.

Mehmut Qeshqirining «Türkiy Tillar Diwani»da «Qiz bilen chélishma, tughmighan baytal bilen élishma» (Ⅰtom, 619–bet) dégen maqal uchraydu. Yuqiriqidek tarixiy pakitlar chélishning Uyghurlarning qedimki en’eniwi oyunlirining biri ikenlikini ispatlaydighan yene bir yazma yadikarliqtur.

Dunyadiki köpchilik milletlerning aditide chélishish ammiwi tenterbiyining bir xil en’eniwi shekli süpitide mewjud. Emma chélishish uslubi bir – birige oxshashmaydu. Jümlidin Uyghurche chélishishmu bashqa xelqlerning chélishish sheklidin perqliq halda özige xas milliy uslubqa ige.

Qeshqer, Qumul, Turfan, Hoten we uning etrapidiki rayonlarda Belwagh baghlash arqiliq, peqet bel tutup chélishish shekli asas qilin’ghan. Beldin bashqa ezalarni tutushqa, chemek sélishqa, charputlap yiqitishqa ruxset qilinmaydu.

Chélishish meydanigha chüshken ikki palwan bélige belwagh (pota) baghlaydu. A Terep B terepning, B terep A terepning belwéghidin tutidu. Meshqawul (Réfir) öz ara bel tutushush qayidige uyghun bolsa, chélishishqa komanda béridu. Shuning bilen musabiqe bashlinidu, kim yanpashqa élip qarshi terepni yerge yiqitalisa, shu kishi ghelibe qilghan hésablinidu. Utqan kishi meydanda qalidu. Uning bilen chélishishni xalaydighan palwanlar arqa – arqidin meydan’gha chüshidu eng axirida uning bilen bel sinishidighan adem chiqmisa, u shu meydaning chélishish palwani bolup qalidu. Bezide ikki palwan bir-birini qanche saetlep yéngelmey, bu meydan chélish axirlishidu. Sherqiytürkistanning Qumul, Turpan, Qutubiy, Beshbaliq, Manas, Altay qatarliq sherqiy we shimaliy rayonliridiki Uyghurlarning chélishish shekli qeshqerche chélishish sheklidin az – tola perq qilidu. Bu rayonlardiki chélishish shekli bir qeder qedimiyrek mundaqche qilghanda eskiriy uslubini saqlap qalghan.

Omumen, chélishish Uyghurlar arisida shunchilik keng omumlashqanki, yéza – kentler we chong kichik sheherlerde chélishish oyuni qish – yaz dégüdek étiz – ériq béshida, emgek meydanlirida xalighan peytte ötküzülüp turushtin tashqiri, her il we aymaqlar ammiwi murasimlarda kölimi chong bolghan chélishish paaliyetliri uyushturup turidu. Sherqiytürkistanliq erkekler chélishishni baliliq dewridin bashlap meshiq qilidu. Chélishishning eng deslepki meydani pishaywan supilliri, öylerdiki kigiz we palaslarning üstidur. Adette her bir mehelining, yurtning bir qanche neper chélishish palwanliri bolup, yurt jamaiti ularni alahide hörmetleydu we mushu mahirliri bilen pexirlinidu. Eger birer jayda chélishish bolidighanliqidin xewer tapsa, her qaysi yurt jamaetliri özlirining chélishchilirini élip, shu sorun’gha hazir bolidu.

Bügünki künde Uyghurche chélishish shekli milliy tenterbiyining muhim türliri qataridin orun élip, xelq’ara musabiqilerde öz alahidilikini toluq namayan qilishi kérekidi. Emma Xitay hökümiti Uyghurlarda omumlashqan Chélishish türining tereqqiy qilishini, millitimizning beden sapasining ösüshini, Uyghur xelqining dunyagha tonulushini xalimaydighanliqi üchün, Milliy tenterbiye türlirimizning engüshteri bolghan Chelish türi barghanche modidin qalidighan achchiq aqiwet kélip chiqiwatidu.

Oghlaq Tartish

Oghlaq tartishish – Bozqir Uyghurliri we Tengritagh Uyghurlirining eng qedimki kollektip eneniwiy at üsti oyunlirining biri bolup, u «atliqlar medeniyiti» dewrining yaldamisi. Sherqiytürkistanda qérindash xelqlerdin Tajik, Qazaq, Qirghiz we Mungghul qatarliqlardimu oghlaq tartishish keng omumlashqan.Bu oyun ademlerning baturluq we jenggiwarliq xislitini namayan qilidighan at üsti mahariti bolup, atni eng burun qolgha köndürgen Merkizi asiyada yashap kelgen Türkiy xelqler arisida barliqqa kelgenliki mueyyenleshtürülmekte.

Oghlaq tartishish oyunimu Uyghurlar we Uyghur nesillik bashqa xelqler arisida musabiqe sheklide toy –tökün, héyt – ayem, Ammiwiy murasim paaliyetliride uyushturulidu. Oghlaq tartishish köprek Tengri taghning jenubidiki keng Uyghur yéza bazarliri, charwichiliq rayonliri we sheherdin chetrek yéza – qishlaqlarda keng omumlashqan bolup, bundaq yurtlarning köpchilikide mexsus oghlaq tartishish maharitini yétildürgen chewendazlar bolidu. Ular oghlaq tartish xewirini anglighan haman alahide terbiyiligen atlirini minip, Il, aymaq, Yurt, Kent we Mehelliler boyiche sep tartip belgilen’gen oghlaq tartish meydanigha hazir bolidu. Oghlaq tartishqa qatnishidighan chewendazlarning sani cheklenmeydu. Oghlaq tartishish musabiqisige qatnishidighan ikki terep teyyar bolghandin kéyin, musabiqini teshkilligüchi shexs aldin teyyarlighan oghlaqni belgilen’gen orun’gha tashlap béridu. Shuning bilen musabiqe bashlinidu. Éti yügürük mahir chewendazlar bes – bes bilen at chapturup, oghlaqni burun éliwélishqa tirishidu. Oghlaqni yerdin élip üzengge astigha yaki téqimigha bésiwalghuchi oghlaqni bashqilargha tartquzup qoymasliq üchün nishan’gha qarap quyundek chapidu, Qarshi terep uni qoghlaydu, Yétishiwalghan chewendazlar at üstide turup oghlaqni talishidu, Shuning bilen bir meydan oghlaq tartishish jéngi bashlinidu.
Oghlaqchilarning bir qismi oghlaqni élip qéchish yönilishini tosidu. Éti küchlük, qawul chewendazlar ghujhmek boluwélip oghlaq talishiwatqan qizziq nuqtigha “Wurra, Wurra…!” dep warqirap bösüp kirip oghlaqni tartip chiqish üchün küresh qilidu. Mushundaq qayta – qayta talishish, tartishish arqiliq eng axirida kim oghlaqchilar topini yérip ötüp, bashqilarni arqida qaldurup, oghlaqni belgilen’gen pellige tashliyalisa (oghlaq tashlash nishani köpinche oghlaq tartishish meydanidin yiraqraq bolghan melum yurt ichidiki abruyluq bir ademning öyi yaki chetrek bir jaygha nishanlap sizilghan chember qilip belgilinidu) shu terep ghelibe qilghan bolidu. Oghlaq tartishta ghalip kelgen terep oghlaq tarishishni teshkilligüchiler teripidin alahide mukapatlinidu. Oghlaq tashlanghan öy igisi bu oyun sheripige ziyapet béridu, we meshrep uyushturidu yaki kéyinki nöwetlik oghlaq tartishish paliyitini uyushturushqa mesul bolidu. Utup chiqqan atlarning béshigha qizil tawar baghlaydu, chewndazlargha maddiy we meniwiy mukapatlar tarqitilidu.

Uyghurlar arisida yurt – mehelliler boyiche kolléktip ikki sep bolup oghlaq tartishtin bashqa yene tallanghan ikki chewendaz arisida yekkimu yekke oghlaq tartishish usulimu bar. Öz yurtlirigha wekillik qilidighan ikki chewendaz meydan’gha chüshkendin kéyin, teyyarlan’ghan oghlaq meydan’gha tashlinidu. Ular yerdiki oghlaqni tartishishqa bashlaydu, kimning küchi artuq, éti küchlük bolsa, shu kishi oghlaqni tartiwalidu, yekke tirkishish nahayiti jiddiy bolidu. Tirkishish netijiside oghlaqni qoldin bermigini ghelibe qilghan bolup hésablinidu. Bundaq yekke oghlaq tartishish kichikrek daire ichide élip bérilidu.

Sherqiytürkistanda At üstide oynilidighan oyunlar ichide oghlaq tartishishtin bashqa yene «at beygisi», «tengge élish», «qiz quwar»(Qazaqlarda), «at üstide küch sinishish», «yerdin yaghliq élish» we “Yerdin Gül élish” qatarliq en’eniwi oyunlarmu bar. Bu oyunlar küchlük jenggiwarliqni telep qilishtek alahidiliki bilen bügünki künde milliy tenterbiye paliyitining muhim türliridin biri bolup qaldi.

Janbazliq

Uyghurlar tarixta Büyük Asiya Hun Imperiyisi, Köktürk Imperiysi, Uyghur Urxun Imperiysi, Édiqut Imperiysi, Qrahanlar Imperiysi qatarliq küchlük herbiy döletlwerni qurghan xelq bolup, Ularda tenherket türlirining köp bolushini, ular yashighan alayide Jughrapiylik rayon keltürüp chiqarghandin bashqa ejdatlirimizning dunyaning herqaysi tereplirige qaritip élip barghan herbiy yürüshlirining tesiridinmu ayrip qarashqa bolmaydu. Uyghurlarda janbazliq (chambashchiliq) we chewendazliq (at üsti mahariti) ning qanche ming yillardin béri ewlatmu-ewlat dawamliship kéliwatqanliqining sewebini ejdatlirimiz yaratqan parlaq medeniyet tarixidin izdesh lazim.
Uyghur janbazliqni özige xas milliy alahidiliki we en’eniwi yerlik uslubi bilen Uyghur xelqining batur, qeyser, merdane xaraktéri we jasaritini ekis ettürüp béridu.
Uyghurlar musht mahariti, peshwa mahariti, kalla qoyush, aliqan mahariti, yelgumpisi mahariti, igizge sekresh mahariti, yanpash mahariti, yoshurun, ashkara we tiz hujum qilish mahariti, tash chiqish, tömür égish, pichaq étish, zerbini tosush we qarshi terepning tighini tutush mahariti, qilichwazliq, neyziwazliq, omutbazliq, kaltekbazliq, mollaq étish, uzaqqa sekresh, tosuqlardin ötüsh, ot chembirikidin ötüsh, köz baghlash, ateshpereslik qatarliq janbazliqning xilmu xil maharetlirige mahir. Uyghurlarning eneniwiy janbazliq mahariti ejdatlirimiz 10 ming yillardin béri yashap klegen shimaliy Tengritagh rayonlirida yeni meshhur Béshbaliq etrapida hazirgha qeder toluq saqlinip kelgen. Uzaqtin buyan dawam qilip kéliwatqan Uyghur janbazliqi hazir tereqqiy qilip, Uyghur janbazliq komandisi qurush bilen yigirme nechche orunda meshiq meydani, nechche yüzligen mektep, jamaet teshkilatlirida kolléktip – yekke meshiq qilish paaliyet orunliri barliqqa kelgen bolsimu, Xitay hökümitining bu herketke bolghan astirittin buzghunchiliqqilish herkiti sewebidin, tereqqiy qilip dunyagha tonulalmaywatidu.

Chewendazliq

Chewendazliq Uyghuristanning yerlik spor türlirining biri bolup, U sheqiytürkistandiki xitaydin bashqa Uyghur nesillik xeliqlerning hemmisige tekshi tarqalghan. Uyghurlar we ularning etnik qérindashliri bolghan Qazaq, Qirghiz, Tajik we Mungghullar iptidayi owchiliq hayatidin bashlap at minip adetlen’gen xelq bolup, ular at üstide soqash qilish, yawayi haywanlar bilen élishish, oqya étish qatarliq köp xil at üsti paaliyetlirige mahir. Qedimqi Yunan Tarixchisi Petlomusning Büyük Iskenderning sheriqqe qilghan kingeymichilikliri heqqide yézilghan “Tarixname” dégen esiride Uyghurlarning yaramliq chewendaz we yéngilmes soqashchi ikenliki heqqide bayanlar xatérlengen.

Uyghurlar qedimdin tartip, at minishni özlirining selteniti dep bilgen. Shunga Uyghurda “At erning qaniti” dégen temsil bar. Sherqiytürkistanliqlar her qaysi xanliqlar dewride, at minish mahirliri eskerlikke, orda xizmetchilikige tallan’ghan. Hetta qiz – yigitlerning özlirige layiq tallishimu chewendazliqni, qeyser we baturluqni shert qilghan. Shundaqla chewendazliq Uyghur jamaetchilikning héyt – bayram, toy – tökün, seyle – sayahet künlirining qiziqarliq we jelp qilarliq köngül échish nomurliri bolup qalghan. Mesilen, at beygisi, oghlaq tartishish, at topi (Chewgen), at üstide tengge élish, at üstide küch sinishish qatarliq musabiqe sheklidiki paaliyettin bashqa her qaysi chewendazlar at üstide qilich oynishish, chiwiq chépish, at üstide neyze, omut, qalqan ishlitish, qarigha étish, at chapturup atning ong – sol yénigha özini tashlash, at üstide öre turush, at üstide tornek oynash, atning ong – sol yénigha özini yoshurup bösüp ötüsh, chékinip zerbe bérish qatarliq köp xil at üsti maharetlirini namayan qilghan.
Sherqwiytürkistan Xitay mustemlikisige chüshüp qalghan yérim esirdin buyan, Milliy tenterbiye herkitimizning tereqqiyatida kishining könglini ghesh qilidighan chékinish barliqqa keldi. Shu seweptin hazir, Uyghurlarning chewendazliq enenisimu, xelqaradiki qoghdash we perwish qilish pilanigha kirgüzülgen medeniyet türige iltimas qilish girdawigha chüshü qaldi.

Ordikam Oyuni

Xitay hökümitining Uyghuristanda yerlik medeniyitimizge séliwatqan buzghunchiliqliri tüpeylidin xelq arisida qanche ming yillardin béri dawamliship kéliwatqan tenherket türliri asta-asata ghayip bolmaqta. Uyghur tenherket türlirining senet we kulturluq xususiyiti küchlük bolup, u muskulni chéniqturushni meqset qilipla qalmay rohni chéniqturush, iradéni küchlendürüsh we ishleshke qulay bolushtek alayidiliklerge ége.Uningdin bashqa yene bu türlük heriketlerge Uyghur xelqi tarixta ishengen tutem we dinlarningmu melum nisbette tamghisi urulghan.
Ordikam oyuni – Uyghur xelqining yoqarda tilgha kechken milliy en’eniwiy tenherket oyun türlirining biri bolup, asasen Sherqiytürkistanning jenubiy rayonliridiki Uyghurlar arisida uzaq zamanlardin buyan oynilip kelmekte.

Ordikam oyuni dalilarda, tüzleng mehelilerde, yaylaq – janggallarda, yéza – mehellilerning azade kochilirida oynilidu. Bu oyun üchün aldi bilen adem sanining az köplükige qarap chember sheklide meydan sizilidu. Andin shu siziq aylanmisi boyiche texminen her bir ikki métir ariliqqa birdin kichik orek kolinidu (orekning hejmi chay piyalisi chongluqida) kolan’ghan orekning sani qatnishidighan ademning sanidin biri kem bolidu. Chember sheklidiki bu meydanning otturisigha lighuchiq (bu türdiki oyunda ishlitidighan topning yerlik shiwide atilishi) heydep kirgüzülidighan bir ana (merkiziy) orek (bu orekchek “orda” déyilidu) kolinidu. Oyun’gha qatnishidighanlar özining boy égizlikige asasen özliri tallap yaratqan noghuch sheklidiki birdin kaltek tayaq hemde yumilaq yaki uzunchaq (bashmaltaqtin sel chongraq) halettiki bir dane yaghach balachuq(bala sözidin kelgen) teyyarlaydu. Oyun’gha qatnishidighanlar tex(hazirlanmaq) bolghandin kéyin bir komanda bilen teng chaqmaq tézlikide her biri, birdin orekni igilep anachuq(ana sözidin kelgen) hasa (Top uridighan kaltek) ni orekke solap turidu. Bu oyun Orek igisidin hoshyarliq we chebdeslikni telep qilidu. Eger kim orek igiliyelmigen bolsa shu kishi topqa mes’ul bolup, balichuqni meydan sirtidin top urush kaltiki bilen meydan ichige heydep ekirip, pem bilen meydan otturisidiki merkiziy orekke solash üchün heriket qilidu. Qalghan oyunchilar hem özining orikini, hem merkiziy orekni qoghdaydu. Her bir orekning igiliri topni merkiziy orektin yiraqlashturush üchün, orekke kirish éhtimali bolghan topni kaltek tayiqi bilen urup yiraqqa heydiwétishke heriket qilidu. Orek baqquchi mushu meqsette tayiqini orektin chiqarghan haman, orekke ige bolalmighan top heydigüchi pursettin paydilinip, chaqqanliq bilen tayiqini héliqi bosh orekke tiqiwalsa, bu orekning igisi ordisi(özining oyun bazisi)din mehrum qalidu – de, oriki (ordisi) ni igiliwalghan kishi ornida meydanning sirtigha chiqip qaytidin top heydeshke mes’ul bolidu. Oyun mushu xil usulda dewirlinip, araq-arqidin dawamlishiwéridu. Ariliqta oyunni téximu qizitish we ewjige kötürüsh üchün oyun bashliqining «köch! – köch!» dégen komandisi bilen teng, orek igiliri tayiqini kötürüp, öz ara orek almashturidu. Eger mushu «köch – köch» peytide oriki yoq top heydigüchi chaqqanliq bilen birer bosh orekke tayiqini séliwalsa, u orek shuninggha mensup bolup, bixestelik qilip kim orek igiliyelmigen bolsa, yéngilgen sanilip, shu kishi dawamliq top heydeshke mesul bolidu. Eger top heydigüchi balachuqni bashqilarning kütülmigende urup yiraqlashturushigha yol qoymay, epchillik bilen topni merkiziy orekke kirgüzüwalsa, shu haman bir qétimliq orek köchüsh (köch – köch) bolidu. Shu jeryanda her kim chaqqanliq bilen orek igilishi shert. Nawada orek igiliyelmey sirtta qalghini yene top heydep kélishke mes’ul bolidu. Eger ikki kishining tayiqi bir orekke sélinip qalsa, kimning tayiqi orekke baldur sélin’ghan bolsa, orek shu kishige mensup bolidu we utup chiqqan bolidu. Kim burun igiligen ordidin( bazidin) ayrilmay orek talishish yüz berse oyun bashliqi hökümi bilen yene bir qétim «köch – köch» qilinidu. Bu oyunni oynashta oynighuchilarning top kaltiki bilen bir – birining putigha yaki bashqa jaylirigha urushqa, balachuqni qoli bilen tutup oynashqa ruxset qilinmaydu. Oyun tertipige xilapliq qilghuchilar sézilse, u kishi oynashtin mehrum qilinidu yaki bashqa usullar bilen jazalinip tenbih bérilidu.

Ordikam oyuni intayin qiziqarliq tenherket türi bolup, chebdeslikini, hoshyarliqini, pem-parasetlik bolushni telep qilidu. Bu oyun kishining gheyritini, iradisini kücheytip, ittipaqliq éngini östüridu.

Koyla Top

Uyghuristan tenherket türlirining köpliki jehette xoshna ellerdila emes dunya boyiche aldinqi orunda turidighan rayonlarning biridur. Milliy enenillirimizning xitay hökümiti teripidin yeklinishi, Xitay döwlitning, u türdiki tenherket oyunlirini resmiy shekilde qoghdimasliqi sewebidin kélip chiqiwatqan ziyanlarni xelqara medeniyet we örpi-adetlerni qoghdash teshkilatlirigha anglitish texirsiz ishlinishni telep qiliwatqan xizmetlerning biridur.
Koyla Top (Qach – qach) oyuni – Uyghurlarning milliy, en’eniwi tenterbiye oyunliridin biri bolup, u adettin tashqiri tézlik, chéwerlik, qeyserlik we hoshyarliqni telep qilidu.

Bu oyunmu ikki terep bolup, musabiqilishish sheklide élip bérilidu. Oyun’gha qatnishidighanlar köprek balilar we yashlar bolup, aldi bilen ular ikki sepke ayrilidu, adem sani cheklenmeydu, emma her bir sepke qatnishidighanlarning sani toqquzdin éship ketmeydu.

Koyla Top (Qach – qach) oyuni üchün yügürüshke eplik tüzleng yer yaki étizliq meydan qilinidu. Oyun meydanning chong – kichikliki qatnashquchilarning sanigha qarap sizilidu (adette bu xil oyun üchün teyyarlinidighan meydanning uzunluqi atmish – seksen métir, kengliki qiriq – atmish métir etrapida bolidu). Meydanning ikki teripige chember sheklide sizilghan top urush orni we qéchip baridighan jay orda(Baza) adette «koyla» dep atilidu.

Koyla Top (Qach – qach)oyuni üchün bir dane top (shaptul yaki örük üchkisige xam yipni orap, almidek chongluqta qilghandin kéyin, uni töt yaki sekkiz közlük qilip, oxshashmighan renglik yip bilen üstidin keshtilep chirayliq we chidamliq qilip böjep yumilap top sheklige kirgüzidu) we uzunluqi toqsan santimétir etrapida, tomluqi ketmen sépidek, top urush qismi (bir teripi) yapilaq shekildiki top urush kaltiki teyyarlinidu. Eger meydan kichikrek bolup top urush kaltiki bolmisa, kaltek, ornida qol bilen topni urup oynisimu bolidu. Köpinche qizlar we kichik balilar qolda urup oynaydu.

Oyun bashlashta ikki terepning komanda bashliqliri top urush tayiqini asmangha tashlap, tutqan yerdin üsti terepke besliship siqimdap mengip, axirda kim tayaqni toluq siqimdap turghan bolsa oyun bashlash hoquqi shu terepte bolidu. aldi bilen top urush hoquqini talishish oyunni qattiq qizitidu. Top urush hoquqi ayrilghandin kéyin, top urghuchi terep ezaliri top urush koylisi ichide retlik tizilip turidu. Qarshi terep ezaliri meydanda topni tutuwélish üchün eplik jay tallap, xuddi walibolchilardek orun igileydu. Top urghuchi terepke mudapie körgüchi qarshi terepning komanda bashliqi topni kaltekke toghrilap tashlap béridu.

Komanda ezalirining bir qétim, komanda bashliqi ( Rambatchi) ning ikki qétim top urush hoquqi bolidu. Top urghuchi urulghan top bilen teng meydanning qarshi teripidiki belgilen’gen koyla ichige kiriwalghuche qarshi terep topni turuwélip, top bilen uni uruwalsa, mudapiede turghan qarshi terep ezaliri nahayiti chebdeslik bilen gürride yügürüp bérip top urush koylisi ichige kiriwélishi shert. Eger belgilen’gen meydan’gha kirgüche ariliqta qarshi terep bilen ularning birer ezasini uruwalsa, ular top urush hoquqigha ige bolalmaydu.Top urush hoquqi bar terepning ezaliridin birsi top urghanda kaltiki topqa tegmey yaki yiraqqa mangmay, qéchishni layiq körmise, koyligha kirip turup, ikkinchi eza urghandin kéyin shu kishi bilen birge qachsimu bolidu yaki kéyinki üchinchi, tötinchi top urghuchi bilen bille qachsimu bolidu. Ishqilip top urghan kishi choqum belgilen’gen rayon’gha qéchip bériwélishi shert. U yene purset kütüp, özining komandisidiki bashqa biri top urghan zaman top urush koylisigha qayta qéchip kéliwalsa, «esir»liktin qutulup, top urush hoquqigha qayta ige bolidu. Top urghuchi terep ezaliri topni belgilen’gen meydan ichide xalighan yiraqliqqa ursa boluwéridu. Lékin arqa terepke ursa yaki meydan siziqidin chiqip ketse «köygen top» (sésiq top) hésablinip top urush hoquqi almishidu. Musabiqe jeryanida top urghuchi terepning top urush nöwiti tügep, hemmisi qachalmay qamilip qalsa, u halda mudapie qilghuchi qarshi terepning ikki ezasi meydan ichide öz ara top pasliship, top urghuchi terepning belgilen’gen rayonigha qéchip bériwélishqa purset yaritip béridu. Bu purset ichidimu qéchip bériwalalmisa yaki qéchish jeryanida qarshi terep top bilen uruwalsa, yéngilgen bolup, top urush hoquqi almishidu.Démek, Koyla Top (qach – qach) oyuni ene shundaq jiddiy tirkishish, dewr almishish ichide dawamlishidighan intayin qiziqarliq tenherket türlirimizning biridur. Bu oyunni yaxshi teshwiq qilip Olimpik musabiqillirining bir türige kirgüzgili bolghan bolsa, Milliy dawagha we xelqimizning maddiy we meniwiy menpeetlirige jiq paydisi bolghan bolatti.
Sarghaydi (chaqpelek)
Sarghaydi – Uyghuristanda, jümlidin Uyghurlar arisida keng omumlashqan milliy, en’eniwi tenherket oyunlarning biri. Bu oyun qedimdin bashlap her xil héyt – bayram, murasimlarda shundaqla déhqanchiliqning arisal peytliride, köprek qish künliri yaki bash bahar künliride uyushturulghan bolidu.Chaqpelek yaghach we yaghach chaqni méxanikiliq usul bilen gireleshtürüp yasalghan bolup, texminen on besh – yigirme métir égizliktiki moma yaghachqa, Yariya harwining chaqini kiydürüp, chaqning üstige yene ikki tal badra yaghach bir- birge jüplinip baghlinip yasilidu. Bu chaqning moma üstide mezmut turushni kapaletlendüridu. Oyunchilar uchidighan ilenggüch (arghamcha) lar chaqpelek üstidiki jüplime yaghachqa muqim békitilgen bolidu. Chaqni aylanduridighan yene bir tal yaghach moma (oq yaghach) yaghachning töwen teripige toghrisigha qilip muqim orunlashturulghan bolup, bu toghra yaghachning ikki teripide töttin sekkiz adem turup, bir xil tézlik bilen ong yönilishke qarap ittirilidu. Shuning bilen chaqmu bille aylinip, chaqqa baghlan’ghan ilenggüchtiki ikki (uchquchi) asta – asta kökke kötürülidu. Chaq qanchilik téz aylan’ghanséri ilenggüchmu shunche tézlikte barghanséri égizleydu. Bu oyunning peyda bolush tarixini, wetinimiz Sherqiytürkistan xelqining kök tengrige choqunush dewirlirige sürüp chüshendürüsh mumkin.
Bu xil oyungha Eger téni ajiz yaki béshi qayidighan kishiler qatnashsa, ilenggüch hawagha kötürülgenséri köngli aynip, béshi qéyip yaki qorqup,chirayliri sarghiyip kétishi mümkin. Bu oyunning mushundaq alahidilikke asasen, ejdatlirimiz uninggha Sarghaydi, dep nam bérilgen.
Bu oyunning özige xas qayide – yosunliri bolup, mexsus adem teripidin bashqurulidu.
Chaqpelek oyunining yuqiriqigha oxshashmaydighan yene bir xil waryantimu bar. Bu xil chaqpelekning momisi texminen sekkiz – on métirghiche égizlikte bolup, bu moma yerge tik qilip mehkem, midirlimaydighan halette kömülidu. Bu momining uchigha yenila Yariya harwa chaqi yaki sharikliq chaq kiygüzülidu. Chaqning üstige pilus (+) shekillik ikki basuruq yaghach mehkem baghlinidu. Bu bixeterlik tedbiri bolup, chaqning tasadipiy halda moma yaghachtin éghip ketmeslikini kapaletlendüridu. Chaqning chembirikige géométiriyilik tengpungluqi tengshelgen töt dane halqa mustehkem békitilip, bu halqilardin töt tal heriketlinish arghamchisi chüshürülidu. Bu arghamcha yüz kilogramliqtin artuq éghirliqqa berdashliq béreleydighan bolup, adette moma yaghachning égizlikidin ottuz – ellik santimétir kalte bolidu. Shunga u boshluqta muelleq halette turidu. Arghamchining töwen’ge chüshürülgen uchi ademning puti erkin patqudek ilmek qilip chigilidu, uchquchilar töt kishidin ashmaydu. Ular sol putini arghamchining ilmiki ichige sélip sol qolida arghamchini mehkem tutidu, uchush teyyarliqi pütkendin kéyin uchush komandisi bérilidu. Shuning bilen tört uchquchi tekshi rétim bilen ong putini yerge tépip, chaqpelekni heriketlendüridu. Buning bilen uchush dayirisi qush qanitidek kérilip, uchquchilar asta – asta yuqirigha yeni kökke kötürülidu we chaqpelekning aylinish oqigha mas halda hawada aylinish hasil qilidu. Uchquchilar égizrek uchushni xalap uchush maharitini namayan qilmaqchi bolsa, ular ong puti bilen yerni tépish sür’itini tekshi tézlitish we öz ara heriket jehette maslishish zörür. Eger uchushtin toxtashqa toghra kelgende, uchush sür’itini astilitip, yene shu ong puti bilen birdek yer tormuzi qilinidu.Bu oyunmu Sherqiytürkistan xelqining milliy tenterbiye türige mensup bolup, yürek we öpkini chéniqturushta körünerlik paydiliq rol oynaydu.
Yangaqatma
Yangaqat oyuni – Sherqiytürkistanda keng tarqalghan oyunlarning biri bolup, nishan’gha tegküzüshni meqset qilghan tenherket türlirining biridur. Bu oyun yangaq köp chiqidighan qeshqer, xoten, aqsu qatarliq rayonlardiki Uyghur yashliri arisida keng omumlashqan.Bu oyun adette héyt – bayram we her xil seyle-sayahet paliyetliride oynilidu. Bu bir qeder addiy oyun bolup, qatnishidighanlarning sani cheklenmeydu. Kimning yangiqi bolsa shu sepke qétilip ixtiyariy oynawéridu. Bu oyun üchün tamning tüwige yaki tüzleng yerge on – yigirme yangaq sighqudek bir orek kolinidu. Oynighuchilar öz ara kéngiship, orekke yangaq atidighan chégra siziqi belgiliwalidu yaki tamgha bir parche taxtayni yantu tiklep taxtayning yuqiri teripidin peske qaritip bir yangaqni domilitidu. Shu yangaqning domilap bérip toxtighan yéri yangaq étish chégra siziqi qilinidu.Qatnashquchilar muwapiq usul bilen kéliship orekke yangaq étish nöwitini belgileydu. Shu ret boyiche birinchi bolup yangaq atquchigha oyun’gha qatnishidighan her bir kishi oxshash sandiki yangaq yaki üchkilni béridu. Yangaq atquchi qolidiki pay qilip qoshulghan yangaqni «jüp» yaki «taq» dep ashkara jakarlap chégra siziqining sirtida turup orekke tashlaydu. Adettiki ehwalda orek bilen chégra siziqining ariliqi töt – besh métir etrapida bolidu. Eger yangaq atquchi «jüp» dep towlighan bolsa, orekke chüshken yangaqning sani jüp bolsa utqan hésablinip, bashqilar pay qilip qoshqan yangaq shu kishige tewe bolidu. Orekke chüshken yangaqning sani taq bolsa utturghan bolidu we oyun’gha qatnashqanlar qanche yangaq pay qoshqan bolsa, shunche yangaq tölem töleydu. Utquchida arqa – arqidin yangaq étish hoquqi bolidu. Utturup qoysa yangaq étish nöwiti almishidu. Her qétim orekke yangaq atqanda oyun’gha qatnashqanlar yuqiriqidek oxshash sandiki yangaqni aldin pay qilip tapshuridu. Yangiqi tügep oynashni xalimisa mejburlanmaydu. Bir orekte oynaydighanlar adette üch – töt ademdin ashmaydu.
Bu xil tenherket oyunining Uyghur yashliri arisida dostluq, barawerlik, Muhabbet, demokiratiye we kollektiwézimliq rohni yétildürüshte alayide ijabiy ehmiyiti bolup kelmekte.
Balachuq Top
Uyghuristanda tarqalghan tenherket türlirining yash, jins we kesip türlirige qarap ayrilidighanlirimu bar bolup, bu jehhette kishining alayide diqqitini tartidu. Meselen: Balachuq Top, Tashtermek, Keshte top, walley, Aqsüngek qatarliqlar. Bu oyunlarning ichide Balachuqtop oyuni, 6 ayliqtin oqush yéshighiche bolghaan balilarning oyuni bolsa, qizlargha xas tenherket oyunlirining biri Keshtetop oyunidur.Bu topta beden chéniqturush ishini Uyghur baliliri adette 6 ayliq bolghanda yeni bala ömiligende bashlaydu. Sherqiytürkistanda “6 ayliq bala atta olturalaydu” dégen neqle bar: Bala ömiligende ata – anilar topni domilitip balining ekélishini buyruydu. Buning bilen balining körüsh sézimi ashidu, ömilesh herikiti tézlishidu. Bala turalighanda, özi méngishini ögitish üchün topni domilitidu, buning bilen bala topqa qiziqip, uni tépip téz méngishqa adetlinidu. Kichik balilardin birqanchisi bolsa topni taliship, her terepke tépip qachidu.Bu del dunyagha meshhur Putbol musabiqisini kishige eslitidu.Ularning ichide kepsizrek balilar utup chiqidu. Balining tili sözge rawanlashqanda, chonglardin biri «bir, ikki, üch» dep topni yerge urup sanaydu. Buning bilen bala sanaqqa öginidu we topning yuqiri, töwen örlishige qarap közi chéniqidu. Bular hemme Uyghur ailisige omumlashqan adet, yuqiriqilar bilen chéniqqan bala mektep yéshigha yetkende, musteqil halda her türlük toplarni oynash basquchigha köchidu.
Keshte Top
Keshte Top – Uyghurlarda omumlashqan en’eniwi tenherket türlirining biri bolup, uni asasen qizlar oynaydu.Uyghur qizliri topni özliri yasaydu. Ular qurughan shaptul üchkisige paxta yipini yögep almidek bolghanda üstini her xil güllük yiplar bilen keshtilep bézeydu. Bundaq top yerge urulghanda téz kökleydu(örleydu) we top ichidiki shaptul üchke méghizi muzikidarliqqa ige shiriqlighan bir xil awaz chiqirip diqqetni jelp qilidu.Bu chaghda birqanche qizbala birliship shertlik top oynaydu. Uning qoshaqliri mundaq:Ikki sekkiz on alte,On altini kim yazdi,Akam bilen men yazdim,Ishenmiseng sorap baq,Hesel élip yalap baq.Uningdin kéyin «lam – jim» dep top oynighuchi topni tutuwélip jim turidu. Bashqilarmu gep– sözsiz midir qilmay turushi shert. Kim xilapliq qilsa oyundin qalidu (yéngilidu) yaki alqinigha bir – ikki shapilaq yeydu. Téxi yatliq bolush yéshigha yetmigen qizlar arisida bu xil topni naxsha – qoshaqning rétimige maslashturup oynash aditi omumlashqan. Oyunning sherti süpitide, topni qachurmasliq, qoshaq oqughanda duduqlimasliq, qoshaq topning örlesh – chüshüshige maslishish, buninggha xilapliq qilghuchilar oynash nöwitidin qalidu. Top oynash mahirliri qoshaqni yaxshi éytish bilen, topni aliqan bilen yerge urup örligende qol dümbiside toxtitip siyrildurup aliqan’gha chüshürüp qayta yerge uridu. Xelq arisida Keshte top qoshiqining türliri köp bolup, bir qeder omumlashqanliri mundaq éytilidu:Chégichi, bughdayghéchi,Ermeni doghdayghéchi.Kéchilep zowani qoy,Zowining qaysi qizi.Eng kichik wapa qizi,Wopini wapa démenglar,Wopa yalghanchi bolur.Wopidin köre bowangni tapBowa bek yaxshi bolur.
Bu türdiki oyunlar qizlarning beden we rohiy güzellikining yétilishige paydiliqtur.TashtermekTashtermek oyuni bezi jaylarda chakom oyuni depmu atilidu. Bu xil tenherket oyuni Uyghur qiz – chokanliri arisidiki uzun tarixqa ige en’eniwi oyunlarning biri bolup chirayliq tashlar we kichik kökleydighan(öleydighan) yel top bilen qoshup oynilidu.Bu oyunni ikki – üch qiz siliqlitilghan besh dane shaptul üchkisi yaki besh dane chirayliq renglik tash bilen oynaydu. Tashlarning biri yoghanraq bolup, u anachuq, kichikrek töti balachuq bolidu. Bu oyun alte basquchqa bölinidu. Aldinqi besh basquchta tashlarni bir qolda siqimlap turup, anachuqni barmaqning uchi bilen yuqiri étip balachuq tashlarni yerge chachidu. Yuqiri atqan anachuq tashni yerge chüshürmey tutuwélish kérek. Anachuq tash yerge chüshüp ketse, yaki balachuq tashni yerdin alghuche midirlitiwetse, yaki qoligha alghan balachuq tash anachuq tashni tutquche chüshüp ketse, uning oynash nöwiti bashqilargha almishidu. Ikkinchi qétim nöwiti kelgende, toxtap qalghan yéridin dawamlashturidu. Bu oyunda her bir basquchning heriketke maslashturup éytilidighan qoshiqi bolidu.Birinchi basquchta besh tashni ong qolda siqimlap turup, anachuqni barmaq uchi bilen yuqiri étip töt balachuqni yerge chachidu we anachuq tashni yaki yel topni yerge chüshürmey turuwalidu. Andin anachuq tashni yaki yel topni yuqiri étip, chüshkiche balachuq tashtin birni yerdin chimdip élip anachuq tashni yerge chüshürmey tutuwalidu. Bashqa tashlarmu mushundaq oynilidu. Buning qoshiqi mundaq:Chakom – tamakom,Kichiki – kélinchiki,Kümiki, kümüchiki,Böliki bilezükiIkkinchi basquchta birinchi basquchtek bashlinip, balachuq tash ikkidin élinidu we bu heriketke mas qoshaq éytilidu:Chong üzüm, cholpan közüm,Chong xata qilghan özüm.Chong bolay chokan bolay,Yaxshi yargha yar bolay.Üchinchi basquchta yerdiki chéchilghan tashni birinchi qétim üchni, ikkinchi qétim axirqi birini alidu. Buning qoshiqi mundaq:Üch özüm,Üchni men toldurimen.Üchni men toldurghiche,Sizip kéter qara közüm.Tötinchi basquchta balachuq tashni yerge top qoyup top alidu. Buning qoshiqi mundaq:Tok – tok, qosh tok –tok,Bu oyunda utturup, bashqidin oynashqa yoq.Beshinchi basquchta besh tashini biraqla chachidu we anachuq tashni ayriwalidu – de, uni yuqiri atidu. Chüshkiche balachuq tashtin birni sol qol astigha kirgüzüwalidu – de, anachuq tashni tutuwalidu. Sol qol astigha bir tashni élish, bashqa tashni midirlatmasliq shert. Qalghan üch tashmu sol qol astigha birdin kirgüzülidu. Buning qoshiqi mundaq:Hoyla, hoyla bir hoyla,Hoyla, hoyla ikki hoyla.Hoyla, hoyla üch hoyla,Hoyla, hoyla töt hoyla.Dep töt tashni yerdin salamet séyriwalidu – de, chikka – chikkang bir she (sheher) deydu. Bu utqanliq – sheher alghanliq bolidu. Shuning bilen altinchi basquch ayaghlishidu.Tashtermek oyuni herkiti balilarning beden güzellikini közining körüsh quwitini ashurushqa yardem béripla qalmastin, chaqqan we pem – parasetlik bolushqa yétekleydu.Walley OyuniWallay oyuniUyghuristanda keng yéza-qishlaqlarda we bir qisim sheherlerde keng oynulidighan tenterbiye herketlirining biri bolup, uni xelqara tenherket türlirige kirgüzüshke bolidu.
«Walley» – Uyghur tilida hayajanlinish, ghemze qilish, naxsha éytish, tiz qéchish, dégendek menilerde kelidu. U anilar balilarni uxlatqanda, bezi sopilar ramizanda axshamliri alligha chiqqanda éytidighan “Alley” dégen naxshilliri bilen alaqidardur. U yene Mueyyen ahang yaki ritimning isharilik belgisi bolup, u kishilerning chellesh, qarigha étish qabiliyitini östüridighan qol we put qatarliq beden ezalirining küchini ashuridighan, öpkining ishlesh iqtidarini kücheytidighan we yürekni tawlaydighan bir xil en’eniwi oyunning namidin ibaret. Qachqan yaki yügürgen adem, melum rétimge keltürüp walley, walley, walley…dep towlap yügireydu.Bu oyunda mexsus meydan we alahide qoral telep qilinmaydu. Qatnishidighan adem sanimu cheklenmeydu. Ikki kishi qarimu qarshi oynisimu, yaki bir qanche kishi ikki sepke bölünüp oynisimu boluwéridu.Walley oyuni üchün adette tüz ketken uchuq meydanning bir chétige yadirosi ellik santimétir kélidighan bir chember sizilidu. Bu chemberning merkizige anayaghach (balachuq uridighan kaltek)ning uchi patqudek yigirme – yigirme besh santimétir etrapida bir uzunchaq orek kolinidu. Oyun’gha qatnashquchilar eger balachuqni ana yaghachning uchida toxtitip urushni shertleshken bolsa, orek kolanmisimu bolidu. Ana yaghachning uzunluqi texminen seksen santimétir, tomluqi alte santemétir etrapida kélidighan qattiq yaghachtin siliq qilip yasilidu. Balachuqning uzunluqi on – on besh santimétir, tomluqi bashmaltaq qoldek bolup, qariyaghach yaki yulghun’gha oxshash qattiq yaghachtin ikki béshi oq sheklide yasilidu.Oyun’gha qatnashquchilar ikki sepke bölün’gendin kéyin, ikki tereptin birdin kishi otturigha chiqip oyun bashlash hoquqi talishidu, axirida oyun bashlash hoquqigha érishken terepning ezaliri ret – réti bilen balachuq uridu. Qarshi terep ezaliri meydan’gha tarqilip urulghan balichuqni hawadin yerge chüshkiche ariliqta turuwélishqa tirishidu. Eger turuwalsa balachuq urghuchi terepning top urush hoquqi «köygen» hésablinip, balachuq urush hoquqi qarshi terepke ötidu. Eger balachuqni hawadin tutuwalalmisa, u halda balachuq chüshken yerde turup, balachuqni orekke toghra qoyulghan ana yaghachqa nishanlap atidu. Balachuq belgilen’gen chember ichige chüshse yaki chember merkizidiki orekke toghra qoyulghan ana yaghachni soqup chiqip ketse, «utqan» bolup, balachuq urush hoquqi almishidu. Eger balachuqni chember ichige chüshürelmise yaki ana yaghachni soqalmisa, u halda balachuq urghuchi terep balachuqning chüshken yéridin ana yaghach bilen balachuqni chékip örlitip qayta – qayta üch qétim yiraqqa uridu. Shuning bilen balachuq qeyerge bérip chüshse, shu yerdin bir ölchem bilen chamdap balachuq urush chembirikigiche sanaydu. Bir terepning érishken nomuri (chamdam sani) qachanki ikki qarimu- qarshi terep aldin kéngiship békitken nomurgha yetse, shu terep ghelibe qilghan hésablinidu, qarshi terep yéngilidu. Buning bilen yenggen terepning her bir ezasi balachuq urush merkizidin bashlap uda üch qétimdin balachuq uridu. Bu chaghda urulghan balachuqni qarshi terep tosuwélishqa yaki tutuwélishqa bolmaydu. Shundaq qilip balachuqning chüshken ariliqi chemberdin barghanséri yiraqlishidu.
Yéngilgen terepning ezaliri buning bedilige balachuqning eng axirqi nuqtisidin chemberge qarap tinmay «walley, walley, walley…», dep muzikidarliqqa ége warqirap yügüridu. Ariliqta tinmay (dem éliwalmay) nishan’gha yétip kéleligen bolsa mejburiyettin xalas bolidu. Eger «walley» towlap nishan’gha yétip kelgüche tiniwalghanliqi sézilse, yenggen terep balachuqni tin’ghan yerdin bashlap yene bir qétim uridu. Yéngilgen terep yene shu balachuq chüshken axirqi chektin bashlap «walley, walley, walley…!», dep towlashqa mejbur bolidu. Öpke we yüriki chidamliq kishiler elwette «walley, walley, walley…!» towlash mejburiyitini yaxshi ada qilidu, uning eksiche bolsa mejburiyet barghanséri éghirlishidu. Qayide boyiche wslley towlash sherti béjirilip bolghandin kéyin bir qétimliq oyun axirlishidu. «Walley» oyunining jeryanidin qarighanda, u hem qiziqarliq, hem ehmiyetlik oyun bolup, uningda bedenni chéniqturushqa we eqil – parasetni östürüshke munasiwetlik nurghun amillar öz ara gireliship ketken.Qara – Qara Qushlarim OyuniBu oyun Uyghuristanda keng tarqalghan tenherket türlirining biri bolup, balilarda kolléktipni söyüsh, weten-milletni qoghdash, riqabet éngini ashurush, bedenni chéniqturush we milliy angni yétildürüshni nishan qilghan bolup, uningda «ayrilghanni böre yer» dégen idiye eks éttürülgen.
Bu oyun mundaq oynilidu: balilar arisidin bir yéshi chongraq qiz Anaqush bolidu, qalghanliri balaqush bolidu. Bala qushlar Anaqushning arqisigha tizilip, bir – birining chapini yaki könglikining arqa péshini mehkem tutup, zenjirsiman sep hasil qilidu. Balilar arisidin chaqqanraq biri asmandiki turnilarning sépidek retlik tizilghan balilar sépini yérip parchiliwétidighan Shungqar yaki lachindek bir yirtquch qushning rolini alidu. «Anaqush» bilen hujumchi qush bolghan bala otturisida drammatik bir shekilde diyalog bashlinidu:Yirtquch qush: qara – qara qushlarimArqangdiki némering?( némilliring demekchi)Anaqush: ushshaq – ushshaq ballarim (balilirim)Yirtquch qush: manga birni bersengchu?Anaqush: küchüng yetse alsangchu?Buning bilen yirtquchqush bolghan bala qatar tizilghan sepke hujum bashlaydu. Ana balilirini jan tikip qoghdaydu. Ana qaysi terepke qanat qaqsa balilirimu septin üzülmey anigha egishidu. Nawada balilardin biri bixestelik qilip septin üzülüp qalsa, ulargha hujum qiliwatqan hujumchi bala uni «olja» qiliwalidu. Netijide hujumchi ghelibe qilghan bolidu. Eger «olja» alalmisa yéngilgen hésablinidu. Bu oyun mushu shekilde dawamlishidu.
Aq Térek, Kök Térek
Uyghuristan balilirining birinchi mektiwi, balilar oyunliri tüsini alghan, hayatning egri-toqay, riqabet we japa-mushaqetlirini téma qilghan tenherket türliridur. Aq térek, kök térek_ oyuni xaraktér jehettin yuqiriqi oyun’gha asasen oxshishidu. Perqi bu oyun’gha qatnishidighan balilar ikki qarimu qarshi sep bolup tizilip, bir – birining qolini mehkem tutushidu we bir – birige qarimu qarshi halda qoshaq éytishidu:1–Ret:Aq térek, kök térekBizdin sizge kim kérek?2–Ret:Tumaristek qiz kérek1–Ret: batur qizning isim kim?2–Ret: ismi uning melikem.1–Ret: küchüng yetse al kélip, sépimizni sen yérip!2–Ret:Chiwiq bilen urimiz, Kempüt bérip aldaymiz.1–Ret:Uningghimu unimaymiz, Küchüngnimu sinaymiz.Buning bilen tartishmaq bashlinidu. 2–Ret 1–retning arisidin bösüp ötmekchi bolidu. Uninggha 1–rettiki balilar yol qoymaydu. Netijide sep boyiche öz ara sinishish bashlinidu. Nawada qaysi terep sepni yérip ötüp kételise, qoli ayrilip ketken balini «olja» alghan hésabta shu terep öz sépige qoshuwalidu. Qarshi terepning sépidiki balilar «olja» élinip tügise, u terep ghelibe qilghan bolup bir dörem( qétim) oyun axirlishidu.
Tepküch
Uyghuristan buningdin bashqa yene nurghun balilar oyunlirini körsitish mumkin.Tepküch– Uyghurlar arisida keng omumlashqan balilar oyunlirining yene bir türi bolup, uzun tarixqa ige. Mehmut Qeshqiri özining «Türkiytillar Diwani» (Ⅰtom, 501–bet) namliq esiride: «tepküch– dügilek qoghushunning töshükige öchke chupurini ötküzüp, balilar tépip oynaydighan oyunchuq», dep chüshendüridu. Tepküchni köprek qizlar, bezide oghul balilarmu oynaydu.Tepküch adette chongraq tinkepul, yarmaq töshükige öchke chupuri yaki xorazning renglik boyun péyi ötküzülüp yasilidu. Tepküchning tüw teripi (tinkepul qismi) éghirraq bolush kérek. Shundaq bolghanda, tepküch hawagha qangqip putqa chüshkende dachen qismi tépishke mas kélidu.Tepküchmu bashqa oyunlargha oxshash musabiqe shekilde bir nechche bala bir terep bolup kolléktip yaki yekke halda oynilidu.Tepküch asasen püt arqiliq maharet körsitish oyuni, bu oyun üzüldürmey aldiche tépish, arqiche tépish, bir putini yerge tirep yene bir putining yüzi bilen tépish, ong puttin sol putqa élip tépish putning ich yéni bilen tépish, sekrep chiqip putini almashturup tépish, putining tashqi yéni bilen tépish, öz ara udul turup nöwet bilen tépish qatarliq köp xil tépish shekillirini öz ichige alidu. Tepküch qachan tepküchning putidin ayrilip yerge chüshüp ketse, tépish nöwiti qarshi terepke ötidu. Tepküch gerche put maharitini asas qilsimu, lékin u pütün bedenni mas heriketlendürüshni telep qilidu. Yene bir tereptin tepküch közning körüsh sézimchanliqini ashuridu, shuning üchün bu oyun hazir milliy tenterbiye paaliyetlirining bir türi bolup qaldi.Yighinchaqlighanda, Uyghuristan kollektip we shexsiylerni asas qilghan halda élip bérilidighan her türlük tenherket sheklini alghan paaliyetler eng köp ijat qilinip, insaniyetning bu jehettiki medeniyet xezinisige aylanghan bir tupraqtur.Bu oyunlarni tenterbiye nuqtisidinla emes belki ulargha alaqidar tibabet, tarix, din, til, heriket, pisxika, söz we senet qatarliq oxshimighan tereplerdin tetqiq qilishqa we uningdin kelgüsi ewlatlargha paydiliq jewherlerni süzüp élishqa toghra kélidu.
Yoqarqi tenherket oyunlarni oynimay, uyghur yimeklirini yimey, Uyghur kiyimlirini kiymey chong bolghan balilar sözsizki Uyghur perzentlirige oxshimaydu we hayatini chüshendürüsh qiyin bolghan bir türlük ghéripsinish tuyghusi ichide yashaydu.
Wetinimiz sherqiytürkistan mustemlike bop qalghandin kéyin, Xitay tajawuzchilliri Uyghur xelqini assilimassiye qilip tügütiwetish üchün, özining hakimiyet jehettiki üstünlikini ishqa sélip we arimizdiki iradesi ajiz mangqurtlardin paydilinip, Uyghurlarni hedep bu enenige aylinip ketken beden we rohni chéniqturush paliyetliridin, yerlik yimeklerdin, yerlik Kéyim- Kécheklerdin waz kéchishke bilinmigen bir shekilde mejburlimaqta.Pydilanghan matériyal: “Uyghur Xelqining Örpi-adetliri” dégen kitap we internettiki yene bashqa materiyallar  asasida06/07/2007 Gérmaniye, Frankfurt

 

                              *****

 

Shair Ehmet Igemberdining Siyasiy Haayati We Ijadiyiti Heqqide

Korash Atahan

Ahmet Igemberdining Australiyege chiqqan waqiti Chet-ellerdiki Sherqiy Türkistan Milliy dawasida jiddiy özgürüshler barliqqa kéliwatqan bir dewirge toghra kelidu.U aldi bilen Türkiyediki Sherqiy Türkistan wexpisi we Qazaqistandiki Ziya Semidiy we Dolqun Yasin bashchiliqidiki Uyghur ziyaliliri bilen qoyuq munasiwet ornitidu. Shuning bilen u yene, Australiyediki Sherqiy Türkistanliq wetendashlarni dawayimiz etrapigha toplash üchün, bir Teshkilat qurup chiqishning zörürlikini hés qilidu. Shu seweplik, birqanche yilliq tirishchanliqlar we sinap körüshler netijiside, 1992-yili 25-Aprilda Adelaydediki Uyghur, Üzbek, Tatar, Qirghiz Aililirini birleshtürüp, shu chaghdiki éhtiyajgha asasen, „Australiye Türkistan Jemiyiti“ni qurup chiqidu. Jemiyet Aughustning axirida Australiye Hökümiti teripidin étirap qilinip, resmiy tizimgha élinidu. Jemiyet qurulghandin kéyin birinchi qilghan chong ishi, bu dölettiki tunji Uyghur tili mektiwini quridu. Ikkinchi bolup, Sherqiy Türkistanliqlar jaylashqan Adelaydening Gillesplains we Holdenhill rayonlirining merkizide jenubiy Australiye Islam jemiyitining yardimi hem Sherqiy Türkistanliqlarning 20,000 dollarliq xalis ianilliri bilen, 220,000 dollargha bir mekteptin Bina sétiwélip, „Wandana Meschiti“ni qurup chiqidu. Meschit 1994-yildin bashlap, resmiy ishqa kirishidu. Bu meschitke Sherqiy Türkistanliqlardin bashqa Türkler, Erepler, Parislar, Afghanlar, Boshnaqlar, Héndonoziyelikler kélip, Alla aldidiki özining Islamiy buruchlirini ada qilidighan bolidu. Bu dewirlerde Exmet Igemberdi, Jenubiy Australiye Islam jemiyitining ikki qétimliq saylimida muawén reyislik wezipisini öteydu we 8 yil shu jemiyetning ijrahiyye kommétitida her xil wezipilerni ada qilidu.

1992-yili 12-Ayning 12-künidin 14-künigiche Xelqaradiki Sherqiy Türkistanliqlarning keng-kölemdiki milliy qurultiyi Istambul Uniwérsititining chong zalida daghdughuluq ötküzüldi. Bu qurultaygha dunyadiki 20 ge yéqin memlikette yashawatqan, Sherqiy Türkistanliqlarning muhim Teshkilat ezaliri, hem Sherqiy Türkistan dawasining abroyluq pishiwaliri qatnishidu. Bu qurultayda Isa Yüsüp Aliptekin, Ziya Semidiy, Muhemmed Riza Békin, SAbdurewup Mexsum, Hashir Wayidi, Yüsüpbeg Muhlisi, Erkin Aliptékin, Ghulamiddin Paxta, Dolqun Yasin, Qehriman Hujamberdi, Ümer Qanat, Dolqun Isa, Mehmet Tohti, Muhemmed Iminhezret, Ablikim Baqi, Ghopur Hajim, Rehmutilla Türkistani, Hüsen Qarihajim, Abduqadir Tash, Abduqadir Ehmet hajim, Muhemmet Qasim Imin qatarliq meshhur zatlar we aktip dawa paaliyetchilliri ishtrak qilidu. Qurultay qatnashquchillirining bezilliri yighinda muhim sözlerni qilidu.

Ahmet Igemberdi bu qurultayda, muhim notuq sözlep, milliy herkitimizning tüp pirinsipining musteqilliq bolishi heqqide muhim yolyoruqlarni beridu. Qurultayning axirqi künide, Sherqiy Türkistan milliy qurultiyining Siyasiy kéngesh reyislikige saylinidu.Qurultaydin kéyin yeni 23-dékabir küni 20 etrapidiki qurultay qatnashquchilliridin terkip tapqan bir ömek, Isa Yüsüp Aliptékin we Muhemmed Riza Békinler rehberlikide Anqerediki Türkiye büyük millet mejlisige bérip, shu chaghdiki dölet bash bakani Suleyman Démiral, Türkiye millet mejlisi parlaméntining reyisi Hésamidin Jenderuq hem Insan heqliri kommétitining bashlighi Sabir Yawuzlar bilen körüshüp, Sherqiy Türkistan xelqining pajiyelik ehwalini, ulargha yetküzüp, Türkiye hökümiti we xelqidin yardem soraydu. Shu qétimqi uchrushishta, bash bakan Sulayman Démrel „Sherqiy Türkistan yalghuz emes“ dep xitap qilidu.

Ahmet Igemberdi bu qétimqi Türkiye sepiride, özining ömürlik arzusi we Seudi erebistandiki wetenperwer zatlarning dewiti bilen 1- qétim Mekke mukerremge bérip ömrihej paaliyitige qatnashidu.

1994-yili 1-mayda Ahmet Igemberdi Australiye Türkistan Jemiyitining ikkinchi qétimliq saylimida yene jemiyet reyislikige saylanidu. 1993-yilning axiridin 1994-yilning axirighiche Ahmet Igemberdining tehrirlikide „Australiye Türkistan Jemiyiti Xewerliri“ namliq éngilische Ayliq gézit neshir qilinip, Australiye ichi we siritidiki munasiwetlik dölet, Teshkilat we muhim shexislerge yollinidu.

1996-yili 11-ayda Ahmet Igemberdi Hüseyin Qarihaji, Abduqadir Exmethaji, Muhemmet Riza Békin, Seley Hajim qatarliqlar bilen bir qatarda Miyunxenda échilghan Dunya Uyghur Yashliri qurultiyining qurulush yighinigha qatnishidu.Bu yighinda Dunya Uyghur yashlar qurultiyi qurup chiqilidu. Otturgha chiqqan bu qurulush kelgüside Sherqiy Türkistan milliy qurultiyi qurulidighan bolsa, shu qurultayning terkiwige yashlar kommétiti bolup qoshulushni wede qilidu.

Ahmet Igemberdi 1996-yili 12-Ayda Muhammed Riza Békin rehberlikidiki Sherqiy Türkistan wexpisi orunlashturghan, ikkinchi qétimliq Sherqiy Türkistanning tarixi we medeniyiti simpoziyomigha qatniship, Sherqiy Türkistanning siyasiy meselisi heqqide muhim dokilat béridu. Shuning bilen birge simpoziyomigha qatnashqan Ziya Semidi, Abdurewup mehsum, Yüsüpbeg Muxlisi, Ghulamiddin pahta, Batur Ershiddin, Qehriman Hujamberdi, Osmanjan Imin, Abdurazaq Imam, Abduqadir Ehmethajim, Hüseyin Qarihajim, Abduqadir Tash, Muhemmed Imin Qasim, Emin Ghupur, Memtimin Hezret, Küresh küsen, Ablikim Baqi, Mesumjan Zulpiqarof qatarliqlar bilen uchrushup, nöwettiki milliy dawayimiz heqqide keng-kushade söhbetlishidu.

Ahmet Igemberdi bu qétimqi Türkiye sepiridimu, Mekke mukerremge bérip ömrihej paaliyitige 2- qétim qatnishidu.

1998-yili 11-Ayda échilghan Australiye Türkistan Jemiyitining üchünchi qétimliq qurultiyida, Jemiyetning ismi „Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti“ qilip özgertilidu. Sewebi 1997-yili 5-, 6- Fewrallarda Sherqiy Türkistan ikkinchi Jumhuriyiti dunyagha kelgen Ghuljida, Xitay milliy zulumigha qarshi qozghulanglar kötürüldi. Bu qozghulanglarni Xitaylar dölet térorini ishqa sélip qanliq basturidu. Bu weqelerdin kéyin dunya jamaetchilikining neziri, Sherqiy Türkistan dep atalghan, Xitay ishghaliyitidiki memliketke we Uyghur dep atalghan qan yighlawatqan bir milletke chüshidu.Shu seweptin Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining bu qurultiyi, köpchilikning birdek awaz bérishi netijiside, Ahmet Igemberdi jemiyetning reyislikige 3-qétim saylap chiqilidu.

Ahmet Igemberdi yitekchilik qilip, Sherqiy Türkistanda yüz bergen „Ghulja qetliami“din kéyin Ghulja yashlirining shu inqilawiy rohiyni Australiyede dawamlashturush üchün, Adalaydeda 40 kishining we Sidniyda 13 kishining qatnishishi bilen „Ghulja Uyghur meshripi“ni qurup chiqidu.

Ahmet Igemberdi aka bu mezgillerde yeni jemiyet xizmitige mesulluq wezipisini üstige alghan 1992-yildin 1999-yilning axirighiche, Xitay hökümitining Lopnurda élip barghan 47 qétimliq Atom sinaqi, Barin inqilawi dewridiki qattiq basturush we Ghuljidiki qanliq qirghinchiliqlirigha oxshaydighan hadisilerge qarshi keng-kölemlik namayishlarni élip bérishqa yitekchilik qilidu.

1990-yilining axiri Ahmet Igemberdi Ailisidin ayrilip Sidniygha köchüp kétish munasiwiti bilen 2000-yili Yanwarda Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining adettin tashqiri 4-qétimliq qurultiyini chaqrip, Sidniy köchüp ketkenliki sewebidin, jemiyet reyislikidin istipa beridu. Lékin yighin qatnashquchilliri Australiye Sherqiy Türkistan jemiyitining qurghuchisi, 8 yilliq reyisi Ahmet Igemberdi akini, jemiyetning pexriy reyislikini ötep bérishke teklip qilidu.

Ahmet Igemberdi 1997-yilining axirida Australiyediki muhim télwiziye qanili bolgha SBS ning muxbiri Elithabis Tadich bilen birlikte, jemiyet namidin Sherqiy Türkistanning siyasiy weziyiti anglitilghan 30 minutluq „Cheklengen Ölke-Sherqiy Türkistan“ namliq télwiziye filimini ishlep chiqidu.

1997-yili Ahmet Igemberdi Sidniygha köchüp kelgendin keyin, 2-mart küni, özi qatniship Sidniyda qurulghan“Australiye Sherqiy Türkistan Shöhbe jemiyiti“ning reyislikini üstige élip, Sherqiy Türkistan Sürgundiki Höhümitining Jumhur reyisliki bilen qoshup künimizge qeder ishlep kelmekte.

Ahmet Igemberdi, 1998-yili 18-Martta Australiyedin Istanbulgha kélip, Sherqiy Türkistan wexpisi teshkilligen, Sherqiy Türkistan Milliy Merkizini qurush heqqidiki meslihet yighinlirigha qatnashti. Bu yighinda Australiye Sherqiy Türkistan jemiyiti, Milliy merkezni qurghuchi teshkilatlarning biri bolup, Ahmet Igemberdi, shu milliy merkezning dayimiy ezaliqigha saylinidu.

Ahmet Igemberdi 1999-yili 10-ayda Gérmaniyening München sheheride échilghan Sherqiy Türkistan (Uyghuristan) milliy qurultiyining heyyet ezaliqigha saylanidu hem shu qurultayning siyasiy meslihet kéngishining muwéni bolidu.

Ahmet Igemberdi 2001-yili 10-Ayning otturlirida Bilgiyening payitexti Beryusélda échilghan Sherqiy Türkistan(Uyghuristan) Milliy Qurultiyigha qatniship, qurultayning dayimiy heyyet ezaliqigha saylinip, qurultayning meslihet kéngishining muawén reyislikini dawamlashturdi. Qurultay kéngishining reyisi Haji Yakup anat wapat bolghandin kéyin, uning ornigha qurultay siyasiy meslihet kéngishining reyislikige teyinlenidu.

Ahmet Igemberdi 2004-yili 14-Séntebirde Amerika Qoshma Shitatliri merkizi Washingetun sheheri, kapitol Hildiki Amérika Kongérisining merikiler zalida qurulghan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümitining tekliwige binaen, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur Reyislikige teyinlenidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyi Sürgündiki Hökümitining qurulishi, xelqra weziyet, Xitay we Sherqiy Türkistandiki yéngi hadisilerning teqezzasi asasida meydangha kelgen bolup, Sherqiy Türkistan Dawasining yéngi bir burulush nuqtisidi.Chünki chet-ellerde Sherqiy Türkistan xelqining arzu-armanlirigha asasen hökümet qurush meselisi, Muhemmed Imin Bughra, Isa Yüsüp Aliptékinler bir qatar orunushlarda bolghan bolsimu emelge ashmighanidi. Kéyinche Sowit hökümiti we Xitay hökümiti ottursidiki ziddiyetlerning türtkiside, Sherqiy Türkistan milliy herkitide hel qilmisa bolmaydighan yéngi meseliler otturgha chiqidu. Shunga Sowit ittipaqining Türkistan Tupraqliridiki Uyghur ziyaliliridin Ziya Semidi, Yüsüpbeg Muxlisi we Tursun Deryalar 1960-yillarning axiri we 1970-yillarda Türkiyege birqanche qétim kélip, Türkiyediki Isa ependi qatarliq kishiler bilen uchrushup, bir hökümet qurush heqqide muzakiriler élip baridu emma nimishqidur bu ulughwar meqset emelge ashmaydu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki hökümetini qurup, musteqilliqni tüp meqset qilidighan, kéyinki Jumhuriyitimizni eslige keltürüsh üchün weten ichi we siritida élip bériliwatqan dawagha qumandanliq qilidighan, mukemmel halda xelqimizning musteqilliqtin ibaret milliy iradisige wekillik qilidighan bir qurulushni otturgha chiqirish, Chet-eldiki Sherqiy Türkistan muhajirlirining hem memliket ichidikilerning uzun yilliq arzu-armanliridi. Bolupmu bu arzu-armanlar, 1996-1997-yillirida Seudidiki hemsherilirimizdin Hüseyin Qari Islami, Abdulqadir Ehmet hajim we Amérikidiki Ghulamidin Paxta, Sidiqhaji Ruzi qatarliq kishilerning hökümet qurush üchün Amérika parlaméntidiki bir qisim parlamént ezaliri we Sherqiy Türkistan meselisige hésdashliq qilidighan döletlerdiki muhim shexislerning köp qétim muzakirisi we uchrushushliri, we Washinggitundiki Sherqiy Türkistan Milliy azatliq Merkizining tirishchanliqi netijiside, Xitay we uning ghalchillirining her-türlik qarshiliqliri we toqa-lenetlirige qarimay otturgha chiqti.Bu dewirning muqerer éhtiyajidi. Hökümetning qurulishi we uning buran-chapqunluq hayatida, milly rehbirimiz, dangliq Uyghur ziyalisi Ahmet Igemberdining singdürgen barliq ejrining sawabini Alladin tileymiz.

Ahmet Igemberdining siyasiy küreshliri we edebiy ijadiyiti, Sherqiy Türkistan hazirqi zaman tarixidiki muhim hadisilerning biri bolup, bu heqte milliy ustazlirimiz hésaplinidighan Profesor, Doktur Sultan Mehmut Qeshqiri, „Ahmet Igemberdi, bügün yalghuz talantliq shair bolupla qalmay, Sherqiy Türkistan xelqi ichidin chiqqan meshhur siyasiy rehber, meshhur yétekchi bolup qaldi. Sherqiy Türkistan xelqining milliy azatliq kürishide her zaman aldinqi septin orun élip keldi.“ Dése, Dunyagha meshhur hazirqi zaman Uyghur edebiyatining namayendilliridin biri bolghan, Nobél edebiyat mukapatining Altun yultuzluq midalining sahibi, inqilapchi Dolqun Yasin“… Asaret ichidin nurgha intilish, qepez ichidin erkinlikke telpünüsh, naheqchilik ichidin heqiqetni izdesh tuyghulliri, shair Ahmet Igemberdining türmilerdin otluq sadalarni yangritishqa küch-quwet we yönülüsh bexish etkenliki éniq…“ dégenidi.Dolqun Yasin yene „Ahmet igemberdini“Köp yazmighan bolsimu az lékin saz eserlerni yazdi…“ dep uning ijadiyitini teripleydu. Uningdin bashqa milliy ustazimiz, Uyghur hazirqi zaman edebiyati obzorchiliqining asasini salghan edebiyat nezeriyechisi Sidiqhaji Ruzi, 2005-yili 3-Ayning 15-küni yazghan „Inqilapchi, Dahiy we Shair Ahmet Igemberdi” dégen esiride „ Men bügün milletchilik, wetenperwerlik, xilmu-xil misralarda küylengen Shier toplamlirini tépiwaldim. Shundaqla hazirghiche men kütüp kelgen Shairnimu tépiwaldim, bu shair Ahmet Igemberdi. Bu shierlar Ahmet Igemberdining Shierliridur…“ dése, maqalining yene bir bölikide Ahmet Igemberdining „Manas Boyida“ dégen töwendiki:

Kech küz idi, chaqti chaqmaq, keldi zimin lerzige,
Xan tengridin chiqti künüm, chüshti düshmen wehiymige.

Tengriqutlar saldi chuqan, zulpiqari qolida,
Qachti düshmen, yandi tughlar, Manas derya boyida.

Qaldi kishnep, minglap Tulpar, Qaldi mertler yash töküp,
Tosti bulut yultuzumni, Qaldi baghlar solushup.

Ötti yillar, qisas ölmes, baqiy emes zulmet tün!
Chiqar bir kün, menggü parlap, xantengrige chökken kün.

Shier misraliri heqqide toxtulup:

“… Shair Ahmet Igemberdi xitap qildi! Höküm qildi! , – qaysi kün idi? Musteqilliq idi! Jang jiéshi, Istalin ikki dölet arqiliq, 1945-yili 8-Ayning 14-küni Uyghuristanning musteqilliqini paturiwetken, Uyghuristanning musteqilliqi örlep chiqqan zimin-Xantengrige paturiwetken.

Musteqilliq-bu ishench dégenliktur. Külkilik bir hadise shuki, bezi kishiler xudagha ishinermish, emma Uyghuristanning musteqil bolishigha ishenmesmish, bu qandaq mentiqe!? Uyghuristanni tarixta herqandaq küch musteqil dewletke aylandurup bergen emes. Peqet shu dewirning Uyghurliri qoligha qural élip, quralliq küresh yoli arqiliq bu ziminda musteqilliq jakarlighan! Jahangir döletler musteqilliq jakarlanghan u künini, xantengrige paturuwetti. Musteqilliq jakarlighan milliy rohmu xantengrige pétip ketti. Milliy roh partilap chiqqan kün,- deydu Shair shierida, musteqilliqmu partilap chiqmamdu? Shunga Allaning birlikige ishengen adem, wetenning musteqil bolishigha ishengen ademdur, Allaning birlikige, wetenning musteqil bolishigha ishengen adem, shieriy misralarda bu künning kélishini hüküm qilghan adem- shair exmet Igemberdi emesmu?“, dep yazidu.

Démisimu shair Ahmet Igemberdining Uyghur yéngi dewir edebiyatida tutqan orni alahiyde bolup, u özing qayanq lérik hésiyatqa, pütmes-tügimes ishench, yüksek ghayige ige siyasiy lirikilliri, bir dewir Sherqiy Türkistan jemiyitining, oxshimighan qatlamlirigha istitik bir nezer bilen yiltiz tartqan bolup, uning eserliridin, shu dewirning alahiydilikliri, wetinimizning siyasiy atmospurasi we her türlük ijtimayi munawsiwetlerni asanla köriwalghili bolidu.

Ahmet Igemberdi uningdin bashqa 2004-yili Australiye Sherqiy Türkistan jemiyitining Beshinchi qétimliq qurultiyini chaqrilishigha riyasetchilik qildi. Bu qurultay Australiyening Adilayde sheheride échlip, Démyan Rehmet (Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining muawén bash ménistiri) bu jemiyetning reyislikige saylandi.

Ahmet Igemberdi 2004-yili, 11-Ayning 20-küni Amérika Washinggiton sheherining, Washingiton mehmanxanisida échilghan Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining ikkinchi qétimliq omumiy yighinigha qatniship, omumiy yighinning élip bérilishigha yétekchilik qildi.Yighin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining Asasiy qanunlirini tüzüp chiqti.

Ahmet Igemberdi Abdul Eziz mexsumning eserlirining chet-elde neshir qilinishida alahiyde rol oynaydu. U pishqedem ustaz Abduleziz Mehsumning shierlirini öz qoli bilen chet-elge élip chiqqan bolup, uning we Abduleziz mexsumning qizi Zeynep xanimning sewebiy bilen Abduleziz Mehsumning eserliri weten siritida neshir qilindi „Ayrilmisun“ dégen shieri, hökümetning asasiy qanunigha kirgüzüldi.Ahmet Igemberdining éytishiche, Doktur, Professor Sultan Mehmut Qeshqiri Abdul Eziz Mehsumning, neshir qilinmay qalghan eserlirini xelq bilen yüz körüshtürüshtin ibaret shereplik xizmetni ishlewétiptudek.

Ahmet Igemberdi wetendin hör dunyagha chiqqandin kéyin izchil türde Abdulqadir Damullam, Sabit Damulam, Abduleziz Mexsum, Abduhaliq Uyghuri, Memtili Ependi, Eilihan Töre we Ehmetjan Qasimiylarning izidin mangdi we bu meydandin qetiy waz kechmidi. Shéhitlarning rohiy chaqrighan siyasiy küresh meydanlirida tingirqimasliq, ikkilenmeslik, rastchil, bir sözlük, semimiy bolush, nam shöhret we rahet-paraghet üchün musteqilliq meydanidin qetíy waz kechmesliktin ibaret bir qatar isil xisletler uninggha xelqimiz arisida yoquri shöhret qazandurdi.

Ahmet Igemberdi Sherqiy Türkistan Sürgündiki hökümitining, Amérika payitexti Washinggiton sheherige jaylashqan xelqaraliq Axbarat kulubidiki paaliyetlerge toluq qatniship, Axbarat yighinida xetme quran oqulghandin kéyin, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qurulghanliqini resmiy dunyagha élan qildi. Ahmet Igemberdi bu yighinda muhim notuq sözlidi. Ahmet Igemberdi 2004-yili 21-Noyabir küni Aqasaray aldida ötküzülgen Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti sürgündiki hökümitining Jumhur reyisi, muawén reyisi, bash ménistir, ménistirlar, parlamént ezalirining qatnishishida, Sherqiy Türkistanning Ay-yultuzluq bayriqini tutup, qesem bérish paaliyitige qatnashti.

Ahmet Igemberdi 2005-yili Türkiye Yalowa wélayetlik hökümet bashqurghan, Türk dunyasi jamaetchilikliri we Döletlirining xelqaraliq Folklor bayrimigha teklip qilinip, Türkiyege Ayropilan bilen kelgende, Xitay hökümitining Türkiye hökümitige qilghan bésimi bilen Chigiridin kirgüzülmidi.Ahmet Igemberdi Ayirportta muxbirlarning ziyaritini qobul qilip, Xitayning Sherqiy Türkistan xelqige zorlap téngiwatqan mustemlikichilik siyasitini pash qildi. U bu qétim xelqaraliq Folklor yighinigha qatnishalmighan bolsimu, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining 25-, 26-, 27-künliri 3-qétimliq omumiy yighininni chaqridi.

Ahmet Igemberdi 2006-yili11-Ayning 12-küni Adalade Sheheride ötküzülgen, Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining, dölet bayrimimizni tebriklesh paaliyetide, uning weten-xelq aldida körsetken xizmetliri üchün, jamaet namidin teyyarlanghan, aliy mukapatni tapshuriwaldi.

Ahmet Igemberdining 2007-yili Aprilda yazghan „Weten Heqqide Qeside“ dégen lérik esiri, uning shieriyet ijadiyiti we siyasiy küreshliri xulasilengen, wekil xaraktérgha ige eser bolup, uningda apturning shexsiy hayati, dunya qarishi, senet we siyasiy meydani janliq ekis ettürülgen.Eserdiki istilistikiliq wastiler, eserning merkiziy iddiysi, eserde ipadilengen xahish we hergiz tiz pükmes jasaret eserning bedihiylikini shekillendürgen asasliq amillar bolup, bu eser mushundaq bir tiragédiyelik dewirde, uyghur edebiyatida yéngidin yitiship chiqiwatqan qelemkeshlerge yol körsütüp turidighan mayak bolup qalsa ejep emes!

Ahmet Igemberdi 2007-yili 8-ayning 11-küni Türkiye Sherqiy Türkistan Wexpisi teripidin oyushturilghan, Ahmet Igemberdi Nijadi we Professor, Doktur Sultan Mehmut Qeshqiriyning tughulghanliqining 70 yilliqi we ijadiyet paaliyetlirining 50 yilliqi munasiwiti bilen teshkillengen, 200 kishlik yighingha qatniship, yighin teshkülligichilliri we jamaet namidin hazirlanghan Shaadetname we aliy mukapatlarni tapshuriwaldi we yighingha qatnashqan Sherqiy Türkistanliq qérindashlirigha debdebilik teshekkur notuqi élan qildi.

Ahmed Igemberdi 2007-yili Aughust éyida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 4-qétimliq omumiy yighinigha qatnashti we bu yighin qatashquchilliri bilen hökümet heqqide 10 maddiliq muhim qarar maqullidi.

Ahmet Igemberdi, Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining 2008-yili 10-ayda ötküzgen, Adalaydetiki yighinlirigha teklip bilen qatnashti. Bu yighinlarda Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti özining uzun yiliq rehbiri Shayir we yazghuchi Ahmet Igemberdining weten-millet aldidiki uluq töhpillirini nezerge élip, uninggha Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti we jamaetchiliki namidin teshekkur éytip, töhpiler ekis ettürülgen tékist chüshürülgen Longqa teqdim qildi.

Ahmet Igemberdi 2009-yili 8-Ayning 24-künidin 28-künigiche Istanbulada ötküzülgen Xelqara Uyghur Qelemkeshler merkizining, resmiy ötküzülgen birinchi qétimliq qurultiyigha teklip bilen qatnashti.

Ahmet Igemberdi yene Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümetning parlamént ezaliri bilen 2009-yili 10-Ayning 2-küni Türkiyening Istanbul Sheheride, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümet we Parlaméntning 5- qétimliq qurultiyini chaqridi. Bu qurultay 2009-yili 10-ayning 5-künigiche dawamliship, nahayiti muwepeqiyetlik axirlashti. Bu qurultayda Ahmet Igemberdi yene pütün yighin ishtirakchillirining birdek awazi bilen, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetning jumhur reyislikige saylandi.

Bu yighinda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurulghandin kéyinki netije we achchiq sawaqlar xulasilinip,hökümet terkiwidiki yaramsiz, siyasiy meydani éniq bolmighan layaqetsiz kishiler parlaménttin chiqirilip, uzaq sinaqtin ötken, qabiliyetlik, bayriqi mustehkem bolghan Ismayil Chinggiz, Ghulam Yaghma Oghli, Ahmetjan Osmandek bir türküm qabiliyetlik we talantliq yéngi küchler toluqlap kirgüzildi.Ahmet Igemberdi yighin qatnashquchillirigha muhim söz qilip, hökümetning qurulushini téximu küchlendürüsh, yéngi qanlar bilen üzlüksiz toluqlash, ichkiy-tashqiy düshmenning her türlük aghdurmichiliq herketlirige zerbe bérip, mezlum xelqimizning milliy iradisige asasen, baturluq we pidakarliq bilen milliy musteqilliqimiz üchün toxtimay küresh qilishni otturgha qoydi.

Ahmet Igemberdi 2009-yili 10-Ayning 13-küni Yawropagha seper qilip, 14-kündin bashlap Frankfurt, Kölin, Düyisburg, Dortmund qatarliq sheherliridiki Türk dunyasining xelqaraliq shieriyet festiwalliri, Sherqiy Türkistan dawasigha ayit namayish we komfrenslerge qatnaship mezlum xelqimizning dert-hesritini anglatti. U yene „Türkiye“,„Hürriyet“,„Milliyet“, „Milliy Gazite“, „Zaman“,„Sabah“ we „Post“qatarliq metbuatlarni ziyaret qildi we künimizdiki Sherqiy Türkistanning siyasiy weziyitini anglatti.U „Zaman“ géziti oyushturghan bir qétimliq 500 kishlik yighinda söz qilip, mezlum Sherqiy Türkistan xelqining achchiq azawini tesirlik anglitip, yighinqatnashquchilliri ichidiki erbaplarning yoquri bahasigha érishti. U yawropa sepiride Sherqiy Türkistan teshkilatliri we Türk derneklirini ziyaret qildi we xelqimizning qizghin qarshi élishigha nahil boldi.

Ahmet Igemberdi bir tereptin siyasiy küresh qilsa yene bir tereptin medeniyet we aqartish herkiti élip barghan bir muellimdur.Uning hazirghiche weten ichi we siritida yazghan eserliri, „Zindandin Yangrighan Otluq Naxshilar“ (1998), „Sherqiy Türkistan Türk Dunyasining Qanliq Yarisi“(2000), „Sherqiy Türkistan Wetinim Méning“(2004), „Hijran“ (2005), „Hijran Derdi“(2006), „Sherqiy Türkistan We Milliy Musteqilliq“(2009) qatarliq 6 kitap qilinip neshir qilindi.

Uning bir qisim eserliri Uyghur, Türk,, Qazaq, Engilis we Rus tillirida neshir qilindi. U hazir özining buran-chapqunluq hayati heqqidiki eslimisini yézish üstide japaliq izdiniwatidu.

*****
Axmet Igemberdi, chet-elge hijret qilghan 24 yilliq hayatida weten-millet üchün hardim, taldim démey yürek qénini serip qilip, kemterlik bilen aldinqi birqanche ewlat milliy rehberlirimizdin ügünüp, béshini ichige tiqip ishlep, shexsiy nam-shöhret qazinishqa bérilmey, milliy herkitimizdiki xelqimizge tonulghan bir dahigha aylinipla qalmay, Sherqiy Türkistan medeniyet tariximizdiki, jümlidin Uyghur edebiyatidiki öchmes bir yoruq yultuzgha aylandi.

U wetenge béghishlap yazghan bir Shierida:

Wetinim ishqida yanghan bir shammen,
Jismida jush urghan bir tamche qanmen.
Xizmitim tégilmu, bilmeymen lékin,
Wetenning gadasi-bir xeste janmen!

Dep qelem tewiritip, kishlik xaraktérigha singip ketken, dahilargha xas, kichik piel, chiqishqaq, jangha yéqin, semimiy, shexsiyetchiliktin xaliy, rahet-paraghet we shan-shöhretke bérilmey, iztirap we qayghu bilen küresh ichide ötken hayatidin, milliy azatliq yolida bir esirge yéqin bezide qomandan, bezide esker bolup élip barghan siyasiy küreshliridin, addiyghine xulase chiqiridu.

Ahmet Igemberdi dégen isim, Sherqiy Türkistan medeniyet we siyasiy küresh tarixidiki muhim bir téma bolup, bu heqte her tereptin chongqur izdinishke toghra kélidu. Cheteldiki Sherqiy Türkistan Inqilawi meselisi üstide etrapliq toxtalghanda, büyüklirimizdin Elihan Töre, Memtimin Bughra, Ahmetjan Kasimi, Isa Yüsüp Aliptékin qatarliq meshhurlirimizning namini zikir qilmay ötüp kétish mumkin bolmighandekla, milliy rehbirimiz Ahmet Igemberdining isminimu tilgha almay ötkili bolmaydu. Uning milliy dawayimiz jeryanida qolgha keltürgen köp qirliq emgeklirini, xelqimiz haman bir kün mukapatlimay qalmaydu! (K.Atahan)

Eskertish:

(1)Qizil Déplom-Shu yillarda Ottura Asiya Darilfonining oqush püttürgen Situdentlargha béridighan déplom ikki xil bolup, elachi oqughuchilargha qizil déplom, undin bashqilargha kök déplom bériletti. Layaqetlik bolalmighanlar sinip chüshüp oqushini dawamlashturatti yaki oqushtin waz kéchetti.

(2)Nijadiy-Shair, inqilapchi Ahmet Igemberdining 1969-yillardin béri qollunup kéliwatqan texellusi bolup, aq téror qaplap ketken shu yillarda, kimlikini yoshurup ijadiyet élip bérish üchün qollunilghan.

(3) Adélaydé-Jenubiy Australiyening merkiziy sheheri.

 

30- Öktebir, 2009-Frankfurt/Gérmaniye

                              *****

Dr.Baymirza Heyit aka belen Uyghuristan heqqide söhbet

 

Korash Atahan

Apiril aylirining kishige xushalliq we umid ata qilidighan bu künliri Gérmaniyegimu yétip keldi. Etrapta chang keltürüp sayrawatqan pesil qushlirining yéqimliq awazi kishining yürek tarisini titiritetti. Frankfurtning Ürümchi we Ghuljini eslitidighan bu illiq pesli ademning qelbide izgu tuyghularni oyghitatti. Etrap yap-yéshilliqqa pürkengen bolup, derexler bix yarmay turup tupraqtin beshini chiqiripla échilidighan rengga-reng piyaz we pichan gülliri, Maginoliye, Sirin, Kapkap, Yawatoghach, Yawabide we Epiyun gülliri hüppide échilip mehelilerni epsaniwi tüske kirgüzgenidi.

Bu künlerde Gérmaniyede yashawatqan Uyghuristanliqlarning rohi kütirenggü we umidwarliqqa tolghan bolup, teshkilatlirimiz  dunya jamaetchilikining Uyghuristanning siyasiy meselisige bolghan qiziqishini teximu ewjige kötürüp, Amerika parlamentida Uyghur Medeniyet küni ötküzgenliki we Amerika kongirisida échilidighan insan heqliri, kishlik hoquq we démokratiye meseliliri heqqide guwaliqtin ötüshi kishini xushal qilatii. Uyghurlarning Amerikida Xitay hökümitining wetinimiz Uyghiristangha qaratqan tajawuzchiliq siyasitige chek qoyidighan (1) Uyghur til-yéziqining nopuzini eslige keltürish; (2) Uyghuristan xelqige qaritilghan pilanliq tughut wéwiskisi astida yürgüziliwatqan érqiy qirghinchiliqni cheklesh;(3) Amerika hökumidide Uyghuristandiki démokratiye we kishlik hoquq meselilirige mesul bolidighan bir ishxane qurup, pilanliq we progirammiliq bir shekilde Uyghuristan meselilirini bir terep qilish qatarliqlargha ayit teleplerni otturgha qoymaqchi bolghanliqi her terepte dastangha aylinip ketkenidi..

Uyghuristanliqlarning weten- millet dawasida yéqinqi birqanche yillardin béri qolgha keltürilgen ghayet zor netijiler özini Sherqiy Türkistan (Türikche) Uyghuristan (Uyghurche)liq dep qaraydighan xelqlerning qelbide wetinimizning üzil-késil musteqilliqighe bolghan ishenchni peyda qilip, ularning küreshlirige ilham bexish etmekte.

Men mushundaq bir künlerde yeni yétip kélish aldida turghan 18-aprilda (2006) dangliq teshkilatchimiz, siyasion, jornalist Adujélil Qaraqash we Türkiylik buradirim milletperwer tarix heweskari Tolutizgin Oghuz qatarliqlar bilen, on yillardin béri körüshishni arzu qilip kelgen, bir esirge yéqin xelqimizning azatliq we hörliki üchün harmay talmay küresh qilip kéliwatqan Dr.Baymirza Héyit akini ziyaret qilidighanliqimizni oylap, u minutlarning baldurraq yétip kélishini tört közlep kütishke bashlidim.

Biz Frankfurttin mashina bilen yolgha chiqtuq. Ular seper heqqide paranggha chüshüp ketti. Chongqur xiyalgha pattim. Baymirza Héyit aka yazghan “Türkistanda Türkchilik we Islam meseliliri”dégen kitabtiki Uyghuristanning siyasi hayatigha tesir körsetken bezi ishlar xiyalimgha kélishke bashlidi. 1941 – yildiki 2-dunya urishining shiddet bilen Yawropaning sheriq tereplirige kéngiyishi, German 3- emperiysining üstin herbiy küchke ége Küchlük döletler bilen birliship dunyagha yéngi tertip ornutush programmisigha munasiwetlikidi. Gérmaniye bir tereptin Gollandiye, Bilgiye, Luksumburg qatarliq döletlerning ziminida turup, reqipliri bolghan Engiliz we Fransuzlargha qandaq qilip taqabil turushni oylawatqan bolsa, yene bir tereptin géniral Pawlos qomandanliqidiki 5-déwiziysini ishqa sélip, Sowet ittipaqigha qarishi „chaqmaq herkiti“ni yolgha qoyghanidi. Hitler (Gitler emes) bu urushta ghelbe qilish üchün urushqa mayir, qéni qizziq Türk dunyasigha tayinishni oylayti. Shunga deslepte Türkler Türklerning hörlikige qiziqidu, hazir Sowétler ittipaqi we Hitayda Türklerning qérindashliri mustemlike halette yashawatidu.biz ulargha milliy dölet qurup berishni wede qilsaq ular biz terepte turup, Ruslargha qarshi turidu, dep oylighanidi. Hitler özining yéngi dunya tertiwi progirammisigha asasen Türkler bilen alahide bir türlik ittipaqdashliq munasiweti ornutishqa deplimatiye tereptin küch chiqirip baqqan bolsimu, Türkiye hökumidining qerindashlirining azatliqigha qiziqmasliqtin ébaret soghaq muamilisige uchridi.emma eshundaq bir künlerde Gérmanlarning qomandanliq shitabida kütülmigen bir weqe yüz berdi. 3 – Imperiye bash qomandanliq shitabi aldinqi septin, kommenist armiye terepte turup soqash qiliwatqan, qural-saymanliri yéterlik bolmisimu jasaret bilen algha ilgirlewatqan Türkistanche sözlishidighan bir qoshunning peyda bolup qalghanliqi, ularning héch ölümdin qorqudighandek emesliki, ular bilen urush qilip yéngishning qiyingha toxtaydighanliqi, ular bilen ittipaq tüzüshning yolliri heqqide bashqa usullarni tépishning muhimliqi heqqide bir melumat tapshurup aldi. Bu qoshun Dr. Baymirza Héyit akining yoqarqi kitabining „ikkinchi dunya urishi mezgilidiki Türkistan“ dégen bapta“1941-yili Iyunda Germaniye bilen Sowet Itipaqi arisida partilighan urushning deslepki yillirida (1939-43) Ruslar Türkistandin 4 milyon 847 ming 775 kishini eskerlikke qobul qilip urushqa qatnashturghan…..Gérmanlarning bezi ishenchlik menbeliridin qarighanda 1941-yildin 1942-yiligha qeder 1 milyom 700 ming Türkistanliq Gérmanlar teripidin esirge élinhan“.dep yézilghan..

Ruslar Xtaylar bilen xupiyane soda qilip Türkistan rayonining siyasiy jehette özlirige paydiliq bolishigha ezeldin köngül bölüp kelgen.30-yillarda zulumgha chidimighan Uyghur déhqanliri Uyghuristanda Xoja Niyaz Haji,Sawut damullam, Hemdulla Elem, Memtimin Bughra, Mes´ut Mohiti we Shiriphan qatarliqlarning bashchiliqida quralliq qozghilang kötürüp, 1933 -yili 11 – ayning 12 – küni dunyagha Sherqiy Türkistan Islam jumhuriyitining qurulghanliqini élan qilip keng Türkistan rayonigha inqilabning uruqini chéchip, Xitay bilen Ruslarni qattiq sarasimge séliwetken idi Ruslar bu qétimqi milliy oyghunish herikitini téxi besiqturalmastin 2 – dunya urishining dehshetlik yanghuni ichige kirip qaldi. Ular bir tereptin özige mensup bolghan Türkistan rayonida 15 yashtin 60 yashqiche bolghan isyan kötürish éhtimalliqi bolghanliki ademlerdin mejburi quralsiz qoshun teshkillep, wetendin uzaqlashturup, awal Sowet- Pinlad Urishigha andin Sowet- Gérman urushigha ittirip kirse yene bir tereptin weziyet taza piship yétilgen 40-yillarda yeni 1944 – yili iyunda Ghéni Batur, Élixan Töre, Exmetjan Qasimi, Delilqan, we Ishaqbeg qatarliqlar bashchilighidiki qozghilang ghelbe qilip, shu yili 12 – noyaberda Sherqiy Türkistan Jumhuriyetining qurulghanliqini dunyagha jakarlighanliqidin qattiq sarasimge chüshüp, wetinimizning hemme yérige yéyiliwatqan büyük inqilabqa yaman gherez bilen qolini tiqip, Uyghuristanliqlarni koldurlutup, wetinimizni Xitayning kütülmigende yüz berish ehtimali bolghan hujumigha qalqan, Gérmaniyege qarshi turushtiki qurban qiliwetishke bolidighan arqa sep, weziyet ongshulup qalsa Xitaygha sétiwetilidighan mal-dunyagha aylandurup, millitimizni Xitaygha qarshi jidelge sélip qoyup, weziyetni ongshiwalghandin kéyin bizni nahayiti éghir bedel töletküzgenti. Bu Xitaylar bilen Ruslarning Türk nesillik xelqlerni etnik qirghin qilishta kelishtürip oynighan axirqi bir meydan dehshetlik oyuni bolup,Ular saxtapezlik bilen Türkistan rayonda 5 milyongha yéqin ademning jénigha zamin bolghan idi 5 milyon adem pajiesi yene bir tereptin qarighanda, Biguna qérindashlirimizning 30-yillarda we 40 – yillarda ewjige chiqqan istiqlal heriketliri bilen munasiwetlik idi

Kitapta yene yézilishiche Germaniye sowet urishining deslepki yillirida Polsha Gérmanlar bilen Ruslar teripidin bölishiwélinghandin kéyin, Dr.Baymirza Héyit aka Türkistanliq meshhur zatlardin Mustafa choqay, Wéli Qéyumxan qatarliqlargha“esir pétiche turiwerishke bolmaydu, wetinimiz Ruslar bilen Xitaylarning tajawuzi astida turiwatidu. Biz esirdin yene eskerge aylinip, Ruslar bilen urush qiliwatqan bu küchlik millet bilen birliship, Ruslardin qisas élip, wetinimizni qayturup alsaq“ dégen mezmunda teklip bergen we ularning bash bolup yétekchilik qilishi bilen herbiy jehette uning qumandanliqi astida bolghan kelgüsi armiyeni Türkistanliq esirge chüshken munewer ziyalilar we Türk nesillik addiy eskerlerdin teshkillep, Gérmanlarning reqipliri bilen tighmu-tigh küresh qilghan. Uzaq ötmey yeni 1942 – yili awghustta (Mustapa Chuqay wapat bolghandin kéyin.) Adolf Hitlerning shexsiy qollishi bilen Wéli Qéyumxanning bashchiliqidiki „Tükistan milliy birlik kométiti“ qurulghan.Türkistan milliy birlik kommetitigha qaraydighan Gérman eskerlirining formisida kéyingen, ilghar quralliri bilen jabdunghan qumandan we eskerlerning sani 1944-yilning axirigha kelgende 181 ming 402 kishidin 267 mingha yetken.buning ichide Gérman qisimlirining araqa sep ishlirigha yardemlishidighan Türkistanliq 85 mingdin artuq kishi bar bolup, qalghanlirining mutleq köp qismi Ruslargha qarshi urushning aldinqi seplirige ewetilgen. Bu qoshungha gerche Gérmaniye hökümet armiysi qomandanliq qilghan bolsimu, yoquri derijilik emeldarlirining ichide xéli köp sanda Türkistanliqlar yer alatti. Memuri xizmetler kommetit tereptin ishlinetti. Bu qoshunda Türkistanliqlarning nesebini toshughanlardin bashqa az sanda German qiz – yigitlirimu orun alghan bolup, ularning herbiy formisining sol yéngide Islam dinining belgüsi bolghan jamening simiwoli, jame temida Türkistan dégen xet, asman teripide aylandurulup yézilghan Allah biz bilen dégen xet chüshürülgen halqa ichidiki éllipissiman yeng belgüsi taqalghan éken. iken.

Gérmaniye 1945-yili 24 – martta Türkistan milliy birliki kommétitini Türkistan milliy birliki hökumidi derijisige kötürüp testiqlap, uning musteqil ornini tonuydighanliqini bildürgen. Türkiye hükimiti 2 – dunya urishi mezgilide Gérmaniye bilen bir septe turup urush qilish teliwini ret qilghandin kéyin Gérmaniye Türkiyege urush élan qilmaqchi bolghan we Baymirza Héyit qatarliq Türkistan armiysining yuquri derijilik erbapliri bilen söhbet ötküzgen. Baymirza Héyit aka „Biz peqet dölitimiz Türkistanning azatliqi üchün sizler bilen bir septe urush qiliwatimiz, Türkiyege urush élan qilsingiz biz sizler bilen birge urush qilalmaymiz, biz Oxshimighan rayonda yashawatqan bolsaqmu tili, medeniyti, dini perqlenmeydighan bir millet, biz siz terepte turup hergiz özimizning qérindashlirigha qural betlimeymiz“ dep jawap bergen. Shuning bilen Hitler Türkiyege urush élan qilish pilanidin waz kechken. Uning éytishiche Türkistan armiysining urush téxnikisi yoquri bolup, Uning shexsiy qumandanliqidiki 260 ming kishlik armiyedin 90 ming kishi Fransiye, Golandiye, Awustiriye, Rusiye, Geritsiye qatarliq döletlerge qarshi élip bérilghan urushlarning aldinqi sépide qurban bolghan.

Küchlük milletler ajiz milletlerning ziminini bölishiwalghan meshhur yalta kélishimidin kéyin hayat qalghan Türkistanliqlar Türkiye hükimitidin siyasiy panaliq sorighan bolsimu ret qilinghan. Panalinidighan yer tapalmay qalghan Türkistan armiysi Ruslar we ittipaqdash döletlerning qoghlap yürüp qirghin qilidighan ubyéktigha aylinip qalghan. Kitapta yene bildürilishiche her türlik bahane sewep bilen 2 – dunya urishigha qatnashqan 4 milyondin artuq Türk nesillik armiye, urush axirlashqangha qeder yaki urushtin kéyinki parakendichilikte Xitay we Rusiye tajawuzchillirining wehshiy siyasiti sewebidin nahayiti az bir qismining hayat qalghinni hésapqa almighanda pütünley dégüdek qirilip ketken. Urushtin aman qalghan 100 mingdin artuq ademning qirilip kétishige közini mit qilmay qarap turghan Türkiye hökumidining qilghanliri Türkistan armiysining töligen bedellirige berilgen jazamu yaki mukapatimu? Buning jawabi Türk tarixi dégen qan- yashqa tolghan qélin kitapqa choqum yézilidu.

********************

Mana Gérmaniyening Kölin Sheherimu köz aldimizda namayan boldi. Bizni teqezza qilghan minutlarmu axiri yétip keldi. Biz hayajan ichide Dr. Baymirza Héyit akining ishik qongghuriqini bastuq,ishikni Dr. Ruz xanim (3) achti we bizni illiq chiray bilen qarshi élip öyige bashlidi. Biz tichliq amanliq sorashqandin kéyin Dr. Ruz bir piyalidin chay keturdi. Biz chay ichkech Türk milliy jumhuriyetliri we Uyghurlar heqqidiki témilarda söhbetleshish pursitige ége bolduq. .

Men ixtiyari söhbet arisida uningdin birqanche sual soridim:
Sual: Baymirza Héyit aka siz merkizi asiyada (Türkistanda) yashawatqan qérindashlirimizning büyük birliki we höriyiti üchün bir ömür küresh qildingiz. Ejdatlirimiz we siz oylighandek wetinimizde birlikke kelgen Türkistan döliti qurulghan bolsa hemmizning shirin chüshi emelge ashqan bolatti. Emma bügün merkizi Asiyadiki qérindashlirimiz özlirining milliy döletlirini quriwaldi. Shuning bilen Biz Uyghurlarning ichidimu wetinimizni Sherqiy Türkistan demduq Uyghuristanmu deydighan suallar tughiliwatidu. Sizningche qaysisini eqilgha eng uyghun, dep qaraysiz?

Jawap: Sherqiy Türkistan dégen nam bilen Uyghuristan dégen namning tarixi we étmologiylik menisi jehette anche chong perq yoq. Bügünki ehwaldin qarighanda Uyghuristan dése bir az éytmaqchimu asan, eqilghemu uyghundek körinidu. Emma Uyghurlarning ata miras bu zémini téxi Xitay tajawuzchililirining mustemlikisidin qutulup ketkini yoq. Wetende we chetelde bu dawa hedep kéngiyiwatidu. Biz ilgirdin tartip bu rayonni büyük Türkistanning bir terkiwi süpitide tonutup kelduq. Sherqiy Türkistan dése dunyaning hemme yéride yashawatqanlar bilidu. Bu dawani élip bérishta tonushluq bolghan bir namni qollunush éhtiyajidinla Sherqiy Türkistan dégen namni, Uyghuristan dégen nam tonulghangha qeder yaki Sherqiy Türkistan azat bolghangha qeder qollanghan yaxshiraq. Mümkin bolghan derijide Türklerning medeniyet we siyasiy hayatida muhim rollarni alghan Uyghurlarning wetini dégen menini uxturidighan Uyghuristan dégen namni tonutushqa ehmiyet bérish kérek. Uyghuristan dégen namning qollunilmay kelgenlikimu bu rayon xelqlirining weten millet dewasigha selbiy tesir körsütiwatqan bolishi mümkin. Shunimu eskertip qoyush kérekki sherq we gheripning tarixi kitablirida Tengri téghining shimali, jenubi we gherbi qisimlirida ezeldin Uyghurlarning ejdatliri yashap kéliwatqanliqi qeyit qilinghan. Uyghuristan dégenlik Uyghurlar yashap kelgen yér dégenlik bolup, istan dégen sözmu qedimqi Uyghur tilidiki ASTAN/ASTANE dégen sözdin kélip chiqqan. Bu yerde kelgüside qurilidighan döletning nami keskinlik bilen Uyghuristan bolidu. Bundaq dégenlik hergizmu Türkistan yaki Sherqiy Türkistan dégen namlarning yoqap kétidighanliqini chüshendürmeydu. U nam yenila xelq arisida we ilim saheside qollinilidu. Nezerdin saqit qilishqa bolmaydighan yéri Sherqiy Türkistan dégen nam, men „Türkistan we Islam meseliliri“ dégen kitabimning „Türkistan dégen nam heqqide“ dégen qismida tilgha alghandek bügünki Uyghuristannila körsetmeydu. U tar menidin alghandimu Qazaqistanning yette su rayoni we Özbikistanning Perghane rayoni qatarliq yene bir qanche jughrapiylik rayonnilarni öz ichige alidu.

Sual: Özbikistanning Perghane rayonida yashawatqan insanlar bilen bügünki Tengri téghining shimali we jenubida yashawatqan sheherleshken xelqlerning ottursidiki etnik munasiwet, bashqa Türk qewimliri bilen bu rayonda yashawatqan xelqlerning étnik munasiwetlirige tamamen oxshamdu?

Jawap: Oxshimaydu, téximu yéqin, biz étnik tereptin tar jehettin qarighandimu bir xelq. Russiye we Xitay tajawuzchilliri bügünki künde bir elde yashashqa tégishlik xelqimizni ikkige ayriwetti. Bu ikki rayondiki xelqler ejdatlirimiz küchlengen dewirlerdimu, zeyipleshken dewirlerdimu bir el bolup yashighan. Munghul istilasidin kéyinki Chaghitay dewri, Seidiye xanliqi dewri we Yaqupbeg dewirliride bu ikki rayondiki xelqler til, medeniyet, örpi – adet, diniy étiqad we poliklor jehetlerdin oxshash bolghan tereqqiyat basquchini bashtin kechürgen. Sözimizning ispati bu ikki rayon xelqlirining kündilik hayatida we tarixi kitaplarda taghdek döwlinip yétiptu. Herqanche küchigen bilenmu ularning ottursida perq tapmaq tes..

********************

Mén hazirghiche Özbekistandin, Afghanistandin yéngidin kelgen Özbek qérindashlirimiz bilen yéqin alaqide bolup keldim. Uyghur tili bilen Özbek tili Türki tillar ichide bir gruppigha kiridighan eng yéqin ikki tuqqan til bolsimu, men ular belen alaqilashqanda bezi qiyinchiliqqa uchrap, Türkche sözleshke mejbur bolattim. Emma Dr.Baymirza aka bilen hazirqi zaman Uyghur edebiy tilining Qeshqeriye diyalikti we Uyghur tilining Perghane diyalikti (2) da rawan sözleshtuq. söhbetleshkende, biz héchqandaq qiyinchiliqqa uchrimiduq. Ilgirki ehwallardin xewiri bar Abdujélil Qariqash we Türkiyelik buradirimiz Tolutizgin Oghuz bu exwaldin heyran qéliwatatti..

********************

Sual: Baymirza Héyit aka, bizdin bashqa nopusi köp bolghan Türki xelqler özlirining milliy döletlirini qurup boldi. Biz Uyghuristanliqlarmu özimizning musteqqil milliy jumhuriyitimizni quralarmizmu? Biz ensirewatqandek xitaylargha assilimatsiye bolup kétermizmu? Tilimiz rastinla beziler éytqandek yoqapmu kétermu?

Jawap: Men hazirghiche dunyadiki Türki xelqler heqqide köp tetqiqatlarni élip bardim. Uyghuristanghimu bardim we Uyghurlar heqqide xéli köp nersilerni bilimen. Uyghuristanliqlar ejdatlirimizgha oxshash jasaretlik xelq. Men ularning bügüngiche dawamliship kéliwatqan ijtimayi hayatidin parlaq bir kélichekni körgendek bolimen. Uyghuristanliqlar qeyser we chidamliq, batur we ishchan, eqilliq we jasaretlik. siler hörlük we musteqqilliq üchün köp bedel bériwatisiler, xelqaramu bu dewani toniwatidu. Men Uyghuristanliqlarning haman bir küni özlirining musteqqil dölitini quralaydighanliqigha ishinimen. Munqerz bolush xorluqqa uchrash démektur, xorluqqa chidap yashawergili bolmaydu, xorluqmu bir ölüm, xorluqqa uchrap yashighandin qarshiliq bildürüp qirilip ketken ming ela. Qarshiliq bildürüp yashalighan millet emiliyette hör millettur. Sewriningmu chéki bolidu, qehrimanliq körsitelisenglar dunyadiki küchlük döletler we Türk dunyasida nam abroy qazinisiler, hurunluq we qorqanchaqliq qilsanglar eng yéqin kishiliringlarmu silerdin chanidu. Asilimatsiye bolup kétish we til meselisige kelsek, ishlar düshmenler oylighandek undaq asan pütmeydu.Türki xelqlerning ichide uqeder éghir milliy zulumgha uchrap turupmu, özining milliy alayidilikini qoghdap qalghan Uyghurlardek yene bir xelq yoq. Uyghuristanning Xitay millitining mustemlikisige uchrishi yéngiliq emes. Uyghuristanliqlar tarixta birqanche qétim bu tajawuzchi milletning ishghaliyitige aylinip qalghan we qanliq küreshliri arqiliq öz istiqlalini qazanghan we milliy medeniyitini qoghdap kelgen. Uyghuristanning axirqi qétim resmiy shekilde Xitay millitining tajawuzigha uchrighinigha téxi yüz yil bolmidi. Bu qisqighine tarixta Uyghuristanda xelq ikki qétim qozghulup özlirining milliy jumhuriyitining qurulghanliqini dunyagha jakarlidi. Uyghuristanning kéyinki 2 ming 500 yilliq tarixida Xitaylar we Xitayni birlikke keltürgen Mungghul nesillik xelqlerning mustemlikisige chüshüp qalghan waqtimu 200—300 yilghimu barmaydu. Xitaylarning bu yerni bir millet süpitide bésiwelish tarixi téximu qisqa. Shu dewirlerdin aman ésen bügüngiche yétip kelgen bu xelqni, Xitaylarning asilimatsiye qiliwétishi yaki tilimizni yoq qiliwetishi mümkin emes. Bu meselide bezi paydisiz ehwallar körülishi mümkin emma hemmisi waqitliq bolidu. Tarixta nahiti nurghun küchlük Imparaturluqlar ötken, ularning bezi milletlerni qul qilghan waqti qanche ming yilgha sozulghan bolsimu axiri put tirep turalmighan. Hazir ularning heywisini muziylarda tupa bésip ketti. Xitaylarning Uyghuristangha qilinghan tajawuzimu haman bir küni eshu aqiwettin qéchip qutilalmaydu, Uyghuristanliqlar özlirining milliy medeniyitining hul téshi bolghan Uyghur tilini qoghdap qalalaydighan ichkiy potensal küchke ége. Bundaq déyishimizning tarixi, ijtimayi sewepliri bar. Dunyaning hazirqi Geopolitikisidin qarighanda bir az chéchen bolsanglar milliy enene, medeniyet we étiqad jehette Uyghurlardek bolghan bir xelq asanliqche assilimatsiye bolupmu ketmeydu hem haman özlirining milliy dölitini quralaydu.

Sual: Beziler Azatliq üchün unchiwala yuquri bedel tölishimizning paydisi yoq, bir küni Türkistandiki bashqa qérindashlirimizgha oxshash bizgimu hör künler özlikidin yétip kélidu dewatidu. Bundaq dewatqanlar Xitaydin insap, Ruslardin, Amerikidin, merkizi asiya jumhuriyetliridin, Türkiyedin yardem kütiwatidu, bundaq bolishi mümkinmu?

Jawap: Bir milletning azatliq ishlirigha, u millet musteqqil yashashqa shert sharaetni hazirlimay turup héch bir dölet yardem qilmaydu. Uyghuristanni Uyghuristanliqlardin bashqa biri hergiz azat qilip bermeydu. Uyghuristan merkizi asiyagha oxshimaydu, Xitaylar enirgiye zapisigha aylanghan bu yerdin asanliqche Ruslar Türkistandin waz kechkendek özlikidin chiqip ketmeydu. Xelqni undaq xam xiyal ichige kirgüzip qoyush intayin xeterlik. Igiligen ehwaldin qarighanda ilgiridin béri Uyghuristanliqlarni beziler shundaq erzimeydighan nersiler bilen aldap, xiyalpereslikning ewij élip kitishige yolqoyghanken. Ular eyni waqitta umid kütken Ruslar qanche qétim silerni aldimighan bolsa édi, undaq sepsetige ishensenglarmu bir nerse dégili bolmayti. Emma siler umid kütken we silerni bu haletke chüshürüp qoyghan Ruslar öz ishghaliyitidin waz kechkende, silerning ishinglarni xiyaligha keltürüpmu qoymidi. Ular tarixtin béri Sherqiy Türkistanni Xitaylar bilen bolghan murekkep deplomateysining qurbani qilip keldi. Amerikigha kelsek ularning wetininglarni azat qilip bérishige hergiz ishenmeymen. Ular ezeldin ajizlargha ich aghritqan emes. Eger milliy azatliq kürishinglarni öz küchinglerge tayinip, ghelbige erishtüreleydighanliqinglargha közi yetmise, melum bir menpiet üchün Xitaylargha wakaliten silerni basturup béridu. Eger siler küchlinelisenglar yaki küchlineleydighanliqinglargha ishendürelisenglar, ular sheytandek kélip siler bilen soda qilip, azatliq ishliringlargha azraq pay qoshushi mümkin. Eger Xitaylar ilgirkidek uning déginige könüwerse küchlük bolsanglarmu, ajiz bolsanglarmu silerni qurban qiliwetidu. Xitaylar bilen Ruslarla bolidiken qérindash xelqlerning hökumididin silerge bir yardemning kélidighanliqini qiyas qilalmaymen. Emma Türkistan xelqi haman silerning heqqaniy kürishinglar terepte. Türkiyege kelsek ular silerge haman yardem qilidu. Emma yardemning waqtini, derijisini we sheklini mölcherlimek tes. Ular yene Yawropaliqlarning tomurining soqushigha qaraydu. Yawropagha kelsek, ular mümkin bolsa heqqaniy kürishinglarni Türklerning wastisi yaki bewaste halda her zaman qollaydu we bir künler kélip musteqilliq élan qilsanglar hemmidin burun étirap qilidu. Bu yerde qanun siyaset muqim, deplomatiye we milliy menpietler jehettin paydiliq enenilerge ége. Mümkin bolsa bularning qollishini qolgha keltürüsh üchün köp küch serip qilish kérek. Estin chiqirip qoyushqa bolmaydighan bir ish kallini silkip, chéchen bolmaq we Uyghuristandiki qérindash xelqler tarixi sawaqlarni yekünlep, öz-ara sewrichanliq bilen ittipaqliship, tajawuzchilargha mümkin bolghan derijide aram bermestin, toxtimay qarshiliq bildürüp turush kérek.

Xitay tajawuzchillirigha qarshi heqqani kürishinglar qilimen dep qilip, qilmaymen dep tashlap qoyidighan ish emes. Tajawuzchilarning tömür tirniqi gélinglargha patqanche hörlük üchün hayattin waz kéchishke toghra kélidu. Anillirimizning, hedillirimizning, singillirimizning numusining depsende boliwatqanliqini körüp turup, körmeske sélip yashawergili bolmaydu. Wetenning ayaq asti qilinishi din nuqtisidinmu, millet nuqtisidinmu, adimiylik nuqtisidinmu tajawuzchiliqqa chek qoyidighan chare tedbir izleshni teqezza qilidu. Türkistandiki xelqler Ruslarning tajawuzigha uchrighandin kéyin hergiz xiyalpereslik qilip jim yatmidi. Ular bu hörlükni qolgha keltürüsh üchün qanche milyon ademning hayatini bedel tölidi. Ruslar ularning her türlik qarshiliq heriketliridin, bu rayonni menggü mustemlikiside tutup turalmaydighanliqigha közi yetkendin kéyin amalsiz tashlap chiqip kétishke mejbur boliwatidu. Eger xelq öz höriyitining qedrige yetmise ular bir türlik zulumdin qutulup yene bir türlik zulumgha tutulup qélishi mumkin. Siler bir qedem arqigha yansanglar Xitay bir qedem ilgirleydu. Siler bir qedem aldigha mangsanglar Xitaylar ikki qedem arqigha chékinidu. Bu formulani estin chiqirip qoymasliq lazim.

Sual: Kechüring salametlikingizni nezerge almay köp charchitip qoyduq, axirda Uyghuristan xelqidin kütidighan qandaq umidliringiz bar?

Jawap: Uyghuristanliqlar tirishchan, umidwar we meripetperwer xelq. Xitaylar bilen bolghan kürishinglar peqet siyasiy jehettiki küresh bolup qalmastin Uyghur medeniyiti bilen Xitay medeniyti otturisidiki küreshtur. Medeniyet etnologiymizdin qarighanda biz Türkistanliqlar yerlik we gheripke yüzlinishchan bir medeniyet tipigha wakillik qilimiz. Xitay medeniyti bolsa yene bashqa bir tip. Érqiy, diniy we étiqad jehettinmu bizde gheripke mayil alametler üstünlikni égileydu. Gheriplikler medeniy-maarip, siyasiy- iqtisad, edebiyat-senet, soda- sanaet pelesepe we téxnik penliride xelqara jamaetchilikke ülge boliwatidu. Siyasiy küresh, quralliq küresh we yaki herqandaq bir shekildiki küch körsütish bolsun mustehkem bolghan bir medeniyet arqa körünishini teqezza qilidu. Meniwiy jehette küchlik bolghan milletlerni bashqilarning édare qilishi asan’gha chüshmeydu. Diniy étiqad ewzelliki meniwi éhtiyajimizni qamidaydighan bir amil bolsimu, u waqti kelgende siyaset we hakemiyet chüshenchillirining özi emes. Uyghuristan weten millet dewasini élip bérishta xelqara tertip- intizam, qanun tüzüm qatarliqlarni nezerge élip, barliq aktip tereplerni milliy menpiet üchün xizmet qildurushqa, dindin xali bolghan siyasiy mewqeni yétildürishke eqliy jehettin éghirliq bérish bilen birge gheripning ilghar ilimlirini üginip, milliy medeniyetning hayati küchini we tashqi zerbige qarshi turalaydighan émmonit küchini yétildürishkimu sel qarimasliq lazim. Medeniyet tereptin hertürlik béqinmichiliqtin, tajawuzchilarning qimmet qarishini qobul qilishtin we gheripningkini qara qoyuq ret qilishtin we shaqilini ayrimay qobul qilishtinmu saqlanghanda siyasiy we qoralliq küreshning aldinqi sherti hazirlanghan, Uyghuristan inqilabi parlaq kélichekke hamildar bolghan bolidu.

Uyghuristanning weten millet dewasi beziler oylighandek bir yölinishte emes köp xil yölinishte tekshi élip bérilishi lazim. Bu dewada herqandaq bir Uyghuristanliq (Sherqiy Türkistanliq)ning özige xas roli barliqini unutmasliq kérek. Men Uyghuristan xelqining öz-ara ittipaqliship, aktip amillarni toluq ishqa sélip, yüz bérish éhtimalliqi bolghan barliq ziyanlardin saqlinip qélishini, bu ulughwar küreshte axirghiche berdashliq bérishini umid qilimen.

********************

Dr.Baymirza Héyit aka 90 yashqa kirip qalghan bolup, birqanche qétimliq Aparatsiyedin kéyin salametliki éghir derijide zexmilengen, özining derdidin özi chiqalmaydighan haletke chüshüp qalghan bolsimu, eqli hushi intayin jayida, pikirliri logikiliq we pelesepiwi chüshenlchillirimizge uyghun, édiysi zamaniwiy siyasi atmospuragha toyunghan bolushtek alahédilikliri bilen bizni intayin heyran qaldurdi. Biz bir-birimizdin ayrilishqa qiyalmighan shekilde xoshlastuq. Uning biz bilen déyishidighan sözliri texi tügimigendek idi Biz uning aghriq azabigha chidap özining ömürlik küreshlirining terkiwi qismi hésaplanghan Uyghuristan (Sherqiy Türkistan)ning azatliq herkiti heqqide qimmetlik pikirlerni bergenlikige xelqimizge wakaliten teshekkur éytimiz we uninggha ching yürikimizdin éhtiram bildürimiz.

********************

IZAHAT

(1) Dr.Baymirza Héyit—Dr. Baymirza Héyit we uning ish izlirini xelqimizge xéli burunla tonutush kérek idi Bir qisim Uyghuristan ziyaliliri bu isim bilen 50-yillardin tartip tonush bosimu, mutleq köp qismimizning U zat heqqide bilidighanlirimiz bek az. Xelqimizning pexirlik oghlani, Alim, Siyasion, Herbi qumandan, ulugh tarixchi, meshhur jamaet erbabi Dr.Baymirza Héyit aka 1917-yili 17-dikabirda Perghane wadisidiki Nemengan wélayitining Yarqorghan kentide meripetperwer bir déhqan ailiside dunyagha kelgen. U bashlanghuch terbiyeni öz yurti Yarqorghandiki penniy mektepte alghan. U, 4-yilliqtiki waqtida yeni 1924-yili Nemengan wélayitidiki Téxnik mektiwige oqushqa kirgen. Baymirza aka shu yillarda yazghan „Bizning pikir“ dégen esiri bilen öz ijadiyitige kirishken. U Türkistan höriyetchillirining mekteplerdiki türlik paaliyetlirige aktip qatniship, özining küchlük talantini namayan qilghan. shu dewirdiki Sulayman Cholpan, Ghopur Ghulam, Sebizade we Refiq Mömün qatarliq aldinqi qatardiki munewwer ziyalilarning diqqitini tartqan we ularning tesiride, weten milletning kélichigi we teqdiri üchün égilmey sunmay küresh qilidighan baturane rohni yétildürgen.

1933-yili uning hayatida dewir bölgüch ehmiyetke ége bir yil bolup qalghan. Bu waqit Sitallinning keng Türkistanda ewij alghan milliy oyghunish herkitini shepqetsizlerche basturiwatqan bir yillar idi Munewwer ziyalilar, meshur diniy zatlar we dangliq jamaet erbaplirining Rus pashisitlirining qurbanigha aylinishi Baymirza Héyit akining qelbide tajawuzchilargha bolghan küchlük öchmenlik édiysini shekillendürgen.

Baymirza Héyit aka 1943-yili ali mektep intahanidin ötüp, awal Enjan welayitidiki suchiliq mektiwige qobul qilinip, uzaq ötmey Quqendiki Méditsina mektiwige almashturulghan. U yene bu mekteplerde oqub özining ömürlik ghayisige yételmeydighanliqini tonup yétip, Tashkent universititining tarix pakutitigha almishiwalghan. U 1937-yili 30.öktebirde Uniwersitetni ela netije bilen tamamlap, Turqorghan we Sir derya rayonlirida oqutquchiliq qilghan. Bu dewirde u Abdulrahip Fitret we Sulayman Cholpanlarning tesiri bilen Rosiye Tajawuzchilirining mustemlikichilikige qarishi yer asti paliyetlirige aktip qatnashqan. U 1939-yili 30- Öktebirde Sowet hökumidi teripidin eskerlikke qobul qilinip, 3 milyongha yéqin Türkistan armiysi terkiwide mejburi halda 2 – dunya urishining aldinqi sépige ewetilgen. U 1939-yili 23- Dikabirda Lotenant ünwani bilen aldinqi septe urushqa qatnashqan. Shu yili u Polsha aldinqi sépige bérip, Qizil armiyning tanka qismida Sikuwadiron komandéri bolghan. 1941-yili Tükistan Höriyetchilliridin Mustapa Choqay, Wéli qeyumhan qatarliq milliy qehrimanlarning mexpiy pilanlishi arqisida, 200 mingdin artuq Türkistan armiysi bilen düshmen armiysidin chikinip chiqip Germaniye armiysige esirge chüshken. Kéyin Gérman hökumidi bilen Sowet kommunist Imperiyalizimigha qarshi birliksep tüzüp, Türkistan Armiysining yoquri derijilik herbi emeldari salayitide, Gérman armiysining aldinqi sepliride Ruslargha qarshi Urush qilghan. Bexitke qarshi bu qetimliq Inqilap, Ruslarning buzghunchiliq heriketliri bilen meghlup bolghan bolsimu, ot yürek ejdatlirimizning yorutqan chiriqi, Yüzligen Baymirza Héyitlarning qolida lawildap yénip, qarangghuluq qaplighan Uyghuristan (Sherqiy Türkistan) inqilabining yolini yorutqusi.

Urush axirlashqandin kéyin yeni 1947-yili Gérmaniyning Münster sheridiki Westfalin Universitetining pelesepe pakultitigha oqushqa kirgen. Shuningdin kéyin, Uning Büyük Türkistanning Rus we Xitay tajawuzchiliqigha ucrighanliqigha alaqidar ilmiy tetqiqati ishliri bashlanghan. U 1959-yili Rus we Xitay Impiriyalizimining fashistik jinayetlirini pash qilip, xelqimizning isyankirane rohini mediyeleydighan „Büyük Türkistan milliy hökumidi“ namliq désirtassiysini yézip Uniwersitetni ela derijide tamamlighan. U pütün Hayatini Merkizi Asiyadiki Türklerning ilim-pen we höriyet ishlirigha béghishlap, dunyaning herqaysi jaylirida Xitay we Rus tajawuzchillirigha qarshi jamaet pikiri teshkillep, bir tereptin ders ötüp yene bir tereptin elmiy tetqiqat we siyasiy paliyet bilen shughullunup Xelqimizning hörliki we azatliq ishlirigha öchmes töhpilerni qoshti.

Dr. Baymirza Héyit aka yüksek umidwarliq we jasaret bilen ijadiyet élip bérip, hazirghiche“Russiye Imperiyalistlirining Türkistan tajawuzi“, „Türkistandiki Türk we Islam meseliliri“, „Basmichilar we milliy Inqilap (1917- 1934), „Rus rijimi astidiki Türkistan we Islam“, „Xitay we Rus zulumi astidiki Türkistan“,“Türkistanda yéngiliq heriketliri we inqilablar(1900-1924)“ qatarliq 43 parchidin artuq Sotsologiye, Arxiologiye, Étnologiye, Siyaset, Din, Pelesepe, Tarix, Eskeriye, Senet, Edebiyat we Jughrapiye qatarliq penlerge chétilidighan yirik eserlerni yézip, medeniyet we inqilab tariximizdiki nurluq simagha aylandi.hazirghiche uning 28 parche kitabi neshir qilinip, keng kitabxanlar bilen yüz körüshken. Uning hoquq we shan- shöhretlerdin, payda we menpietlerdin waz kéchip, kindik qéni tökülgen wetininni bir minutmu ésidin chiqarmay, xelqimizning istiqlali üchün élip barghan Küreshlirining tüp édiysi, öz höriyeti üchün küresh qiliwatqan milyonlighan insanlirimizning iradisige medet bérip turmaqta.

Biz Gérmaniydiki Uyghur jamaitige wakaliten, 2006-yili18-April küni Dr.Baymirza Héyit akini ziyaret qilip, hazirghiche mustemlikidin qutulalmay kéliwatqn Uyghur wetinining teqdiri heqqide bir qanche sual soriduq. Bu yérde ziyaretning emeliy ehwalini diqqitinglargha sunimiz.

(2) Uyghur Tilining Perghane dialikti-gherbi Uyghur dialiktini körsütidu. Charrusiye tajawuzchilliri bilen Menching hökumidi birliship, wetinimizni jümlidin Millitimizni ünümlik édare qilish üchün Uyghurlarni ikkige ayrip tashlighan. Perghane wadisida yashawatqan xelqler bilen Uyghuristanda yashawatqan xelqlerning eng yéqin tarixtiki ejdatlirimu bir xelq bolup, Ruslar Yettesu rayonida yashawatqan Uyghurlarning bir qismini Qazaq dep yéziwetkenge oxshash, Perghane wadisida yashawatqan bügünki ahalisi 6-7 milyongha yétidighan Uyghurlarni eslide Türki xelqlerning qipchaq gruppisigha kiridighan Özbeklerning tizimlikige kirgüziwetken.bezi nopuzluq tarixchilar Perghane Uyghurlirini gherbi Uyghurlar, Sherqiy Türkistan Uyghurlirini Sherqiy Uyghurlar, dep bayan qilidu. Shunga ular tajawuzchiliqqa uchrashtin ilgiri bir-birige kelgenlerni “Qeshqerliqler” yaki “Enjanliqlar” dep atashqan. Perghaniliklerning Özbek dep atilip qélishigha birinchidin kélip chiqishi mujimel bolghan Uyghurlashqan Mungghul, Qipchaq, Paris we Erep nesillik kishilerning özlirini Uyghur kimlikidin qachurush pissixikisi; ikkinchidin sherqi Uyghurlarni édare qilghan Manju hökümaranlirining gherbi Uyghurlarning zéminlirini charrussiyege tartturup qoyghanliqi; üchünchidin Uyghur perghane dialikti asasida shekillengen Özbek edebiy tilining Özbekistanning bashqa rayonliridiki etnik kélip chiqishi Öz-ara perqliq bolghan xelqler teripidin ortaq til qilip qobul qilghanliqi;törtinchidin Mungghul istilasidin kéyin Künimizgiche dawamlishiwatqan Mungghul nesillik Türklerning (Özbeklerning), Ruslarning Uyghur milliy kimlikini inkar qilidighan érqiy tazilash heriketliri…qatarliqlar sewep bolup qalghan.Xelqimiz tajawuzchilarning tarixta körülmigen bir ziyankeshlikige uchrighan.Uyghurlar ikkige parchilanghandin kéyin Bu rayonning siysiy, iqtisadiy, meniwiy hayati tarixtiki herqandaq dewirdikige oxshimay qalghan.Tarixnamilerge qaraydighan bolsaq qedimki Sak we Toxar dewridin Charussiye tajawuzchilliri bilen Xitay tajawuzchilliri wetinimizni munqerz qilghan ikki esirdin ilgirki waqitqiche,meyli bu rayonda qandaq hakemiyetler höküm sürsun, meyli birleshsun yaki parchilansun, meyli musteqqil bolsun yaki yatlarning tajawuzigha uchrisun Gherbi Uyghurlar ( Perghane xelqi) bilen Sherqiy Uyghurlar (Tengri teghining shimali we jenubigha yeyilghan sheherleshken xelqler) örpadet, til, ittiqat, edebiyat-senet, pelesepe, hüner, sennet, texnika, soda- sanaet we tibbiy dawalash qatarliq medeniyetning cheshitlik (ayrim) terepliride üzliksiz türde erqiy we meniwiy tereplerdiki bir pütünlik izchilliqini hazirghiche saqlap kelgen.
(3) Dr.Ruz hanim–Baymirza Héyit aka 1977- yili öktebirde Germaniyening Münster sheride ikkinchi ayali gérman qizi Dr.Ruz xanim(urushtin ilgiri Öylengen Birinchi ayalining ismi Toxtixan) bilen öylengen bolup, Ertay, Mirza we Dilber qatarliq üch perzent körgen uning hazir 7 neper newrisi bar, ularning hemmisi Islam dinigha étiqad qilidiken.(K.Atahan)

4) Bu maqalining resimlirining Güzel-senet tehrirligini Tolutizginoguz ependi üstige alghan.

*****

01/05/06 Frankfurt /Main, GERMANIYE

 

                              *****

Sultan Saltuq Bughrahan

 

 

K,Atahan

 

(901-955)

Uyghur, Miladiy 901-yili Uyghuristanning Artush sheheride Uyghur Émparatorluqi hökümdarlar ailiside dunyagha kelgen!

Sultan Saltuq Bughrahan Oghuzhan, Alip-Ertungga we Batur tengriqutning warisi. Büyük Uyghur Émparatorluqining dawami bolghan Qarahanilar Sulalisining hökümdari, herbiy alim, edip we siyasiyon! Sultan Saltuq Bughrahan 955-yili bozqir xeliqlirining isyanini basturush jeryanida zeherlinip, shu yili yurtigha qayitish sepiride wapat bolghan.

Bu tash abide Sultan Saltuq Bughrahanning tughulghanliqining 1112 yilliqini tebriklesh munasiwiti bilen tiklendi!

 

2013.11.12 Ürümchi

                                    *****

Oghlum,Tanka we Men

(Hékaye)
Oghlum bilen kechqurunluq aylinishqa chiqtuq.Ormanlar bükkide yapraq bilen qaplannghan bolup, kechkiy shepeqte qizghuch julalayti.
Téxi tünügünla daligha patmay qalghan bughdaylarni, kimlerdur bir axshamdila yoq qiliwetken bolup, étizlar qangha chiliship turghan xarabilikkela oxshap qalghanidi.
Üch yashliq oghlum pidalsiz wélisipitini éngizliqta heydep kétiwétip:
– Teraktor, teraktorning izi,-dédi.Rastinla yerde ademning qedimi yetmigüdek chongluqta tankining izi turatti.

10931220_1085298148162443_8292524958942283714_n
-He, teraktor…teraktor chaqining izi,- didim uninggha.
-Dada, men buni heydimeymen,-dédi keskinla,- teraktor…manga bir teraktor kérek,- dédi, yene xeqishini dawamlashturup oghlum. Uning birdinla wélisipit emes teraktor heydigüsi kélip qalghanidi.
-He Teraktormu oghlum, sanga traktor kérekmu…!?,-dewettim, ixtiyarsiz
Bu chaghda xiyalim allaqayaqlarghidur uchup ketkenidi.
Bughday maysilliri tünügünkidek isimde turatti.Oghlum bilen her küni étizni arilap mektepke barattuq. Bughdaylar shundaq yumran, shundaq yéshil, shundaq mesum körünetti.Bu halet menggülük dawamlishidighandekla tuyilatti, ettigenlik selkin shamalda hayatliq déngizdek örkeshleyti.

10931258_1085298101495781_9172064164484512131_n

Oghlum barghanche mendin uzaqliship kétiwatatti.U yiraqtin tankilarni körüp qalghanidi.
“Terektor heydeymen, dewatatti, emdi qandaq qilip yene pikirini tégishtürdi, bu bala?!,-dep oylidim ichimde…
U kétiwatqan tereptin qonaq étildurghandek oq awazi, kishilerning choqan-sürenliri, ana-balilarning dat-peryatliri, bombining partilashliri anglanghandek boldi…
Quyash tikleship qalghan bolup, issiqning destidin nefes alghilimu bolmayti.

Qulughumgha bughday enjisining charaslap köyüwatqan awazi, burnumgha köyüp külge aylanghan altun bashaqlarning hidi uruldi.Dunya hélila ot élip kétidighandek bilinetti.Birdinla qattiq qorqunch ichide:

-Oghlum!… Oghlum qaytip kel!…U teraktor emes…!,-dep, warqiridim.
Oghlum bu qétim gépimni anglaydighandek qilmayti.U kechkiy qoyash nurida barghanche qizirip kétiwatqan éngizliqta, pidalsiz ikki chaqliq wélisipitini oqtek heydep qap-qara is-tütekning ichige ghujuldap kirip kétti.(K.Atahan)
*****
31.10.2014 Germany

 

                                    ******

Tepekkur Yapraqliri

Korash Atahan

 

Ügettim, ügetkin, ügetsun!


Neqeder güzel Insanlar u, weten üchün jénini pida qilalighanlar! Wetendin keldi, wetenge ketti! Weten- millet üchün qurban bolghanlar hergiz ölmeydu…Ular menggülük hayat bilen mukapatlandurulghuchilardur! Ming yildin kéyinmu yad étilidighanlar xitayning intihamliridin “yoquri” nomur alghan toxu yürek nan qépilar emes, eksinche mustemlike hayatning zeherdek achchiq is-tütekliride erkin nefes alalmaydighan Arislan tebiyetlik bahadir oghlanlar bolup qaldi.
Yüje Alla milliy qehrimanlirimizning mertiwisini yoquri qilsun!

*****

Ügettim, ügetkin, ügetsun!
Insanlar xuddi ösümlükler quyashqa telpüngendek hüriyetke telpünüp yashaydu.Hüriyetke bolghan échirqash menggülük hayatqa bolghan muhabbettin kelgen! Bashqilarning iradisi bilen ölüshni emes, özining iradisi bilen ölüshni talliwalghan kishiler hüriyetning heqiqiy temini tétighuchilardur!Özining iradisi bilen ölümni tallighanlar eng söyümlük kishiler bolup, ularning her bir tamche qénidin bir milletning hayatliq derixi su ichip turidu!

*****

Ügettim, Ügetkin, Ügetsun!
Men heqiqiten rexmet éytishqa toghra kelse aldi bilen dostlirimigha emes düshmenlirimge rexmet éytimen. Chünki dostlirim jahan tinchighanda mendin shan-shöhret talashidu, düshmenlirim qattiq hujumgha ötkende méni yalghuz qoyup qachidu.Men her qétim qattiq zerbige uchrighanda, qara boranlarda yalghuz uchqan shungqardek, qanatlirimni polattek tawlap chiqtim!
Men ulargha yéqinlashqanda, xuddi men bu dunyada yekke-yiganidek etrapni timtasliq qaplap kétidu!

*****

Nuruz Bayriminglargha Qutluq Bolsun!

1506689_1085298008162457_2741688277615821858_n

Nur+Uz=Nuruz, Newruz emes! Nur dégenlik, Uyghur tilida Quyash, Ay we Yultuzning yoruqigha, Uz yoruqluqning güzellikige qaritilghan bolup, Nur we Uz Kün, Ay we Yultuzning nurining chéchilghanliqini, hawa-jahanning échilghanliqini, qarngghu qishning axirliship Baharning yétip kelgenlikini yeni Tagh-dalalarning Uzlashqanliqi(Güzelleshkenliki)ni bildüridighan öp-öz Uyghurche Atalghudur.Nuruz tilimizda yéngi yilning bashlanghanliqini bildüridu.Tarixiy pakitlargha qarighanda, Ezeldin Tengri Téghining jenub we shimalida yashap kelgen ejdatlirimiz 3-ayning 21-künini NURUZ (yéngi yil bayrimi) süpitide qutluqlap kelgen.Uyghurlar bu bayramning ismini Nur+Uz = NURUZ bayrimi dep atap kelgen bolup, bu bayram we atalghu hergiz beziler éytqandek Parislardin yaki Parischedin tilimizgha özleshken emes.Parislar(Iranliqlar) bu atalghuni Ejdatlirimizdin qobul qilghan.

*****

Agahlandurush: Millitimiz özimizning qolida halak bolmisun!

 

Bir milletni tajawuzchilar yoq qilalmaydu,eksinche özini-özi yoq qilidu.Körünüp turuptuki, milliy eqil-parasetimizdin ayrilduq, dost-düshmen chüshenchimiz zeyiplidi, muhebbet-nepritimiz ajizlashti, adalet we hürriyet tuyghumizdin mehrum qalduq, nijatliq yolimiz zulmet ichide ghayip boldi. Shu taptiki azghun halitimiz yoqulush aldidiki bir diweng qewimge oxshaydu. Diwenglik késilining milliy rohiyitimizge yamrap kétishi arimizdiki serxillarnimu halsiritip, milliy istiqbalimizni halaket girdabigha qistap keldi! Hey eziz millitim közüngni ach, özüngge kel! Xelqimiz duch kelgen bu éghir tiragédiyeni körüp turup, qolungdin kelgen herqandaq bir shekilde milliy teqdirimizge hazirghiche köngül bölmigen bolsang, u halda sen adem emes bir ösümlük yaki méngip yürgen organizim hésaplinisen! Eger Janiwarchilik eqling bolsa sen üchün birla yol bar, u bolsimu milliy iradimiz aldida tizlinish! Millitimiz özimizning qolida halak bolmisun!

 

2013 Apiril

*****

Uyhurlarning Diniy We Milliy Tughusi Bilen Oyniliwatqan Tiyatérning Perde Arqisidiki Sirlar!

Korash Atahan

Gérmaniyening dunyagha dangliq metbuati Frankfurter Algemayne gézitide 2014-yili 7- ayning 21-küni élan qilinghan bir parche maqala, Uyghurlarning siyasiy teqdiri meselisidiki xelqaraliq teshwiqatta, Xitayning ghelbe qazanghanliqini körsetti!
Gherip dunyasi bizge emes, Xitaygha hésidashliq qilghan teleppuzda yézilghan maqalida, Uyghur xelqining milliy azatliq küreshliri tunji qétim selbiy bahalandi. Xelqimizning yolluq qoghdunush herkiti “Téror”dep békitildi.Bundaq baha bérishke sewep bolghan amillar:
1)Erkin dunyadaki atalmish jihatchilar teripidin qonchaq qilip oynitiliwatqan teqwadar yashlirimizning milliy musteqilliq kürishimizge tashlap turghan sayisi,
2)Arqa körünishi éniq bolmighan radikal dinchi küchlerning wetinimizdiki terghibatliri bilen, Uyghur xelqining arisida peyda bolghan Gherip we Israyil düshmenliki heqqidiki pakitliq matériyallar,
3)Xelqaraliq radikal diniy gorohlar bilen qilche alaqisi bolmighan Milliy azatliq küreshlirimizge, bashqilar terepidin aldiniwatqan yaki düshmen´ge sétilghan atalmish jihatchilarning”Ular bizning bir parchimiz”dep riyalliqqa uyghun kelmigen shekilde qara chaplap, keng médiyede Xitaygha paydiliq pakit hazirlap bérishi,
4)Xelqara jemiyetning Millitinmizning Xitaygha qarshiliq körsütüsh herketlirige Xitayning qollanghan métodi bilen muamile qilishi,
5)Xitayning milliy azatliq kürishimizge qarishi élip bériwatqan dunyawiy déplomatiye urushi…
6)Siyasiy teshkilatlirimizning Sherqiy Türkistan meselisini, Insan heqliri we démokratiye meselisi qilip körsütüp, Uyghur xelqining mustemlike astidiki bésiwélinghan mehkum millet ikenlikini anglitishqa yéterlik küch ajratmighanliqi,
7)Xelqaradiki milliy musteqilliqimizgha qarshi küchler(Xitay istixbarati, Démokrattik Xitaylar, Teywen we Singgapurdiki milletchi xitay gorohliri we gheriptiki Xitay gumashtilliri) ning, Uyghur siyasetchilliri we teshkilatlirining qoli arqiliq qurup chiqqan, Milliy dawayimizning tajawuz qilghuchi bir millet bélen, bésiwélinghan bir dewlet ottursidiki mesile emes, Xitay dewlitining siyasiy tüzülmisidiki mesile ikenlikige ayit köp liniyede oxshash waqitta yolgha qoyuliwatqan parallil projekt,
8)Xelqimizning nadanliq qilip, özini-özi kontorul qilalmay, kim nan tashlap berse payda ziyanni oylashmay arqisidin sokuldashliri,
9)Xelqara teshkilatlar we démokrattik dewletlerning tashqiy jehettin chandurmighandek qilsimu, ichkiy jehette bizni ézip yoqutiwitishke layiq, düshmen millet dep bahalishi we siyasiy meselimizni Xitayning ichkiy ishi, dep höküm chiqirip, Xitayning millitimizge, insanliqqa qarshi élip bériwatqan jinayetlirini qanunlashturup bérishi…qatarliqlar…..
Biz bu yerde resimini élan qilghan erkinlik jengchillrining pishanisige qandaq qilip xelqara radikal dinchi goruppillirining tamghisini uralaymiz!Biz weten-milletnining qutqazghichisimu yaki qatili!?
Bizni mushu halgha keltürgen hadisilerning ichide qandaq küchler bar?Millitimizning güzel obrazini buzushta Uyghurlar qandaq rol oynidi?Biz milliy inqilawimizni bilip-bilmey diniy inqilap sheklide körsütüp qoymighan bolsaq, dunya yenila bizni térorist demti?Uyghurlarning pishanisige chaplanghan atalmish “Térorist” dégen nam milliy herkitimizge qandaq bolghanda paydiliq, qandaq bolghanda ziyanliq tesir körsütidu?
Dostlarning bu heqte pikir we analiz qilip béqishini iltimas qilimiz.
Qoshumche:
Xitaylarning Uyghuristan mutexesisi Madazhingning Yawropadin kelgen biterep güzetküchilerge dégen sözi: “Uyghuristanda Xitaygha qarshi herketler(Atalmish Téror)ni toxtitishqa amalisiz qéliwatimiz, chünki ular teshkilat qurmay tek béshigha yaki uruq- tuqqan we yaki yéqin dost-buraderler ara hemkarliship, oylimighan yedin qarar chiqiriwatidu, toyuqsiz hujum qiliwatidu”, dégen.
Xelqimiz weten ichide zulumgha qandaq taqabil turushning yolini tépip chiqquchi, ular her xil tongha oriniwalghan xayinlargha, Milletning qénini sümüriwatqan milliy munapiqlargha qandaq taqabil turushni axiri ögendi. Emma weten siritida-hür dunyada-milliy teqdirimiz heqqide oyniliwatqan maymun oyunlirini téxiche perq etkini yoq! Hey weten siritidiki bichare xelqim, millitimizning sendin kütkenliri u emes, hazirghiche aldanding, közüngni ach, düshmenning üstüngdin oynawatqan oyunlirini buzushimiz üchün, wetiningni we séni sanga qayturup bérish heqqidiki chuqanlirimizgha qulaq sal!Unutma!Heqqaniyet sen terepte, sen özüngge qayitqanda pütün dunya séni qollaydu!Alla sen bilen!

Biz kim, neme qiliwatimiz, kim üchün, qandaq?!

*****

 

Ügettim, ügetkin, ügetsun!


Erep we Pelestinliklerning Uyghurlarning siyasiy teqdiri heqqide pichirlighan awazinimu anglimiduq!Yehudi alimliri Uyghurlarning hüriyiti heqqide izdiniwatidu.Erepler musulman bolsaqmu meydimizdin ittirip, aldimizda xitaygha toz qondurmaydu.Bizning derdimiz bizge yétip ashidu.Özimizdin qanche ming kilométir yiraqliqtiki, Xitay bilen tighmu-tigh tipiship turghan Israyilni düshmen qiliwelip néme qilimiz.Pelestin xelqige qarshi ishliniwatqan qirghinchiliqni Israyil hökümiti qiliwatidu.Buni Israil dewliti we Yehudi millitige mal qilip qoysaq bolmaydu!
Uning üstige otturgha chiqiwatqan hadisiler Islam we Musewiylikning arisida emes, öz-ara menpeet talishish sewebidin boliwatidu!Bu jidelning DIN bilen alaqisi yoq!

 

******

 

Tepekkur Yapraqliri

 

Korash Atahan

Türük/Türk Tebiri: Oghuz+Qipchaq=Türük 


Uyghurlar(Toqquz Oghuz+On Uyghurlar=Yéngi Uyghurlarning biwaste ejdatliri) YAMGHUR, Anadolu Türkmen we Oghuzlari, Üzbekler, Türükmenler, Azerbeyjan Oghuzlari, Qazaq, Qirghiz, Tatar, Baskirt, Chuwash, Tuwa we Yakut…qatarliqlarning hemmisi birdin DERYA, Büyük Türük Ulusi bolsa eshu deryalarning hemmisi quyulghan DÉNGIZDUR!
Türük yaki Türk dégen isimgha izahat:”Türük” yaki “Türk” ikkisi bir isimning ikki xil yézilishi. Uyghurchida “türük”, “tüwrük”, “türlük”, “turek”,”térek”, “tura”, “turan”,”turghan”, “turfan, “dulan” we “tur” sözliri bar.Shühbesizki Türük yaki Türk, Türkiy yaki Türükmen dégen isimlarning yiltizi eshu sözler bilen munasiwetlik!

 

 *****

Ügettim, Ügetkin, Ügetsun!


Qutluq Tengrim silerge Menggütash arqiliq yardem qilsun!
Hey Uyghurlar bashqilarning néme diyishi bilen karinglar bolmisun, olturghan we qopqan yéringlerge belge urup ménginglar!Tughulghan baligha birdin tashpütük yasitip saqlighandin bashqa, ölgenlerge birdin tashpütük yasap bille depin qilinglar yaki tupraq béshigha tiklenglar! Tashpütükke büyük ejdadimiz Oghuzhanning belgüsi bolghan Alem we Quyashning simiwoli sekkiz qirliq yultuz andin shu kishining Isim-familisi, Uyghurliqi tughulghan yaki ölgen yér we waqti-saiti oyulsun!
Isinglardin chiqarmanglar! Siler 10,000 yildin béri yashap kelgen Uyghuristanda tash shunche köp, emma birsidimu isminglar yoq, peqet bir esirdin béri wetininglarni bésiwélip xanim-qizliringlarni didek, er-arislanliringlarni qul qiliwatqan düshmenler wetininglarning her bir tüp giyasi, her bir parche téshigha estayidilliq bilen özlirining ismini oyiwatidu.
Ular ete bu yerde ming yildin béri biz yashaytuq, séning héchqandaq heqqing yoq, dep dawa qilsa, biz özimizning heqliq ikenligini qandaq ispatlaymiz?!
Kim néme dése désun, her bir Uyghurgha meyli chong, meyli kichik bolsun( perq etmeydu)birdin tashpütük yasitip saqlayli we ölgende bille depin qilayli!Silerdin ewlatliringlargha tilgha alghudek bashqa bir nerse qalmidi, herqandighinglar qilalaydighan mushu ishni bolsimu qilip,ulargha miras qaldurunglar!
Eger mengütash keship qilinmighan bolsa idi, kéyinki ming yil ichide Uyghurlar uyaqta qalsun, pütkül türkiy milletler hazirqideq saqlinip qalmighan bolatti!(K.Atahan)

*****
25.10.14

 

Ügettim, Ügetkin, Ügetsun!

 

 

Ularni weten-millet sewdasimikin dey désem, milliy menpeetimizge séliwatqan ziyanlirining heddi-hésabi yoq! Ularni weten-milletning düshminimikin dey désem, bezi ish-heriketliri wetenperwer we milletperwerlerge az-tola oxshaydu!

Kishilerning alahiyde jabdunghan bu sehnide körüwatqini peqet ular, sélishturma qilghudek uningdin bashqa birlirimu yoq! Bu oyun mana mushundaq addiy we qayil qilarliq, tesirlik we dirammatik orunlinidu!Sehnide milletni we özini aldap doppa kiyip, burut qoyup méngip yürgenlerning ichige birdin düshmen yerleshtürülgen bolup, özlirimu bilmey uning emri astida herket qilidu.

Ularning sapasi ishghal astidiki bir dölet we zulum astidiki bir milletning büyük dawasini qilishqa yetmeydu!

Köriwatqanlirimning we hés qilghanlirimning hemmisi toghra!

Oyun mana mushunda ustiliq bilen oynilip kétiwéridu.Ular eqilliq kishilerdin ölgüdek qorqidu,bir amallarni qilip, sehnige yéqinlashturmaydu.Bilmey ularning sépidin yer élip qélip, kéyin saxtikarliqlarni bayqap qalghanlar shallinidu, bilmigenler, bilsimu bilmeske salghanlar rolni dawamlashturup kétiwiridu.

Aldanghanlar bu oyungha aldighuchilargha qarighanda téximu ichikip ketken bolup, gheplet uyqusidin oyghunishni hergiz xalimaydu!

Ene shu mollam yoq sheherde isim-sheripi Héytahun bolup qalghan öchikilerning kasapitidin bir tereptin milliy herkitimizde yaramliq, muntizim bir qoshun wujutqa chiqmaydu, ikkinchi tereptin biz uyghurlarning dat-peryat we yigha-zarillirimizgha tengkesh qilip, düshmenning milliy mustemlikisi yüz yillap dawamlishidu.

Gepning xulasisi weten-milletni söyüshlam kupaye qilmaydu, eksinche qaysi yolda méngip, qandaq söyüsh hemmidin muhim! Barliqimiz weten we milletning hüriyiti üchün pida bolsun!(K.Atahan)

*****
24.10.14

 

Ügettim, Ügetkin, Ügetsun!

 


Dunyadiki milletlerning tebiyiti yirtquch haywanlarghila oxshaydu, ajizliqing qaysi yaqta bolsa, shu tereptin hojum qilidu!Dert tökme, dert töktüm dep sir we mexpiyetlikliringni tökiwetseng ishing téximu teslishidu!Baturluq bilen hich bolmisa dert tökkiche bolghan ariliqta yasha!Qarghidek ming yil yashighiche, arislandek bir yil yasha,deptiken ejdatlirimiz.
Biz Uyghurlar quyash parlap turghan bu dunyada, dost we düshmenlerning aldida intayin better bir künge qalduq. Jiddiy bir shekilde qurtulushning charisini tapmisaq yaki u yaki bu düshmenge yem bolup kétimiz.
Bizge qarap chishini bülewatqanlar köp.Ularning bezilliri bizge ming yildin béri tonush, bezilliri natonush.Hetta bezilliri qandash we dindash.
Ularning kitabiDIN “Qandashlar we DINdashlar üchün pidakarliq körsitish”, dégen jümle chiqiriwétilgen.Bezillirining qilghan yardemining hessilep ziyinini tarttuq…Bir belasi bolmisa quyruq yatamdu sayda?!… Ular bizge oxshash axmaq emes.
Dunyadiki milletlerning tebiyiti yirtquch haywanlarghila oxshaydu, özidin bashqilarni tonumaydu.Yer sharida kimde kim segek we chéchen bolmisa, uning bedilini nahayiti éghir öteydu!(K.Atahan)


23.10.14

*****

Ilham Tohti Ependi Heqqidiki Bezi Meselilerge Izahat

Korash Atahan

Men Ilham Tohti ependining ochuq soti échilip höküm élan qilinishtin awal weziyetning teqezzasi we millitimizge paydiliq bolghan melum meselilerni nezerge élip, “Ilham Tohti arimizdiki biri emes” dégen qisqa maqalini ilan qildim.Maqala élan qilghandin kéyin bezi dostlarning ijabiy we selbiy pikirliri otturgha chüshti.Shu munasiwet bilen ularning milliy herkitimizge jiddiy muamile qilghanliqigha apirin éytishqa we oqurmenlerge xelqara weziyet, Ilham Tohti ependi we milliy herkitimiz heqqide yene bir qedem ilgirilep chüshenche bérishke toghra keldi.
Melum, Xitaylar Ilham Tohti ependini atalmish üch xil küchke baghlawatidu.Xitaylar üch xil küch dewatqan kishilerning keskin siysiy arqa körünishi bar. Méningche Ilham Tohti ependi ularning ichige kirmeydu.Ilham Tohti ependi Xitay dewlitidiki özining tipigha kiridighan kishilerning arisidiki xitayda démokratiye, insan heqliri we kishlik hoquqni ilgiri sürüp, xitay jemiyitide siyasiy, ijtimayi we iqtisadiy islahat élip bérishni teshebbus qilghuchilarning biri bolup, shexsiy alahiydiliki özi Uyghur bolghanliqi üchün, jasaret bilen otturgha chiqip, öz xelqining heq-hoquqliri üchün küresh qilghanliqida ipadilinidu.Ilham Tohti ependining biz Uyghur siysiy paaliyetchillirining qiliwatqanliri bilen melum ortaqliqi bardek qilghan bilen, tüp meselilerde hergiz oxshimaydu.
Uyghur siyasiy paaliyetchilliri wetinimizning milliy musteqilliqidin ibaret yüksek ghayisi üchün küresh qiliwatidu.Ilham Tohti ependi bolsa mezlum bir xeliqning mewjutliqini qoghdap qélish üchün küresh qiliwatidu.Eslide xelqara qanunlarda Uyghurlarning milliy mewjutluqini qoghdap qélish wezipisi, Uyghurlarni méning garajdanim dep qarighan dewletning yeni xitay dewlitining wezipisi.
Uyghur siyasiy paaliyetchilliri Uyghurlarning milliy mewjutluqini peqet milliy musteqilliq arqiliq qoghdap qalghili bolidu, dése, Ilham Tohti ependi, Xitayning siyasiy tüzülmisini özgertish, démokratiye we kishlik hoquqni ilgiri sürüsh arqiliq qoghdap qalghili bolidu, dewatidu.Buningdin qarighanda Ilham Tohti ependi arimizdiki birsi emes bolghini bilen, melum bir makan, zaman we siyasiy atmospurada ortigha chiqqan millitimizning neq derdige, jiddiy derman bolush üchün küresh qiliwatqan, xelqimiz, xelqara insan heqliri himayichilliri we ilghar pikirlik xitaylar(melum nuqtidin qarighanda) ning ortaq hémayisige érishken bir shexis.Meyli Uyghur xelqi bolsun, meyli xelqara insan heqliri hémayichilliri bolsun, meyli démokrattik xitaylar bolsun hemmisige ortaq kélidighan bir heqiqet bar.
Emma hemmisining öz aldigha ayrim heqiqetlirimu bar…Oxshumighan nuqtidin nezer tashlighanda Ilham Tohti ependini milliy herkitimizning simiwoli qilip qoyush xata, Ilham Toxti ependini Xitay démokratchillirining qatarigha qoshuwétishmu xata, Ilham Tohti ependini atalmish üch xil küchke baghalap qoyushmu oxshashla xata.Ilham Tohti ependi Xitay dewlitining siysiy tüzülmisi we qanun qurulushidiki yéngiliq teshebbuschillirining wekili bolup, uni Uyghur kishlik hoquq, insan heqliri we démokratiye hémayichisi, dertmen bir xelqning ghemguzari, qul qilinghan bir milletning wapadar oghlani, mustebit tüzülmening tömür tapini astida tik turghan adaletning shemshiri, dep baha bersek xata bolmaydu.
Uni milliy herkitimiz sépidikiler hémaye qilghan bolsa, uning sépimizdiki biri ikenlikidin emes adaletni yaqilighanliqidin, Uni xelqara kishlik hoquq teshkilatliri hémaye qilghan bolsa, uning insan heqlirini teshebbus qilghanliqidin, Uni démokrattik Xitaylar hémaye qilghan bolsa, Uning Xitaylarmu éytishqa jüret qilalmaywatqan, xitay dewlet tüzülmisidiki késelliklerni dadilliq bilen otturgha qoyghanliqidin boliwatidu.Ilham Tohti ependige biterep we riyal baha bérish kérek.
Ilham Tohti ependige qandaq baha bérish nazuk ish bolup, uni hémaye qiliwatqanlarning pozitsiyisi kimning ghelbe qilip, kimning yéngilidighanliqini belgüleydu.Ilham Tohti meselisi xelqaraliq bir mesele.Bu xelqaraliq meselidin kim chéchenlik bilen paydilinalisa payda alidu, xataliship qalsa hessilep ziyan tartidu.
Biz bu pursetni ching tutup, Ilham Tohti hadisisi arqiliq derdimizni dunyagha toluq anglitish üchün, 2014 ni Ilham Tohti yili qilip békitsek, özimizning, dostlirimizning, riqabetchillrimizning yoshurun iniritsiyisidin paydilinip, özimiz musteqil pilanlighan melum meqsetlerge yételeymiz.Biz cheteldiki siysiy paaliyetchiler némila qilayli, Ilham Tohti ependige herqachan qilche mubalighe qiliwetmey, siysiy hayajangha bérilmey, biterep we tenqidiy pozitsiyede bolushni unutmasliqimiz lazim.Yanila eskertip qoyay, u xelqimizning achqan yérige barghan biri bolsimu, hergiz milliy herkitimizning terkiwdiki biri emes! Uning ornida bir Xitay bolup qélish ihtimalliqinimu chetke qaqqili bolmaydu!

K.Atahan 21.09.14

 

 *****

Ilham Tohti Arimizdiki Biri Emes…

Korash Atahan

 

Xitaylar Ilham Tohti ependining sayiside Dunya we Uyghurlarni koldurlitiwatimen, dep oylawatidu!Oyan oyniliwatidu, Uyghurning qéni sharqirap töküliwatidu, yéngi-yéngi sehniler hazirliniwatidu!
Wetinimizdiki Xitaylar eslide bu sinariyedin xewiri yoq bolghachqa, Ilham Tohti ependini qolgha élip, Uyghurlargha qattiq zerbe berduq.dep oylap qéliwatidu.
Emeliyette Xitay merkizi hökümiti Ilham Toxti ependini eyiplep özini-özi jazalighandek ishni hergiz qilmaydu.
Xitay merkizi hökümiti Uyghurlar bilen Xitaylarning otturisidiki ziddiyetlik munasiwetni hel qilishta, Ilham Toxti ependining Uyghurlargha qarighanda Xitaylargha téximu paydiliq bolghan bir köwrük ikenlikini obdan bilidu.
Shühbisizki bu hadisining arqisida Xitaylargha paydiliq, emma Uyghurlargha paydisiz bir oyun bar!
Biz Uyghurlar Xitaylar eqilsizlik qilip, bu paydiliq köwrükni özliri buzup tashlidimu deyli….Eger ish shundaq bolghan bolsa Xitaylar kéyinki yillarda buning bedilini nahayiti éghir öteydu…

Ilham Tohti ependi arimizdiki biri emes…Eger hür dunyadiki, Uyghurlarning ichidin chiqqan biri, Ilham Tohti ependining mangghan yolida méngghan bolsa, éyitqanlirini sözlep: “Sherqiy Türkistan Xitayning ayrilmas bir parchisi, Uyghurlarning meslisi xelqara sehnilerde emes, Xitay dewlet téritoriyisi ichide hel bolidu…

Eger Xitay merkizi hökümiti Uyghurlargha Xitaylargha muamile qilghandek adil muamile qilsa, yerlik heq-hoqoqlirini qoghdisa, üch xil küchning yiltizi késip tashlinatti… Biz Uyghurlar xitaylarning bir parchisi… Sherqiy Türkistan tarixtin béri xitayning ayrilmas bir qismi…”dép biljirlighan bolsa, muhajirettiki Sherqiy Türkistanliqlar teripidin keskinlik bilen milliy munapiq dep qarilinatti…

Xitaylar Ilham Toxti ependini türmige solap, biz Uyghurlarni emes, eksinche özini-özi jazalidi!
Xitay millitini bashqilar intayin mekkar siyasetchi, deydiken.Xitay hökümitining Ilham Tohti ependining meselisini hel qilish usuli, Xitaylarning milliy pissixikisigha uyghun kelmeydu…
Eger hemme adem hazir oylawatqandek, Xitay dewlitining Ilham Tohti ependi meselisini hel qilish usuli, zaman we makanning tereqqiyat logikisigha uyghun bolghan bolsa, u halda Xitaylar intayin döt bir milletken, dégen yéngi bir qalpaqni kéyip qalidu….
Démek Xitaylar qattiq oyan oynawatidu, bizni we xelqara jemiyetni koldurlitiwatidu…Ilham Tohti ependi Kinolarda rol élip, tamdin sekrep putini sunduriwalidighan artistlardek, özini qattiq qiynighandin bashqa ailisi we uruq-tuqqanlirining yürikini qan qiliwitidighan boldi…
Dunya Xitay we Uyghurlarni rol aldurup, bezi téragidiylik körünüshliri rast bolghan bir dirammini oynawatidu…Ziyan yenila biz Uyghrlargha boliwatidu….

Alla millitimizge eqil, sebir we kuch quwet bersun, ishlirini asan qilsun..!.
*****

18.09.14 Gérmaniye

 

 

 

 

Uyghurlar We Uyghur Tili Medeniyet Hadisisi

 

Korash Atahan

1 – muqeddime:
Uyghur tili dunyada eng çong til dep hésapliniwatqan Héndi- Awropa tili, Islawiyan tili, Semiti tilliri we Xen-Zang tili qatarliqlar bilen bir qatarda turidiğan Türk til séstimisining merkizi dealikti bolup, bizning biwaste ejdatlirimiz hésaplinidiğan Sak, Tuhar, Soğdiy, Hun, Türk we Uyghur dewirlirini baştin keçürüp medeniyet güllengen Qarahanlar Impériyesi dewrige kelgende toluq mukemmellişip, dunyadiki nopuzluq tillarning birige aylanğan. Uyghur tili şu tillarda yézilğan medeniny miraslirining qedimiyligi we köpligi jehette başqa herqandaq til bilen selişturğanda ( barliq Türkiy millet tilliriğa wakaliten) aldinqi qatarda turidiğan büyük tillarning biridur.

Men Allaning iradisi bilen 1985-yili Qumul rayonida, 1986-yili Sanji rayonida, 1987- yilidin 1990- yiliğiçe Artuş rayonida, 1993-yili aqsu rayonida, 1995-yili Böretala hem Çöçek rayonida, 1998-yili Turpan rayonida, 1999-yili Ili-Altay rayonida, 2000-yili Korla rayonida, 2001-yili Qeşqer hem Hotenge tewe bir qisim rayonlarda, 2002-yili Almuta, Taldiqorğan rayonlirida ( bézi rayonlarğa bu jeryanda bir qançe qétim barğan ehwallarmu boldi.) jemiyet we til tekşürüş pursitige ige boldum, hem birqançe qétim ziyalilar we ottura-başlanğuç, aliy- ottura téhnikum mekteplirining oqutquçi-oquğuçiliri arisida millitimizning hazirqi zamandiki teqdiri we medeniyet mesililiri heqqide liksiye sözlep bérişke teklip qilindim. Bu jeryanda xelqimizdin nurğun nersilerni ügendim we qimmetlik materiallarğa ériştim.Men qeyergila barmay xelqimizning milliy musteqqilliqe bolğan küçlük intilişlirini, dunyadiki herqandaq bir hör milletke ohşaş şekilde mewjut bolup turuş üçün özlirining heq-hoquqliri üstide izdiniwatqanliqini, Şerqiy Türkistanğa bolğan hojayinliq éngining zamaniwi şekillerde yüksiliwatqanliqini kördüm.

Yette su wadisida bolsa Türk, Qazaq, Özbek, Qirğiz , Tatar, Türkmen, Çeçen qatarliq qérindaşlirimizning Uyghur xelqi bilen birlikte Uygur millitning teğdiri we milliy azatliq küreşlirige qiziqiwatqanliqini kördim we bu hil rialliqtin bekla söyündüm.Men qatnaşqan herqandaq ammiwi we adettiki sorunlarda Uygur tili we Uyghurlarning til (qérindaşliq) munasiwetliri heqqidiki munaziriler diqqitimni bekraq özige tartti. qérindaşlirimizning köpinçisining bu mesililer heqqidiki köz qaraşliri toğra bolsimu, bezillirining bu heqtiki çüşençillirining taza köngüldikidek emesli-gini hés qildim. Nurğun suallar soraldi, bezilirige jawap berdim, bezilirige ijtimayi we siyasiy şert-şarayitlarning yar bermesligi hem sewiyemning çeklikligi tüpeylidin qanaetlinerlik jawap bérelmey qalğan idim. Uygur tili we Uygurlarning til munasiwetliri heqqide kişilerning oylaydiğanliri her hil iken, qérindaşlirimizning bu heqte ortaq çüşençige kélişi milliy medeniyitimizning we milliy musteqqilliq küreşlirimizning tereqqiyati üçün paydiliq elbette. Şundaq bolğaçqa waqit teqezzasi tüpeylidin sewiyemning hem materiyal menbelirimning yéterlik bolmasliqidek qiyinçiliqlar aldida tohtap qalmay, bir kün bolsimu baldurraq bu mesililer heqqidiki köz qaraşlirimizni birlikke keltürüş üçün orunup béqiş meqsidide, bu maqalini muddettin burun yézişqa toğra keldi.

2 – Uygurlar We Uygur Tili Medeniyet Hadisisi Heqqide Omumiy Bayan:

Yiraq qedimqi zamandiki ejdatlirimiz miladidin burunqi 27-esirlerdin başlap, ularni özlirini küçlük reqibi dep sanap kelgen Xitay, Iran we Girik menbeliride ox-şimiğan şekiller bilen yeni “Sak”, “Turan”, “Tuhar”, “Hun”, “Ugurdas”, “Küy-Di” degen namlarda atilip kelgen.Ular özlirining yiraq qedimqi ejdatliridin tartip Tengri tağliri, Altay tağliri, Qaraqurum tağliri etraplorini makan tutup bezide ortaq hakimiyet bayriqi astiğa birleşse, bezide tarqaq halettiki ittipaqdaş begliklerning bayriqi astida yaşap Uyghur tili medeniyet hadissini merkez qilğan halda özlirining seltenetlik tarihi we parlaq medeniyitini yaratqan.

Bizgiçe yitip kelgen yazma yadikariqlarning içide ejdatlirimizning miladidin kéyinki tarihini yorutup beridiğanliri bir qeder köp we nisbiten tepsilirek bolup bu jeryanda ularning Sak, Tuhar, Turan, Hun, dewirliridiki selteniti qismen ajizliğan bolsimu yenila özlirining jenggiwarliqini saqlap qalğan we miladiy 5- esirdin ta hazirğiçe bolğan jeryanda Sak, Turan, Hun ittipaqlirida beglik halette yaşap kelgen nurğun içkiy we taşqiy Türk qebililirini Uygur tili we yéziqi asasida toluq birleştürüp, seriq deryaning şimali we Tengri teğining jenup we şimalliridiki begliklerni öz içige alğan büyük Uygur orhun döliti (M745- M840), Kengsu (Şerqiy) Uygur döliti (M846-M1226), Iddiqut Uygur doliti (M845- M1368), Uygur Qara Hanlar döliti (M848-M1212), Uygur Çağitay döliti (M1227-M1506), Uygur Seidiye hanliqi (M1506-M1682), Uyghur Hojilar döliti (M1688-M1863), Ili Uygur Sultanliqi (M1869-M1880), Uyghur Yette Şeher Hanliqi (M1863-M1878) qatarliq döletlerni we Şerqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti (1933-yili), Şerqiy Türkistan Jumhuriyiti (1944-yili) qatarliq dölet we hakimiyetlerni qurğan.Uyghur (Oğuz) ibarisi miladidin xélila burunqi dewirlerdiki Hun qoşunlirining Xitay rayonliriğa qarita élip barğan üzlüksiz herbiy yürüşliri, Seddiy Iskenderning şeriqqe qilğan istilasi , Atilla başçiliğidiki bir bölük ejdatlirimizning Yawropağa keng-kölemde köçişi bayan qilinğan tarihiy materiallarda, insanlarning baliliq dewirlirining qimmetlik guwaçisi bolğan meşhur medeniy miraslirimizning biri “Oğuzname” epsanisida we Mehmut Qeşqirining” Türkiy tillar dewani” da resmiy ijtimayi we siyasiy itnik terkip süpitide haterlengen.

Great Uyghur Languege Area

Uyghur (Oğuz)lar eslide tarihta Sak, Tuhar, Soğdiy, Hun, Uyghur degen namlar bilen atilip kelgen Türk itipaqi içidiki bir qebilining nami bolup, u tarihiy menbelerde Toqquz Oğuz – On Uyghur degen nam belen meşur.

Bu nam miladiy 8-esirge kelgiçe bezide küçiyip pütkül Türk ittipaqidiki bir qisim qebililerning ortaq nami süpitide qollunilğan bolsa, bezide ajizlap Uygur (Oğuz) qebililirining içkiy ittipaqining omumiy nami süpitide qollunilğan. Uyghurlar tarihçilar teripidin insaniyet tarihidiki eng küçlük demokirattik döletlerning biri dep qarilip kéliwatqan miladiy 745-yili qurulğan Urhun Uyghur hanliqining taza güllengen dewirlirige kelgende barliq Türk qebililirini kök bayraq astiğa birleştürüp, Türkiy xelqler tillirining Uyghur tili asasida birlikke kelişi we qeiplişişidin ibaret birinçi qétimliq medeniyet tereqqiyati basquçini baştin keçürgen bolsa, 9-esirge kelgende Tengri tağliri, Qaraqurum tağliri we Altay tağliri wadilirini merkez qilğan halda mildiy 840-yillarning aldi keynide qurulup, miladiy 1368 – yiliğiçe dawam qilğan Idiqut Uyghur hanliqi, miladiy 1226 – yiliğiçe dawam qilğan Şerqiy Uyghur doliti (Kengsu Uyghur hanliqi), miladiy 1212-yiliğiçe (?) dawam qilğanUyghur Qara Hanlar hanliqi qatarliq itipaqdaş üç çong küçlük döletni qurup, yer yüzidiki Uygur ziminlirini toluq birlikke keltürüp Türkiy xelqlerni Uyghur medeniyiti asasida birleştürüp, Türk medeniyet tarihidiki ikkinçi qétimliq ğayet zor medeniyet hadisisini şekillendürgen.

Şeriqte beringi boğuzidin ğeripte Ege dengiziğiçe (AGAISCHES MEER) bolğan Şerqiy şimaldin ğerbiy jenupqa qiypaş sozulup yatqan çeksiz ketken bu ana zimindiki mutleq köp sanliq kişilerning bügünki dewirde azdur-köptrur şiwe perqini hésapqa almiğanda bir tilda sözleş hadissining şekillinişini, biz yoqurda tilğa alğan töt çong Uyghur döletning qurulişidin ibaret tarihiy arqa körüniştin ayrip qariğili bolmaydu. Uyghur tarihidiki zor weqelerning biri yisaplinidiğan miladiy 1227-yili Mungğullar teripidin qurulup, 1369-yiliğiçe Uyghur medeniyiti teripidin pütünley assilimatsiya qiliwitilgen Çağitay Uyghur hanliqi gerçe üzliksiz güllinip kéliwatqan Uyghur medeniyitini téhimu yükseldürüşke töhpe qoşqan bolsimu, Uygur rayonidiki milliy terkipning özgirip, ortaq namdiki bir milletning Uyhgur, Özbek, Türkmen, Ezherbeyjan, Qazaq, Qirğiz qatarluq milletlerge parçilinip kétiştek aççiq aqiwetni keltürüp çiqarğini yetmigendek, Rus we Xitay mustemlikisining barğançe küçiyişi bu rayondiki milletlerning milliy terkiwini téhimu murekkepleştürüp Tatar, Qara qalpaq, Altay, Başqurt, Çiçen, Yaqut, Hakas, Qara çay qatarliq bir qatar itnik goruppilarni keltürüp çiqardi. Hemmidin külkilik bolğini paşisitlarning Şerqiy Türkistandiki Uyghur namidiki Yiltizi küçlik milletni Uyghur, Tarançi, Türkmen, Qirğiz degendek bir qatar uşşaq namlarğa parçiliwetmekke orunğanliqi bolup, mustemlikiçilerning bu yaman niyiti Türk xelqining ğolluq yiltizi merkezlik olturaqlaşqan bu rayonda emelge aşmay qaldi.Hala bügünki künge kelgende yoqarqi rayonlarda yaşawatqan qérindaşlirimizning beziliri taşqi mustemlikiçilikning ijadiyiti bilen özlirini ayrim millet dep sanap musteqqil döletlirini qurdi yene beziliri türlik siyasi we ijtimaiyi sewepler bilen yat hem qérindaş milletlerge singip ketken bolsimu Uyghur xelqi nimişqidur hazirğiçe ularni ayrim millet qatarida körmey, mustemlikide qalğan dölitining naminimu ularning ortaq nami bilen” Şerqiy Türkistan”dep atap kelmekte. Neme üçün bundaq bolişini bir tereptin milletşunasliq, tarihşunasliq, arhioligiyeşunasliq nuqtiliridin téhiçe aşkarilanmiğan sirlar keltürüp çiqarğan bolsa yene bir tereptin Xitay hem Rus mustemlikiçilirining Türklerni baş kötürgüzmesliktin ibaret yaman ğerizi we dunya siyasi atmospirasining Türkler üçün bolupmu Uyghur xelqi üçün paydisiz boliwatqanliğidin ibaret bir qatar yaman aqiwetler keltürüp çiqarğan.Uyghurlarning 14-, 15-esirlerdin kéyinki siyasiy jehette bara-bara ajizlişişiğa egişip, Türk ziminlirida Xitay we Ruslarning” töhpisi” bilen tar dialikitlarni merkez qilğan bir qisim milletler şekillinişke başlidi. Bu milletlerning beziliri téhi mustemlikiçilerning Türklerni parçilap yoqitiwétiş üçün qoyğan haqaretlik namlarni millet nami süpitide qubul qilğan bolsa , yene beziliri hetta tar mehlliwi isimlarni, yer jay namlirini, özliridin çiqqan rayon harakterliq meşhur şehislerning atlirini we melum bir yurt kişilirining leqemlirini millet nami süpitide qubul qildi. Neççe ming yillardin beri ular bilen teqdirdaş bolup hazirqi Russiye, Qazaqistan, Özbekistan, Qirğizistan, Türkmenistan, Ezherbeyjan, Tajikistan, Afğanistan, Hindistan, Pakistan, Iran, Iraq, Türkiye qatarliq döletlerde yaşap kelgen Uygurlar tarihning rehimsiz buran çapqunlirida qattiq yekleş, we qirğinçiliqqa uçrap bir qisim yerlik yat we qérindaş milletlerge qoşulup kétip, Uyghur tarihidiki birinçi qétim Şerqiy hunlarning bir böligining asiyadiki seriq tenlik milletlerge, ikkinçi qétim ğerbiy hunlarning bir böligining wengir,pin, bulğar namida Yawropaliqlarğa ,üçünçi qétim Şerqiy Uygurlarning mutleq köp qismining Xitaylarğa assilimat-siye bolup kétişidin kéyinki törtinçi qétimliq başqilarğa assilimatsiya bolup kétiştek eğir tiragidiyeni téhi yéngila baştin keçürdi we baştin keçüriwatidu.Qehriman Uyghur xelqi neççe ming yillardin beri özliri bilen birge yaşap kelgen qérindaş milletlerni özlirining issiq qanliri bedilige yat milletlerning türlik horluqliridin saqlaş yolida eğir bedellerni tölep kelmekte.bugünki künge kelgende buni qérindaş milletlerning hakimiyet üstidiki hökimetliri bilmeslikke seliwatqini bilen ularning xelqi obdan çüşinidu, ular Ruslardin musteqilliqni qalqan qilip, Xitaydin Uygurni qalqan qilip qutulduq dep çöçirni ham sanawatidu, Uyghur kilassik medeniyitini talişing dese ejdadimning balisi köpiyip kétidu, Uyghurning béşiğa kün çüşti dese br siqim teriqtek hemmisi çeçilip kétidu.Uyghurlarning Tükiy milletlergewdisidiki asaliq bir terkip ikenligini,bügün Uyghurning beşiğa kelgen künning etila özlirining beşiğa kelidiğanliqini taza öylap yetelmeywatidu.

Biz Türkler tarihtiki burnimizning uçinila köridiğan nadanliqimizni we bir işqa asan hayajanlinip, asan untup qalidiğan tenteklikimizni taşlimisaq bolmayti.Uyghurlar hazir Uyghur tili arqiliq biz yoqirda sanap ötken mutleq köp sanliq döletlerde we bir qisim döletlerdiki Türuk rayonlirida huddi öz ana yurtida turğandek hesiyatta yaşawatidu we u jaylarning tereqqiyatiğa özlirining eqil parasiti we emgek miwillirini teğdim qiliwatidu.çünki buning inkar qilğili bolmaydiğan tarihi asasi bar elbette. lekin bir qisim qérindaş milletlirimizning hökimetlirining bir nan tepipla ögzige çiqip dap çalidiğan, kiçikkine menpietni dep qérindişini satidiğan Uyghur kim, men kim demey uzaq esirlik milliy menpietlirimizge ziyankeşlik qilidiğan qilmişliri kişini epsuslandurmay qalmaydu we çongqur oyğa salidu.

Bügünki dewir Uyghurlirining dunyağa tarqilip olturaqlişişi tarihtiki herqandaq bir dewirge nisbiten keng we murekep bolup, ular Ottura Asiyaning Uyghurdin ibaret itnik gorupqa mensup boluşqa tegişlik rayonlirida bolupmu Şerqiy Türkistan rayonida toplişip yaşiğandin başqa Qazaqistan, Özbekistan, Qirğizistan, Türkiye qatarliq döleterde bir qeder ziç, Austiraliye, Amerika, Germaniye, Kanada, Shiwetsiye, Bélgiye, Gollandiye, Shiwitsariye, Engiliye, Norwegiye Wengiriye, Russiye, Pakistan, Saudi Erebistan, Mongğuliye, Afğanistan, Iran, Türkmenistan, Erep Birleşme Helipiligi, Misir we Xitay qatarliq döletlerde tarqaq, muqim we nisbiy muqim halette yaşaydu. Bu rayon we döletlerde Uyghurlar Uyghur tilidin başqa Türk, Engiliz, German, Firansuz, Erep, Ordu, Paris, Rus we Xitay tillirini işlitip yaşaydu. Uyghur tilining yoqarqi tillar bilen bolğan munasiwetliri murekkep tarihiy we siyasi arqa körünişlerge ige bolup, bu hil realliq Uyghur tili we Uyghur tili munasiwetlirini murekkepleştüriwetti we nöwette tetqiq qilişimizğa erziydiğan muhim timilarning birige aylandurup qoydi.Uyghurlar tarihtin buyan nurğun milletler bilen ténç, ittipaq halda bille yaşaş jeryanida ğerip we şeriqning medeniyet almaşturuş işlirida köwrüklük rol oynap keldi we yepek yoli medeniyitining güllengen dewrini yaratti. Ejdatlirimizning bizgiçe qaldueup ketken muzika, tibabet, déhqançiliq, çarwiçiliq, toqumiçiliq, qol hünerwençiliq, binakarliq, qol sanaet, soda, maarip, edebiyat, tarih, teswiri senet, folklor, astironomiye we pelesepe heqqidiki alemşumu miraslirini Uyghur tilining mukemmel tereqiyatidin ayrip qariğili bolmaydu. Şungimu Uyghur tilida dunyadiki küçlük medeniyetlik tillarning türlik alahidilikliri ipadilinip turidu. Uygur tili özining tereqiyati dawamida Hindi-Yawropa, Eerep, Paris, Rus – Islawéyan tilliridin ilmiy we penniy atalğularni qobul qilip, özining medeniyet siğimçanliqini aşurup kelgen. Bu hadise qandaqtur bir qisim çala sawat kişiler éytqandek Uyghur tilining zeiplişişi bolmastin belki dunyawi küçlik til qataridiki tillarning biri ikenligini ispatlaydu. Bu hergizmu ğeyri tebi’i şekilde zorawanliq wastisi bilen emes, medeniyet tereqqiyatining ihtiyajidin kélip çiqqan ijabiy hadisidur. Uyghur tarihiğa nezer salsaq ejdatlirimiz medeniyet tereqqiyati jeryanida özi tohtimay tirikişip turğan şeriq bilen emes ğerip bilen alahide küçlük medeniyet munasiwiti ornatqliqini körimiz.bunungdin Uyghur medeniyet tepekkur endizisining şerqçe emes ğeripçe medeniyet tepekkur endizisige yatidiğanliqi roşen çiqip turidu. Mana bu Xitay bilen gépimizning neme üçün bir yerdin çiqmaydiğanliqi, nime üçün Xitayning Uyghurlarni Manjularni, Mungğullarni, Juangzularni assilimatsiye qilğandek ungay assilimatsiye qilalmasliqining, Uyghur tilining, Uyghur medeniyitining, Uyghur millitining şunçe ajizlişip ketken turuqluq yene nime üçün yoqalmaydiğanliqining siri. Mana bu Xitayning “Şerqiy Türkistan ezeldin bizning ziminimiz idi” dégen sözining qip qizil öydurma ikenligini ispatlap turidiğan polattek pakit. Mana bu xelq’aradiki dostarni küldürüp düşmenlerni yiğlitidiğan Uyghur milliti we Uyghur tili meselisi.Öz- ara hoşna olturğan milletlerning Ottura Asiyeda herqandaq munasiwetning bolmasliqi peqet mumkin emes, bundaq munasiwetlerning bolişi hergizmu bu milletlerning teqdirdaşliq munasiwetini békitip bermeydu, bu munasiwetler murekkep arqa körinişke ige bolup, bu hil hadise til, medeniyet, érq, tarih, din, juğrapiye, siyaset, iqtisat mesililirige bérip çetilidu. Nupusning az köp bolişi bir milletning uluq yaki uluq emesligini körsütip berelmigendek, bir milletning omumiy medeniyet sapasining yoquri töwen bolişimu u milletning dölitining bar yoqliqi belen ölçenmeydu. Uyghur milliti Xitay we Xitay mustemlikiside yaşawatqan başqa milletlerge we bir qisim musteqqil döliti bar bolğan milletlerge sélişturğanda medeniyet sapasi jehette alahide üstin turidiğan aldinqi qatardiki milletlerning biri.bundaq bolişini, tarihta qu-rulğan neçe on qétimliq musteqil döletlirimiznning ma’arip we medeniyet işlirini ewllatmu-ewlat güllendürüp kelgenligi, ejdatlardin bizgiçe miras qalğan meripet- perwerlik iddiysi, mol we renggareng bolğan medeniyet miraslirimiz, medeniy ang jehettiki irisiyetçanliqimiz we mewjut bolup turuş yolida élip barğan medeniyet sahesidiki her türlik izdininşlirimiz keltürüp çiqarğan. Biz töwende xelqimiz, qérindaşlirimiz we dostlirimiz qiziqiwatqan bir qançe nuqtidin Uyghur tili we Uyghurlarning til munasiwetliri heqqide qisqiçe muhakime élip barimiz hem şu munasiwet bilen xelqaradiki Uyghur medeniyet tetqiqati belen şuğuliniwatqan kesipdaslarni bu mesile üstide izlinip béqişqa teklip qilimiz…

3- Xitaylarning Uyghurlar We Uyghur Tili Medeniyet Hadisisige Tutqan Pozitsiyesi Mesililiri:

Xitaylarning qedimqi kitaplirida ejdatlirimiz ezeldin tartip yaşap kelgen ana wetinimiz Şerqiy Türkstan bezide ğayiwi jennet, periştiler makani, şirin çüş dunyasi qilip teswirlense, bezide özidin küçlüklerni süpetleydiğan alwastilar dunyasi, jinlar makani dep teswirlinip kelgen. Bu hadisidin Xitaylarning Şerqiy Türkistanğa nime üçün rodipaydek çaplişiwalidiğanliqining tarihi asasini we Xitaylarning Şerqiy Türkistanni mustemlikisige aylanduriwéliş ham hiyalining neççe ming yilliq yiltizini tapqili bolidu. Miladidin neççe ming yil burun Xitaylar bir millet bolup uyuşuştin héli ilgirila ejdatlirimiz birlikke kelgen zor bir itnik terkip süpitide dunya tarih sehnisige çiqqan, hem üzining medeniyet endizisini dunyağa keltürgen.Tarihimizdiki numusluq 1884 – yil Xitayning neççe ming yilliq Şerqiy Türkistanni yutiwéliştin ibaret tajawuzçiliq pilanining emelge éşiş muqeddimisi bolup qaldi.Xitaylar şu yillardin tartip pilanliq, mehsetlik halda körinişte çandurmay emiliyette qedemmu qedem ilgirilep, konisining izini yéngsi bésip, 1949-yilğa kelgende wetinimizni resmiy şekilde işğal qiliwaldi (“közge ilmiğan putqa çumaq”degendek Xitaylarning bésip kirişige başta irengşimiduq, isimizni tapqan çéğimizda işlirimiz bes müşkülleşti.

Biz dunyaning qeyirigila barmayli öz wetenimizge qayitip kélidiğan millet bolğaçqa,” ularnimu şundaq qilidiğan insanlardu, çuqum qaytip kétidu” dep oylap qalduq, közni yumup açqiçe Yang Zingşin, Jin Shurin, Shing Shisey, Gomindang dewirliri ötüp kétip, Kommunist Xitay mustemlikisi dawamlişiwatidu. Birsi kélip dinni qoyiwetip bizni aldisa, birsi kélip bir qançe türlik alwang -yasaqni emeldin qaldurup bizni aldidi, birsi kélip yéngi ma’aripni yolğa qoyup bizni aldisa, birsi kélip bay kembiğel barawer dep bizni aldidi. Hemmisi uzaq ötmey gepidin yéniwelip, xelqimizning béşiğa tümen séwdalarni keltürdi. Biz bu qara niyet milletning wetinini, öz yurtini, hetta ata-buwisinimu séğinmaydiğanliqini, mingisining qurulmisida haşaretlerning piziologiylik alahiliki barliqini bilelmey qalduq. Mana bu bizning Xitaydek bir ajiz milletke yem bolup kétiwatqanliqimizning siri.) we özining mustemlikiçilik ornini bara-bara mustekemliwaldi. Biz yuqirda saniğan aldinqi 4 hakimiyet wetinimizni herbiy konturul qilişni asas qilip, memuriyetni xelqimizning quli arqiliq başqurup kelgeçke, Xitaylar wetinimizni toluq mustemlikisige aylanduruwélişta melum qiyinçiliqlarğa uçrap kelgen idi. Shunga bu dewirlerlerde Xitay köçmenlirining wetinimizge éqip kirişi nisbiten az bolğaçqa 1949 – yilğiçe bolğan 65 yil içide Xitaylarning Şerqiy Türkistan omumiy ahaliside igiligen nisbiti 4 % din—6 % giçe bolğan hem tilimizğa héçqandaq tehdit élip kelelmigen idi. Ağzida démokiratiyeni, erkinlikni, barawelikni dawrang sélip, milliy azatliq armiymizni quralsizlandurğiçe bolğan ariliqta “biz xelqning çakiri, ol disenglar ölimiz, tiril desenglar tirilimiz, yuyidiğan kiringlar barmu” , “silerge zulum salğan Gomindangçilarni tazilap bolupla 3 yildin 5 yil – ğiçe bolğan ariliqta wetininglardin çiqip kétimiz” dep milliy armiymiz qural taşliğan haman, her 3 yilğa birdin toğra kélidiğan paşistik herketlerni élip bérip, inqilabçilirimizni qirğin qilip, 2002- yilğiçe bolğan qisqiğine 50 yil içide zeherlik teşwiqat bilen xelqimizni huşsizlandurup, millitimizning iradisini ajizlaşturdi hem wetinimizdiki Xitay nopusini 54%ge yetküziwaldi. Bu san millitimizning hem milliy til yeziqimizning mewjut bolup turişiğa eğir tehdit élip keldi.Xitaylar 1800-yillarning ahiridiki Uyghurlarda uzaqqa sozulğan diniy tepriqiçiliq zidiyitidin paydilinip, Şerqiy Türkistanğa putini tiqiwalğan idi.

Bu yillarda xelqimiz musteqilliq, ténçliq we haterjemlik üçün köp qan tökti. Inqilabning miwisi birge bolsa içkiy ittipaqsizliqning qurbani bolup ketti, birge bolsa islam dinini özige niqap qiliwalğan yaman niyettiki kişiler teripidin igiliniwélindi yene birge bolsa teşkili apparatlarning meniwi jehettiki namratliqi, siyasi jehettiki iqtidarsizliqi tüpeylidin gumran bolup uzaq put térep turalmidi. Xelqimiz derijidin taşqiri bedel tölidi, tohtap qalmay esirlep dawamlaşqan ahiri çiqmaydiğan qurban bérişlerdin zirikti weyran bolğan medeniy ma’arip, edebiyat-senet, déhqançiliq, çarwiçiliq, qol-hünerwençilik, soda – sanaet işlirini eslige keltürüş üçün ténçliqqa muhtaj boldi. Batur tengriquttek, Atilladek, Bökihandek, Pantekindek, Sultan Satuq Buğrahandek milletning qol-puti we eqli- huşini teng herketke keltüreleydiğan qomandanlarning qedri öteldi. Qattiq ümidsizlik içide qalğan xelqimiz ularni qan yiğlap turup yad etti, ahiri ténçliq üçün hakimiyetni bedel töleşke mejbur bolup, derehni içidin yep tügitiwitidiğan quruttek hususiyetke ige, ata düşmini Xitay millitining hökmaranliqini, aqiwetning muşundaq yaman bolidiğanliqini bilip turup amalsiz qubul qildi. Qan-yaşliq tarihimiz yézilişqa başlidi, Xitayning ming yillap kütken umidliri riyalliqqa aylandi.

1949-yilğiçe bolğan ariliqta birinçidin Xitaylarning nopusi az, ikkinçidin Uyghurlar Xitay tilini, Xitaylar Uyghhur tilini ançe bilmigeçke Xitaylar xelqimizge özlirining milliy mewjutliqini ançe hés qilduralmiğan idi. Xelqimiz körinişte özi bilen héçqandaq menpe’et toqunişi yoqtek bilin’gen Xitaylarni, huddi etiyaz kelse uçup kétidiğan pesil quşliridek hés qilip, bügünki künge kelgende barliq insaniy hoquqlirimizning ular teripidin depsende bolidiğanliqini toluq oylap yetelmidi yaki oylap yetkenler bek az boldi, şundaqla çong xelq’ara weziyetmu biz üçün keyni keynidin paydisiz boliwerdi. Xitaylar bu pursetni çing tutup, Uyghur tilining tesir dairisini ajizlaşturuşni millitimizni assilimatsiye qiliwetişning deslepki qedimi qildi.buning ipadisi mundaq tereplerde körüldi. 1) Wetinimiz Şerqiy Türkistan Xitay mustemlikisige ötkendin kéyin Xitaylar Uyghurlarning medeniyet we inqilab jehettiki immonit küçini ajizlaşturiwetti.Şerqiy Türkistanda hakimiyet beşiğa çiqqan Xitaylar uzaq esirlep tar, bikinme, qalaq halette yaşap kelgen, bir waqliq tamaq üçün inqilabqa qatnaşqan tüwen qatlam namratlar sinipiğa mensup medeniyetsiz kişiler bolğaçqa, ular hakimiyet béşiğa çiqqandin kéyin medeniyet işliriğa köngül bölmidi. Hedep maddiy menpe’et qoğluşup, pursetni çing tutup iqtisad topliwélişning, xelqimizdin türlik usullar bilen bayliq ündüriwélişning koyida boldi.

80-yilğiçe bolğan 30 yil içide bezide mektep we mederislirimizni taqap, bezide mesçit-haniqalirimizni çeqip, bezide kitaplirimizni köydürüp, 40-yillarda yétişip çiqqan wetenperwer zyalilirimizni “milletçi unsur”, “eksil inqilabçi” , “çet’elge bağlanğan hayin” , “burjuaziyining gumaştisi”,”yerlik milletçi”,”kapitalizim yoliğa mangğan ziyandaş” , “sésiq buzğunçi” digen külkilik hem tiragidiylik qalpaqlar bilen jazalap qirip tügetti.şundaq qilip musteqqil yaşaş iqtidarimizğa orninni tolduriwalğusiz ziyan saldi.Şerqiy Türkistan mommunist Xitaylarning mustemlikisige ötkendin kéyin tunji qilip, islam bayriqi astida qoğdap kelingen neççe ming yilliq medeniyitimizni” insanlarning mingisini zeherleydiğan qural” dep tetür teşwiq qilip, taki hazirğa kelgüçe ejdatlirimizdin bizgiçe yétip kelgen mol asare étiqilirimiz we medeniyet yadikarliqlirimizni köydürüp hem buzup çeqip, millitimizni yoqutuwetiştin ibaret zeherhende niyitining tiğ uçini Uyghur tili medeniyet hadisisiğa qaratti.

Toluqsiz melumatlarğa asaslanğanda ejdatlirimiz qurğan neççe qétimliq padişahliqning payitehti bolğan qedimiy şeher Qeşqer şeheridila 1966-yilidin 1976-yilğiçe bolğan qisqiğine 10 yil waqitta 10 milyon parçidin artuq budda medeniyiti, qedimqi girik-yunan pelesepisi, islam medeniyiti, Uyghur tibabiti tilşunasliq, şérriyet, xelq éğiz edebiyati, déhqançiliq, çarwiçiliq, qol-hünerwençilik we pen-tehnikiğa ayit qedimi yéziqimizdiki qol yazmilarni köydüriwetti. Arqa arqidin köydürilgen kitaplarning köplikidin kökke kötirilgen is tüteklerning qoyuqliqidin kün nuri tosulup qelip, hepte-heptilep etrapni qarangğuçiliq qaplap ketkenlikini ata-animiz hazirğiçe sözlep yüriydu. Hazir birsi 20-esirning 70 -, 80-yillirida dunyaning melum bir yeride muşundaq hadise bolğan, bu hil medeniyet térorizimi u jayda hélimu dawamlişiwatidu, dese kimmu işinidu?! Mana biz işinimiz, öz közimiz bilen qan yiğlap turup, milliy medeniyitining Xitaylar teripidin weyran bolup kétiwatqanliqini körgen Şerqiy Türkistan xelqi işinidu. Eger tereqqiy qilğan Amerikidek bir dölette bir telwe çiqip eşundaq kitap köydürse, ziyalilarni, alimlarni qirip tügetse, medeniyet orunlirini weyran qilsa u dölet qandaq orunğa çüşüp qalar?! Dunya jamaetçiligining medeniy angğa ige, başqilardek téroristik wastilar bilen bolsimu özini qoğdaşni rawa körmeydiğan, insanlarğa dostane muamile qilip barğançe ajizlap kétiwatqan, bügünki künde bolsimu az tola mewjutliqini saqlap qalğan, barliq insaniy hoquqliridin Xitay paşisitliri teripidin mehrum qéliniwatqan bu milletke köngül bölmeywatqiniğa kişining işengüsi kelmeydu.

Xitaylar bu 50 yil içide neççe esirdin béri Russiyelik, Germaniyilik, Firansiyilik, Shewitsiylik, Yaponiylik atalmiş qidirip tekşürgiçiler xelqimizning Xitaylar teripidin mehkum bolup qelip, özining nersisige özi ige bolalmaydiğan, Xitayning tumşuqidin ejnebiyler yitilep yürgen dewirlerdin paydilinip, bir qétim alla burun weyran qilinip harabige aylandurulğan qedimiy asare etiqillirimiz bolğan qedimiy qewrilerni, qedimiy qelie-şeherlerni, neççe ming yilliq sepillarni pilanliq türde kona imaretlerning topisi ziraetke payda qilidu degen ilim-pen ” keşpiyati”ni otturğa qoyup, neççe ming yilliq budda medeniyitini islam bilen çéqişturup, “dininglarğa toğra kelmey diğan peodalizimning ehliti, bu ehletlerning közini çoqiwitip kominizimğa yetiş kerek” dep kişilerni mejburi siyasi seperwerlikke teşkillep, qatnaşmiğanlarni, weten’ge qarşi çiqti degen jinayet bilen eyiplep xelqimizning qoli arqiliq weyran qiliwetti. Mana biz emdi eslide qattiq nepretlinişke tégişliq çet’ellik arhilioglarğa rehmet éytişqa, milli medeniyitimizni qoğdiğuçilar qatarida apirin ousgqa mejbur boliwatimiz.Xitaylarning Şerqiy Türkistandiki asare etiqe rayonlirida yürgiziwatqan medeniyet térorizimi birge bolsa ularning bu ziminni yutiwéliştin ibaret aç közligini wehşileştürse, yene birge bolsa bu ziminni mengü idare qilip turuş şirin çüşining berbat boliwatqanliqini ispatlimaqta.

Xitaylarning Şerqiy Türkistanning medeniy mirasliriğa tutqan töwendiki pozitsiyiliridin Xitayning bu ziminda uzaq put tirep turuş işençining yoqliqini köriwalaymiz.Wetinimizde Xitayning arhiliogiye tarmaqlirida uzaq yil işligen ismini aşkarilaşqa bolmaydiğan bir pişqedem tetqiqatçining éytişiçe, Xitaylar birinçidin bu ziminda ezeldin Xitaylarning yaşap kéliwatqanliqini, ikkinçidin Uyghurlarning sériq tenlik ikenlikini, üçinçidin Xitay medeniyitining bu rayonğa qedimdin tartipla yetekleş harakterliq tesir körsitip kéliwatqanliqini ispatlaş üçün 50 yildin beri jenining beriçe orunup kelgen.2) Xitaylar Şerqiy Türkistanda ezeldin yaşap kelgen Uyghurlarni érqiy teweliki jehettin sériq tenlikler ériqiğa tewe qilişqa orunup keldi. 80- yillarning ahirida Şerqiy Türkistanning Artuş rayonidin tépilğan hazirqi zaman insanlirining minge tereqiyatini baştin keçürgen taşqa aylanğan baş söngiki Xitaylarning esirlep élip barğan arhiologiylik tetqiqatini astin üstin qiliwetken.Ularning özliriçe dunyağa pehirlinidiğan 5 ming yilliq tarihiğa munasiwetlik Beijing adimi uning aldida erzimey qalğaçqa bu baş söngigini arhiliogeylik, ériqşunasliq nuqtisidin tekşürüp Xitayning qiliwalmaqçi bolğan. Biraq tebi’et qanuniyiti aldida buhil qara niyiti emelge aşmay taşqa aylanğan baş söngigi sériq ériqqa emes aq ériqqa mensup blup çiqqan.Şundin kéyin merkiziy Xitay hökimiti neççe qétim mehpiy goruppa teşkllep, Şerqiy Türkistandin sériq ériqqa mensup taşqa aylanğan adem mingisi izleş dolquni qozğiğan. Hoten, Qeşqer, Artuş, Aqsu, Kuça, Turpan, Ürümqi, Sanji, Qumul, Ğulja rayonlirida qalaymiqa halda keng kölemlik tekşürüş élip barğan. Ularning meqsidi taşqa aylanğan Xitay béşi tépiş bolğaçqa, ununingdin başqa herqandaq arhiologeylik tepilmilarni Xitay bilen munasiwitining yoqliqi perez qilinsila bolqa bilen urup çéqiwergen. Netijide érişken qedimqi we yéqinqi zamanğa mensup bolğan adem baş söngeklirining hemmisi Xitayning qara niyitige qattiq zerbe bérgeçke ölüklerdin öç éliş yüzisidin ular héqqidiki tetqiqatni aşkarilimiğan yaki basturiwetken.

Bolupu Qeşqer Hanöy harabisi, Turpan Iddiqut harabisi, Maralweşi Efrassiyap harabisi pütünley digüdek weyran qiliwetilgen. Buningğa naraziliq bildügenlerni türlik usullar bilen jazalap, arhiliogeye hizmitidin yiraqlaşturğan, bir qisim kişiler yüz bériwatqan medeniyet qirğinçiliqiğa çidimay kesel bölup ketken we hizmitidin istipa bergen.10 – esirdin19 – esirgiçe ohşimiğan şekilde buzğunçiliqqa uçriğan Kengsu (Xitay teleppuzida dünhuang), Kuça, Turpan rayonliridiki ming teswiri senitimizdiki adem teswirliri eslige keltürüş, remont qiliş, qoğdaş qatarliqlar bahane qilinip, sérq tenlik amillarğa ige qiliwétildi. ( buni çet’ellerde saqliniwatqan eyni çağa élip çiqip kétilgen ming öy tam sizmiliri belen inçikilep sélişturuş asasida tepip çiqiş mumkin. (bu weqelerning guwaçilliri hélimu hayat)3) Xitaylar Şerqiy Türkistandin qiziwélinğan medeniyet yadigarliqliri we asare etiqilerni Xitay medeniyitige mensup qilip ispatlap çiqiş mumkin bolmiğanda, uni Uyghur medeniyitige mensup qilğusi kelmey amal bar başqa rayon medeniyitige tewe qilip tetqiq qilişqa örunp keldi yaki purset tepip yoq qiliwetiş terepdari boldi.

Wetinimiz Şerqiy Türkistanning Korla rayonidin qéziwelinğan dunyağa meşur qimmetlik medniyet yadikarliqi “Keroren güzili” heqqidiki köngülni ğeş qilidiğan bes- munazirilerning téhi hazirğiçe bésiqqini yoq. Hazirğiçe öz péti saqlanğan “Korla adimi”ning jesidi Yapuniyege élip bérilip carbon 14 anilizi qilinip, jesetning depin qilinğan yil dewri 6400 yildin burunqi waqitqa toğra kelidu, dep höküm qilğan idi. Buni körüp Xitaylarning içige nimişqidur ot ketti. Zeherhendilik bilen, 6400 yil ilgiri mukemmel bügünki dewir ademlirining medeniyet dewrige kirip bolğan” Xitayning bu aq tenlik ejdadi” Yaponlardin silkip tartiwélinip, “Yaponlarningkidinmu küçük zamaniwi pen-tehnika we üskiniler” bilen qaytidin tekşürilip, bu jesetning yaşiğan dewrini 4300 yilğa çüşürüp qoydi. Biçare medeniyet jehette Xitaylardin arqida qalğan yaponlar “KEROREN GÜZILI” dep atiğan bu büyük animiz we uning bilen birge depin qilinğan meedeniyet miraslirimiz qara qursaq saqçiğila ohşaydiğan Xitay alimlirining qolida körmigenni kördi.Xitay alimliri 5000 yilliq medeniyet bilen 6400 yilliq medeniyetni sélişturuşqa petinalmidi. 4300 yilğimu çidimay içkiy jehetttin qattiq tekşüreş élip bérip, beziliri bu jeset sériq tenlik insanlar topiğa mensupken dise, beziliri bu Yawropadin Şerqiy Türkistanğa 4300 yil ilgiri kelgen sayahetçiken, dédi.

Beziliri uning’ğimu razi bolmay yéngi kömülgen jesetlerdimu muşundaq özgirişler bolup qelişi mumkin dep qarap, qérindaşlirimizning bu rayonğa komülgen jesetlirini yaqisidin tutup sörep çiqip, qiyin qistaqqa aldi. Ularçe bolğanda bu zimindin Xitay medeniyitige ayit medeniy miraslar çiqmisimu meyli, Uyghur medeniyitige ayit héç nerse çiqmisa bolatti.4) Xitay alimliri ejdatlirimiz insaniyet medeniyet ğezinisige qoyğan qimmetlik engüşter “Uyghur 12 muqami”ni we insaniyet medeniyitining mol terkiwi qismi bolğan yazma yadikarliqlirimizni Xitay medeniyitige mensup qilişqa qurbi yetmey Erep, Hindi yaki başqa milletlerge bériwitiş üçün köp küç serip qildi. Wetinimiz Şerqiy Türkistan yipek yolining merkizige jaylaşqan muhim ötkel bolğaçqa bu yerning yerlik medeniyiti qedimqi dunyaning zamaniwi medeniyetlirining radiatsiysige uçriğanliqi éniq. Lékin bu hil radiatsiye Uyghur tepekkür endizisi tereipidin dezinpiksiyelinip, ijadiy tepekkürning inirgiyesige aylanduruwetilgen. Xitaylar buni bilmey muqamlarning isimliridiki, kilassik qol yazmilirimizdiki melum atalğularğa ésiliwelip, medeniyet tereqqiyatidiki melum qanuniyetlerge köz yummaqta. Rast demisimu Uygur medeniyitidiki bir qisim hadisiler ğeripning medeniyiti belen ohşap kétidu.

Bu peqet erqiy jehettiki ortaqliq keltürüp çiqarğan medeniyetningmu érqiy alahidilikliri boluştin ibaret qanuniyet teripidin belgülengen hadise. Eger bu medeniyetni Erep yaki Hindining desek, neme üçün ularda bizningkige ohşaydiğan örnek yöq? Yene nime üçün ularda saqlanmay bizde saqlinip qalğan. Eger yene bezi Xitay alimliri éytqandek Uyghur wetini rastinla qedimdin Xitayning bolsa yaki Uyghur medeniyiti Xitay medeniyiti tesiride rawajlanğan bolsa Xitay ejdatlirining bu elde yaratqan qandaq medeniy we penniy mirasliri bar, medeniyitimizdiki muzika we qol yazma yadikarliqimizning qaysi alayidiliki Xitay medeniyitige ohşaydu!!??Xitaylarning Şerqiy Türkistan heqqide yüriki pok-pok,haman bu zimindin heydep çiqirilidiğanliqini bilidu. Şunga jenning bériçe bizge ziyankeşlik qilip, kilassik medeniyitimizni yoq qiliş üçün herket qilip kelmekte. Xitayning Uyghurni yoqitiwetiştin ibaret wehşi qara neyitini ularning medeniyet miraslirimizğa tutqan şepqetsiz muamilisidin bilimiz.

Uyghurlar asiyada, jümlidin Ottura Aasiyada asare etiqe we yazma yadikarliqliri eng aldinqi qatarda turidiğan millet. Bu rayonda yaşa watqan Afiğan, Mungğul, Qazaq, Qirğiz, Özbek, Tajikwe Türkmen qatarliq milletlerning kilassik medeniyitige ayit materiyallar xelqaradiki çong qamuslarğa, küçlik paydiliniş hususiyitige ige qural kitaplarğa kirgüzilgen. Bu xelqlerning hemmisining kilassik medeniyet miraslirini qoşsimu öziningkige teng bolalmaygiğan Uygurning medeniyitige, tarihiğa dunya neşriyatçiliq sehipisi hetta Xitay neşiriyat sehipisimu orun ajratmiğan. Bu yerdiki mesile Xitaylar qedimi medeniyetlik Uygurdek bir milletning xelqarağa tonulup kétişidin ensirigen. Şunga munasiwetlik neşriyat we internet tori sehipillirige birinçidin Xitayningkige ohşimaydiğan bu medeniyetni Zhungguoning dep yollaştin hijil bolsa, ikkinçidin Uygur xelqining milliy pehirliniş tuyğisining eşip kétişidin ensirigen. Ziminimiz we zimin bayliqlirimizğa ohşaşla meniwi bayliqlirimizmu talan taraj qilinmaqta.

Xitaylar huddi atalmiş hoşna milletlerr bilen tinçliqta bille yaşaş üçün Uygurlarning ata miras wetini Şerqiy Türkistanning ziminini özining wujudida körülüp baqmiğan sehiliq bilen Chinhey (Xitayçe Qinghai), Gensu (Xitay rayoni) Hindistan, Keşmir, Pakistan, Afğanistan, Qazaqistan (eyni çağdiki Rus işğaliyiti), Qirğizistan (eyni çağdiki Rus işğaliyiti) Mungğuliye we Russiyelerge Ruslar bilen birlişip turup haliğançe tehsim qiliwalğandek kilassik Uyghur medeniyitinimu talan taraj qildi. Muzika, nahşa, ussul we teswiri senitimizdiki mahiyyetlik tereplerni oğurlap özining qiliwaldi. Tarihiy meşhr şehislirimizning tohpisini menggüleştüridiğan loğet, qamus, derslik, tarih we dinğa ayit eserlerde Xitay metbuatlirida bizge tegişlik orun bermey xelqara elim duyasining bizni peqet bilmesligidin ibaret éçinişliq boşluqni peyda qilğini yetmigendek ige çaqisiz, yar yüleksiz qalğan tarihi şehislirimizni, yazma yadigarliqlirimizni xelq arisida “Uyghurning yawisi”dep nam alğan qérindaşlirimizning bezilirining emiliyetke hörmet qilmiğan halda Uyghurlarni pütünley çetke qayrip qoyup, özlirining medeniyitige tewe qiliwitişige ijtimayi we seyasi jehetlerdin şet şarait yaritip berdi.

Bizning milliy medeniyet miraslirimizdin, medeniyet hadisilirimizdin barliq Türkiy milletler paydilansa we uningdin pehirlense bolidu, emma neççe ming yilliq muqum olturaqlişiş, şeherlişiş, köçmen hayattin qol üzüp zamaniwi ma’arip muhitida yaşaşning mehsuli bolğan medeniyet hadissisining Türk qewimliridin kimde eng başta yüz bergenligini injiqlap olturmay itirap qiliş kerek elbette. Biz Türkler ilmiy meselilirimizge muamile qilişta Türkiyeni örnek qilsaq bolidu. Hazir Uyghurni unutsang bolidiğandek qilğan bilen nurğun jehettin xelqarada yüzingni çüşiriwalisen. Uyghurmu daim bundaq turiwermeydu. Nurluq qoyaş unung burjida çörgileydiğan künlergimu az qaldi. Qazaqlarning tarihta bir çiqqan Abayni dunya tonuydu, Abaydek minglap meşur şehslerni tuqqan Uygurni dunya nemişqa tonimaydu?xelqaradiki insanhoquqini we medeniyetke ayit teşkilatlar nime üçün buni bilmeydu??? bilse neme üçün bu mesile muyim xelqara kün tertipke kirgüzilmeydu??? Kallisi azraqla işleydiğan herqandaq adem buni bilidu, Xitayning undaq qilişidiki sewep bu materyallarda küçlük Uyghurizim iddiyisi bar. Neşir qilinsa qoğdap qelinsa Uyghur inqilabining enirgiyisini şekillendürüp qelişidin her bir dewirdiki Xitay hökumidi qattiq ensirep kelgen.

Xitaylar eng addiysi dangliq Uyghur tarihçisi Mirza Heyder Koraganning “Tarihi Reşid”degen dangliq esirining qol yazmisi Xitay tilida neşir qilğili 20–30 yil bolğan bolsimu hazirğa kelgüçe Uyghur tilida neşir qilişqa yol qoyulmay keldi. (bu milyun misallarning biri.) bundaq kitaplar neçe on mingğa bérişi mumkin.Xitaylar Islam dinining puriqi küçlik degen bahane bilen hemmisini sésitip tügitiwatidu. Bizning neççe ming yilliq medeniyitimiz Islam bayriqi astida qoğdap qelinğan medeniyet şundaqla Islam medeniyitidur. Medeniyet miraslirini burunqidek qoldin qolğa köçürüp tarqitidiğanlar, neşir qilsa pul beridiğanlar yoq. Bu jeryanda ” Ezizane Qeşqer” dégendek neççe mingliğan qimmetlik qol yazmilirimiz yoqap ketti bezilirini oquğuli bolmaydu. Bir Germaniyedila saqliniwatqan qedimiy asare- etiqe we qol yazmilirimizning katuligimu neççe tomğa yétidu. Bular heqqidimu baş qaturuş, emiliy herketlerde boluş Uygur inqilabining muhim bir terkiwi qismi. Çet’ellerdiki mujayid ziyalilirimiz buning’siz Uyghurni jahanğa tonutqili bolmaydiğanliqni, buning Uyghurni jahanğa tunutuşning, Uyghur inqilabini tereqqiy qilduruşning aldinqi şertlirining biri ikenligini obdan bilişi kerek.bu jehette tonulmay turup başqa jehettin özimizni dunyağa namayan qilalmaymiz. 5) Xitaylar milliy maaripimizning eneniwi tepekkur endezisini buzup taşlap Uygur xelqini tebeiy yoquluşqa elip baridiğan komenistik niqap astidiki Xitay maaripini uning orniğa desitip, milli maaripimizğa zor derijide ziyankeşlik qildi we ewlatlirimizni zehni quwiti ajiz meyiplarğa aylandurup qoydi.

Wetinimiz Şerqiy Türkistan Xitaylaning mustemlikisige ötken 200 yilğa yeqin waqit içide üzliksiz halda, Xitay paşisitlirining medeniyet jehette assilimatsiye qiliwitiş yaki arqida qaldurup yoqitiwetiş siyasitining tehdidige uçrap keldi.lekin emgekçan,eqil parasetlik xelqimiz güllengen qedimqi maaripimiz qaldurup ketken medeni yetning énirgiyisi bilen hazirğiçe mewjut bolup kelmekte.1880-yillardin 1950-yillarğiçe bolğan 100 yilğa yeqin waqit içide Xitaylar xelqimizni dunyada yüz beriwatqan elim-pen yéngiliqliri belen uçuruşuş,yéngi marip işlirini tereqqiy qilduruş pursitidin mehrum qilip kelgen bolsimu, xelqimiz eneniwi şekildiki diniy we foliklor hususiyitini alğan mehelliwi we ailiwi maaripni qoldin bermey ewlatlirini tebabet, qol- sanaet, qol- hünerwençilik,binakarliq,neqqaşliq,yeza-igilik, çarwiçiliq, ormançiliq, su inşahati, asteronomiye, sen’et, mu-zika, nahşa-ussul, soda-setiq, toqimiçiliq, soğaq yemeklik we içimliklerni işleş qatarliq kesiplerde özige has şekilde terbiyelep milliy medeniyitimiz tereqiyatining eneniwi izçilliqini saqlap kelgen idi. 1950-yildin kéyin Xitay komenstliri eneniwi maaripimizning orniğa atalmiş “yéngi maarip”ni dessetti.insaniyet tereqqiyat qanuniyitige uyğun bolmiğan mommunistik ilim-pen we dunya qarişi ming yilllap dawamlişip kelgen medeniyitimizni çetke qaqatti.uning üstige kominizimning kelengsiz, uzun qara toninning içige özidin başqa hemme nersini yekleydiğan Xitay tepekkur endizisi yoşurunğan idi. Xitaylar bu ikki nersini qural qilip bügünki künge kelgiçe bolğan 50 yildin köpraq waqit içide ewlatlirimizni özi bilgen qelipqa selip terbiylep, kütken mehsidige yételmigen bolsimu xelqimizni jahalet dewridin qélişmaydiğan derijidiki nadanliq patqiqiğa sörep kirdi.

Burunqi zamanlarda 2, 3 yil birer hüner kesipni özleştürüp bir tereptin milliy medeniyetning warisliriğa aylansa yene bir terptin özining pütün bir ayilisini iqtisadiy jehettin qamidap kétidiğan eqilliq Uyghur baliliri bügünki künde çong bolğançe ebgalişip, özininhg jeninimu özi baqalmaydiğan haletke çüşüp qaldi. Hemme adem ballirini hökümet orunlirida işlep az – tula kirim bolidiğan iqtisad bilen turmuşini qamidaydiğan şaraitqa ige qiliş üçün jenining bériçe intilidu. Emma bu “taley”ge erişeleydiğanlarning köpinçisi bir qeder hal ehwali yahşiraq bolğan şeher ahaliliri we yézilardiki öz xelqining halal qan terini şümiridiğan tiriktap emeldarlarning baliliri. Ularning baliliri oquş püttürse hökümet hizmet bermey qalsila özining eqil-parasiti we ügengen bilimige tayinip turmuş keçürelmeydu.çünki ügengen bilimliri oquş pütturgendin kéyin asasiy jehettin kérekke kelmeydu yaki uni işlitidiğan emili sorunni jemiyet küçliri teripidin hazirlaş imkaniyitige erişelmeydu.

Çünki Xitayning dölet qurulmisi teripidin lahiyelep çiqilğan bu quruluş ğayet zor bir biologiyilik sinaq meydaniğa, yaki bihuşlandurup ölturüş lageriğa tulimu ohşap kétidu.Hazir mutleq köp qismi çol bolğan wtinimiz Şerqiy Türkstanda adem yasaş imkaniyiti bolğan ekinzarlar özining normisidin neççe hesse köp ademni hayatliq muhiti belen temin étiwatidu. Buningğa qarimay Xitay hökumidi hedep köçmen yötkep, wetinimizning her jehettiki ekilogeylik tngpungliqiğa éğir tesir korsütip bir nanni on adem talişip yeydiğan qiyin halğa keltürüp qoydi. Bu ehwalning ma’aripqa çüşürgen bésimi nayiti küçlük boldi.

Xitaylarning nopusining uçqandek köpiyişi Xitay tilining Uygur tilini tebi’i halda téhmu çetke qéqişini, ma’arip jehettin terbiyilinişnig azğine imkaniyetlirini iqtisadiy we siyasiy jehettiki üstinlikidin paydilinip Xitay balilirining igiliwelişini keltürüp çiqardi. Bu hil ehwal Uyghur balilirining 95 % tining yesli, 23 % tining başlanğuç mektep, 27 % tining toluqsiz ottura mektep, 70 % tining toluq ottura mektep, 90 % tining aliy we ottura tehnikum terbiyesige 95 % tining köngüldikidek hizmetke toluq erişelmesligidin ebaret çidap turğili bolmaydiğan yaman aqiwtni keltürüpçiqardi.wetinimiz Şerqiy Türkistanda hazir sawatsizliqning nisbitimu nahayiti yoquri. Biz bilen ortaq muhitta yaşawatqan Xitaylarning ma’arip işliri tamamen buning eksiçe bolup, omumiy oquğuçilarning baslanğuç mektepte 34 % tini, toluqsiz ottura mektepte 46 % tini, toluq ottura mektepte 64 % tini, ottura téhnikumda 80%tini, aliy mekteplerde 95 % tini igelleydu. Uygurlardin başlanğuç mektepke kirgen omumiy oquğçining aran 5 % ti toluq ma’arip terbiye sige érişkini belen ularning aran 2.5 % tila hizmetke orunlişiş imkaniyitige ige bolalaydu. Bu 2.5 % balini terbiylep qatarğa qoşqiçe ata-anilar Xitaylarğa we yerlik emeldarlarğa tola para bérip iqtisadiy jehetttin éğir halsiraydu. Biz buningdin millitimizge kéliwatqn tehditning qançilek éğir ikenligini tesewwur qilalaymiz.

Yéqinqi yillardin buyan aliy mekteplerning oquş hirajitini hessilep köpeytkendin kéyin mutleq köp qismi iqtisadiy jehettin turmuşning adettiki hodddisidin çiqalmaydiğan haletke çüşüp qalğan xelqimiz balilirini hergizmu aliy mekteplerde oqutalmaydu. Emdi “açiqiçikam ölüptu, aq mazarğa kömüptu, yiğlaydiğan adem yoq, özi qopop yiğlaptu” degendek heme iş Xitaylarğa qalidğan boldi.Hazir qarayduian bolsaq eyni çağda dunyada xéli nami bar qimmetlik mitallarni pişşiqlap işleş, tömürçilik, kançiliq, toqumiçiliq, binakarliq, bizekçilik, tériqçiliq, tikküçilik, tire mehsulatlirini pişşiqlap işleş, hyla aram we şer quruluşi,mesçit we haniqa lahileş, yağaççiliq, çarwiçiliq, bağwençilik, mitalçiliq, tibabet, piliçilik, hosin tüzeş (satiraççiliq), yemeklik we içimlik pişşiqlap işleş, miskerçilik, zergerlik, gelemçilik, sanaet mehsulatlirini pişşiqlap işleş qatarliq biz üçün nandek, hawadek muhim bolğan igilik yaritidiğan janijan hüner kesiplirimiz nayiti pilanliq halda Xitaylar teripidin egiliwelindi yaki weyran boldi.ahirda heç işqa es qatmaydiğan atamiş yéngi maarip balilirimizning eng eqilliqlirini yoqarqi şekilde weyran qilğaqqa hazir herqandaq işta Xitayning qoliğa qaraydiğan, hetta qolimizda közni qamaşturğidk binakarliq hünirimiz turup Xitay salğan mesçitte ibadet qilidiğan, ölsek Xitay koliğan qebride yatidiğan haletke çüşüp qalduq.Xitay yüz yillap muşu ziminning bayliqida beyidi, tuz-süyide semiridi, dunya tarihida héçqandaq mustemlikiçi érişelmigen nersilerge Uygurning wetinidin érişti yana néme dep bizge bunçiwila öçmenlik qilidiğanliqini héç çüşengili bolmaydu.

Ular biz beş ming yilliq tarihqa ige dep ağzi kerilgüdek mahtiniduyu, adettiki puhraliri u yaqta tursun özlirini Xitay medeniyiting pişiwaliri dep mahtinidiğan alimlirimu medeniyet meselilirige yéngidin sawadi çiqqan ademçilekmu toğra muamileqilalmaydu. Çong keşpiyatlarniğu qilip insaniyetkiğu töhpe yaritalmang, adettiki ilmiy mesililergemu toğra qaraşqa petinalaydiğan birer yüreklik alim çiqmiğan bir qalaq milletke mustemlike bolup qalğanning derdi bu. Afriqiğa, Ottura Şeriqqe, Ottura Asiyağa, Şerqiy asiyağa, Ğerbiy Asiyağa qaraydiğan bolsaq Firansuzlarning, Engilizlarning, Nemıslarning, Ruslarning, Ispan we Portigallarning qaldurup ketken güzel haterilirini tapqili bolidu, ular yerlik milletler küçiyip kétip ularni başquralmay qelip emes Xitay dayim ağzidin çüşürmeydiğan, Xitayda hazirğiçe kem bolup kelgen medeniyetning belgüsi bolğan insanperwerlik, demokratiye, kişlik hoquq, barawerlik we milliy musteqqilliqa bolğan hörmet yüzisidin çiqip ketti.

Xitaylarning qandaq hüjeyridin tüzülgen janliq ikenlikini héç bilelmey qalduq. Eger ularning mingiside güzel bir öy tuğulup jahalet dewridiki yawayi mijez bolğan tajawuzçiliqtin qol üzse, ulardin biz Uygurlarğa şirin eslime bolğidek nime qalar. Ular bizning haterimizge mengülik lenet tamğisini bésip çiqip kétermu??!!Bu özlirini atalmiş medeniyet arqiliq haywanlardin periqlendürüp kéliwatqan bügünki zaman insanliri tarihidiki nime degen éçinişliq iş he?! Ötkende Afğanistanda bir butning yiqilip çüşkini sewebidin dunya tewrep ketti, emdi kélip bu hil medeniyetning yaratquçillri bolğan Uygurlarning yiqilip kétiwatqanliqiğa tewrepmu qoymaywatqan muşu medeniyetlik 21-esirdiki ténçliqni, insanperwerlikni, kişlik hoquqni söyidiğan insanlarmidu?!( wetendaşlarğa we kitaphanlarğa Şerqiy Türkistan medeniyiti heqqide oylinip béqiş hawale qilinidu)Xitaylar bu 50 yil içide özining Uygur xelqige mas kelmeydiğan medeniyet endizisini xelqimizge téngip, Uygur tarihida misli körülmigen tiragidiye medeniyet jehettiki orninni tolduriwalğili bolmaydiğan boşluq ( çekiniş)ni keltürüp çiqardi.

Emdi kélip 20 – esirde uçisiğa éği yoq iştan, putiğa çiğ çöruq tartip wetinimizge tilemçidek kirgen Xitaylar, zamaniwi qurallan’ğan milliy armiymiz aldidiki wehimilik tuyğullirini untup, Uygurlarni medeniyetsiz, qalaq, terorest , dep kemsitidiğan haletke kélip, xelqimizni siyasi we iqtisadiy jehetlerdin özini ongşiyalmaydiğan haletke keltürüp qoydi. Bir qisim Mungğul, Manju, Tibet qatarliqlarğa ohşaş ularğa singip ketken teqdirdimu bilinmeydiğan millet bolsaq assilimatsiye bolup haterjem ewladimizni köpeytip, Xitay bilen teng yaşatuq. Hélimu teliyimizge perwerdigar bizni yaratqanda başqa eriq, başqa medeniyet, başqa étiqat, başqa qan, başqa rayon alayidiligige ige qilip yaritiptiken.

Xitayğa qoşuldi, assilimatsiye boldi degenlik şallandi, nesli quridi we insanlarning şanliq medeniyet tarihidiki bir hil medeniyet endizisi maya medeniyitidek yoqaldi degenlik bolup qalidu. Dunyada nesli qurup kétiwatqan ösümlik we haywanatlarmu qutulduriweliniwatidu, xelqarada dölet tirorizimi destidin nesli qurup kétiş girdawiğa kélip qalğan ölsimu qéni Xitayning qéni belen bir ériqta éqişni istimeydiğan Uygur millitini bilidiğanlar héli bar, ularning bizning meselimizni jiddiy xelqara kün tertipke kirgüzmey hang weqip qarap turişida ejiba Xitayğa huşamet qiliş niyiti yaki unungdin qorquş hesiyati barmidu?! Yaki Xitay bilen birlişip bizni yoqitiwitiş pilani barmidu??!!Weyran bolğan xelqimiz 21- esirge dunyada adalet, heqqaniyet we tengrining bar yoqliqi heqqide oylinip, Xitaylar barliqqa keltüriwatqan zamaniwi medeniyetsizlik patqiqida umidsizlik bilen kirip keldi.6) Şerqiy Türkistan Xitaylar teripidin mustemlike qilinğandin kéyin Uygurlarning çet’eller bilen bolğan medeniy we iqtisadiy munasiwetliri nahayiti uzaq mezgil üzilip qaldi.Uygurlar tarihçilar, medeniyetşunaslar, milletşunaslar éytqandek miladining başliridila hazirqi zaman insanliri medeniyiting tüp alayidiligi bolğan, yipek yolini merkez qilğan medeniyet differensiyisi hadisssini şekillendürgen sinkiritik medeniyet tereqqiyati dewrige qedem qoyğan qedimiy medeniyetlik milletlerning biri. Bu medeniyet ejdatlirimizning yüksek eqil parasiti we başqa insan türkimliri bilen öz-ara üginiş we dostane bériş kéliş asasida barliqqa kelgen. U hergizmu işikni étiwelip, pütün dunyağa düşmenlik neziride qarap şekillengen Xitay medeniyitige ohşimaydu, unungda qedimqi misir, qedimqi babilun, qedimqi girik medeniyet-lirining tesiri küçlük. Bu medeniyet özi qedimdin tartip qoyuq alaqide bolup kelgen ğerip medeniyet deffrenseyisidin Xitaylar sewepidin mehrum qaldurulğan 200 yil içide bara- bara ajizlişip, bügünki halğa çüşüp qaldi. Bir qedimiy milletning beşiğa Xitaylar teripidin apiride qilinğan nurğunliğan siyasiy, iqtisadiy, ijtimayi sewepler bir milletni tarih sehnisidin pütünley yoq qiliwitilidiğan haletke çüşürülüp qoyuldi.Xelqimiz ezeldin ğerip medeniyiti belen qoyuq munasiwette bolup kelgen.

Uygur tarihidiki Şaman medeniyiti, Maniy medeniyiti, Budda medeniyiti, Hiristiyan medeniyiti, Islam medeniyiti we yerlik hususiyetke ige sopistk telimat qatarliq hadisilerning Uygurlarni merkez qilip yüz berişi, xelqimizning tarihtin buyan çet’eller bilen bolğan türlik bérip kelişirining mehsuli ikenlikini hemme adem etirap qilmay qalmaydu. Çet’eller bilen bolğan bu hil medeniyet almaşturuşni özining tereqqiy qi-liş, küçiyiş belwiği qilğan Uygur xelqi uzaqqa sozuliwatqan bu mustemlike yillirida u hil hoquqtin mehrum qalduruldi. Ilgirki yillarda biz dayim uçritip turidiğan Istambulda, Moskuwada , Misirda, Bağdatta, Dehlida, Rimda, Farijda öqğan ademken deydiğan qarisa ademning mesliki kélidiğan, zihni ötkür, bilimlik alimlirimizni emdi asan uçritalmaydiğan bolduq. Xitaylar pütün jemiyet miqyasida siyasiy jehettin yekleş, maarip qurulmisi jehettin yekleş, iqtisadiy qurulma jehettin yekleş, medeniyet jehettin yekleş, diniy ittiqat jehettin yekleş, til jehettin yekleş, hizmetke orunlişiş jehettin yekleş qatarliq meselilerni peyda qilip, çet ellerdin tereqqiyat, pen-tehnika yéngiliqlirini izdeşke, bu heqte oylaşqa, bu heqte izdinişke purset bermidi.Medeniyet enenisi jehettin heçqandaq ohşaşliqi bolmiğan Xitay medeniyiti arqiliq Uygur medeniyitini hergizmu runaq tapquzğili bolmaydiğanliqini bu neççe ming yilliq eçinişliq çong sehne esiri eniq qilip körsitip berdi.

Xitay medeniyiti belen Uygur medeniyiti birsi yene birsini çetke qaqidiğan,birsi yene birsining mewjutliqini inkar qilidiğan ikki medeniyet tipiğa wekillik qilidu.biz emdi bu nuqtini obdan tehlil qilip yğur inqilabi we Uygur medeniyiti tereqqiyatining küçlik nezeriysini turğuzup çiqmisaq bolmaydu.undaq qilmiğanda her bir adem harwini her bir terepke tartiydiğan kona teragedydin qutulalmaymiz.Türkiy xelqlerning jümlidin Uygur xelqining 6 ming yilliq küreş we medeniyet tarihi insan bilen hudani merkez qilğan pantezimliq biliş mentiqisini tepekür endizisi qilip, başqilar üçün behtiyar-hör kéliçek yaritişni çiqiş yoli qilğan tarih bolsa, Xitay milliti dawrang qiliwatqan atalmiş “5 ming yilliq medeniyet “hudasizliq bilen padişa merkezçiligidiki ratsionalizmliq biliş mentiqisini asas qilğan, başqilarğa waste tallimay üzliksiz ziyan séliştin ibaret “adem göşi qiymisi”endizisini tepiş heqqide izdiniş tarihidur.

Uygurlarning “Qutatqu bilig” degen meşhur esiri bilen Xitaylarning”36 tedbir”degen meşhur esiri bunung ruşen delili. Uygur tili bilen Xitay tili mana şundaq ikki hil tepekkur endizisige wekillik qilidu.bu hil tepekkur jehettin ohşimasliq Xitaydek bir ajiz milletning küçiyip hökmaran bolişini, Uygurdek bir jenggiwar milletning uning yenida barğançe ajizlap kétişini keltürüp çiqarğan.Uygur tili belen Xitay tili otturisidiki munasiwet qandaqtur insaniyet ehlaqiğa mas kélidiğan öz-ara çüşininş, öz-ara öginiş, öz-ara dostluq, öz-ara medeniyet almaşturuş üstige qurulğan bolmastin mustemlike qiliş we mustemlike böluşqa qarşi turuş üçün üzliksiz élip bérilğan 5 ming yilliq qanliq küreş üstige qurulğan munasiwettur. Buni dayim esimizde çing saqlişimiz kérek.
Izahat
__________________
Bulardin bashqa kitapning yene 4- Ruslarning Uygurlar we Uygur tili medeniyet hadisisige tutqan pozitsiyesi meselisi, 5- Türklerning Uygurlar we Uygur tili medeniyet hadisisigetutqan pozitsiyesi meselisi, 6-Özbeklerning Uygurlar we Uygur tili medeniyt hadisisige tutqan pozitsiyesi meselisi, 7- Qazaqlarning Uygurlar we Uygur tili medeniyet hadisisige tutqan pozitsiyasi meselisi,8-QirğizlarningUygurlar we Uygur tili medeniyet hadisisige tutqan pozitsiyesi meselisi we 9-Uygurlarning Xitaylar we Xitay tili medeniyet hadisisige tutqan pozitsiyisi meselisi qatarliq temilarda bayan qilinghan qisimliri metbuatqa E-poshtidin yollash jeryanida yütüp ketken bolup, alla xalisa kitapxanlarning hozurigha kelgüside sunush üchün tirishimiz.
___________K.ATAHAN
Iyul,2002-yil Germaniye

 

 ******

 

Uyghur Tibabitide Sörelme Yötel we Astimani Dawalashning Mexpiy Ritsipi

Korash Atahan

Uyghur Tibabitide Sörelme Yötel we Astimani Dawalashning Mexpiy Ritsipini tonushturushtin awal Uyghur tibabiti heqqide qisqiche toxtulimiz!
Uyghur tibabiti saqliqni saqlashta dunyadiki herqandaq tibbiy dawalashlardin qélishmaydighan ewzellikliri bilen ewlatmu-ewlat dawamliship kelmekte.Uyghur tibabitining yiltizi Uyghurlarning pelesepe qarashlirini menbe qilghan bolup, bu pelesepining yiltizi hayatliq, ölüm, mewjudiyet we rohsal hadisilerni ot,su, hawa we tupraqqa baghalap chüshendürüshtin bashlanghan.Uyghur tibabitining qarishiche saghlamliq we késellik soghuq we issiqtin bolup, ular ottursidiki munasiwette yüz bergen hadisiler hayatliqni yaki mamatliqni belgüleydu.Issiq we soghaq mijaziy anglamdiki atalghular bolup, maddining hadisiwiy issiq yaki soghaqliqini emes, esliy tibbiy xaraktérini ipadileydu.Meselen tonglatquda 24 saet muzlutilghan Gösh(Et) Issiq, muzlighan etni 100 gradus qaynitip pishurghan shorpa soghaq we bashqilar.
Uyghur eneniwiy tibabitining yiltizi bizning biwaste ejdatlirimiz hésaplanghan qedimki Babilon we Yunan medeniyitining asasini salghan Somerlarning qarangghuluq dewirlerde yekünligen tejirbillirige asaslanghan bolup, qandaqtur bashqilar éyitqandek qediqmqi Girik pelesepisini özige menbe qilghan emes.Giriklar Uyghurlarning ejdatliri hésaplanghan Somerlarning pelesepesi asasida özlirining madda we roh heqqidiki qarashlirini kélishtürgen bolup,kéyinki dewirlerde öz-ara tesir körsütüp, bügünki Awropa pelesepisining hulini shekillendürgen.
Uyghur tibabiti bilen gherip tibabitining arisida alahiyde oxshashliqlar bar bolghandin bashqa, özige xas derijide zor perqlermu bar.Biz Uyghur tibabiti, Gherip tibabiti we Xitay tibabitini öz-ara sélishtursaq Uyghur tibabitining gherip tibabitige qanuniyet tereptin oxshaydighanliqini, shuning bilen birge pelsepiwiy qarash jehettin keskin periqlinidighanliqni bayqash bilen birge, Uyghur we Gherip tibabitining Xitay tibabiti bilen hichqandaq tereptin oxshumaydighanliqini hés qilimiz.Buni keltürüp chiqarghan asasiy amillar shu ilimlarni keship qilghan rayon, irsiyet, jughrapiye, kilimat we ilim-penning tekshisiz tereqqiyati….qatarliqlardur.
Bu hadisilerdin Xitaylarning tarixtin béri ikki deryaning arisida turup dunyani küzetkenlikini, Uyghurlarning bolsa asasliqi büyük Türkistannni merkez qilghandin bashqa, keng ketken Awropa-Asiya chong belwighini küzütüsh nuqtisi qilip, dunyagha nezer tashlighanliqini körüwélishqa bolidu.
Ilimdiki bu hadise Uyghurlarning wetinining, milliy mewjutluqining we milliy medeniyitining Sheriq bilen tarixtin béri hichqandaq baghlinishining yoqliqini, Uyghurlarning medeniyetining Gheripning ilim-pen tereqqiyati bilen parallil mewjut bolup kelgenlikini ispatlaydighan polattek pakitlarning yene birisidur.
Gherip pelesepisi, Uyghur-Türk pelesepisi we Xitay pelesepillirining hulini belgüligen tüp pirinsiplar ottursidiki periqler biz Uyghurlarning ulardin periqliq millet ikenlikimizning inkar qilghili bolmaydighan pakitidur.
Uyghur pelesepisidiki 1-Ot, 2-Su, 3-Hawa, 4.Tupraq….Gherip Pelesepisidiki 1-Madda, 2-Roh….Xitay pelesepisidiki 1-Qarangghuluq, 2-Yoruqluq… qatarliqlar ular arisidki periq we ortaqliqlargha baha bérishning bosughisidur!
Xitaylar qara we aq pelesepisini shimaldiki köchmen qewimlerdin kopiye qilghan. Xitaylarda birlikke kelgen bir pepesepe yoq bolghachqa, nurghun pelesepewiy éqimalr oxshash waqitta teng mewjut bolup kelgen, bu jehette bir milletlik shertini téxiche hazirlimighan.Shunga dunyada xitay pelesepisi deydighan bir pelesepe yoq!Eksiche sheriq pelesepisi. dégen nam qollinilidu.
Uyghur tibabiti 4-5 ming yil ilgirila iptidayi dawalashtin ilmiy we nezeriywiy usullargha tayinip dawalashni muhim kün-tertipke qoyghan, tarixi Gherip we Zhungyiche dawalashtin uzun bir ilim bolup, u treqqiy qilish jeryanida Xitay tibabitidek ichige bikiniwalmay dunyadiki yéngiliqlarni qobul qilish, özleshtürüsh we yéngiliq yaritish hésawida künimizgeche yétip kelgen.
Uyghur tibabitining késel dawalash métodi we piraktikisi bashqa milletlerningkidin exlaqiy, insaniy we ilmiy jehetlerdin téximu keskin periqlinidu.Uyghur tibabitige Uyghurlarning rohiy, pissixik we majaziy xususiyetliri kiriship ketken bolup, millitimizning medeniy hayatidiki issiq, soghaq dégendek köp uchraydighan atalghular, bu tibabetning alahiydilikini belgüligen.
Uyghur tibabitide issiq we soghaqning, höl we qurghaqning ottursidiki munasiwetlerning buzulishi ölüm yaki késelikni, tüzülishi hayatliq yaki ölümni keltürüp chiqiridu.
Uyghur tibabiti dorigerchilik we késel dawalashta qanche ming yilliq shanliq tarixqa ige bolup, bu jehette uning bilen riqabetlisheleydighanlar bek az!
Biz töwende Uyghur tibabitidiki dorigerchilik we késel dawalshtin addiy bir misal bérimiz.
Sörelme yötel, Astima (Nepes yoli yallughi) we Alerjiy(Riyaksiye xaraktirliq Astima) qatarliq késelliklerni saqaytishning mexpiy ritsipi mundaq…
Ikki dane enjür qéqi (qurutulmighan bolsimu boliwéridu) ni 24 saet sap Zeytin yéghigha chilap yumshutup, her küni ettigende nashtidin burun ach qursaqqa 6 ay izchil, üzüldürmey yep berse sörelme yötel, Astima(nepes yoli yallughi) we Alerjiydin bolghan Astima(nepes yoli yallughi) qatarliq késelliklerni tüp yiltizidn qurutup tashlaydu.
Enjür qéqi yaki yéngi enjürning 24 saet zeytin yéghigha chilanghanidin her küni ikki dane, nashtidin awal yep berse ashqazanni quwetlep, hezim qilish we madda almishishni yaxshilapla qalmay, aghriq toxtutidu, nepes yollirini rawanlashturidu.
Teyyarlash usuli:Her küni ettigende aghzi him itilidighan aq renglik kichik quruq shishege, yérimigha kelgüche zeytin yéghi quyup, yaghqa ikki dane qurutulghan(yéngisi bolsimu bolidu)enjürni pütün péti yaki ikki parchilap sélip qoysa, ertisi qarayida yéyishke hazir bolidu.Yep bolupla yene ikki dane enjürni chilap qoyushni adet qiliwélish lazim.
Enjür derixining notillirini tilip, uningdin chiqqan sütni muwapiq miqdarda istimal qilip berse bel, put, buyan qatarliq jaylarning ewrishimlikini saqlap, aghriq toxtutup herketni qulaylashturidu.
Yoqarqi késellikler Uyghurlarda keng tarqalghan bolup, uni dawalash üchün kétiwatqan meblegh az emes.Siz emdi bu xil addiy usul bilen, shu xil késelge giriptar bolghanlarni 20 Eurogha yetmigen iqtisad bilen dawalap, bashqilarni késelning we maddiy siqindichiliqning rehimsiz penjisidin qutquzalaysiz.
Sinap béqing, shipaliq bergüchi Alla, sewep qilghuchi siz bolup qalsingiz ejepemes!
Isingizde bolsun Uyghur tibabitige ayit kitaplarni oqup turung, ewlatliringizgha bu adetni ügütüng.Uyghur tibabitini ügünüsh Uyghurlar üchün peqet wujuddiki késelni saqaytish üchünla emes, téxidinmu muhimi milliy rohtiki késellerni saqaytish üchünmu intayin paydiliq!Bolup mu milliy mewjutluqimiz bügünkidek tehdit astida qalghan minutlarda, özimizni qoghdash üchün Uyghur tibabitige küchlük ihtiyaj tughuliwatidu.
Dunyaning qeyeride bolung bolmang sizning qéningizda tengritagh adimining gini saqlanghan halette bolidu.Késel bolsingiz dawamliq Xitay we Gherip tibabitige bash urmay, sizning mijezingiz, xaraktiringiz, exlaqiy qarashliringiz,irsiy alahiydilikingiz we giningizni shekillendürgen rohiy, maddiy hadisilerge téximu mas kélidighan Uyghur Tibabitige bash urung!(K.A)

13.09.14

 *****

Fredoom For Uyghur People!


Balilirimiz üchün güzel kélichek yaritish, jan kérek bolsa jan bilen, eqil kérek bolsa eqil bilen we mal kérek bolsa mal bilen meblegh salmisa we qettiy kéchiktürüse bolmaydighan hemmidin muhim projekittur!

 

*****

 

Ismi Qalghan, Rohi Ölgen Türkler

Korash Atahan


Türk démek eslide Uyghur dégen sözning bashqiche teleppuzi bolup, qudretlik, jessur, yéngilmes we birleshken dégen menini bildüretti, bügün namrat, ajiz, ishsiz, bilimsiz, jayil, nadan, arqida qalghan dégendek nomusluq menalarnimu üstige yükliwaldi!
Hazir dunyada Ismi qalghan, jismi yatlashqan we rohi ölgen bir ulus bar, men türkmen deydu, emma heqiqiy türkke oxshimaydu! Ularning mutleq köp qismi mustemlike astida qul bolup yashaydu! Düshmenler pütün yer shari miqyasida tuydurmastin uning méngisini yuyup, özini-özi halak qilidighan ösümlükke aylanduriwetken!
U özining türkligini bilidu emma türklerdin nepretlinidu, milliy kimligini shekillendürgen qediriyetlerni bilidu, emma u qediriyetlerning weyran qilinishini düshmen bilen hemkarliship, öz qoli bilen tizleshtüridu!
Özi üchün ishleshtin bashqilarning emride yashashni ewzel köridu!
Özining ziyinigha, düshmenning paydisigha ish qilidu, düshmenning zéhin kontoroli astida yashaydu.
Anglishilghini uningda ming yillar ilgirkidek ne ghurur ne wijdan, ne milliy roh we ne iman dégen nerse bar!
Özlirini ajayip chaghlaydu, hemmisi aq atliq sultanlardek chellide at chapidu, ajayip rohiy ghalibiyetchi, kölning süyi kérek bolghan yerge bir tamche tamghuzup qoyup, nijatkaringdek közüngge kiriwalidu!
Ular lapqa toq, ijrahat yoq! Bir-birining öle-tirilishi bilen kari yoq! Janiwardek yashawiridu eger bolsa qarni toq! Bir-biridin qorqup ibadet qilidu, Alladin qorqimaydu!
Ularning 7 devliti bar, emma 7 erepchilik itibari yoq! Eger ular toghra yolda bolghan bolsa, Uyghuristan, Türkmenili (Mussul, Kerkük) we Jenubiy Azerbeyjandiki qérindashlirimiz bügün bundaq yaman künge qalmighan bolatti!
Alemning u chétide bir Amerikiliqning burni qanisa dunya titirep kétidu, emma Uyghur we Türkmenler her küni minglap qirilip ketse, özini hür dep chaghlighan, musulman dep chaghlighan Türklerning bir dane qili tewrimeydu!
Eslide Insanliq Pul we texnilogiye emes Adimiyliktur!
Mana bu bügünki dewirdiki Türklerning resimi, biz Uyghurlarmu uning bir parchisi!
Bu Olus yer shari xaraktérliq oyghunishi kérek! Eslide 350 milyonluq Türkler yer sharidiki eng köp zimin we bayliq igisi bolushtin bashqa, rastinla bashqilarda kam uchraydighan eqil-paraset, jasaret we isil irsiy alahiyidilikke ige millet! Bizning güzel exlaqiy peziletlirimizni düshmenler ajizliq dep qarap, hujumni del shu yerdin bashlighachqa bügünki halgha chüshüp qalghan! Unutmasliq kérekki madda we sheyining xaraktéri özgermeydu! Ot yigen gösh, gösh yigen ot yimeydu! Tebiyitimiz Bürküt, Arislan we Böre iken, uni xatirlishimiz, ornimizdin des turishimiz lazim!
Hazir Türklerde bar bolghan devletler we teshkilatlarning hichbiri bu xeliqni qutquzalmaydu! Ulusimiz hichqandaq nersini arlashturmastin itnik qérindashliqni asas qilip, yer shari xaraktérliq yéngidin teshkilatlinishi lazim! Alla qan-qérindashlirimizning közini achsun, yolini ochuq, eqlini ziyade qilsun!(K.Atahan)
*****
16.08.2014 Germaniye

*****

 

Sultan Saltuq Bughra Qarahan We Uning Jamesi!

Korash Atahan
Qarahanlar Imperiyesi xaqani, herbiy alim, zamanisidiki yétük mutepekkur Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahan hezretlirining Sherqiy Türkistan Artushtiki Jamesi!
Sultan Saltuq Bughra Qaraxan hezretliri 920-yili Sherqiy Türkistanning Artush rayonida tughulup, Talas we Issiq köl etraplirida bolghan isyanchilargha qarshi urushta zeherlinip, 958-yili tughulghan yurtigha qayitish sepiride rebbimning rexmitige érishken.
Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahanning jinazisi qanche on ming dewlet erkanliri we awam puqralarning qétilishi bilen shahlar shahigha yarisha intayin debdebilik ötküzülgen bolup, méyiti yene Artushtiki Han jemeti qebristanliqigha depin qilinghan.
Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahan 26 yil seltenet sürgen bolup, qisqighine waqitta büyük türkistandiki pütün xeliqlerni Qarahanlar Imperiyisining bayriqi astida birleshtürüp, barliq qan-qérindashlirimizni mubarek Islam dini bilen shereplendürgen, rebbimizning arimizdin chiqqan birdion-bir yéqin dostidur!
Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahan seltenet sürgen dewir Sherqiy Türkistanla emes belki büyük türkistan urush oti ichide köyüp, özining külliridn yéngidin tughulghan yillar bolup, ilim-pen, pelesepe we sennet güllep yashnighan bir weziyet barliqqa kelgen. Büyük Alimlirimizdin El-Farabiy, Maxmut Qeshqiriy, Yüsüp Xas Hajip, Axmat Yükneki qatarliq ellamiler ene shu qutsal dewirning chaqnighan yultuzliri bolup hésaplinidu!
Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahan seltenet sürgen yillarda maarip we ilim-penge ehmiyet bérip, belki bügüngiche sozulishi mumkin bolghan qarangghuluqtiki hayatimizni yorutqan, Türk tarixida Islamni tunji qétim Devlet dini derijisige kötürüp, millitimizning hayatida ghayet zor burulush peyda qilghan büyük islahatchidur!
Yazma we aghzaki xatirilerde éytilishiche, bu jameni, Sultan Saltuq Bughra Qarahan hezretliri özi bir qolluq lahiylep inshah qildurghan! Janabiy Alla uning menggülük nur ichide yatqanini nésip qilsun!
Jamening bu körünishi orginaligha warisliq qilghan halda wetenperwer, milletperwer insanlarning maddiy yardimide 2000-yillarning béshida eslige keltürülgen bolup, eyni waqitdikisi 1944-yilidiki qara kelkünde örülüp chüshken!
Biz Uyghurlarning tomurida, U mubarek zatning qéni aqidu!Undin bashqa Salchuqlar Imperiyesi, Osmaniye Imperiyesi hem Abasiye Imperiyesi qatarliq büyük dewletlerning hökümdarlirining nesebi uninggha bérip chétildu!
Büyük ejdadimiz Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahandin Türk dunyasi, jümlidin biz Uyghurlar ming yillap, on ming yillap ghurur tuysaqmu azliq qilidu!

Aughust 2014 Gérmaniye

*****

 

Jennet Qushi

Korash Atahan

Ügettim, Ügetkin, Ügetsun!
Quyash halsizlinip, uning renggi we shekli barghanche özgirep kétiwatatti. Etraptikiler “Pétip kétidighan boldi”,”Alla yaman boldi”, “Emdi qandaqmu qilarmiz” déyiship chuqan-süren kötürdi! Pütün dunya zeherdek soghaq qarangghuluq déngizigha, xuddi ghayet zor kimidek chöküwatatti. Ademler hélila qétip qalidighandek, zhaqildap titreyti.
-Qandaq qilimiz?-dédi biraw. Awazidin kimlikini perq etmek qiyinidi.Emma uning yashinip qalghan birsi ikenlikini, yighlamsirap sözlewatqanliqini, qattiq ümitsizlengenlikini hés qilghili bolati.
-U bolmisa yashiyalmaymiz, qayturup kéleyli,-dédim ishench bilen.
Qara soghaqta kasildap titirewatqanlar, paraqqide külüshüp keti.
-Éliship qaptu,-dédi birsi.
-Shundaq,-dédi arqidin yene birqanchisi.
Bir az süknat höküm sürdi.Yer-asman soghaqtin zhaqildap titireyti.Bir minutqimu yetmeydighan bu süknat xuddi ming yildek uzun bilinip ketti.
-Toghra,-dédi, yashinip qalghan héliqi kishi, bir az hushini tapqandek qilip,-U bolmisa heqiqiten yashiyalmaymiz, qayturup kéleyli,-dedi yene sözini dawamlashturup.
Hemme birdek uning déginini testiqlashti.
Yalang ayaq, tikenlik muzni dessep yolgha rawan bolduq.Kimler bilen kétiwatqinimni bilmeytim.Ularning ayaq tiwishidinla men bilen kétiwatqanlarning xélila zhiqliqigha höküm qilghili bolatti.Biz shu yürgenche yol yürüp, yol yürgendimu mol yürüp, chingqi zawal waqti bolghanda, natonush bir yerge yétip kelduq.
Etrap qorqunchluq derijide timtas idi.
-Qebristan,-dédi birsi.
Etraptiki hich nersini periq etkili bolmayti…xuddi külli jahan alla burun tozghaqtek tozup ketkendek.
Aldirap ötüp kettuq, yoruqluqni baldurraq qayturup kélish ümidide. Barghanche ayaq tiwishi aziyip qéliwatqandek bilinetti. “Undaq emestu, manga shundaq tuyiliwatqan gep”,- dédim ichimde.
Ayaqlirimiz qirliq tashlar we yingnidek muzlarning destidin qanap ketkechke, yolimiz nem we yilliq bilinetti.Biz shu yürgenche yol yürüp, yol yürgendimu mol yürüp, qaq yérim kéche bolghanda natonush bir yerge yétip kelduq.Etraptin yirtquch haywanlarning hürkireshliri, jel-janiwarlarning nale-peryatliri kéleti.
-Dozaq,-dédi birsi.
Etraptiki hich bir nersini periq etkili bolmayti…xuddi külli jahan alla burun külge aylinip tozup ketkendek.Berdashliq bergili bolmaydighan tinzhiq hawa we achchiq is-tütek destidin erkin nepes élish mumkin emesidi. Aldirap ötüp kettuq, yoruqluqni baldurraq qayturup kélish ümidide. Barghanche ayaq tiwishi téximu aziyip kétiwatqandek bilindi.”Undaq emestu, manga shundaq tuyiliwatqan gep”,- dédim ichimde yene.
Ayaqlirim qirliq tashlar we yingnidek qoqasning destidin ötme-ötme töshük bolup qanap turghachqa, yolning tuzdek achchiq harariti jandin ötüshke bashlidi.
Men ayaq tiwishining heqiqiten aziyip ketkenlikini hés qildim.Kétiwatqan yolum qurghaq, choghdek we tuzdek bilinetti.Barghanche halsizlinip bériwatqinimni tuyup turattim.Ghelite yéri ayaq tiwishi rastinla aziyip ketken bolup, men mangsam méngip, tursam toxtayti.
Biz shu yürgenche yol yürüp, yol yürgendimu mol yürüp, Tang seherde natonush bir yerge yétip kelduq.
Yürügümde yéqimliq bir tuyghu peyda bolushqa bashlidi,asanliqche periq etkili bolmaydighan yéqimliq bir sadani we gül hidigha oxshap kétidighan, ademni mest qilidighan allaqandaqtur bir puraq kéletti qeyerdindur.
-Jennet,-dédim özemge özem asta pichirlap.
Uzaqtin, nahayiti uzaqlardin nur we yoruqluq manga qarap qushlardek uchup kélishiwatatti.Qanat we quyruqliri ajayip nazuk, uzun we ewrishim bolup, pütün alemni qaplap, subhiyning selkin shamilida lerzan lepildeyti…Közliridin xatirzhemlik, ümid, ishench we bextiyarliq bahar yamghuridek yéghip turatti!
(K.Atahan)

09.08.014 Gérmaniye

 

Milletning kélichigi we uning inshahati!

 

Korash Atahan


Eqilliq milletler küchetni özi üchün emes, uning méwisini yiraq kelgüsi nesillerning yéyishi üchün tikidu! Ewlat terbiyeligende haywanlardek özining shexsiy jénini béqishini meqset qilip emes, milliy rohni perwish qilip, weten we milletni qudret tapquzush qurulishigha matériyal hazirlashni nishan qilidu!
Shunga eqilliq milletlerning kélichigi tashtin sélinghan binadek saghlam, mukemmel, güzel we menggülük lahiylengen bolup, uningdin shu milletning 500 yil, 1,000 yil hetta 10,000 yil kéyinki mezmut halitini körgili bolidu! (K.Atahan)

 

*****

 

Söyünglar, söyülünglar, söyündürünglar! 

Korash Atahan

IMG_0968


*Özini özi halak qilishqa aldiraydighan, tizla ötüp kétidighan sheyi we hadisilerge bekrek aldinidghan insanlar, janiwarlar we jinlarning arisida yashash üchün kérek bolidighini yenila sebir, sadaqet we semimiyet!
*Pétish aldida turghan quyashning patqini, öchüsh aldida turghan yultuzning öchkini, chöküsh aldida turghan kémining chökkini yaxshi! Qoyash patmisa qoyash tughulmaydu, yultuzlar öchmise tanglar atmaydu, kémiler chökmise déngizning süyi chékinmeydu!
*Rezillik bolmighan bolsa güzellikning, nepret bolmighan bolsa muhabbetning, asiyliq bolmighan bolsa sadaqetning qimmitini hés qilghili bolmayti!
*Bichare insanlar, bichare janiwarlar we bichare jinlar silerge heddin artuq bexitmu we heddidin artuq bexitsizlikmu yarashmaydu! Herqandaq ishni heddidin ashuriwetmenglar!
*Zalimlarning közliri kör bolidu, yashliri yamghur bolup yaghidu, qanxorlarning qolliri sunidu, qanliri derya bolup aqidu!
*Siler yashisanglarnu, ölsenglermu we öltürsenglermu beribir hemminglar büyük bir halaketke qarap kétiwatisiler! Herkim özining qilghanlirining jawapkari!
*Urush we tinchliqning, dost we düshmenlikning, muhabbet we nepretning, güzellik we rezillikning chek-chigirisi we ölchimini unutmanglar!
*Söyünglar dostunglarni söyünglar, söyünglar düshmininglarni söyünglar, söyünglar özünglarni söyünglar!
*Silerning söyülüshünglarning aldinqi sherti yenila shertsiz söyüshtur!
*Söyelmisenglar, söyülelmisenglar, söyündürelmisenglar halinglargha way!
Undaqta sewebinglardin tökülgen qan we aqqan yashning ichide boghulup halak bolisiler!Söyelisenglar, söyilelisenglar, söyündürelisenglar,hayatinglar we ölüminglar muqeddes kitablarda tilgha élinghan shehidlerningkidek shadliq ichide bolidu!(K.Atahan)

29.10.14

 *****

Biz Yashawatimiz, Emma Hich Bir Ishtin Xewirimiz Yoq Yashawatimiz!

Korash Atahan

 

* Epsaniyet bilen riwayet, riwayet bilen xiyalet arliship ketken bir dewirde yashawatimiz!
* Insanliqning itibari tarixta körülüp baqmighan derijide yerge urulghan bir dewirde yashawatimiz!
* Hemme nerse bir-birining, hetta bezide özi-özining küshendisige aylinip ketken bir dewirde yashawatimiz!
*Dost bilen düshmenning chigirisini ayrish ölchemliri gumran bolghan bir dewirde yashawatimiz!
*Jennet bilen dozaq, hayat bilen ölümning otturisida közge körünmes bir karidor insha qilinghan bir dewirde yashawatimiz!
* Melekler dargha ésilidighan, sheytanlar chellide at chapidighan bir dewirde yashawatimiz!
* Qattiq jisimlar bilen soyuq jisimlarning, soyuq jisimlar bilen gazsiman jisimlarning perqi yoqalghan bir dewirde yashawatimiz!
* Reb bilen maddining, madda bilen rohning, hayatliq bilen ölümning orni qalaymiqanlashturiwétilgen bir dewirde yashawatimiz!
* Mektepler, kütüpxanilar we ibadetxanilar chölderep, diskotek, qimarxana we pahashixanilar awatlashqan bir dewirde yashawatimiz!
* Medeniyet bilen güllinip we yene medeniyet bilen xaniweyran qiliwétilgen qap-qaranghu bir dewirde yashawatimiz!(K.Atahan)

*****
28.10.14 Gérmaniye

 

 

Ikki Shier 

Korash Atahan

Mén we Qebrem

Men su, Sen ot, Men hawa, Sen tupraq…
Aqimiz birlikte,
Köydürmiz bir-birimizni,
Uchimiz hayatliq deshtide,
Men kötürüp séni yashaymen yelkemde,
Sen menggülük qamalghan nur qebremge,
Manga Séning, Sanga Méning qedrim yüklengen!

Hey méning qebrem,
sen ölümning yürigini ezgen tash!
Hey méning qebrem,
Sen ilahiy yoruqluq qarangghuni köydürgen!
Hey méning qebrem,
qiynima özüngni köz yéshi yaltirighan bashaqlarda!
Hey méning qebrem,
munglanma shebnem lighirlap turghan yapraqlarda!

Hey mening qebrem…
Ot- kéchiler köygen,
Hey mening qebrem…
Su-yultuzlar aqqan.
Hey mening qebrem…
Hawa-boranlar uchqan,
Hey mening qebrem…
Tupraq- chaqmaqlar chaqqan!

Hey méning qebrem…
Sen su, Men ot, Men hawa, Sen tupraq…
Sen manga, men sanga ashiqlardek chömülgen!
Men su, Sen ot, Sen hawa, Men tupraq…
Sen manga, Men sanga ayrilmasqa kömülgen!

Men Su, Sen ot, men hawa, Sen tupraq…
Aqimiz birlikte,
köydürmiz bir-birimizni,
uchimiz hayatliq deshtide,
men kötürüp séni yashaymen yelkemde,
men menggülük qamalghan nur qebrengge,
Sanga méning, manga séning qedring yüklengen!

 

19.10.14 Gérmaniye

*****

Méning Qebrenamem!

Oghuzhanning Xitabi

Méning qebrem…
Sen su, Men ot, Men hawa, Sen tupraq…
Sen manga, men sanga ashiqlardek chömülduq!
Men su, Sen ot, Sen hawa, Men tupraq…
Sen manga, Men sanga ayrilmasqa kömülduq!

-Küresh Atahan
20.10.14

 

*****

Milliy Iptixarliq Tuyghusi we Milletning Kélichigi!

Korash Atahan

Ügettim, Ügetkin Ügetsun!
Uyghur medeniyiti 10 ming yilliq shanliq tarixqa ige bolup,bügünki künde perde arqisidiki qarangghuluq küchler teripidin ortaq yoqutiwitish obyékti bolup qaldi.Ular Uyghur millitini, bir étnik topluq süpitide tarix sehnisidin süpürüp tashlashni meqset qilghan bolup, weten ichi we sitritida öz-ara hemkarliship herket qilmaqta!Xelqimiz milliy kimligi jümlidin milliy medeniyitini qoghdap qélish üchün bar imkanlarning hemmini ishqa séliwatqan bolsimu, her türlük tehditlerdin toluq qutulup ketkini yoq!

Biz Uyghurlar bilen paralil yaki oxshash jemiyette yashawatqan bir qisim milletler, milliy kimliki we milliy medeniyitini qoghdashta ijabiy qedemlerni alghan bolsa, biz Uyghurlar xuddi milliy kimlikimiz we medeniyitimizdin özligimizdin uzaqlishiwatqandek halette sistimliq we programmiliq shekilde yatlashturulmaqtamiz! Tibet we Tungganlargha qaraydighan bolsaq, ulardiki milliy iptixarning barghanche küchlinip bériwatqanliqini körümiz! Biz Uyghurlarning milliy kimliki bir tereptin düshmen küchlerning mexpiy pilanliri sewebidin ajizlishishqa qarap yüzlengen bolsa, yene bir tereptin bizning meniwiy medeniyet, maddiy medeniyet hadisillirige bérip chétilidighan qurulushlarni milliy alahiyidilikimizge uyghun shekilde pilanliyalmighanliqimizdin boliwatidu.

Biz Xitay we xitayning mustemlike rayonlirigha nisbeten ayrim bir étnik xeliqqe oxshighinimiz bilen, bashqa rayonlardiki xeliqler bilen bolghan perqimizni rushen békitelmigenlikimiz üchün, dunyada ayrim bir millet dégen obrazni téxi tikliyelmiduq!Diniy, kultural we siyasiy meselilerde milliy alahiydilikimizge alahiyde yer bérishke sel qarawatimiz! Biz milletchilikimiz yéterlik dep qaraymiz, emma biznning milliy iptixarliq tuyghumiz intayin ajizliship ketken bir dewirde yashawatimiz. Bügünki künde Uyghurda Tibet yaki tungganlarchilik milliy iptixar yétilgen bolsaidi, weten nahayiti tiz azat bghan bolatti.

Xelqimiz qanche ming yildin béri bügünki kündimu zamaniwiyliqini hich yoqatmighan, kötürüp yürüshke eplik, herqandaq kéyim-kéchek bilen maslishidighan, mol we renggareng milliy medeniyitimizde yaquttek julalap turghan türi köp, lahelinishi addiy we körkem doppini etiwarliq ata mirasliri qatarida qoghdap kelmekte.Uyghur doppisi méditsina, pelesepe, din, sennet, algébra, astirnomiye we tarix qatarliq köp xil ilimlargha munasiwetlik mezmunlar gireleshken bir eser bolup, uningdiki motiflarning hazirgha qeder siri échilghini yoq!

Uyghur doppilliri, her xilliqi, tikish we keshtilesh jehettiki pirinsipchanliqi we oxshashliqi jehettin alahiyde özgichilikke ége bolup, dunya medeniyet ghezinisidiki tengdashsiz mirastur!

Dunya milletlirining medeniyitide Uyghur xelqide bar bolghan doppining peqet bir türi yaki shu doppidiki melum bir motif(Milliy Imag) we yaki adettiki bir belgidek nerse bar bolghan bolsa özlirini alahiyde medeniyetlik sanaydu. Uni bayraqliri, dewlet giribi, milliy bankillirining simiwoli, pul we imfort-ikisport pay-cheklirining belgüsi…qatarliq nurghun tereplerde etiwarlap ishlitidu!

Xelqimiz ming yillardin béri milliy kimlikimizning belgüsi süpitide qoghdap kéliwatqan doppa medeniyiti zamanisigha layiq tereqqiy qildurulmighan bolup, buning seweplirining biri xelqimizning bash kéyimi enenisige yéterlik ehmiyet bermigenlikidin bolmaqta. Hazir arimizda shu qeder güzel doppimizni kiyishtin nomus qilidighan mangqurtlarmu az emes! Uyghur kéyim-kéchekliri tarixning dehshetlik buran-chapqunlirida éghir sinaqlardin ötken bolup, uning insan oghlining yaritilishi yeni jismaniy we rohiy alahiydilikini téximu güzelleshtüridighanliqi heqqidiki heyranliq xelqara jemiyette barghanche kücheymekte!

Doppa dunyadiki bash kéyimlirining ichide Uyghurlargha eng yarishidighan kéyim-kéchekning biri bolup, doppa kiygen erler söletlik, doppa kiygen qizlar sülketlik tesir béridu.Tariximizda medeniyet jehette arqida qélish, iqtisadiy jehette namratlishish, siyasiy jehette qul qilinish sewebidin, xelqimiz rohiy we jismaniy jehettin chuwalchaqliship, tashqiy körünishimiz tarixtikige oxshimayla qalghan bügünki künde, uyghurlarni bir étnik topluq yeni musteqqil millet qilip körsütidighan bayliqlirimizning biri doppa bolsimu, bezilerning bashqa milletlerni dorap kiygen bash kiyimliri ademning könglini élishturidu.Bundaqlar özining jismaniy we rohiy tereplerdiki eyiplirini doppa qatarliq milliy kéyim-kécheklirimiz bilen bizey démeydu, manglur xitaylardek yürse yüriduki,pakistanliq we afghanlarning kültektek bash kéyimini, éghi yoq ishtanlirini, we ereplerning xalta köyneklirini kiyiship,diwanidek setliship yürse yüriyduki, doppa kiygenlerni kemsitidu, doppigha yéqin kelmeydu, kéyishni teshebbus qilghanlardin yirginidu.

Nöwette Uyghur kiyimlirige Uyghurlarning qiziqishining töwen bolishi, Uyghur yémeklirige Uyghurlarning xéridar bolmasliqi milyonlighan qiz-yigitlirimizning ishsiz qélip, yat ellerde sersan-sergerdan bolup yürishinila keltürüp chiqarmay, milliy rohtin yatlishish hadisinimu keltürüp chiqarmaqta! Milliy rohiy ajiz xeliqlerde milliy iptixarliq tuyghusi ölüp, hemme tereptin yat milletlerge qulchiliq qilidighan ang yétilidu.Bu xil ang milletning iqtisadiy, siyasiy, sotsiyal we kultural enenisini buzup, étnik topluqlarning kolliktip yoqulishini keltürüp chiqiridu.Shu seweptin tehdit astidiki milletler, tarixiy enenilliri arqiliq milliy kimlikini muhapizet qilip, öz xelqining milliy iptixarini oyghutup turidu.

Men tordin Tungganlarning bir qétimliq diniy bayramda, milliy kéyim-kécheklirini qandaq istimal qilghanliqini körüp, biz Uyghurlarning bu jehette bek ajizlap ketkenlikimizni, yaki milliy medeniyitimizdin barghanche uzaqliship, bashqa köp-xil medeniyetlerning buzghunchiliqigha uchrawatanliqimizni hés qilip, intayin ghezeplendim!

Sen Uyghur bolsang bashqa ishlarni qilishtin awal, eng deslepte tungganlarning bu jehettiki alahiydiliki heqqide yaxshi oylan.Ularning kiyim-kéchekliri özige xas xususiyetke ige bolsimu, bu jehette Uyghur kéyim-kécheklirining qoligha su quyup bérelmeydu! Shunche mol medeniyetni özige yughurup, güzellikte tengdashsiz ülge yaratqan, Uyghur kéyim-kécheklirini tereqqiy qildurush, markilashturush, bashlamchiliq bilen sétiwelip ishlitishni her bir uyghur wijdaniy buruchum, dep qarisa, shu arqiliq milliy iptixarliq tuyghumizni küchlendürüp, milletning kélichigini kapaletke ige qilishning daghdam yolini achqili we iqtisadiy jehettin arqida qéliwatqan, namratliq destidin ingirawatqan xelqimizge ünümlik yar-yülek bolghili bolidu!

Biz milliy kéyim kécheklirimizge, folklorimiz we her türlük örpi-adetlirimizge heqiqiy ige chiqalisaq, hich bolmisa xitay ölkilliride éghir milliy xorluqqa uchrawatqan hede-singillirimizni xizmet we turaqliq iqtisadiy kirimgha ige qilip, ularni ar-nomus we qulluq zenjiridin azat qilalaymiz! Bu heqiqiten büyük bir milliy inqilap bolidu!

Töwendiki resimde tungganlar özlirining bash kéyimi bilen sürlük, heywetlik, küchlük, jasaretlik körüngen.Uyghurlar namaz oqughan camening aldida tartilghan resimlerge qarisa, u yerde xuddi xitay dölitidiki 56 milletning hemmisi bardek körinidu.Bu échinishliq hadisini özimiz keltürüp chiqarduq!Tungganlarning bir yerim milyart düshmen ichide qandaq tik turghanliqining özimu biz uyghurlar üchün qattiq oylunishqa tégishlik bir möjize bolup, uning seweplirining biri, ulardiki buninggha oxshaydighan milliy xususiyetlerdur!Qarang bu tungganlargha, bundaq bir milletni körgen düshmen qorqunch ichide qalidu!

Tungganlar xitayning destidin aldirap, bir milliy dewlet quralmasliqi mumkin, bu tungganlarning biz Uyghurlargha oxshimaydighan yéri, lékin ular diniy itiqatta tallighan yolining toghriliqi, emeliyetchanliqi, milliy iptixarliq tuyghusining küchlükliki, ejdatliri shekillendürgen milliy enenillirige bolghan tewrenmes sadaqiti qatarliqlar seweblerdin étnik, kultural, iqtisadiy we siyasiy heq hoquqlirini baturluq bilen qoghdap kéliwatidu!

Hey eziz millitim, doppa we shuninggha oxshighan milliy kéyim-kécheklirimiz, biz üchün peqet bir bash kéyimi emes!Uninggha tariximiz, medeniyitimiz, diniy itiqadimiz, milliy örpi-adetlirimiz, siysiy ghayimiz qatarliq nurghun heqiqetler yoshurunghan!

Uyghur kéyim-kéchekliri jümlidin Doppa uyghurlarning milletchilik éngining möjizige tolghan xezinisi!.Bizni biz qilip turghini tilimiz, qénimiz, kulturimiz, dinimiz we ata miras wetinimiz! Doppa qatarliq milliyche kéyim-kécheklirimizning chirayimizni, hesiyatimizni, tuyghumizni, herkitimizni, pikirimizni, hayatiy küchimizni, ghayimizni qeyitsiz, sheritsiz dunyagha jakarlap turghan engüshter ikenligini Unutmayli! (K.Atahan)

11.08.14 Gérmaniye

 

 

Uyghur Tilining Yéngi Elib-Berme!si

Korash Atahan

150759_660725987377426_8812552653500263876_n

Ügettim, ügetkin, ügetsun!
A-Al, E-Ebediy, B-Berme! C-Compiyutér, P-Pizika, T-Tapancha, J-Jornal, Ch-Chiraq, X-Xémiye, D-Dewlet, R-Rehber, Z-Zawut, Zh-Zhengchi, S-Soqash, Sh-Sheher, Gh-Ghelbe, F-Fabrika, Q-Quran yaki Qural, K-Küresh, G-Golobus, Ing-Ingek, L-Lampa, M-Musteqilliq, N-Nomus, H-Hüriyet, O-Oghuzhan yaki Ot, U-Uyghur, Ö-Ömlük, Ü-Ürümchi, W-Weten, É-Éliktir, I-Istiqlal, Y-Yol!
Qanche ming yil Élib-Berni ügenduq, emdi Élip-Bermenimu ügineyl
1)Zémin, 2)Qan, 3)Til,4)Kultur we 5)Dinni rebbimdin amanet süpitide alding!Berme, berseng jehennem azabigha qalisen!
Hey Uyghurlar yolunglar kündüz bolsun! Tünji qétim özenglar tüzgen ABC bilen yüz körüshtünglar!

*****

Ailem, Millitim We Men

Korash Atahan

10712893_1508064659452287_4836778138751253864_n

Ailini yaxshi pilanlash milletning kélichigini pilanlash démektur.Ejdatlardin amanet qalghan qan, til, zimin, din we medeniyetni kélichek ewlatlargha aman-isen miras qaldurush ajayip iptixarlinidighan bir ishtur.Her bir kishining ata-buwasining bashlighan yoli, ailesining we ewlatlirining bahasi we bedilining néme bolishidin qettiynezer dawamlashturidighan yoli bolup, bu yol milliy yolimizning ayrilmas bir hüjeyrisidur.Bu hüjeyrining saghlam ösüp yétilishi öz nöwitide milletning kolliktip saghlamliqigha tesir körsütidighan amil bolup, uninggha alahiyde diqqet qilishqa we ehmiyet bérishke  erziydu.

Méning ismim Korash/Küresh. Bu sözning Uyghur tilidiki ilgirki “Arislandek hemra” dégen menisi untulghachqa, bu isim manga bérilgende peqet hazirqi zaman Uyghur tilidiki shiddet qollunush, hayat-mamatliq élishquchi, Jengkchi… menisidiki Küresh yaki Küreshchan dégen shekli asas qilinghaniken.Tebiyki uningda ata-anamning muhim arzu armanliri ekis ettürilgen bolup, isimdin ular qurghan ailining medeniyet sapasini köriwalghili bolidu.Biz Uyghurlarda isimni perishte qoyidu, dégen neqle bar.Dadam manga Küresh, erkek qérindishimgha Erkin dégen isimni tallighanken….aqiwiti oylighandek boldi.Isimning alayide bir waqitta, alahiyde bir seweptin qoyulghanliqi chiqip turidu.

men-we-anam (1)

Ailini uzaqni körerlik bilen qurush, Isimni meqsetlik, chüshünüshlik we milliy rohqa uyghun qoyush insanning hayatining bashlanghuchidur.Isimni öz nöwitide meqsetlik, chüshünüshlik we milliy rohqa uyghun qoyush insangha körsütülgen büyük ikramdur.Isimlar milliy iptixarliq tuyghusigha toyunghan bolsa téximu yaxshi bolidu.Aile qurghanda we perzentlerge isim tallighanda awal milliy ghayimizge, enenimizge, tariximizgha, ata-buwillirimizgha hürmet körsütishimiz, ularning mangghan yolida méngishimiz andin qérindash we dindash xeliqlerning shundaqla yat milletlerning medeniyitimiz we örpi-adetlirimizge uyghun kélidighan tejribiliridin paydilinishimiz lazim.Xelqimiz ming yillardin béri aile qurush we aile ezalirigha isim tallashta dunyada tengdishi yoq güzel adetlerni shekillendürgen.Aile qurush we perzentlerge isim tallashta isil enelirimizni özimizge ishengen halda jan tikip qoghdash lazim. Shundaq qilghanda bir aile yaki jemet kishillirining isim we famililiridinmu weten-millet üchün paydiliq netijilerge ige bolghili bolidu.Bizde öyge kirseng unutma, chigh choruqungni qurutma- dégen maqal bar.Isim aile ezaliri we bir jemetning istitik éngi, kolliktip xaraktéri, mijezi, qiziqishi we ghayisini ipaydileydu.Dunyadiki herqandaq xeliqning adem isimliri Uyghur adem isimlirining serxilliqigha yételmeydu.Bu aile qurush we perzentlerge isim tallash ewzellikni jari qildurush meniwiyet qurulushimizgha alemshumul hayati küch béghishlaydu.

Ümer dadamning ismi bolup atisining ismi YASIN, Atahan bizning ata jemet famile namimiz. Ailimiz qanche ewlat meripetperwer, rayish we teqwa kishilerdin qurulghan bolup, oxshimighan dewirde weten-millet üchün paydiliq ishlarni qilidighan yaramliq kishilerni yétildürüp chiqqaniken. Dadamning déyishiche hemmila adem bilidighan Sabit Damullam, Memtili Ependi, Heyrulla Nizamidin, Zunun Qadiri… qatarliqlar bizning jemetimizdin iken.

IMG_3142
Yurtimiz artushta bashqa millet uyaqata tursun, hetta uruqimiz buzulup kétidu,  dep qanche ming yillardin béri perzentlirining bashqa yurtluq Uyghurlar bilenmu öylik-ochaqliq bolishighimu yol qoymay kelgen  qayidisi baridi. Men ata-anamgha köp xizmet ishlep,  xoshna yurtluq sap qanliq bir Uyghur qizi bilen öylinip 4 perzentke ata-ana bolduq. Ümer YASIN Atahan (1941-2009) bu ailidiki 5 kishining men we 4 perzentimning yiltizi, atisi shundaqla ustazi bolup taghisi Heyrulla Nizamiddinning himayisi we terbiyiside chong bolghan.Ümer YASIN Atahan (dadam)ning déyishiche chong dadam Yasin Artushta tughulghaniken, dadisidin ailiside bashlanghuchtin aliy mektepke qeder tibbiy telim-terbiye alghan yaqa yurtluq kimliki qarangghu bir kishiken.
Chong dadam YASIN Ibray tilidiki erep yéziqida yézilghan resimlik xurum tashliq kona bir kitapni oqup kisel dawalaydighan we ibadet qilidighan, erep-paris tiligha pishshiq tijaretchi kishikentuq…
Chong dadam kök közlük, qizil chachliq, saqal-buruti qoyuq we büdre orta boy, at yüzlük, ora köz, qizil tenlik, yerlikning sözi boyinche sérighot kishikenduq.Beziler chong dadamni bu kishi Injil oquydu, dégende hergiz undaq emes, bu Allaning birlikini testiqlaydighan Ibrahim Xelilullaning kitabi, deptiken.
Chong dadam eshundaq söz-chöchekler sewebidin Artushtin köchüp ketkechke, dadam 7-8 yashlarda uningdin ayrilip meshhur inqilapchi, ustaz Heyrulla Nizamiddin ependining himayiside yashashqa mejbur bolghaniken…
Dadamning dep bérishiche chong dadam xuddi dadisidekla hayati boyinche kimlikini yoshurup we hetta uruq tuqqanlardinmu qéchip yürüp yashighanken…Kishini tolimu epsuslanduridighini ailimizdikiler bu dewqandaqtur chüshünüksiz sewepler tüpeylidin milliy enenimizni qayrip qoyup bashqa milletning jümlidin ereplerning ismini aile ezalirimizgha ishengüsiz derijide qoyushqa bashlighan.Chong dadamning Artush meshetlik xotuni Humarhandin 4 oghli bolup chongining ismi Sawut Qarim (Sawud demullam shehit qilinghanda uning ismi bérilgen, mukemel Islam Ülimasi),qalghanlirigha 3 Islam xelipisining ismi qatar bérilgen bolup, ikkinchisining Abubekri, üchünchisining Ümer (dadam), törtinchisining Osman idi. Bu aile eshu kishiler bilmeydighan, dunyadiki eng yaxshi kitaplarning jewhiri yighilghan xurum tashliq kona kitapning destidin jiq herej tartti.
Dadamning késel dawalash üchün oquydighan ayetliri we adem hem haywanlarning tire siritidiki ösmini ofiratsiye qilip dawalighanda oquydighan dualirimu chong dadamdin kichigide üginiwalghan, biz tesewurmu qilalmaydighan bashqa bir tilda idi.Dadam kichik waqtimda balam Küreshchan doxturluqta oqungla, doxturluq ata kespimiz, rebbim xalisa ölüshtin awal bu xil késel dawalashni silige udum qaldurup kétimen, dégenidi.
Dadam yene, doxturluqni chong dadam Italiyede ügünüptiken…Italiyening ademliri kündüzi ademdek yashaydu, kéchisi Itqa aylinip kétidu, dégenidi, Men dadamning nimishqa undaq dégenlikining tégige yételmidim…belkim unungghimu dadisi shundaq dégen bolsa kérek. Epsus doxturluqta oqimay edebiyatta oqudum we dadam wapat bolghanda yénida bolalmay qaldim…U wapat bolushtin awal anamgha, Küreshchan qayitip kélimen, degenidi, kelmidi, éytidighanlirim men bilen kétidighan boldi, dégeniken…

mening-ailem-2
Ailimiz maaripchi ailisi bolup, dadam heqiqi Uyghur qizi anam Xeyrinisahan Turdi bilen öylük-ochaqliq bolup, 6 perzent yétishtürdi.Men balilarning chongi. Biz 6 bala xuddi chölde anamning ikki teripide qeddini kirip, saye tashlap turghan 6 tüp derexke oxshaymiz.Dadam eshu chöldiki tar, qisitliq we xeterlik muhitta bizni adem qilghuche körmigenni kördi.Ailidin kelgen terbiye bizni chidamliq, pidakar, qeyser, bilimlik we exlaqliq qilip yétishtürdi.
Jemetimiz démisimu bir kitapqa oxshaydu. Uni oqush üchün bilimdin bashqa alahiyde bir qabiliyet kérek bolup, men özemni uning yaxshi oqurmini we terjimani, dep qaraymen.Ata-bowilirim esirlep ishletken eshu xurum tashliq kona kitap hazir gerche qolumda bolmisimu, eshu kitapning ailimizge némilerni miras qaldurup ketkenlikini obdan bilimen. Bu meniwiy mirasta yézilghini yenila ziminigha, qénigha, tiligha, dinigha, medeniyitige sadaqetmenlik bilen xizmet qilish bolup, uni mening ewlatlirimgha, ewlatlirimning yene ewlatlirigha, ewlatlirimning ewlatlirining yene ewlatlirigha…üzüldürmey miras qaldurishi hemmidin muhimdur!

 

10714148_702388339836394_5361148014728954717_o
Ata! Séni séghindim, Séni séghiniwatimen, Séni menggü séghinimen!
Baba! Seni özledim. Seni özlüyorum. Seni sonsuza dek özleyeceğim!
Father! I have missed you. I do miss you. I shall forever miss you!
—————-————————————–
Atam Ümer Yasin Atahan méning dadam, tunji we axirqi ustazimidi. U belki men menggü körelmeydighan yerge ketti, bu manga hemmidin yaman elem boldi!
Wetendin ayrilghanda uninggha “Atahan könglüngni yérim qilma, oghlung eng köp bolghanda 8 yilda qayitip kélidu”, degenidim.U eyni chaghda késel idi.Wedimizge asasen méni tolimu teste saqmu-saq 8 yil kütti.Oghlini bir qétim körüwélish arzusigha yételmidi.
Atam Ümer Yasin orunup baqti kélelmidi, menmu baralmidim! Axiri millitimiz we ailimiz üchün eng taleysiz bolghan 2009-yili Allahning rehmitige qawushti!
Atam Ümer Yasin Uyghur zamaniwiy maaripining bayraqtari, ot yürek milletperwer shair Memtili ependining tuqqini we oqughuchisi, milliy qehriman Heyrulla Nizamidin ependining ataq balisi we oqughuchisiidi.
Atam Ümer Yasin wapat bolup 5 yildin kéyin, uning hayat chéghida eng yaqturup keygen bir qur kastum-burulkisi, koptisi we galastuki, u kélip körüp kétishni arman qilghan tunji perzenti, oqughuchisi, iz basari we jan-jigiri oghli yashawatqan Gérmaniyege yétip keldi.Men yürekni qan qilidighan hesret we nadamet bilen uni kéyip, galastukni taqap özemge-özem essalamu eleykum Ata, xush kepsiz öyge kiring, dédim.Eger kéyimler kelmigen bolsa qachanghiche hayatning bu bihushchiliqida yashaytimkin tang bilmeymen.
Biz deslepte bir meydan xetme quran qilghandin kéyin, qayide boyiche tinchliq-amanliq sorashtuq we özemni dadamdek egeshtürüp öyini aylandurdum.Ata bu sen téxi körmigen newrilliring, qara ularni körgenting,emma chop-chongla bolup ketti, mana bu bizning bayraq, qara bu bizning kompeyuter, qara bu bizning yataq öy ,qara bu bizning saray öy, quyash kötürülgende uning nuri deslepte bu penjiridin chüshidu, qara bu kitap ishkawi, biz namazni bu yerde oquymiz..,
Biz bir-qanche kün mana mushundaq paranglashtuq,hal-mung bolduq, dertleshtuq, bille olturup bille qoptuq. Men qanche yildin béri özemni adem emes matériyaldek yaki asmandin tokkide chüshüp qalghan tashtek we yaki yerdin ünüp qalghan bir ösümliktek oylap yürgentim.Emdi qarisam menmu insan oghi ikenmen.Méningmu Ata-anamning barliqini xatirlidim.Men uningdin bu qeyer men kim, dep soridim, u yéziq üstilide turghan bürküt chöjisining béshi we kökte kérilip turghan qanitini siylap turup, bu gérmaniyediki artush, sile mening chüjem, dédi. Men atam bilen mushu terzide bolsimu uchrushup, andin uninggha atap yézilghan bu tunji eserge qelem tewritiwatimen.
Atam Ümer Yasinning pütün hayati ejdatlar kötürgen meripet meshelini jan tikip qoghdash we kéyinkilerge miras qaldurush bilen ötti. Atamning pütün hayati Uyghur maaripini perwish qilish, qoghdash we güllendürüshke béghishlanidi.Atamning pütün hayati peqet jénini jan itidighan janiwarlarni emes, millet qeyerde ihtiyajliq bolsa shu yerge barliqini béghishliyalaydighan pidakar ezimetlerni terbiyeleshke béghishlanghanidi!
Atam Ümer Yasin 1958-yili Artush Darilmuelliminni püttürgendin bashlap, 1998-yilighiche 40 yil mektep dériktori, qoshumche matématika we edebiyat oqutquchisi bolup ishlidi.Uning oqutquchiliqtin bashqa, Doxturluq (Atisidin udum qalghan ailiwiy retsip arqiliq adem we haywanlarning bedenining siritidiki herqandaq ösme késelliklirini yerlik usulda opiratsiye qilip dawalash), binakarliq, sirchiliq, eynekchilik, neqqashliq we baghwenchlik hüniri baridi.Uningdiki nahayiti üstün teshkillesh qabiliyiti, oqush püttürgen yilidin bashlap, bir ömür mektep dériktori bolup xizmet qilishqa sewep bolup qaldi!
Atam Ümer Yasin aq-sériq, közi köküsh, chach-saqalliri qongur, orta boy bir kishi bolup, hayati boyi xuddi méngip yürgen bir mekteptek etrapqa bilim we hüner uruqini chéchip, xeliq arisida yoquri abroy qazandi.Shundaqtimu kemter we kichik pielidi.Atamning bu teripi, jemiyet we ademlerge toxtimay yoquridin qaraydighan anamgha bir ömür yarimay ketti.
Men közümni yumup uni oylisam, xiyalimgha dayim qarangghuluq we buranchapqunlarda qeyserlik bilen uchiwatqan bir Kartal kélidu.Men uningdin, u méning atam bolghanliqi üchün emes,belki bir ömür shertisiz we tamasiz weten-millet üchün xuddi qarangghuluq we buran-chapqunlargha bash egmey küresh qilghanliqi we méning tunji hem axirqi ustazim bolghanliqi üchün pexirlinimen!
Biz 6 bala uni atahan, anamni anahan dep xitap qilattuq.Atamning erkiletme ismini, uning menggülük hürmiti üchün texellus we famile namim süpitide qolluniwatimen.Artushta peqet biz 6 perzent emes, dadamning birge ishligen kesipdashliri, balliri dadamda oqughan ata-analar we dadamda oqughan oqughuchilarning hemmisi u addiy oqutquchidin eyminetti, tep tartatti we qattiq hürmetleyti.
Hemme adem uni ismi bilen emes “Deriktor” dep chaqrighanda biz 6 qérindash, dadam dunyadiki pütün mekteplerning Dériktori oxshaydu, dep xata oylap qalghanikenmiz.Eslide bashqilarning dadamning ismini atimay, dayim Dériktor, dep xitap qilishi, uning Memtili ependi we Xeyrulla ependining rohini yüdüp, pidakarliq bilen milletning chakiridek xizmet qilghanliqidaiken!Biz uni bekla kéchkip chüshenduq!
Atam Ümer Yasinning wapati Artush xelqige ushtumtut bolup qaldi, Artushluqlar uning bundaq aldirap kétishini xalimayti. Atam Ümer Yasin wapat etkende xitay hökümiti, uning öyige 200 métir kélidighan Artush merkizi jameside namizini chüshürüshke ruxset qilmidi.Méning sewebimdin xitaylar teripidin qattiq qiyin-qistaqa élinghandin kéyin, qorqup kétip zuwani tutulup qalghan dadam, shu hadise yüz bérip 5 aydin kéyin, yurt xelqi, mehriban anam we qérindashlirimgha bir éghizmu gep qilalmay bizdin ayrildi.
Xitaylar shu qétim yeni 2008-yili 11-ayda dadamgha tehdit sélip:Hemmini qilghan sen! Balang aghzini yumsun, qongini qissun, singgen nénini yésun, dep sanga köp qétim agahlandurduq.Anglimiding, anglimasliqingda qandaq bir sewep bar, bizge éyit!Yaki sende dewletke qarshi chiqalighudek bir möjize bar bolsa unimu éyit, sinishp baqayli, eger undaq bolmisa bu ailidikiler hoshunglarni yighinglar, oghlungning küni az qaldi, biz uni ya bu xil yaki u xil shekilde yoqutimiz, dégenidi.
2009-yili 10-ayda yeni dadam wapat étip 7 aydin kéyin xitaylarning dégen ishliri rast dégendek yüz berdi.Frankfurttiki teshkilatimiz taqaldi, sebdashlirimiz we dostlirimiz tarqap kétishti, men Korash Atahan, Gérmaniye tarixida tunji qétim Frankfurtta xitaygha qarishi 1000 kishlik namayish teshkilligen künüm, Frankfurt merkizi jameside Uyghurlarning qatili Wang Lechuendinmu xeterlik düshmen, dep élan qilindim.
10898237_793921560683071_2317030171017425214_n
Rast dégendek uningdin kéyin béshimdin ötüp ketken ishlar nahayiti köp boldi!Küresh Küsenning néme üchün ölgenlikini yaq weten üchün wetende néme üchün milyonlighan kishining shehid bolghanliqini chüshendim.Dadamdin ayrilip qélip özemge dada bolup yashashqa, özemge özem yighlap, özemge özem teselliy bérishke mejbur boldum!Rastini désem bügüngiche dadam heqqide (Ata bu meselide men sizdin kechürüm soraymen!)bir misramu yazmidim, dayim weten-millet üchün qelem tewrettim.Dadamning wapatini anche dawrang qilmidim, chünki shu yili qirilip ketken minglighan munewer qiz-yigitlirimizning ölümi aldida atamning ölümi hich ish emesidi.Yüzligen maqala yazdim. Sewep 2009-yili we uningdin kéyin weten-millet üchün qurban bolghanlar heqqide we ularning ghayisi üchün yézish, atam heqqide yézishqa qarighanda muhimidi.
Men atam ichimde yashap, barliq ishlirimgha qumandanliq qiliwatqandek hés qilimen. Eger undaq bolmighan teqdirdimu, men uning pikiri, yoli we ghayisining dawami bolup qaldim!
Men weten, dégen sözni eng deslepte uningdin anglidim, milletning némilikini uningdin chüshendim, Abduhaliq Uyghuri, Memtili Ependi we Lutupulla Mutellip qatarliqlarning kim ikenligini uningdin ügendim.Hilimu isimde, Ata bizning bayriqimiz yoqmu?!déginim.U bosh gep qilingla Küreshchan (U méni sile deyti, Küresh démey Küreshchan deyti!Undaq diyishide alahiyde sewep baridi.Artushta dostini sile deydu, Küresh démey Küreshchan déyishidiki sewep Küreshke righbetlendüretti.)dédi etrapqa ensizlik bilen qarap.Chünki u yillarda bu paranglirimiz her ikkimizning béshigha chiqatti.Bar, men silerge körsütüp qoyimen, dédi.Bir qétim u bazardin bir dane Badam doppa ekkiliptu, men özige alghan bolishi mumkin, dep perez qildim.Emma u, balam küreshchan bu yaqqa kélingla!,dep méni chaqirdi we doppni béshimgha keygüzüp, mana bu bizning bayriqimiz, dédi.
Men nahayiti uzaq yillardin béri, atamning badam doppini, néme üchün bizning bayriqimiz dégenlikini chüshünüshke tiriship keldim.Emma méni qayil qilalaydighan bir jawapni hazirgha kelgüche tapalmay kéliwatimen.Men doppining néme üchün bizning bayriqimiz ikenligini 40 yildin béri téxiche bilelmigen bolsammu, uni xuddi bayriqimizdek etiwarlap, uning üchün küresh qiliwatimen.Alladin tileydighinim atam bilen axirette bolsimu qanghudek didarlishiwélish, emdi hergiz uningdin ayrilmasliq! Alla rehmetlik dadamning yatqan yérini jennet qilghay!(K.Atahan)
*****
16.11.2014 Gérmaniye 
 ******

Pelesepe, étika(exlaq) we diniy qarashlirimizni islah qilayli!

 Korash Atahan
10388578_10152429845510785_3706264374969293392_nBiz hazir kolliktip halda özini öltürüwélish üchün kétiwatqan bir qewimge oxshap qalduq.21-esirde turup, dunyadin bixewer ottura esirning zéhniyiti bilen yashawatimiz.Bundaq bolishidiki sewepning biri yershari xaraktirliq yoshurun küchler öz menpeetliri üchün millitimizni maymundek oynatmaqta, ikkinchisi tarixtin kelgen dunya qarashlirimiz, qimmet qarishimiz we éstitik qarashlirimiz zamanning arqisida qaldi, bek konirap ketti, riqabet we tehditlerge berdashliq bérelmeydighan halgha chüshüp qaldi.
Hemmidin yaman bolghini Uyghurlar xitay hükmaranliri (emeldarliri+bayliri) we xelqaradiki ular bilen éghiz burun yalishidighan ish birlikchilliri teripidin pilanliq, sistimiliq we nishanliq halda bésip turush chare bolmighanda yoqutiwétish objekti bolup qaldi.Ular bizni, wetinimizni, maddiy we meniwiy bayliqlirimizni bizning xewirimizde yoq öz-ara texsim qilishiwélip baridu.Ular yene bizning xewirimizde yoq bizni erzan élip, paydisigha sétiwitip baridu!
Biz xupiyane halda medeniyet jehettin bek arqida qoyulduq.Özimizge körülüp baqmighan shekildiki paydisiz bir hadisilerning yüz bériwatqanliqini hés qiliwatimiz, emma ang sewiyemizning töwenlep ketkenligidin zadi qandaq hadisining yüz bériwatqanliqini eqlen chüshünelmeywatimiz.Bizge qarshi xitaylar arqa-arqidin dewlet térori arqiliq ishlewatqan jinayetler, xelqimizge tebiyi bolushqa tigishlik hadisidek tuyulidighan bolup ketti.Köreyli we sözleyli dések köz we aghzimimizni achalmaydighan, mangayli yaki alayli dések qol-putimizni herketlendürelmeydighan bolup qalduq! Bizge bu jehettin yardem qilidighan bir dewlet yoq. Biz dunya qarishimizni, qimmet qarishimizni we éstitik qarishmizni bashtin boygha yéngiliyalmisaqmu bashqa milletlerning pelesepe, exlaq we din heqqidiki bizge uyghun kélidighan zamaniwiy iddiylirini millitimizge aqturalaydighan ziyalilar qoshunimiz bar.
Biz alma pish, aghzimda chish, dep olturghan bilen jan helqumgha kélip qaldi.
Pelesepiwiy, exlaqiy we diniy qarishmizni islah qilalaydighan turup, islah qilishni bashlimay yene 10-20 yil mushundaq bir ish qilmaywatamdimizkin dések qiliwatqandek, qiliwatamdimizkin dések qilmaywatqandek ötüp ketse millitimiz qutuldurghili bolmaydighan hangning ichige chüshüp kétidu.
Bashqiche qilip éyitqanda millitimizni teshkil qilghan yoquri drijilik ziyalilardin addiy awam puqralarghiche bolghan yette yashtin yetmish yashqiche bolghan insanlarning hemmisi milliy mawjutluqimizni qoghdap qélishta yaramliq bir esker süpitide bu qurulushqa qatnishishi, öz rolini jariy qildurushi lazim! Ziyalilar bu meselide awam-puqralargha ülge yaritip bérishi kérek!
Biz 10 kitap sétiwalsaq, yazsaq, terjime qilsaq,neshir qilsaq yaki oqusaq choqum hemmisi bir nersige ayit bolmisun! 10 kitap 10 nersige ayit bolsa téximu yaxshi.
Meselen:birinchisi dingha, ikkinchisi tarixqa, üchünchisi en-enege, törtünchisi örpi-adetke, beshinchisi qayide-yosungha, altinchisi pelesepege, yettinchisi edebiyatqa, sekkizinchisi sennetke, toqqutunchisi yémeklik we saghlamliqqa, onunchisi ilim-pen we téxnologiyediki yéngiliqlar …qatarliqlargha ayit bolsun.
Biz yoqurda tilgha alghan penlerge ayit bilimlermu milliy hayatimiz üchün manta, polo, kawap, shorpa, qazannani, samsa, narinchöp, leghmen, chöchüre we gürüchash qatarliqlardek muhim.Kitap oqush hazir biz üchün inqilap qilishtinmu muhim.Kitap oqushta awal özimizning tilida chiqqanlirini andin qérindash milletlerning tilida neshir qilinghanlirini, andin özimiz tarqilip yashawatqan 50tin artuq dewlet(Millet)ning tilida neshir qilinghanlirini hetta xitay tilida neshir qilinghanlirini tallashqa bolidu.Insanning pikir qilish yoli özgermey turup teqdiride özgürüsh bolmaydu.
Kitap oqush özini bir Uyghuristanliq dep qarawatqan herqandaq adem balisining jiddiy qilmisa bolmaydighan ishi bolup, her ailide bir ishkap kitap, her ademde kam bolghanda özi yaxshi körüdighan 10 dane kitap, her kenitte bir kichik tiptiki kütüpxana, her yézida bir ottura tiptiki kütüpxane, her nahiyede bir chong tuptiki kütüpxana berpa qilishmu meschit we jame salghandek muhim bolup, uni estayidilliq bilen pilanlash lazim.Kitaplarning saghlam menbedin bolishigha kapaletlik qilish, oqush, ügünüsh derhal ügengen bilimlerni öz-ara aqturush we paylishish kérek.Telim-terbiyeni peqet mektepkila we eneniwiy qayide yosunlar hakim-mutleq bolghan aililergela tashlap qoymasliq lazim. Nan yoq bolsa wujut, kitap yoq bolsa rohning ölidighanliqi shühbesiz bir heqiqet!
Eger biz Uyghurlar kitab we kitap oqushni özimiz amraq yémeklerdek muhim dep qarimisaq, uzaqqa qalmay Mungghul, Manju we tungganlardek özi ölüp ismi qalghan muziy millitige aylinip qalimiz.Biz Uyghurlar ang-sewiye jehette intayin arqida qalduq.Hetta dewatqan geplirimizni bezilerimiz paydisi yoq quruq gepler, déyeleydighan bichare halgha chüshüp qalduq.Weziyet xuddi urush yilliridek jiddiy.Dunya intayin tiz tereqqiy qilip, ilgirki gosh kallimiz we bir-qanche weten we millitini tonumaydighan aqsaq-cholaq ziyalilirimiz we weten-millet xizmitini gunah deydighan bir qisim diniy ölümalirimiz arqiliq chüshüneleydighan halettin allaburun özgürep ketti.
Bu halimiz bilen Ispaniye yazghuchisi Sérwantisning esiridiki Donkishottek shamal tügminige hojum qilidighan, Xitay yazghuchisi Lushunning esiridiki AQ dek inqilap qiliwatimen, dep qoynimizdiki pitni élip meze qilip chaynaydighan, millet üchün dep milletke, weten üchün dep wetenge ziyan salidighan bolup kettuq.Sewep sawatsiz kishillirimizdin tartip alimlirimizghiche qap-qarangghu bir zindanda, dunya mushu dep yashawatimiz.Meselige yene miyigghida külüp qoyup yashawersek aqiwitimiz intayin yaman bolidu.Qul qilinghanlarning tebiyiti aldinish, buzek qilinish, xorlinish we ölümge telpünüp turidu! Hür insanlarning tebiyiti küresh, muhabbet, hayat we erkinlikke telpünüp turidu! Küchiyish, yolini tépip méngish, ghelbe qilish mushu herketni bashlap on yildin yigirme yilghiche riyalliqqa aylinidu! Ottuz yilghiche merkiziy asiyada yaponiyedek küchlinidighan ilghar bir Uyghur dewliti qurulidu!
Heqandaq bir ademning milletning maawjutlughi üchün oynaydighan muhim bir roli bar! Shek-shühbesizki ular özliri oynaydighan eshu rolning mutexesis we alimliridur. Hemme ademge ulardiki bu talant, xislet we qabiliyetni hés qilduralisaq, düshmen milletler bizge érqiy we kultural qirghinchiliq qilish u yaqta tursun, bedinimizdin bir tal tükümiznimu yulalmaydu. Biz birlikte bu herket üchün ghayet zor qoshun berpa qilayli!
Bu peqet ang mesilisi bolup, aile, mektep we jemiyetning angliq öz-ara maslishishi bilen toluq emelge ashidu. Biz özimizge özimiz yardem qilmisaq bashqilar bizge hergiz yardem qilmaydu.Biz pelesepe, exlaq we diniy qarashlirimizni millitimizning érqiy alahiydiliki, enenisi we örpi-adetlirige uyghun shekilde zamaniwiylashturmisaq uzaqqa qalmay özimizni özimiz öltüriwalghandek qorqunchluq bir téragédiye meydangha kélidu. (K.Atahan)
****
11.12.14 Gérmaniye
*****

Milliy Irade, Hayatliq We Küreshning Sirliri

 Korash Atahan

-Yaratilishtin birimu artuq, birimu kam bolmighan dunya!—————–Yunan Peylasopi Aristotil

*Bash bir, qelib bir, til bir, burun bir emma köz ikki, qulaq ikki, qol ikki, put ikki …bilgenler buning bir möjize ikenligini chüshinidu.
*Shehi we hadisilerning terkiwi oxshash bolghini bilen qimmiti we roli oxshimaydu.
*Küresh we riqabet küchlüklerni tallap, ajizlarni shallap, hayati küchi urghup turidighan emma mutleq bolmighan yéngi türlerni otturgha chiqiridu.
*Bügünki erzimes nersiler erte hergizmu qedirlik nersilerge, bügünki qedirlik nersiler erte hergizmu erzimes nersilerge özgirep qalmaydu.
*Shehi we hadisiler barliqtin yoq, yoqluqtin bar bolmaydu.
*Arislan ming yilliqta ot, kala ming yilliqta et yémeydu.
*Bürkütler katekte, toxular qarliq taghlarda yashiyalmaydu.
*Arislan bilen kala, bürküt bilen toxu qatarliqlar bir pütün mawjutluqning terkiwi bolup, tebiyiti almiship qalmaydu.
*Shehi we hadisilerning hemmisining musteqilliqi nispiy bolup, biri yene birining mawjutlughining aldinqi sherti hésaplinidu!
*Epsuslinarliqi bezide rezllikni güzellik, yene bezide güzellikni rezillik dep bahalash insanning anadin tughma késelmen tebiyitidur.
*Eslide rezillik yaki güzellik dégen nerse mawjut emes bolup, eger bar bolghan bolsa sheytan bilen melekning arisida yüz béridighan keskin küreshlerning oxshimighan insanlar topining pissixik eynikide peyda qilghan xata tuyghudin bashqa nerse emes.
*Mawjut bolghini sheyi we hadisilerdiki ot we su, tupraq we hawaning tinimsiz herkitidur.
*Su otqa aylinip hawani, hawa sugha aylinip tupraqni, tupraq köyüp otni, otning harariti töwenlep suni toxtimay yéngidin shekillendürüshni tekrarlap turidu.
*Hararetning herkiti késellik yaki saghlamliqqa élip barghachqa, tughum we ölüm nemlik yaki hawaning zichliqi teripidin belgülinidu.
*Suning toxtimay köyüshi hawaning, hawaning toxtimay köyüshi otning, otning toxtimay köyüshi tupraqning mawjutluqining asasi.
*Ot bilen sulam bolidiken mamatliq hayatliqni, yoqluq mawjutluqni, ölüm tughulushni, qarangghuluq yoruqluqni, rezillik güzellikni teqezza qilidu.
*Rezillikning chéchigi güzellik, güzellikning chéchighi rezillik bollup, ularning öz-ara orun almashturushi toxtimay dewir qilip turidu.
*Eng éghir késelliri bar yerning hayati küchimu eng küchlük bolidu.
*Illet bilen millet ot bilen sudek bolup, qanuniyiti boyinche ish qilghanlar heddi-hésapsiz küch-qudretke tolidu.
*Yaxshiliq bilen yamanliq qoshmaq méghizgha oxshaydu, hayatni kamaletke yetküzidu, rezillik bilen güzellikning sürkülishi hayat bolup, hayat küresh démektur.
*Millet küresh qilghanliqi üchün qirilip ketmeydu, hayati küchini yoqutup, teslim bolghanliqi üchün yoqulup kétidu.
*Milliy irade üchün tökülgen qan we terlerdin derya we déngiz shekillengen teqdirdimu milletning hayatliq derixi hergiz qurup qalmastin, del eksiche téximu baraqsanliship yashnap kétidu.
*Su uxlisa uxlayduki düshmen uxlimaydu…düshmenning uxlimighini küreshning toxtimighinidur!
*Düshmen we küresh bolmidi dégenlik öldi dégenlik bolup, reqipsiz hayat we riqabetsiz dunya qebrigila oxshaydu.
*Milliy mawjutluqtin, zalim düshmendin, shereplik ölümdin, baturane küreshlierdin we tiz pükmes milly iradidin pexirlinishke erziydu.
*Milliy mesilide düshmen bir az imangha kelgen bolsa, uning insanperwerligidin emes, milliy irade üchün töligen bedellerning méwe berishni bashlighanliqining sewebidin bolidu.
*Milliy iradeni qoghdash yolida milletning aq we qara taghliq bolup kétishidin ensiresh hajetsiz, heqiqi ensireshke tégishlik bolghini yenila ghayining oxshimay qélishi.
*Shehi we hadisiler qara we aq, erkek we chishi, qarangghu we kündüz…dep ayrilghini bilen jaylashish haliti dayim semitirik we paralildur.
*Shehi we hadisilerning öz-ara bir-birige aylinishi tekrarlansimu, yoruqqa aylanghan qaranurda kündüzning, qaranurgha aylanghan kündüzde qarangghuluqning ilgirki yekke tebiyiti mawjut bolmaydu.
*Madda we roh ezilidinla bir pütündur, körüsh, oylash, sözlesh we sizish jehette jansizlar bilen janliqlarning ottursida hich bir periq yoqtur.
*Insanlar sheyi we hadisilerning esli mahayitini heqiqiy bileligen bolsa ölüm bilen hayatliqning, yaxshiliq bilen yamanliqning, nepret bilen muhabbetning, dost bilen düshmenning arisidiki tamni barghanche bundaq qélinlashturiwetmigen bolatti.
*Insanlar sheyi we hadisilerning esli mahayitini heqiqiy bileligen bolsa dunya tinchliq, dostluq, söygü we muhabbet bilen tolatti.
*Insanlar qarangghuluq qaplighan bu dunyani yorutush üchün nazil qilinghan muqeddes kitaplarni qanche ming yil oqughan bolsimu, uningdiki heqiqet nurini tapalmidi.
*Insanlar ilgirkige peqetla oxshimaydighan bashqa bir dunyada yashawatidu, milliy kimlikini tonushqa bekraq muhtaj boliwatidu, putigha qarap yotqan tikelmisimu, yotqangha qarap put uzitiwatidu.
*Dunyani bilgen özini bilidu, özini sorghan dunyani soraydu.
*Buwaqliqida aq qan emgenler, chong bolghandin kéyin qizil qan emmekte!
*Mektepsiz hayat ularni jahaletning chölige, mekteplik hayat ularni insan qéni kölige ittiriwetti!
*Ademler özini ajayip danishmen hésaplighini bilen, ularning yenila janliqlarning ichidiki heqiqiy xam süt emgüchi ikenliki téximu ispatlandi!
*Aq süt we qizil süt ichmey turup xam süt ichkenlerning boyunturuqini parchaqlap tashlap mawjutluqni, hüriyetni we erkinlikni qoghdap qalghili bolmaydu(K.Atahan)
*****
27.12.14 Gérmaniye

******

Shillimizdin Bésip Turghan Ikki Tagh

 Korash Atahan
Jumhuriyet tajawuzchilarni wetendin qoghlap chiqirish üchün ularning jénini emes zadiche altunlirini istigenidi. Bar turup nepsaniyetchilk bilen yoq dédi. Wetenni emes waqitliq mal-bisatni tallidi. Uzaq ötmey düshmen xayinlarning yardimi bilen jumhuriyetni yiqitti. Arqidinla ularning altunini istigen idi, meydanda bir altun munari shekillendi!
Düshmenler altundin yene bir munar yasashni könglige püküshkenidi.Düshmen téximu köp altun istidi. Ular altunning hemmisi moshu, dédi. Rastinla bu qétim ularning düshmenge bergüdek jénidin bashqa hich nersisi qalmighanidi. Chünki ular düshmenge altunning hemmisini biraqla bériwetkenidi.
Düshmen ulargha ishenmidi.Düshmen ghezeplinip, shu dewirdiki satqun beglerning qoli arqiliq ularning kallisini birdin-birdin qilichtin ötküzüp, altun munarning yénigha yene bir kalla munarisi yasap chiqti.
Shundaq qilip Uyghuristanning qelbi hésaplanghan qeshqerde yasalghan bu ikki munar tarix bétide tashqa urulghan qara tamghidek milliy nomusimiz bolup qaldi!Milletning pishanisige üch seweptin qulluq tamghisi bésilidu:
Bir:Düshmenge sétilip siyasiy küreshni kontorul qiliwalghan milliy munapiqlarni yol bashlighuchi, milletning heqiqiy nijatkarlirini düshmen dep qalghan chaghda,
Ikki:Esirlep dawamlishiwatqan muqeddes diniy étiqatni süyistimal qiliwatqan sheytanlar yaqa, allaning shu milletke hediye qilghan ulugh alimliri itek yérige chüshüp qalghanda,
Üch:Qehrimanlar pegahqa, munapiqlar törge bashlinip, qanxor jallatlar munberde wehez éytip, alimlar pada baqqanda!
Yoqarqi üch hadise yüz bergende milletning közige rezillik güzellik bolup, güzellik rezillik bolup körünidu.Heqiqet nuri öchüp, dunyani zulmet qaplap kétidu.Alemlerning perweydigari yüce Alla ejdatlirigha asiyliq qilghan tuzkor qewimni wehshiy bir qewimning qoli arqiliq jazalaydu. Qan deryadek aqidu…köz yéshi déngizgha aylinidu…
Alla bir asiy qewimni jazalashni niyet qilghan haman, düshmen heqiqettin yüz örigenlerning qelbige altun we kalla bilen ikki munar yasaydu.Mezlum milletler wetinimiz üchün dep inqilap qilidu, inqilapning méwisini milliy roh, siyasiy irade we dini itiqadimizni ishghal qiliwalghan teyyartap milliy munapiqlar yeydu!
Milliy munapiqlar qénimizni ichish üchün jénining bériche tirishchanliq körsütidu. Ularning meqsetke yétish arzusi, heqiqiy qehrimanlarning küchlük iradisi we jasaritidin qélishmaydu. Ular weten we milletni menggülük mülüküm, dep qaraydu. Ular xuddi weten satquch munapiq Appaq Xojidek Xeliqni mal-charwining ornida tajawuzchi milletlerge erzanla sétiwitidu.
Mustemlike dewride ular milletke séni biz qoghdap turiwatimiz dep, xelqimizge köyüniwatqandek qiyapetke kiriwalidu, düshmenge bolsa bu yalangtöshlerni biz tosup turiwatimiz, biz bolmisaq téximu wehshiyliship kétidu, dep yaxshichaq körünidu.Oxshash waqitta her ikki tereptin payda alidu. Alghan paydini jan béqish we milletni aldash üchün desmaye qilidu.
Xojayinliri tashlap béridighan eshu yalaqni yalaymen dep, bir künde sheytandek yetmish ikki xil qiliqqa kirip teqdirimiz bilen oynishidu.Millet hushyar turmisa ular qul qilinghanlarning neziride asanla milletning nijatkaridek tesir peyda qilalaydu.Ularni sözidin, herkitidin we exlaqidin asanla toniwalghili bolidu. Bu xitaydinmu better milliy munapiqlar milliy inqilap sépige kiriwalghan bolsa, milliy inqilap asanliqche ghelbe qilalmaydu, qulluq esirlep dawamlishidu! (K.Atahan)
23.12.14 Gérmaniye
*****

Muhabbet, Aile we Perzentning Düshmini Hawayi Hewes

 Korash Atahan
Mening Ailem-1
Sen Ata-Ana Bolushqa Yayiq Bir Insanmu?!Yashliqing urghup turidu, baliliq we öylük-ochaqliq bolushni isteysen.Men hem sendin sorap baqay:Bir perzentke layiq insanmusen?!Ghelbe qazinishqa közüng yétemdu, bu mesilide özengni boy sunduralamsen?!
Tuyghuliringgha hökümdarliq qilalamsen, himmet we séxiyliqning efendisimusen?
Bularni sorishim kérek yene sendin:
Yaki xiyalingda sanga kiche-kündüz aram bermeywatqan hawayi hewesliringni qandurush üchünmu?Isteytimki séni toy qilishqa, perzentlik bolushqa ündigen ghalipliqing, hürlüküng we hökümdarliqing bolushini.Toy Qilish janliq xatire munarisi inshah qilish, ghelbe qilish we erkin bolush üchündur. Ailini özengning üstige inshah qilishing shert.Qeddi-qametlik, qeyser we boyun egmes halette eng awal özengni inshah qilishing lazim.
Zadiche haywandek ewlat qaldurush emes, özengdinmu küchlük bolghan kélichek nesillerning yüksilish yolining bir parchisini tughushung kérek!Ikki kishining, uning Rebbi yaratqannila emes, uningdinmu kélishken nesillerni tughalaydighan bir ailini qurushini toylishish deymen men.
Mana eshundaq niyet bilen bir-birige yéqinlashqan erkek we chishilerning qurghan ugisini heqiqiy öylük-ochaqliq bolush dep ataymen!Mana bular öy-ochaqliq bolush we ewlat qaldurushning heqiqitidur!Eger meqset undaq bolmaydiken, erkek we chishi mexluqlarning tört tam ichige jem bolushi ademni yirgendürüdighan exlaqsizliqtur men üchün.Ah, bu ikki kishlik köngül yoqsulluqi,Ah, bu ikki kishlik köngül paskinichiqiAh, bu ikki kishlik zindandiki huzurQizziq bolghini ular toy qiptumish, jennetke kirermish, nikahliniptumish, namehrem we guna bolmaymish…wahakazalar.Eksik bolsun bu janiwarlarning jenniti!
Eksik bolsunlar bu jennetni süyistimal qilip, gül-chécheklerni sunduridighan saxta nikah bilen bir-birige baghlanghan mexluqlar!Külmeng bundaq bir toylarda!Qaysi bir bebek achchiqtin qirqirap yighlimayduki, u erkek-chishi haywanlarning betbeshire chirayigha qarap.Bu adem bir qehrimanlardek aile üchün chirpandi we axirda qoligha tegkini renglik we kichik, kichik bolghandimu bekla kichik bir yalghan olja bolup qaldi. U buni méning ailem, deydu téxi.
Bu adem bir melektek sexi, güzel, özi üchün payipetek bolidighan ajayip méhriban bir qizni xiyal qilatti.
Kütülmigende bir jeddal xotunning xizmetchisi bolup qaldi.
Hazir bezide xiyalpereslik bilen ajayip bir melek bolushnimu oylaydu téxi!Sanap tügetkilimu bolmaydighan axmaqliq bilen tolghan ashiq-meshuqluq budur sizning neziringizde.Wah bu toyni, wah bu öylük-ochaqliq bolushni, wah bu ailini. Bu aile emes exlaqsizliq, buzuqchiliq we exmaqliqning uwisi méningche!Erkeklerning xotunlargha, xotunlarning erkeklerge bolghan söygüsi bumu?!
Ah! Bu aile muhabbet otida köyüp, külge aylanmastin polattek tawlinip chiqqan Leyli-Mejnunlarning yarisigha melhem bolghan bolsa kashki.
Ah! Bu öylük-ochaqliqliq jüptini tapalmay bir ömür hesret chekken, balisi külüp tughulidighanlarning mukapati bolghan bolsa kashki!Emma shuqeder bir bexitsizlikki, eshu tört tamning arisida ikki haywan bir ömür öz-ara bir-birige qarshi küresh qilip, peskesh tebiyitini téxmu wayigha yetküzishidu.Ular éytiwatqan ashiq-meshuqluq dastani adimiylikni köydürüp külini exlettek soriwitidighan bir bexitsizlikning muqeddimisidur!Némini söyseng özengning üstige qoyup söyisen künlerning biride, emma tek bu seweptin söyüshni mukemmel ögüniwélishing kérek!Tallanghangha layiqtur heqiqi muhabbet, aile we bala…
Sözle, warqirap sözle, sözle hemme anglisun…sözle!
Öylük-ochaqliq bolushning sewebi senche néme!?
Nezirimdikidek bir jup, nezirimdikidek muhabbet, nezirimdikidek aile, nezirimdikidek perzent heqiqiy qutsaldur méning közümde!(K.Atahan)*****Gérman Peylasop Friedrich Nietschening Zoro Asttraning Eyitqanliri dégen esirining Gérmanche neshridin hazirlandi.20.12.14 Gérmaniye

 

Jengkawarler(1) we Malay(2)ler

Korash Atahan

Bizge kérek boliwatqini zadiche qan-qérindashliq emes, qan we meniwiy qérindashliqtur.Eng muqeddes wezipimiz qandashlirimizning düshmenge sétilip kétishining aldini élish we bu hadisini zor küch bilen tizginlesh!

Malaylashturulghanler yeni milliy munapiqlar kötürüwalghan neyzini düshmenler yasighan bolup, bisining bir teripi satqunluq yene bir teripi zorawanliq süyi bilen sughurulghan! Ular millitimizning qiyapitige kiriwalghan bir top qanxor alwastilardur!

Qolimizdiki ata miras xanjerning bir bisi düshmenni yene bir bisi asiylarni jazalash üchün yaritilghan.Uni yénida toshuydighanlar adettiki ademler bolmastin, biz bilen yalghuz qandashliqtila emes, eksinche meniwiy we jismaniy jehettin mukemmel qérindashliq ornatqanlardur!

Ejdatlirimiz gep milletning aliy menpeetige kelgende teqdirdashliri bilen hetta bir qursaqata yatqan qan-qérindashliri bilenmu öz-ara qutsal xanjer bilen qan témitiship, sharap bilen qoshup qesem ichiship, hayatimiz boyi yaxshi we yaman künlerde birge bolimiz déyiship, öz-ara sadaqet wede qiliship, yéngidin qérindash, yéngidin teqdirdash, yéngidin yoldash bolushqan.

Bügünkidek nazuk peyitlerde biz Uyghurlar üchün bir millet bolghanliq, bir yurtluq bolghanliq hetta bir ata we bir anining baliliri bolöghanliqmu hichnimige wekillik qilalamaydu.Biz Uyghurlarning ilgirki kishlik munasiwet qarashlirimiz milliy menpeetimiz aldida xeterlik hadisige aylinip qaldi.

Millitimiz malaylashturuwétilgen ikki esirde shekillengen wetendashliq, yurtdashliq we qan-qérindashliq ölchemlirini közdin kechürüp chiqishimiz lazim. Milliy menpeetimizge ziyan salghini Ata-animiz, bir qursaqta yatqan qérindishimiz, uruq-tuqqanlirimiz, ustazlirimiz we sawqdashlirimiz bolghan teqdirdimu oxshashla kechürüshke bolmaydu! Biz Uyghurlarning milliy menpeetimizni qoghdap qélish üchün küresh qiliwatqanlar hélighu yat milletken hetta ilgirki düshminimiz bolghan teqdirdimu qérindishimizdur!

Bizge hazir zalimlarni jazalap, éziliwatqanlarni qutquzush üchün, biologiyilik qérindashliqtin idiologiyilik qérindashliq téximu muhim boliwatidu! Eger ejdatlirimizdin miras qalghan wijdan xanjiri wezipisini yérige keltürelmise u qutsal amanetning ilahiy adaliti özligidin küchtin qalidu we millet qulluqtin hergiz qutulalmaydu!

Izahat:
—————————————————
(1)Jengkawar-Qedimqi Uyghurchida Jenggiwar emes, jengkawar. Jengchi emes, Jengkchi bolup, eslisidiki sheklide yézishimiz kérek we oqushimizlazim. Bu sözni xitaylar ejdatlirimiz Hunlardin qubul qilghan we teleppuzigha asasen Jenshi, Jen, dep, terjime qilghan.Qanche yüz yildin kéyin Uyghurlar u sözlerni yene Xitaychidin qobul qilip jengk emes jeng, jengkchi emes, jengchi dep atighan. Bu hadise tilimizdiki jengkawar sözining jenggiwar dep eslidiki fonitik halitidin uzaqliship kétishige sewep bolghan. Toghrisi Jengk, Jengkchi, Jengkawardur.Wetinimizdin Awropagha köchken qérindashlirimizning hemmisi Jengkawarlaridi.
Jengkawarlar qurghan émperiye Awar Émperiyisi dep ataldi.Awarlar yeni Jengkawarlar Soghdi nesillik Uyghurlar bolup, ularning yene bir qismi Ashkinazilerdur. Ashkinaziler tewratni muqeddes kitap dep qarighan.Yene bir qismi qérindashliri bolghan Majar we Bulgharlarning ichige singip Xiristiyanliship ketken. Gérman tupraqlirida yasighanliri Yehudiy dinigha itiqat qilghan bolup, Gérmanlar teripidin Ikkinchi dunya urushida 6 milyongha yéqin kishi qetliam qilinghan.Kéyin hayat qalghanliri Israilge köchüp bérip Yehudiy kimliki astida yashawatidu.
Ashkinaziler yehudiylargha oxshimaydu.Yehudiylar semitiy xeliq bolup Erepler bilen, Ashkinaziler Turaniy Xeliq bolup Uyghurlar bilen qérindash kélidu.Ular Yehudiy dinigha étiqat qilishtin ilgiri Awropagha köchken bashqa Uyghur qebillirige oxshashla köktengrige étiqat qilatti.
Toghrisi: Jengk=Urush, Jengkchi=Soqashchi, Jenngkawar=Bahadirlar, urush qilghuchilar we öltürgüchiler qatarliqlar.Jengkawardiki Awar tarixtiki Awropagha köchken On Uyghur qebililirini körsütidu.Eski Uyghur tilida anilarni körsütidighan Hawa yeni apaning qehriman, qoghdughuchi, pasiban, jengkchi dégendek menalirimu bolghan. Jengkawar=Urush qilip qoghdughuchilardur. Biz Uyghurlar esirlerni Tutqun=Tut+ Hun, Türkler esirlerni Tutsak=Tut+ Sak deydu.Qedimqi ejdatlirimiz batur soqashchilarni Awar, dégen.Jengkawar yaki Awar Emparatorluqi qatarliqlarning öz-ara munasiwiti bar.Awar, Sak we Hun qatarliqlarning hemmisi ejdatlirimizning oxshimighan dewirlerdiki her türlük isimliridur.
Qan témitip qesem ichish ejdatlirimizning muqeddes aditi bolup, biz arqiliq bashqa milletlerge tarqalghan.Tarixta Awar, Sak, Hazar we Hun qatarliqlarning hemmisi qan témitip ittipaq tüzetti we heqiqiy qérindash bolatti.
(2)Malay-Uyghurlar qullarni malaymu dep ataydu.Meselen bu er bilen awu xotun ikki balisi bilen qoshulup méning maliyim.(K.Atahan)

*****

18.12.14 Gérmaniye

——————————————————————————————————–

Tash Ademning Hékayisi

Korash Atahan

Men kétiwétip uning bilen doqurushup qaldim. Qarimaqqa u quyup qoyghandek ademgila oxshayti.Emma qandaqtur bir nersiler emeliyetke anche uyghun emestek bilinetti. U üstige qizil bir parche rexitni artip, özidin yoghan nahayiti éghir tashqa oxshaydighan bir nersini yüdiwalghanidi.Éyiqtek küchlükidi, yükining éghirliqidin bedinidin chipildap ter quyulup turatti.Boyun, bel we pachaqliri chingqilip, tomurliri köpep ketken bolsimu qismitidin hergiz waysimay kétiwatatti.
Men qiziqip, heyranliq ichide uningdin sorudum:
-Sen kim bolisen?
-Bilmeymen,-dédi u.
Men uning jawabigha derhal ishinelmey qéliwatattim.Ongaysizliq ichide:
-Qeyerdin kelding?-dep soridim uningdin.
-Bilmeymen,-dédi u soghaqla.
Men bilip turup, u kötürüwalghan ghayet zor tashqa qarap:
-Kötürüwalghining néme u ?-dep soridim uningdin.
-Tash,- dédi u, ikkilinip olturmay burunqidekla soghaqqanliq bilen.Men uning kütülmigen yerdin undaq bir jawap bérishini hergizmu oylap baqmighankenmen.
Men uninggha bir az tirikip qaldim.Manga yalghan sözlewatqandekla tuyulup ketken bolsa kérek.U manga birdinla qattiq exlaqsizliq qilghandek bilinip ketti. Men üzemni teste kontrul qilip:
-Nime üchün kelding?-bir az achchiq bilen yene soridim.
-Bilmeymen,-dédi u yene ilgirkidek éghir-bésiq halda.
Men intayin jiddiylik ichide uninggha bir sep sélip chiqtim. Yalghan sözleshke héchqandaq bir ihtiyajining yoqliqi chiqip turatti.Jawapliri qisqa, soghaq we tomtaq bolghini bilen intayin estayidilliqi bilinip turatti.
Adette yolda ademler toxtimay ötüshüp turidu.Eshu minutlarda quyash neyzidek tikliship qalghanidi. Yolda bizdin bashqa birersining qarisimu körünmeyti.Alahizel birqanche yil ötüp ketti.Uning chach-saqalliri bilndirmey aqirip kétiwatatti, mürisidiki tash barghanche chongiyip kétiwattati.
Quyashning qizghuch nurining küchlüklikige qarimay, dunya ademni yirgendürgidek soghaq we timtasliqqa patqanidi.Xuddi hemmila nerse qiliwatqan ishini toxtutup bizning néme déyishiwatqanliqimizni oghurluqche anglimaqchi boliwatqandek bilinetti.Birdin wujudumgha titrek olushup, tepekkurum muzdek qétip kétiwatqandekla tuyulup ketti.Shundaqtimu gheyret qildim:
-Qeyerge barisen?-dédim uningdin hichbolmisa men qayil bolghidek bir jawapni bolsimu élish üchün.
-Bilmeymen,-dédi u yene ilgirkidekla soghaq, tomtaq we qisqila.
Bu qétim men uning jawaplirining yüzdeyüz toghriliqigha ishendim we ötüp kétiwétip, undaqta sen heqiqiten bir batur ikensen, dédim ichimde.
Men uningdin néme üchün bunchiwala köp hem gheyri suallarni sorap ketkinimning sewebini bilmeymen.Éytawur allaqandaqtur seweplerdin eshundaq bolup qalghan bolsa kérek.Yaki undaq birsi bilen ömrümde kochida uchrushup qalghan qalmighanliqim we yaki hichbir kishidin undaq bir ghelite suallarni sorighan sorimighanliqimgha ayit hichqandaq pakitim yoq.Bu ish démisimu ademni intayin buruxtum qilidu.
Men uni bügün kochida rast kördümmu yaki peqet undaq birsi bilen hergiz uchrushup baqmidimmu, eshundaq suallarni soridimmu yaki peqet undaq bir suallarni sorimidimmu uningghimu bir nerse diyelmeymen.
Mendin hichkim undaq bir sual sorimaydu.Menmu undaq qisqa, soghaq we tomtaq jawap bérip baqmidim ömrümde.
Men ismimni bilimen, qeyerdin keldim bilimen, nime üchün keldim bilimen, qeyerge barimen bilimen, emma bekla échinishliq bolghini shunche uzaq yashapmu némini kötüriwalghanliqimni bilmestin qérip ketiwatimen.
(K.Atahan)

*****
14.12.14 Gérmaniye

  ————————————————————————————————–

                 

            Tashpütüktin Körüngen Yol!

Korash Atahan

Weten üchün on kishini öltürgen adem qatil, yüz kishini öltürgen adem térorist, yüzming kishini öltürgen adem inqilapchi, milyon kishini öltürgen adem hökümdar bolidu!
Emma kishiler téxi bilmigen bir sir bar, bundin kéyinki urushlar miltiq we zorawanliqqa tayinip emes eksiche qelem we eqil-parasetke tayinip élip bérlidu! 21-esirdiki qural-yaraq, oq-dura bilen qilinidighan urush we qirghinchiliqlar peqet arqida qalghan milletler bash rol alidighan, öz-ara qan töküshidighan téyatir bolup axmaqlarni aldash üchün oynilidu.
Heqiqiy bomba insanlarning méngiside partilawatidu, qan ediologiye sahesidie töküliwatidu! Dunyada kultural kéngeymichilik we menpeet toqunushi boliwatidu.Eng küchlük, tereqqiyperwer milletlerning birlishiwatqanliqigha, bikinme, ajiz milletlerning barghanche parchiliniwatqanliqigha shahit bolup yashawatimiz.
Birleshkenler öz-ara bir-biridin ozuqlunup téximu küchlense, ajizlar barghanche parchilinip téximu ajizlimaqta.
Hazir milletning aliy menpeti üchün eng qisqa, eng bixeter yol milletler ara dostluq, dinlar ara diyalog we kulturlar ara hemkarliqtur.Bu éqimgha qarshi üzüsh birge bolsa ghayet zor qan tökülüshke, yene birge bolsa milletning uzaqqa qalmay tarix sehnisidin öchüshige sewep bolidu.Bu éqimning qarshisida turghan dewletler hetta xelqara teshkilatlarmu halak bolidu.
Hichkimning millitimizge yémigen mantining pulini tölitishige ruxset qilmasliqimiz kérek.Hazir xelqaradiki küchler bizdin paydilnip meqsetlirige yétiwatidu.Özimizni, doslirimizni, düshminimizni we yat milletlerni tonushimiz we musapimizni éniq bikitishimiz lazim.Dunyada dosttek körüngen düshmen we düshmendek körüngen dostlar barliqini untup qélishqa bolmaydu!
Dunyaning ishlirining ajizlar bilen yaki öz béshigha yekke-yigane höddisidin chiqish artuq tarixqa aylinip qaldi.Kélichekni toghra mölcherlep qutuplishishqa qarap yüzlinish milletning qudert tépishida kam bolsa bolmaydighan dewletchilik pelesepisige aylandi.
Beziler bizni yaqimizdin tartip yaman gherez bilen özining sépige qoshiwalsa, beziler bizni qongimizgha tépip qarshi terepke ittiriwatidu.Biz özimiz turghan yerde öz küchimizge tayinip mezmut turalmaywatimiz.Buninggha biz uyghurlarning téxiche qandashliq, til-yéziq, örpi-adet, diniy étiqat we zamaniwiylashqan siyasiy ghaye qatarliqlarda özimizge xas milliy kimlik yétildürüp bolalmighanliqimiz sewep boliwatidu!
Biz insaniyetke qarshi rezil küchlerning teripide emes, dunyani heqiqet, adalet we hüriyetke tayinip idare qiliwatqanlarning sépidin yer élishimiz kérek! Ene shular bizning qérindishimiz, dostimiz we himayichimizdur!
Bizge ziyan salghan hilighu xitayken hetta Uyghur bolghan teqdirdimu xitaydin better düshminimizdur! Düshmen haman düshmendur, düshmen oylimighan yerdin bizge yaxshiliq qilip qalghan bolsa, düshmenning uzaq mezgillik istiratigiysining ihtiyajidin bolidu.
Düshmenning biz tash sanighiche qum sanaydighanliqini unutmasliqimiz lazim. Biz uxlaymiz emma düshmen uxlimaydu.Düshmenni uxlitishning charisi, düshmen oylimighan yerdin zerbe bérish.Düshmen birlishelmeydu dégenler bilen birlishish, düshmen ayrilalmaydu dégenlerni terik étishtin bashqa yol yoq!
Biz meselige mushundaq qariyalisaq weziyet intayin tiz özgirep, chaqmaq tizligide küchlinimiz.Bizdin chiqidighan arislanlar qatil, térorist yaki peqet qehrimanla bolup qalmastin, ghaliplar bilen dunyaning ertisini pilanlaydighan nijatkar bolup qalidu! (K.Atahan)
12.12.14 Gérmaniye

Milliy Dewlet, Emperiyalizim We Milliy Roh!

Korash Atahan

Dewlet eng bashta rohta qurulidu.Rohda qurulghan dewletni herqqandaq küchlük düshmen yiqitiwitelmeydu!Beziler Yehudiylar bilen bizni sélishturup, ular 2000 yilda dewlitini qaytidin qurup chiqti, bizge téxi baldur dégendek tétiqsiz sepsetini bazargha salmaqta. Bizni Yehudiylargha oxshutushqa bolmaydu.Chünki 200 yil awal bizning dewlitimiz yiqilishtin burunla rohimizdiki dewlet xurapatliq we nadanliqning mudhish qarangghuluqida allaburun gumran bolup bolghan. Yehudiylar 2000 yil dewletsiz qalghan bolsimu, rohidiki dewlettin ikki yüz esirde bir minutmu ayrilip qalmighan. Bizning rohimizdiki dewlitimiz jismimizdin awal yiqldi, Yehudiylarning rohidiki dewlet 2000 yil ichide xuddi derex yiltizidek derijidin tashqiri uzurap we küchlinip ketti.Hazir birla Israil emes pütün dunya Yehudiy dewliti bolup qaldi dégen paranglarmu yoq emes!

Dewletni eslige keltürimiz deydikenmiz, eng awal qaghjirap bir tire-bir ustixan bolup ketken milliy rohiymizni tirildürüshimiz kérek! Milliy rohiymizni tirildürüshning, riqabet we küreshte dayim tik turush tebiyiti yétildürüshning charisi asan:

*Awal kichik balidek kitap oqush, andin chong ademdek kitap oqush, andin yene yétishken alimlardek kitap oqushni pütkül jemiyitimizde xuddi her küni üch waq tamaq yigendek adetke aylandurush! Özimizning kitabinimu, yatlarning kitabinimu hetta düshmen milletlerning kitabinimu zirikmey oqush!

*Ömür boyi birla kitapni oqup, bolishigha dua qilip, bir ishek hem sütlük kala, issiq öy, xotun bala üchünla yashawermey, Matimatika, pelesepe, qanun, iqtisadshunasliq, astirnomiye, edebiyat-sennet, tibabet, Jughrapiye, siyaset, eskeriyet, biologiye, ximiye, pizika, tiologiye we sotsologiye… penlirige ayit bilimlirimizni bashtin axirghiche yéngilash.

*Milliy enene we medeniyitimizdiki bizge yük bolup qalghan waqti ötken, konirighan, küchtin qalghan jisim we dewletchilik éngi qatarliqlarni baturluq bilen ming yil ilgirkisige sadiq bolghan halda zamanisigha layiqlashturup islaha qilish !

Insanning jahalet qaplap ketken jismi insan tebiyitining türmisi.Waqti ötken dewletchilik Insaniyetning türmisi! Jisim we rejim shunche qélin, shunche égiz we shunche soghaq tört tamdek esir-esirlep qénimizni ichip keldi! Insaniyetning jümlidin millitimizning pelesepe, edebiyat we sennet tarixi insan rohigha zindan bolghan jisim we insaniyetke türme bolghan dewletchilikke qarshi turup rohni azat qilish tarixidur.

Peqet pelesepe, edebiyat we sennet arqiliqla bizning qénimizni ichip, rohimizni qetli qiliwatqan eshu mudhish tort tamgha qarshi urush qilalaymiz! Milletning dunya qarashi, qimmet qarishi we istitik istekliri bilimning éshishigha egiship tediriji zamaniwiyliship ilghar milletlerning sewiyisige yétidu.Bu waqit küchimeyla dewletke yene kélip sünniy we saxta emes heqqiy bir dewletke ige bolup qalghan waqtimiz bolidu!

Közüngni ach! Qilghanliring, qiliwatqanliring we qilmaqchi bolghanliringgha munasiwetlik yollar xata lahiylengen! Pilanlar bashqilar teripidin tüzülgen, nishan bashqilar teripidin békitilgen.Shundaq bolghachqa azatliq tangliri ikki yüz yildimu atmidi, qénimiz sharqirap éqiwatidu, mislisiz derijidiki mal-barliqimiz we waqtimiz israp bolup kétiwatidu.Bu millet yoq bolmisun, qéni sharqirap aqmisun, waqit we mal-bisatimiz shamalda sorulmisun, ademdek yashisun, dunyaning bashqilardek rahitini körsun, özining eskiri, özining saqchisi, özining türmisi bolsun, özining dewliti, özining bayriqi bolsun déseng Özengni, düshminingni, dunyani hazirdin bashlap toluq chüshinishni bashla!

Sen ichingdin yétiship chiqqan hökümdarliringgha asiyliq qilghan Ikki esirdin béri Aldanding, kemsitilding, qul qilinding! Düshmenler uzaqtin milliy teqdiring, milliy tepekkuring we diniy itiqadingni sanga paydisiz shekilde kontrul qilip keldi.Shu seweptin köp hallarda sen bir terep, pütün dunya bir terep bolup qaldi! Bu dunya ghaliplarning, sen ularning sépidin yer élishqa layiq isil milletsen! Ular bilen qarshilashsang düshmining bilen birliship yene séni basturidu! Ular eslide bizning her türlük küreshlirimizni hémaye qilishni oylaydu.Biz dayim ularning zitigha tigidighanlargha aldinip, ishni buzup qoyiwatimiz! Özingge kel, sen tégiddin isil bir milletning ewladisen. Sanga qarap turghanlargha jasaritingni bir körsütüp qoyghin. Sanga qarap turghanlargha küchüngni bir tonutup qoyghin. Sanga qarap turghanlargha iradengni bir namayan qilip qoyghin!

Sanga qarap turghanlar séni körüp xatirjem bolmastin teshwishke chüshsün! Ular séni körüp mensitmeslik keypiyatide bolmastin özini asta daldigha alsun! Ular séni körüp qorqqinidin wetiningge xatirjem kelelmisun!

Ular séni körse bu bélining astini toxtimay tolghaydighan zeypane bir milletken dep qalmastin, Arislannning buqisidek jinsi iqtidari urghup turidighan, shan-sheripi we nomusi üchün ölümdinmu qorqmaydighan, jéni chiqip ketsimu düshmendin xeyrixaliq kütmeydighan heqiqiy erkek bir milletken déydighan bolsun! Mana bu meniwiy dewlettur!

Hür yashay déseng rohingni xuddi düshmendek siqmay, pelesepe, edebiyat we sennet penjiresi arqiliq hayatliq we dunyagha qarashni ügüniwal! Jahalettin uzaq tur! Insanlarning medeniyet jehettiki oyghunishida tarix boyi pelesepe yol, edebiyat yolbelgüsi we sennet dayim köwrük bolup keldi! Bu qanuniyet özgermeydu!

Insanlar eng kamida besh ming yidin béri jisimdin qutulush üchün jisim, dewlettin qutulush üchün delwlet qurushtin ibaret bésip ötmise bolmaydighan qarangghuluq dewridin halqip kételmidi.Biz uyghurlarmu shuning ichide.Meniwiy bir dewliting bolmay turup hichnimini étirap qildurghili bolmaydu.

Dewlet qurmay turup milletke tehdit boliwatqan yat milletning dewletchilikige qarshi küresh qilghili bolmaydu.Küresh qilish üchün eng bashta meniwiy dewlet kérek! Dewlet qurush üchün bashta tömür tesek we mal-dunya emes zamaniwiylashqan pelesepe, edebiyat we sennet kérek! Dunyada hemme kishi dewlet yaki dewliti üchün küresh qiliwatidu, bizmu shu, emeliyette kilassik dewletning alla burun waqti ötüp ketti! Dunyaning qeyiridila bolimisun irade, bilim we téxnika kimning qolida bolsa dewlet uning bolidu! Nurghun dewlet we milletler yoshurun dewlet yaki yoshurun xandanliqlarning qanunluq mülikige aylinip qaldi. Dunya 21-yüz yilgha kelgende intayin kichiklep, insanlar alla burun tarixta hich körülmigen bashqa bir dewirning ichige kirip ketti!(K.Atahan)

*****

06.12.14 Gérmaniye

 

Heqiqetning Qilichi We Sennetning Möjizisi

Korash Atahan

Sennet muhabbetning baghwini, adaletning nuri we heqiqetning qilichi bolup, dayim zalimlargha qarshi mezlumlarning sépide yer alghan bolidu.Eger sennetkarlar mezlumning közide körüp, aghzida gep qilip, yürigide yighlimighan bolsa qilghanliri sennet emes we ular heqiqiy sennetkarmu emestur!
Bezi yazarmenlerni kördüm we meddahliq qilsachu, dep qaldim. Chünki toxtimay yézip edebiyatni öltüriwétidu. Bezi ressamlarni kördüm we sirchiliq qilsachu, dep qaldim.Chünki toxtimay sizip sennetni qetli qiliwétidu. Bezi muzikichilarni kördüm we miskerchilik qilsachu, dep qaldim.Chünki sazni bolqidek tutup, muzikini kukum-talqan qiliwétidu.Ularning qilghanliri shunche saxta bolup, xuddi yaltiraq gülge oxshaydu, insanning qelb tarisini chékelmeydu!
Sennet pul basidighan mashina emes! Sirchiliq, qassapliq we meddahliq qilghanlar hich bolmisa ach qalmaydu.
Sennetkarliq ertislik emes, sehnide oq tegse kochilarda taytanglap yürgili bolmaydu.
Sennetkarlar is-tüteksiz jenggahning bahadirliri bolup, bir ömrüde talay qétim shehit bolidu, hayatliqning charqipeleki ularning qéni bilen chörgileydu!
Sennetkarlar qelimi bilen insanlarning jümlidin milletning büyük yürüshining yölünishini belgüleydu.
Sennetkarlar qelimi bilen qilich we neyzilerge qomandanliq qilidu! Sennetkarliq heqiqetning otini özige tutashturup, issiq qéni bilen jahaletni yorutush démektur! Sennet demek muhabbet démektur! Sennet demek adalet démektur! Sennet demek heqiqet démektur! Barliqimiz erkin oylash, erkin yézish we erkin ipadilesh üchün qurban bolsun! (K.Atahan)
*****
05.12.14 Gérmaniye

 

Heqiqetning Tughumi we Jahaletning Ölümi

 

Korash Atahan

Toghra bilen natoghrani hemmila adem degüdek bilidighandek tuyghu bilen yashaydu! Insanlar mutleq köp hallarda xatani toghra, toghrini xata déyishke adetlengen! Adem köp yerler derijidin tashqiri xeterlik yerlerdur! Ular qul qilinmighan bolsa undaq toplanmaydu.Bizni bu halgha chüshürüp qoyghanlar, ejdatlirimiz nijatkar dep xata talliwalghan bir top qullar bolup, ularning serkilliri millitimizning bügünki qatilliridur.
Ademdek özige we nesli(milliti)ge intayin asan satqunluq qilidighan ikkinchi bir mexluq yoq! Qarap turup aldinidu, éziqturulidu, esir-esirlep qarangghuluqqa mehkum qilinidu.Öz neslidin yüz örüp, öziningkini inkar qilip, yatlarningkini ornigha dessitidu!Toghra bilen xatani periq etkendin bashlap, kolliktip halak bolghangha qeder yolning toghrisida emes xatasida méngishni yaxshi köridu.
Ademler bir pada, yol bashlaydighan serkisi we bashqurup turidighan chopangha muhtaj.Eger yol bashlaydighan serkisi we bashqurup turidighan chopan bolmisa özini intahar qiliwélish üchün toxtimay bahane-sewep izdep yashaydu!
Ular awal yalghan nersilerni oydurup chiqiriship, axirida yalghanlarni enene we örpi-adetning ornigha dessitiship özlirimu uninggha rasttek ishiniship yashaydu.Heq bilen naheq, güzellik bilen rezillik, muhabbet bilen nepret küch taliship qanche ewlat ötüp kétidu.
Ular özliri toghra dégen meydanda xuddi hasharetlerdek mighildap yashaydu.Mangghan yol xata bolghachqa hasharetlerdek milyonlap qirilip kétidu, hetta axirida nesli qurup kétidu.
Méngishqa tégishlik yollarning hemmisi menggülük toghra yaki menggülük xata bolmaydu! Xatani toghra, toghrini xata déyishke heqiqiy nöwet kelgen jiddiy peyitlerde asanliqche hichkim kökrek kérip otturgha chiqalmaydu. Buni insanlarning ortaq ajizliqi belgüligen.
Milyonlighan kishi teripidin esir-esirlep heqiqet déyilgen nersini jahalet, jahalet déyilgen nersini heqiqet diyeleydighan kishisi bolmighan qewim dewliti bolghan teqdirdimu bashqilar teripidin asanla bésiwélinidu.
Milyonlighan kishi teripidin eser-esirlep heqiqet déyilgen nersini jahalet, jahalet déyilgen nersini heqiqet diyeleydighan kishisi bolghan qewimni hichkim herqandaq sharayitta qul qilalmaydu.
Bir millette heqiqet üchün jiddiy peyitlerde qarini aq, aqni qara déyeleydighan arislan yürek insanlar yüz yilda bir qétim tughulidu! Eqilsiz milletler uni bizdek öltürüp, étini tirnaqliri bilen titip, meze qilip yep tügütiwétidu, waqitliq hozur üchün bir pütün milletning parlaq kélichigini nabut qiliwitidu! Eqilliq milletler allahning özlirige teqdim qilghan möjizisige egiship, parlaq istiqbalining daghdam yolini inshah qilidu.
Qul qilinghan milletler yüz yilning adimining dunyagha kélishni segeklik bilen kütüshi, kelgen haman aqilanilik bilen periq étishi we baturluq bilen uni qoghdishi kérek!Yüz yilning adimini xata tonuwalmasliq lazim!Qattiq diqqet qilishqa tégishlik bolghini xata tonup qélinghan yüz yilning adimi milletni özi yalghuzla öltürüp yerlikke qoyghuchidur! Millet yüz yilning adimi dep qalidighan düshmenmu yüz yilda bir qétim tughulidu!
Heqiqet pütkül alemlerni yorutup turghan qoyashqa oxshaydu! Küchluk kün nuridin peqet uxlawatqanlarla rahetsiz bolidu.Kün nurining toghriliqi ispat telep qilmaydu! Lenet bolsun esirdinmu uzaq kéchilerge!
(K.Atahan)
*****
07.12.14 Gérmaniye

Ular Üchün Ular Boldum

 

Korash Atahan

Ularning muhabbetlishishi, ewlat qaldurushishi, tughulushishi, külüshishi, Yighlishishi, öltürülishishi we öltürüshishi méni meptun qilip turidu!
Kökke taqashqan choqilar guwa bolsunki, ularni özümdinmu bekrek söyimen!
Ularni bu tügimes qarangghuluqta bezide ularning arisida yürüp, bezide ulardin yiraq, pinhan we hawaliq yerlerde olturup söydüm.Ularni yighlatqanlarni düshmen tuttum, ularni küldürgenler bilen qérindashliq ornattim!
Ular üchün yette qétim tughuldum!
Ular üchün yette qétim öldüm!
Ular üchün yette deryadin öttüm!
Ular üchün yette dawandin ashtim!
Ular üchün yette qétim köydüm!
Ular üchün yette qétim kül boldum!
Ular üchün yette qétim soruldum!
Ularni bezide yoshurun, bezide ashkara söyüp kéliwatimen.Ularning otida köydüm, ularning süyide aqtim, ularning rohida shadlinip we ularning jismida azaplandim.Men üchün shunche qéyin bolsimu ular üchün hemmidin waz kéchip ular boldum.Ularni bashqilar xarlimisun, aldimisun we buzek qilmisun dep oylap, ular bilen qiyametkiche yashashni qarar qildim!

———-Heqiqet Nuri

*****
07.12.14 Gérmaniye

Qulluqqa sözulghan tenhaliq!

 

Korash Atahan

Biz qanche yüz milyonluq bir qewim turup yenela yalghuz qalduq! Chünki meheliwiy topimiz bilen xata yolda heqiqettin barghanche uzaqlap kettuq! Bizning nadanliqimizdin yalghuz qéilsih we yalghuz qaldurush moda bolup qaldi!Shunga étibarimiz yerge uruldi, qénimiz deryadek töküldi we wetinimiz özimizning qebrisige aylandi. Qewmimiz ortaq pikir we lidersiz, liderlirimiz ortaq yol we qewimsiz bir dewirde yashawatimiz ! Bu ihanetni bizning ilim-pende arqida qélishimiz, horun, qashang we xurapiyliqimiz keltürüp chiqardi! (K.Atahan)

04.11.14 Germaniye

Heqiqetnuri
Ular axshamliri yultuzlarning astida toplushup olturup méninng gheywitimni qilishidu.Lékin hemmisila méning kim ikenligimni bilishni xalimaydu! Ular méning kim ikenligimni bilgende tang atidu. Men ularning kéchillirige, men ularning gheywetlirige, men ularning endishilirige xushtar. Men hemmini bilip turup yene kélimen! Men ular méni bilgenge qeder yene kélimen! Men ular köyüp etrapni yorutqangha qeder yene kélimen! (K.Atahan)*****
03.12.14 Gérmaniye

Meghlup eskerler we Ölük düshmenler

Korash Atahan

Insan ademning tirikige qarighanda ölükidin bekrek qorquydu.Shuninggha oxshashla bir qewimmu pikir jehettin yol bashlighuchisi bolmisa, düshmenning tirikige qarighanda ölükidin bek qorquydu! Yaritilish shundaq bolghachqa, millitimizni omumiy yüzlük ölük düshmendin qorqmasliqqa shunche küchepmu adetlendürelmiduq!
Ejdatlirimiz tirik düshmendin waz kéchip ölük düshmenni talliwélishtek tarixiy bir xataliqqa yol qoyghan! Düshmenningmu küchlük we tirikini tallash axiri aqilaniliq bolup chiqti.
Ölük düshmenlerdiki ortaq alahiyidilikler shu:
Ularda heqqaniyet, qanun we adalet tuyghusi bolmaydu.
Özige ishenmeydu, dayim qorqunch we dekke-dükke ichide mawjutluqni sürdüridu.
Ular qangha, mal-dunyagha, buzuqchiliqqa toymaydu.
Ular medeniyettin sheytan ottin qorqqandek qorquydu.
Ular toxtimay insanliqqa qarshi jinayet ishleydu, muhabbet, nepriti bolmaydu!
Ular jinayet mashinisigha aylinip qalghan idiologiysini qoghdash üchün hür insanlargha qulluq qilish we mehkumlani öltürüshtin bashqa altirnatip yol yoq dep qaraydu!
Emeliyet ispatlidiki pütün tarix boyinche mezlum milletler üchün tirik düshmenge qarighanda ölük düshmen téximu tehlikelik bolghan.Chünkiy insanning tughma tebiyiti ölükler bilen emes, tirikler bilen küresh qilishqa lahiyilengen.
Ölükler bilen killasik usulda küresh qilghanlar köp hallarda meghlup bolidu!
Buni nezerde tutup küresh yolimizni pütünley yéngiche shekilde istiratigiylik pilanlishimiz lazim! Mal, jan we waqit düshmenning emes özimizning bayliqigha aylansun!
Biz peqet özimizning bolishimiz, bashqa bir barliqning terkiwi bop qalmasliqimiz lazim! Hichqandaq shekilde chiqim tartmay turup hem küchlinish hem düshmenni meghlup qilishning yollirini izdep tépishimiz kérek! (K.Atahan)

*****
02.12.14 Gérmaniye

Tuyuq yoldiki milliy inqilap

Korash Atahan

Tallanghanlar bir esir ilgirila Uyghurlar üchün öz dewlitige baridighan bir yol xeritisi sizip qoyghan! Millitimiz shu yolda méngishni qarar qilghan haman düshmenler jiddiy herketke kélip, u ulughwar pilanini buziwitishke teyyar turudu! Milliy inqilawimiz dayim hemme kishige tonushluq bolup ketken bir tuyuq yolda meghlup bolidu.Bashqilar bizni urushta emes siyasette, jeng meydanida emes, shire üstide yéngip keldi.

Dunyani kontrul qilip turiwatqan bir küch bar, biz hazirghiche ular bilen yüzmu-yüz uchrushup baqmighan bolsaqmu, ular bizni, bizdin yaxshi chüshinidu.Qarangghu kéchide qolimizdin bir tal yingnining yerge chüshüp ketkenligidin eng awal ular xewer tépighliq.Bizning hür we musteqil dewlitimizge baridighan yolni yüz yil awal ular sizip chiqqan.Emma biz kalte pemlikimizdin qanche qétim u yoldin éghip kettuq!Ular bizdin ümidini üzgendin kéyin, uxlisa dewlet chüshigimu kirip chiqmaydighanlarghamu birdin dewlet qurup berdi.

Échinishliq yéri ularning hazir bizni basturushta düshminimizge yardem qiliwatqanliqi! Xelqimizning ularning kütken yéridin chiqishi hazirche bek testek körüniwatidu.Aldimizda ikki yol bar. Biri: özimizningkini burunqidek nadanlarche toghra dep, qirilip tügep kétish, ikkinchisi:Xelqara bilen düshmenleshmestin, birinchi we ikkinchi jahan urushidin kéyin 500 yilliq pilan bilen, pütkül insaniyet teripidin tüzülgen dunyawiy tertipke parallil herket qilish. Undaq bolmay ishlirimiz bu péti kétiwerse yene ronaq tapalmaydu! Chünki hazir méngiwatqan yollirimizning hemmisi biz üchün bir qorqunchluq tozaq! Biz yoq bolup ketmeyli dések, qiliwatqanlirimizni jiddiy közdin kechürüp chiqishimiz lazim!

Bizni shu halgha chüshürüp qoyghanlar dayim qaltis inqilapchi körüngen bir qisim milliy munapiqlar bolup keldi.Bolmisa düshmen herqanche küchüyüp ketken teqdirdimu, bügünki halimiz türkistandiki herqandaq bir xeliqningkidin jiq yaxshi bolatti. Millitimiz parlaq istiqbaligha baridighan yolning belgü we isharetliri, bizge chandurulmay düshmenimiz teripidin özgertiwitilgen bolup,dawamliq ong terepke kétidighan yerde sol terepni körsütiwatidu.Mushundaq nurghunlighan ichkiy we tashqiy seweplerdin azatliq kürishimiz kirse chiqmas tuyuq yolgha yene bir qétim kirip qaldi! Biz uning perqide yoq, bir-birimizni maxtap uchurup yüriwatimiz. Bundaq kétiwerse paydisi düshmenge bolidu we orunsiz bek jiq qan tökülüp kétidu.Waqit, eqil, jan we bayliq qatarliqlarda ziyanning eng chongini tartidighan biz bolup qalimiz.

Men muajirettiki 10 yilliq dawa hayatimda shundaq bir xulasige keldim.Milliy dawagha bolghan hazirliqimiz piship yétilmigen, pilanimiz xam, yolimiz xata bolup, teshkilatlinishimizda jiddiy tüzütüshke tégishlik éghir xataliqlar bar! Bu meselide awam-xeliqte hichqandaq gunah yoq, yenila altundek jiringlap turughluq, emma ishni oylaydighan, pilanlaydighan we bijiridighan yerde qabiliyetsiz, bilimsiz kishiler köp bolghandin bashqa, qolidin ish kelmeydighan, qongigha mingni tepip yüzige tükürsimu xijil bolmay bir olturghan yéride yétiwalidighanlar bar bolup, ular intayin xeterlik we gumanliqtur! (K.Atahan)
*****
01.12.14 Gérmaniye

 

Dénozawur Haywanlar We Dénozawur Ademler

Korash Atahan

Bizning nezirimizdiki küch sheyi we hadisilerning hayati küchini körsütidu.Sheyi we hadisining hayati küchining yéterlik bolishi mawjutluq, yashash we ghelbe qazinishning kapaliti.Eger sizning neziringizdiki küch mutleq küchke wekillik qilidighan ish bolsa Hun Emparatorluqi, Rim Emparatorluqi we Osmanli Emparatorluqi qatarliqlar yiqilmighan, Denozawur haywanlar künimizge qeder yashap chümüle we komutilar alla burun yoqalghan bolatti.

Men Uyghurlarni chömülige, xitaylarni dénozawur haywanlargha oxshutimen, chömüliler dénozawur haywandinmu ilgiri peyda bolghan turuqluq yene künimizge qeder yashawatidu.Méningche chömüliler pütün janliqlar yoqalghandin kéyinmu yene mewjutluqini we hayatliqini dawamlashturidu.Chünki uning jughi kichik bolghini bilen ghayisi dénozawur hayawanlardinmu büyüktur! (K.Atahan)30.11.14 Gérmaniye*****

 

Eng xeterlik düshmen bilen küresh qiliwatqan eng jessur millet Uyghurlar!

 

Korash Atahan

Méning nezirimdiki eng küchlükler bashqilarning ziminini bésiwalghan, érqiy we kultural qirghinchiliq qilalighan shundaqla yer asti we yer üsti bayliqlirini ach közlerche bulang-talang qilalighan zalimlar bolmastin, ulargha qarshi isyan qilghan, türmige tashlanghan, öltürülgen insanlardur! Zalimlar hayatiy küchidin mehrum bolghan, özining üstige özi yiqilghan ghayet zor kélengsiz janiwar bolup, uning bilen küresh qilish téximu zor jasaret telep qilidu.

Heqqaniyet üchün Isyan qilghanlar, türmige tashlanghanlar, öltürülgenler rebbimizning yer yüzidiki kölenggüsi bolup, ular her ikki dunyaning heqiqiy xojayinliridur! Ularla bolidiken zalimlarning yürigi herdayim pok-pok yürüydu. Ularla bolidiken zalimlar herdayim xatirjem yashiyalmaydu. Ularla bolidiken zalimlar herdayim xatirjem yep-ichelmeydu. Ularla bolidiken zalimlar herdayim xatirjem uxliyalmaydu!

Tallanghanlarning közi bolghan bolsa rezil küchlerge qarshi urush qilip yer yüzige heqiqiy démokratiye, insan heqliri we hüriyet ornitidighan, jümlidin dunyaning yip-yéngi bir sistimisini inshah qilidighan ulugh armiyeni biz uyghurlardin qurup chiqatti.Eslide dunyada hüriyetke eng yéqin millet Uyghurlar! Shundaq bolghachqa düshmen milletlerning hemmisi birliship hiyle ishlitip, Uyghurlarni hüriyetke sunsa qoli yetmes, qarisa közi yetmes tuyuq bir yolgha bashlap qoyghan!

Bizning nezirimizdiki küch sheyi we hadisilerning hayati küchini körsütidu.Sheyi we hadisining hayati küchining yéterlik bolishi mawjutluq, yashash we ghelbe qazinishning kapaliti.

Eger sizning neziringizdiki küch mutleq küchke wekillik qilidighan ish bolsa Hun Emparatorluqi, Rim Emparatorluqi we Osmaniye Emparatorluqi qatarliqlar yiqilmighan, Denozawur haywanlar künimizge qeder yashap chümüle we komutilar alla burun yoqalghan bolatti.

Men Uyghurlarni chömülige, xitaylarni dénozawur haywanlargha oxshutimen, chömüliler dénozawur haywandinmu ilgiri peyda bolghan turuqluq yene künimizge qeder yashawatidu.

Méningche chömüliler nurghun janliqlar yoqalghandin kéyinmu yene mewjutluqini we hayatliqini dawamlashturidu.Chünki uning jughi kichik bolghini bilen ghayisi dénozawur hayawanlardinmu büyüktur!

Qarang Xitay bolmaq neqeder nomusluq ish, Uyghur bolmaq neqeder shereplik ish! Biz bir qehriman millet, bashqilarning aldida ittek quyruq shipanglatmay, ölüp kétidighan ish bolsimu shirdek hörkirep yashaymiz! Biz Uyghurlar uyghurliqimizdin herqanche pexirlensekmu yenila shunche azliq qilidu.Men yene bir qétim dunyagha kélidighan ish bolsa yene Uyghur bolup tughulimen, yene bir qétim qorqunchaq zalim bir millet bilen küresh qilimen!(K.Atahan)
*****
30.11.14 Gérmaniye

Uyghuristan Kultur Merkizi

 

 

Adem yémeklikke özini bek urup ketse haywaniy hawayi-hewesliri küchüyüp kétidu. Adem bilim we meripetke özini bek urup ketse insaniy his-tuyghuliri küchüyüp kétidu!Ewlatliringizgha buni baldurraq hés qildurung. Adem bolup yashashni yaki haywan bolup yashashni özliri talliwalsun!(K.Atahan)

21-Yüz yildiki Ottura Esir

Korash Atahan

10305435_742296625845565_5165666775901023367_n
Ularning yérimi onggha, qalghan yérimi solgha qéyip ketken.Heqiqet üchün qiliwatqan küreshlirimizni özliriche mensitmeydu.Néme qiliwatqanliqi heqqide özimu etrapliq pikir bayan qilalmaydu.Pikir bayan qilghan teqdirdimu, küreshlirimizge birge bolsa bidiet, kupar we murted ishlar, dep zeherini chachidu yene birge bolsa qelem bilen yaki kompéyutérning arqisigha ötüwélip néme ish qilghili bolatti, déyiship qara chaplaydu.

Buningdin ularning muqeddes étiqatimiz we milliy küreshlirimiz heqqidiki sewiyesini körüwalghili bolidu.Ularning medeniyet sewiyesi töwen, exlaqiy qarashliri chakina, adalet tuyghusi namrat bolghachqa bir milletni toghra-durust yétekliyelmeydu! Ularning til-haqaretlirining köpligidin sanap tügetkilimu bolmaydu.Birdemdila ular séni dinsizgha chiqirip bolidu, qaymuqup arsaldichiliqta qalisen.Jennet bilen jehennemning ishigini béqiwatqan malayilkilerdek körengleydu.Birdemdila wetenning xayini, milletning asisi qiliwétidu.Ewlatmu-ewlat, bezide bir ömür pidakarliq bilen weten-millet üchün xizmet qilip qachanlarda düshmenge aylinip qalghanliqingni bilelmeyla qalisen.Polo we kawap hidigha adetlinip ketken nadan xeliq, Sabit damullamni tutup bérip, Elihan Töremning yüzige tükürüp yenila charwidek ularning arqisidin egishidu. Ahmetjan Qasimi yoqap kétip 3 ayghiche xewiri bolmisimu, külke-chaqchaq, neghme-nawa qiliship qeyerge ketti, dep bir-biridin hergiz sorashmaydu!

Amerika bilen sözleshtuq, Sowitler ittipaqi bizge yardem qilidighan boldi, deydu.Balamning ismini Bin Ladin qoydum, u chong bolghanda Xitayning körgülüki bar, Sadam Hüseyin we Mursiy bilen iptarda birge boduq we birleshken döletler teshkilatida xitayni mat qilduq, deydu.Ular sözleshkenche, mat qilghanche teshkilatlirimiz weyran, millitimiz téximu sersan bolushqa bashlaydu. Nege qarisingiz wehez-nesihet, qeyerge qarisingiz hereng-sereng resimler…Ular diniy-itiqat hem weten-millet heqqide biljirlisa, milliy menpeetimiz üchün shehid bolghan ölüklerningmu erwayi uchmay qalmaydu! Buni körüp kök bayraqni düshmen qoligha éliwalghan bolmisun yene, dep qalidu eqli bar kishi.

21-yüz yildiki milletni nadanliq, qulluq we jahalet ichige bashlap kirip kétiwatqan bu ottura esir ademliri bilen doqurushup qalsang, qorqqunch we ensizlikdin ününg ichingge chüshüp kétidu.Yüje rebbimizdin yardem istep etrapinggha kichik balidek telmürüp qarap kétisen. Özengni xuddi 1000 yil awalqi zaman karidori ichige kirip qalghandek hés qilisen! Hemme nerse birdinla özgürep, qattiq qara bésip kétiwatqandek biaram bolisen.Özengning bashqilar teripidin bésiwélinghanliqingni bilip turup zuwan sürelmeysen.Özengni bashquralmay ulardek herket qilishqa mejbur bolisen.

Ular tinim tapmay tewrinidu, emma qizziq yéri xuddi böshüktek bir qedemmu ilgirliyelmeydu.Ular rohni, iradini, jasaretni uxlitishtin bashqini qilalmaydu.Milliy menpetimizge ziyan salghanda bir-birige ajayip masliship herket qilishidu! Qilghanliridin memnun halda bir-birining dolisigha urushup öz-ara teqdirlishidu.Ularning hemkarliship qiliwatqini yiltizini-özi paltilawatqan yaghach ademgila oxshaydu.Düshmenler ularni körüp awal heyran qalidu, andin külüp kétidu axirida késelning tarqilip kétishidin ensirep özini tutalmay yighlap tashlaydu.

Hey tengriqut Oghuzhanning ésil qanliq ewlatliri! Sen ichige solunup qalghan herqandaq qepezlerni yer bilen yeksan qil! Sen muhtaj bolghan küch eslide tomurungda örkeshlep éqiwatidu.Üzengni chüshen we özengge ishen! 21-esirdiki bu ölüm déngizida toxtimay chayqiliwermey, kichikkine purset tapalisangla nurluq qirghaqlargha qarap ilgirle! Dunya renggareng we güzel, hayat menidar we qimmetlik, küresh we riqabet köngüllük we zewiq bergüchi. Dunyagha héliqi ming yilliq tar rujektin emes, her-bir tamdiki kengri we yoruq penjirilerdin qarashni ügen.Qérindash yaki dosttek körüngen pursetperes, yalghanchi we kazzap tebiyetlik insanlardin hezer eyle!Katek ichidiki toxadek emes, tik choqilarning üstidiki boran-chapqunluq kök asmanda üchiwatqan bürküttek jushqun, ümidwar we jessur roh bilen yasha! ( K.Atahan)
*****
29.11.14 Germaniye

Bir minut bolsimu artuq yashishimiz kérek!

Korash Atahan

 

_P2A1290-d

Ademning emes milyonlighan shepkening arisida yashiduq. Ademning emes milyonlighan shepkening atqan oqida yarilanduq. Ademning emes milyonlighan shepkening diwenglikidin wetinimiz özimizning issiq qéni bilen boyaldi.Bilimiz eger ölüp ketsek, milyonlighan shepkige kömülüp kétküdekmiz! Biz shepke emes, shepkege emes wetenge kömülüshimiz kérek.Biz ölüp ketsek xatirjem bolalmaymiz, chünki milyonlighan shepkelerning destidin téxiche düshmenge tétiyalighudek parlaq bir qelibni körelmiduq! Biz bu apettin qutulush üchün bir minut bolsimu artuq yashishimiz kérek! (K.Atahan)

****
28.11.14 Gérmaniye

Uyghuristan Kultur Merkizi

Korash Atahan

<meta http-equiv=”X-Frame-Options” content=”DENY” />//

Dostum ölüp ketti, xoshnam ölüp ketti, rohimning tüwrügi söygünümmu ölüp ketti. Hayatimning axirigha qeder amansiz bir hijranni yashash qéchip qutulghili bolmaydighan qismetimge aylandi.Bu sheherde ölgen herqandaq kishi depin qilinidighan bu qebristanliqta kétiwatimen.Intayin aldirash ahaligha qarighanda baldur we sewepsizla uyqigha ketken bu kishiler manga shundaq tip-tinch we zérikishlik tuyulamdighandu yaki bu méning jimghur tebiyitidin shundaq bilinemdighandu buninggha bir néme démek heqiqiten tes boldi. (K.Atahan teyyarlidi)
———-Charles Dickensning “Qoshmaq Sheher” dégen romanidin parche.

Büyük Ejdadimiz Tengriqut Oghuzhanning wesiyiti!

Korash Atahan

Atahanphoto1
Hey tomurida téxiche méning qénim éqiwatqan eziz millitim.Ilgirimu ata we ana düshmenlirimiz bolghan. Ilgirimu yaghilar yandin, bala qérindashtin bolghan! Ilgirimu bizge asiyliq qilghanlar bolghan.Ular tinich yillarda yaghining süyide éqip, urush yillirida yaghining otida köyüp, düshmen terepte turup biz bilen urush qilidu.Bezide rohimiz we bezide jismimizning qénini töküdu! Ularni qérindash dep oylimanglar, ularning tatliq sözlirige aldanmanglar, ular yürgen yolarda mangmanglar! Ular siler eng chong düshminim dep qarighanlardinmu better xeterlikdur! Ular héli qénimizni, héli dinimizni, héli medeniyitimizni süyistimal qilip, yilikimizdin su ichidu.Dayim biz bixestelik qilighan haman qediriyetlirimizni ikki pulgha sétip, itibarimizni yer bilen bir qilidu!
Ularning közi bar jahalettin bashqilni körmeydu, aghzi bar xurapattin bashqini sözlimeydu, qulighi bar oyghan dése anglimaydu, puti bar mang dése turiwalidu, qoli bar özini-özi uriwalidu! Ularni yoqutush üchün düshmen kérek emes, özige özi yétip éship qalidu.Ularning ghelbe dégini teslimiyet, mujadile dégini halaket, jennet dégini ölüm!Ular özini özi ichige tashliwalghan zindangha oxshaydu! Ular eshu qarangghu zindanning ichide özini özi chéqip, özini özi ghajap, özini özi yalmap halak qilidu!
Siler Uyghurluqinglarni herqandaq sharayitta ésinglardin chiqarmanglar! Hey tomurida téxiche méning qénim éqiwatqan eziz millitim riqabet, küresh we urush bilen güzellishidighan bu payansiz dunyada zewiq bilen yashanglar! Hey tomurida téxiche méning qénim éqiwatqan eziz millitim yaman künlerde ümitsizlinip özenglarni yoqutup qoymanglar, yaxshi künlerde meghrurlinip düshmenge purset tughdurup bermenglar.Hey tomurida téxiche méning qénim éqiwatqan eziz millitim, eger buzekni buzek qilmisanglar qiyamet küni üstünglardin eriz qilidu. Ajizlarni yashatmanglar, ularni xorlighandin öltürüplawetken téximu yaxshi! béshinglargha herqandaq yaman kün kelsimu düshmenge hergiz yélinmanglar! Tebiyiti pes insanlar bilen dostluq ornatmanglar, ulardin ümid kütmenglar! Ulardin yardem sorighan til bolsa késiwétonglar, Ulardin yardem kütken köz bolsa oyiwétinglar, Ulardin yardem alghan qol bolsa sunduriwétinglar!
Düshmininglarning sanining köp bolishi silerdin küchlük bolghanliqidin emes.Küchlüklerning sanining az bolishi rebbimning iradisi. Sani azlar bilen urush qilishqa mejbur bolghanlar hichqachan küchlük hésaplanmaydu.Bizning ezeldin sanimiz azidi. Ularning ezeldin sani köpidi.Shundaqtimu biz hükmaran ular qul yashayti.Küchlük dégen söz adil we teslim bolmighanlargha, ajiz dégen söz Zalim we qorqqaqlargha qaritilghan. Eslide ular xar, biz eshundaq eziz yaritilghan.
Hazir biz qul ular hökmarandek körüniwatidu.Emeliyet undaq emes. Alemlerning yaratquchisi qurghan bir sistem bar, yatlar uninggha asiyliq qilishti. Bu sistimdin yüz chörüp uni yoq sanighanlar we buzghanlar siler oylighandek u sani köpler emes.Bu yerde bir sir bar, eger bu tépishmaqni yéshelisenglar, yaqilar étek, étekler yaqa bolmaydu! Ularning rohi ayaqlarning astigha, silerning rohinglar yer yüzidki pütün bashlarning üsti teripige yeni erishke apiride qilinghan. Ularning jehennem déngizidiki nale-peryatliri anglinip turidighan kök asmanda erkin perwaz qilinglar! Qarangghuluq qaplighan dunyani yorutunglar! Siler ewlatmu-ewlat hayatning, küreshning we hüriyetning temini tétip yashash üchün yaritilghan!

 

 

Uyghurlarda Kolliktip Ang we Milletning Istiqbali

Korash Atahan

Rohi jismigha, jismi rohigha yük bolup qalghanlar, kolliktip meniwiyeti échirqap ketken, tereqiyati arqida qalghan, bashqilar teripidin iziliwatqan, milliy maarip we iqtisadiy tereqiyatta chiqish yoli tapalmighan insanlardur! Meniwiyettiki achliq xeterlik bir késel bolup, bundaq bimarlarni aile terbiyesi, mektep, jemiyet we kütüpxana arqiliq qutqazghili bolidu!
Qayide-yosunning heddidin köp bolup kétishi kolliktip meniwiyetning achliqidin bolidu.Kolliktip meniwiyetning ach bolushini köpünche mustemlike hayat keltürüp chiqiridu. Kolliktip meniwiyiti ach xeliqlerning jemiyiti körünüshte xélila mukkemmeldek tesir bersimu, emeliyette xurapatliq, exlaqsizliq, buzuqchiliq we aldamchiliq bilen toshup ketken bolidu.
Kolliktip meniwiyiti ach xeliqlerning uruq-tuqqandarchiliq, qérindashliq, xoshnidarchiliq, yurtdashliq, sawaqdashliq, xizmetdashliq, wetendashliq hetta qandashliq munasiwetliri saghlam bolmighan ölchemlerning üstige qurulghan. Kolliktip meniwiyiti ach xeliqler yaman künlerde öz-ara bir-birini himaye qilish, milliy mawjutluqni jan tikip qoghdash u yaqata tursun, bir tawaq zhünde üchün milletning hayatliq derixige közini mit qilmay ot qoyiwiteleydu.Qarap turup amanetke xiyanet qilidu, sözide turmaydu, yalghan sözleydu!Heqiqet aldida jiddiy peyitte közini yumiwalidu!Semimiyet we rastchilliq bilen ish qilmaydu.
Kolliktip meniwiyiti ach xeliqlerning atalmish serxilliri weten, millet…dégendek zürür tépilsa bedilini qan we jan bilen öteydighan nazuk témilarni diniy itiqat, insanperwerlik we ilim-penning aliy ghayisi dégendek özige yarashmaydighan matrikoshang malzemilerning astigha exlettek kömüwétip, milletperwer, wetenperwer we heqqiy meripetperwer insanlarning dümbiside olturup, nishe tartip jerri-sama séliship, haraq-sharap ichiship, keypi-sapa sürüshüp eyish ishretlik rezil bir hayatni yashiyalaydu.
Kolliktip meniwiyiti ach xeliqler dayim bashqa yat milletlerning qul qilishigha uchrighachqa, insaniy arzu-hewesliri toluq kapaletke ige bolmighachqa shöhretperes lékin rohi sulghun, hakawur emma chüshkün, söletwaz emma qorqunchaq, mishchan ermma géligha amraq we hesetxor emma xeterge tewekkul qilalmaydighan bolup qalidu.
Kolliktip meniwiyiti ach xeliqlerning közliri néminidur izdep shu dewirde yétiship chiqqan ziyalilarning qoligha tikilse, qolliri parlaq kélichigini tilep, rebbige duagha kötürülgen bolidu.
Közler qarighan péti, qollar boshluqqa kötürülgen péti tashqa aylinip kétidu.Esirlep, bezide hetta ming yillap arzular chichek achmaydu, dualar ijabet bolmaydu!
Dunyada özgermeydighan hich nerse yoq!Küresh qilghan millet tallinidu, teslim bolghan millet shallinidu!Milletni qudret tapquzay deydikenmiz awal iddiyni azat qilishimiz, pikirimizni dunyagha layiq yéngilishimiz, örpi-adetlirimizni we qayide-yosunlirimizni eslige sadiq bilghan halda peydin-pey islah qilishimiz lazim!
Bizge yip-yéngi pelesepe kérek, bizge yip-yéngi sennet kérek, bizge yip-yéngi edebiyat kérek!Uyghurlarning pelesepe qarashliri, Uyghurlarning senniti we Uyghurlarning edebiyatining waqti ötti!
Beziler Pelesepe, sennet we edebiyat arqiliq néme ish qilghili bolidu?!deydu.Biz Pelesepe, sennet we edebiyat arqiliq hemme ishni qilighili hetta dewletnimu qurghili bolidu, dep jawap bérimiz.Bir millet pelesepe we edebiyat-sennette güllenmey turup hergizmu qeddini kötürelmeydu(K.Atahan)
*****
23.11.14 Gérmaniye

 

Uyghuristan Kultur Merkizi

Korash Atahan

Insan tebiyiti eslidinla güzellikke telpünidighan we rezilliktin menggülük nepretlinidighan yaritilghan.Insan iradisi shiddetlik éqiwatqan deryagha oxshaydu! U herqandaq waqitta eng toghra yolini özi tallaydu! Deryani éqishigha qoyup bérish heqiqiy medeniyettur!
Uyghuristan Kultur Merkizi's photo.

Yenila Weten Ela

 Korash Atahan
Qaltis ademler wetendin ayrilmighan ademlerdur! Ular néme körse tughulghan yéride körüshni, hetta tughulghan yéride yashap tughulghan yéride ölüshni biwaste talliwalghuchilar bolup, heqiqiten pexirlinishke erziydu!
Séning ayrilip kétishni oylighan yéring hayatning buliqi, arzu qilip ketken yéring uyghurning doziqi bolishi mumkin.
Hergiz ésingdin chiqarma kimni ketken yéri öltürse, kimni terketken yeri öltüridu.
Ejdatlar:Özge yurtta shahi ton ichre qorunghan tenlirim, öz ilimde yayrighay kiysem kulahu jendemen!, deptiken.
Her yerde pishanengdikini körisen! Wetining zeher berse hesel dep icheliseng menggülük bexitke érishisen!
Méningche bolghanda dozaqqa aylinip ketken teqdirdimu yenila weten ela!
Chünki weten herqanche zulum astida bolsaqmu bizning weten!
Anisining qarghishigha ketken bir adem yaki bir asiy qelender kindik qéni tamghan yurtini terik étidu.
Weten aldirap waz kéchidighan nerse emes, wetenni dep wetendin ayrilmighanlar adem emes ikki putluq janiwarlardur! Wetenni dep wetendin ayrilghanliq wetenni terk etkenlik hésaplanmaydu.Wetining bolmighan yerde hüriyetning temini tétighili bolmaydu, herqandaq bir yat elde ghérip we musapirchiliqning tirniqi jandin ötüp kétidu! Ughu meyli hemmidin yamini nesling qurup kétidu!
————Heqiqet Nuri*****13.01.15 Gérmaniye 

Awamgha Paydiliq, Biterep We Musteqil Adem

 

Korash Atahan

Birmu eqilliq ademdin yéngilip baqmiding, birmu nadanni yéngip baqmiding!

———–Yunan peylasopi Aplaton

Meningche awamgha paydiliq, emma hichkimning bolmighan adem- Ali Qurban ependi. Uyghur jemiyiti uning otturgha chiqishi bilen xuddi uzaq esirlik bir boshluq toshquzulghandek hésiyatta bolldi.Ali Qurban ependi bir tereptin tuxumdin tuxum sizishni ögünüp, yene bir tereptin tuxumni chéqip, uning bilen sunuq dillargha melhem boliwatidu we hichkishi hazirghiche binormal sanimighan we bundin kéyin xelqimizning mewjut bolup turishi üchün tehditke aylinip qalghan bir késelni dawalawatidu.Ali Qurban ependi yéngiliq yaratti, alqishlandi we ghelbe qazandi.
Hürmetlik Ali Qurban ependige apirin,Kitapxanlar aldida hetta isim familisinimu qorqup yazalmighan hesetxor tenqitchilerni quchqachtek sayritiwitiptu.Ularningche Ali Qurban ependi”akadimik” emesmish. Tenqitchilerning “akadimik” dégen sözining lawziliqidinla ularning qanchilik heset otida köyiwatqanliqi we tenqitning meqsidining yaxshi niyette bolmaywatqanliqi bilinip turidu.
Xelqimiz Ali Qurban ependining otturgha chiqishi we xelqimizning qizghin qollishi bilen millet uzaq yildin béri kütiwatqan bir muellimge, muellim 24 saet xizmitini qilsimu charchimaydighan bir xeliqqe irishti. Bundaq bir shexisning Uyghur medeniyet saheside yétiship chiqishi mölcherdikidin 30 yil kéchikip ketti.Shundaqtimu millitimiz eng éghir meniwiy kirsizqa duch kelgen nazuk bir dewirde Ali Qurban ependidek bir shexsiyetning dunyagha kilishining özila medeniyet saheimizdiki közni qamashturidighan muweppeqiyet!
Méningche Ali Qurban ependi pelesepichi yaki Logikichi emes. Ali Qurban ependi undaq sapasi töwen, dogma(kitabiy) yazmilarning igisige oxshap kétidighan xata mesulat(késel)larni we kolliktip uzaqqa sozulghan jahalet ichide qalghan bimarlarni pendin tashqiri alahiyde mitod bilen dawalaydighan shamangha oxshap kétidighan bir pissixotérafist yaki bir pissixoanalitiker.Ali Qurban ependining qiliwatqanlirini pissixologiye, sotsologiye we exlaqshunasliqqa ayit keng türde bilimi bolmighan adem qamlashturalmaydu.Ali Qurban ependining sözlewatqan liksiyeliri chaqmaq tizligide tiz özgirep kétiwatqan, riqabet we rehimsiz küresh bilen tolghan bügünki dunyada xelqimiz jümlidin kélichigimizning xojayinliri bolghan yash-ösmürler üchün kam bolsa qettiy bolmaydighan bir boshluqni tolduriwatidu.
Ali Qurban ependining tirnaqtin kir izdeydighan kitap artilghan ishekke oxshaydighan bilermenlerge estayidil inkas qayturmaydighanliqini bilimiz! Chünki u Uyghuristan jemiyitige eng uyghun kélidighan alahiyde bir Sotsolog süpitide jemiyitimizde bolupmu medeniyet muhitimizda saqliniwatqan illetlerni qandaq qilip saghlamlashturushning usullirini bashqilardin obdan bilidu.
Ali Qurban ilim sahesidin chiqqan bir duaxan, bashqiche éyitqanda ilim sahesidin chiqqan bir shaman! Shaman yaki duaxan eslide kam, kaman yaki shaman déyiletti.Kéyinche duaxan we baxshi dep ayrim atalidighan boldi. Ular dingha asiyliq qildi déyilip qarilinip, radikal qarashtikiler teripidin Ali Qurban ependige oxshash chetke qéqildi.
Shaman yaki duaxanlar muqeddes kitaplardin parche we ustazidin udum qalghan dualardin, uningdin bashqa yerlik pissixik we maddiy tibabettin paydilinip késel dawalaydighan doxturlardur.
Ali Qurban ependimu ziyalilar arisidin yétiship chiqan tebiyi talant we kitabiy bilimlerge tayinip, kolliktip we shexisler ihtiyaj boliwatqan yoruqluqni zamaniwiy jahalet ichige taritidighan tarixtikidek kishilerning künimizdiki wekilidur.
Hemme ademning Yunan we Awropa pelesepiside éytilghandek we hich bolmighanda séning yaki méning nezirimizdikidek bolishi hergiz shert emes. Bezide El-Farabiydek, bezide Segmund Freudtek, bezide Babarehim Meshreptek, bezide Frederih Netchidek, bezide Ahmet Yeswiy hezretliridek ademlerning arimizdin chiqip qélishi tebiy ehwaldur.
Ali Qurban ependi ming yil oqusimu xelqige qildek paydisi yetmeydighan miwisiz derexlerge hergiz oxshimaydu.Ali Qurban ependige ilham béringlar, qollanglar, bashqa birsi emes özi, peqet özi bolup yashishigha we téximu takammullishishigha semimiy yardem qilinglar!Men uni jiddi tépilghanda derhal jangha esqatmaydighan Pelesepe we Logikigha ayit bilimlirini bir kéchide untup kétishke dewet qilimen!(K.Atahan)
*****
12.01.15 Gérmaniye

 

Méni xush kepsen dep warqiranglar!

Korash Atahan
Men ishik we derizilerning hemmisini taqiwettim.
Bu tamlarning arisi payansiz alem boshluqigha aylansun.
Bu qarangghuluq ölük okyanlardek kengeysun.
Bu bina yalghuzluqqa yölensun, timtasliqta uxlisun we kök qehrige ejel téghidek yükselsun.
Méni zaman, makan we rehimdillik qetli qilinghan bu pinhan hem xilwet tik qiyagha ésiwitinglar.
Hey put-qolumdin bulduqlap aqqan qip-qizil qénimgha ussighan rohim,
Hey gholghundin uzaqlishalighan yigane qehriman,
Hey yarilanghan yürükümni oyup yigen qismitim sanga apérin!
Men emdi qarliq choqilardin quyashning tughulishini we qara chöllerge pétishini körüp yashaymen!
Men meshuqimning tughulghan we ölgen chéghidiki eshu jimjitliqni söydüm.
Men söyüshning ilahiy nurigha chümüldüm…
Her tangda, u tughulghanda köz yéshigha bölündüm,
Her axsham, u qaranurgha patqanda ademiylikke kömüldüm!
Men jehennemdin qoghlanghan adem,
Men meshuqimning wehshiy düshmini.
Men bu yalghuzluqni depla özümni we hawani öltürgen qatil!
Men ilgirkidek ularning, ular ilgirkidek méning emes!
Men ularni öltürüp artuq ademge aylandim!
Hey taqalghan muhtesem ishik-deriziler, hey qarangghuluq patmay qalghan jennitim, hey kökke sanchilip turghan baghrini manga anamdek achqan dergahlar, hey méning ishretxor meshuqum, méni xush kepsen dep warqiranglar!
Meynet chiraylar, hesetxor közler, rezil yüreklerni dessep turghan
bu taghlarmu emdi méni xush kepsen, dep warqirisun! (K.Atahan)
*****
29.12.14 Gérmaniye 

Dostum Ahmatjan Osmangha Ochuq Xet!

 

Korash Atahan

Dostum Ahmatjan Osman herqandaq bir milletning edebiyatining bolidighanliqi hemmige ayan. Emma herqandaq milletning edebiyatining dunyagha tonulushi yaki hich bolmighanda dunyagha tonulghan ediplirining bolushi ajayip bir menige ige alahiyde hadise.
Dunyada Uyghur edebiyati qanche ming yilliq yazma enenige ige qedimiy edebiyatlarning biri bolghini bilen, dunyawiy shan-shöhretke ige Alshir Newayi we Shah Meshreptin kéyin asta-asta ajizlap bügünki haletke kélip qaldi.
Millitimizning Siyasiy, Iqtisadiy we Medeniyet tereqqiyatining asta bolushi edebiyat-sennitimizning güllep-yashnishigha éghir tesir körsütüp, yazma edebiyatimiz qérindash köchmen xeliqlerning edebiyatiningmu arqisida qaldi.
Bu hadisini nezerde tutqan 80-yillarda yétiship chiqqan oyghaq pikirlik yash qelemkeshler özlirige qattiq telep qoyup, teshebbuskarliq bilen yéngiliq yaritish, eneniwiy edebiyatimizni zamaniwiylashturush we Uyghur edebiyatini dunyagha tonutush üchün köp küch chiqardi.
Sen shu pidakar we tewekkulchi bir dewir yash ediplirimizning awangartliridin biri bolush süpiting bilen, tunji bolup edibiy oyghunush herkitimizning ishigini qaqting.
Sen yene bashlamchiliq bilen, qatmal, bir izda toxtap qalghan edebiyatimizni,islaha qilish, tereqqiy qildurush we zamaniwiylashturush ishlirigha aktip qatniship, axiri edebiyatimizni dunya edebiyati sehnisige xelqaraliq bir sewiyede élip chiqting.
Uyghurchidin éngilizchigha terjime qilinghan “Uyghuristan, Yiraqtiki Sürgüngah” dégen kitawing sözimizning pakiti süpitide köz aldimizda turuptu.Bu kitapning neshir qilinghanliqi ilgirki ediplirimizning eserlirining bashqa tillarda neshir qilinishigha hergiz oxshimaydu.Bu kitapning neshir qilinishini Uyghur edebiyat tarixidiki yéngi bir dewirning bashlinishi, dep qarisaq xatalashqan bolmaymiz!
Dostum Ahmatjan Osman qutluq bolsun! Uyghur edebiyatining bu ghelbisidn alahiyde memnun boldum.Uzaq yilliq japaliq ijadiy izdinishliringning méwisi bilen biz Uyghuristan xelqini, bu pexirlik tuyghudin behrimen qilghanliqing üchün sanga we ailengge teshekkürimizni bildürimiz.
Dostum Ahmatjan Osman kéyinki 20 yilda Uyghur edebiyatida dunyagha kelgen xelqara sewiyediki eserler xéli köp.Eshu eserlerningmu xelqara sehnige chiqishi üchün tirshchanliq kösütishingge tilekdashmen we ijadiyitingge téximu zor utuqlarni tileymen.
-Hürmet bilen:K.Atahan

19.09.2014 Gérmaniye

Ilham Tohti Arimizdiki Biri Emes…

 

Korash Atahan

Xitaylar Ilham Tohti ependining sayiside Dunya we Uyghurlarni koldurlitiwatimen, dep oylawatidu!Oyan oyniliwatidu, Uyghurning qéni sharqirap töküliwatidu, yéngi-yéngi sehniler hazirliniwatidu!
Wetinimizdiki Xitaylar eslide bu sinariyedin xewiri yoq bolghachqa, Ilham Tohti ependini qolgha élip, Uyghurlargha qattiq zerbe berduq.dep oylap qéliwatidu.
Emeliyette Xitay merkizi hökümiti Ilham Toxti ependini eyiplep özini-özi jazalighandek ishni hergiz qilmaydu.
Xitay merkizi hökümiti Uyghurlar bilen Xitaylarning otturisidiki ziddiyetlik munasiwetni hel qilishta, Ilham Toxti ependining Uyghurlargha qarighanda Xitaylargha téximu paydiliq bolghan bir köwrük ikenlikini obdan bilidu.
Shühbisizki bu hadisining arqisida Xitaylargha paydiliq, emma Uyghurlargha paydisiz bir oyun bar!
Biz Uyghurlar Xitaylar eqilsizlik qilip, bu paydiliq köwrükni özliri buzup tashlidimu deyli….Eger ish shundaq bolghan bolsa Xitaylar kéyinki yillarda buning bedilini nahayiti éghir öteydu…
Ilham Tohti ependi arimizdiki biri emes…Eger hür dunyadiki, Uyghurlarning ichidin chiqqan biri, Ilham Tohti ependining mangghan yolida méngghan bolsa, éyitqanlirini sözlep: “Sherqiy Türkistan Xitayning ayrilmas bir parchisi, Uyghurlarning meslisi xelqara sehnilerde emes, Xitay dewlet téritoriyisi ichide hel bolidu… Eger Xitay merkizi hökümiti Uyghurlargha Xitaylargha muamile qilghandek adil muamile qilsa, yerlik heq-hoqoqlirini qoghdisa, üch xil küchning yiltizi késip tashlinatti… Biz Uyghurlar xitaylarning bir parchisi… Sherqiy Türkistan tarixtin béri xitayning ayrilmas bir qismi…”dép biljirlighan bolsa, muhajirettiki Sherqiy Türkistanliqlar teripidin keskinlik bilen milliy munapiq dep qarilinatti…
Xitaylar Ilham Toxti ependini türmige solap, biz Uyghurlarni emes, eksinche özini-özi jazalidi!
Xitay millitini bashqilar intayin mekkar siyasetchi, deydiken.Xitay hökümitining Ilham Tohti ependining meselisini hel qilish usuli, Xitaylarning milliy pissixikisigha uyghun kelmeydu…
Eger hemme adem hazir oylawatqandek, Xitay dewlitining Ilham Tohti ependi meselisini hel qilish usuli, zaman we makanning tereqqiyat logikisigha uyghun bolghan bolsa, u halda Xitaylar intayin döt bir milletken, dégen yéngi bir qalpaqni kéyip qalidu….
Démek Xitaylar qattiq oyan oynawatidu, bizni we xelqara jemiyetni koldurlitiwatidu…Ilham Tohti ependi Kinolarda rol élip, tamdin sekrep putini sunduriwalidighan artistlardek, özini qattiq qiynighandin bashqa ailisi we uruq-tuqqanlirining yürikini qan qiliwitidighan boldi…
Dunya Xitay we Uyghurlarni rol aldurup, bezi téragidiylik körünüshliri rast bolghan bir dirammini oynawatidu…Ziyan yenila biz Uyghrlargha boliwatidu….

Alla millitimizge eqil, sebir we kuch quwet bersun, ishlirini asan qilsun..!.
*****18.09.14 Gérmaniye

Ismi Qalghan, Rohi Ölgen Türkler

Korash Atahan

Türk démek eslide Uyghur dégen sözning bashqiche teleppuzi bolup, qudretlik, jessur, yéngilmes we birleshken dégen menini bildüretti, bügün namrat, ajiz, ishsiz, bilimsiz, jayil, nadan, arqida qalghan dégendek nomusluq menalarnimu üstige yükliwaldi!
Hazir dunyada Ismi qalghan, jismi yatlashqan we rohi ölgen bir ulus bar, men türkmen deydu, emma heqiqiy türkke oxshimaydu! Ularning mutleq köp qismi mustemlike astida qul bolup yashaydu! Düshmenler pütün yer shari miqyasida tuydurmastin uning méngisini yuyup, özini-özi halak qilidighan ösümlükke aylanduriwetken!
U özining türkligini bilidu emma türklerdin nepretlinidu, milliy kimligini shekillendürgen qediriyetlerni bilidu, emma u qediriyetlerning weyran qilinishini düshmen bilen hemkarliship, öz qoli bilen tizleshtüridu!
Özi üchün ishleshtin bashqilarning emride yashashni ewzel köridu!
Özining ziyinigha, düshmenning paydisigha ish qilidu, düshmenning zéhin kontoroli astida yashaydu.
Anglishilghini uningda ming yillar ilgirkidek ne ghurur ne wijdan, ne milliy roh we ne iman dégen nerse bar!
Özlirini ajayip chaghlaydu, hemmisi aq atliq sultanlardek chellide at chapidu, ajayip rohiy ghalibiyetchi, kölning süyi kérek bolghan yerge bir tamche tamghuzup qoyup, nijatkaringdek közüngge kiriwalidu!
Ular lapqa toq, ijrahat yoq! Bir-birining öle-tirilishi bilen kari yoq! Janiwardek yashawiridu eger bolsa qarni toq! Bir-biridin qorqup ibadet qilidu, Alladin qorqimaydu!
Ularning 7 devliti bar, emma 7 erepchilik itibari yoq! Eger ular toghra yolda bolghan bolsa, Uyghuristan, Türkmenili (Mussul, Kerkük) we Jenubiy Azerbeyjandiki qérindashlirimiz bügün bundaq yaman künge qalmighan bolatti!
Alemning u chétide bir Amerikiliqning burni qanisa dunya titirep kétidu, emma Uyghur we Türkmenler her küni minglap qirilip ketse, özini hür dep chaghlighan, musulman dep chaghlighan Türklerning bir dane qili tewrimeydu!
Eslide Insanliq Pul we texnilogiye emes Adimiyliktur!
Mana bu bügünki dewirdiki Türklerning resimi, biz Uyghurlarmu uning bir parchisi!
Bu Olus yer shari xaraktérliq oyghunishi kérek! Eslide 350 milyonluq Türkler yer sharidiki eng köp zimin we bayliq igisi bolushtin bashqa, rastinla bashqilarda kam uchraydighan eqil-paraset, jasaret we isil irsiy alahiyidilikke ige millet! Bizning güzel exlaqiy peziletlirimizni düshmenler ajizliq dep qarap, hujumni del shu yerdin bashlighachqa bügünki halgha chüshüp qalghan! Unutmasliq kérekki madda we sheyining xaraktéri özgermeydu! Ot yigen gösh, gösh yigen ot yimeydu! Tebiyitimiz Bürküt, Arislan we Böre iken, uni xatirlishimiz, ornimizdin des turishimiz lazim!
Hazir Türklerde bar bolghan devletler we teshkilatlarning hichbiri bu xeliqni qutquzalmaydu! Ulusimiz hichqandaq nersini arlashturmastin itnik qérindashliqni asas qilip, yer shari xaraktérliq yéngidin teshkilatlinishi lazim! Alla qan-qérindashlirimizning közini achsun, yolini ochuq, eqlini ziyade qilsun!(K.Atahan)
*****
16.08.2014 Germaniye

 

 

Sultan Saltuq Bughra Qarahan We Uning Jamesi!

Korash Atahan

Qarahanlar Imperiyesi xaqani, herbiy alim, zamanisidiki yétük mutepekkur Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahan hezretlirining Sherqiy Türkistan Artushtiki Jamesi!
Sultan Saltuq Bughra Qaraxan hezretliri 920-yili Sherqiy Türkistanning Artush rayonida tughulup, Talas we Issiq köl etraplirida bolghan isyanchilargha qarshi urushta zeherlinip, 958-yili tughulghan yurtigha qayitish sepiride rebbimning rexmitige érishken.
Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahanning jinazisi qanche on ming dewlet erkanliri we awam puqralarning qétilishi bilen shahlar shahigha yarisha intayin debdebilik ötküzülgen bolup, méyiti yene Artushtiki Han jemeti qebristanliqigha depin qilinghan.
Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahan 26 yil seltenet sürgen bolup, qisqighine waqitta büyük türkistandiki pütün xeliqlerni Qarahanlar Imperiyisining bayriqi astida birleshtürüp, barliq qan-qérindashlirimizni mubarek Islam dini bilen shereplendürgen, rebbimizning arimizdin chiqqan birdion-bir yéqin dostidur!
Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahan seltenet sürgen dewir Sherqiy Türkistanla emes belki büyük türkistan urush oti ichide köyüp, özining külliridn yéngidin tughulghan yillar bolup, ilim-pen, pelesepe we sennet güllep yashnighan bir weziyet barliqqa kelgen. Büyük Alimlirimizdin El-Farabiy, Maxmut Qeshqiriy, Yüsüp Xas Hajip, Axmat Yükneki qatarliq ellamiler ene shu qutsal dewirning chaqnighan yultuzliri bolup hésaplinidu!
Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahan seltenet sürgen yillarda maarip we ilim-penge ehmiyet bérip, belki bügüngiche sozulishi mumkin bolghan qarangghuluqtiki hayatimizni yorutqan, Türk tarixida Islamni tunji qétim Devlet dini derijisige kötürüp, millitimizning hayatida ghayet zor burulush peyda qilghan büyük islahatchidur!
Yazma we aghzaki xatirilerde éytilishiche, bu jameni, Sultan Saltuq Bughra Qarahan hezretliri özi bir qolluq lahiylep inshah qildurghan! Janabiy Alla uning menggülük nur ichide yatqanini nésip qilsun!
Jamening bu körünishi orginaligha warisliq qilghan halda wetenperwer, milletperwer insanlarning maddiy yardimide 2000-yillarning béshida eslige keltürülgen bolup, eyni waqitdikisi 1944-yilidiki qara kelkünde örülüp chüshken!
Biz Uyghurlarning tomurida, U mubarek zatning qéni aqidu!Undin bashqa Salchuqlar Imperiyesi, Osmaniye Imperiyesi hem Abasiye Imperiyesi qatarliq büyük dewletlerning hökümdarlirining nesebi uninggha bérip chétildu!
Büyük ejdadimiz Sultan Saltuq(Selchuq) Bughra Qarahandin Türk dunyasi, jümlidin biz Uyghurlar ming yillap, on ming yillap ghurur tuysaqmu azliq qilidu!

Aughust 2014 Gérmaniye*****

Jennet Qushi

Korash Atahan

Sonnenaufgang

Ügettim, Ügetkin, Ügetsun!
Quyash halsizlinip, uning renggi we shekli barghanche özgirep kétiwatatti. Etraptikiler “Pétip kétidighan boldi”,”Alla yaman boldi”, “Emdi qandaqmu qilarmiz” déyiship chuqan-süren kötürdi! Pütün dunya zeherdek soghaq qarangghuluq déngizigha, xuddi ghayet zor kimidek chöküwatatti. Ademler hélila qétip qalidighandek, zhaqildap titreyti.
-Qandaq qilimiz?-dédi biraw. Awazidin kimlikini perq etmek qiyinidi.Emma uning yashinip qalghan birsi ikenlikini, yighlamsirap sözlewatqanliqini, qattiq ümitsizlengenlikini hés qilghili bolati.
-U bolmisa yashiyalmaymiz, qayturup kéleyli,-dédim ishench bilen.
Qara soghaqta kasildap titirewatqanlar, paraqqide külüshüp keti.
-Éliship qaptu,-dédi birsi.
-Shundaq,-dédi arqidin yene birqanchisi.
Bir az süknat höküm sürdi.Yer-asman soghaqtin zhaqildap titireyti.Bir minutqimu yetmeydighan bu süknat xuddi ming yildek uzun bilinip ketti.
-Toghra,-dédi, yashinip qalghan héliqi kishi, bir az hushini tapqandek qilip,-U bolmisa heqiqiten yashiyalmaymiz, qayturup kéleyli,-dedi yene sözini dawamlashturup.
Hemme birdek uning déginini testiqlashti.
Yalang ayaq, tikenlik muzni dessep yolgha rawan bolduq.Kimler bilen kétiwatqinimni bilmeytim.Ularning ayaq tiwishidinla men bilen kétiwatqanlarning xélila zhiqliqigha höküm qilghili bolatti.Biz shu yürgenche yol yürüp, yol yürgendimu mol yürüp, chingqi zawal waqti bolghanda, natonush bir yerge yétip kelduq.
Etrap qorqunchluq derijide timtas idi.
-Qebristan,-dédi birsi.
Etraptiki hich nersini periq etkili bolmayti…xuddi külli jahan alla burun tozghaqtek tozup ketkendek.
Aldirap ötüp kettuq, yoruqluqni baldurraq qayturup kélish ümidide. Barghanche ayaq tiwishi aziyip qéliwatqandek bilinetti. “Undaq emestu, manga shundaq tuyiliwatqan gep”,- dédim ichimde.
Ayaqlirimiz qirliq tashlar we yingnidek muzlarning destidin qanap ketkechke, yolimiz nem we yilliq bilinetti.Biz shu yürgenche yol yürüp, yol yürgendimu mol yürüp, qaq yérim kéche bolghanda natonush bir yerge yétip kelduq.Etraptin yirtquch haywanlarning hürkireshliri, jel-janiwarlarning nale-peryatliri kéleti.
-Dozaq,-dédi birsi.
Etraptiki hich bir nersini periq etkili bolmayti…xuddi külli jahan alla burun külge aylinip tozup ketkendek.Berdashliq bergili bolmaydighan tinzhiq hawa we achchiq is-tütek destidin erkin nepes élish mumkin emesidi. Aldirap ötüp kettuq, yoruqluqni baldurraq qayturup kélish ümidide. Barghanche ayaq tiwishi téximu aziyip kétiwatqandek bilindi.”Undaq emestu, manga shundaq tuyiliwatqan gep”,- dédim ichimde yene.
Ayaqlirim qirliq tashlar we yingnidek qoqasning destidin ötme-ötme töshük bolup qanap turghachqa, yolning tuzdek achchiq harariti jandin ötüshke bashlidi.
Men ayaq tiwishining heqiqiten aziyip ketkenlikini hés qildim.Kétiwatqan yolum qurghaq, choghdek we tuzdek bilinetti.Barghanche halsizlinip bériwatqinimni tuyup turattim.Ghelite yéri ayaq tiwishi rastinla aziyip ketken bolup, men mangsam méngip, tursam toxtayti.
Biz shu yürgenche yol yürüp, yol yürgendimu mol yürüp, Tang seherde natonush bir yerge yétip kelduq.
Yürügümde yéqimliq bir tuyghu peyda bolushqa bashlidi,asanliqche periq etkili bolmaydighan yéqimliq bir sadani we gül hidigha oxshap kétidighan, ademni mest qilidighan allaqandaqtur bir puraq kéletti qeyerdindur.
-Jennet,-dédim özemge özem asta pichirlap.
Uzaqtin, nahayiti uzaqlardin nur we yoruqluq manga qarap qushlardek uchup kélishiwatatti.Qanat we quyruqliri ajayip nazuk, uzun we ewrishim bolup, pütün alemni qaplap, subhiyning selkin shamilida lerzan lepildeyti…Közliridin xatirzhemlik, ümid, ishench we bextiyarliq bahar yamghuridek yéghip turatti!
(K.Atahan)

09.08.014 Gérmaniye

 

Jahan Imparatori Sultan Sulayman We Yehudiylar

Korash Atahan

  Sultan Sulayman

Osmaniye Émparatorlirining yiltizi Uyghur(Kök Türk) hökümdarlirining nesebige bérip chétilidu.Osmaniye Émparatorliridin Sultan Sulayman dunyawiy shexis bolup, bügünki kündimu nurghun yat milletler teripidin hürmet bilen xatirlinip kelmekte!Yehudiylar teripidin “Yehudiy Ulusining büyük qutqazghuchisiı we İsrailiyening Kiralı” dep hésaplanghan büyük ejdadimiz Qanuniy Sultan Sulayman, Amerikida her yili xatirlinip turidu!Amerika parlaménti binasining salonidiki tamda chember shekildiki Akatsiye yopurmiqi ichige neqishlengen muhteshem bir heykel bar.Bu heykel tariximizda ötken dunyagha meshhur, jahan hökümdari Sultan Sulaymanning heykilidur!

Akatsiye Yawropa edebiyatida sonsuz hayat we büyüklükni ipade qilidu.Yehudiy Énsikilopediyesi “Judaica”da, Qanuniy Sultan Sulayman Israiliyening shanu-shewketlik ikkinchi Kirali,dep izahlanghan.Zamanisining dangliq Yehudiy alimliridin Shelomo ben Mazal (1545), R. Isaac Bar Sheshet (1556) ve Shemuel Halevi, Rabi Abraham Zacuto (1566) Qanuniy Sultan Sülayman üchün yazgharı eserliride Qanuniy Sultan Sulayman üchün alahiyde yer ayrighan.Eserlerde omumen “Qanuniy Sultan Sulayman, Yehudilerning nomusidur. Shanu-shewketlik we yücedur. Sionizimning asaschisi ve İsrailiyening kiralıdur.” dégendek ibarelerge yer bérilgen.Menbe: Encyclopedia Judaica, Jerusalem, 1971. Vol. 19, p. 303, Bibliyografia:M. Rozen, A History of the Jewish Community in Istanbul, he Formative Years, 1453–1566 (2002)Diqqet:
Pakitlar ispatlidiki Osmaniye Impériyisining arqisidin yölep turghanlar-xuddi qudretlik we seltenetlik Uyghur Émparaturluqining arqisidin yölep turghanlar Soghdiy(Uyghurliship ketken)lar bolghanidek-qedimki Yehudiylar(Türkliship ketken) bolghan!Bezi tarixiy menbelerde Soghdiylar bügünki Yehudiylar terkiwidiki Ashkinazilerning étnik yiltizi, dégendek melumatlar bar! Shuningdin körüwélishqa boliduki, Büyük Uyghur Émparatorluqi, Hazar Émparatorluqi we Osmaniye Émparatorluqi qatarliqlarning küchlinishide yehudiylarning alahiyde töhpisi bolghan!Türkler bilen Yehudiylarning munasiwetlirining yiltizi chongqur.Elbette buni téximu ichkirlep tetqiq qilip béqishqa erziydu.Shek-shühbisizki biz tarixiy hadisilerge muamile qilghanda shakilini chiqiriwétip, méghizini qobul qilish pirinsipini untup qalmasliqimiz lazim!
*****

Korash Atahan

 

 

Ügettim, ügetkin, ügetsun!
Bezen kitaplar bar jawahrat qutisigha oxshaydu, bezen kitaplar bar exlet qutisigha oxshaydu! Nadangha exlet döwisi tagh körünidu, yantaqliq uzaqtin bagh körinidu!
Méwilik derexmu yaki méwisiz derexmu, kishi bir qarapla bilidu!Mewilik derexning boyi pakarraq, emma ana yerge égilip turudu, méwisiz derexning boyi igiz, ana yerde ghadiyip turidu!
*****

 

 

21-Esirdiki Zamaniwiylashqan Nadan Milletler

Korash Atahan

Ügettim,ügetkin, ügetsun!Nadan, arqida qalghan milletlerning özini qutulduriwatimen, dep qilghan küreshliri nahayiti köp hallarda, shu milletning halak bolishi bilen axirlishidu!

Ularning ichide alim, Professor, Doktur, yazghuchilar we shuninggha oxshaydighanlardin terkip tapqan bir chong qoshun bardek qilghini bilen, bar bolghan eqliyet bashqa xeliqlerning zihniyitining terkiwi qismigha yallanma küch süpitide qoshulup ketkechke, aldirap öz milliti we wetini üchün kargha kelmeydu!Ular diqqet qilmisa, “ziyaliy”, dep atalghan bu kalampay qoshun hetta öz millitini öltüridighan mashinigha aylinip qalidu!Ular ikki ming yil ilgirki qebilichilik éngini, 21-esirdiki intayin murekkep bolghan siysiy, iqtisadiy we sotsiyal munasiwetlirining ichige nahayiti awaylap yerleshtüriwalghachqa, heqiqiy düshmen bir terepte qélip, asanla öz-ara düshmenlishishning qap-qara patqiqigha pétip qalidu!Chünki ular adetlinip qalghan tepekkuri boyiche weziyetni xata mölcherleydu, nishanni toghra bikitelmeydu, zamangha layiq uyushush we teshkillinishke ayit özige xas milliy idiologiyisini shekillendürüshke ehmiyet bermeydu, teyyar pelesepe we insanlargha ortaq bolghan diniy ehkamlar asasida herket qilip, milliy inqilapni nahayiti asanla tuyuq yolgha ekirip qoyidu.Ular zamaniwiy pikirlerge we adalet tuyghusigha namrat bolghachqa, mesililerge bir tereplime qaraydu, sheyi we hadisiler heqqide uniwérsal pikir yürgüzelmeydu!Özliri shekillendüriwalghan, zaman tonili ichide axirqi hayatini sürdüridu, örmüchükning torigha matilip qalghan hasharetlerdek, qanche herket qilghanche ölümge shunche yéqinlishidu!Ular özliri tuymighan halda qarangghuluq ichide yashaydu, özlirining görini öz qoli bilen kolap, öz xelqi arisidin yétiship chiqqan oyghaq pikirlik, isyankar, shir yürek ezimetlerni, “milletning düshmini” yaki “kapir”, dep qarap, ularni dargha ésish netijiside qedemmu-qedem ajizliship ketidu!21-esirdiki bu zamaniwiylashqan nadan milletler özlirini bu zamaniwiyliqni yaratqan milletler qatarida,dep oylap yürgechke, milliy tragédiye we heqiqet aldida tilini yutiwalghan mexluqtek sükütke pétip, milliy küch-qudiritini xorutup, yatlar bilen muresselishishtin bashqini bilmeydighan nezer dayirisi tar qebile aqsaqalliri üchün kolliktip halda jénini pida qilishidu!Aqiwette urush qilmayla ghelbe qilidighini düshmen bolup qalidu!(K.Atahan)
*****
06.08.14

Tepekkur Yapraqliri 
Korash Atahan
Ügettim, Ügetkin, Ügetsun!
Wetende xelqimizning ehwali bek éghir, düshmenning peyli intayin qebih…millitimizning alladin bashqa sayiweni yoq!Bizdin her sahiyede yétiship chiqqan insanlarning mutleq köp qismi xuddi janiwarghila oxshaydu.Ular méni chaqmighan yilan ming yil yashisun, déyiglik!Ikki yüz yilliq mustemlike Hayat ularni yaramas we sherepsiz bir nesilge aylanduriwetken! Qéni ular, bashqa waqitta térisige patmay kérilip yürgen bilen, mushundaq jiddiy peyitlerde pili qurutidek tügüliwalidu.Ularning xelqimizning üler tirilishi bilen kari yoq!
Ishenchem kamilki yaratqan igem mezlumlar terepte.U biz bilmigen bir shekilde heqsizliq aldida süküt qilghanlar we reqiplirimizning könglige qorqunch salidu, biz oyliyalmaydighan bir yol bilen béshimizni silap, düshmenlirimizni nabut qilidu!
Birla shert, biz bel qoyiwetmeslikimiz kérek!

*****
Ügettim, ügetkin, ügetsun!
Erep we Pelestinliklerning Uyghurlarning siyasiy teqdiri heqqide pichirlighan awazinimu anglimiduq!Yehudi alimliri Uyghurlarning hüriyiti heqqide izdiniwatidu.Erepler musulman bolsaqmu meydimizdin ittirip, aldimizda xitaygha toz qondurmaydu.Bizning derdimiz bizge yétip ashidu.Özimizdin qanche ming kilométir yiraqliqtiki, Xitay bilen tighmu-tigh tipiship turghan Israyilni düshmen qiliwelip néme qilimiz.Pelestin xelqige qarshi ishliniwatqan qirghinchiliqni Israyil hökümiti qiliwatidu.Buni Israil dewliti we Yehudi millitige mal qilip qoysaq bolmaydu!
Uning üstige otturgha chiqiwatqan hadisiler Islam we Musewiylikning arisida emes, öz-ara menpeet talishish sewebidin boliwatidu!Bu jidelning DIN bilen alaqisi yoq!

 

Uyghurlar Munglunup Turup Ussul Oynisa, Naxsha Oqup Turup Yighlaydu!

Korash Atahan

Uyghurlar hazir munglunup turup usul oynisa, naxsha oqup turup yighlaydu! Edebiyat-sennet paaliyetlirini kimning teshkilligenliki bek muhim, Xitay yaki xitay yalaqchilliri qilghan bolsa netijisi bashqa, heqiqiy weten-milletni söyidighan wijdan igilliri teshkilligen bolsa netijisi yene bashqa bolidu!
Eger sotsiyal paaliyetlerge Xitaylar biwaste qol tiqmighanla bolsa bek ensirep ketmeng!Wijdanliq uyghurlar herqandaq meydanda qandaq turushni özi bilidu!
Elbette ötküzilidighan paaliyetlerning meqsidi bizning cheteldiki siyasiy herkitimizge qarshi turush bolghan bolsa, herqandaq bir charini ishlitip tosush kérek!
2007-yili Uyghur sennetchiler Gérmaniyege oyun qoyghili keldi, men ulargha qarshi namayish teshkillidim…Kéyin Nimishqa ulargha qarshi namayish teshkillidim, bu xitayning biz uyghurlardin kütkini emesmu, dep oylinip qaldim…Shuningdin kéyin Xitaylarmu uyghurlarning bu yege kélishige yol qoymidi…
Musubet bezide qaqaqlap külüp, bezide yighlap ipadilinidu…!
Wetendiki ehwalimiz qanche éghirlashqansiri özimizni tonutush, heqqaniy ikenlikimizni ispatlashning köp xil yolliri heqqide izdinip béqish kérek!
Yüje Alla! Millitimizge toghra yol we sebir ata qilsun! Qérindashlirim zorawan, tajawuzchi xitaylarning wetinimizde insanliqqa qarshi ishlewatqan jinayetliri we millitimiz ustidin yolgha qoyiwatqan qanliq qirghinchiliqlirini bir minut estin chiqirip qoyghanliq shermendichiliktur!
Xitaylar bu qétim Yarkentte élip barghandek qanliq hadisilerni wetinimizde herküni dégüdek élip bériwatidu.Biz ularning bezilliridin xewer tépip bezilliridin xewer tapalmaywatimiz xalas! Eslinde wetinimizde bundaq chong-kichik hadisiler her küni yüz bériwatidu.Biz bu sewep bilen 24 saet haza échip, ibadet qilip, matem tutup olturalmaymiz!
Milliy mewjutliqimizni qoghdap qélish üchün, küreshlirimizni, hayatimizni, tirikchilikimizni dawamlashturushimiz kérek!
Biz hür-azat bir dewlette emes, 200din artuq natonush ellerde sergerdan yashawatimiz! Bezi paaliyetler wetende bezi weqeler yüz bérishtin yérim yil yaki bir yil burun pilanlanghan bolidu.Uning iqtisadiy, eqliy, zamaniy hazirliqliri undaq Asan pütmeydu.Eger melum bir kultural yaki edebiyat-sennet paaliyiti wetende yüz beridighan bir weqege toghra kélip qalsa, ötküzülmekchi bolghan u paaliyetler köngül échishni mexset qilmighan bolsa, milliy ittipaqliq,birlik- barawerlikni qoghdash, milletni köz yéshi we zulumdin qutquzush üchün boliwatqan bolsa uninggha artuqche chek békitmeyli!U hadisiler heqqide pitne-pasat térimayli!
Bir milletning ishi bir shexis yaki Ailining ishigha oxshimaydu, uni ayaqta tutup turush üchün her xil charilerge bash urushqa toghra kélidu!
Saz chélip, ussul oynap, naxsha oqusa néme yamini bar?!
Elbette tomurni kesseng qan, Uyghurni kesseng yash chiqidu!
Uyghurlar hazir munglunup turup usul oynisa, naxsha oqup turup yighlawatidu! Yüz bériwatqan hadisilerning düshmenning emes, millitimizning paydisigha uyghun bir netije berishige tilekdashmiz!
Biz Uyghurlar dawamiliq düshmenning oylighan yeridin emes, özimizning oylighan yéridin chiqidighan alahiyde yéngi metodni tediriji shekillendürishimiz kérek!
Edebiyat-sennet, xuddi ibadetke oxshash milliy mewjutliqimizning ayrilmas terkiwi qismi!Biz bir tereptin köngül échip, bir tereptin musubet tutup, bir tereptin ibadet qilip yene bir tereptin wetinimiz we millitimizning istiqbali üchün küresh qilishqa adetlineyli!
Xitaylarning tömür tapini astida izilip özimizni yoqutup qoymayli, qayghuni küchke aylandurup,küresh rohimizni urghitayli!
Millitimiz halak bolushqa emes, qudret tépishqa muhtaj!

*****
01.08.14

 

Korash Atahan

15804_549642881835539_8030640595296899676_n

 

Ügettim, ügetkin, ügetsun!
Insanlar xuddi ösümlükler quyashqa telpüngendek hüriyetke telpünüp yashaydu.Hüriyetke bolghan échirqash menggülük hayatqa bolghan muhabbettin kelgen! Bashqilarning iradisi bilen ölüshni emes, özining iradisi bilen ölüshni talliwalghan kishiler hüriyetning heqiqiy temini tétighuchilardur!Özining iradisi bilen ölümni tallighanlar eng söyümlük kishiler bolup, ularning her bir tamche qénidin bir milletning hayatliq derixi su ichip turidu!

*****

Ügettim, Ügetkin, Ügetsun!
Men heqiqiten rexmet éytishqa toghra kelse aldi bilen dostlirimigha emes düshmenlirimge rexmet éytimen. Chünki dostlirim jahan tinchighanda mendin shan-shöhret talashidu, düshmenlirim qattiq hujumgha ötkende méni yalghuz qoyup qachidu.Men her qétim qattiq zerbige uchrighanda, qara boranlarda yalghuz uchqan shungqardek, qanatlirimni polattek tawlap chiqtim!
Men ulargha yéqinlashqanda, xuddi men bu dunyada yekke-yiganidek etrapni timtasliq qaplap kétidu!*****

Uyhurlarning Diniy We Milliy Tuyghusi Bilen Oyniliwatqan Tiyatérning Perde Arqisidiki Sirlar!

Korash Atahan

Gérmaniyening dunyagha dangliq metbuati Frankfurter Algemayne gézitide 2014-yili 7- ayning 21-küni élan qilinghan bir parche maqala, Uyghurlarning siyasiy teqdiri meselisidiki xelqaraliq teshwiqatta, Xitayning ghelbe qazanghanliqini körsetti!

Gherip dunyasi bizge emes, Xitaygha hésidashliq qilghan teleppuzda yézilghan maqalida, Uyghur xelqining milliy azatliq küreshliri tunji qétim selbiy bahalandi. Xelqimizning yolluq qoghdunush herkiti “Téror”dep békitildi.Bundaq baha bérishke sewep bolghan amillar:
1)Erkin dunyadaki atalmish jihatchilar teripidin qonchaq qilip oynitiliwatqan teqwadar yashlirimizning milliy musteqilliq kürishimizge tashlap turghan sayisi,
2)Arqa körünishi éniq bolmighan radikal dinchi küchlerning wetinimizdiki terghibatliri bilen, Uyghur xelqining arisida peyda bolghan Gherip we Israyil düshmenliki heqqidiki pakitliq matériyallar,
3)Xelqaraliq radikal diniy gorohlar bilen qilche alaqisi bolmighan Milliy azatliq küreshlirimizge, bashqilar terepidin aldiniwatqan yaki düshmen´ge sétilghan atalmish jihatchilarning”Ular bizning bir parchimiz”dep riyalliqqa uyghun kelmigen shekilde qara chaplap, keng médiyede Xitaygha paydiliq pakit hazirlap bérishi,
4)Xelqara jemiyetning Millitinmizning Xitaygha qarshiliq körsütüsh herketlirige Xitayning qollanghan métodi bilen muamile qilishi,
5)Xitayning milliy azatliq kürishimizge qarishi élip bériwatqan dunyawiy déplomatiye urushi…
6)Siyasiy teshkilatlirimizning Sherqiy Türkistan meselisini, Insan heqliri we démokratiye meselisi qilip körsütüp, Uyghur xelqining mustemlike astidiki bésiwélinghan mehkum millet ikenlikini anglitishqa yéterlik küch ajratmighanliqi,
7)Xelqaradiki milliy musteqilliqimizgha qarshi küchler(Xitay istixbarati, Démokrattik Xitaylar, Teywen we Singgapurdiki milletchi xitay gorohliri we gheriptiki Xitay gumashtilliri) ning, Uyghur siyasetchilliri we teshkilatlirining qoli arqiliq qurup chiqqan, Milliy dawayimizning tajawuz qilghuchi bir millet bélen, bésiwélinghan bir dewlet ottursidiki mesile emes, Xitay dewlitining siyasiy tüzülmisidiki mesile ikenlikige ayit köp liniyede oxshash waqitta yolgha qoyuliwatqan parallil projekt,
8)Xelqimizning nadanliq qilip, özini-özi kontorul qilalmay, kim nan tashlap berse payda ziyanni oylashmay arqisidin sokuldashliri,
9)Xelqara teshkilatlar we démokrattik dewletlerning tashqiy jehettin chandurmighandek qilsimu, ichkiy jehette bizni ézip yoqutiwitishke layiq, düshmen millet dep bahalishi we siyasiy meselimizni Xitayning ichkiy ishi, dep höküm chiqirip, Xitayning millitimizge, insanliqqa qarshi élip bériwatqan jinayetlirini qanunlashturup bérishi…qatarliqlar…..
Biz bu yerde resimini élan qilghan erkinlik jengchillrining pishanisige qandaq qilip xelqara radikal dinchi goruppillirining tamghisini uralaymiz!Biz weten-milletnining qutqazghichisimu yaki qatili!?
Bizni mushu halgha keltürgen hadisilerning ichide qandaq küchler bar?Millitimizning güzel obrazini buzushta Uyghurlar qandaq rol oynidi?Biz milliy inqilawimizni bilip-bilmey diniy inqilap sheklide körsütüp qoymighan bolsaq, dunya yenila bizni térorist demti?Uyghurlarning pishanisige chaplanghan atalmish “Térorist” dégen nam milliy herkitimizge qandaq bolghanda paydiliq, qandaq bolghanda ziyanliq tesir körsütidu?
Dostlarning bu heqte pikir we analiz qilip béqishini iltimas qilimiz.
Qoshumche:
Xitaylarning Uyghuristan mutexesisi Madazhingning Yawropadin kelgen biterep güzetküchilerge dégen sözi: “Uyghuristanda Xitaygha qarshi herketler(Atalmish Téror)ni toxtitishqa amalisiz qéliwatimiz, chünki ular teshkilat qurmay tek béshigha yaki uruq- tuqqan we yaki yéqin dost-buraderler ara hemkarliship, oylimighan yedin qarar chiqiriwatidu, toyuqsiz hujum qiliwatidu”, dégen.
Xelqimiz weten ichide zulumgha qandaq taqabil turushning yolini tépip chiqquchi, ular her xil tongha oriniwalghan xayinlargha, Milletning qénini sümüriwatqan milliy munapiqlargha qandaq taqabil turushni axiri ögendi. Emma weten siritida-hür dunyada-milliy teqdirimiz heqqide oyniliwatqan maymun oyunlirini téxiche perq etkini yoq! Hey weten siritidiki bichare xelqim, millitimizning sendin kütkenliri u emes, hazirghiche aldanding, közüngni ach, düshmenning üstüngdin oynawatqan oyunlirini buzushimiz üchün, wetiningni we séni sanga qayturup bérish heqqidiki chuqanlirimizgha qulaq sal!Unutma!Heqqaniyet sen terepte, sen özüngge qayitqanda pütün dunya séni qollaydu!Alla sen bilen!

Biz kim, neme qiliwatimiz, kim üchün, qandaq?!

25.07.14  Gérmaniye

Zamanning Qan Uyqusi

 

turktarihi_1348412067191 (1)

K.Atahan

Yene sen yoruq yultuzdek yélinjaysen qumluqta,
Barxanlar örkeshleydu-,
ejdirhadek dem tartidu-,
yutalmaydu mengülük hékayengni.
Tashqa aylinisen ah, men zariqqan riwayet,
Okyanlarni kül qilghan, qiyamida turghan quyash nurida.
Emdi sen hayatliq derixidek shaxlinisen tirilish taman,
Tik turisen qehritan tünlerde-,
tomuz künlerde,
Ne yapraq, ne bergingni tashlaysen-,
yashnaysen hem qilmastin renggingni saman.

Belki sen hes qildurup ölümsüzlikni,
cheqilding, tozudung, uchtung qumluqtek,
kömdüng kechmishingni, köz nurungni, arzu-ghayengni tirilish üchün…
Yiqilding quchqigha qisaskar meleklerning,
ashighini kütüp harghan meshuqdek rengsiz chüshler qoynida.

Rengsiz chüshler, rehimsiz chüshler…
Bir ishiktin chiqmaqa, yene biridin kirmekke,
intilisen bosughidin ashalmaysen,
Etrapingni qorshiwalghan wapasiz qismet-,
yulqinisen ötkellerdin tashalmaysen…!

Belki bu qismet, chachliring qara otta köydi qizardi, saqalliring aqardi, tawlinip qip-qizil yalqunlarda!

Talay qétim yalmauwuzdek uchti buranlar,-
oqtek sanchilip men küch emgen mezmut köksüngge …!

Belki sen harding, ökündüng yalghuzluqta,
Qulaq sal zeminning titreshlirige,
Biz sunghan tash, uchqan qum, yilandek tolghunup tirkelduq kökke!
Bu alem bashqa alem, bizning alem-
-Qumgha aylanghan,-
ghemge aylanghan-qan uyqisida uyighan!

Bu alem bashqa alem, qan uyqisigha mixlanghan,
urilidu dat-peryattek qulaqqa.

kalilar möreydu,
qushlar sayraydu,
qoylar mereydu… haza achqandek,
Atlar kishneydu azapliq-,
jin tegkendek yulghungha,-
yantaqqa hem toghraqqa,-
Ejel yetkendek barche mexluqqa!

Bu alem bizning alem-Qumgha aylanghan,-
ghemge aylanghan-qan uyqisida uyighan!

Qilich we neyzining awazi-tarqilidu eptidin muzikidek etrapqa.
Bu cheksiz qan déngizi qumluqta, her kim jan ghémide titreydu,
qaniti bilen urup shum teqdirni, bürkütler chuqan salar qarliq taghlarda.

Bu alem bashqa alem, qan uyqisigha mixlanghan,
urilidu dat-peryattek qulaqqa.
Ejel dessep ötken yollarda,
tashqa aylinisen ah, men zariqqan riwayet,
Okyanlarni kül qilghan, qiyamida turghan quyash nurida!

Bürkütler choqan salar mudhish taghlarda,
qaniti bilen urup shum teqdirni!

Yene sen hayatliq derixidek shaxlinisen tirilish taman,
tik turisen qehritan tünlerde-,
tomuz künlerde,
Ne yapraq, ne bergingni tashlaysen-her yapraq bir bayraq…
yashnaysen hem qilmastin renggingni saman.

Bu alem bashqa alem, qan uyqisigha mixlanghan,
urilidu dat-peryattek qulaqqa.
Ejel dessep ötken chöllerde,
ölümdinmu ghalip kelgen bir yol bar,
tashqa aylinidu ah, biz zariqqan riwayet,
Okyanlarni kül qilghan, qiyamida turghan quyash nurida!
Hayatliq derixing shaxlinidu ölümsizlikke,
her yapraq bir bayraq hüriyettek lepilder haman,
Bayriqimiz- choghdek Quyash parlap turghan qap-qara Asman!
Bayriqimiz- büyük bowimiz Oghuzhandin tewerük qalghan!

09.07.2009 Gérmaniye

 

Rohiy Qehetchilikke Duchar Bolghan Bir Milletke Xitap!

Korash Atahan

10898237_793921560683071_2317030171017425214_n

Insan qarni achliqqa 7 kün berdashliq béreleydu.Ozuqluq yétishmigen, dayim qursiqi toyghidek yémek yéyelmeydighan namratlarni körüwatimiz.Ularning émont küchi ajizlap tiz sürette shexsiy yaki kolliktip qirilip kétidu.Insanning émont küchini ashuridighan élimintlarning biri vitamin.Vitamén dégen bilenla ish pütmeydu.Vitaminning A din Z giche bolghini bar.C eng muhimlirining biri.émont küchi ajizlap ketkenlerning turuqi ademge oxshimaydu.Tolimu qorqunchluq.

Rohiy jehettin échirqap kétishmu maddy jehettin échirqap kétishke oxshaydu.Undaq bolsa insan oghli meniwiy achliqqa qanche kün berdashliq béreleydu?!Yeydighan nerse peqet yoq bolsa topa yise bilidu.Emma meniwiy ozuqluq yétishmise, yaki pütünley yoq bolsa uning aqiwiti wabadinmu yaman.Ach qalghan kishi 7 kün berdashliq béreleydiken, emma meniwiy achliqqa 7 saetmu berdashliq bergili bolmaydu.Eger adem tamaq yémise 7 kündin kéyin, meniwiyet yétishmise 7 saettin kéyin ölidu.Maddiy achliq meniwiy achliqtin yaxshi bolup ölüpla tügüshidighan gep.Emma 7 saettin kéyiinki meniwiyetning ölüshi intayin échinishliq bolup, bu démek exlaq, wijdan, ghurur, iman, itiqat, muhabbet we nepret tuyghusini yoqutup, halal bilen haramni periq qilalmastin bir esirge yéqin ittek sörülüp yashash dégenlik bolidu!

Meniwiyiti ölgen insanlarning neziride weten, millet, qérindash we dost chüshenchisi bolmaydu.Ularning neziride iman, itiqat, xuda, ölüm, jennet we duzaq yoq!Ular kawap bilen polo üchün hemme töshüktin ötüdu…Hemme bazarning qazinida qaynaydu.Millitimizde meniwiyiti ölgenlerning sani hemmidin köp bolup, ular bu jehette meniwiyiti saghlam kishilerni késel deydighan derijige yetken.

Mana bu tereptin qarighanda biz Uyghurlar alla burun meniwiy échirqash dewrige kirip bolduq! Eger hayat qalghan bolsaq bügünkilerning yaki gheyri resmiy küchlerning sewebidin emes, tarixta ejdatlirimiz yaratqan shanliq medeniyetning yoshurun iniritsiyisidin boliwatqan bolishi mumkin.Biz Uyghurlar meniwiy ozuqqa Somalidiki namratlar nangha ihtiyaj bolghandek muhtaj boliwatimiz.Heptiyektin sawadimizni chiqirip, besh waq namaz oqup, 32 pare quraniy kerimni sudek yadilap kéyinki ikki yüz yilni qara basqandek ötküziwettuq! Démek hayatliq üchün kéreklik bolghan vitaminning bir xilidin her küni qursaq étilip ketküdek yigen bilenmu ish pütmeydiken.

Shuninggha qarighanda hayatliq, ölüm, madda, roh, milliyet we meripet heqqidiki chüshenchillirimizge téxiche ottura esir zéhniyiti hükmaranliq qiliwétiptu.Bizni düshmen emes, özimiz halak qiliwétiptuq.Biz özimizdin özimiz:
Siler yashash üchün téxiche polo bilen kawap yepla yürüwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla oquwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla xizmet qiliwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla toy qiliwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla aile quruwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla bala béqiwatamsiler?!
dep soraydighan waqit alla burun yétip kelmidimu?! Eger yashashtiki ghayenglar peqet kawap bilen polo bolup qalghan bosa halinglargha way!

Bundin kéyin yer sharida insanlar uyaqta tursun, haywanlarningmu qarni ach qalmaydu.21-yüz yil biz üchün jismaniy achliqni emes, rohiy achliqni toyghuzush esiridur! Millitimizning rohiy tarixta hichqandaq millette körülüp baqmighan derijide échirqap ketti.Bizning rohiy bayliq ishlepchiqiridighan dewlitimiz yoq.Emma medeniyet sahimizde ghayet zor miqdardiki rolini jariy qilduralmaywatan ölük mehsulat(Iqtisas igilliri)lirimiz bar.

Bir Yaponiyedila 300 ge yéqin doktur yétiship chiqti.Ulargha oxshaydighanlarning hemmisining sani 300, 000gha yétishi mumkin.Biz meniwiy jehettiki échirqash we qehetchilikning aldini élip, milletning rohiy jehettin gumran bolup kétishining aldini élish üchün, yoqarqi kalampay qoshundin paydilinishning yollirini keship qilishimiz kérek.Polo bilen kawap bolmisimu ölüp qalmaymiz.El-Farabiydek, Yüsüp Has Hajiptek, Elshir Nawayidek meshhur zatlarni yétishtürgen bu millet yene shuninggha oxshaydighan perzentlerni tughalaydu.

Bilimdarlirimiz tekshürüp tetqiq qilish, dewletsiz teshkillinishke qarap yüzlünüsh, bar bolghan herqandaq imkaniyettin paydilinip, jimjit dawarang qilmay, bashni ichige tiqip heriket qilish, ewlatlardin ilmiy qoshun yitildürüshke jiddiy köngül bölüsh, teshkillesh, pütün saheler boyinche chiqish yoli xeritisini sizishqa pidayi bolup qatnishish lazim.Ilim-penning we xelqara ijtimayi penlerning tereqqiyati üchün biz uyghurlar bolmisaqmu öz ritimi boyinche kétiwéridu.

Wetinimizdin yat dewletlerge köchken qérindashlirimizning meniwiy jehette millitimizdin yatliship kétishi, bilim we medeniyet sewiyisining barghanche chékinip kétishi, erkin-hür dunyadin behir alalmay, yashash muhitining barghanche tariyip kétishi méni intayin ümüdsizlendürdi.Wetendiki qérindashlarni we bularni qoghdap qélish bir-qanche kishiningla wezipisi bolmastin, shu dewirde yétiship chiqqan ziyalilarning ortaq wezipisi bolushi kérek! Nurghun qérindashlirimiz oqup diploma alghandin kéyinmu ailiwiy jahandarchiliq ishi bilen bolup kétiwatidu.Deslepte xizmet tapimen dédi, kéyin öylinimen, dédi,uningdin kéyin balam tughuldi, dédi, uningdin kéyin mashina alimen, dédi, uningdin kéyin wetenge bir bérip kéliwalay, dedi.Uningdin kéyin öy alimen dewatidu.Milliy dawayimiz ularni terbiligenge layiq menpeetlinelmidi?!Bichare xelqimiz chet-elde oquwatqan perzentliridin némilerni kütken bolghiydI?!

Men 13 yildin béri Awropada yashawatimen, balayi apet astida qalghan mezlum xelqimiz üchün bir chiqish yoli izdep waqtimni, zihnimni, iqtisadimini yétishtürelmey kétimen.Hazirghiche özemnila oylap bésip oqughan bolsam, bir-ikki aliy mektepning diplomasini élip bolghan bolattim.Emma rehimsiz riyalliqqa taqabil turush üchün millitimiz milyonlighan pidakar insanlargha ihtiyaj tuyghanda xatirjem shexsiy kélichigim üchün waqit ajritalmidim.

Bir küni Awropada oquwatqan bir dostum:Séni chüshinimen.Emma millet sendek ikki tok-tok ademning qiliwatqan bu ishliri bilen azat bolmaydu.Ailengni, balliringni, özengni oyla!, dédi.Men:Sen shunche yiraqtin hür dunyagha kelip nahayiti köp bilim alding, yene oquwatisen.Insanning bilimi ashqanche heq-naheq tuyghusi küchiyidu.Rastingni dep baqe, nimishqa oquysen?!-dédim.U:Insaniyetke bexit yaritish üchün,-dédi.Men séning ata-anang, qérindahliring we qewming haywanning künini körüwatidu.Ular insan emesmu?!-dédim achchiq külüp.
Toghra toxtimay ügünishimiz kérek, toxtimay mewjutluqimizni qoghdishimiz kérek.Bilim pul tépish, qursaq toyghuzush yaki rahet-paraghet üchünla bolghan bolsa, bu heqiqiten échinishliq bolup qalidu.Bilimlik bolush héchqachan meniwiy acharchiliqning axirlashqanliqidin, rohiy qehetchilikning yoqalghanliqidin dérek bérmeydu.

Elbette yaxshiraq bir xizmetke orunlushush muhim, purset tépip, bar imkanlarni muhtaj millitimiz üchün xizmet qilidurush uningdinmu muhim.Hemme adem binagha ot kétiwatsa xiyalida yoq, otning némilikini tetqiq qilish bilen bolup ketse, netije chiqquche adem ölüp, mal-mülükke ziyan bolidighan ish chiqidu. Nurghun tonushlirim bar bilimlik emma ölük mehsuklat!Ularning sayisi weten-milletke emes xotuni we ballirigha, iri yaki tuqqanlirigha chüshidu.Bu yéterlik emes.Millitimizning mawjutluqi üchün zadiche polo bilen kawapqa emes, bügünki mushundaq yaman peyitlerde millitimiz üchün eng paydiliq bolghan chaghdash pen-téxnika bilimliri, pelesepe we zamaniwiy sennetke téximu ihtiyajimiz bar! Biz muskullirimizning emes, pikirimizning tereqqiyatigha ihtiyajliq!(K.Atahan)

21.11.14 Gérmaniye

 

Erkin+barawer+hür=Uyghurlar

children_en
Bu millet pelesepe, sennet we edebiyattin zeretlenmey turup hushigha kelmeydu!

Özini Izdesh

Korash Atahan

Men özemni yüttürüp qoydum.Bundaq yashiyalmaymen.Özemni izdep tépishim kérek. Men bel baghlidim.Özemni izdep tépishim kérek idi.Yolgha chiqtim.Ettigenning Sap hawasi hozur béghishlayti.Etrap kün nurida julalayti.Qeyerdindur bir ayaq tiwishi kelgili turdi.Yalghuz emes idim. U kétiwétipla aldimgha ötüwaldi. Birdem olturiwalsa, birdem turiwalatti yene birdem yétiwalatti.Men bolsam aldiraytim.Biz özimizning ishi bilen bolup, bir-birimizge ündimiduq.
Quyash neyzidek tikleshkili turdi.Chingqi chüsh bolghanidi.Yolimiz barghanche qiyinlashqili turdi.Janiwarlar, gül-giyalar otundek qurushqa bashlidi. Men ensizlik ichide uni izlidim.Uni xuddi yer yutup ketkenidi. Aqtimu, köktimu körünmeyti.
Shunche qilipmu tapalmidim.Ölüp ketken bolishimu mumkin idi.
Kün péshim bolghanda arqamdin yene bir ayaq tiwish anglanghandek boldi.Uning hayatliqini bildim.Manga egiship kéliwatatti. Yol boyi hich nerse déyishmiduq. Ariliqimiz yene barghanche uzap ketkili turdi.
Yultuzlar alla burun uxlap qalghanidi.Nurliri muzdek qétip ketkenidi. Dunya jaqildap titireyti.Men yene uning bar yoqliqini bilip baqmaqchi boldum.U yene arqamdin tap basturup kéliwatamdighandu?!Qarangghuda hichnersini periq etkili bolmayti.Etraptin hichqandaq tiwish anglanmayti! Uni Özemdin sorap baqmaqchi boldum.U bu qétim rastinla ölüp ketken bolishi mumkin idi. Emma epsuslinarliqi shunche qilipmu özemni peqetlam tapalmidim.
Bundaq yashashni xalimaymen. Özemni choqum izdep tépishim kérek. (K.Atahan)
*****
21.11.14 Gérmaniye

 

 

 

 

Uyghur Emeldarlarning Wezipisi Awal Özini Andin Milletni Xorlash

Korash Atahan

Wetinimiz Uyghuristanda emeldarlar “Oghri qérisa mezin, buzuq xotun qérisa büwe bolidu” dégendek, qilghuluqni taza qilip bolup, bu hamaqet, gol we hangwaqti milletke chandurmasliq üchün azraq ish qilghan boliwalidu.Bu belki ulargha Xitaylarning körsetken eqli yaki ulargha qilghan xeyrixaliqi bolishi mumkin. Meselen Burxan Shehidi,Seypidin Ezizi, Ismail Emet, Tömür Dawamet…qatarliqlarning hemmisi xitayning ghalchiliqini taza qilip, bir puti görge sanggilighanda, millitimiz üchün aza-tola bir ishlarni qilip bergen qiyapette ortigha chiqidu.Lékin chong weziyette hichqandaq özgürüsh bolmaydu. Xelqimizmu ulargha aldinishqa adetlengen. Bu sherepsizler we ulargha xudini bilmey egeshküchiler wetenni azat qilipqu bérelmeydu elbette, bunisi nahayiti éniq.Emma hich bolmighanda Xitay néme dese “lebbey”, “xosh ghujam” dewermigen bolsa, xitaylarning xoriki bunche ösüp ketmeyti.Bichare xelqimiz eshu béjiriksiz nan küchüklirining derdidin téximu köp xorluqqa uchridi…Lenet bolsun!
Adettiki ademler bilip-bilmey bezi jinayetlerni ishligen bolsa kechürüshke bolidu, emma biz yuqurda tilgha alghangha oxshaydighanlar we ularning yantayaqliri neq milliy munapiqlardur…
Dunyada Uyghurdin bashqa herqandaq bir millet hoquq tutup, eshundaq bir maqamgha kelgendin kéyin, biz xeqtek shermendichilik qilmaydu!
Biz Uyghurlardin chiqqan siyasionlar wijdan we ghorurluq bolghan bolsa, xitay ishghaliyitidin kéyin milyonlighan uyghur yashliri qirilip ketmigen, milyonlighan uyghur dunyaning her teripige topidek sorulup ketmigen, qanche yüzminglighan qiz-yigitlirimiz yurt-makanidin ayrilip xitayning türmillirige tashlanmighan, Ilham Tohti we uningdek ziyalilar türmide emes, munberlerde deris sözligen bolatti…
Nimishqa bu weten xayinliri hich ish qilalmisimu xitay her qétim qattiq heddidin ashqanda birer qétim bolsimu jasaret bilen quruq östengge mirapliq wezipisidin istipa bermeydu, nimishqa xitaylar ulardin bir ikkisini milletchi, xitaylargha qarshi inqilapqa qutratti, mexpiy teshkilat qurdi, dep jazalimaydu?!Nimishqa ularning ichidin azatliq küreshlirimizge yol bashlaydighan birer yérim dahi yaki inqilapchi chiqmaydu?!Nimishqa ularning tomuridiki esil qan asanla yündige özgirep kétidu?!Nimishqa 60- yildin kéyin wetinimizdiki xitay ishghaligha qarshi heriketlerde ulardin birersimu yer almidi?!
Nime üchün xitaylar Uyghurlarni bu qeder közge ilmas bolup ketti?!Néme üchün Xitaylar Uyghurlarni adem qatarida körmeydu?!Nahayiti addiy, bizdin yétiship chiqqan kishiler öz millitini özi közge ilmaydu!Ularning adimiyetsizligidin özliriningmu, millitimizningmu dili qattiq azar yidi!
Wetinimizni xitaylar Uyghur aptonum rayoni deydu, millitimizning nopusi 20 milyongha yéqin..Néme üchün bizning emeliy küchimiz Qizilsudiki Qirghizchilik yaki chapchaldiki Shiwe we yaki Qarasheherdiki Tunganchilik emes?!Millitimizdin bashliq chiqsa toxtimay eshundaq mangqurtlar chiqamdu?!
Millitimizning béshigha kéliwatqan bexitsizliklerning hemmisi eshu qaraqursaq, nadan qul tebiyetlik ademlerning kasapitidin boliwatidu, ular weten-milletning aliy menpetini intayin kichik ailiwiy menpetliri bilen tégishiwetti, ular öz xelqini untup, azghine imtiyaz üchün, millitimizni qangqir qaqshatti!Xeliq ularni, ular xeliqni qollimighanliqi üchün hemmimizning inawiti xitayning aldida bir téyin boldi ….Shu wejidin wetende emel tutqan 10 Uyghur bir qazaqchlik bolalmaydu, 100 uyghur bir xitaychilik bolalmaydu! Uyghuristanda 10 ming yilliq tarixi bolghan 20 milyon Uyghurning bezi ishlargha 200 ming nopusi bar boz qir xeliqlirichilik höjjiti yetmeydu! Millitimiz ghem we qayghudin bash kötürelmeydu. Eslide millitimizning inawitini u yerdin bu yerge keltürgenlerdin nomus qilishimiz kérek!Chünki ular peqet nam-emel koyidala bolup, milletning hasharettek qirilip kétishige süküt qilip, qulaq yopurtup yashidi we yashawatidu….Alla jazasini bersun u melunlarning!(K.Atahan)
18.11.14 Germaniye

 

Axbarat Yéziqchiliqi Heqqide Qisqiche Sawat

 

Korash Atahan

Insaniyet tereqqiyatigha egiship yézilar bilen sheherlerning perqi qalmighandekla, ziyalilar bilen adiy puqralarning, edebiyat we axbaratchiliqni kesip qilghan xadimlar bilen bashqa kesipte mexsus terbiylengenlerning ottursidiki axbarat yéziqchiliqi bilimliri heqqidiki perqlermu aziyishqa mundaqche qilghanda yoqulushqa qarap yüzlenmekte. Uyghur jemiyitige qaraydighan bolsaq yoqarqidek alametlerning körülüshke bashlighanliqini körüwalalaymiz. Emma Uyghurlar jemiyet tereqqiyati bésip ötüshke tégishlik basquchlarni toluq bashtin kechürelmigechke, xelqimizge axbaratchiliq heqqidiki sawadlar hazirghiche omumliship ketkini yoq.Shu wejidin bu sahede ishlinishke tégishlik nurghun xizmetler bizni kütüp turmaqta. Qilamaqchi bolghinimiz del shu xizmetlerning deslepki qedimi xalas.

Axbaratchiliq heqqide addiy sawatlargha ége bolush weziyetning eqelliy teleplirining biri bolup, bu meqsetke yétishte aldi bilen maqala yeni xewer, tepsiliy xewer, ochérik, edebiy axbarat we yoqarqidek eserler üchün intayin muhim bolghan her-türlük xam matériyallar bilen yüzeki bolsimu yéqindin tonushup chiqish intayin muhim.

Axbarat orunliri qimmiti bar dep qaralghan, yoqarqidek eser we xam matériyallarni kopinche Gézit-Jornal, Radiyo-Télwéziye, axbarat élan qilish yighinliri we Intérnét sehipilerde élan qilish arqiliq öz meqsetlirige yétidu.

Adette Gézit-Jornal (Intérnétning gézit-Jornalgha oxshighan) sehipillirige hazirlanghan maqalilar tékist we foto sürettin tüzülse, Radiyo we Intérnét Radiyosigha hazirlanghan maqalilar tékist(maqala) we nex meydandiki awazlar(audiyo)din, Télwézor we Intérnét télwéziyesi üchün hazirlanghan maqalilar tékist we herketlik süret(vidiyo) qatarliqlardin tüzilidu.

Biz töwende xewer, tepsiliy xewer, uchirik we edebiy axbarat qatarliq bu birqanche türlük maqalilarning Gézit-Jornal we Radio-Téléwisor qatarliqlargha qandaq teyarlinidighanliqi heqqide qisqiche sawat bérip ötimiz.

Xewerler her xil bolup bezilliri gézit-jornal we Internet sehipilliri üchün, bezilliri téléwézor yaki süretlik mexsus filimler üchün, bezilliri radiyo üchün hazirlinidu.Xewerlerni qaysi xildiki axbarat wastisigha hazirlanghanliqigha qarap turup adette: (A)Gézit-Jornal(Intérnét) xewerliri, (B) Radiyo xewerléri, (C)Télwéziye xewerliri qatarliq chong üch türge ayrip turushqa bolidu.

A.Gézit-Jornal Xewerliri
Gézit-Jornallar (Intérnét sehipilliri) üchün hazirlanghan xewerler adette tékisttin yaki tékist we resimdin tüzülgen xewerler bolup, adettiki ehwalda tékist edebiy jehettin süpetlik yaki süpetsiz bolishidin qettiynezer xewerning töwendiki 7 amilini hazirlighan bolishi kérek. Xewer yollashta, imkan bar tékistke resimni qoshup yollash kérek. Shert-Sharaét yar bermigen ehwalda ihtiyajgha qarap tékistni yéziqqa aylandurup yollashqimu, téléfon, masangrér yaki biwaste aghzakiy éytip bérishkimu, resimni qoshup yollashqimu yaki zörür tépilghanda peqet resimnila yollashqimu bolidu. Untup qalmasliq kérekki xewerde yézilghan weqening alahidiliki we rast-yalghanliqini ipadilep bérishte resim intayin muhim bolup, nöwette xewer tékisti bilen qoshup élan qilinghan eserning qimmiti yalghuz resim yaki peqet tékist arqiliq teyyarlanghan xewerningkidin köp yoquri bolmaqta.

B.Radiyo Xewerliri
Radiyo Xewerliri xususiyet tereptin gézit-jornal (Inérnet) xewerliri bilen oxshash bolup, oxshash shekilde yézilidu. Gézit-Jornallar (Intérnét sehipilliri) üchün hazirlanghan xewerler adette radio istansilliri teripidinmu ishlitilishke bolushtek alahidilikke ége bolup, ikkisining asasliq perqi aldinqisida yéziq we resim, kéyinkiside awaz we tekist asasi rol oynaydu.
Bundaq dégenlik yene gézit-jornal xewerlirini radiyogha ishlitishkimu bolidu dégenliktur. Bundaq eserler radiyo istansisi teripidin tapshurup élinghandin kéyin, oqushqa layiqlashturulup awaz arqiliq radiyo dolqunlirida tarqitilidu.

C.Télwéziye xewerliri
Télwéziye xewerliri köp hallarda tékist, wédiyo we resimlerdin terkip tapidu.Télwéziye xewerlirining asasliq alahidiliki ish-herketning vidiyo arqiliq teswirlengenliki yaki muxbérning uzaqta turup hadésini süretlik biwaste bayan qilishi bolup, uning gézit-jornal we radiyo üchün hazirlinidighan xewerlerdin perqlinidighan we oxshap kétidighan terepliri bar.Bu perq we oxshashliqni télwéziye xewerlirining yekke alahidiliki we ishni wujutqa chiqirishta bar bolghan imkaniyetlerning chong-kichik bolishi belgüleydu.

Melum bir weqe-hadése heqqide mukemmel süretke tartilghan xewerning tékistini choqum Gézit-Jornal we radiyo xewerliridek shekilde yézish kérek.Bundaq dégenlik Télwéziye xewerlirige vediyo we resimler qisturma qilinghachqa, u nersilerni téximu inchiklep yézip kétishning zörüriyiti yoq.Chunki yézish telep qilinmaydighan teripi védiyo we resim arqiliq ipade qilinghan bolidu.

Alahide tekitlep kétishke erziydighini shuki meyli gézit-jornal xewerliri, meyli radiyo xewerliri we meyli télwéziye xewerliri bolsun, u meyli qelemni, foto aparatni weyaki vidiyo kamérani qural qilishidin qetiy nezer, imkaniyetning bériche töwendiki bu shertlerni orunlighan bolishi kérek. : (1)kim yaki kimler( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni waste qilip, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?
Bu dégenlik u yette amil mukemmel bir xewerning oxshimaydighan organliri bolup, her birsi xuddi bir bedendiki köz yaki qulaq qatarliq organlargha oxshaydu. Uning biri kem bolghan xewer ya qoli yaki közi yoq ademge oxshap qalidu.

1)Qisqa Xewer
Xewer(addiy) Axbarat yéziqchiliqidiki asasliq janirlarning biri bolup, ehmiyetlik ish-herketler, weqe -hadisiler we shexisler heqqidiki qisqa, yighinchaq, mezmunluq, axbarat qayidisige uyghun bolghan janir, uningda adette ish-herket we weqe-hadésiler heqqidiki éytilmaqchi bolghan bir talay geplerning peqet poskallisi diyilidu. Ötkür waqit xaraktérigha we rastchilliq xususiyitige ége bolghan bolidu.Uni yézish yéziqchiliq teliwi we yetmekchi bolghan meqsetke uyghun bolushni aldinqi shert qilidu.

Yéziqchiliq pirinsiplirigha uyghunlishish üchün, hazirlanghan maqalidin kem dégendimu töwendikidek suwallargha jawap tépilishi kérek. (1)kim yaki kimler ( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?Teyyarlanghan maqalida bu 7 amilning qaysi biri kem bolidiken xewer mukemmel bolghan bolmaydu.

2) Tepsiliy Xewer
Tepsiliy xewer axbaratchiliqtiki özige xas xususiyetke ége ottura tiptiki janirlarning biri bolup, addiy xewer maqalisidin chong, edebiy axbarattin kichikrek bolushtek alahiyidilikke ege. U addiy xewer maqalisidiki : (1)kim yaki kimler( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni waste qilip, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?qatarliq 7 amil pirinsipigha tepsiliy bayan qilish yoli arqiliq boy sunidu. Tepsiliy xewer adettiki xewerge qarighanda waqitning anche cheklimisige uchrap ketmeydu.Emma qanche tiz bolsa shunche yaxshi.

Bu janirning ismidin körünüp turuptiki, bu türlük maqalilarda bir-qeder chong we tepsilatliri köp, uzaqqa dawamlashqan, ish heriket we weqe-hadésiler qisqa xewer maqalisigha qarighanda tepsiliy we uzunraq yézilidu. Bir tepsiliy xewer yazghili bolidighan hadésini addiy xewer qilip yazghili bolishi mumkin, emma herqandaq bir xewer maqalisini tepsiliy xewer qilip yazghili bolmaydu. Bundaq bolishini bashqa seweplerdin bekrek weqe we hadésilerning hékayichanliqqa ige yaki ige emesliki, uzaqqa sozulghan yaki tiz yüz bérip tiz axirlashqanliqi, qaysi xil shekilde yézishqa bap kélidighan yaki kelmeydighanliqi qatarliqlar belgüligen.

Tepsiliy xewerler shu weqe we hadésilerge ayit resim we vediyo filimliri arqiliq gézit-jornal yaki radiyo-téliwézorgha layiqlashturup teyyarlinidu. Qaysigha teyyarlashni bar imkanlargha qarap békitish aqilaniliktur.Bundaq dégenlik gézit-jornal we radiyo üchün hazirlinidighan maqalilar üchün artuqche heshemdirem ketmeydu.Qeghez-qelem yaki Intérnét bolsila kupaye.

3) Edebiy Axbarat
Edebiy Axbarat xuddi tepsiliy xewerge oxshap kétidighan janirlarning biri bolup, uning hejimi tepsili xewer bilen teng yaki uningdin chongraq bolidu. Addiy xewer qilip yézishqa mas kélidighan weqe we hadésilerni tepsiliy xewer qilip yazghili bolmighandekla edebiy axbarat qilip yazghilimu bolmaydu. Emma tepsiliy xewer qilip yézishqa bolidighan weqe we hadésilerning hemmisini edebiy axbarat qilip yézishqa bolidu.

Bu xil maqalilarnimu yézishta xuddi xewer we tepsiliy xewerlerni yazghan chaghdikidek, axbarat yéziqchiliqidiki . (1)kim yaki kimler ( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?qatarliq 7 amilgha hörmet qilghandin bashqa edebiy eserlerde bar bolghan her türlük istilistikiliq wastilarni meselen, oxshutush, mubalighilashturush, daritmilash we öz qarishigha asasen muwapiq derijide baha bérish qatarliqlarni erkin qollunushqa bolidu. Emma hergiz toqulma qilishqa yoq nersilerni qoshup qoyushqa mundaqche qilip éytqanda yalghanchiliq we kazzapliq qilishqa bolmaydu. Waqit jehettin tepsiliy xewerge qarighanda erkinrek emma waqtida élan qilinghini yaxshi.

Edebiy axbaratmu xuddi bashqa axbarat tipidiki eserlerge oxshashla imkaniyetning yétishi yaki yetmesliki, zörür yaki emesliki we ihtiyajning texirsizliki qatarliq seweblerdin bezide gézit-jornal we radiyogha, bezide téléwizor we axbarat élan qilish yighinlirigha hazirlinidu.

4) Edebiy Ochérik
Edebiy ochérik bir tereptin rast weqe we hadésilerni ekis ettürgen edebiy axbaratqa tuqqan kelse, yene bir tereptin weqe we hadésiler pütünley toqup chiqirilghan hékayiler bilenmu tuqqan kélidu. Axbarat janiridiki az sandiki bezi qisqa xewerlerdin bashqa herqandaq eserni edebiy ochérik qilip yazghili bolidu, emma herqandaq bir edebiy ochérikni xewer, tepsiliy xewer, edebiy axbarat qilip yézip chiqqili bolmaydu.

Xewer bolush xususiyitini yoqatqan bolsimu tarixiy iznaliri yézilip qaldurulghan herqandaq bir weqe we hadésiler heqqide shundaqla xewer, tepsiliy xewer we edebiy axbarat bolush ihtimali bolghan herqandaq weqe we hadésiler heqqide Edebiy ochérik yazghili bolidu.Bu türdiki maqalining bundaq bolishini, uning edebiyat we axbarat bilen tuqqan bolghanliqi belgüligen.

Bu xildiki eserlerde axbarat xaraktérini kücheytidighan waqit, zaman, makan, adem, weqe we hadésilerning heqiqiy bolishigha anche qattiq telep qoyulmighachqa, bundaq eserlerning ünümini yaritishta bedihiylik tereptin alahiyde küch chiqirishqa toghra kélidu.Emma bu tiptiki eserlerni yézishta, axbarat yéziqchiliqidiki (1)kim yaki kimler ( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?qatarliq 7 amilgha sel qaralsa yaki ular pütünley untup kétilse, yézilghan nerse ya ochérik bolmaydu yaki hékaye bolmaydu.

Jemiyitimizning hazirqi ehwalidin qarighanda yéziqchiliq sépige qoshuliwatqanlar az emes.Bularning ichide beziliri mexsus axbarat kespide terbiylengen, bezilliri xizmetning höddisidin chiqalmaydu. Bezilliri özlikidin ügengen, bu kesipning höddisidin chiqidu. Yene beziliri axbarat yéziqchiliqigha ayit bilimlerni peqetla bilmigechke axbaratqa ayit her türlük maqalilarni bir-biridin ayriyalmay xewerni edebiy axbarat, tepsiliy xewerni hikaye, hékayini ilmiy maqala, muhakime xaraktérliq maqalini ochérik bilen arlashturup qoyup, yaki u yaki bu qilip chiqalmaydighan meselilerni sadir qilmaqta.

Jemiyitimzge kérek boliwatqini, bekraq edebiy eser emes axbarat bolghachqa yaki éniqraq qilip éytqanda xewer yaki tepsiliy xewer bolghachqa we yaki téximu éniqraq qilip éytqanda xewer yaki tepsiliy xewerlerni hazirlash üchün kéreklik bolghan höjjet xaraktéridiki xam matériyallar bolghachqa bu matériyalini hazirlawatimiz.

Insan balisi terbiyilinishke muhtaj. Terbiylengenler kesip ehli bolalaydu we bashqilar qilghan herqandaq ishni qilalaydu.Melum kesipte terbiyilinish her waqit aliy mekteplerde oqushnimu aldinqi shert qilmaydu. Özilikidin ügünip melum bir penni mukemmel igilep, yaki shu sahede sistémiliq terbiylenmey turupmu xuda bergen eqil-parasetke tayinip jemiyetning tereqqiytigha zor töhpe qoshqanlarni köplep misal keltürüsh anche qiyin emes.Hemmidin muhimi yüksek ghaye, toghra bolghan dunya qarash we küchlük iradedur.

Yoqarqi üch nersige ige bolghan herqandaq bir kishige nisbeten axbarat qimmiti bar bolghan weqe we hadésilerni bayqash, muhim teripidin turup küzitish, axbaratchiliq pirinsipigha asasen, yéziqchiliqining öz iqtidari yar bergen derijide höddisidin chiqish, yaki axbaratqa alaqidar eng qimmetlik xam matériyallarni addiy bir terep qilip, axbarat orunlirigha yollash anche qiyin mesile emes.

Siz axbaratchiliqta intayin tizlikte közge körüngen bir shexis bolup kétishingiz yaki eng deslepte her tereptin mukemmel bir parche maqalini yéziwetishingiz natayin. Emma yüksek ghaye, toghra bolghan dunya qarash we küchlük iradingiz bilen axbaratchiliqta kem bolsa bolmaydighan 7 amil yeni 7 suwalgha jawap béreleydighan ish-heriket we weqe hadésilerge ayit tékist, vediyo we foto süretlerni retsiz yaki tertipsiz halette bolsimu Axbarat orunlirigha yollap bérelisingiz bu xizmetning birinchi qedimini ongushluq basqan bolisiz.

Axbaratchilarning meqsidi jemiyette qanuniy tertip, adalet we barawerlik ornutush bolghachqa, ular shughulliniwatqan bu kesip kishiler teripidin qedirlinip kelmekte. Axbaratchilarda her türlük naheqchilik, tengsizlik, uwalchiliq hem zorawanliq, öktemlik, mutihemlik qatarliqlarni adil meydanda turup küzüteleydighan, bashqa kishilerde az tépilidighan artuqchiliq bolghachqa heqqaniyetning haman naheqchilik üstidin ghelbe qilishida aktip rol oynap keliwatidu.

Axbaratchilar haman awam-puqraning menpeti terepte turup pikir qilghachqa yaxshi adem we yaxshi heriketler hem yaman adem we yaman heriketler ularning küzidin asanliqche qéchip qutulalmaydu. Ularning yazghanliri milletning janijan menpetige wekillik qilishi, zurawan küchlerge ejellik zerbe bérishi kérek.Nimining yaxshi adem, yaxshi heriket hem nimining yaman adem, yaman herket ikenlikini 7 yashtin 70 yashqiche bolghan jemiyetning oxshimighan tebiqisige tewe bolghan her-türlük ademlerge her waqit rastchilliq bilen anglitip, jamaet pikirni yiteklep, jemiyette adil tertip we heqqaniyet ornitish axbarat xadimlirining bash tartip bolmaydighan buruchi hésaplinidu.Insanlar barawer yaritilghanliqi üchün oxshash hörmetlinishi kérek, awam-puqralarning qanuniy menpeetini qoghdash yolida axbaratni waste qilip talliwélish perwerdigarning iradisigimu uyghun.

Bügünki künde wetinimizde zorawanlar maddiy menpiet qoghlushup, hükümettin, emilidin, milliy salayitidin paydilinip, dinni , siyasetni, qanunni we edep-exlaqni ayaq asti qilidighan, bir xelqning kolléktip iradisini közge ilmaydighan weqe we hadésiler bash kötürüp maarip, pen-téxnika, iqtisad tereplerde köp arqida qalghan xelqimizge yéngip kitish tes bolghan qiyinchiliqlarni tughdurmaqta. Yüksek ghaye, toghra bolghan dunya qarash we küchlük iradingiz bilen xelqimiz duch kiliwatqan milliy xorluqqa chek qoyushta eng ewzel qurallarning biri bolghan axbarat yéziqchiliqi bilen shughullinish dewrimizdiki milletperwer, wetenperwer, meripetperwer kishillirimizning bash tartip bolmaydighan burichidur. Xelqaragha nezer salidighan bolsaq, mushu künlerde özining qanuniy heq-hoquqlirini qandaq qoghdashni bilmey, bizdek xaniweyran bolup ketken, namratliship ketken, talan-tarajgha we buzek qilinishqa uchrighan, bulang-talang qilinghan, medeniyette arqida qaldurulghan, téxnika we zamaniwiy bilimlerde sawatsiz qaldurulghan, xotun-qizlirining numusinimu qoghdiyalmas halgha chüshürüp qoyulghan, eng töwen derijidiki insaniy heq-hoquqliridinmu mehrum qaldurulghan yene bir xelq yoq. Biz yillardin béri özimizge bolghan ishenchimizni yoqutup, chong ishlarni tewritishke yaritilghanlar choqum bashqa xelqler bolishi kérektek, mezlumluq we qulluq bizning pishanimizge perwerdigar teripidin tamgha bilen uriwitilgendek oylap kelmigen bolsaq, öz teqdirimizni belgüleshning xujayinlirigha aylinip, xuddi bizdin qanche hesse kichik, qalaq we arqida qalghan, ajiz we namrat xelqlerchilek bolsimu béshimizgha sayiwen yasap, issiq-soghaq we yamghur-shiwirghandin daldilanghan bolattuq. Netijide zulum séliwatqanlarning xelqimizni xelqara weziyettin xewersiz, iman we itiqattin uzaq, nadan we bilimsiz qaldurup, xurapiy, horun, deldüsh, xamush, diweng, ishqa xosh yaqmaydighan, japadin qachidighan, ölümdin qorqidighan, öz xelqining teqdirini özgertishke jüret qilalmaydighan qilip qoyghanliqi melum boldi. Bizning wezipimiz xelqimizning rohiy dunyasida iman we étiqat, ghaye we ümüt, ishench we irade, baturluq we pidakarliq, eqil we paraset, hem isyankarliq rohi qatarliqlarni yétildürüp, ularning mushu yolda basqan her-bir qedimining netijisini, paydisini bar imkaniyetlirimiz bilen eng yüksek milliy ghayimiz üchün, ijadiy xizmet qildurush üchün küresh qilishtin ibaret. Bu meqsetke yétishte töwendiki ehwallardin hükümet we hökümettinmu üstün bolghan orunlarni xewer tapquzush xelqimizning qelbide ishench we irade peyda qilish we xelqara-küchlerni maddiy we meniwiy jehettin yüksek ghayimiz üchün her waqit yar-yülek bolidighan haletke keltürüsh intayin muhim xizmetlerning biri bolup, bu meqsetke yétishning deslepki qedimi axbarat wastisi arqiliq emelge ashidu.Biz bar imkaniyetlirimizdin paydilinip, xelqimiz duch kéliwatqan töwendikidek meselilerni axbaratchiliq yoli bélen waqtida xelqara jemiyet köngül bölüdighan témilarning birige aylanduralisaq weten-milletning ümüdini deslepki qedemde aqlighan, xelq bergen nanni halallap yigen bolimiz.

1)Türmilerning toshup kétishi, qanunsiz adem tutush, sürüshtisiz memuriy we siyasiy jaza bérish, türmidikilerni bolupmu yerlik xelqlerni insan qatarida körmeslik, fizikiliq, biologiylik we ximiylik usullar bilen iqrar qildurup, mingisige okul urup sarang qiliwétish, Jinsiy setchilikke zorlash, itiqadiy yol qoymaydighan ishlargha mejburlap pissixik tereptin tügeshtüriwétish, türmilerde qiyin qistaq we her türlük ten jazasining ewij élip kétishi, jinsiy yoligha éliktér we zeher ötküzüsh, muz ichide tonglutup, otqa dessitip iqrar qildurush, issiqta künge qaritip ésip qoyush, soghaqta kéyim-kécheklirini salduriwétish, türmidiki naheq ölüm we milliy öch-adawetni ölchem qilghan qiyin qistaqlar, türmidikilerning uruq-ewlatlirigha tehdit sélish we haywan ornida xorlash; xelq arisida bash kötergen naraziliq, namayish, erz, isyan we quralliq toqunushlarning wehshiylerche basturulishi, jazaliniwatqanlarning insaniy heq-hoquqlirining depsende qilinishi; insan qélipidin chiqqan shekillerde basturush, biguna awam-puqralargha qaritilghan qorqutush, tehdit sélish, mal-mülükni musadire qilish, yérini tartiwélish, berdashliq bérelmigüdek derijide iqtisadiy jerimaniye qoyush, balisi qilghan ish üchün ata-anisini, bir adem qilghan ish üchün pütün bir jamaetni jazalashqa ayit matériyallar;
2)Xelqimizning yesli, bashlanghuch, ottura, toluq ottura, téxnikum, aliy mektep we uniwérsititlarda terbiyelinishige ayit heqqaniyetsizlikler.Oqutquchi we oqughuchilar duch kéliwatqan siyasiy, iqtisadiy, ijtimayi kirzislar, Öz ana tilimizdiki mekteplerning chölderep kétishi, ana tilda deris bérilishning cheklinishi, dersliklerdiki milliy medeniyitimizge ayit mezmunlarning qisqariwétilishi, xelqning sadasini anglatqan oqutquchilarning jemiyet we türmilerdiki échinishliq kechürmishliri, oqughuchilarning türmidiki tuqqini, milliy hésiyati küchlük oqutquchi yaki ata-anisi sewebidin kemsitilishi, chetke qéqilishi we jazalinishi, öz ana tilida sözliyelmeydighan bolup qélish, oqush yéshidiki balilarning oquyalmasliqi, iqtisadiy, siyasiy we ijtimayi qiyinchiliqliri, oqughuchilardiki yuqumluq késel we addiy kesellerning dawalinish imkaniyitige érishelmesliki, balilargha ozuqluq yétishmeslikke ayit her türlük melumat, méyip we naka balilarning her türlük qiyinchiliqliri, balilarning qul ornida sétilip, jinsiy setchilik, heqsiz emgek we organlirini sétishqa zorlinishi, balilar we oqutquchilarning milliy kemsitilishi, oqutquchilarning ish heqqi, teminat we sotsiyal parawanliqigha ayit naheqchilikler, Oqutquchi we oqughuchilarning normal heq-hoquqlirigha qoyulghan chekler, ularning ailisige keltürülgen weyranchiliq, derslik kitaplarning kona, mektep qurulushlirining xeterlik, her türlük maarip üskinillirining waqti ötkenliki we maaripimizgha séliniwatqan mebleghlerning tiz sürette aziyishi, Tenterbiye , ammiwiy köngül échish, edebiyat sennet we xelq folkilorigha ayit qurulushlargha mektep ichide ehmiyet bermeslik;
3)Meschitlerning saqchi punkitigha aylandurup qoyulushi, jamege qizil bayraq we kommenistlarning eserlirini ésip, resimlirini taqash, normal diniy paaliyetlerge qoyiliwatqan eghir cheklimiler, jamege kiridighanlarni xatirjem ibadet qildurmasliq, itiqatchilar jamaétini gas-gachilargha, sarang-chélish ademlerge, chulaq we tokurlargha aylandurup qoyush, musulmanlar arisida pitne, söz-chöchek tarqitip ittipaqliqni buzush, bir-birige ishenmes qiliwétish, qip-qizil dinni inkar qilidighan, xudagha asiyliq qilidighan ademlerni imam qilip, xelqni uninggha iqtida qilip namaz qilishqa mejburlash, dinning sherietlirige uyghun kelmeydighan nersilerni meschitning qoli arqiliq xeliqqe téngish, quraniy kerimge xalighanche petwa bérip, „padisha“ning emrining wajipliqini tekitlep, itiqatchilarni gunahqa, jinayetke shirik qilish, itiqatchilarning arisigha köz-qulaq we jasuslarni yaghduriwétish, hej qilish paaliyitining normal élip bérilishigha qanunsizlarche arlishiwélish, kélip-ketkenlerni qopallarche suraqqa tartish, tehdit sélish we türmige solash, pasportini tartiwélish, diniy telim-terbiye, hej paaliyiti sewebidin xizmet, oqush we eskerliktin heydesh, örpi-adet, yimek-ichmek we kiyinishte hörmet qilmasliq shundaqla iqtisadiy jehettin kötürüp qopqusiz derijide jerimane qoyush, dingha ayit kitaplarni köydürüsh, islamiy muesseslerdin pul we mülüklerni musadire qiliwélish, metbuatlarni taqash, ölima we taliplarni öltürüsh, solash, sarang qiliwétish, zorawanlarning diniy itiqat erkinlikining boghulishigha ayit qanun, siyaset, belgülimelerning orginalliri, dinsizliq we bashqa dinlargha kirishke mejburlash heqqidiki pakitlar;
4) Sheherlerde birdin, yézilarda ikkidin artuq perzent körgili qoymasliq, artuq perzent körgenlerning ballirini qursaqta 4-9 ayliqtin ashqandimu, tughulup 1-2 yashqa kirgendimu zeherlik okul we Opiratsiye yolliri bilen anisini qoshup öltüriwétish, yash erkekler we yash anilarni tughmas qiliwétish, tughulush bilenla qisirlashturush, uruqni püchekleshtüriwétish, waqtida öylik-ochaqliq bolushqa yol qoymasliq, buwaqlarning ey bolush nisbitini dewletning mexpiy siyasiti süpitide töwenleshtüridighan okullarni urup mexsus „qanunluq“tughulghan balilarnimu qirghin qilish arqiliq yéngidin köchüp kéliwatqanlar we kélidighan aqqunlargha zémin hazirlash , kisel bolup doxturgha kirgen yaki puli yoq dawalitalmay ölüp ketken ana balilar, késel karwitida ingirap yatqan her türlük saqaymaydighan, yaman süpetlik balayatqu,mataka raki qatarliq késelliklerge we emchek rakigha giriptar bolghan anilar, bala chüshürüsh sewebidin meyip we bashqa ziyan zexmetke uchrighanlar heqqide istatiskiliq melulatlar, balilarning ey bolishi we anilarning saghlamliqigha paydisiz bolghan her türlük pakitlar, zeherlep öltürülgenler heqqidiki melumatlar we qimmetlik organliri sétiwétilip naka qilinghan we öltürülgen buwaqlar, ademning göshi bilen béqiliwatqan it we choshqilar, buwaq orghanliri tijaritige ayit xitay sodilliri, buwaq göshi yewatqan xitaylarning bet-beshire qiyapetliri, késellerning iqtisadiy we siyasiy jehette duch kéliwatqan her xil qiyinchiliqliri, nopusimizning tiz sürette aziyip bérishigha ayit bashqa sewepler, tughut yéshidiki qizlirimizning qullar emgikige tutulishi we bashqa rayonlargha köchürülüshi;
5) Otlaq we térilghu yerlerning buzghunchiliqqa uchrishi heqqidiki melumatlar, orman we yépinchi ösümlüklerning tebiy qanuniyetke qarshi halda qirghin qilinishi, köller we deryalarning süyining azlap kétishi we qurup kétishige ayit tepsilatlar, tebiy qoghdulushqa tégishlik rayonlardiki her türlük buzghunchiliq, su we quruqluq haywanlirining neslining qurup kétishi we uning hayatliqigha tehdit élip kéliwatqan xeterler, aqqunlar keltürüp chiqarghan térilghu yer, yaylaq, su menbeliri we her türlük yer asti we üsti bayliqlirining talan-taraj qilinishigha ayit hadésiler, térilghu yerlirimizni qum bésip otlaqlirimizning tartiwélinishi heqqidiki pakitlar, xelqimizning ekilogiyege ayit her türlük zamaniwiy pen-téxnikidin xewersiz qélishi, yer asti we üsti bayliqlirining binormal échilip bashqa yerlerge toshup kétilishi, insan organliri we qoghdilidighan haywanlar göshining qimmetlik tamaqlar tizimlikige kirgüzülishi, térilghu yerning kemchilliki we tériqchiliqtiki emeliyetke mas kelmeydighan usullar keltürüp chiqiriwatqan ishsizliq, iqtisadiy ziyan we bulghunush, wetinimizde ochuq ashkare sinaq qilinghan 50 ke yéqin Atom siniqi we uningdin bashqa ximiylik we biologiylik sinaqlar keltürüp chiqiriwatqan tebéiy apetler we ékilogiylik buzulushlar;
6)Neshriyat-axbarat, radiyo-Télwéziye, Gézit-Jornal bashqurushtiki naheqchilikler, qisqartiwétilgen, taqiwétilgen, chekliwétilgen neshriyat, axbarat orunliri.Türmige tashlanghan, xizmettin heydelgen, nazaret astigha élinghan ziyalilar heqqide melumatlar, Yazghuchi, shayir, tarixchi we oqutquchilarning sözlesh, ijat qilish, neshir qilish, balilarni terbiyelesh ishlirida yoluqiwatqan her türlük siyasiy, iqtisadiy, ijtimayi qiyinchiliqlar we ularning jazalinishigha ayit melumatlar, cheklengen, köydüriwétilgen, neshir qilishqa ruxset qilinmighan kitap maétiyallar, yoqarqidek aqiwetni kelturup chiqiriwatqan siyaset, qanun we xizmetlerge ayit matériyallar. Zorawanlarning we qol chomaqlirining bu heqtiki her-türlük yolsizliqlirigha ayit weqe-hadésiler.Medeniy miraslarning weyran qilinishi, arxiologiylik orunlarning qesten buzghunchiliqqa uchrishi, qedimiy kitaplarni neshir qilishqa pul ajratmasliq, xelq arisidiki muzika, tibabet, yéza-igilik, pen-texnikigha ayit bilimlerning zamanisigha xas shekilde tereqqiy qilishigha sharaét yaritip bermeslik, yuqarqidek kesipte oqughanlarningmu ish tapalmasliqidin ibaret kirzis we iqtisadiy jehettin sharaét yaritip yoqarqidek sahelerdiki xizmetlerni ishlesh imkaniyiti yaritip bermey, xitay bolmighanliq sewebidinla chetke qéqilish we bu heqtiki tetqiqat hem tereqqiyatni boghush, hükümetning arqa tirek bolup, aqqunlarning yerliklerning medeniyet, étiqat, örpi-adetlirini kemsitishige yéshil chiraq yéqip bérishi, xelqimizning öz medeniyitini özige ügitish yollirini cheklesh yaki taraytiwétish;
7) Derijidin tashqiri tiz sürette yamrap kétiwatqan exlaqsizliq, hükümet xadimlirining nomissiz jinsiy setchilikliri, nikah we muhabetlishish ishlirida meydangha kéliwatqan diniy étiqat we milliy örpiy-adetlirimizge xilap bolghan aqiwetler, kishini endishige séliwatqan qorqunchluq jinsiy késellikler, oghurluq, bulangchiliq, bu hadésilerning biwaste yaki wastiliq ziyinigha uchrawatqan kishiler, buzuqchiliq, paahashe, zeherlik chikimliklerge bérilish, iqtisadiy we ijtimayi kirzislarning köpüyüp kétishige sewep bolup qéliwatqan dölet siyasetliri we emeldarlargha yéshil chiraq yéqip bergen qarangghu bulunglar, bu türdiki kirzislarning aldini élishqa köngül bölmeslikke ayit iqtisadqa, dawalinishqa, maaripqa we ammiwiy parawanliqqa alaqidar jinayi pakitlar, u türlük apetlerning yamrap kétishige qesten yol qoyuliwatqanliq heqqidiki xata siyaset we shexislerge ayit tepsilatlar, materiyallar;
8) Uyghur qizlirining qanuniy heq hoquqlirining depsende bolishigha ayit her türlük materiyallar. Uyghur qizliri xitay ölkilliride duch kelgen adem chidap turghusiz achchiq aqiwetler, ularning emgek, ish-heqqi, dem élish, ammiwiy parawanliq ishliridin behrimen bolush, dawalinish, istraxuwaniyelinish, tuqqan yoqlash, seyle-sayahet qilish, ammiwiy paaliyetlerge qatnishish, edebiyat-senet we diniy itiqat paaliyetlirige qatnishish, ish heqqini waqtida elish-alalmasliq qatarliqlargha ayit matériyallarni özlirining, ehwaldin xewerdar kishilerning we Ata-anisi uruq-tuqqanlirining guwaliq sözliri, mejburi emgekke tutulghan we jinsiy setchilikke zorlanghan, ozuqlinish, dem élish, erkin paaliyet qilish jehetlerde yoluqiwatqan kishini xorlaydighan qilmishlar we echinishliq aqiwetler.Mushu seweptin weyran bolghan, türmige tashlanghan aililer, öliwalghan qiz-yigitler, qudilashmaqchi bolghanlar arisidiki majralar, bikar qiliwétilgen toylar, yitim qaldurulghan perzentler, ata-ana we uruq-tuqqanlar. Ish heqqini kembérish we héch ish heqqi bermeslik meseliliri keltürüp chiqarghan éghir aqiwetler;
9)Déhqanlarning heqsiz emgekke sélinishi, xitaylar behrimen boliwatqan her türlük ewzel siyasetler, quralliq qisimlar, saqchilar, xitay eskerliri, éghir jazalanghan wetimizge sürgün qilinghan xitay jinayetchillirining türme ichi we siritidiki wehshiylikliri, Xitay hökümitining milletler siyasitining uyghur qatarliqlargha pütünley paydisiz yürgüziliwatqanliqigha ayit her türlük jinayi pakitlar, heddidin ziyade ewij éliwatqan xitay aqqunliri apiti keltürüp chiqiriwatqan ijtimayi, siyasiy, iqtisdiy meseliler, xitaylarning bayliship, uyghur we qérindashlirining namratliship bérishigha sewep boliwatqan hadésiler heqqide matériyallar qatarliqlargha ayit xitaylar we xelqimiz hazirlighan, mexpiy we ashkare élan qilinghan we élan qilinmighan tékist, vidiyo, resimler;
10) Jemiyetnini qaplap ketken, hemmila ademni rahetsiz qiliwatqan ishlar, térilghu yer, olturaq öy, qatnash, ammiwiy parawanliq, diniy ishlar, maarip, ishsizliq, muash we ish heqqi, soda-sétiq, balilarni öylük-uchaqliq qilish jehetlerdiki tengsizlikler, xitaylarning her türlük öktemlikliri, uyghur we qérindashlirigha zorawan emeldarlar we qonchaq emeldarlar teripidin yürgüziliwatqan naheq siyasetler, emeldarlarning shewhaniy qilmishliri, iqtisadiy jehettin chiriklishishi, satqunlar, pursetperesler, dinni qalqan qilip xelqning yilikidin su ichiwatqan ghalchilar, emeldarlarning paraxorluq we nepsaniyetchilikke bérilishi, buzup-chéchish we keypi-sapagha bérilip xelqni talan-taraj qilishigha ayit öktemlikliri, ularning chiriklikke bérilishige dölet teripidin yéshil chiraq yéqip béilgenlikige ayit jinayi qilmishlar, naheq enziler, bihude étilip ketken, muddetlik we muddetsiz türmige tashlanghanlargha alaqidar matériyallar we ularning ailisige ayit échinishliq weqeler, namratliq, tijarette yol tapalmasliq, oghurluq we bulangchiliq, zeher we qural-yaraq etkeschiliki, xotun-balilarni élip-sétish, ayallar we balilarni xorlash, Aydis, siblis, waba, yaman süpetlik ösme, diwenglik, horunluq, xamushluq késilige giriptar qiliwétilgenlerning eshu aqiwetke qélishigha sewep boliwatqan ishlar heqqidiki melulatlar, aydis ailliri, aydis anilar, aydis dadilar we aydis balilarning kemsitilishi, yaman aqiwetlerning aldi élinmasliq, xelqaradin bu meselilerni hel qilish üchün kelgen pul,dora-dermek we bashqa maddiy yardemlerni xiyanet qilish yoli bilen öz-jayigha ishletmeslik; qatarliqlarni axbaratchiliq qayidisi we pirinsiplirigha layiqlashturup, texist, vidiyo, resim we bashqa madiy pakitlar arqiliq eng bixeter yollarni tallap munasiwetlik orunlargha yollashta paydilinishinglar üchün aldi bilen axbarat we axbarat yéziqchiliqi heqqide az-tola sawatqa érishishimiz kérek. Shunga biz, weten ichide we siriti toxtawsiz élip bériliwatqan milliy herkitimizge ishtirak qiliwatqan bir qisim qérindashlirimizning qiyinchiliqlirini nezerde tutup bu matériyalni tüzüp chiqtuq.Bu peqet köz aldimizdiki bezi meselilerni nezerde tutqan we mushu xildiki matériyallargha jiddiy éhtiyaji bolghan, bu kesipte shu xil sewiyege ige kishiler üchün tüzüldi.Elbette bu heqte toxtimay izlinidighan we ügünüshni xalaydighanlargha her-tereplime izlinish tekliwini bérimiz.

Millitimiz qedimiy medeniyetlik, shanliq tarixqa ige, itiqadi küchlük, eqilliq, exlaqliq, emgekchan, batur we jasaretlik xelq. Tarixiy, ijtimayi we siyasiy sewepler tüpeylidin bashqa xelqlerge qarighanda köp arqida qalduq.Bu ehwalning téximu küchiyip yamrap kétishining aldini élishta eng awal axbaratchiliqqa tayinishqa toghra kéliwatidu.Yoqarda tilgha alghandek meselilerni xewer, tepsiliy xewer, edebiy axbarat we ochérik sheklide her-türlük axbarat wastillirigha axbaratning 7 amilini pirinsip qilghan asasta layiqlashturup teyyarlash intayin muhim. Shunerse éniq bolsunki xelqimizning béshigha kéliwatqan bu milliy zulum xelqara jamaetchilik teripidin bolupmu Amérika bashliq gherip döletlirining, yawropa birliki we birleshken döletler teshkilatliri qatarliqlarning qattiq gheziwini keltüridu.Xelqimizning üstidin yürgüziliwatqan zulum menggü dawamlashmaydu, u zorawanlarnimu jazalash üchün teyyarlap qoyulghan xelqara qanunlar bar.Zorawanlarning qattiq jazalinidighan künlirigimu barghanche az qéliwatidu.Bizning bundaq yaman aqiwetke qélishimizgha birinchidin özimizning bixutliqi, ikkinchidin zorawanlarning héle-mikireliri sewep boldi.Heqqaniyet haman biz terepte, azraq gheyret qilsaqla, azraq kallimizni ishletsekla, azraq bedel bérishtin qorqmisaqla, zulum we zorluqning üstidin ghalip kélip, mezlum xelqimizni qed küterteleymiz.

Nöwette kolléktip halda qiliniwatqan ishlirimizdin ghayet zor netijeler qolgha kelmekte.Bir milletning teqdirini özgertish undaq asan bolmighachqa téximu köp xizmetlerni birlikte ishlishimizge toghra kéliwatidu.Biz özimizge paydiliq bolghan xelqara weziyettin yaxshi paydilinip, eqliy küchimizni siyasiy we maddiy ewzellikke aylandurushta, nangha qarighanda axbaratqa bolghan ehtiyaj téximu küchlük bolmaqta. Biz bu zulum ichide yashighili 60-70 yil bolup ketti. Dunya xelqige zorawanlar bizni buzek qiliwatidu deyli dések qolimizda milyonlighan jinayetlerni ispatlap béridighan birermu tüzükrek yéngi maddiy pakit yoq. Meselen barin, ghulja, xuten, qumul-turpan, aqsu, bay, toqsu, shahyar qatarliq jaylarda bir qisim ademler zulumgha qarshi partilap chiqip, éghir basturuldi. 10 minglighan adem jazalandi, türmige kirdi. Turmidikilerning emiliy ehwalini, basturulghan chaghdiki qebih hadésilerni mehele-mehelide körgezme qilghan idi, U heqte maqla, resim we maddiy pakitlarmu shunche köp idi. Emma hazirghiche u heqte qolimizgha tekken maddiy pakitlar, shu chaghdiki ishlarning mingden biri bolup, téxi uning köp qismini öz xelqimiz emes bashqilar erkin dunyagha élan qilghan. U nersilerning her biri milliy menpetimiz üchün xuddi chet-eldiki bir teshkilattek payda körsetmekte. Biz shunchilik yarimas, shunchilik bixut, shunchilik horun, shunchilik diweng, shunchilik bilimsiz bolup kettuqmu emdi?Elbette qilayli dések bizmu qilimiz, qilalaymiz. Bu ishlarni wujutqa chiqirish heqqide kesip ehli bolmighanlargha az-tula sawat bérish, ularning eqil-parasiti we heqqaniy istekliridin paydilinish we shu asasta her türlük qanuniy heq hoquqlirimizni qoghdap qélish we milliy musteqilliqimizni baldurraq qolgha keltürüsh herkitige birlikte aktip qatnishish meqsidide bu matériyal tüzüp chiqildi. Paydilinishingizlarni ümüt qilimiz.Janabiy Alla herzaman yardemchingizlar bolsun!

Germaniye Frankfurt am/Main
06-Yaniwar 2008

 

 

 

                                                                              Özige Qayitish 
Korash Atahan
Sen yoq iding…
Anglanmayti awazing.
Körelmeyti héchkim, mewhum chirayingni .
Aqting qizil qan bilen,
Azghashting hawayi hewesler chölide,
Solanding menggülik qarangghuluqqa…Baghlanding,
Kéchining Nazukluqida,
Toshuldung,
Ishiksiz, derizisiz öylerdin,
Tamsiz, hem tupraqsiz chöllerge.Qizghin bir hewes ichide,
Yorudung, sundung, tozudung…
Bir iding köpüyishke bashliding,
Kücheyding,
Her terepni buran kebi qapliding.Qorqtung ejiba,
Yorushtin, sunushtin, tozushtin… yene,
Shan-shöhret,
Pishanengdin öchüp bardi yultuzdek…Sen yoq iding,Anglanmayti awazing,Körünmeyti mewhum chiraying…Hey taleysiz,

Qorqtung yorushtin, sunushtin, tozushtin…

Perishtiler,

Sen toghruluq pichirlishiwatidu,

Qayt yene,

Bürkütler süren salghan qarliq taghlargha.

Yéngilmes kéchilerdek

Terk ét xarabe sheherlerni,

Öchsun ahanetler qarangghuda otqashtek!

Hey uyatsiz,

Birawlar,

Sen toghruluq pichirlishiwatidu.

Sen yoq bolsang,

Anglanmisa awazing,

Körünmise mewhum chiraying…

Qorqmayting,

Yorushtin, sunushtin, tozushtin…

Qayt yene______

muqeddes hayatliqqa, yükseklerge …

Numusigha teg,

Yolsizlarche séni qoghlighan shöhretlerning.

Zulmetlik kéchiler-

Terk etkende xarabe sheherlerni,

Paskina hem tokur jinlar,

Qadalmisun yene pishanengge tikendek!

15-Noyabér 2007 Gérmaniye

 

 

 

 

 

Uygur Köchi We Qehriman Şireli 
Korash Atahan
10906295_345999028917582_5851206772201907023_nHemimizge melum bolğinidek, Xitay hokümiti 1996 – yili 3 – ayning 19 – küni Şerqiy Türkistan (Xinjang Uygur aptonum rayoni) heqqide mehsus qarar hésaplinidiğan “7- nomurluq” höjjitini élan qilip, Uygur xelqining qan yaşqa tolğan mustemlike tarixining yengi bir sehipisini açqan idi.Xitay hökümitining, mehsus Uygur xelqining milliy kimlikini yoqutuşqa qaritilğan bu höjjet ijra qilinğandin başlap, Uygur rayonining siyasi we ijtimayi weziyiti qedemmu-qedem éğirlişip, Uygur siyasi panahliq tiligüçilerningning 10 ming yillardin buyan yaşap kelgen muqeddes zeminini terk étip, başqa ellerdin panahliq tileş weziyitini keltürüp çiqardi.
Xitay hökümiti Uygur siyasi panahliq tiligüçilerning çiqiş yolini kesip taşlap, xelqimizge qaratqan irqiy qirğinçiliqni menggü sir peti saqlap qélip, tajawuzçiliq mexsidige üzil-késil yétiş üçün teşebbuskarliq bilen “Shannghai anglaşmisiğa eza beş dölet ittipaqi”ni qurup, yüz yillardin béri Uygur musteqilliq herkitining arqa seplirining biri hésaplinip kelgen merkizi asiya Türk jumhuriyetlirini Kommunist Xitay hökümitining siyasi tesiri astiğa éliwaldi.
Xitayning siyasiy jehettiki besimi bilen, bu jumhuriyetler öz dölitidiki Uygur puqralar we siyasi panahliq tiligüçi Uygurlarğa qaratqan nazaretçilikini qattiq küçéytti. Uningdin başqa Xitay hökümiti Şeqiy Türkistan bilen biwaste çigirilinidiğan Pakistan, Hindistan, Nepal we Uygur siyasi panahliq tiliguchiliri bir qeder ziç olturaqlaşqan Türkiye we Germaniye qatarliq döletlerge ohşimiğan derijide déplomatiye jehettin bésim işlitip, xelqara ehdinamilerge xilap halda, Uygur xelqining bu rayonlardiki Xitay tajawuzçiliriğa qarşi élip bériwatqan, ténçliq şekildiki siyasiy pa’aliyetlirini éğir ziyanğa uçratti.Şuning bilen Uygur siyasi pananahliq tiligüçilar Xitay dölet çigira siziqining siritida turupmu insaniy heq hoquqliridin mehrum yaşaydiğan tiragediylik ehwal barğançe küçeymekte.
Bolupmu Uygur xelqining heqiqiy baş panasi boluşqa tegişlik Türkiye hökümitining bu rayondiki Uygur pananahliq tiligüçilarning siyasiy paaliyetlirige çek qoyuş heqqide qarar maqullişi we Russiye, pakistan, Qazaqistan, Qirğizistan, Özbekistan, Nepal qatarliq döletlerning, hayati xewp içide qalğan Uygur siyasi panahliq tiligüçilerning we Uygur siyasi pananahliq tiligüçilerni, Xitay hökümitige qayturup bérişi qatarliqlar, xelqara kişlik höquq ehdinamilirige pütünley xilap bolup, bu mesile munasiwetlik teşkilat we jemiyetlirmizning diqqitini téximu tartişi kérek elbette.
Xelq’aradiki munasiwetlik insan heq – hoquplirini qoğdiğuçi BDT kişilik hoquq kommutiti, Xelq’ara keçürüm teşkilati, Xelq’ara Amnesty qatarliq teşkilatlar teripidin tekşürülüp, Siyasi panahliq tiliiğuçi ikenliki bekitilgen, şundaqla siyasi pananahliq tiligüçilar qatarida tonulğan Abdujélil Turdi 2000-yil 4-ayning 13-küni Qirğizistan hökümiti teripidin , Ümid, Qasim, Ilyar qatarliqlar 2000-yili Qazaqistan hökümiti teripidin, 2003-yil 7-ayning 16-küni Abduwahab Tohti, Muhemmedtohti Metruzi qatarliqlarni Pakistan hökümiti Xitay hökümitige ikki qollap ötküzüp bérip ularning yaş hayatiğa zamen boldi, we Uygur xelqining musteqilliq herkitige éğir ziyan saldi.
Yéqinqi 10 neççe yildin béri Şerqiy Türkistanğa hoşna Pakistan, Qazaqistan, Qirğizistan qatarliq namrat döletler, Xitay hökümitidin kélidiğan azğine menpietke sétilip, özlirining diniy we qan-qérindaşliri hésaplanğan Uygur siyasiy panahliq tiligüçilerni, Xitayha qayturup bériş şeklide ölümge tutup bérip, xelqaraning siyasi panahliq tiliguçilar we siyasi pananahliq tiligüçilar heqqidiki qanunliriğa emel qilmayla qalmay, Uygur xelqining rohi dunyasida tarixtin dawamlişip kelgen, bu rayon xelqige bolğan semimiy héssiyat we qan qérindaşliq tuyğuliriğa éğir dez ketküzdi.Egelligen melumatlarğa qariğanda1990-yillardin Hazirğa kelgüçe neççe yüz qerindişimiz, Xitayning tömür tapini astdin aman esen qutulup, erkin dunyağa çiqqandin kéyinmu, birinçidin özimizning içkiy mesililirimizni, özimizning küçige tayinip hel qiliş organizimimizning mukemmel bolmiğanliqi, ikkinçidin şu pananahliq tiligüçining şehsiy beheterlikke toluq kapaletlik qilalmiğanliqi we ikkinçi dölettiki bir qisim qanun ijra qilğuçilirining wijdansizliqi qatarliq seweplerdin, Xitay Hökümiti teripidin ölümge höküm qiliwetildi yaki qattiq éğirlitip siyasi jazağa tartildi.
Xitay hökümitining xelq’arada oynawatqan pakitni burmilap, jamaet pikirini mujimelleştüriştin ibaret neyrengwazliqi, Uygurlarning xelq’aradiki insaniy biheterlikige éğir tehdit élip keldi. Uygur Amerika jemiytining 2003-yil 23-öktebirde élan qilğan raporining mezmunidin qariğanda, Xitay hökümiti yéqinda 2002-yili pewrualda Nepal hökümiti teripidin Xitayğa qayturulup (tutup) bérilgen Şiréli (Ğojamuhemmet Abbas), Abdulla Sattar, Qeyum Haşimeli qatarliq mujahid (Political activist) larğa höküm élan qilğan.”Xinjang Geziti”ning 2003-yil 21- Öktebirdiki sanida Şirélining, Xinjang Uygur aptonum rayonluq yoquri sot mehkimisi teripidin ” Milliy Bölgünçi” (Ethnik separatism) jinayiti belen eyiplinip, ölümge höküm qilinğanliqi hewer qilinğan.
Xitay Hökümiti siyasi-panahliq tiligüçilerning mesélisini bir terep qilğanda, ularning eyiplinişining sewebini, Xitay dölet çigirisi içige bir hil, yeni asasliqi “milliy bölgünçi”, dölet çigirisi siritiğa bir hil, yeni”Islam téroristi” dégen namlarda teşwiq qilmaqta. Xitay hökümiti Uygur xelqini basturuşta “milliy bölgünçilik” we “Islam térorizimi” degen kélimilerni , héligerlik belen qollunip, bir tereptin xelqara jamaetçilikni aldisa, yene bir tereptin Uygur xelqini basturuşta, éhtiyajğa qarap aptomatik özgertse bolidiğan ” ewrişim” atalğu süpitide qollunup, özining tajawuzhiliqtin ebaret rézil meqsidige yétip kelmekte.
Bizning bundaq bayan qiliştiki meqsidimiz, Xitay hökümitining Şiréli, Abdujélil Turdi, Ümid, Abduwahap Tohti… qatarliq Siyasi panahliq tiligüçilerningni, BDT, Amnesty International, Xelqara keçürüm teşkilati we Yauropa Ittipaqi qatarliq bir qisim küçlük xelqara teşkilatlarning hewiri turğan ehwal astida, qandaqsige, Qirğizistan, Qazaqistan, Pakistan,Hindistan we Nepaldin ibaret musteqil döletlerdin élip çiqip ketéligenlikini, jamaetçilikimizge melum bir tereptin yorutup bériş.
Amerika qoşma şitatliri, Birleşken döletler teşkilati, Yawropa ittipaqi, Amnesty international, xelq’ara keçürüm teşkilati qatarliq küçlük xelq’araliq organlar Xitay hökümitige, Uygur xelqining milliy medeniyet, Diniy etiqat, Milliy teritoriylik aptonomiye hoquqlirini qoğdaş sewebidin kélip çiqqan mesililerni bir terep qilğanda, çoqum bundaq meséliler heqqidiki xelq’araliq kélişim we ehdinamilerge emel qiliş heqqide qayta- qayta agahlanduruş bérip kéliwatqan bolsimu, Xitay hökümiti özining Uygur xelqige qaratqan, insan qélipidin çiqqan siyasi qirğinçiliqidin waz keçmey, Xelqimizning Siyasi, Iqtisadi we Ijtimayi hoquqlirini téximu éğir, öç éliş şeklide depsende qilmaqta.
Biz yoqarda tilğa alğan teşkilatlarning Uygur meséliliri heqqide Xitay hökümiti we Şerqiy Türkistanğa hoşna döletlerge, Insan heqliri, Kişlik höqoq we zulum astidiki milletler mesélisi heqqidiki xelq’araliq kélişim, ehdiname we bayannamilerge hörmet qiliş mesiliside téximu küçlük besim işlitişini we bu mesilini hel qilişning çare tedbirliri heqqide téximu estayidil izlinip béqişini, téximu ünümlik şekiller bilen telep qilişimiz lazim.Şerqiy Türkistan Information merkizining 2003-yili 28-öktebirde bergen melumatidin qariğanda Xitay qanun ijra qilğuçi organlirining, xelqara ehdinamilerning rohiğa xilap halda‚ çeteldin qayturup bergen Uygur siyasi panahliq tiligüçilerni, éléktrik orunduqta olturğuzuş, elektrik karwatta yatquzuş, éléktirik kaltekte dumbalaş, elektrik kölçekke çümüldürüş, qaynaq su we muzluq suda yatquzuş , tirniqi we çişini yuluş, jinsiy ezasiğa elektrik yipi ötküziş, qol we put barmaqliriğa mih qeqiş, wehşilik belen urup dumbalaş qatarliq paşistik şekilliride jazalaşni téximu ewij alduriwatqanliqi melum.
Erkin Asiya Radio istansisining bir melumatidin qariğanda, Şiréli Xitay Dölet çigirisidin aman esen qeçip çiqiştin ilgiri, Xitay jandarmillirining Şirélini Insan qélipidin çiqqan şekilde qiyin qistaqqa alğanliqi melum boldi. Şiréli 1999-yil Hotende yüz bergen, milliy qehriman Küreş başçiliqidiki Xitay zulimiğa qarişi milliy inqilabning asasliq teşkilügiçilirining biri bolup, U şu qétimqi Inqilabta qurban bolğan rehbiri Küreşke wakaliten inqilabqa yetekçilik qilip, Xitay tajawuzçiliriğa, tillarda dastan bolğidek ejellik zerbe bergen.
Hoten weqesi yüz bériştin awal yeni 1994-yil Apreilda wetenning azatliqi we xelqimizning erkinliki üçün küresh qilip, Xitay saqçillirining qoliğa çüşüp qélip, Hoten welayiti Guma nahiyesidiki kona bazar türmisige qamalğan. bir mezgil Xitayning türmiside éğir qiyin qistaq, horliniş we eşeddiy usullar bilen jazalinişni baştin keçürüp, türmidin çiqqandin kéyin Küreş qatarliq sebdaşliri bilen birlişip, wetenning azatliqi üçün baturluq bilen küreş qilğan. Özi we sebdaşlirining hayati eng heterde qalğan mezgilde, behitke yarişa 2000-yil 11-ayda aman- esen weten siritiğa qéçip çiqip Nepal hökümiti we BDT’ning Nepaldiki alahide kommetitidin siyasi panaliq tiligen.Şiréli we uning ikki sebdişining, hayatining Nepalda xewp içide qalğanliqidin çet’eldiki Uygur teşkilatliri we xelq’ara insan heqliri teşkilatliri hewer tapqan.
Amerika erkin asiya radiosi Şirélini ziyaret qilğanda, U özining Xitay saqçillirining qoloğa çüşüp qalğan çağdiki türme hayati heqqide kişini eçinduridiğan, teragidiylik melumatlarni bergen idi.Şirélining melumatida, Xitay hökümitining Uygur siyasiy panaliq tiligüçilerning(siyasi mehbus-lar)ni xelqara qanunlarğa xilap halda wehşi usullarda jazalawatqanliqi, Xitay hökümitining Sherqiy Türkistanda yürgiziwatqan Insan heqliri we Kişlik hoquq meséliliri heqqidiki Xelq’ara qanunlarni qattiq ayaq asti qiliwatqanliqi heqqide janliq ispatlar otturğa qoyulğanidi.Şirélining Erkin asiya radiosi muhbériğa özining béşidin ötkenlirini bayan qilişiçe: Şiréli Xitay jandarmilirining qoliğa çüşüp qalğan eşu eçinişliq künlerde, insan çidiğusiz derijide qiyin–qistaqqa uuçriğan.
Xitay jandarmiliri Şirélini her 10 we 15 künde bir qétim biz yoqurda bayan qilğan élékter seplengen waste we qurallar bilen, özliri toqup çiqqan bir talay jinayi weqelerning jawapkarliqini öz üstige élişqa we özining qilğanlirini birni qoymay sözleşke mejburliğan.Şirélining deyişiçe “Xitay jandarmilirining her küni emes her 10 we 15 künde élip baridiğan wehşi soraq we qiyin qistaqqa élişi, siyasi mehbuslarni dem alduruş yaki alliqandaqtur insanperwerlik bolmastin uning del eksiçe aldinqi qétimliq qattiq jaza keltürüp çiqarğan jismaniy hestilikning bir az yahşilinişini kütüp, siyasi mehbusning kéyinki soraqlarda, ular mehsetke yetiştin ilgiri ölüp ketip qalmasliqining asasini séliş üçün iken. Şirélining éytişiçe, u bir qétimliq qiynaqta Xitay jandarmiliridin peqet çidiyalmiğanliqini, qiynaqni tohtutuşni qayta-qayta telep qilğan. Emma Xitay jandarmiliri özliri toqup çiqqan jinayi weqelerning jawapkarliqini üstingge almisang muşu kamerdila séni öltüriwetimiz, dep tehdit salğan we tok belen qiynaşni dawamlaşturğan.
Bir jandarma yene birsige köz qisip şeret qilip, Şirélini urup, tépip, itni sörigendek sörep kélip, tokluq orunduqqa olturğuzğan we uningğa yoquri besimda tok ötküzgen.Bu waqittiki ehwalini teswirlep, Şiréli mundaq deydu:”…bu waqitta huddi biraw mening üsti-béşimğa qaynaq su quyiwetkendek, pütün wujudum çidimaq tes bolğan ağriq azawi içide qaldi. tok ötküziş belkim 3 minut dawamlaşqan bolişi mumkin…” 31 yeşida bu hil wehşiy qiynaqqa duç kelgen Şiréli dawamlaşturup mundaq degen edi:”…bir az waqittin kéyin bir Xitay jandarmisi men terepke burulup, terini buzup, yirginişlik we qorqunçluq elpazda “…biz sanga qançe qétim éytqandek, bu yerdin saq çiqip ketimen dep ham hiyal ealime, iqrar qil!,iqrar qil dedim iqrar qil!” dep warqiriğan.Şiréli ularğa özining Şerqiy Türkistan Islam partiysining ezasi ikenlikini, bu teşkilatning heçqandaq bir quralliq téror weqéliri bilen munasiwiti bolmiğan musteqil bir teşkilat ekenlikini, bu teşkilatning Şerqiy Türkistan xelqining Insan heqliri we kişlik hoquqini özil-kesil qolğa keltürüş üçün küreş qilişni mehset qilidiğanliqini éytqan.Emma Şirélining Xitayda deslepki qétim jazağa tartilişi, Nepal hökümiti uni Xitayğa ötküzip bérişning aldi keynidiki işlar we Şirélining Ölümge höküm qilinişi heqqidiki Xitay gezitlirining hewiri we Xitaylarning xelq’arağa bergen melumatlirida, Şirélining Xitay hökümiti “heterlik téror teşkilati” dep élan qilğan, Xitay tajawuzçiliri teripidin oydurup çiqirilğan “Şerqiy Türkistan Islam “hezbutehrir” teşkilati”ning ezasi ikenliki bayan qilinğan.Bizning bundaq bayan qilişimizdiki meqset birinçidin, Xitay tajawuzçi hökümitining Uygurlarning musteqilliqqa ayit siyasi herketlirini basturuşta, xelqaraliq térorizimğa qarşi jamaet pikirini süi-istimal qiliwalğanliqini, ikkinçidin Xitayning tajawuzçiliqiğa qarşi turğan şehislerni xelqara qanun we ehdinamilarning rohiğa uyğun kelmeydiğan şekiller bilen jazalawatqanliqini, üçünçidin atalmiş”milli bölgünçi”, “térorçi” degen atalğularni müjimel qollunup, Şerqiy Türkistanda yüz bériwatqan Xitayğa qarşi herqandaq hadise we weqelerni xelqarada yaman namğa érişip qalğan birer teşkilatning qalpiqi astida basturiwatqanliqini jamaetçilikke uhturuşni mehset qilidu.Xelq’ara teşkilatlar Xitay hökümitining siyasiy mehbuslarğa tutqan pozitsiysining insan heqliri ehdinamilliriğa uyğun kelmeydiğanliqi we Uygur xelqining heqqaniy heriketlirini térorizim mesilisi qatarida bir terep qilişning hataliqi heqqide Beyjingni köp agahlandurğanliqiğa qarimay, Xitay hökümitining bu mesililerni bir terep qiliştiki pozitsiysi we emiliy herikiti pütünley öç éliş şeklige özgürep ketti.Xitay jandarmilliri Şirélidin huddi barliq aççiqini çiqiriwélişqa ohşap ketidiğan öktemlik şeklide jazalaş élip barğan.Şiréli “Erkin Asiya Radiosi”ning muhbériğa Xitay jandarmillirining qiynaqliri heqqide tohtulup: ular meni bağlap asti, andin bir yérim saet etrapida qattiq urdi. Ağriqqa çidimay çirqirap kettim, bedenlirimning saq yéri qalmay qanğa boyaldi, ular urup harğandin kéyin meni peske guppide taşlap, üstibéşimğa çilek belen su quydi. Ular hedep wetenni parçilap musteqil dölet quruş heqqidiki jinayetliringni iqrar qil dep qistiğiliturdi.Men ” …men özem mensup bolğan teşkilatning Ablikim Memtimin we Ablimit Hoşur qatarliq rehberlirining qumandanliqi bilen iş qilişnila bildim, qalğan işlarni bilmeymen…” dédim. Jandarmilar téximu esebiyleşti, ular meni yene tok orunduqqa olturğuzdi we elektir berdi, huddi birsi yürikimni yulup éliwatqandek yaki bedinimge saq jay qaldurmay yingne sançiwatqandek qattiq azaplandim. ağriq azabidin waqirimaqni istidim emma awazimni çiqarğudekmu halimning qalmiğanliqini teste bayqidim, bara-bara huşumning yoqawat-qanliqini, bedinimning sezmes haletke ötkenlikini bildim.Şiréli yene bir qétimliq özi üstide élip bérilğan qattiq qiynaq heqqide toxtulup muxbirğa mundaq degen: “Ularğa deydiğanning hemmini dédim, emma ular meni yene nimilernidur iqrar qilişqa qistidi, men iqrar qilidiğan başqa nersining yoqliqini éyttim, ular téximu wehşileşti, we manga warqirap, ağzini buzup tillap ong putumğa ikki tal miq qaqti, undin kéyin mixni yulup élip, sol putumning ikki barmiqiğa qaqti, peqet berdaşliq bérelmidim, qançilik waqit ötkenni bilmeymen, bir çağda közümni açsam kamérda turimen, şu yatqan péti yérim ölük yerim tiriklik arisida 7 saet etrapida bihuş halette, hudumni bilmey yétiptimen.Men yatqan öy 3-nomurluq, 3 métir uzunliqtikitiki we 2 metir kengliktiki bir kamér idi. Hawa almişidiğan yéri yoq, torustiki kiçik ikki qisilçaqtin yingnining uççidek yoruqluq aran çüşidiğan bu kamérda men belen 8 adem qamalğan iduq…” Şiréli sebdaşliri we dostlirining nahayiti köp tirişçanliqi bilen, birnçidin qaçmisa bolmaydiğan xewp astida qalğan hayqatini we ikki sebdişini qutuldurup qéliş, ikkinçidin özining Xitay tajawuzçiliriğa qarşi körişini küçlük demokiratik döletlerde dawam qiliş, üçünçidin weten siritidiki Uygur teşkilatliri bilen birlişip, wetenning azatliqi üçün küreş qiliş meqsidide Tibet yoli arqiliq, 6 ay piyade yol méngip 2000- yili dikabirda Nepalğa kélip yoşurunğan we Uygur teşkilatlirining özige sahip çiqişini şuning bilen birge xelq’ara insan heqliri teşkilatlirining yardem qilişini murajet qilğan.Uygur teşkilatliri we bir qisim xelqara organlarning tolimu keçikken we ançe erengşip ketmigen tirişçanliqi bilen, 2001-yili Dekabirda BDT’ning siyasi panahliq tiligüçiler salayitini kütüş şerti belen, Nepal saqçilliri teripidin Hanuman Dhoka türmiside nazaret astiğa élip qoyulğan. BDT’ning Insan heqliri küzetküçiliri ehwaldin hewer tapqandin kéyin, Şiréli we uning sebdaşliri bolğan Abdulla Sattar, Qeyum Haşim qatarliq1arning siyasi salayitining siyasiy panahliq tiligüçiler ölçimige yetidiğanliqini bilip, 2002-yili yaniwarda Nepal saqçi dairliri we Xitay hökümiti bilen siyasi söhbetlerde bolğan.Helq’ara keçurum teşkilatining köp tirişçanliqi bilen BDT’ning alayide tekşürgüçilliri Şiréli qatarliqlarning siyasi panahliniş hoquqini resmiy étirap qilğan.Emma siyasi panahliq tiligüçilirimizning biheterlik işlirida puhta bolmasliqi, Teşkilatlirimizning bundaq weqelerge jiddiy inkas qayturalaydiğan ıqtıdarınıng mukemmel bolmasliqi, we Xitay hökümitining çaqqan heriketke ötüp, xelq’arağa Şiréli weqesini xelqara térorizim weqesi bilen qesten bağlaydiğan “…Şiréli heterlik térorizim orgini bolğan Şeqi Türkistan Islam “Hizbutehrir” teşkilatining ezasi, bu teşkilat, Şerqiy Türkistan islam herkiti teşkilatining yene bir hil nami, ularning yene bir nami Şerqiy Türkistan partiyisi, ularning hemmisi bir gep, emma ohşimaydiğan namlarni qollanğan, ular 166 ademning ölüşi we 440 admning yarilinişini keltürüp çiqarğan” digen mujimelleştüriwétilgen melumatlar bilen Nepal hökümitige bésim işlitip, qehriman üç perzentimizni, bolupmu 1997-yildiki Ğulja inqilawi we 1999-yildiki Hoten inqilawida Xitay tajawuzçiliriğa qarşi tillarda dastan bolğidek baturluq körsetken, ismi jismiğa layiq şir yürek teşkilatçimiz Şirélini erkin dunya we yaşaş höquqidin, bu yil 23-Dekabir ana yurti Hotende mehrum qildi.Şerqiy Türkistandiki Xitay hökümiti dairliri, “Erkin Asiya Radiosi” muxbérining ziyaritini qobul qilğanda, Uygur siyasipanahliq tiligüçilerning wehşi usullar bilen qiyin qistaqqa éliniwatliqidin ibaret jinayi pakitni étirap qilmiğan we ret qilğan.
Xitayning Hotendiki yerlik hökümiti 2003-yili 22-öktebir muxbirning ziyaritini qobul qilğanda Şirélining ölümge höküm qilinğanliqini étirap qilğan emma qaçan, qeyerde ijira qilinidiğanliqini éytmiğan. Şiréli 2002-yili 11-noyabirda Nepal hökümti teripidin Xitay hökümitige ötküzüp bérilgen, 2003-yili martta, Xitay hökümiti teripidin”qanunsiz qoral-yaraq yasiğan, saqliğan we sinaq qilğan”,”milliy bölgünçilik herkitige yetekçilik qilğan” we “Téror teşkilati qurup uningğa yetekçilik qilğan” digen jinayet békitilip ölümge höküm qilinip, 2003-yili 22 – öktebirde Hotende resmi miltiq bilen étilip, ijra qilinğan.
Xitay tajawuzçiliri neççe on yillardin béri Şerqiy Türkistanda teşkillik yaki yekke halda yüzbergen Uygur xelqining qarşiliq körsitiş heriketliride siyasi sewep yaki kündilik turmuşta saqlanğili bolmaydiğan sewepler bilen; yüz bergen weqelerde ölgen 166, yarlanğan 440 ademni destek qilip, 100 mingdin artuq qan qérindaşlirimizni ohşimiğan derijide jazalidi, 20 milyonğa yéqin xelqimizning yürikini mujidi, 10 mingdin artuq mujahitlirimizğa ölüm jazasi berdi, yaki mengulük türmilerg qamidi. Hetta böşükte yatqan we ana qorsiqida yoruq dunyağa köz açay dep qalğan bowaqlirimizni qirğin qildi. bundaq bir ğayet zor térorluqning jawabini sürüşte qilidiğan adem yoq, Xitayning tajawuzçiliq qara niyitining mehsuli bolğan, yalğan teşwiqatlarğa aldanğan bir qisim xelq’ara jamaetçilikning Uygur mesilisini térorizim mesélisige bağlap çüşiniwatqanliqiğa nisbeten bir qatar ünümlik xizmetlerni işlişimizni dewir bizdin kütiwatidu.
Paydilanğan materiyallar:
1) Şerqiy Türkistan Information merkizi teripidin çiqirilğan”Uçqun” gezitining 1999-yilliq 23-,24-,25-, 26- sanliri.
2) Şerqiy Türkistan Information merkizi teminligen Uygur Amerika jemiyitining 2003-yil 22-Öktebirdiki Engilizçe jeddiy rafori.3) Şerqiy Türkistan Information merkizi teminligen “Nury A. Turkel”– Uygur ameri-can.org’diki”Executed Uygur refugee left behind taped record of torture in çina”digen maqala.Eskertiş:” Uygur siyasi panahliq tiligüçiler Xitayda wehşilik belen jazalanmaqta” degen maqalining aptori ahirğa qoşup qoyğan bir qançe türlik mesilini menmu bu maqaliğa qoşup qoyuşni zörür dep qaridim.”Remetlik Şirélining yatqan yeri jennet bolğay amin.Şirélining Nepalda ekenliki bayqilip qélip Xitayning muhim bir teşkilatçimizni qayturuwalğanliqi nimini bildüridu?Uning nepalda ekenlikini Xitaylar qandaq biliwaldi?Buning sewebini töwendiki suallarning jawabidin izleng.
1)Her bir dölet öz ziminiğa kirgen Uygur siyasi panahliq tiligüçini Xitay hökümitige melum qilip turidu. Şiréli bu seweptin sizilip qalğan disek, u çağda, Nepal arqiliq qeçiwatqan mingliğan Tibet siyasi panahliq tiligüçini qandaq çüşendürüş kérek?
2)Xitay hökümiti Interpol arqiliq Nepalni öz içige alğan hoşna döletlerge we dölet içige uni tutup bergenlerge 60,000 dollar mukapat bériş şerti bilen élan çiqarğan.
3)Xitay saxçilliri ularni çigiriğiçe qoğlap bérip, ularning Nepalğa kirip ketkenlikini körgen.
4)Çet’eldiki Uygur teşkilatliri “DAWALIYALMAY BÉŞIĞA ÇIQIPTU” digendek yardemge pul yiğimiz dep, dawrang qiliwetken, netijide Iqtidarliq bir qehrimanimiz aldirap hayati teqdirini tapşurup qoyğanning bedilini töligen.Sizningçe qandaq? Başqiçe oyliringizni jamaet bilen ortaqlişing.Ahirda özingizdin munu sualni sorap beqing: eger waqitni keynige yandurğili bolsa, Şiréli sizge telefon éçip, hayatim xewp astida qaldi, 2000dollar yardem qilsingiz dese qandaq qilattingiz? 2000 dollarning epini qilip, yaramliq bir qehrimanimizni, hiç bir insanğa tinmay Qutuldurup qalattingizmu? buning jawabini wijdaniy nuqtida turup özingiz uqsinğizla boldi. özingizni aldap yürmey, semmi jawap bérip wijdaningizni ölçep beqing.Yahşi köngülning dayim yahşi netije bérişi natayin.Rehmetlikning yatqan yeri jennet bolsun, Amin!!!(Aptorning maqalining ahirsiğa qisturğan bu parçisini mezmunğa sadiq boğan halda azraq özgertip saldim keçürgey.)
2003 – yili 11 – ayning 1- küni Germaniye

 

 

Anamgha
Mening Ailem-2
Korash Atahan
Ana, baghrim ana,
Séni ghurur tuydum her yerde,
Shirin söygü qaynimida üzgende,
Mushaqqetning chölliride kezgende,
Hem achchiqtin sewdalardek külgende.
Ana, ghururum ana!
Sen bilisen, sen bilisen tenha,
Men kim,néme oylaymen, isteymen néme,
Xorluq nime, dost nime hem düshmen.
Hemme sözler bar sende emma,
Bu sirlarni éytmaysen…
Namertlerdek méni pulgha satmaysen.
Hemme sözler bar sende ana,
Söz aldim sendin,
Söz emes,
eqil üchün köz aldim sendin.
Qanat berding buni kimse bilmeydu,
Ghurur berding, men ölsemmu ölmeydu.
Ana, hayatim ana!
Séni ghurur tuydum her yerde.
Qéning bar qénimda,
Tiling bar tilimda,
Izing bar yolumda,
Ehding bar dilimda,
Qanche kezsem millet yolida,
Tuyilidu sanga yéqin kelgendek.
Yénip turisen, bu qarangghu kéchide,
Köz yetküsiz upuqning u chétide.
Hörlüküngni alsam deymen qayturup,
Hem küldürsem kam-kütengni toldurup,
Hasil bolar idi muradim,
____Chirighim ana, yultuzum Ana !
12- Fewral 2004, Frankfurt-Gérmaniye

 

Bir Ikki üch
(Balilar Shiéri)
Bir ikki üch, bir ikki üch,
Sewrimiz toshti, Bizning öydin köch!
Wetende yatlar, xelqimiz yighlar,
Bilinglar dostlar, düshmenge biz öch.
Bir ikki üch, bir ikki üch,
Anglanglar dostlar, birleshkende küch.
Bizge aram ber, tola yighlatma,
Kelding ketmiding, biz sanga bek öch.
Bir ikki üch, bir ikki üch,
Heddidin ashting, biz sanga bek öch.
Tola yighlatting, qangqir qaxshatting,
Sewrimiz toldi, bizning öydin köch.
Bir ikki üch, bir ikki üch,
Düshmen aldamchi, biz anga bek öch.
Kélinglar dostlar, birleshkende küch,
Sewrimiz toshti, bizning öydin köch!
12-Dikaber 2004, Frankfurt-Gérmaniye

 

 

 

 

 

Poyiz We Alman Qizliri
 Korash Atahan
Almaniyede Poyiz tola,
Poyiz tola chachliridek Alman qizlarning.
Qiz aqidu bu dölette poyizda,

qizlar poyiz, her terepke uchar poyizlar.
Bu qizlarning güzellikidin,
hem poyizning toliliqidin,
Kömülgendek, gül- chéchekke tuyilidu yollar!
Almaniyede poyiz tola,
Poyiz tola chachliridek Alman qizlarning.
Qizlar aqar bu dölette poyizda,
Köriner shunga poyizlarmu qizlardek.
Altun chachlar, zengger közlerdin…
Istigechke néminidur xiyalim,
Béqishimiz yéqin dostlardek, teqdirdashlardek.
Qizlar aqar bu dölette qushlardek,
Béqishimiz tonushlardek,
Tonushmaqni isteymiz,
Her béqishtin bilinidu, alemche bir menalar.
Poyiz ötisher,
Talay pursetler kéler hem kéter.
Ketsimu ger poyizda hemme,
Kételmeymen esirdek birge,
suyuqlinip barar jénimda,
Yürükümge neqishlengen, u shirin Héslar.
Qizlar aqar bu dölette poyizda,
Bu qizlarning güzellikidin, poyizlarning toliliqidin,
Qénimizda aqidu oxshash tiniqlar,
Almishidu nepesler, qoshilidu tuyghular.
Biz bilmeymiz,
Künler öter oqtek ittik, arimizda bir sir bar!
Biz bilmeymiz, zadi bizge némiler kérek?
Chéchilidu yollargha,
Shirin chüshler neqishlengen dez ketken Yürek.Almaniyede poyiz tola,
Poyiz tola chachliridek Alman qizlarning,
Her tal chachta sheytan bardek sihir bar.
Chachlar yilan, közler zengger oq, téxi men esrar.
Her terepke ötishidu poyizlar,
hem uzap kétidu yéngidin-yéngi sheherlerge.
Nepesler qatnaydu jenup shimalgha,
ashiqlardek uchrishidu issiq tiniqlar.
Her bir seper réwayetke aylinar,
dertlik yighlar bu seperde azghanlar.
Haman üser tashqa söygü yelkini,
kim bilidu, müküp yatqan bir sir bar,-
Loghilaymu* bu melekler, bu qizlar!?

Qizlar aqar bu dölette poyizda,
körinidu poyizlarmu qizlardek.

Emma kechken her bir poyizda,
héchkim bilmes bir sir bar!

Béqishimiz tonushlardek,
Tonushmaqni isteymiz… bu qandaq istek?
Göshxor qushlardek, choqumanglar qelbimni,
Ah! Alman qizliri, Ah! könglümni utiwalghan poyizlar?!
Eskertish:* Loghilay- Gérman xelq epsanilliridiki sahipjamal.30.07.2002 Halle-Saale, Gérmaniye

 

 

 

 

Mawzusiz
10390058_343857199134952_5107804251885412903_n
 Korash Atahan
Gürkirep yanimiz,
Üzülmeydu, U ateshler biz chachratqan.
Baqqinche ziminning u chétidin,
Öchti dep oylaysen, emma u yalghan!
Tirilidu Oghuzhan…
Yögilidu téxi bizge ming yillar,
Yügireymiz tarixning jenubidin shimali taman.
Gürkirep yanimiz,
Üzülmeydu, u ateshler biz chachratqan.
Yögilidu bizge yene talay ming yillar,
Öchti, dep oylaysen, emma u yalghan!
Tirilidu Oghuzhan…
Yügreymiz tarixning Shimalidin jenubi taman,
Quyash tugh uyghurgha, asman qorighan!16 may 2005 Frankfurt am/Main

 

 

Bir Kishlik Sheher
 Korash Atahan
Qatar ketken yultuzlar,
yéqilidu… öchirilidu… qaytidin…
almishidu zamanlar shunchilik biep.
Saet istirilkisi sanchilghan köktin,
saqiydu soghaq tiniqlar,
künler aqidu qandek örkeshlep.
Ah! bu Sheher bir kishlik sheher,
Men, men bar peqet, yürimen tinep.
Bilmeymen,
men bilmeymen sewebini yénishlarning,
Tamchiymen zérikishlik reqemlirige asma saetning.
Mungluq ünleydu tarix chalghan ney…
zérikishlik, chüshünüksiz hem bek mupessel.
Yalghan külüshtin,
chongqur bir uh tartishni körimen ewzel!
Bilmeymen sewebini…hem bilmigendek,
Ghemge pétishini chüsh renglik perishtilerning.
Goya men miqlanghan kökke,

suwighan wujudumni ikekler sheher.
Bir közüm yash, yene biride qan,
qanitimda qip yalingach uxlaydu ejel!
Ah! bu Sheher bir kishlik Sheher
Men, men bar peqet, yürimen tinep.
Neqishliner qonghur kirpigim eynek tashlargha.
Ah! bu Sheher bir kishlik sheher,
Shunche sidam,shunche soghaq, önggen bimehel.
Ah!bu Sherher bir kishlik sheher
Men, men bar peqet yürimen tinep__
Tashqa aylanghan,
Pirchen´gi ishletken qelemni izlep,__ goya esirlep!
Ah! bu Sheher bir kishlik Sheher,
Men, men bar peqet, yürimen tinep.
Unutqandek hemmini…
Qip yalingach qanitimda uxlaydu ejel!17-Oktebir 2002 Frankfurt am/Main

 

 

 

 

 Güzel Uyghuristan sanga nime boldi?!

10897964_796475857094308_4294400018382559482_n
N.Atahan*
Gülliring soluptu, qushliring tozuptu. Kishiler shunchilik jimip kétiptiki, yürek sözlirini yütiwétiptu. Közliridin qorqunch chiqip turuptu. Xuddi bet-beshire bir mexluqni körgendek. Anilarning közliridin toxtimay yash éqip turuptu.
Balilar qorqqinidin mehelilerde échilip-yéyilip oyniyalmaydighan, mekteplerde öz tilida oquyalmaydighan, kochilarda erkin nepes alalmaydighan, meschitlerge yüreklik kirelmeydighan boptu.
Kishiler shunchilik solushuptiki, yüz yil, yaq ikki yüz yil, yaq uningdinmu uzaq yillarningyaqi, ularni heqqaniyet yamghuri bilen héchkim sugharmaptu! Balilarning, anilarning hem ashu qarchuqliri qurup ketken atilarning közidin yash emes qan éqiptu!Hey Uyghuristan, sanga nime boldi?!Bizge nésip bolghan Meripet, til, senet we höriyet qeni!?Qedimki ata-bowilirimiz ming teste urush qilip, qan töküp, yaratqan möjiziler qeni!?
Parlaq medeniyitimiz, atamiras tupraqlirimiz eshu kishilerdek jim-jit, yoqap kétiwatidu, qum astigha pétip kitiwatidu!Eger eshu bichare xelqning arisidin mert ezimetler chiqip, dilliri rastchilliq hem musteqilliqni tartsa, ashu it siyaqidiki mexluqlar teripidin basturiliwatidu!Rastchilliqni, musteqilliqni towlighan tilliri késiliwatidu!
Rastchilliqni, musteqilliqni közligen közliri oyiliwatidu!Rastchilliqqa, musteqilliqqa érishish üchün midirlawatqan put-qollar késiliwatidu!Ey Alla igem! Pütkül kainatni yaratqan igem! Bizge nime boldi!? Bizge nime boliwatidu!? Bu nime bolghuluq!
Bichare anilarning, atilarning közidin qan-yiring éqiwatidu ! Ular köz nuridin ayrildi! Ular jan- jigiri bolghan perzentliridin ayrildi!Hey Alla igem, Ashu awat meschitliring qurughdilinip qaldi! Uningda ezan emes qara buran huwlawatidu.
Hetta öz imanimiz bilen, sangha muhebbitimizni bildürüsh üchün qaranghu bulunglargha kirmisek bolmaydighan boldi!Séning muqeddes jaying bolghan mekkige bérishqa teyyarliq qilghan waqtimizda, yol xetlirimiz tartiwélindi!
Alla igem! Büyükler neziri chüshken güzel Uyghuristangha köz tegdimu?!Atilar mirasi, qutsal tupraqlirimizgha lenet yaghdimu!? Nime boldi!? Bu néme körgülüktu emdi!?Yaratqan igem, bizge küch-quwet ata qil! Bizge nusret béghishla!
22-Iyul, 2007 Gérmaniye

Jengk

Korash Atahan

 

Méhriban anigha oxshaysen urush,
Miskin dillargha nur chachqan .
Tajsen taqalghan jeshur milletke,
Numuslar hem qanda chayqalghan.
Béghishla jasaret bu mezlum elge,
Sesken bu balayi-betterdin,
Ghururlan xelqimge baq bir ret,
Yénishlap uyghurda sür dewran!
06.05.2007 Gérmaniye/Frankfurt

 


 

 

BISHARETNAME


Korash Atahan

Muqeddime

Biz bu kitapta hazirqi zaman Uyghurliri arisida peyda bolghan Xiristiyan dini qandaq bir din?Uning heqqiy etiqat bilen alaqisi barmu yoq?Islam dini bilen Xiristiyan dinining ottursida qandaq baghlinish we perqler bar?Yawropaliqlarning elim-pen, pen- texnika, iqtisad, maarip we pelesepe jehette tereqqiy qilishining Xiristiyan dini bilen, Asiyaliqlarning jumlidin musulmanlarning arqida qélishining heqiqiten islam bilen alaqisi barmidu?Din bilen tereqqiyat yerlik medeniyet bilen zamaniwiyliq heqiqiten chiqishalmamdighandu?…dégendek birqatar meselilerge xiristiyan dini we xiristiyan itiqadigha alaqidar bir qatar meselilerni chöridigen halda, ilmiy tereptin jawap bérishke orunimiz.

Xiristiyan dini ottura sherqte dunyagha kelgen bolup, Xiristiyan medeniyiti, xiristiyan dinining peyda bolishi we kengiyishige alaqidar bolghan medeniyet hadisisi bolghachqa, u ottura sherqning medeniyet endizisige ége bolghandin sirt Yawropa medeniyitining del özini körsetmeydu. Bu xiristiyan dinining yawropagha tarqilishi waqit, makan, zaman we medeniyet arqa körünishi tereplerdin birdeklikke ége bolmighachqa, yawropa jemiyitining tereqqiyati we medeniyet tereplerdiki güllinishimu tekshisiz we turaqsiz halette bolup kelgen.Yawropaning qanche yüz esir dawamlashqan xiristiyanlishish jeryani oxshimighan rayon we milletlerge tarqilish jeryanida noqul haldiki muqeddes bir dinning tarqilish alayidilikidin yiraqlap, bezide yerlik medeniyetlerni küchlük derijide cheklep, bezide yerlik medeniyet teripidin qattiq cheklimige uchrap, bir tereptin özining tüp pirinsipliridin uzap ketken bolsa, yene bir tereptin yawropa jemiyitining qanuniyetlik tereqqiyatini qélipidin chiqirip tashlap, xiristiyan dinini diniy xususiyettin Yawropa medeniyitini sap yerlik xaraktérgha ege medeniyet bolushtin ibaret tüp xarakterdin yatlashturiwetken. Bu ehwal yawropada siyaset, medeniyet, iqtisad we hakémiyet tereplerdin axirini asan yighushturiwalghili bolmaydighan tarixta az körülidighan kirzislarni élip kelgen édi. Bügünki dewirde Yawropa jemiyitide közge körünmes shekilde küchüyüp ketiwatqan ijtimayi kirzislerde Xiristiyan ittiqatidiki cheklimilik tereplerning yeterlik derijide hessi barliqi mölcherlenmekte.

Miladiy 711-yili Erep impériyisining shimayliy afriqidiki bash waliysi Musa 7ming kishlik qoshunni serkerde Tarikning qumandanliqida Yawropagha hujum qildurdi. Qoshun üch yolgha bölünüp, urush qilip, tizlikte Ispaniyening payitexti Tolédoni ishghal qildi.yanduriqi yili 6-ayda Musa özi 10 ming kishlik eskerni bashlap, Ispaniyege kirdi. 759-yili erep qoshuni Ispaniyede zor ghelbilerge ériship, pütün yérim aralni digüdek hamiyliqi astigha éliwelip, Ispaniyini Erep ömeyye impériyisining bir ölkisige aylandurup qoydi.Ümeyye Ipératorluqining kéyinki warisi bolghan Abduraxman 756-yili Ispaniyede musteqilliq ilan qilip, bu döletning musteqqil erep döliti bolush tarixini bashlidi.Abduraxman(756-788) hökmaranliq qilghan mezgilde Ispaniye medeniyet, iqtisad we herbiy küch tereplerin tereqqiy qilip, yawropdiki eng qudretlik bir döletke aylanghan idi. Abduraxman III(912-961 dewrige kelgende hazirqi zaman yawropa medeniyitining yiltizi bolghan rasa güllengen islam medeniyitining tesiri bilen Ispaniyening siyasiy, iqtisadiy, medeniyet we dölet mudapiyesi tereqqiyati nahayiti tiz boldi.bu dewirde Ispaniye iqtisadida yawropada az körülgen yüksilish meydangha kélip, bu döletning nami yiraq yéqingha pur ketken idi. Yawropaliqlar bu dewirge kelgende Asiyaliqlarning déhqanchiliq téxnikisi, su inshihatchiliqi, shal térish we miwe östürüsh usuli, qatrliqlarni özleshtürüp, ispaniyeni sheher yéza iqtisadiy paaliyetlirining yawropadiki merkizige aylandurdi. Qol hünerwenchiliki jehette Kordiwaning yung toqumichiliqi, yipek toqumichiliqi we tére-xurumchiliqi, Tolédoning tömür we qoghushun rodisi, urush qurallirini yasash we pishshiqlap ishlesh téxnikisi, Almériyning eynekchiliki bilen Malaganing merwayitchiliqi pütkül yawropaliqlarni heyran qaldurdi. Musulman Ispaniye dölitining mehsulatliri yawropada sétilishtin sirt ispaniyediki ching prlar arqiliq, pütkül erep dunyasi, ottura asiya, gherbiy we jenubiy asiya we yiraq sherqtiki döletlerge qeder appirip sétilghili turdi. Qarighanda ilim- penning xasiyiti shu yillardin béri asiyani terik étishke bashlighandek idi.

Erep Ispan dölitining sheher qurulushi bilen medeniyet tereqqiyati oxshashla yawropadiki herqandaq bir döletning aldida bolup, Ispanniye islam dölitining barliq sheherliri mislisiz bir güllinish dewrige kirgenidi. Bir Kordowaning ahalisi 500minggha yetken bolup, eyni dewirde medeniyet we ahale jehette dunya boyiche aldinqi qtarda tridighan sheherge aylanghanidi.bu yerde Yawropa boyiche eng dangliq bolghan Kordiwa Uniwérsititi, we ilim tehsil qilidighan Zahire sariyi bar bolup, u yerde dunyaning her qaysi jayliridin kelgen alimlar we studéntlar ilmiy paaliyetler bilen shughullinatti we dunyaning herqasi jaylirigha bolupmu Yawropagha bilim uruqini chachatti.Kordiwa Kütüpxanisi dunyagha meshhur bolup, uningda 400ming xildin artuq Asiya we Yawropada yashap ötken yiraq qedimqi we qedimki büyük alimlarning bolupmu Islam we yunan alimlirining esiri etiwarlinip saqlanghanidi.uni kéyin Islam dinining yawropadiki muwepewiyetlirige chidiyalmay közi qizarghan Xiristiyanlar qomandanliqidiki her türlük bayliqlarni bulang-talang qilghuchi armiye köydürüp tashlidi.
Yawropadek xiristiyan dini chongqur yiltiz tartqan bir rayonda, néme üchün sherqliqlerning idiologiysi asasiy menbe qilinghan, bolupmu islam edilogiye hökmaranliq qilghan Erep Ispan döliti miladiy 711-yildin 1492-yilgha qeder 700 yildin artuq qed kötürüp turalidi? Buning jawabi addiy bolup, ular bu rayonlarni idare qilip güllendürüshte insaniyetning merkizi asiya, Babilon, misir, qedimqi yunan, xitay we merkizi asiyada barliqqa keltürgen Elim-pen jewhiri bilen toyunup,allaburun xelqaraliship ketken Islam medeniyitining küchlük inirigiyisige tayanghan idi. Yawropaliqlar hazir özliri ghururlinidighan qedimqi Yunan mediniyiti bilen, Islam medeniyiti arqiliq tunji qétim tonushti.

Biz Uyghurlar medeniyet jehettiki milliy oyghunush we milliy mewjutluqimizni saqlap qelish üchün edilogiye saheside aghriq azabigha tolghan tepekkur basquchlirini bashtin kechürüp kelduq we kechüriwatimiz. Neme ish qilmayli her qetimliq zor özgürishte tölengen bedelning chongluqidin asan hoshimizgha kelelmey kelduq. Buninggha tarixtiki sheherlishish, din we yeziq almashturush, qiyapet we örpi adetlirimizni özgertish qatarliqlarni bolupmu Yawropaliqlarning medeniyet heqqidiki qimmet qarishining besip kirishi belen xitaylarning ikkinchi türlik hujumi bolghan meniwiyet tereptin assilimatsiye qiliwetish herikitige tutqan pozitsiyelirimiz tipik misal bolalaydu. Bizdiki her bir özgürish milliy mewjutliqimizni inkar qilidighan passip amillargha bolghan istixiyilik qarshiliq ichide elip berilghanliqigha qarimay, haman bezi muwepeqiyetlerning netijiside tarix senisidin yoqap ketmey bügünge qeder bir itnik birlik süpitide mewjutluqmizni sürdüriwatimiz. Bizdiki bu milliy mewjutluq din we diniy étiqatni meniwiy dunyasimizni normallashturup turidighan tengshek qilidighan melum aktip amillarni özige mujessemligen bolsimu, zamaniwiy milletlerning özini qoghdash yoli bolghan milliy maarip, pen -texnika we ilim-pen hüjeyrilliri bélen zamanisi teqezza qilghan bir shekilde toyunmay kelgechke, meselilerge baqanda herdayim dindin ibaret renglik köz eynekni taqap körüp, sheilerning esli mahayitini haman diniy chüshenchiler asasida sherhiyleshke mejburlap, milliy tepekkurimizni pendiki barliq möjiziwiy hadesilerni tasadipiyliqqa oxshap ketidighan meseliler qatarigha kirgüziwetidighan radikal mitapiyzik dunya qarashning koyza- kishenliri belen chirmap qoyup, gewdimizni siyaset, iqtisad, medeniyet, pelesepe, maarip we edebiyat-sene´t tereplerde asan kötürelmeydighan patqaq ichige paturup qoydi.

Jemiyitimizni teshkil qilghan kishiler topining medeniyet sapasi jehettiki perqliri, kishlik qarashlirimiz we bir pütün dunya qarashlirimiz özimizge paydisiz bolghan tashqi ghidiqlash amilliri seweplik, tebiyet hadisilirige bolghan inkas we küzitish jehette zeyipliship ketkenliki, milliy topliqimizni melum tereplerdin eqliy küchi yüksek bolghan haywanlar türkümidin üstün turidighan, insaniyet jemiyitidin töwen turidighan alayidilikke ége qilip qoydi.

Periqliq milliy medeniyetlerning ichide öz alayidilikimizni tereqqiy qildurush, diniy we peniy chüshenchillirimizni, özimiz qilalaydighan eng yüksek imkaniyette qéliplashturush we zamaniwiylashturushni telep qilmaqta. Bundaq qilish üchün aldi bilen medeniyet we dingha bolghan her türlik pozitsiyelirimizge aktip tesir körsütidighan tarixi hadesilerni tepip chiqip xelqimizge bildürüsh we shu asasta toghra bolghan dunya qarash yetildürüsh meqsidide kitapning bu qismida medeniyetke intilip turghan emma melum cheklimilikler tüpeylidin chiqish yoli tapalmaywatqan xelqimizge toghra bolghan meniwiy yölünish belgülep berish meqsidide Xiristiyan dini biz ozuqlinishni xalawatqan yawropa medeniyitining özimu yaki emesmu degen témida izdinish elip berip, bu heqtiki deslepki qarashlirimizni kitapxanlar bélen ortaqlishimiz.

 

BIRINCHI BAP
Xiristiyan dini heqqide Omumiy Chüshenche

Xiristiyan Dini Hezriti Isa(“Isa” degen nam Islam dunyasida keng qollinidighan isim bolup, Ibraychidiki “Yeshua” yaki Süriyeche “Yeshu”din kelgen) Peyghember arqiliq kelgen Din bolup, bu Dinning nami Gerikchidiki “Xiristos” degen kelimidin kelgen.”Xiristos”ning Erepchidiki atilishi “Mesih”dur.”Mesih” atalghusining menisi heqqide öz-ara periqliq izahatlar berilmekte.bezilerning bildürishiche bu atalghu qedimqi Ibraychidin elinghan bolup “Xoshxewer” yaki “qutsal” dégen menini bildüridiken. Bezilerning heziriti Isani Mesih, Mesihni Isa deyishi buning belen munasiwetlik.biz buningdin “Xiristiyan” yaki “Mesihya” deyilgenlerning Isa peyghemberning emir- meruplirigha, wez nesehetlirige we u arqiliq kelgen wehiylerge yeni Injilgha ishinidighanlarni körsütidighanliqini bileleymiz.

Uyghuristan rayonigha “Xiristiyan”, “Isa”, “Injil” degen kelimilerning qachan kirip kelgenliki heqqide azraq bir nerse bilishni xalisaq tarixqa hawale qilishqa toghra kelidu.Xiristiyan dini miladi 1-esirde ottura sherqte meydangha kelgen bolup, u meydangha kelgende teshebbus qilghan eqidilliri muqeddes Islam dinimizning rohigha tamamen uyghun edi.Xiristiyan dini meydangha kelgen dewirlerde Tarim oymanliqi, Jungghar oymanliqi, Turpan oymanliqi, Yettesu rayoni we perghane tüzlengliki qatarliq keng ketken zeminlargha tarqilip olturaqlashqan ejdatlirimimiz chong bostanliqlarni merkez qilip, etrapini orap turghan egiz taghlar we yaylaqlarda texiche köchemen hayat kechüriwatqan Türkiy qewimlerdin perqliq halda, medeniyti yüksek derijide güllengen sheher hayatini kechüriwatqan, yoquri tereqqiyat basquchidiki piodalliq jemiyette yashawatatti.bu waqitta Uyghuristan rayonining Gherip dunyasi belen bolghan medeniyet we soda alaqisi qoyuq bolup, bu xil ewzel sharayit dinlarning öz-ara tesir körsitishige paydiliq bolghan bolishi mümkin.Erep we Rim tarixchillirining yezip qaldurghan xateriliri we keyinki arxiologiylik tekshürishlerdin melum bolishiche miladiy 3- esirge kelgende merkizi asiyadiki büyük sheherlerde Xiristiyan dinining chong mezhepliridin biri bolghan Nestoriyan chirkawlirining bolghanliqi we bu dinning Uyghurlar olturaqlashqan rayonlarda xeli keng tarqalghanliqi ashkarilinidu.buningdin qarighanda yoqarqi atalghularning tilimizgha kirgen waqtini we u heqte xeliqimizning melum bir chüshenchige kelgen tarixini 1700 yillardin eship ketti deyishke bolidu.(alayide eskertip qoyush tegishlik bolghini u dewirdiki Nestoriyan eqidisi belen bügünki Xiristiyan eqidisi ottursida asman-zimin periq bar bolup, tarixtikisining mahayiti yerlik medeniyitimizni arqa körünish qilghan milliy kimlikimizge we hazirqi zamandiki Islam eqidisige yeqin bolsa keyinkisi Ottura sheriq weYawropadiki qedimi yerlik dinlar belen yughuriwetilgen.)
Bizge eng awal Xiristiyanliq heqqide mukemmel chüshence bergen muqeddes kitap “QURANIY KERIM”we Hedisi Sheripler bolup, bu kitaplarda biz yoqarda tilgha alghan atalghu we isimlardin bashqa yene “Nasara” degen kelimimu bar. Nasara degen söz Pelestindiki Nasire kentining ismidin kelgen bolup, Isa peyghemberning bu yerde tughulup, din tarqatqanliqi we uning eytqanlirigha eng deslep ishengenler Nasirelikler bolghanliqi üchün, bu dingha keyin ishengenlermu “Nasara” nami belen atalghan.Buningdin qarighanda “Xiristiyan”, “Mesihya”, “Nasara” degen isimlarning denimizda anglatqan meniside anche chong perq yoq.

Hezreti Isa Eleyhisalam hayat waqtida bu dingha ishengenlerning sani bek az bolup, u ölgendin keyin murtliri asta-asta köpiyip, 4-esirge kelgende Xiristiyan Dini bir dölet Dini halitige kelgen.deslepte jemiyetning töwen qatlimidiki kishilerning ishenchisige erishken bu din keyinche asta-asta Dölet erkanliri we yoquri qatlam ahalilermu itiqat qilidighan dingha aylanghan.deslepte bu dinning tarqilishigha Yehudi dini qatarliqlarni destek qilip, jan-jehli belen qarshi turghan yoquri tebiqe kishilliri, dinning tiz sürette kengiyishige taqabil turalmay, bu din arqiliq özlirining türlik menpeetlirini qoghdap qelish meqsidide, Xiristiyan diniy ruhanilirini yalliwalghan we özlirimu arqa-arqidin bu dingha kirip siyasiy, iqtisadiy we meniwiy meselilerni bu din arqiliq bir terep qilip, xelqni edare qilghan.

Bu Din dunyagha kelgen Ottura sherqte Yehudi dinining nopuzi küchluk bolghanliqtin, Xiristiyanliqning yeyilishigha imkan bermigechke, qedimqi köp Xudaliq dinlargha (Butqa) choqinidighan Rim dölitige qarap kengiyishke bashlighan.u dewirde Rim imperiysining hakimiyet meselilirini bir terep qilishta qedimqi dinlar (Butperestlik) döletning siyasiy ehtiyajini qamidiyalmighachqa, köp til we köp erqqa mensup bolghan her türlik bediet dinlargha etiqat qilidighan xeliqlerni édare qilishqa meniwiy jehettin bir xudaliq bir dinning bolishi jiddiy teqezza qilatti we bu wezipini orunliyalaydighan yene bir dinmu yoq edi.deslepte bu dölette yeyilishqa bashlighan bu din Rim imperiysining Yawropagha bolghan kengiyishige egiship bu rayondiki herqaysi milletlerge tarqilishqa bashlidi.

Xiristiyanlar deslepki mezgilde özlirining zulumgha uchrighanliqidin shikayet qilip mehribanliqni tekitligen bolsa, miladiy 4-esirdin keyin hakimiyet ishlirigha arliship, özlirining kechmishlirini unutqan halda, dölet qanunliri arqiliq yat dindikilerge zorawanliq bélen özlirining etiqadini waste tallimay tengishqa heriket qildi.
Ular güllengen dewirge kelgende ezilgüchiler, ac-yalingachlar we xarlanghanlar terepte turushtek bir qatar rehimdil mewqeliridin waz kechip, bu dinni qubul qilmighanlarning yashighinidin ölgini ela deydighan qarshni tekitlep, dölet hakemiyiti belen birliship, esli dindin asta-asta uzaqliship, bu dingha kirmigenlege bolghan öchmenlikni küchep tekitligen we qan töküshni dinning emri- meruplirigha uyghun shekilde chüshendürgen.

Bir qanche esir ichide dunyadiki eng chong dingha aylanghan Xiristiyanliq 7-esirning bashlirigha qeder rahet bir shekilde tereqqiy qilip, Insaniyetning nechche ming yilliq eqil parasiti belen bizep chiqilghan we diniy xususiyettin bara-bara uzaqlashqan. eytip ötüshke tegishlik yene bir muhim mesile shuki Xiristiyanlarning muqeddes kitabi 14-esirlerge qeder texi toluq birlikke kelelmigen bolup, ular eytqan xudaning bu muqeddes sözliri, yüzligen kitapta bir-birige oxshimaydighan qilip bayan qilinghan…Muqeddes “QURANIY KERIM” arqiliq Dindin uzaqlishiwatqan insanlar shereplinishke bashlighandin keyin, Xiristiyan dinining jelip qilish küchi tizdin ajizlap, kengiyishi astilap qalghan we bir izda turup qalghan. muqeddes din(lar)diki peyghemberlerni, kitaplarni, we u din(lar)diki tüp pirinsiplarni testiqlaydighan, we ulardin asta asta uzaqliship ketiwatqan insanlargha heqni batildin ayrip beridighan muqeddes “QURANIY KERIM” dunyagha kelgendin keyin, ilgirki ikki muqeddes din Yehudi dini belen Xiristiyan dini bolupmu Xiristiyan dini özi peyda bolghan muqeddes tupraqtiki, özining seltenitini Islam dinigha ötküzüp berishke mejbur bolghan.intayin qisqa mezgilde ottura sheriqte hakim- mutleq orunda turghan Xiristiyanliqning ornini Islamning élishi Allaning Insanlargha körsütidighan bir möjizisi ikenliki ispatlanghan.

Qudus, Sham qatarliq bir qisim Xiristiyan muqedesgahlirining asta-asta musulmanlishishi Xiristiyan dunyasida türlik endishilerni peyda qilip, buninggha qarshi jiddiy chare-tedbir izdesh kerek bolup qalghan. Xiristiyanlar Islamning tarqilishini cheklep, qoldin ketken Qudus qatarliq muqeddes jaylarni qayturiwelish üchün, bir tereptin keng kölemlik herbi hazirliqlarni kücheytse yene bir tereptin türkümlep misyonerlarni teshkillep parallil yölinishte heriket qilishni özlirining kün tertiwige kirgüzgen.Xiristiyan diniy jemiyetliri Islam eqidisige buzghunchiliq qilish üchün eskiri quwetlirini cheniqturush belen birge Misyonerlargha meqsetlik halda Quraniy bilimlerni we Erep tilini ögütüp, Islamiy memliketlirige ewetip musulmanlarning diniy eqidillirini meqsetlik türde qalaymiqanlashturup, üzlüksiz elip berilidighan herbiy heriketlirige asas salghan.Misyonerlar ichkiy jehette masliship bergen ehwaldimu, he dese meghlubiyet belen axirlishiwatqan qanliq Ehli-selip yürishliri közligen meqsetlirige yetelmisimu, hech bolmighanda bügünki künde dunyaning her teripige tarqalghan keng kölemlik Misyonerlar teshkilatlirining qurulup qelishigha sewep bolghan.

Misyonerliq heriketliri Islam dunyasida küchlük tesirge ege bolalmighan bolsimu qedimki bediet dinlargha ishinidighan rayonlarda özlirining közligen meqsetlirige az-tola yetken edi.Dunyada Xiristiyan dinigha ishinidighanlarning nopusining tiz artishida tajawuzchiliq belen parallil shekilde elip berilidighan misyonerliq herikitining oynighan roli nahayiti küchlük bolup, bu hadise ularning din tarqitishni mustemlikichi herbiy quwetlerning dunyani, dunya bayliqlirini bölüshiwelishtin ibaret qanliq heriketliri belen birge élip barghanliqi belen intayin zich munasiwetlik.tajawuzchilarning yoquri qatlam emeldarliri Xiristiyan muxlislirining diniy rohanilliridin teshkillengen bolup ular bir tereptin dinni süyistimal qilip xeliqni aldisa yene bir tereptin qural arqiliq tehdit selip mustemlike rayon xeliqlirini enenilliridin, yerlik medeniytidin we dini etiqatidin waz kechishke mejburlidi. edi. ular diniy itiqadi ajiz butperes we bediwiy dinlargha ishinidighan, tereqqiyati arqida qalghan, namrat döletlerni besiwelip, xeliqning etiqadini özgertip, bayliqlirini talan taraj qilghachqa bu dingha kirgenlerning nopusi tiz köpüyip, ishinidighanlarning sani bir milyarttin eship ketken.ular acközlik belen shu rayon kishilliri arisidiki nahayiti az sanliqni teshkil qilidighan baylardin erishken urush oljillirining nahayiti az birqismini shu rayon xelqining 99 prosentini teshkil qilidighan namrat xeliqning sotsiyal ishlirigha ishlitip, islamdin xewiri yoq yaki diniy etiqadi ajiz we yaki dingha ishenmeydighan töwen qatlam xelqining könglini mayillashturup, bir tereptin bayliq toplash meqsidige yetse yene bir tereptin namrat ahalini pulgha setiwelip, ular arqiliq din tarqitish meqsidige yetip, özlirining mustemlike rayondiki menpietini qoghdap qaldi.eyni waqitta Yehudi, Xiristiyan, Islam dini peyda bolghan rayonda yashighuchi xeliqler bu üch din arisida yüz beriwatqan keskin reqabet ichide arqa-arqidin közini echip, heqiqetke eng yeqin bir dinni talliwelish imkaniyitige ege idi.ular u chaghlarda bu üch dinni dunyadiki herqandaq topluqtin yaxshi chüshinetti we u heqte azade pikir yürgüzeleyti.kishiler axiri bu üch dinni islamiy meydanda turup testiqlaydighan, hayatning hemme tereplirini özige mujessemligen, Insan belen Dunya, Kainat belen Xuda ottursidiki munasiwetler, Janliqlar belen Jansizlar, Rohiyet belen Tebiyet ottursidiki baghlinishlar, Tarix we Kelichek meseliliri keng türde eqildin üstün bolghan bir türlik möjize sheklide otturgha qoyulghan muqeddes”QURANIY KERIM”ni özlirige yolbashchi qilip talliwaldi. shuning bélen Xiristiyan dinigha ishinidighanlar bu üch dindiki mayetlik perqlerdin toluq xewiri yoq Yawropa, Awestiraliye, Amerika qatarliq qitelerde köp sanliqni egelligen bolsa, Islam dini küchlük bolghan Asiya, Afriqa qatarliq rayonlarda u yerlerdikidek kengiyelmigen.
Din insanning eqliy enirgiysidin yüksek bolghan küchni özige mujessemligen bolup, bir milletning uningdiki heqiqetni bayqishi her zaman nahayiti küchlük ménge quwitini telep qilghachqa, kishiler haman bundaq mesililerge yoluqqanda sezgür we yiraqni köridighan, millet we rayon kishillirining omumiy menpietini perwerdigarning iradisige uyghun shekilde qoghdap qalalaydighan, meniwiy bayliq egillirining bu mesilidiki yardimige muhtaj bolidu.Xilqimiz 21-esirning kirishi belen tarixtiki herqandaq waqittikidinmu keskin bolghan siyasiy we iqtisadiy kirzis ichige kirip qalghandin bashqa, yene bir qetim balayi apetning uruqini teriydighan etiqat kirzisi ichige kirip qalidighandek turiwatidu.buni birge bolsa islamiy chüshenchillirimizning dewirge uyghunlishalmighanliqi keltürüp chiqarsa yene birge bolsa Xiristiyan din tarqatquchillirining pursetni ching tutup, itiqadimizgha buzghunchiliq qilish ishlirining qanat yeyishi keltürüp chiqiriwatidu.Xelqimiz bir tereptin özlirining ming yildin beri dawamliship keliwatqan islamiy etiqat adetlirini enenillirimiz asasida qoghdap qelishi, bizning Islamiy chüshenchillirimizge yat bolghan rayon xarakterliq Islamiy eqidilerning singip kirishini cheklishi, yene bir tereptin yat dinlarning yeni Xiristiyan dinining itiqadimizgha sighdilip kirip, milliy birlikimizge ziyan selishining aldini elishi kerek bolup qeliwatidu.Yoqarqi ehwallarni nezerge elip Islam dini, Xiristiyan dini we Uyghur milliti heqqide semimiy bir niyette oylunup beqish meqsed qiliniwatqan bu kichikkine hizmitimizge janabi alla japakesh Xelqimizning paydisi tereptin yol körse ejep emes. amin…!

Bügünki künde Xiristiyan misyonerlirigha oxshash özining eqidisini dunya miqyasida teshwiq qilishni alayide kün tertipke kirgüzgen, bu ish üchün siyasiy, iqtisadiy we eqliy jehettin sestimiliq bir shekilde küch chiqiriwatqan yene bir teshkilat yoq.ular meqsetlirige yetish üchün nahayiti nurghun döletlerning hakemiyet küchini, iqtisadiy küchini, we meniwiy bayliqlirini ishqa seliwatidu.Ular aran-aran turghan xelqimizning bashqa ghemliri yetmigendek, bizning beshimizgha eghir kün kelgen bu peyitni diniy étiqadimizni özgertiwetishning pursiti dep bilip, xelqimiz ichidiki her türlik tehditlerdin qachalmaydighan rohiy jehettin kesel, xarakteri ajiz ademlerning patingidin aldi. uningdin bashqa bügünki kündiki Islam dini biz bu muqeddes din belen shereplengen eshu yillardiki dindin periqliq shekilde tereqqiy qilip barghachqa, ummu türlik groppilargha parchilinip, ular ottursidiki ixtilaplarmu keskinliship ketkechke, bezi groppilar özlirining türlik meqsetlirige yetish üchün xelqimizni dessep ötüdighan köwrük qilmaq meqsidide diniy étiqadimizgha Xiristiyan muxlislirigha oxshash shekilde xelqimizge yat bolghan bir türdiki islamiy teshwiqatni küchep elip barmaqta. Xiristiyan misyonerlar teshkilati we gheyri mezmundiki Islami teshwiqatchilar üchün Uyghurdek bir milletning menggülik ziyan tartishi yaki millet süpitide yoq bolup ketishi yaki esirlep xorluq ichide yashishi bir chiwinning tughulushi yaki ölishige oxshash hechqanche nerse bolmighachqa, ular bu xeterlik oyun ichige millitimizni tartip kiriwatidu.ular her dayim beshigha eghir kün kelgen Uyghurlargha hesidashliq qiliwatqan qiyapette meydangha chiqmaqta.ular heqiqiten heqqaniy bir etiqatni teshebus qiliwatamdu, ularning teshebbus qiliwatqanlirini bizdin kollektip eqil paraset jehette üstün turidighan yaki xelilla üstün turidighan özlirining diniy mewjutluqini milliy mewjutliqi bélen birge qoghdap qeliwatqan bizge étiqat jehettin alahide oxshashap ketidighan milletler chüshinelmey qeliwatamdu? bu ademning közige hereng sereng körinidighan, bizning öle tirilishimiz belen kari yoq, ölgendin keyinki teqdirimizge bekraq köngül bölidighan misyonerlar heqiqiten heqiqetke wekillik qilalamdu?ular rastinla biz Uyghurlarning milliy menpietige köngül bölüwatamdu? ular rastinla shundaq mehriban, yardemxumar, aq köngül we heqqaniyetchimu? ular heqiqiten sizning milliy teqdiringizge köngül bölemdu yaki sizni bir künlik muash elip ishlewatqan xizmitini ghelbilik orunlashning qurbani qiliwatamdu? bu heqte azraqla bash qatursingiz meselining tegide neme barliqini asanla chüshiniwalisiz.andin hejiyishlarning yalghan, mehribanliqlarning saxtapezlik, “köyünishler”ning ziyankeshlik ikenlikini tuyalaysiz.siz dayim ularningkini toghra dep testiqlighan chaghda hemme ishlarning aptomattik yürishiwatqanliqini, ularning chirayigha külke yügüriwatqanliqini, özingizning qimmet qarishini otturgha qoyghanda, ata- buwilliringiz heqqide sözlewatqanda chiraylirining tömürdek tatirip, daghdam ochuq turghan ishiklerning taqiliwatqanliqini köreleysiz.biz bu heqtiki bezi meselilerge tebéiy bir shekilde jawap berish we yekke yigane Quran belen dunyada bir-birige oxshimaydighan ular toghra dep kökke kötüriwatqan wekil xaraktergha ege tört dane injilni selishturup, toghra yolni özingizning talliwelishi üchün bu erzimes emgikimizni sizge teqdim qilimiz.Biz bu emgikimizde Xiristiyan dinining muqeddes kitawi bolghan Injillardin parchilarni elip, 2000 yildin beri Xiristiyan dunyasida dawamliship keliwatqan bu din heqqidiki nupuzluq eserlerdin neqil keltürüsh shekli belen izdinishimizni dawamlashturimiz. bu kitaplar qachan, kimler teripidin yezilghan? Ilgirki nusxilliri keyinkilirige oxshamdu?Oxshisa qaysi tereplerdin oxshaydu, oxshimisa qaysi tereplerdin perqlinidu?Qedimki dep körsütiliwatqanliri heqiqiten qedimqi nusxillirimu?Qollinilghan yeziqlar heqiqiten eyni dewirdiki yeziqqa wekillik qilamdu? U, kitaplarning mezmunliri qandaq?Uningdiki alem we hayatliq heqqidiki bilimler 21-esirning bilim dunyasi belen birdekmu?Tört Aptur teripidin xatirlengen injil nusxillirida qandaq periqler bar?Bar deyilse qismen tereplerdinmu yaki keng kölemdimu?degen suallarni chöridigen mezmunlar arqiliq, ular bir obdan dini tursimu yenila din tarqitishning obyekti qiliwalghan Uyghur xelqige bu dinning bizge mas kelidighan yaki kelmeydighanliqi heqqide diniy nuqtidin biterep meydanda turup, emeliyetni chiqish qilghan halda tohtulimiz.

Bir ademning dingha etiqat qilish yaki qilmasliq erkinliki bolghinidek bir milletningmu bir dingha etiqat qilish yaki qilmasliq erkinliki boludu emesmu: Kishiler tarixtin beri özliri duch kelgen yengi sheyiler heqqide deslep pikir yürgüzmey turup, qara-qoyuq qobul qilghan emes.bir milletning jamaet pikiri yengi sheyilerge tutqan pozitsiye jehette belgülesh xaraktergha ege bolup, u duch kelgen yengi sheyilerni yaki yengi sheyilerning bir qismini tallaydu yaki shalliwetidu.jamaet etirap qilmighan nesining yaxshiliq elip kelishi yaki xeyirlik bolushi mümkin emes.Bizningmu xuddi talaylighan Gherip we ottura sheriq teologlargha we dini jemiyetlerge oxshash dinni özimizning milliy menpieti asasida tetqiq qilish we toghra jamaet pikiri hazirlap, xelqimizge toghra yolni belgülep berish heqqimiz bar.bizning ilmiy izdinishlirimiz gheripliq we ottura sheriqliq din misyonerliridek he dése bir etiqatni yaki bir mezhepni waste tallimay inkar qilishqa, yaki shu xil etiqattikilerning dinni özgertishke qaritilghan bolmastin, qanche ming yillardin beri xelqimizning hayat we pelesepe chüshenchilliri belen birliship ketken Islam bayriqi astida muhapizet qilinip keliniwatqan milliy kimlikimizni perwish qilishni meqset qilidu.

Biz tetqiqatimizda perqliq tört injilni merkez qilip turup, bizning muqeddes kitawimiz “QURANIY KERIM”ni ret qiliwatqan, bizning öler tirilishimiz belen kari yoq rohiyyet tüwrükimizni ghulitishqa uriniwatqan bir qisim misyonerlargha, ular mensup bolghan etnik toplamlardin yetiship chiqqan, nopuzluq bilim egillirining ilmiy tetqiqat netijilliri arqiliq rediyye berimiz.bizning bu heqte izdinish jeryanida neqil keltürgen perqliq tört injil, perwerdigarimiz teripidin hezreti Isa peyghemberge chüshürülgen muqeddes kitap bolmighanliqi üchün kitapxanlarning bashqiche qarashta bolup qalmasliqini alayide tekitleymiz.chünki “QURANIY KERIM”din bizge kelgen melumatqa qarighanda Isaning ümmetliri heqiqiy dindin chiqqandin keyin yaki ular muqeddes dep qarighan kitap küchtin qalghan (özgertiwetilgen) din keyin Islam dini dunyagha kelgechke, biz Uyghurlar bu bir-birige oxshimaydighan kitaplarni küchke ege dep qarimaymiz.biz bu eserde neqil keltüriwatqan periqliq kitabi muqedeslerni heziriti Isa peyghemberning hayatidin esirlerche keyin her kim öz-aldigha xatirleshke bashlighachqa, uningda eytilghan sözler we bayan qilinghan hekayiler bu dingha düshmenlik belen kirgen ümmetler teripidin burmilanghan bolup, uning nahayiti köp qismining hezreti Isa eleyhisalam bélen héch bir baghlinishi yoqtur.

Biz Uyghurlarning diniy chüshenchisidin köre Hezreti Isa eleyhisalam allaning bir kelimisi belen dunyagha apiride bolghan resuldur, mesidur, nebidur.uninggha alla teripidin nazil qilinghan muqeddes Kitapning ismi Quranda tilgha elinghandek bizge bügün toluqi belen yetip kelelmigen, yaki din dunyasidin yoshurun tutiliwatqan bir kitap “Injil”dur.

Biz toxtalmaqchi bolghan u kitaplarda hezreti Isa eleyhisalam süpetlengen “Hudaning oghili”, “perwerdigar” “Muqeddes roh”, qatarliq atalghular belen Allaning hezreti Isa eleyhisalamgha wehi qilghan kitabi !”Injil”ning we Allaning resuli bolghan hezriti Isa elyhisalamning hech alaqisi yoqtur.bu süpetleshler bügünki künde özlirini bu dinning ümmiti dep qarighan xeliqler muqeddes bilidighan kitaplargha ularning Xiristiyan dinidin ilgirki bediet dinliridin yengidin kirgen nersilerdur.yoqarqi seweplerdin biz töwendiki izdinishlirimizde Uyghuristanliq qerindashlirimizgha qulayliq bolsun üchün, Islamdin ilgirki Xiristiyanliqni islamdin keyinki Xiristiyanliq belen, Islamdin Ilgirki resul namini Islamdin keyinki bu kitaplarda tilgha elinghan Nijatkar belen, Islamdin Ilgirki muqeddes kitap namini islamdin keyinki xiristiyan dunyasidiki perqliq bolghan tört kitap bélen perqlendürüsh üchün, Islamdin ilgirki Xiristiyanlarni Ehlikitaplar, Islamdin keyinkisini Xiristiyanlar, islamdin Ilgirki resul namini hezreti Isa eleyhissalam, Islamdin keyinki Xiristiyanlar muqeddes bilidighan Kitablarda tilgha elinghan nijatkarni Jizes nami belen, Islamdin ilgirki muqeddes kitapni Injil, Xiristiyanlar muqeddes bilidighan Islamdin keyinki muqeddes kitaplarni Bible- Metta, Bible- Markos, Bible- Luka, Bible- Yuhanna (we Bible- Logiye)… qatarlq namlar belen ataymiz.shuning belen birge, yüz bergen we yüz beridighan türlik xataliqlarning aldini elish üchün, qerindashlirimizdin bu namlarni yoqarqi pirinsip boyiche qollinishni töwenchilik belen iltimas qilimiz.

Xiristiyanliqning ana qayniqi oxshimaydighan türlirini tapqili bolidighan “BIBLE” namdiki tört kitap bolup, bu perqliq kitablar köp besilish jehette dunyada birnchi orunda turghan belen, oqulush jehette undaq bolmasliqi mümkin.chünki bu kitablarni neshir qiliwatqanlarning meqsidi dingha meblegh selish üchünla emes sodidin kelidighan bir turlik paydigha meblegh selish üchün bolghachqa, ularning ishtihasining chongiyishigha egiship, kitap terjime qilinghan tillarning sanimu on mingdin eship ketken.biz Uyghurlarning Insan we kishlik hoquqlirining depsende qilinishining qanchilik derijige berip yetkenlikini bilmeske seliwatqan, bu heqqaniyetsizlikler tüpeylidin xelqara sorunlarda bir eghiz lilla gep qilip qoyushqa xosh yaqmay kelgen diniy jemiyetler, bir tereptin bizge milliy zulum seliwatqan tajawuzchilar belen eghiz burun yalashsa, yene bir tereptin ölish aldida turghan meyitning namizini chüshürüsh zörüriyiti tüpeylidin oqup qoyilidighan kitaplirini kötürüshüp, xuddi alwastilargha oxshash bizni untulup ketken bulung pushqaqlardin izdigini we bu kitabni tilimizgha terjime qilip bolghini ajayip bir “möjize”.Insaniyetning 21-esirigiche özlirining milliy mewjutliqini saqlap kélip, atalmish “dunyaning yengi tertiwi”tekitlengen, Xelqara kishlik hoquq we Insan heqliri heqqidiki qanunlarni öz tilida oqushqa muyesser bolalmighan bu xeliqning, tallash erkinliki bolmighan ehwalda bashqa etiqatlargha ishinishke mejbur qiliniwatqanliqi bizning tajawuzchilardin azat bolmay turup, xelqaradiki yene bir tiragediyge hazirlanduriliwatqanliqimizning yene bir janliq ispatidur.
Dunyada eng köp tiraj we eng köp tillarda besilidighanliqi belen nami chiqqan bu kitabning zadi alayidiliki qandaq, qachan xaterlengen, qandaq toplanghan, qandaq neshir qilinghan? bu kitap rastinla misyonerlar teripidin eytiliwatqandek qutsalmu? u heqiqiten insanlarni nijatliqqa erishtürgichimu? u, rastinla heqiqetke wekillik qilamdu? bu suallargha jawap tepish üchün orunup beqishqimu elbette heqqimiz bar.
Dunyadiki bir-biri belen oxshimighan dini qarash tüpeylidin kilishelmeydighan misyonerlar teshkilatliri Uyghur we Uyghuristan meseliside oxshash qarashqa kelgen bolup, ularning hemmisi milliy hakemiyiti bolmighan, özining milliy menpietlirini öz küchige tayinip qoghdap qélishta qiyinchilliqqa uchrawatqan, diniy telim terbiye elip berish erkinlikidin mehrum qaldurulghan, siyasiy, iqtisadiy we meniwiy tereplerdin milliy böhrangha uchrawatqan xelqimizni tar yege qistap, milliy birlikimizge tüptin qarshi bolghan, xelqimizning güzel istiqbalini xireleshtüridighan bir qatar paaliyetlerni elip berip, pakittin xewiri yoq, aq-qarini chüshenmeydighan awam xeliqni xata yolgha bashlimaqta.

Misyonerlar merkizi asiyadiki we Uyghuristandiki kishlik hoquq we insan heqliridin mehrum qilinghan xelqimizning yenida “qutqazghuchi” qiyapette meydangha chiqip diniy jemiyet, chirkaw we mekteplerni qurup ilim- meripet we insaniy hayatqa telpünüp turiwatqan xelqimizning hesiyatidiki ajizliq tereplerni tutiwelip, özlirining burnining uchidiki meqsetliri üchün güdek yash-ösmürlirimizni waste qilishqa orunmaqta.bir qisim kishillirimiz azghine menpietni dep kelgüside milliy birlikimiz ichide qanliq weqelerni keltürüp chiqirish ehtimali bolghan édiyni chiritidighan bu hadesilerge eqil közi belen qarimaywatidu.

Yengidin ösüp yetiliwatqan yash-ösmürlirimiz aililerde Uyghurlargha xas bolghan milliy,diniy, siyasiy, iqtisadiy, exlaqiy terbiyege erishelmey biwaste özige paydisiz bolghan, misyonerlar herikitining tesirige uchrighachqa kündilik turmushi we dunya qarash jehettin islamiy chüshenchillirimizge yat bolghan adetlerni shek-shöhbisiz dep qobul qilmaqta.Anilirimiz, qizlirimiz milliy we diniy terbiyning siritida qalghanliqi üchün yaki yat xurapiy we radikal diniy eqidilerge chirmilip qalghanliqi üchün ishimizni buzidighanlarning netijisi, tüzidighanlarningkidin zor bolmaqta.Wetinimizge her waqit tesir körsütüp keliwatqan gheriplik gheyri islami we Xiristiyan misyonerliri ajayip mehriban qiyapetke kiriwelip, qolgha ügütiwalghan qerindashlirimizgha özining kelip chiqishidin numus tuyidighan, dini etiqadimizgha öchmenlik belen qaraydighan gheyri dinlardiki radikal chüshenchilerde chong bolmaqta.

Hazir Xiristiyan misyonerliri we gheyri Islamchilar nahayiti köp iqtisad ajritip, diniy itiqadi Xitay kommenistliri teripidin zeyipleshtüriwetigen, musteqqil halda aq-qarini perq etelmeydighan, janbaqar, xoshametchi, munapiq ziyalilirimizni setiwelip, her türlik kitap, jornal, filim we ün- sin mehsulatlirini ishqa selip bichare xelqimizning beshigha yene bir qetimliq balayi apetning sayisini tashlawatidu.bizning neme Üchün bundaq dewatqanliqimizni azraqla eqli bar herqandaq adem chüshineleydu.biz yoq yisaptiki weten millet dawasimizgha ayit Radio, Televesiye, Kino, theyater, Gezit, Jurnal we Mejmue qatarliq neshir boyumlirimizni wetenge yayalmaywatimizu, bizningki belen oxshashla Xitay dölet chigirisi ichide cheklengen, misyonerlarning u türdiki Xiristiyanliqqa we gheyri islamgha ayit neshir boyumliri xelqimiz arisida keng azade, rahet bir shekilde tarqiliwatidu.bu yerde Xitay hökümiti belen Xiristiyan we gheyri Islam misyonerliri qilishqan, milliy menpeetimizni bughidighan bir ichkiy anglashmining meqsetlik türde yürüshtüriliwatqanliqi, ular öz meqsetlirige yetish üchün melum mezgillik shiriklik munasiwet ornatqanliqi besh qoldek eniq tursimu, bu mesilige xelqimizning qayturiwatqan inkasi aktip bolmaywatidu.eger undaq ehwal yoq deyilgen teqdirdimu Uyghurlarning milliy we diniy etiqadini özgertish, suslashturush yaki yoqutewitish üchün ular bir-birining qiliwatqanlirini körsimu körmeske seliwatidu.bizning diniy etiqadimiz ajizlap, xelqimiz bir rohiy tüwrükke ehtiyaj boliwatqan, diniy jemiyetlirimiz xelqimizning diniy hesiyatini qoghdap qeklishning bixeter yolini tepishqa ajizliq qiliwatqan, bash qaturalmaywatqan mezgilde, ular chaqqanliq belen xizirning saqilini taqap, dunyaning oxshimighan yerliride xelqimiz topliship olturghan rayonlarda bolupmu Uyghuristan, Qazaqistan, Qirghizistan, Özbikistan…. Sheherliride peyda boldi.bizni Islam dunyasimu, Xiristiyan dunyasimu oynimaqchi boliwatqan bundaq bir künlerde etiqat, millet we gheyri etiqat heqqide öteshke tegishlik mejburiyetlirimizni ada qilsh hemmimizning bash tartip bolmaydighan burchimiz ikenlikini unutmasliqimiz lazim.

Biz eqliy, siyasiy, herbiy we iqtisadiy jehettin bizge tehdit elip keliwatqan, bizni tügimes balayi-apet patqiqigha tiqip qoyushni pilanlawatqan gheyri diniy küchlerge teng kelelmisekmu, ata-buwellirimizdin miras qalghan, özimizni türlik tashqiy ziyankeshliklerdin qoghdap qalalaydighan parlaq milliy medeniyet we pakiz bir Uyghurgha xas harakterdiki Islamiy etiqatqa egimiz.Biz Uyghurlarning beshimizgha keliwatqan kelgülikler herqandaq bir bizge oxshaydighan xeliqlerning beshigha hechqandaq bir dewirde kelgen emes.biz millet süpitide bügünki zamaniwi milletlerde bolushqa tegishlik nurghun nersilerdin mehrum qeliwatimiz.düshmenning küchlüklikidin emes özimizning bixestelikidin qanliq teragediylerni beshimizdin kechürüshke mejbur boliwatimiz. etiqat meseliside segek bolmisaq, özimizni, milliy kimlikimizni qoghdap qelish u yaqta tursun tariximizgha, milly medeniyetimizge, milyonlighan milliy qehrimanlirimizning issiq qeni bedilige kelgen Ana wetinimizning nam sheripige dagh tekküzüp, dost-düshmen aldida menggülik pushaymangha qalimiz.Qural arqiliq qarshi turidighan nersilernighu cheklep qalalmiduq, qoghdap qelish imkaniyitimiz yüz prosent qolimizda bolghan Islami eqidimizni yisimu- yimisimu kün ötüp ketidighan bir qacha “omachqa” tegishiwetsek ejdatlirimiz we kelgüsi ewlatlirimiz aldida yüz kelelmeymiz. Bir ademning özige ayit guna ishlishi anche chong mesile emes, chünki uning jawabini özi beridu. Birimiz yaki birqanchimizning weten-milletni xata yolgha bashlap ishligen gunayimizning jawabini kim béridu?! Néme bolsaq bolup özimiz-özimiz belen ketseqqu yaxshi, özimizning paskinichiliqi bélen Milly medeniytimizni, dini étiqadimizni, muqeddes tupriqimizni, xelqimizning milliy ghururini, kollektip istikini bulghashqa héchqandaq asasimiz yoq.xelqimizge ich aghritayli, ular bizni bu dehshetlik eghir künlerdin qutulushqa bir kishlik hesse qosharmikin dep beqip chong qildi, oqutup qatargha qoshti. biz bir kechidila yer astidin köklep chiqip qalmiduq.bizni terbiylep yetishtürish üchün xelqimiz az bedellerni tölimidi.bizning yetilgenlikimizning özi xeliq aldida bir türlik mejburiyetke buruch bolghanliqimizdur.janabi Alla qan- qeindashliri weten we milliti üchün paydiliq xizmetlerde bolarmikin dep bizge eqil-paraset, bilim- hikmet we hüner- senet berdi. dindin chiqip ketmigen bolsaqla, qilinghan yaxshi- yaman ishlirimizning axirqi hesapta sürüshtirilidighan zamani kelidighnliqini obdan bilimiz.Eqilni, parasetni, bilimni, hünerni xelqingning bexti üchün ishlettingmu yaki zawal tepishi üchünmu, dep soralghanda neme dep jawap berishke hazirlanmiqimiz lazim.bilim we eqide aldi bélen öz wetiningizge mensuptur. xelqimizning türlük menpietlirige, etiqat we örpiy-adetlirige zit bolghan “bilim” we “eqide” meyli u kimde bolsa bolsun édiymizni chiritip, bizni gunahqa bashlap, xelqimizni menggülük qulluq qepizige bent qilidighan epsundur.Arimizda kimlerningdu Ottura sheriqliq belen uchrashqanda Erep, Yawropaliq bilen uchrashqanda Engiliz, Zhunggoluqlarlar belen Uchrashqanda Xitay bolghusi keliwatidu.biz undaqlarni öz qelbidin chiqiwatqan sadani anglap beqishqa dewet qilimiz.ularning intiliwatqini hakimiyet, qudretlik milliy dölet, herbiy hoquq, pakiz etiqat we ejdatlirimizningkidek shan-sherep bolup, ösüp yetilishidiki melum bir terbiyning binormal bolghanliqi sewebidin küchlüklerning arqisidin diwanidek egiship yüriydu.biz ulargha seltenetlik tarixidin, parlaq milliy medeniytidin, pak-pakiz Islamiy eqidisidin, nur chaqnap turidighan milliy kimlikidin her waqit pexirlinidighan roh ata qilishimiz kerek.Biz yene Uyghuristanliqlardin bashqa Qerindishimizning, Islamdin bashqa dinimizning yoqliqini, bashqillirining ötkünchi we saxta ikenlikini her waqit untup qalmastin, özimizning türlik diniy munasiwetlirini eqilgha uyghun shekilde tengshep turishimiz, bashqilar bilen reqabette bille yashashni ügünishimiz, hech bir zaman milliy kimlikimizni xireleshtüridighan weqe we hadesilerning ishtirakchisi bolup qalmasliqimiz lazim.Yatlar teripidin qiliniwatqan din we etiqat heqqidiki tatliq sözler, briliwatqan shirin sheker wedilerning we siz erishken saqaldiki ashning arqisida neme barliqini öylap körüng.Eger Alla sizge shundaq bir ilham bexish etip, u yerdiki heqiqi menzirini körelisingiz idi, qattiq qara besip ketiwatqandek chüchüp, yaratqan egisidin baldurraq oyghutiwetishini telep qilghan bolattingiz.keling qérindishim, ejdatlirimiz üchün, weten üchün, millet üchün, hör-azat kelichikimiz üchün özmizni qoghdap qelishning eng axirqi qorighini bolghan Uyghuristan Islam medeniytini birlikte qoghdap qalayli! semimiy niyette, yekke allagha tewekkul qilip niyet qilsaq, biz Uyghuristanliqlarning rohiy dunyasida nur chaqanap turghan “QURANIY KERIM”bizning zehnimizni urghutup, milliy zulumdin qurtulishimizgha ilham bexish étidu.
Diniy etiqat meseliside hemmimizning bir eghizda “bolidu”, bir eghizda “bolmaydu” dep érade bildürishke tegishlik nuqtilarda, janabi alla bizge paydiliq bir tereptin medet bersun…! u bizni özi nepretlengenlerning emes, meghpiret qilghanlarning qatarida qilsun!…Amin!

ENDE

16/03/06

 

IKKINCHI BAP
Bible Heqqidiki Bezi Meseliler

I

Biz kitapning aldinqi baplirida tilgha alghandek Biblening texiche neshir qilinmighan oxshimaydighan we kemtük dep qaralghan yüzligen nusxisidin bashqa Xelqara Xiristiyan jemiyitining ruxsiti belen besiliwatqan Metta Bibeli, Markos Bibeli, Luka Bibeli we Yuhanna Bibeli qatarliq tört türlik nusxisi bar.

Xiristiyan Dunyasida “saxta Bible” we” rast Bible” degen atalghu nahayiti köp qollinilidu. Ularning qarishiche saxta degenlirining ichide texi biz yoqarda namlirini tilgha alghan tört türlik oxshimaydighan nam belen atilidighan Bibleler yoq bolup, bu tört Biblening yiltizi bir kitapmish. Hejiba bu tört Biblening ottursidiki periqler hechnimige erzimemdighandu?

Biz kitabimizning bash teripide tilgha alghandek miladi 2-esirdin keyin xiristiyan dunyasida bashlanghan oxshimaydighan Bible we sani heddidin köp bolghan kitaplar heqqidiki talash- tartishlar 1 ming 800 yildin keyinki bügünki kündimu dawamlashmaqta. Xiristiyan mezhepliri özlirining qolidikidin bashqa Biblelerning özgertiwetilgenliki we saxtiliqi heqqide detalash qilishmaqta. Bu talash-tartishlar jeryanida kishining layide diqqitini tartidighan bir ish bir zamanlarda Metta Biblesining saxta kitapqa chiqirilghanliqi we keyin yene xiristiyan jemiyetliri teripidin testiqlanghan tört Biblening terkiwige kirgüzilgenlikidur. Eger haziqi Metta Biblesi hechwaqit yasaqlanmighan deyilse, u zaman hazirqi Yengi Ehdide yer alghan Metta biblisige oxshimaydighan yene bir Metta-2 Biblesi otturgha chiqqan bolidu. Cheklengen Metta Biblisigha “Pütükler” menasini beridighan “Logia” degen namni bergen edi.Riwayet qilinishiche Matta bu Pütüklerni Jizes texi hayat waxtida uning bilen birge yürgen künlerde qelemge alghanmishken.(1) Bu kitap undaq bolishigha qarimay ming yillardin beri Yawropa chirkaw jemiyetliri teripidin saxta kitaplar tizimlikige kirgüziwetilgen bolup, dunya jamaetchilikke texi ashkarilanmighan.(2)

Metta teripidin xatirlengen Bu Pütükler William Ramseyning bildürishiche Hezreti Isa (Yesus) kirsitqa mixlinishtin awalqi jeryanlarni yoriutup bergen bolup, teximu emiliyetke uyghun bolushtek alahediliklerge egiken. E.Kelletning Baltimorede neshir qilinghan “The Short History of Religions” degen kitapning 1962-yilliq neshiri 169-bettiki melumatidin qarighanda bu kitab Hezreti Isa(Yesus) kirsitqa mixlanghandin keyin yezilghanmish. Uning eytishigha qarighanda Hezreti Isa Kirsitqa mixlanghandin keyin, u hayat waqtida iman eytqanlar arqa-arqidin dindin chiqip ketish eweij alghanken, Metta bu yaman weziyetni konturul qilish üchün “Pütükler”(Logie)ni Xaterige alghan iken. Yene bezilerning deyishiche “Pütükler” muqedes kitaplarda tilgha elinghan Injilning özi bolishi natayin bolup, Injil degen kitap (qandaq derijide özgertiwetilgen yaki özgertiwetilmigen bolishidin qetiy nezer)ning saqlinip kelginining eng awalqisi Germanche xaterlengen “Quelle”(Qaynaq yaki Bulaq) dep atalghan qedimqi qol yazmidur. Bu kitabning qol yazmisimu ghayip bolghan. Tiolog Harnak u kitap heqqide xaterlengen melumatlar asasida kitapni eslig keltürüsh üchün tirishqan bolsimu ghelbilik bolmighan. “Quelle”ning Hazirqi nopuzluq Tör bibledin burunqi kitap ikenlikide shek yoqken. Uningdin bashqa W.K. Lowther Clarkning “Concise Bible Commentary” degen kitabining 693-betide deyilishiche Markos Biblesi dep atalghan hazirqi Markos Biblesige oxshimaydighan, yene tört bibledin ilgiri xaterlengen bir kitap heqqidimu melumatlar bar. Markosning keyinki sergüzeshtilliri Pitros bilen birlikte ötken bolup, bu jeryanda u özining Jizes heqqide bilgenlirini tertipsiz bir shekilde xatirligenken. Del shu kitab tüzeshtürilip hazirqi Markos Biblisi dunyagha kelgenmish. Biz yoqurda tilgha alghan üch dane qedimi qol yazma hazir xiristiyan dunyasida etirap qiliniwatqan Tört türlik Bibledin ilgiri heqiqi etiqatchilar teripidin qelemge elinghan kitap bolghanliqigha qarimay iz dereksiz ghayip bolghan.

Yoqurda bayan qilghinimizdek hazirqi Biblede yer alghan Tört kitaptin bashqa Biblilerningmu bolghanliqini bezi muqedds kitaplardin we din tetqiqati arqiliq bileleymiz. Bu heqtiki eng nopuzluq delilni yene “Luka biblesi”din tapqili bolidu. Jizesning sadiq shagirtliridin Luka Özining yazghan Bibleside “ Beshimizdin ötken ishlarning heqiqetlirini, bizdin ilgiri ötken talay kishilerning öz beshidin kechürgenliri, öz közi belen körüp, öz qulqi belen anglap we bashtin axir xatirligenlerning asasida , nurghun kishilerning kitap yezishqa kirishkenlikini körüp, menmu mümkün bolghan qol yazmilarning hemmisini estayidil oqup chiqip tetqiq qilish arqiliq peziletlik Teofilosqa oxhash bu kitabni yezishni munasip kördüm” dep yazidu. Hazirqi nopuzluq Tört Bibldin zadi ikki danisi yeni Mette we Markos Bibleliri lukkadin ilgiri yezilghinigha raxmen ulardin bashqa bek köp Injil heqqide kitap yazghanlar kimler bolishi mümkin? Xiristiyan Cherkawliri bundaq suwallardin ming yillardin beri özini qachurup keldi yaki müjimel bayanlarda boldi. Lukas hezretlirining bu bayanliridin köre hazir kishiler Bible (Injil) dep qarawatqan tört nopuzluq kitapqa oxshaydighan pütüklerni yazghanlar biz bileligenlerdinmu köp bolishi mümkin. Demek buningdin hazir kishiler Bible(Injil) dewatqan kitap Injilning özi bolmastin Injil heqqide yezilghan Bibliler degen xulase chiqidu.

Dört Injil yezilishtin awal uninggha asas bolghan bir kitapning barliqi heqqide muqeddes kitaplarda mexsus bayanlar berilgen. Islam alimi Ibin Hazmaning eytishiche Hezreti Isa Eleyhissalam hayat waqtida Injilning nazil qilinghanliqi, we qelemge elinghanliqi, Meryem oghli wapat bolup uzaq ötmey yeni 2-esirge kelgüche bolghan ariliqta Kapirlarning we Yudestlarning Xiristiyan etiqatchillirigha qaratqan wehshiy iskenjilliri we diniy etiqat erkinlikini boghidighan pashistik siyasetliri tüpeylidin etiqatchilar jamesi Kitabimuqeddes-Injilni köngüldikidek muapizet qilalmay qalghan.

Hz. Isa Eleyhisalam alemdin ötkendin keyinki üch esir uning toghra dinining jahalette qalghan yilliri bolup, hökmaran siniplarning zeherxendiliki we buzghunchiliq qilishi, Kitapning rohini özlirining menpieti asasida izahlashqa serip qilghan emgekliri netijiside 4- esirge kelgendila kitap ehli belen tajawuzchilar arisida bir türlik sülhi (ular dinni qubul qilidighan, bular kitabni ularning menpeetige mas kelidighan tebligh qilidighan) shekillinip Xiristiyan dini Dölet we döletler etirap qilidighan bir dingha aylanghan. Uningdin ilgiri Injilni oqughnlar we köpeytkenler we yene u heqte kitap yazghanlar qattiq teqip astigha elinghan. Insaniyet jahalet ichide qalghan bu Üch esirde Hezreti Isaning heq dinining muqeddes kitabi bolghan Injil buzghunchiliqqa uchrap, etiqatchilar dindin uzaqlashturulghan. Hazirqi Bibleler asasi qismi ghayip bolghan Injil parchilliri we shahitlarning eytqanlirigha asasen taki yeqinqi esirlergiche özgertilip we köpeytilip yezilghanliqining sewebi udur…

Tarixi melumatlargha qarighanda bezi rayonlarda Hz. Isa eleyhissalam bu alemdin xoshlashqandin keyinki bu üch yüz yil ichide, turalghusidin hezreti Isagha we Kitabi muqeddes Injilgha we injil heqqidiki bayanlargha ayit herqandaq bir materiyal we itiqatchi bayqilip qalghan aililer ölüm jazasigha buyrulatti, menggülik türmige etilatti yaki ömürlük qul qilinatti. Din heqqidiki materiyallar yighiwelinip köydüriwetiletti.

Hezreti Isa eleyhisalam bu alemdin xoshlashqanda Pawlus ortigha chiqip, din tarqatqili bashlidi. Uning yazghan mektublirining köpi waqitning ötüshi belen egeshkühilliri teripidin muqeddes kitap derijiside qobul qilindi. Chünki u waqitqa kelgende mukemmel bir kitap halitige keltürülüp bolalmighan Injilni nahayiti köp ademler unutqan bolsa bir qisimliri uningdiki köp nersilerni özgertip xatirliwalghan yene bezilliri uningdiki bezi tereplerni sözleshke amalsiz qalghan weyaki meqsetlik yoshurup qalghan.shuning bilen zaman ötkensiri esli kitap ghayip bolushqa qarap yüzlengen.Injilning Ilahi qudriti ghayip bolghandin keyin etiqatchilar muqeddes kitapning ornigha hezreti Isa Eleyhisalamning terjimalini, weez we nesihetlirini anglitidighan kitablar arqiliq özlirining etiqadini qoghdap qelish üchün tirishchanliq körsütüp kelgen.bundaq kitablar oxshimighan dinlargha etiqat qilidighan milletlerning yashighan rayonlirigha tarqalghanche kitablar teximu yerlik tüs elip ketip, uninggha bediet dinlargha ayit parchilar we xurapiy epsane-rewayetler yerleshtürilgen.

Uningdin bashqa Hezreti Isaning alladin kelgen wehilerni anglatqan waqtining bek qisqa bolishi we muhitning bu kitabnin waqtida yeyilishigha pütünley paydisiz bolishimu Injilning özidin bashqa muqeddes kitablardek mukemmel xatirlinip qelishigha imkaniyet bermigen bolishimu mumkin. Eger u kitap köngüldikidek toluq we estayidil xaterlinish imkaniyitige ege bolghan bolsa, yaki xatirlengen qisimliri buzghunchiliqqa uchrimighan bolsa, hemmige qudretlik Alla xiristiyan eqidisi texiche mukemmel bir din halitige kelip bolmay turup, Insaniyetni hedayetke yengidin bashlaydighan Muhemmet Eleyhissalam arqiliq Quraniy kerimni nazil qilmighan bolatti.

M.k 325-yilda Emparator Kostanten etiqat jehette bir-birige anche oxshap ketmeydighan 2mingdin artuq etiqatchilar goruppisining wekillirini yighip, mewqe we kitaplirini birleshtürüp, diniy qerindashliq ornutishqa chaqrighan. Ularning ichide zadiche 318 ademning qoshulishi belen xiristiyan dinidiki Buddizimgha mayil Pawloschilarning etiqadini quwetleydighan tört dane Bible heqiqisi dep tallinip, qalghan Biblelerdin yüzin artuq kitap saxtigha chiqirilip, ikki minggha yeqin diniy ölimaning eytqanliri yoqqa chiqirilghan.keyinki waqitlarda echilghan din toplantillirida dawamliq türde Xiristiyan bolmighan bir buddist Emparatorning din heqqide chiqarghan bu qarari dawamliq xiristiyan dinining dinni qeliplashturushtiki pirinsipi bolup qalghan.

Kishining diqqitini hemmidin tartidighan yene bir mesele 325-yildiki we 364-yildiki ikki qetimliq heqiqi biblelerni tallap, saxtillirini cheklesh herkitide xatagha chiqiriwetilgen Biblelerdin bashqa yene Merkiler biblesi, Deysani Biblesi we Manihaist Biblesi qatarliqlar bar edi.(3) G.P.Fishirning eserliridin melum bolishiche uningdin bashqa isimliri melum bolghanliridin Tomas Biblesi, Yehudilar Biblesi, Markion Biblesi, Heq Bible, Petrus Biblesi, Misir Biblesi qatarliqlar, M. Yearsleyning eserliridin melum bolishiche Pütükler(Logie); Nasara Biblesi, Hawariler Biblesi, Matiyas Biblesi, Nekomedios Biblesi, Ushshaqlar Biblesiqatarliqlar, X. Jakopning eserliridin köre Arap Injili, Ermen Injili qatarliqlar, undin bashqa M.Y. Shelebining eserliridin melum bolghan Yetmishler Injili, Xatire Injil we Barnaba Injili qatarliqlar bar.

II

Barnaba Injili Bularning ichide meshhurraqlirining biri bolup, Xiristiyan Chirkawi teripidin qattiq ret qilinishqa uchrighan. Esli ismi Yüsüp bolghan Baranba Hezreti Isaning shagirtlirining biri bolup, Pawloschiliqning xiristiyan jamaetige yeyilishigha alayide tesir körsetken. U pütün hayatini xiristiyan dinining tarqilishigha beghishlighan bir meshhur shexistur. Barnaba Markosning ustazi, Pawlosning teshwiqatchisi süpitide tonulghan erbap turuqluq xiristiyan jemiyetliri teripidin bügüngiche ret qilinmaqta. Xiristiyan Chirkawlirining eytqanliridin qarighanda Barnaba Injili 14-esirde Xiristiyan dinidin Islam dinigha köchken, özining din almashturghanliqining toghriliqini ispatlap yezilghan bir Injilmish. Halbuki kishini chüchitidighan bu töhmet bashqilar teripidin toqup chiqirilghan bolup, Islam dini dunyagha kelishtin ikki yüz yil awal mundaqche qilip eytqanda 5-esirning axirilirida yeni M.k 492-yili texitke chiqqan Rim Papisining saxta kitablarni anglatqan bir parche mektubida Barnaba Injili cheklengen kitap salayitide alayide tilgha elinghan. Bu emeliyet xiristiyan chirkawining Barnaba Injili 14-esirdr yezilghan degen qarishini pak pahiz süpürüp tashlaydighan pakit bolup, xiristiyan din ademliri bu heqte diyalog qilishtin özini elip qachidu. Xiristiyan Chirkawining bu Injilni ret qilishtiki asasiy sewep, bu kitabta Hezreti Isaning xudaning oghli we Ilah likenlikining ret qilinishi we uning bir peyghember ikenlikini keskinlik belen teshebbus qilishi qatarliq seweplerdindur.

Gheriptiki Xiristiyan alimlirining telillirige asasen eytqanda Injil eng deslepte Islamiy bir mewqede emes eksinche Hazirqi xiristiyan chüshenchillirige toyunghan halda ortigha chiqqanmish. Uning gheripte ortigha chiqishini XV we yaki XVI esirlerge baghlap chüshendiridighanlarmu bar. Bu xiristiyan dunyasidiki Barnaba Inijilidiki heqiqiy ehwani yoshurup qalalmay ikkinchi bir xil saxta dinni qurashturup chiqmaqchi bolghanliqi heqqidiki yene bir pakittur. Latin rahip Framinyo, Xiristiyan tiologi Aryanos qatarliqlarning eserliride tilgha elinishiche Pawlosning mektublirida Barnabas Injilining tilgha elinip, uning eqidisining testiq etilgenliki heqqide ispatlar bar. Ariyosning mektuplirini tepsili tetqiq qilghan Framinyo Barnabaning Injilini tepip bu kitab heqqide tetqiqat elip barmaqchi bolghan iken. Rahip Framinyoning ishliridin xewer tapqan RimPapisi uni derhal yenigha chaqritiwelip,(XV esirning axirida) mexpiyetlikke hörmet qilishni jikiligen. Bu bilimde kamaletke yetken Rahip Papaning ishenchisige erishkendinkeyin mexpi halda watikan kütüpxanisida saqliniwatqan Barbanus injilini oqup chiqqan. Rahip Framinyo Xiristiyan dini jemiyitide mertiwisining qanchilik derijide öskenlikige qarimay Barnaba injilini oqup chiqqandin keyin Islam dinigha kirip, ömrining axirghiche Xiristiyan dunyasigha Barnaba injilini anglitishqa tirishqan.

Bügüngiche yetip kelgen Barnaba Injilining eng qedimqi nusxisi Prusiye Kiralining ordisida meslihetchi bolghan Krimer teripidin 1709-yili köchürüp chiqilghan kitabtur. Bu nusxa Italiyanche bolup, keyinki waqitlarda Awustiriye Emparatorluq kütüpxanisida pichetliwetilgen. Kirim erning bu nusxisi keyin namelum bir aptor teripidin Italiyanchidin Ispanchigha, Engiliz alimi Sayel teripidin Ispanchidin Engilischigha, uningdin keyin Engilischidin Erepchige Erepchidin yene Englischige terjime qilinghan. Bu kitabnin Xiristiyan Jemiyetliri teripidin XIV esirde dinini özgertken bir xiristiyan teripidin yezilghanliqi heqqidiki qarishini, bu kitabning Pawlosning Mektublirida V esirde cheklengen kitablar qatarida tilgha elinishi Xiristiyan chirkawlirigha chüshendürüsh qiyin bolghan problimatik bir meselini tughdurup bergen. Bu Injilning eng deslepki nusxisining tili Rim Papisining esirlep qollinip kelgen til uslubida bolghanliqi, keyin uning qoyuq bir xiristiyan eqidisi puriqida islamiy dewirlerge oxshimaydighan til uslubida Ispanchigha we Engilischigha terjime qilinghanliqi, kitabta Islami dewirlerning hechqandaq tamghisi yoqliqini ispatlap turmaqta. Brnaba Injilining keyinki nusxillirida Islami dewirning hechqandaq iznasi bolmighanliqigha qarimastin Xiristiyan diniy jemiyetlirining bu kitabni saxtigha chiqarghanliqi xiristiyan dinidiki eng zor saxtiliqni ispatlap beridu.

Bezi Xiristiyan Alimliri Latin Rahip Framiniyoning Barnaba Injilini oqughandinkeyin Islam dinini qobul qilghanliqini bilgendin keyin, bu kitabni Framiniyo yezip chiqqan degen hekayini toqup chiqqan.Framiniyo Ariyanosning risaliside bu Injil heqqide toxtalghanliqini tilgha alghan. U Bu Injilni özining yazmighanliqini, Ariyanosning risaliliridin bu heqtiki uchurgha ege bolup, bu kitapni Rim papisining kütüpxanisida qolgha chühürgenlikini tilgha alghan. Uningdin bashqa Baranba Injilining eng kona nusxisini muhapizet qilghan kishi Framiniyo bolmastin Küchlük bir xiristiyan döliti bolghan Prusiye hanliq kütüphanisida ishligen bir danishmen xiristiyan muxlisi ikenliki bashqa pakit telep qilmaydighan heqiqettur.
Bu kitabning quran bilen herqandaq bir dewirdashliq alaqisining yoq bolghanliqi eyni dewirdiki radikal xiristiyan jemiyetlirining bu kitab arqiliq quranni ret qilishqa orunup we shu arqiliq Indülus(Ispaniye) musulmanlirini Yawropadin qoghlap chiqarmaqchi bolghanliqi heqqidiki tarixi pakitlar Barnaba Injili heqqidiki söz-chöcheklerge kelishtürüp rediye bereleydu. Uningdin bashqa Barnabs Injilining Xiristiyanliqning eng radikal mezhipi bolghan Protestanchilar teripidin eyni waqitta Engilizchige terjime qilinishidur. Eger kitab heqiqiten saxta bolsa ular nimishqa yene terjime qildi? Cheklengen bu kitap keqqide xiristiyan dunyasida elip beriliwatqan tetqiqat hazirghiche öksüp qalghini yoq. Eger bu kitap Musulmanlar teripidin saxta yezilghan bir kitap bolsa edi, xiristiyan dunyasida u qeder shöhret qazinalmighan bolatti.

Hemmidin Kishini heyran qalduridighini Xiristiyan Toplantilliri heqiqi dep tallap chiqqan Tört Biblening yazghuchillirining, u kitaplarni yezip chiqishta biz yoqarda tilgha alghan saxta dep qaralghan kitaplardin bolushiche paydilanghanliqi, mundaqche qilip eytqanda heqiqi kitapta ular saxta dep elan qilghan kitaplarning terkiwi qisimlirining yer alghanliqidur.undaq bolghanda, Ular toghrisi dep qarighan Tört Bible heqqide qandaq logikiliq höküm chiqirish mumkin ikenlikini kitawimizni obdan oqughan adem özi belgülise bolidu.

III

Xiristiyan dini jemiyeti özning diniy chüshenchillirini qeliplashturush üchün elip bargha tirishchanliqlarning biri kishilerning qolida mewjut bolghan bir birige oxshimaydighan nechche yüz xil Bibleni özlirining diniy teshebusi we yerlik alahidiliki asasida birlikke keltürüp, qutsal kitaplarning sanining köp bolushining aldini elish bolup keldi. M.k 325- we 365-yilliridiki din islahati netijiside Tört dane Injil tallap chiqilip bashqilliri qisqartiwetilgen edi. Bu hadese kishige xuddi Yudestlarning tarixidiki kitap qisqartish we toghrisi we saxtisi dep kitaplarni malimatang qilghan weqelerge oxshayti. Yudestlar Tewrat meseliside del Xiristiyanlargha oxshash Tewratning “saqtilliri”ni shalliwetip, nopuzluq tört danisini heqiqisi dep tallap chiqishqan edi. Xiristiyanlarning toplantisida elinghan qarar del u hadesining parallel shekilde yene bir qetim yüz berishi idi. Qiziqarliq bolghini Tewrat üchün Yahwist, Elohist, Rahip we tesniye qatarliq tört menbeni asas qilghan bolsa xiristiyan qutsal kitawining menbesinu bir emes Markos, Luka, Metta, Yohanna xaterilini asas qilghan tört menbege baghlap qoyghan edi. Qarighanda bu ikki din arisida bir-birige miras qeliwatqan, eyni waqitta, allaning Peyghemberliri, bolupmu Hz. Yesus teripidin qattiq tengqitlengen gunahlar tekrarliniwatatti. Tanach belen Biblege selishturmashunasliq nezeriysi terepidin tengqidi baqqan Yudest we Xiristiyan alimlirining bu ikki kitap heqidiki bayanlardin qarighanda, Biblening yezilishtin awal Tanachni teqlit qilip ish bashlash heqqide pilan tüzülgenlikidin hewer tapqili bolidu. Biblelerde sözlengen Hezreti Yesus Hekayisining nahayiti muhim bolghan nuqtilarda Tanachta teswirlengen Moses(Mosa)ning hayati heqqidiki hekayilerge bek oxshap ketidighanliqimu alahide kishining diqqitini chekidu. Tanachning tört menbesi belen Tört dane Bibleni selishturup baqan herqandaq bir adem Markosqa Yahwistning, Lukagha Elohistning, Mettagha Tesniyening we Yuhannagha Rahipning örnek qilinghanliqini chüshiniwalalaydu. Tetqiqat netijiside Yahwistqa oxshap qalghan Markos Biblesidiki hekaye we rewayetler gerchekte Hezreti Yesusqa ayit hekayiler ikenlikidin bekraq Hezreti Mosesqa ayit hekayilerge oxshaydighanliqi bayqalghan. Buningdin qanche ming yildin beri eghizdin eghizgha köchüp kelgen diniy rewayetlerning hezreti Hz. Yesus dewrige kelgende uninggha yüklinip tebligh qilinghanliqini, hem Bible yazghuchilliri Kitabni qelemge alghannda shu dewirdiki Muqeddes kitap Tanachtin uslup jehettin zor derijide paydilanghanliqini körümiz.
Xiristiyan dinidiki shagirtlar (Xawarilar)ning sanining 12 bolishimu bir tasadipiliq bolmastin Yudezimdin öz peti köchürüp kelingen bir hadesidur. Yudezimda bezi sanlar qutsal hesaplinidu. Özellik bilen 12 degen san Yudezimda qutsal hesaplinidu. Chünki Yehudi qewmini teshkil qilghan 12 qebilining ejdadi Hz. Yaqubning 12 oghligha berip chetilidu.

Xiristiyan Alimlirining qarishiche Bible Hz. Yesus zamanida yezilmighan iken. Hz. Yesus Xuda bolghini üchün heqni anglitishta yudist we musulmanlardek wehi yoli belen nazil bolghan Tewrat we Qurandek bir kitapqa ehtiyaji yoqmüsh. Uning özi xuda, özi wehi, özi Xudaning oghlimish. Hz.Yesustin keyin Injilni yazghanlar Uning biwaste wehi qanili belen yollighan uchurliri asasida qusursuz yezip chiqqanmish. Ular (yüzligen) Biblelerni yezish jeryanida muqeddes roh biwaste medet bermish, Biblening yezilishida herqandaq bir xataliqning körülip qelishining aldini alghanmish.kitablarning hemmisi herqandaq bir yetersizlik we kemchiliktin xali, heqandaq bir xataliqqa yol qoymighanmish. Xiristiyan dinining Xuda belen qutsal kitab, etiqat belen wehi… heqqidiki bu meshhur meydanini Xuhanna Biblesi xireleshtürmekte. Chünki kishiler U kitaptin bir türküm kemchiliklerni bayqighan we etirap qilishqan. Bu heqte Yohanna mundaq deptiken. “ Yesus shagertliri bilen birge yürgen künlerde ajayip köp möjizilerni körsettiki bularning hemmisige bu kitapta yer berilmidi. Uning körsetken möjizilirining hemmini birmu-bir yezishqa toghra kelse,yezilghan kitaplarni dunyagha sighdurmaq teske toxtayti…” dep yazghan. Emdi Xiristiyan alimlirining nuxsansizliq nezeriysi belen buninggha baqsaq, Yesusning talay möjizillirining bezilliri yezilip bezilliri shalliwetilgen. Undaq bolsa yuhanna Biblesi Xiristiyan alimlar eytqandek nuxsansiz we mukemmel emestur. Yuhannaning eytqanlirining axiri teripidin qarighanda bu yetersizlik peqetla Yohannaning Biblesidila emes eksiche yer yüzidiki barliq Biblilerde xataliq bardu. Chünki Xiristiyan din alimliri tekitlewatqandek kitapning yezilishigha Xuda biwaste yetekchilik qilghan bolsa Injil we Bible weqesi bu qeder murekkep tarixni bashtin kechürmigen bolatti. Eslide Hz. Yesusning peyghemerlik qilghan üch yilliq hayatidiki muhim ishlirini qayidilik bir shekilde yazsa eng kop bolghandimu bir-ikki kitapqa yighinchaqlash mumkinti, emma biz yohannaning hesiyatini toghra chüshengen teqdirdimu bashqa Biblelerning hem Hz. Yesusning hayati we möjizilirini yezish jehettin intayin köp yetersizliklerge yol qoyghanliqini köreleymiz. Demek tört Kitap belen cheklengen Bibleler Hz.Yesusqa ayit materiyallarni, u peyghemberlik qilghan üch yil waqittiki özliri muhim dep qarighan hadesiler belen tolduralmay qalghanliqini bir terepke qayrip qoyghandimu temel nuxsan we kemtükliklerning bolghanliqi, bu dinni Insaniyet jemiyitige pqydiliq bolghan nuqtilardin Idiologiylik bir waste süpitide paydiliniwatqanlargha qarighanda özlirining siyasiy we Iqtisadiy menpeetliri nuqtisidin we pedezlep körsütishke oruniwatqanlarning teshebbusuni tewritip qoyidu.

Xiristiyan Dinidiki peyghemberlik we wehi chüshenchisi gheriptiki Kapitalizimning yene bir qoshgeziki bolghan kommenistlarning shexsiyetchiki netijiside din tereqqiyatidiki qanuniyetke zit halda burmiliwetilgen bolup, uning arqa körünishi maddichiliq we atalmish Insanperwerlikke ayit eqli bilimler belen yasandurulghan. Hz.Yesusning öz etrapigha uyushqan etiqatchilardin tallighan üch gruppa kishi bar idi.birinchi goruppida Yesusning eng sadiq 12 shagirti yer alghan; ikkinchi goruppida uning tili boyiche elip eytqanda Yetmishikkiler yer alghan; üchünchi goruppida Yüzyigirmiler yer alghan. Bular özlirining diniy salahiti tereptin deslepkiler birinchi orunda, otturdikiler ikkinchi orunda, axirdikiler üchünchi orunda turidu. Dimekchi bolghini etiqatchilar ottursida barawerlik inkar qilinghan bolup, eger alladin bu din heqqide wehi kelse eng deslepte yoquri qatlamgha mensuplargha kelidiken, ularning Xuda heqqide xaterligenliri eng ünümlik bolup, kemtüklik we xataliqlardin mustesna iken. Bu nezeriyedin mundaq bir kütülmigen logikiliq weqe kelip chiqidu. Biz yoqarda tilgha alghan Xiristiyanlarning büyük toplantillirida tilgha elinghan “büyük”tort Biblening eng az bolghandimu ikkisining aptorining we yene uning ichige kiridighan Ikkeylenning Bibleside yazmilliri yer alghan bezi böleklerning eng yoquri qatlam etiqatchilarning ichidin chiqish uyaqata tursun Yetmishikkiler we Yüzyigirmilerningmu ichidin chiqmay, yoqarqi üch goruppigha kiridighan 204 ezizning qatarigha kirelmey qalghan kishilerning qolida xaterige elinghanliqidur. Bizni bu yerde oylandurudighan ish kitapqa kitapni xaterligenlerning nami berilmey Xiristiyan diniy chüshenchiside muqeddes bilinge birinchi goruppigha kiridighan kishilerning namida, kitapni xuddi ular yezip chiqqan bir telepuzda atighanliq ularning özlirining yoqarqi nezeriysi arqiliq u ikki Bible we uningdin bashqa Biblelerde yer alghan tegi pes etiqatchilar yazghan böleklerni yoqqa chiqiridu. Uningdin bashqa Bibleliri tallanmighan 202 ezizge Hz. Yesustin hechqandaq wehining kelmesliki mümkin emes. Undaq bolsa ulargha kemkütsiz we toghra kelidighan wehiler xaterlengen kitaplar qeni?eger wehilerning hemmisi xaterlinip kitap halitige keltürülmise Keyinki ewlatlar hidayettin chekinip xata yolgha ketmesmu? Wehining Yesusning wedisige asasen, özi tallighan 1-,2-,3- derijidiki xiristiyanlargha chüshmestin Hezretning neziri chüshmigen Pawlos we Luka qatarliq ademlerge chüshkini Xiristiyan dinining bu heqtiki meydanigha xilap emesmu? Yesus eger ular degendek wede qilghan turup keyinche u wedisidin yeniwalghanmidu yaki imtiyazliqlar wehi dep xaterligen kitaplar saxta bolishi mumkin.gepni eger bundaq uzarqili tursaq belkim qanche ming sehipini ewarw qilghan bolimiz. Xiristiyanliqning wehi we peyghemberlik chüshenchisi, bu dinni yighishturiwalghili bolmaydighan ichkiy we tashqiy keselliklerge griptar qilghan bolup, bu dingha etiqat qilish we toghra yolni tepip mengish insanning qolidin asanliqche kelmeydighan derijige berip yetken bolup, ular özlirining jamaetini Insaniyetning tebiyet we ilahyet, senet we edebiyat penliridiki eqil paraset engüshterliri belen muhapizet qilip türiwatqan bolsimu, Mukemmel bir kitapning yoqliqi yaki bar bolsimu egishelmeywatqanliqidin perishan halette yashaydu.

IV

Biz tilgha alghandek Biblening besilishqa yol qoyulup kelingen yoqudiki Tört nusxisining qachan we kim teripidin yezilghanliqi, uni nemini, qandaq sewepni asas qilip yezilghanliqi we kimlerning yazghanliqi, Biblege nam qilip qoyulghan shexislerning heqiqiten shu kitapning yazghuchilliri yaki emesliki heqqide ketiwatqan ixtilaplar, kishilerning qelbide tarixtin beri shühbe tughdurup keliatidu. Eger u nusxilarda Biblening yezilghan tarixi belen uni kimning yazghanliqi heqqide eniq melumat qaldurulghan bolsa bek yaxshi bolghan we bizning Bible heqqidki bilimlerni elishimizgha qulayliq tughdurhan bolatti. Hz. Yesus we uning Bible yazghuchilliri dep tonulghan etiqatchilar bilen bir dewirde yashighan tarixchilarning köpinchisining eserliride bu heqte yeni xiristiyan dinining meydangha kelishi we Bibliler heqqide Xiristiyan dinining tüp mahayetliri we uninggha ayit hadesilerni ekis etturup beridighan melumatlarning yoq bolghanliqi kishini oygha salidu.

Tarixchi Gouldning kitaplirida Hz. Yesus bilen bir dewirde yaki Xiristiyanliq taza tarqiliwatqan bir mezgilde yashighan emma u hadesiler heqqide hechqandaq bir nersini tilgha almighan Seneja ( M.k. 3-65), Petronius ( ?-M.k.66), Büyük Pliny (M.k. 23-97), Juvenal (M.k. 60-140), Martial (M.k. 40-104), Quintilian( M.k. 40-118), Epictetus (M.k. 40-120), Apion(M.b 20-M.k.48) qatarliq meshhur tarixchilarni misalgha keltürishke bolidu. Emma shu dewirde yashighan Keyinki Pliny (M.k. 61-105), Tajitus(M.k. 55-120) qatarliqlarning kitabida Xiristiyanliq heqqqide intayin qisqa melumatlar berilgen. Xiristiyan din ademlirining u dewirge ayit weezliridin qarighanda bundaq bir zor hadesining tarixta keng dairilik halda tilgha elinmay qalghanliqimu bir shühbe. Xiristiyan Kitaplirida shu dewirdiki ijtimayi we siyasiy ishlargha eng küchluk tesir körsetti dep teswilengen bu zor weqe shu dewirde yashighan Iskenderiyelik Philo(M.b.20-M.k.60) we Josephus(M.k.37-100) qatarliq ikki meshhur kishining kitabidimu hech tilgha elinmighan.

Clementning (M.k.95-140) larda Korinoslulargha yazghan bir mektupta Bible heqqide yene tepsiliy toxtalmighan bolsimu, peqet Pawlosning mektubidin az tola besharet berilgen. Bu mektupta Hz. Yesusning sözliri azraq tebligh qilinghan bolup uning hayati heqqide hechqandaq melumat berilmigen. Yoqarqi bayandin shuni köriwalghili boliduki, u dewirdiki Xiristiyanliq bashqilar sözlep yürgendek zor ijtimayi we siyasi hadese derijisige yetmigen.

Din tetqiqatchillirining qarshlirigha qarighanda Xiristiyan jemiyetliri neshir qilip tarqitishqa ruxset qilghan Pawlosning mektupliri M.k. 57-62-yillarda, Metta kitabining 50-yillarda, Markos kitabining 55-75-yillarda, Luka kitabining 80-90- yillarda, Yuhanna kitabining 100-yillarda yezilghan bolup, emma u kitablarning esli arginali heqqide ne arxilogiylik pakit ne tepsiliy bolghan tarixi melumat yoq. Meyli u kitaplar yüz yil awal yaki keyin yezilsun, Xiristin eqidisi boyiche Xuda teripidin wehi qilinghan bu “ayetler”ning nazil qilinishidiki ilgiri keyinlik, uning wehi yaki emeslikige shühbe tughduridu.uningdin bashqa bu wehi hadesilliri heqiqiten shu dewirde yüz Bergen bolsa yoqarqi meshhur bilim ademlirining kitablirida nimishqa bu xil yaki u xil shekilde tilgha elinmaydu. Bu yerde melum bir ajizliq sewebidin malimatanglashturiwetigen pakit we qalaymiqanlashturiwetilgen tarixi uchurlar bar elbette.

Bu tort kitabning M.k. 60-yildin 100- yilghiche melum bir kitapning örnrk bolishi yaki qelemge alghuchining biwaste ilhami belen yezilghanliqini peqet tesewwur we bezi wastiliq uchurlar arqiliq hökum qilalaymiz. (4) Hazir Xiristiyan chirkawliri teripidin heqiqisi dep qobul qilinghan tort Biblening orginal qol yazmiliri belen ulardin köchürup chiqilghanliqi texmin qilinghan kitaplarning arisida eng az degendimu ikki yerim esirlik bir boshluq bar. Shuningdin qarighanda eng qedimqi Bible dep sanalghan nusxilarning eng qedimqi bir orginal qutsal kitaptin sözmu-söz köchürülgenlikini ispatlap beridighan we pakit bolalaydighan bir ispatmu yoq. Chünki bashqa kitap we hekayilerde tilgha elingha bir samawi kitap ghayip bolghan we uni qiyas qilmaq bek tes. Tilgha elinghan eng qedimqi samawi kitablar belen hazirghiche muhapizet qilip keleingen eski orginal kitablarning 200 yildin 250 yilghiche bolghan yil perqi ottursidiki qarangghuluq nurghun sirlarni yutup yatmaqta. Hech bolmighanda keyinki kitaplarning ilgirki kitablar yaki shu kitablar asasida yezilghanliqi heqqide birer xeliq arisida saqlinip qalghan küchluk riwayet tüsini alghan ilahi zilzilimu yoq. Yaki bashqa shekildiki meselen arxelogeylik, tarixi we shejrige oxshap ketidighan delil mewjut emes. Hemme nerse qiyas we yengilinip turidighan toqulma hekayiler arqiliq tesbit etilmekte.

Bu hadesige birqeder ilmiy rewishte baqqinimizda M.k.325-yiliqi Butperes Emparator Kostantin orunlashturghan Iznik toplantisi we M.k.365-yilqi Lodesiya toplantisidin ilgiri hem shu hadesidin keyinki Xiristiyan döletlirining memuru buyruqi belen yüzligen Bible nusxillirining saxtigha chiqirilishi we heqiqi etiqatchilarning Rim Emparatorliri tereptin uchrighan siyasiy iskenjiler sewebidin qedimqi ishenchlik nusxilar künimizge qeder kelelmigen, kelgen bolsimu ijtimayi we siyasiy jehettiki mülükdarlarning menpetige uyghun bir shekildiki jemiyet we rohiyet muqimliqini saqlash yüzizidin yoq qiliwetilgen yaki ilan qilinmay kelgen bolishi mumkin.

Xiristiyan Chirkawliri yoqarqi ikki toplantidin ilgiri mewjut bolghan muhim qolyazmilarni, u ikki toplantida qarar qilingha kitapqa jümlidin butpereslikke sülhi yoli tutqan Pawloschiliqqa uyghunlishish üchün, eslidiki tallanghan tort bible oxshutup kitaplarni yezish jeryanida yoq qilghanliqi ilim sahisidikilerge sir emes. Alimlarning bayan qilishiche Bible qoldin qolgha köchürülüsh jeryanida eng köp ish qoshiwetilgen kitap bolup, insaniyet medniyet tereqqiyatida melum bir kitapning u qeder özgertiwetilgenliki heqqide ikkinchi bir misalni tapqili bolmaydiken. Bügünki künde Bible(Yengi Ehde )ning zadiche Gerikche yezilghan besh mingdin artuq yiraq qedimqige oxshimaydighan qedimq nusxisi bar. Emma bu besh ming qol yazmining ichide bir-birige pütünley oxshaydighan ikki nusxini tapmaq tes. Uningdin bashqa u kitabalrgha türlik ilawe yezilghan on mingdin artuq qol yazma saqlanmaqta. Uningdin bashqa kishilerning qolida neshir qilinip qalsa hazirqi xiristiyan dinining mewqelirini astin-üstin qiliwetidighan yüzminglarche kitaplar saqlanmaqta. Bu kitaplar arisidiki perqler 150 mingdin 250 minggha qeder dep perez qilinmaqta. Peqet Luka Biblesining 150 xil qol yazmisida 30 mingdin artuq öz-ara perqlinidighan jayi bayqalghan.

20- esirdin keyin ilghar pen texnikining yardimi belen Kitaplardiki periqler Insan eqlige uyghun bir shekilde organizatsionlashturulghan bolsimu, eslisini perq etküsiz derijide buzulup ketken kitapni birlikke kltürmek we eslidiki nopuzini tiklimek, xataliq we kemtükliklerni yoshurmaq Xiristiyan diniy jemiyetlirige eghir kelmekte.

Xiristiyan Dinining Qutsal Kitabi Bibleler( Injil heqqidiki Kitabliri) eng deslepte Hz.Isa eleyhissalam bu alem belen xoshlushup texminen on tort esirdin keyin yeni M.k. 1481-yili tunji qetim metbe belen besilghan bolup, uningdin keyin uning basmilliri qeliplishishqa bashlighan. Xiristiyanlarning bu Qutsal Kitabi resmi neshir qilinghanda kitabning bezi terkipliri texiche neshirge hazirlanmighan idi. 1516-yiligha kelgende yeni Islam dini dunyagha kelip üch esirdin köprekwaqittin keyin Erasmus Yunanche neshir qilinghan Bibledin parchigha birleshtürüp kitabning Latinche qol yazmidiki yene bir böliki(Wulgata)ni qoshup neshir qilghan. Kitab neshir qilinghandin keyin qol yazmilarning eslisige warisliq qilinmighan dep qarilip, Xiristiyan chirkawlirining qattiq tenqidige uchrighan. Shuning belen u basmigha ulapla “Komplutension Polyagot” degen yene bir kitapni neshir qilishqan. Bu kitab nahayiti köp talash we tartishlardin keyin neshirqilinghan bolsimu Watikanning testiqidin ötmigen. 1546-yiligha kelgende Stehphanus kitabni bashqidin neshirge teyyarlighan. Biblening bu neshri testiqtin ötken yazmilar degen mezmunduki “Textus Receptus” degen nam belen atalghan. Arqidin bu kitapmu saxtigha chiqirilip qattiq tenitlengen.bu weqedin yüz yilgha yeqin waqit ötkendin keyin, andin hazirqi Biblege biraz yeqin bolghan bir Bible Gollandiyede tüzüp chiqilghan. Gollandiyede tüzüp chiqilghan kitapqa xiristiyan Alimliridin Charlis Lachman nahayiti köp kalla qaturup ish qoshqandin keyin 1850-yilgha kelgende Bir dane yengi Bible neshir qilinghan bolup, Qurani Kerim Yawropa tillirigha terjime qilinghini nechche yüz yil bolghanda neshir qilinghan bu nusxa ilgirki nusxilardin yene köp derijide periq qilidighan bügünki Biblelerning anisi bolup qalghan. Xiristiyan alimlirining deyishiche bu kitap 4- esirdiki qol yazmilargha asaslanghanmish. 1857- we 1872-yillargha kelgende Charlis lachmanning neshirge teyyarlishi belen besilghan Bible beziler teripidin yene saxtigha chiqirilip Samuel Prideaux Tregelles teripidin hazirlanghan, teximu ilgirki qol yazmilarni asas qilghan bir Bible yezilip neshiq qilindi. Bu halet hala künimizgiche xuddi tarixta qandaq bolsa shundaq dawamlishiwatqab bolup, Bible dawamliq özgertilip, dawamliq yezilip kelmekte. Shunga bir neshiriyat oxshimighan dewirde bir tilda neshir qilghan biblelerning arisidimu yüzligen periqlerni tapqili bolidu.

Buningda Xiristiyan Cherkawlirigha kim qomandanliq qiliwatqanliqini bilish intayin muhimdur. Miladi 4-esirdin keyin taki hazirghiche Xiristiyan dini dölet dini derjisige kötürülgen bolsimu, u peyda bolghandin tartip uchrap kelgen bir türlik rijimdin qutulup yene bir türlik iskenje ichige kirip qaldi. Hakimiyet üstidikiler bir tereptin etiqatchilarni bastursa, yene bir tereptin ularning küchi arqiliq xelqni idare qilishni oylayti.shuning üchün ular kitaplarda özlirining menpeetlirige uyghun teleppuzining peyda bolishini ilgiri sürdi, kitabni özgertip yezishqa, periqleni azaytishqa we dinni rayon xarakterigha ege qilishqa köplep küch serip qildi. Xiristiyan dinining qoghdighuchilliri qiyapitige kiriwalghan hökmaran siniplarning yene qilghan bir ishi özlirining menpetlirige layiqlashturup yezilghan Biblilerge Yesusning sadiq shagirtlirining namini berip, ular arqiliq kelgen Qutsal Kitablarning hemmini saxta kitapqa chiqiriwetkenlikidur. Saxta we rast degen atalghular hazirqi xiristiyan etiqatchillirining özidin bashqilarning qolidiki Biblelerge qaritip eytidighan erzan bir kelime ikenlikini biz ilgiri sözlep ötken iduq. Biz Quran we tarixi kitablardiki Injil heqqidiki bayanlardin, Hz. Isa Eleyhissalamgha wehi arqiliq nazil qilinghan Injilning we Uning sadiq murtlirining Injil we Hz. Isa heqqidiki heqiqi xateriliring ghayip bolishi we hazirqi Gospel(bibleler)ning meydangha kelishi qatarliqlarni qara niyet, sawatsiz we bilimsiz kishilerning kemtük we yaman gherezde dingha qilinghn bir buzghunchiliq dep qarisaq xatalashqan bolmaymiz.

(1) G.P. Fischer, Essays on The Supernatural Origins of Christianity, p. 156
(2) Arhur C. Headlam, The life and Teaching of the Jesus the Christ, London,1924,p.15
(3) Ebu Reyhan Bironiyning “ El –Asarul Baqiye anil-quranil-haliye” Leipzig, 1923, s.23
(4) J.Paterson Symith, “How We Got Our Bible” London, ?, p.3

Ende 03.06.06

 

ÜCHÜNCHI BAP
Biblediki Ixtilaplar

Bizning melumatimizdin küre Uyghuristan rayonida 20-esirning axirida xiristiyan misyonerliri terjime qilip tarqatqan Uyghurche Bibledin bashqa Islam alimliri, duaxan we pirxonlar din tetqiqati we kisel saqaytish üchün ming yillardin beri qollunup kelgen qedimi Uyghurche we erepche Injil nusxilliri barken. injil(Biblening emes)ning qedimqi nusxillirigha ayit bezi parchilarni bir qisim kishiler hélighiche yénida saqlap kelgenmish yaki yada bilermish.

“Injil” degen nam eyni waqitta Qurani Kerimde qollinilghandin bashqa qedimqi semiti xeliqlerning tilida we Latin tilliridimu qollinilghan bolup bu atalghunung erepchidin yunanchigha yaki yunanchidin erepchige kirgenliki heqqide eniq bir nerse deyelmeymiz.emma hazir gherip pililogiye alimliri bu namni qedimqi yunanche “Eu+angelion” degen söz birikmisidin özgergen “Evangile” degen sözdin kelgen bolup, Engilizche “Gospil”ning del özi— “xudaning sözliri” yeni “xosh xewer” dégen meniliri bar dep qarimaqta. kelimining tilimizgha qachan, qandaq seweptin kirip kelgenliki heqqide biz yoqurda tilgha alghan tarixi we arxiologiylik pakitlardin bashqa ochuq bir nerse deyelmeymiz..Emma shu nerse éniqki bizning ikki ming yillardin ilgiri güllinishke bashlighan sheherlishish hayatimizning siyasi, iqtisadiy we meniwi tereplerdin eyni waqitta allaning neziride qutsal atalghan “Injil”arqiliq dunyawilishishqa qarap yüzlengenliki, itiqadimizgha dunyawi medeniyet arqa körünüsh qilinghan musulmanliq eqidillirining singip kirgenliki wetinimizning herqaysi rayonlirigha keng tarqalghan diniy hékayetler we qisiller dep atiliwatqan ming öy bezekchiliki, tash-qiya sizmiliri, we yüzlep tepilghan tarsha pütükler, arxitekturluqqa, toqumichiliqqa, kulalchiliqqa, edebiyat- senetke ayit arxiologiylik tépilmilar arqiliq melum bolmaqta.

Bizning bügün “Injil”dep atawatqan kitawimiz, Xiristiyan dindikiler “Bible” dep muqeddes körüdighan kitap bolup, u bizge eng deslepte yétip kelgen we “Qurani Kerim”de tilgha elinghan kitapning del özi emes.hazir dunyada Bible dep atiliwatqan bu kitapta Quranda tilgha elinghangha oxshash perqler bar bolghandin bashqa, u kitapning hazirghiche neshir qilinmaywatqan nusxilliridin bashqa, bir-birige oxshimaydighan nopuzluq tört dane waryanti bar. shunga “Injil” bilen “Bible”ni we “Bible” dep atilidighan bir-birige oxshimaydighan tört muqeddes Kitapni öz-ara perqlendürüp chüshenginimiz yaxshi.biz kitapning muqeddimisidiki pirinsipimizgha asasen bu namlarni teximu toghra bolsun üchün emili ehwalgha qarap periqlendürüp qollinimiz.

Xiristiyanlirining muqeddes desturi bolghan tört kitapning omumi nami “Bible” bolup, bu nam eng deslepte hazirqi Süriye, Liwiye we Pelestinde meydangha kelgen qoyuq iptidayi diniy xususiyetke ege qedimqi eserlerni we ottura sherqte qurulghan Poyenisiye(Phoenicia) emparatorluqigha ayit yazma yadikarliqlar we medeniyet hadisilirini ipade qilishta qollinilghan qedimqi Gerikchidiki “Bible” (birlik isim) we “Ta Biblia” (köplik isim) degen (Uyghur tilida muqeddes xatére we xatériler menisini beridighan) kultur we etiqat meniside kelidighan kelimidin kelgen.keyinche Hezreti Isa eleyhissalamgha wehi belen kelgen muqeddes kitapning namimu Yawropaliqlar teripidin shu nam bélen atalghan bolup, uning birinchi qismi Yehudi dinining muqeddes kitabi “Tanach”tin ikkinchi qismi hezreti Isa eleyhissalamning wez- nesehetliri bolghan “gospel”terkip tapqan. eyni waqittiki bu kitapning qurandiki namliri “zebur”; “Tewrat” we “Injil” bolup, Yawropadiki u kitablarning hemmisi we Yawropaliqlarning qedimqi yat dinlargha ayit édiyler qoshulup birlikte neshir qilinghan kitapning nami “Bible”dur.shunga tilimizdiki “Injil” degen söz bu kitaplarning hemmisini anglitalmayla qalmay belki shu kitapqa kirgüzilgen Gospel(Injil/yengi Bible) degen nam belenmu üstimi-üsti chüshmeydu.

Bible biz yoqarda éytqandek Xiristiyan dini taki mukmmel bir din haligha kelgüche bolghan ariliqta, shu din yeyilghan rayondiki xeliqlerning tarixida saqlinip qalghan qedimqi dinlarning enenilliri asasida yengidin- yengigha özgertip tüzülgen yiraq qedimqi we qedimqi, qedimdin hazirgha kelgiche birlikke kelmigen nopuzluq tört+bir chong kitapning omumi namini körsütidu.shunga bu kitapning oxshimighan dewirlerge ayit oxshimighan nusxillirini, oxshimighan milletlerning qolidin tapqili bolidu.Bibleni teshkil qilghan mezmunlar hazighiche chong ikkige ayrilghan bolup, bash teripi “Kona ehdi”(1)(hezreti Isa eleyihissalamdin ilgirki qismi), axiri “Yéngi ehdi”(2) (hezreti Isa eleyhissalamdin keyinkisi) dep atalmaqta.

Qurani Kerimde xiristiyanlarning muqeddes kitawi bolghan “Injil” degen bir kitap heqqide we bu kitapning özgertilgenliki heqqide riyalliqqqa uyghun bolghan nahayiti nurghun melumatlarni beridu.Qurani Kerimde tilgha elinghan Injil “yengi” we “kona” dep ikkige ayrilmayla qalmay, Injilning birdin bashqa nusxisining barliqi heqqidimu xewer bermeydu.

Bizning xewerdar bolghinimizgha oxshash, Xiristiyan dinining tüp merkizide peyghembirimiz Hezreti Isa Eleyhissalam yer alghan bolup, u hazirqi zaman Xiristiyanlirining neziride Peyghemberdin üstün bolghan, qandaqtur qedimqi Yunan epsanilliridiki öy ochaqliq, er-xotunluq we bala- chaqiliq munasiwetke ege tengrilerning “mertiwisige” Ége qilinip qoyulghan.ularning neziride Biblediki Yesus/Jesus(Isa) Ata xudaning Insan qiyapitidiki parchisi yeni xuda belen Meryemning oghlidur.Yartquchi Xudaning balisi- erkek bala xuda, Ata xudaning hökmini ijra qilish üchün adem qiyapitige kiriwelip, insanlarning arisigha kélip azapliq dunyada yashap, Insaniyetni qutuldurewelish üchün hesret- nadamet chékip, dunyaning wapasizliqi üstidin küresh qilip axiri ölüp ketidu.qarang bu Bible qisisi qedimqi Geriklarning Epsane Rewayetliridiki mehbutlar xudasi Ziwis(3) we uning xudalashturilghan perzentliri heqqidiki pantaziylik hekayilerdin kelgenlikini besh qoldek körsütüp turidu.

Biblening ikkinchi qismida Yésusning sadiq murtlirining Yésus(xiristiyanlarning Xudasi) ölgendin keyin, uning dunyagha kelishi, hayati, hayt waqtidiki tesirlik ish-heriketliri, eytqanliri we iztirap chekishliri heqqide öz aldigha bir-biridin periqliq halda yezip chiqqan eslimiliridin teshkillengen (melum bir tereptin Hedis sheriplerge oxshap ketidighan), hadesiler orun alidu.Yésus ölgendin keyin uning heqqide yezilghan bu tesirlik hékayiler, U hayat waqtida alla teripidin wehi qilinghan Injil eqidillirini asta-asta siqip chiqirip Xiristiyanlarning muqeddes kitawi bolup qalghan. Yésusning nam sheripi bilen birlikte ortigha chiqirilghan kishilerni rehimdillikke, dostluqqa, mehri-shepqetlik bolushqa, düshmenni söyüshke, sewri-taqet qilip yashashqa, ölgen Nijatkarning u dunyadiki iradisige boy sunushqa ündeydighan, xeliq arisida tarqilip yürgen aghzaki qissiler, parche-purat berishuriler, mektuplar we yerlik dinlarning “muqeddes” hekayilliri öz-ara kirishtürülüp yezip chiqilghan bu kitap Tilimizda hazir Yudézimning Tanah dégen kitabi bélen qoshulup xata halda Injil dep atalmaqta.emeliyette biz yoqarda éytqandek Tanah dégen kitab Tewrat we zeburning özi emes boghandek, Xiristiyanlarning muqeddes kitawi Biblemu Qurani Kerimde tilgha élinghan Injil dégen kitabning del özi emes bolup, bizning tilimizgha xata halda Tewrat (Kona Ehdi) dep terjime qiliniwatqini Xiristiyanlar Old Testament dep ataydighan Biblening birinchi qismidur, Injil(kona Ehdi) dep terjime qiliniwatqini Xiristiyanlar New Testament dep ataydighan Biblening ikkinchi qismidur.yoqarda tilgha alghan kitaplarda Qurani Kerimde tilgha elinghan Tewrat, Zebur, Injilgha oxshap ketidighan bezi mezmunlarning bolghanliqi, u kitaplarning yuqarqi kitaplarning del özi ikenlikidin derek bermeydu.Xiristiyan Misyonerliri Qurani Kerimdiki Tewrat, Zebur we Injilgha ayit bezi bayanlarni Tanaxtiki yaki Biblediki mezmunlar bélen ustiliq bilen baghlap, bu kitablar heqqide bilimi yétersiz bolghan Uyghuristanliqlarning pikirini qalaymiqanlashturup, ularning özige yarisha shekillengen diniy kimlikidin uzaqlashturiwatidu. Biz Tanah we Bible dégen kitapta Tewrat, Zebur we Injilning barliqini toluq inkar qilalmaymiz, emma Tewrat, Zebur we Injilning dewrimizge öz pétiche yétip kélelmigenlikini yaki hökmaranlar we yerlik xeliqlerning türlik esli dingha uyghun kelmeydighan éhtiyajliri sewebidin özgertiwetilgenliki qatarliqlarni Yudezim Xiristiyan we Islam alimlirining öz-ara bes munazirilliridin asanla köriwalalaymiz.

Hazir dunyada bir-birige oxshimaydighan nopuzluq tört türlik Bible bar bolup, Xiristiyanliqning deslepki dewirliride bu dinda tört türlik kitabning barliqi heqqide hechqandaq melumat bérilmigen. Miladidin kéyinki törtinchi esirge kelgüche yeni bu din resmiy dölet dini bolup shekillengüche bolghan ariliqta Xiristiyanlarning qolida bu dinning muqeddes kitabi dep qarilip kéliniwatqan yüzdin artuq kitap bar bolup, hazirqi bu tört kitab yüzdin artuq kitab asasida diniy rohanilar teripidin bashqidin tüzüp chiqilghan, türlik ziddiyetlik meseliler sewebidin texiche birleshtürish imkaniyiti bolmaywatqan kitablar bolup, uning tehi neshir qilinmaywatqan, hazirghiche mexpiy tutiliwatqan yana bashqa nopuzluq nusxillirimu bar.Xiristiyan dinining Oxshimighan Mezhipige mensup Étiqatchilar öz-ara bir-birining qolidiki kitablarning özgertiwetilgenliki heqqide ixtilap qilishidu we shu arqiliq Qurani Kerimning bu kitablar heqqidiki meydanini özliri sezmigen halda testiqlaydu.

Perqliq Biblelerde yer bérilgen Qurani Kerimdiki Hedis Sheriplerge oxshap kétidighan Xiristiyanliqqa ayit (esli kitabtin bolmighan)kona Bérishurilar, Ruhanilar yézishqan mektublar we Xiristiyanlashturulghan dindin ilgirki qedimqi diniy hékayilar bezi küchluk hazirqi zaman Teologlirining neziride u kitablarning qutsalliqi heqqide guman tughdurmaqta.

Xiristiyanlar öz-ara bir-biring qolidiki kitablarni saxta déyiship qanliq urushlarni élip barghan we kélishtürgili bolmaydighan bes munazire ichige kirip qalghan. Axiri Xiristiyan döletliri bu dindiki hel qilghili bolmaydighan meselilerni dini yol bélen emes siyasiy yol bélen hel qilishni qarar qilip,memuri buyruq we qanun arqiliq bashqurushni mejburi yolgha qoyup, Biblening Yengi Ehde qismi(Tört Bible)ni Sadiq murtlar qisisi, Pawlosning 14 dane mektubi, Yaqubning bayani, Petrusning ikki mektubi, Yohannaning uch parche xeti we bayani we Yehudaning bayani qatarliq, tört xil 27 kitabtin terkip tapidighan qilip békitip chiqqan we Xelq arisida muqeddes sanilip kéliwetilghan bashqa kitablarni zorluq bélen emeldin qalduriwetken.Xiristiyan dunyasi shuningdin kéyin bezi ushshaq ziddiytlerdin qutulghan bolsimu tört aptur teripidin tört xil tüzüp chiqilghan bezi mahayetlik meselilerde bir-biridin perqlinidighan yoqarqi 27 kitapni asas qilip teshkillengen neshir qiliniwatqan tört türlik Biblening bolghanliqining özila Islami eqidimizning toghriliqini toliqi bélen ispatlap turidighan pulattek pakittur. Yoqarqi tört perqliq Biblege kirgüzülgen Ismi we bezi mezmunliri oxshap kétidighan 27 kitapning Tört nusxidiki perqliri perezdikidinmu köp bolup, tört Biblede yer alghan bir kitabning tekistidimu minglarche perqning barliqi éniqlap chiqilghan.

Xiristiyan dinidiki bezi ziddiyetlik meselilerning yiltizi, bu din meydangha kelgen pewqullade özgichilikke ige muhit we sharait bilen baghliq bolup, bu din yengidin peyda bolghanda hechqandaq ishini ochuq ashkare halda elip baralmighan. Dinning emir-meruplirini normal bir shekilde anglitishta birinchidin radikal Yudestlarning besimigha uchrisa ikkinchidin tajawuzchi hökmaran siniplarning qattiq cheklimisige uchrap, diniy paaliyetlerni mexpiy shekilde elip berishqa mejbur bolghan. Muqeddes kitap nazil qilinip birla waqitta nahayiti köp sandiki etiqatchilar jamaetige anglitilish pursitige ege bolalmighachqa, mexpiy shekilde elip berilghan diniy teblighler herkim özi xalighan bir shekil we til bilen anglitilip, xiristiyan dinining tüp pirinsiplirigha yat bolghn bir qisim idiyilerning qutsal atalghan kitapqa bolghan tesirini eghirlashturiwetken. Xiristiyan dinidiki sherietning terghip qilinishida merkizi bir konturul sestima bolmighachqa mundaqche qilip eytqanda jamaet birla waqitta toghra dep qarighan wehi sheklini alghan xeliq ichige jakarlanghan emri-merup bolmighachqa sirliq tüs alghan diniy hadesiler eghiz edebiyati hadisisige paralil yölünishte barghanche burmulinip barghan. Chünki herqandaq bir jamaet topi yene bir jamaet topining yaki jamaet topini shekillendürgen yekke ezalarning bu di heqqide nime ishlarni qilip, qandaq teblighler belen shughulliniwatqanliqini küchlik bir jamaet pikiri asasida konturul qilalmighan we dinni herkim özi xalighanche tebligh qiliwergen. Shuning bilen asta-asta bir-biridin nahayiti uzaq diniy mezhepler otturgha chiqqan. Xiristiyan etiqatchillirigha qaritilghan diniy zulum keltürüp chiqarghan bu perqler öz aldigha bir pikir pundamenti shekilendürüp, bu xil halet nahayiti uzaq zaman dawam qilip barghanche öz-ara yat bolghan etiqatchilar jamaeti gruppilirining meydangha kelishige sharait yaritip bergen.peqet Hezreti Jizes bu alem belen xohlushup 400 yil ötkendin keyinla bu din dölet hakemiyiti teripidin etirap qilinip, bir tereptin etiqatchilar jamaetige paydiliq imkanlarni yaritip bergen bolsa yene bir tereptin 400 yilliq dinni mexpiy tebligh qilishtin kelip chiqqan mezhepler ottursidiki keskin ziddiyetlerni su yüzige chiqartqan. Shuning bilen bir xiristiyan jamaetining diniy chüshenchlirining yene bir xiristiyan jamaetidin perqliq bolghan etiqat, köz-qarash we pikirge ege ikenliki Xiristiyan dep bir nam belen atalghan emma alla burun periqliq batil etiqatlargha özgirep ketken dinlar ottursidiki kelishtürgili bolmaydighan ziddiyetni otturgha chiqarghan.shuning bilen Geritsiydin ichki Erminiyeghiche, Türkiydin Türkistanghiche yeyilghan minglighan xiristiyan jamaetidin öz-ara oxshaydighan ikki jamaetnimu tapqili bolmaydighan haletke kelgen. Xiristiyan Dinida tekitlengen diniy qerindashliq tekitlengenche etiqatchilar jamaetliri öz-ara mihri muhabbet we chüshünish hasil qilish üchün bu heqtiki xizmet salmiqini kücheytkenche del meqsetning eksinche periqler ashkarilinip, bir jamaet yene bir jamaetke shühbilik beqishqa bashlighan. Kelish-berish we diyaloglar awughanche perqler keyni-keynidin ashkarilinip, ixtilap küchiyip düshmenlik ewij alghan. Xiristiyan dinining teshebusining tam eksiche xiristiyan topluqlirida birlik baraberliktin hechbir söz achqili bolmayti. Bezi siysiy gorohlar xiristiyan dinigha qaritilghan ichkiy jehettin konturul qilip, tashqi jehettin uning ichkiy potensialidin paydilinip, döletni idare qilish we kengeymichilik qilish üchün xiristiyan jamaeti arisidiki ixtilaplarni qayrip qoyup, hech bu din belen alaqisi bolmighan xeliqlerge bolghan nepretni yetildürishke her tereptin alahide küch serip qilghan. Buninggha 7-esirdin keyinki xiristiyan dunyasining Islam dunyasigha qaratqan ehli selip yürüshliri misal bolalaydu. Eger bu urushlar bolmighan bolsa xiristiyan dunyasi ichki ixtilaplar tüpeylidin bir-birini wehshi qirghin qilghan bolatti. Hökmaran siniplar bir tereptin etiqatchilar jamaetini özliri belen hech alaqisi bolmighan rayon xeliqliri belen urushqa selip qoyup, yene bir tereptin heywetlik chirkawlarni selip, oxshimaydighan yighinlarni oyushturup, periqliq kitaplarni cheklep, qarshi chiqqanlarni qirghin qilip, her terepte qan töküp, axiri bir qanche öz-ara yeqin bolghan mezheplerning mewjut bolishigha yol qoyghan shekilde muresseliship, bu dinning her tereptin chak ketken we lingship qalghan eski binasini üstin herbiy , siyasiy we iqtisadiy tirishchanliq belen tinch sharaetta öz-ara bir biri belen inaq yashalaydighan bu haletke ege qildi.

Xiristiyan dinini dölet dini qilip bikitkenlerning meqsidin özidin ayan edi. Ular bir tereptin öz hükmaranliqini qoghdap qelishni oylisa yene bir tereptin bashqa döletlerdiki Xiristiyan jamaeti belen normal bolghan bir türlik alaqini shekillendürishni xalayti. Shunga ular birlikni ilgiri süridighan toplantilar(yighin)ni oyushturushqa bashlidi. Buning meshhurraqi M.k 325-yili echilghan Iznik toplantisidur. Roland H. Baingtonning 1967-yili Engiliyide neshir qilinghan “The Penguin history of Christianity” degen kitabi belen, Geofferey Barracloughning 1968-yili Engiliyde neshir qilinghan “The Medieval Papacy „ degen eserliride bildürilishiche , Toplanta Emparator Kostantin terepidin orunlashturulghan edi. Emparator bu Toplantini uyushturghan belen özi bir butperes edi. Emparatorluqtiki xiristiyan jamaetining sanining köpliki we ixtilaplirining keskinlikini körgen Kostantin bu ehwalning Emparatorluqning mewjutluqini sürdürüshke tehdit ikenlikini chüshünüp yitip, özi edare qiliwatqan cheksiz ketken Yawropa tupraqliridiki Xiristiyan Rohanillirini Iznik degen sheherde bir arigha keltürdi. Meqsidi xiristiyan dunyasidiki ichkiy tepriqichiliqtin keliwatqan Emparatorluqqa qarshi tehditni peseytip, ularning arisida birlik, ittipaqliq ornutup döletni qudret tapquzushtin bashqa bir nerse emesti. Bu toplantigha 2048 neper oxshimighan mewqediki xiristiyan dinining meshhur erbapliri qatnashqan bolup, yighin öz-ara dialog sheklide elip berildi. Yighin ehlining otursidiki u qeder keskin ixtilaplarning yoshurun saqlinip kelgenlikini körgen Kostantin heyret ichide qaldi we chüchüp ketti. Ularning Xuda, peyghember, insan we wehi heqqidiki qarashliri teswirligüsiz ziddiyetke tolghan bolup, ularning bezilliri Isani peyghember dese bezilliri xudaning oghli yene bezilliri xuda, yene bezilliri her ikkisining birleshmisi, betilliri zadiche oghol yene bezilliri ikkinchi xuda deyti.

Bu qeder sanap tügetkili bolmaydighan ziddiyetlik meseliler belen toyunghan xiristiyan eqidichilikidin wehimige petip qalghan Kostantin ularning hemmisi bir yerge solap qoyup we herbiy jehettin tehdit qilip, hemmisi ortaq etirap qilidighan bir mewqeni yasap chiqishni we uni özige anglitishqa emir qildi.chare pütünley kar qilmighan bolsimu, 2048 ademning ichide aran 318 adem testiqlighan Hezreti Yesus (Isa) Allaning oghli we yaratquchidur degen qarash birlikke keleligen köp sanliqlarning mewqesi süpitide dölet dinining resmi meydani salayitide qobul qilinip toplanta qatnashquchillirigha elan qilindi. (5) Xiristiyan tarixchisi Ibin Batrik özining yoqarqi esiride tepsili anglatqan bu weqelerdin melum bolishiche yoqarqi ikki mingdin artuq Xiristiyan rohanillirining qolida pütünley periqliq bolghan, özlirining mewqesini kötürüp chiqishqa tamamen asas bolalaydighan az degendimu yüz türliktin artuq injil baredi. Kostantin oxshimighan qarashtiki 2048 kishidin bezi ixtilaplarni unutqan halda köz qarashta birlikke kelgen 318 kishi qobul qilghan Pawlosizimni toplantining qarari we döletning meydani süpitide elan qilip, az sanliqqa wekillik qilidighan, özining butpereslik eqidisige yeqin kelidighan bu mezhepning qoli arqiliq muxallipetlerning tesir dayirisini asta-asta taraytishqa bel baghlidi. Bu yerde ademning diqqitini eng tartidighini Emparator Kostantinning butperes bolghanliqi we Butpereslikni quwetleydighan, az sanliqqa wekil qilidighan Pawloschilarni qollighanliqidur. R.H.Baingtonning bayaniche Yighindin keyin Pawloschiliqni qollaydighan emma yene periqliq bolghan butpereslerning Kitabi rast Bible, qalghan yüzdin artuq jamaetning qolidiki kitaplar saxta dep ayrilip, öktichi etiqatchilar bolishiche chetke qeqilip, qolliridiki kitap we imtiyazliri yighiwelindi.

Xiristiyan dinini qanuniy shekilde qeliplashturushni bashlap bergen Iznik toplantisi keyinki nöwetiki qeliplashturush heriketliriningörniki bolup qaldi. M.k 364-yili u xildiki yene bir qetimliq heriket bashlandi. Bu qetimqi herikette Iznik kelishimide testiqlanghan Tört Biblening terkiwidiki parchilar yeni Yengi Ehdidiki kitablarning sani meselisi muzakirige qoyuldi. Bu yerde yene tebiyki bu tallanghan kitaplargha kirgüzilgenlerning qaysi rast qaysi saxta degen mesile talash zartish qilindi.deslepki muzakiride Yengi Ehdide yer alghan kitaplarning sanining 27 emes 21 ikenliki bekitilip chiqqan edi. Bular Tört Bible , Luka haterliridiki Resullarning ishliri, Pawliosning onüch risalisi, Petrosning birinchi mektubi, Yehudaning xeti we Yohannaning birinchi mektubidin ibaret ediler. Bularning siritida qalghan Petrosning ikki mektubi, Yohannaning wehisi, Yohannaning Ikkinchi, Üchünchi Mektubi, Pawlosning Yodistlargha yazghan xeti, we Yaqupning mektubi qatarliqlar saxtigha chiqiriwetilgen edi.

Xiristiyan alimi Esebiousning qarishiche, M.k 324-yildiki toplantida u toghra dep qarighan emma ret qiliwetilgen kitablar bar edi. U toghra dep qarighan lekin imtiyazliq boliwalghanlar ret qilghan kitaplarning ichide Yehudaning xeti, Yaqubning Mektubi, Petrosning ikkinchi mektubi, Yohannaning ikkinchi we üchünchi mektubi, Pawlosning sergüzeshtilliri, Petrosning wehisi, Barnaba mektubliri we Ezizlerning Ürgütliri.. . qatarliqlar bar edi. Eger ulargha qoyup berse hemmisi bir-birini saxtiliqta eyiplep, hazirqi Bibleni teshkil qilidighan parchilar bolmighan bolatti. Ularning saxtini saxta, rastni heqqiy deydighangha heqiqiten heqqaniy bir ölchemni tapqili bolmayti. Muqeddes kitablargha qoyulidighan ölchemler arqiliq u kitablar ichidin Qutsallirini ayrimaq mumkin emes edi. Xiristiyan dini yoqarqidek hökmaran siniplar teripidin teqip qilinishqa uchrimaydighan dewirge kelgende, ular bir-biri belen kelishtürgili bolmaydighan tereqqiyatni bashtin kechürüp bolghanliqlirini hes qilishqan.

Xiristiyan Dinidiki Bügünge qeder dawamliship kelgen talash-tartishlargha tipik bir misal berish teqezzasidin Xiristiyan dini alimi we tarixchisi Ibin Batrikning Iskendiriyediki xiristiyan Episkopi Ariyos heqqidiki hekayisini diqqitinglargha sunimiz. Ibin Batrik mindaq bayan qilidu. Iskendiriyede Ariyos isimlik bir kapir bar edi. U“ Alla tek allahtur, oghul mexluqtur, yaritilghuchidur, ilah emestur, chünki oghlidin dada ligiri idi „ degen. Iskendiriye Kardinali bir shagirtigha Yesosning Ariyosni lenetligenlikini, Ariyosning teblighini anglashning kupurluq bolidighanliqini, Hezreti Yesosning chüshide yirtiq keyim belen ayan bolghanliqini, kiyimlerni kimning yirtqanliqini sorighanda Ariyosning yirtiwetkenlikini eytqanliqini, Ariyosni cherkawgha kirgüzmeslikni eytqanmish. Biz buningdin xiristiyan dunyasidiki dada-bala mehbutlar heqqidiki talash tartishlarning neqeder bir xurapiy derijige yetkenlikini köreleymiz.

Undaq bolsa heqiqi Qutsal Kitab(Injil) zadi qandaq bolghan degen soalgha Xiristiyan alimlirining ichide“ Xiristiyan Dinining deslepki dewirliride qutsal hesaplanghan bir kitap bar edi. Bu kitap heqiqiten Hezreti Isa(Yesos)ni öz közi belen körmigen, teblighlirini öz quliqi belen anglimighan etiqatchilar üchün wehi sheklide nazil qilinmishti. Bu Kitabning heqiqi qutsalliqigha rahmen Xiristiyan dini bir ilahi tertip we intizam ichide emes edi „ deydu. Dinning bundaq zor derijide buzghunchiliqqa uchrap ketishige hökmaran siniplar teripidin Xiristiyan diniy pelesepisige zorlap tengilghan Xuda we Xudaning oghli, peyghemberlik we wehi, Xuda we adem teyormisidiki ilayi dinlargha yat bolghan cheklimilik terepler sewep bolghan. Biz kitapning bashqa terepliride belkim bu heqte yene chongqurraq pikir bayan qilishqa orunimiz.

Xiristiyanlar Yéngi Ehdini muqeddes bilgenge oxshash Yehudular “Tanah” dep ataydighan, tilimizda “Tewrat”(Quranni asas qilip) yaki “Kona Ehdi”(Bibleni asas qilip) dégen nam belen atilip kelgen kitapnimu qutsal bilidu. bizge Qurani Kerim arqiliq teximu toghra we éniq chüshendürilgen “Tewrat” eslide Injil we Qurangha oxshash Allaning Qutsal kitabi bolup keyin türlik sewepler bélen mahayetlik meseliler özgertiwetilgen. biz Uyghuristanliqlar Tewrat nazil qilinghan ümmetler dindin uzaqliship ketkendin keyin Injil, Injil nazil qilinghan ümmetler dindin uzaqliship ketkendin keyin Quranning nazil qilinghanliqini étirap qilimiz.
Biz Uyghuristanliqlar Tewrat dewatqan kitapta Zeburgha ayit parchilar, Bible/Injilda Tewratqa ayit parchilar, muqeddes kitawimiz Qurani Kerimde bolsa Zebur, Tewrat we Injil degen kitaplarning tüp Édiysi yer alghan.
Yehudilarning xuddi Xiristiyanlargha oxshash bir türlik shekilde muqeddes bilidighan “Tanah/Tewrat” degen kitawi (Xiristiyanlar teripidin Kona Ehdi deyiliwatqan kitap), ularning neziride Xiristiyanliqtin ilgiri nazil qilinghan kitap bolup, uningda Hezriti Musa Eleyhissalamdin ilgirki Peyghemberler heqqidiki qissiler, Hezreti Musa Eleyhissalam bélen Allaning dialogi we undin keyin dunyagha kelgen peyghemberlerning ish izliri we Yehudi millitining tarixigha ayit “Telmut “dégen eserler yer alghan.Xiristiyanlar Biblege Yehudilarning muqeddes kitabi Tanahning Yehudi tarixqa ayit bolmighan qisimlirini, Yésusning hayatini belge qilip turup, “Kona Éhde” dep atap Biblege birinchi qisim qilip kirgüzgen. Xiristiyanlar her waqit Yéngi Ehdini we özlirining uninggha ayit diniy resalilirini Eski Ehdidin we bashqa muqeddes kitaplardin üstün köridu. Xiristiyanlarningche Biblening terkiwimu qimmet jehette periqliq bolup, ular üchün eng qimmetlik bolghini Biblening Yésusqa ayit qismi(Yéngi Ehdi yaki Gospel)dur.Xiristiyanlarning Bibleside ularning öz köz qarashliridin élip eytqanda muhim we anche muhim bolmighan Ikki qisim bolghandin tashqiri her ikki qisimda muhim we anche muhim bolmighan terkiplermu barken.(Musulmanlarning Tewrat, Zebur, Purqan, we Qurani Kerim heqqidiki chüshenchillirige diqqitingizni aghdurung.)uningdin bashqa Xiristiyanlarning Bibleliride bezide Kona Ehde bash terepte yer alsa, bezide kitapning otturisa we bezide kitapning axirida yene bezide kitapning axirisida kelidu. bezide bu ikki kitap melum terkiplerni merkez qilghan halda öz-ara arlashturiwetilgen halda neshir qilinghan bolup ademning bu kitaplarning muqeddeslikige nisbiten ishenchisini tewritip qoyidu. hemmimiz bilgendek Quraniy kerimdiki ayetler melum bir qanuniyet asasida tertiplik we bash axiri baghlanghan shekilde bayan qilinghan bolup, ayet we boleklerni emes jümlilerni ilgiri- keyin tizip baqsimu uning omumiy qurulmisi buzulup esli halitini saqlap qalalmaydu yaki bir pütün gewdisidin ajrap ketidu.uninggha Yehudilardek we Xiristiyanlardek muqeddes kitaplarbélenbiwaste alaqisi yoq shu dingha ayit yaki yaki shu dingha ishengenlerning tarixigha ayit hechqandaq eserlerni qoshup neshir qilghili bolmaydu.Quraniy Kerimdiki bundaq möjizilerni dunyadiki yene bashqa herqandaq kitaptin tapqili bolmaydu.Biz éytitqandek Yehudiler özlirining muqeddes kitawini Xiristiyanlar atighandek kona Ehde dep atimayla qalmastin Hezreti Isa eleyhissalamni Nijatkar(Xuda) deyish u yaqta tursun, Peyghember depmu atimaydu we uninggha “Injil”dep bir kitapning wehi qilinghinighimu ishenmeydu.Ular Kona Yengi Ehde dégen nerse bolmighan, bar bolsa peqet Musaning Tur teghida Alla belen sözleshkenlikige ayit Birla Ehde bar, Musadin keyin hechkim Alla bélen sözliship baqmighan dep qaraydu we Injilni Yéngi Ehde dep tonumaydu.

Islam, Xiristiyan we Yehudi dinliridiki tarixi baghlinishlar, oxshashliqlar we keskin periqler sewebidin teologiye, pelesepe we sotsologiye tetqiqati jeryanida qalaymiqanliship ketken söz we atalghular nahiti köp bolup, u heqte texiche hechqandaq bir birlikke kelgen pirinsiplar bolmighanliqi üchün Isim we atalghular qalaymiqan, mesililer mujimel we chüshüniksiz peti ketiwatidu. meselen, Xiristiyan we Islam dunyasida “Kona Ehde” dep tilgha eliniwatqan kitapning bundaq atilishigha Yehudi Alimliri chish tirniqi bélen öch bolup, ularning bu kitapni özlirining aditi boyiche “Tanah”dep ataydu.ularningche bu kitap Üch bölümdin terkip tapqan bolup, ular: Tora(tilimizda Tewrat), Newim(tilimizda Peyghemberler qisisi), Ketuvim(tilimizda kitaplar) qaterliqlardin ébaret. “Tanah”/ “Tanak” musteqil mena anglitidighan ayrim bir termin emes bolup, u yoqarda biz sanighan mushu kitapning ichige oxshimighan dewirlerde, namelum aptorlar teripidin kirgüzilgen üch kitap isimliridiki bash heriplerning Ibray elipbesidiki oqulishigha asasen tüzülgen söz bolup, biz bilidigha Tewrat, Zebur qatarliq kitaplarningmu del özi emes.Tanak yaki tanahqa kirgüzilgen u kitaplarmu yene öz ichidin nurghun kitaplargha parchilinidu.meselen: Tora/tewrat besh kitaptin, Newim ontoqquz kitaptin we Ketuviim onbir kitaptin teshkil tapqan.bu jehetlerdin Yehudilerning muqeddes kitawi Tanak/Tanah we Xiristiyanliqning muqeddes kitabi Bible hergizmu Quraniy Kerimge oxshimaydu.hazir Xiristiyan Misyonerliri we gheyri Islami din tarqatquchilar teripidin Uyghuristangha Injil we tewrat dep terjime qiliniwatqan kitaplar hergizmu u kitaplarning özi emes bolup, ularning ayrim alayidilikliri, biz az tula bilidighan Injil we tewratqa oxshighandek qilghan belen, u kitaplarning bu “din” ademliri bizdin yoshurup keliwatqan yene talay bir-biridin perqlinidighan nusxillirimu bar bolup u hergizmu Quraniy Kerimde tilgha elinghan muqeddes kitaplar emes.
Ibrayche xaterlengen Tanah bélen Xiristiyanlar Tanah(kona Ehde) dewatqan kitapning öz ichige alghan mezmunlarda, kona kitaplarning tertiplik tizilishida we bezi mezmunlarning artuq we kemliki terepliride bir-birige alayide oxshimasliqlar bar bolupla qalmastin, Yehudilarning qolida tarqilip yürgen tanah we Xiristiyanlarning qolida tarqilip yürgen tanahlarningmu bir-biridin keskin perqlinidighan terepliri bar.

Qedimqi Ibraychida yezilghan Tanah( Tewrat yaki Zebur emes)qa eng yéqin dep qariliwatqan “Kona Ehdi” yeni atalmish”Tewrat” hazir Xiristiyan dindiki chong mezheplerning biri bolghan Protestantlarning muqeddes kitabidiki qismi bolup, ularning Kona Ehdi degen kitabigha ottuztoqquz kitap kirgüzilgen.emiliyette qedimqi Ibraychida u kitaplarning sani qiriq birdin ashidu.bundaq bolishi Ibraychidikiside Samuel, Kirallar we Yehudilerning ayrim tarixliri protestantlarning kitawidikidek bashqa böleklerge qoshiwetilmigen.
Yehudilarning muqeddes kitabi Tanah belen Xiristiyan mezhipi Protestantlarning Kona Ehdiside perq boghan éken elbette Xiristiyanliqning yene bir mezhipi bolghan Katoliklarning Kona Ehde degen kitawidimu Tanah bélen Pirinsipliq periqler bar bolghan bolidu.hetta Katoliklarning ichki qismida tarqilip yürgen Kona Ehdeler bir biridin periqliq bolup, Katolik Misyonerliri érepchige terjime qilghan Kona Ehde qiriqsekkiz kitap bolup, uning Latinchisi qiriqalte, Fransuzchisi qiriqbesh, Qedimqi Yunanchisi bolsa elliküch kitapken.bu xil periqlerni Xiristiyanlarning oxshimighan mezhepliri ichidinla emes belki bir mezheptiki her türlik etiqatchilar gruppilirining arisidinmu köplep tapqili bolidu. uningdin bashqa Xristiyanlar muqeddes kitaplarning royigha uyghun bolmighan bi shekilde Yehudilerning Tanah dep atawatqan kitapliridiki oxshimighan qisimlarning namini özgertip, shu qisimlarning asasiy mezmunlirigha layiqlashturilghan yengi Isimlarni qollanghan.hazir bizge Tewrat dep tonushturulghan kitapning terkiplirining Ibraychidiki (Yehudi/aramik éziqi) nami Bibildiki namlargha oxshimaydu.Uni tilimizgha terjime qilghanlarning bu heqtiki bilimliri yeterlik bolmighachqa, bu namlarni bizge bir qeder tonushluq bolghan Islami we Xiristiyani bilimler asasida ipadilep berishke tiriship, bu dinlardiki nazuk söz-atalghularni qalaymiqanlashturiwetken.bundaq özgertiwetilish Xiristiyan misyonerliri we ular pul bélen setiwalghan zehni ajiz medikarlarning birinchi qetim yol qoyghan xataliqi bolmighachqa, bu sewiyesizlik we dinlargha bolghan semimiyetsizlik ularning alla burun qélipidin chiqip ketken atalmish diniy xizmetlirige tesir körsetmigen bélen awam xeliqning kallisida Islam dini bélen Xiristiyanliq, Xiristiyanliq bélen Yudezim oxshap qalamdu néme, qaysininggha ishense perqlenmise kérek dégen xata chüshenchini keltürüp chiqarghan we kitaplarni tallimay, arlashturup oquydighan aqiwetni keltürüp chiqarghan.

Bizning bilishimizche Xiristiyanliq yengidin yeyilishqa bashlighanda, Yudézim(4)ning qattiq cheklishige uchrighan bolup, Xiristiyanlar birinchidin qanliq weqelerning kélip chiqishining aldini élish, ikkinchidin eyni waqitta öz dinlirini teshwiq qilishta bir muqeddes kitapning kem bolishidek boshluqni toldurush, Üchünchidin Tanah arqiliq özlirining eqidillirining toghriliqini ispatlashqa orunush… qatarliq seweplerdin, deslepki chaghlarda Yudezimning bu muqeddes kitabidinöz peti paydilanghan bolsa, Hökmaran dingha, öz kitabi Biblege yeni Gospelgha ége bolghandin kéyin bolupmu Yudezimning biwaste hükmaranliqidin qutulghandin keyin u kitapning terkiwidin özlirige mas kelmeydu dep qarighan we Yehudi millitining tarix, edebiyat, hakémiyet meselilirige ayit qisimlirini uningdin bashqa Islami chüshenchilerge uyghun nurghun nersilerni shallap chiqiriwetken.

Islam alimliridin Mütevali Yusup Shelebining 1968-yili Kuweytte neshir qilghan Hezreti Isa we Yudezimgha ayit kitabida, bu dinlardiki bezi mesililer heqqide toxtalghanda Xiristiyanliqni Yudezimning, Islamni Xiristiyanliqning dawami ikenlikini ilgiri sürgen.u Isa Tanahni, Muhemmed Injilni inkar qilish üchün emes teximu mukemmel anglitish üchün kelgen.Xiristiyanlarning Tewratni, Musulmanlarning Injilni muqeddes bilishi tebéiy bir ehwal, emma keyinki ümmetler bezi kitaplarni xalighanche özgetip dindin uzaqliship ketken dep eqilghe uyghun bolghan hökümni chiqiridu. Xiristiyan Teologlardin Makleod Yearsleyning 1948-yili Londunda neshir qilinghan “Bibe qisilliri”dégen kitabida, M.k.ki 3-, 4- esirlergiche Xiristiyanlarning qolida hazir Biblening ikkinchi qismi bolup tonulghan-Yengi Ehde(New Testament)ning kitab halitige keltürülgen mukemmel nusxisi bolmighanliqi üchün Tanahqa tayinishqa oghra kelgen, dep yézilsa, P.R.L. Brownning Dunya Tarixi Eniskilopédiyesining (1971- yili Londunda neshir qilinghan) 102- 120- betliride yer alghan “pelestinde Xiristiyanliq” dégen maqalisida, Qedimqi Xiristiyanlarning eqidiside yéterlik derijidiki Hoquq we édare qilishqa ayit mezmunlarning yoq bolghanliqi, bu dinning yéngi muxlislirini bu heqte eyni waqitta eng nopuzluq dep qaralghan Tanahni öz eqidillirige maslashturghan shekilde qobul qilishqa mejburlighan, dep yazghan. Miladi 7-sirgiche bolghan ariliqta Yudezim bélen Xiristiyanliq arisida hel bolmay kelgen Hezreti Musa Yehudilerning peyghembirimu, Hezreti Isa kimge peyghember qilip ewetilgen, ularning teblighliri ottursida qandaq periqler bar idi?Hezreti Musa rastinla Yehudilarning shexsiy peyghembiri, Hezreti Isa Yawropaliqlarning yaki bashqa milletlerning peyghembirimu? dégendek keskin ziddiyetlik suallar Qurani Kerimning nazil qilinishi bélen étiqat we eqilge uyghun chüshendürilgen bolsimu, ular muqeddes biliwatqan kitaplar esli petiche zamanisigha ulishalmighanliqtin, Insaniyetni bir türlik étiqat kirzisi ichige paturup qoyghan.ejiba bu türlik kirzis jemiyet tereqqiyatini ilgiri süremdu? xiristiyan dunyasi heqiqiten siz ular tarqatqan kitaplardin oqughan we Kinolardin körgendek möjizikarmu?bu türlik “güllünish”Insaniyetke heqiqiten bir rohiy azadilik we bexit yarattimu? bu heqte biz yoqarda otturgha qoyghan meselilerni chöridigen halda gherip dunyasida talash-tartish dawam qilmaqta.

Xiristiyanliq deslepte Yudezimgha(peqet shu dewirde Tewrat we Zebur dep atalghan kitaplarghila emes) öktichi süpitide meydangha kelgen din bolup, bu dinlar otturisidiki ixtilap yenila eslige sadiq bolghan bolmighanliq meselisidin köklep chiqqan.Hezreti Isa Eleyhisalam tughulup ösken muhit radikal yudezimchilar, tajawuzchilar bélen til brüktérip hakémiyet yürgüziwatqan, eyni dewirning tipik Yehudi jemiyiti bolup, din u dewirge kelgende hükmaranlar we diniy rohanilarning menpietini qanduridighan wastige aylinip qalghan édi. dunyadiki nahayéti köp Éthnik topluqlar xiristiyan dinigha qedimqi dinlirining bezi alametlirini birge élip kirgen bolsa, Xiristiyanliqmu bu Xeliqlerning ichige özidiki bezi tüp pirinsiplarni terk etken halda kirip keldi. biz yoqarda sözlep ötken bu hadésiler Yudezim bélen Islamning, Isalm bélen Xiristiyanliqning, Xiristiyanliq bélen Yudézimning arisida insan eqilge tayinip özgertish mümkin bolmaydighan ortaqliq we perqlerni keltürüp chiqardi.

Xiristiyan we Yudézimchilar muqeddes biliwatqan Tanah we Bible hem uning´gha ayit kitaplar her bir étnik topluqqa kelgende shekil we mena jehettin özgürüp barghan bolup, kishilerni parchimu- parche érqiy we érsiy birlikni merkez qilghan étiqat dunyasigha ittirip kirip, diniy meselilerde hel qilghili bolmaydighan bir qatar ziddiyetlerni keltürüp chiqardi.shu seweptin étiqat meseliside bügünge qeder ularning özliriningmu béshi saq emes, ularningkini toghra dep qarighan, emma néme üchün toghra ikenlikini angqiralmaydighan, medeniyet arqa körünishi, tarixi we kollektip pisihik alayidiliki ular bélen oxshimaydighan xeliqlerning tartiwatqan royi azabi özlirige yétip ashidu.

Bu meselilerde Musulmanlarning bash aghriqi Bashqa dindikilerge qarighanda yoq déyerlik bolup, Islamdiki pütkül insaniyetke ortaq kelidighan Rohiyet we Madiy istekler hemde Hoquq we Irade qarashliri, milletler arisida dostluq we qerindashliq, mehribanliq we xeyri-saxawet tuyghullirini chingitip turmaqta. beziler gherip dunyasining qudret tepishini Xiristiyan dinining qutsalliqidin, sherq dunyasining zawalliqqqa yüzlinishini Islam eqidilirining “kemtükliki”din köriwatidu.gherip dunyasining güllinisgining Xiristiyanliq bélen, sherq dunyasining zawalliqqa yüzlinishining Islam bélen hechqandaq alaqisi yoq bolup, Asiya xelqining chüshkünlishishini yaki Yawropaliqlarning güllinishini dingha baghlap chüshendürgili bolmaydu.éger bu xil sistema nezeriysini Xiristiyan dinigha tedbiqlashqa toghra kelse, u dinning bügünki chuwalchaq halitinila emes, uning tereqiyat jeryaninimu inkar qilishqa toghra toghra kelidu.

(1)Kona Ehdi-Erepchide El-Ahdu´l Atik, engilizchide Old Testament, dep atilidu.
(2)Yéngi Ehdi-Erepchide El-Ahdul jedit, engilizchide New Testament, dep atilidu.
(3)Ziwis-Girik Épsane Réwayetliridiki san-sanaqsiz xudalarning dadisi.
(4)Yudezim- din, wetenperwerlik, milletchilik we tarix bélen singiship ketken bir eqide bolghachqa, biz bu dinni Yehudi dini dep atimay Yehudichiliq yaki Yudezim dések teximu chüshidu.
(5)Said bin el-Batrikning“ Et Tarixul –Mejmu alet –Tahkik wet-Tasdik „ 1905-yili Beyrut, 126-bet.

Ende

06/04/06

TÖRTINCHI BAP
Ikki Kitap Ottursidiki Ixtilaplar

I

Étiqat insaniyet üchün kem bolsa bolmaydighan meniwiy énirgiyler buliqidur. Kishiler bu énirgiyge ériship hayatliqini menggülik sürdürüsh üchün yana bashqa tereplerge oxshash, eqliy jehettinmu intayin köp bedel tölep keldi. Insaniyet siwilizatsion dewrige qedem qoyghandin tartip türlik ijtimayi munasiwetler arqiliq étiqatni, étiqat arqiliq türlik ijtimayi munasiwetlerni ilmiy halda chüshendürishke orunup, bir tereptin dinning tereqiyatigha aktip tesir körsetse yene bir tereptin hel qilghili bolmaydighan chigish meselilerning meydangha kélishige sewepchi bolup qaldi.Qurani Kerim nazil qilinghandin kéyin türlik talash tartishlargha xatime bérilishi kérek bolsimu kishiler haman hésiyat, tuyghu we eqilni étiqattin üstün körüshke adetlinip qalghachqa yaki ular otturisidiki baghlinishlarning éniq derijisini sobyektip asasta toghra mölcherliyelmigechke, shexsiyet we pidakarliq, roh we madda, ölüm we hayatliq qatarliqlarning ulardin tashqiri bolghan sheyi we hadesiler bélen bolghan munasiwetliri heqqidiki chüshenchilerde haman hataliqlarning bolishigha yol qoyup kéldi.maddiy menpeet, herbiy edare qilish we siyasi ehtiyaj diniy meselilerni bir terep qilishta haman bu türlik dogma bir tereplime qarashlarning bash kötürishining asasiy yiltizigha aylinip qaldi. Shu seweptin Yudezim, Xiristiyan we Islam étiqatlirida asasiy diqqetni merkezleshtürishke tegishlik meseliler sel qarilip, barghanche merkezdin uzaqliship öz-ara ixtilapni kücheytidighan hadésiler oxshimighan dewirlerde oxshimighan shekillerde körülüp turdi.

Xiristiyanliqtin ilgirki dewirliride yeni miladidin ilgirki 13-esirlerde hezreti Musa Eleyhissalam arqiliq nazil qilinghan Tewrat Islamiy xeliqlerning qolidiki birdin-bir Qutsal kitap hésaplinatti. Emma tarixning ötüshi bélen bolupmu Hezreti Sulayman Eleyhissalamdin kéyinki Yehudi dölitining munqerz bolishi bélen Tewrattiki muhim mezmunlar we Xiristiyanlarning Kona Ehdeside orun élishqa tégishlik tewrattin kéyin otturgha chiqqan Zebur we bashqa peyghemberlerge ayit kitaplarmu arqa-arqidin iz déreksiz ghayip bolghan. Ilim sahesidiki bezi kishiler tarixtin béri yoqap ketken kitaplarni xeliq arisidin toplap, kemtuk tereplerni toluqlashqa küchining bériche orunup kelgen bolsimu, ularning érishken netijilliride mahayetlik periqler körülgen. Miladidin ilgirdin tartip bügünge qeder Yudezim mezhepliri özaldigha Tanah(Tewrat we bashqa kitaplar)ni mukemmel qiyapetke kirgüzish üchün insan eqli bélen ayrim tereplerdin ish qoshiwetkechke, qaysining rast qaysining yalghanliqini ayrighili bolmaydighan derijige yetken. Yudezimchilarda miladidin ilgirila din sahesidiki ixtilap bashlanghan bolup, Xiristiyan eqidisining meydangha kelishimu, u xil réyalliqning teqqezzasidin bolghan. Bu wejidin künimizdiki Xiristiyanlar Biblening birinchi qismigha kirgüzgen u kitapni inkar qilidighan, shu kitapning yene bashqa waryantliri Yehudi, Xiristiyan we musulman ruhanillirining qolida saqlanmaqta. Ilim dunyasi kéyin retlep bashqidin neshir qilinghan nusxilardiki mezmunlarning ilgiri retlep chiqilghan Tewrattin we bashqa Peyghemberlerge ayit kitablardin bek periqlinip ketkenlikini ilgiri sürmekte.

Xiristiyan eqidisi tarqalghan deslepki mezgilliride étiqatchilarning qolidiki muqeddes kitap mezmun we shekil jehettin shu dewirdiki Yudestlarning muqeddes kitabidin anche köp perqlenmeyti. U kitabning asasi qismi hésaplanghan bash teripini yenila Tanachni teshkil qilghan bolup, Yéngi Ehde qismi toluq retlinip bolmighan édi. Retlengen qisimliri bolsa din düshmenliri teripidin qattiq buzghunchiliqqa uchrap turatti we köydüriwétiletti. Shunga hemmini bashqidin bashlashqa we yéngidin tüzüp hem yézip chiqishqa toghra kéletti. Shu seweplerdin yéngidin retlengen qisimliri barghanche eslisidikidin yiraqlap kéteti. Melum tereptin qarighanda birlikke keltürilgen oxshimaydighan Biblelerning yüz minglarche perqi yeqinqi dewirlerningla meshuli bolmastin, bu xil buzulush Islamdin ilgirki yillardila bashlanghachqa, janabi Alla Insanlarni bu xil étiqat kirzisidin qutuldurup qélish meqsidide Qurani Kerimni nazil qilghan.

M.Yearsleyning éytishiche, M.k. 2-esirde yashighan Celcus (180-) Xiristiyanlargha qarshi yazghan bir esiride eyni dewirdiki Biblelerdiki qubul qilghili bolmaydighan ziddiyetlik meselilerni tilgha alghan. Celcusning bu tenqidige Xiristiyan ruhaniysi Origen(M.k. 182-251) Biblediki bu ziddiyetlik meselilerni étirap qilip, bu perqlerni yaman niyettiki ademlerning keltürüp chiqqanliqini, buningliq bélen dinni haqaretleshke bolmaydighanliqini ediyalistik bir shekilde tekitligen.

Hazir dunyaning her qaysi jaylirida bir-birige oxshimaydighan yüzge yeqin, tehiche nopuzluq tört Bibldek tonulmighan yaki u tört kitab ichidin orun alalmighan Bible we Biblige ayit risaliler bar bolup, Ilim dunyasi Bible qataridin orun almighan bu böleklerning melum tereptin Islam dinining eqiddillirini quwetleydighanliqini otturgha qoyushmaqta. Xiristiyan dunyasi saxta dep toniwatqan u kitablar oxshimighan dewirlerde Xiristiyan rohanilliri teripidin qelemge elinghan bolup, u hergizmu bu dingha düshmenlik bélen qaraydighan bashqa din muxlisliri teripidin yézip chiqilghan emes.

Bibledeiki Yengi Ehde heqqidiki tetqiqatlargha qarighanda, bu kitapning bash teripini teshkil qilghan Metta, Markos, Luka we Yuhannalargha munasiwetlik qisimlardin ilgiri Pawlosning mektupliri neshir qilinghan iken. Shu seweptin beziler Pawlosning mektuplirini Bible(Yéngi Ehde)ning aldi teripige tizilishini tekitleydiken. Bundaq boloshidiki sewep, bu qutsal kitaptiki bolekler bayan qilinghan weqe- hadésilerning we qelemge élinish jeryanining ilgiri- kéyinlikige munasiwetlik bolup, bu weqe étiqatchilar arisida ziddiyet tughduridighan kichik séweplerning biri bolup qalghan.

Xuddi Yudezimdikige oxshash texi Hezreti Isa Eleyhisalam hayat waqtidin bashlap Xiristiyan eqidichilikide mezhep shekillinishke bashlighan bolup, keyinki chaghlarda ular özliriningkini heqliq chiqirish üchün qolidiki Biblelerni özlirining menpeetige uyghun bir shekillerde bes-beste özgertip yézip chiqishqan. Kitapni nushilandurghanlarning terkiwide bu ishning ehmiyitini chüshinidighanlar, yéziqchiliq bilimliri heqqide we din heqqide bilimi yéterlik bolghanlar az bolghachqa saxtapezlik qilidighan, toghra yézishni meqset qilghan bolsimu bilimi yétersiz bolghachqa xata yazidihghan ehwallar körülgen. Kitapni nusxilandurghanlarning bezilliri özliri köchüriwatqan kitapning tilini hetta qaysi tilda yéziliwatqanliqini bilmey turup yaki chala bilip köchürgechke sözler xata köchürilidighan, abzast we progiraplar tashlinip qalidighan, tekrar köchürilip ketidighan, tertip qalaymiqanlashturiwetilgen we chüshinelmigen yerdin atlap ötüp kétidighan xatalaiqlargha yol qoyghan wakizalar. Bu sewepler tüpeylidin, Biblelening türi barghanche köpüyip, perqlirimu öz-ara chongiyip barghan.Uning aldini élish üchün M.k. 2-esirde Süriylik Tatian dégen xotun perqliq Biblelerdiki ortaq alahidélikni chiqish qilghan halda „Diatesseron“(1) dep atilidighan bir kitabni yézip chiqqan bolsimu, itiqatchilarning ortaq étirap qilishigha érishelmigen. M.k. 4- esirde dini jemiyetler Bible nusxillirining tiz köpüyip kétishidin kélip chiqan ijtimayi hadésilerning aldini élish üchün hakimiyet üstidiki siniplarning bésimi astida, Süriylik Tatian dégen kishining izidin méngip, zamanisida tarqilip yürgen qanche yüz parche Biblening ichidin Tört danisini tallap chiqip, bir nopuzluq bible yézip chiqish we bashqa Biblelerni mejburi yighiwelip bir terep qiliwétish xizmitini yolgha qoyghan bolsimu, mexsetlirige yételmey yenila étiqat kirzisidin qutulalmay qalghan.(2)

Diniy jemiyetler M. 4-, 5- esirlerde özliri heqiqisi dep békitken tört türlik Biblening Xiristiyan dunyasini qaplash derijisini, saxta dép élan qilinghan yüzdin artuq Biblelerdin ashuriwetish üchün jemiyettin, oqutquchilar, oqughuchilar, bilim ademliri, qullar we esirlerdin emgek küchi teshkillep, muqeddes kitap, risaliler we mektublarni nusxa aldurghan. Eyni waqittta tarqalghan kitabning nahayiti nurghunliri Mejburi halda chala sawat kishilerge nusxilandurghan bolup, u kitablarning yengi nusxiliridiki xatalar we perqler ilgiri cheklengen bezi nusxilarning perqliri we xataliqliridin éship ketken. Mejburi we zorlash ichide qullar we din düshmenliri teripidin xata nusxilandurulghan kitaplar keng tarqalghan bolup, ularning ichide qaysisining heqqiy qaysisining saxta ikenlikini ayrighili bolmaydighan derijige bérip yetken.

Xiristiyan jemiyetliri tarqiliwatqan perqliq Bibliler ichidiki nopuzluqlirigha anche oxshap ketmeydighanlirini közdin yoqutiwetish üchün, nahayiti köp sanda meblegh ajitip, mexsus muqeddes kitablarni köchüridighan mirzilarning terbilep chiqilghanliqi, ularning chirkawlarning bir tutash qomandanliqi astida kitabni özgertip yézish we tertipke sélish xizmiti bélen shughullanghanliqi heqqidimu mol melumatlar bar.(3)

Nusxilandurilghan kitablardin qilinghan yéngi nusxilar meyli konnini we yaki yéngini olchem qilsun, ilgirki nusxilardiki xatalar yengillirigha öz pétiche kelgen we yéngi- yéngi xatalar bélen meselini téximu éghirlashturiwetken. Barxhanche bir kitabning ilgirki nusxisi bélen kéyinki nusxilliridimu nahayiti köp perq körülgen.

Bibleni toplash, neshirge teyyarlash, tehrirlesh we neshir qilishta ilgiri bashlanghan bu xatalardin asanliqche qutulup kétish mümkin bolmighachqa, zamanning ötishi bélen Biblining qudretlik, sirliq we ilahi küchi téximu ajizlap barmaqta.chünki Bible nusxilandurulghanda qedimqisini ölchem qilish pirinsipi bolghacqa, shunche köp téximu qedimqisi bolmighan qedimqilerning sanining köpliki, oxshimighan tillargha trjime qilinghan xata terjimilening köpliki we hemmisi öz aldigha heriket qiliwatqan mezhepler we diniy rohanilarning teshebbusi bélen Biblening qayil qilish we ishendürish küchini töwenlitiwetken.
II
Xiristiyan dini buningdin ikki ming yillar ilgiri Pelestinde dunyagha kelgen bolup, u yéngidin yéyilishqa bashlighanda Islami eqidiler bélen meydangha chiqqan.Hezreti Isa Eleyhissalam bir tereptin Kishilerge Tewratning emir meruplirini eslige kelturishni wez-nesehet qilghan bolsa yene bir tereptin öz jamaeti ichide Injil eqidilirini tebligh qilghan.Hezreti Isa Eleyhissalam alemdin ötüp bir esir bolmay turup, Xiristiyan jamaetining köpiyishige egiship, tepriqichiliq we mezhepwazliq bash kötürüshke bashlap, étiqatchilar ichide din we muqeddes kitaplar heqqide oxshimighan qarashlar shekillinishke bashlighan. Bezi meselilerning Hezreti Isa Eleyhissalamning on ikki murti teripidin on ikki xil shekilde anglitilishi ularning we kéyinkilerning sewenliki tüpeylidin bu dindiki Islamdin perq hasil qilidighan Bidiet tereplening Ündürmisi bolup qalghan.

Rim Impériysi we Islam dunyasi arisidiki jiddiy sürkilish netijiside sherq dunyasi Isalm bayriqi astigha, gherip dunyasi Xiristiyan bayriqi astida özlirining barliqini sürdürüp keldi. bolupmu Ottura sherqte Xiristiyan dinining nopuzining ajizlap, Islam dinining bash kötürishi, Italiydiki Rim sheherini Xiristiyan dinining merkizige aylandurup, bu qedimiy medeniyetlik awat sheherde muqeddes din we muqeddes kitaplar heqqide keng dayirilik izdinishlerning élip bérilishigha sewep boldi.M.k.5-esirlerde Italiye we Isapaniye qatarliq rayon we döletlerde Bible(Kona Ehde we Yengi Ehde)ning Yunanchini asas qilghan terjimiliri meydangha kelgen. Terjime qilinghan kitaplar buzulghan yaki buzulmighanliqini bilgili bolmaydighan derijige yetken oxshimighan arginallarni asas qilghachqa ularning ottursidiki periqler, zadi qaysisining rast qaysisining toghriliqi heqqide izdinip, toghrisini, rastini tépip chiqip, saxtisini chekleshning zörüriyitini tughdurghan. J.Patrerson Smythning“How We Got Our Bible“ dégen kitabida bildürilishiche, 5- esirdin kéyin Metbiening Yawropada omumlishishi bilen birge nopuzluq dep qaralghan Bible we Bible parchilliri resmiy rewishte neshir qilinishqa bashlighan. Bu kitablarning öz ichige alghan bölekler we mezmunlarda hel qilghili bolmaydighan müjimel meseliler bar bolup, bu ehwal étiqatchilar otttursidiki türlik ziddiyetlerni kücheytip, Qurani Kerimning rohi boyiche éytqanda Xiristiyan dini eqidisini chak ketken bir binagha oxshutup qoyghan.
Xiristiyan Dini jemiyetliri ming yillardin béri jimiqturghili bolmaydighan ziddiyetlik meselilerni küchining bériche yoshurup we uningdin özini qachurup, Xiristiyan dinning esli mahayitige bérip chétilidighan hadésilerni, nuqul halda „muqeddes kitaplar“ni asas qiliwalmay Muzika, Tarix, Arxilogiye, Étika, Pelesepe, Istitika, Pissixologiye we Edebiyat tereplerdin insan eqli arqiliq ish qoshulghan meniwi mehsulatlar asasida chüshendürishni tekitlep, Xiristiyan étiqatchillirining yüz prosentlik étiqat kirzisining ichige kirip qelishining , siyasiy we ijtimayi qalaymiqanchiliqlarning kélip chiqishining aldini élip, gherip dunyasining édiologiysini nahayiti zoruqush ichide tengshep turmaqta. Mundaqche qilip éytqanda bu din diniy xususiyettin alla burun yiraqliship, melum bir tereptin qarighanda, gherip dunyasining ( mengü étiqattin üstin turalmaydighan ) eqiliy pundamintigha aylinip qalghachqa, hazirghiche özining diniy xususiyetke toyunmighan mewjutluquni sürdürüp kéliwatidu.

Xiristiyan diniy chirkawliri öz ichidiki ziddiyetlerni amal bar siritqa anglatmasliq,dinning omumiy abroyigha chetilidighan eyiplerni sir saqlash we qutsal kitablardiki periqlerge esiliwalmasliq pirinsiplirini qobul qilishqan.shu melum bir nuchtidin sherqi we gherbiy dep atalghan chirkawlar arqa –arqidin Xiristiyan dinining bash orgini teripidin békitilmigen tarqilip yürgen, yaki texiche keng türde neshir qilinmighan Biblelerni tetqiq qilishni, neshir qilishni chekiligen.Rim watikani dunyada shinche köp Öz-ara perqliq Biblelerning barliqini jamaet aldida hergiz étirap qilmidi . emma sherq dunyasi bu xil arqa körünishtin pütünley xewersiz bolghini bélen, gherp dunyasi öz rayonodiki oxshimighan dewirlerde we her bir etnik topluqqa kélip oxshimighan derijide özgertiwetilgen yaki eslige sadiq bolunmay kelgen Bible heqqide bilidighanlar köp bolsimu, ular bu dinni din qilip tutup turush heqqide barliq eqlini ishqa sélip keldi. E. Von Dobschütz (a.g.md,b.579-615) ning qarishiche Rim watikani bashtin tartip, ular özliri békitip neshir qilghan, ( kitapning bashqa bölüliride xewerdar bolghinimizdek) Biblening pütünley hudaning wehisi ikenlikide we uning ikkinchi bir nusxisining mu yoqliqi heqqide ching turup keldi. Tewrat we Injilning wehi ikenliki ras, emma Tanach we Bible Tewrat bélen Injilning özi emeslikini biz ögünip öttuq.Xiristiyan popliridin George Every qtarliq bir qisimlar, peqet ottura esirde Biblege ayit bir qisim xata nersilerning neshir qilinghanliqini étirap qilishidu. Uning qarishiche bularning bir danisi Mopsuestali Teodorning yazghini bolup, u Hezreti Dawut Eleyhissalamgha wehi qilinghan Zeburdiki shierlarning, uning sürgündiki waqtida wehi qilinghanliqini sözligen.Yahudi nesillik Isak bin Yesusning (1501) teqwimide tilgha élinghan ipadilerdin, bu kitapning Hezreti Musa Eleyhisalamdin kéyinki bir zamanlarda yézilghanliqi anglitilghan. J.strachan, (a.g.md.,b314-318; Faruq Harman, a.g.e.,b211-212) de éytilishiche Yehudi alimliridin Ibin Ezra tewratning oxshimighan waryantlirida kechken ipadilerdin, bu kitapning Hezreti Musa Eleyhissalamdin hélila kéyin xatirlengenlikini ilgiri sürgen iken.

III
Isalm dinining meydangha kélishi Xiristiyan chirkawlirini Intayin sarasime ichige sélip qoydi.bundaq bolishining birinchi sewebi Islam dini peyda bolup 3-4 esir ötkiche bolghan ariliqta ular özlirining Quraniy Kerim arqiliq dunyagha ashkare qiliwetilgen ajiz tereplirini eqil, bilim we adem küchige tayinip tolduralmidi.Allaning Qurani kerimde bayan qilghan Tewrat we Bible heqidiki bayanliri waqit ötüp dewirlerning almishishi we tarixning yéngilinishi bélen Insaniyet ilim-pen möjiziliri arqiliq ispatlanmaqta.

Bügünki künde Xiristiyanlar eng qedimqi mukemmel nusxa dep saqlawatqan qol yazma halettiki Bible parchisi M.k. 1000- yilgha ayit bolup, bu kitapning M.k. 3-esirde köchürilgen bir nusxidin biwaste nusxilandurulghanliqi sözlen´gen bélen u heqte maddiy pakit yaki éniq bir yazma xatére yoq.bu heqte boliwatqan talash tartishlargha xiristiyan dunyasi éhtiyatchanliq bélen bilmeslikke sélish pozitsiysini tutup keldi.eger qedimqi nusxilar bar déyilgendimu ular Bible we biblege alaqidar bir birige oxshimaydighan ayrim parchilar bolghachqa teximu neshir qilghili bolmaydu. U parcheler, risaliler, mektublar peqet arxipxanilarda saqliniwatqan bolup, ularning alayidilikige qarap üch türge arishqa bolidiken.Birinchi: Térilerge orginal tilda xatérlengen parchilar(4),Ikkinchi: Orginal tilda bolmighan Süriyeche, Koptiche, Latinche …tillarda xatérlengen nusxilar(5),Üchünchi: M.k. 3- esirdin 5- esirgiche Xiristiyan rohanilliri teripidin yézilghan eserlerdin ibaret. Xiristiyan tiologliri hazirmu yoqarqi üch türlik materiyal menbiesi bélen tarqilip yürgen Bibleler we Qurani Kerimdiki Injil heqqidiki bayanlardin paydilinip Biblening eng toghra bir nusxisini(yeni Injilni) tüzüp(yézip) chiqish üchün tirishchanliq körsütiwatidu.
Dini jemiyetle bu ehwallarni tüzitishtin burun oxshimighan tillar we oxshimighan dewirlerdiki Biblelerning öz ara perqini étiqatchilardin mümkin bolghan derijide sir tutup, bu heqte ochuq ashkare ilmiy munazirilerning bolishini melum derijide cheklep kelmekte.

Islam dini dunyagha kelgendin kéyin, Miladi 7-esirlergiche bolghan Xiristiyanliq heqqide Ilgiridin dawamliship kéliwatqan Bes munaziriler téximu keskinléship, ayding bolmighan meseliler otturgha chiqishqa bashlidi. Chünki dinimizning qutsal kitabi Qurani Kerim tarixtin kéliwatqan dinlarni, peyghemberlerni, qutsal kitaplarni we muqeddes tawapgahlarni, chong weqelerni we ewliya enbiyalarni testiqlighuchi we Insaniyetke yol körsetküchi njatliq yoli süpitide nazil qilinip, Tewrat, Zebur we Injilning yiraq ötmüshi, ötmüshi we kélichiki heqqide rushen melumatlarni berdi. Dunyagha dangliq sherqshunas Goldziher Tanach we Bible heqqidiki problemlarni qesten bilmeske sélip, bu heqte toxtalghanda, Xiristiyanliq bir din süpitide ortigha chiqishtin burunqi Yudezim mezhepliri özliri qutsal dep qarighan kitaplar(Tanach)ni muqeddes bilip, bashqa mezhepler muqeddes dep qarighan qutsal kitaplar(Tanachlar)ni saxta dep kelgen édi. Xiristiyan dini dunyagha kelgendin kéyin Yudezimchilar mezhepliri Biblede yer alghan Tanach(kona Ehde)ning xataliri aldida, Yudézim mezheplirining qolidiki Tanachlarning xatalirining anche chong mesele emeslikini, bu kitabning teximu chong bir saxtisining dunyagha kelgenlikini éytishqanti, Islamiyetin ilgirki Xiristiyan rohanilliri bolsa del Yudezim rohanillirining yolidin méngip, özlirining notuqliri, teblighliri we mexsus eserliride özliri mensup boghan mezhep qutsal köridighan Bibledin bashqa Biblilerni saxta dep jakarlighan édi, dégen pikirlerni özining köz qarishi asasida sherhilep, Qurani Kerimni ilgirki muqeddes kitablar bélen bir orunda qoyup, Quraniy Kerimdiki muqedds kitaplar heqqidiki bayanlirini ilgirki diniy hadésiler bélen dogma halda sélishturup, islamiy dewetlerni mahayet tereptininkar qilghan bolsimu, uning édiysi Xiristiyan chirkawlirining qutsal kitaplar heqqidiki ajiz tereplirini toluqliyalmayla qalmay, muqeddes kitawimiz Quraniy Kerimning shan- shöhritige dagh tekküzelmidi.(6)

Meshur sherqshunaslardin Herishfield(Hrschfield) yudezimchilardin Qarayim mezhibidikilerning bezi qarashlirining Quraniy Kerimning qarashliri bélen ortaq ikenlikini ilgiri süridu. U yéne Qarayimlerning özliridin ilgirki Yudezim mezhipi hésaplanghan Hahamlarning tewratni burmiliwetkenlikini tekitleydighanliqini, Qarayim étiqatida teshebbus qilinghan bu teshebbuslarning Quraniy Kerim rohi bélen birdeklikini , Quraniy Kerimge Tewratning özgertiwetilgenliki heqqidiki bilimlerning Yudezimchilarning Qarayim mezhipining qutsal kitapliridin kelgenlikini otturgha qoyup, Qurani Kerimge bolghan dunya qarash jehette bir az ijabiy qedem tashlighan bolsimu, Quraniy Kerimdiki Allaning u qeder köp möjizilirige köz yumghan yaki diqqitini merkezleshtürelmigen.(7)

Bu heqte islam dunyasidiki bezi alimlarning qarishi bashqiche bolup, ularnin köp qimi Yudezimchilar mezheplirining biri bolghan Qarayimlarning etiqat chüshenchisining Islamning basqisi belen keyinki mezgilde meydangha klgenlikiniilgiri süridu. meselen: Teolog. Professor. Doktur. Shaban Quzghun „Sherqshunas Herishfieldning diqqitidin qachqan bu terepler heqqide aniliz élip bérish biz üchün paydiliq bolup, Qarayim mezhipi, Islamiyetning zori bélen kéyinki zamanlarda ortigha chiqqan Yudezim mezhipi bolup, bu mezhep ortigha chiqishtin burun Quraniy Kerim nazil bolup bolghan edi. Quraniy Kerimning bu mezhepning qutsal kitabi hésaplanghan Tanahtin hrqandaq bir nersini qobulqilishi mümkin emes. Hadése Herishfieldning eytqanlirining tamamen eksi bolishi mümkin, Qarayim mezhipi belkim Quraniy Kerimdin Istipade(paydilanghan) qilghan bolishi mümkin. Eger Herishfield toghra dep qarilip, Qarayim mezhipi ortigha chiqishtin burun, ular teshebus qilghan asaslar Islamdin ilgirki Yudézim mezheplirining qutsal kitapliridin yeni Tewrat we Zeburdin keldi dep qarisaq, u halda Herishfield janapliri Sherqshunas Goldziherni inkarqilghan bolidu. Chünki Goldziher ependi Tewratqa qarshi tunji tenqitning Quraniy Kerimdin kelgenlikini ilgiri süridu.Herishfield bolsa Tewratqa qarshi tenqitlerning Xiristiyanliqtin ilgirki Yudezim mezhepliri arisida bashlanghanliqini ilgiri sürgen bolidu“(8) dep qarap Ularning pikirlirini logikisizliq bélen yoqqa chiqarghan. Bizningche Goldziherning qarashliri Herishfield teripidin, ret qilinmaydu hem Qurani Kerimdiki Qarayimlarning Tanah kitabidiki oxshashliqning qurangha oxshap qelishi, Qarayimlarning Islamning tesirige uchrap, kitabini özgertkenlikinimu chüshendürmeydu. Eksiche Qarayimlar qutsal dep qarighan kitap Qurani Kerimde tilgha élingha Tewratning anche özgermey kelgen bir nusxisi bolishi teximu eqilgha uyghun.Ottura sheriqte Islamlihish yaki islamdin chiqip kétish meseliside Doktur Shaban Quzghun ependi eytqandek hadésiler bolup baqmighan. Eger Qarayimlar Islamning zorlishigha uchrighan bolsa Tanahni anche munche özgetip qoyush bélen meselidin qechip qutulalmayti yaki toluqi bélen Islamliship kétetti. Ularning qolida Quraniy Kerimge eng Yéqin bolghan bir parche Kitap yéni Injil/Tanah saqlanghan bolishimu mumkin. Chünki Quranda özgürip kétiwatqan yaki Özgertishke oruniwatqan étiqatchilar tilgha élinghan, Kitablarning qanchilik derijide saqlanghanliqi yaki saqlanmighanliqi heqqide tepsili bayan yoq. Biz bu yerde Qarayimlar Qutsal dep qarawatqan Tanahni Tanahning, dewrimizge nisbiten bir qeder toluq yétip kelgen Tewrat ikenlikini inkar qilalmaymiz. Dewrimizge nisbiten bir qeder toluq yétip kelgen Tewrat dégnlik u Quraniy Kerimde tilgha élinghan Tewrat dégenlik emeslikini unutmasliq lazim.

Qurani Kerimning emiliyetke uyghun bir shekildeiki Tewrat we Injil qatarliq kitaplar heqqidiki bayanliri Xiristiyan we Yudezimliqning ilgirkidek tarqilishigha tesir körsetti.
Janabi alla Qurani Kerim arqiliq mushriklargha, ehli kitaplargha we möhminlerge shu dewirdiki Buddist, Yudézimchi, Xiristiyan ehlining allaning iradisididin qandaq yiraqlap ketkenlikini, Tewrat we Injilning qandaq özgertiwétilgenliki we néme üchün Küchtin qalghanliqini oturgha qoydi.Hezreti Muhemmed Eleyhissalam allaning izni bélen esli dindin uzaqliship ketken Mekke we Medinidiki Yudest, Buddist we Xiristiyanlarnimu toghra dingha dewet qildi.Hezreti Muhemmed Eleyhissalam Mushriklarni hem Yudest we Xiristiyanlarni
Islamgha dewet qilghanda pakit süpitide otturgha qoyghini, Tanachning eslidiki Tewrat, Biblening eslidiki Injilge oxshimay qalghanliqi, Alla teripidin nazil qilinghan Qutsal kitaplarni xalighanche özgertip, xalighanche neshir qilinip ketkenliki, xalighanche mezhep peyda qilinip, muqedes kitaplar xalighanche oqup yürülgenliktin Kitap we Itiqatchilarning ottursidiki periqlerning chonguyup ketkenliki, bolushqa tegishlik nersiler yoq, yoq nersiler kirgüziwelinghan Yudest we Xiristiyanlarning qolidiki nechche yüz xil bir-biridin uzaqlap ketken Kitablarning allaburun Qutsalliqtin, ular din dep tonuliwatqan nersining Allaning néziridiki toghra dindin bekla uzaqliship ketkenliki, Ular Nijatkar dep toniwatqan kishining Allaning oghli emes peyghembiri ikenliki, ilgirki xatalarni tüzitish üchün Dinlarning ornigha Islamning, Kitaplarning ornigha Quranning, Peyghemberlerning Ornigha Muhemmedning kelgenliki, Islamning, Quraniy Kerimning we Muhemmedning kelgenliki Ilgirki dinlarni inkar qilish üchün emes eksiche u dinlarni testiqlash we etiqatchilarning xatalirini tüzitish üchün ikenliki qatarliqlarni jakarlashtin ibaret boldi.Hezreti Muhemmed Eleyhissalam Xiristiyan we Yudestlarni qayil qilmaq üchün waqitning ötishi bélen köpiyiwatqan Tewrat we Injildiki xataliqlarni, bu dinda saqliniwatqan emeliy meselilerni misalgha élish arqiliq, bu kitablardiki tuturuqsizliq we saxtiliqlarni küchimeyla aydinglashturup berdi.buning aqiwetide türküm-türküm Yudest we Xiristiyan jamaeti arqa-arqidin Islam bélen shereplendi.Hezrti Muhemmed Eleyhissalamdin Keyinkiler Quraniy kerimning yol körsütishi we Muhemmed Eleyhissalamning Métodi asasida Tanach, Bible we Quranni bir-birige aktip bir shelkilde selishturma qilish arqiliq étiqat meselilirini chüshendürüp, Islamning tarqilishi üchün keng yol hazirlidi.Islam eqidisining Quraniy Kerim we Hedis sheriplerge tayinip élip bérilghan teshebbusliri netijiside Nejran, Pelestin, Süriye, Iraq we Ejem qatrliq jaylarda yashawatqan yuquri qatlamdiki Xiristiyan we Yudest kishiler ashkare we yoshurun halette Islamgha kirdi we Islam üchün tillarda dastan bolghidek xizmetlerde boldi.
Hijiriye 3-esirdin kéyin bügüngiche islam eqidisining yéyilishi teximu muntizimliship, Islam dinining tarqilishini quwetleydighan Tanach bélen Biblening Qurani Kerim bélen munasiwetliri heqqide minglighan ilmiy eserler yézilishqa bashlighan.bu dewirde bashqa dinlardin chiqip musulman bolghan Ali b. Rabban et Taberigha oxshash küchlük Alimlar „Ed-Din ve´Devle“, „Er-Redd ale´n Nasara“ dégenge oxshash yüzligen kitaplarni yézip, Yudestlerning Tanach Bélen Xiristiyanlarning Bible Dégen kitabi heqqide Quraniy Kerimde éytilghanlarning heq we toghra ikenlikini bayan qilghan.(9)

Islam dunyasida Xiristiyan eqidisining yenlish terepliri heqqide Xiristiyanlar bélen yüzmu-yüz diyaloglar hazirghiche dawamlashmaqta we Xiristiyan dunyasini Islami eqidige dewet qilidighan xizmetler élip berilmaqta. Tarixtiki islami dewetlerning bezilliri mektup sheklini alghan bolup, uning meshhurraq bolghini Abdulla Ismayil El-Hashimining Abdulmesih Ishaq El-qindige yollighinidur. Bu mektub Islam dunyasida Quraniy Kerim we Hedistin qalsa Bashqa dindikiler(Xiristiyanlar)ni Islamgha dewet qilghan eng qimmetlik eser hésaplinidu.

Xiristiyan we bashqa gheyri dindikilerni Islamgha dewet qilidighan kilassik eserlerni yazghan alimlardin Juveynini(1085), Ghezzali(1117), El-Jaferi(1221) qatarliqlarning nami biz Uyghuistanliqlargha xéli tonush. Uningdin bashqa yene Ibrayim Müteferrika(1747), Haji Abdibeg(1886), Rehmetulla ependi(1888), Ishaq Xoja(1892), Sirri Pasha(1895), qatarliqlar bir qeder meshhurdur.

20-esirde Xelqimizning diniy étiqadini qoghdp qelishta we Xiristiyanlashqan Türki qewimlerni toghra yolgha dewet qilishta Abduqadir Demullam, Ismayil Ghspirali, Musa Jarulla we Rizayiddin pexridin qatarliq zatlarning ishligen xizmetlirinimu alayide tilgha élishqa erziydu.

Hezreti Muhammed Eleyhissalamdin bashlanghan gheyri musulmanlarni Islamha dewet qilish ishi bezide tinch yol bélen élip bérilghan bolsa bezide xelqimizning ichide ichkiy urushlarning kélip chiqishigha sewep bolup qalghan. Sultan Satuq Bughraxanning Yettesu, Qipchaq dalisi we Ediqut Dölitige qilghan herbiy yürüshliri bu rayondiki xelqlerning türlik dinlargha étiqat qilishtin ebaret chéchilangghuliqigha xateme bérip, étiqatni birlikke keltürishtin ébaret tereqqiyatqa uyghun tarixi wezipini orullighan bélen, din üchün élip bérilhan ichkiy urush netijiside xelqimiz eskeri jehettin ajizlap, qanche ming yilliq jasaritidin mehrum bolghan. Din oynushidighan nerse emes. Uninggha qilinghan bir qetimliq tenteklerche muamile bir yüksek medeniyet we bir qudretlik hakemiyetnimu chöktüriwetidu. Biz Uyghuristanliqlar Islam üchün az bedel tölimiduq. Bezi nersilerning ornini toldurush üchün ming yillap waqit ketti, bezillirini tolduralmaywatimiz. Din tegishtürishning milliy téragédiyimizning hazirghiche dawamlishishigha sewep bolup qalghanliqinimu unutmasliqimiz kérek. Bizning jenimiz Uyghur islam medeniyitining ichide. El-Farabiy(870), Ebinsina(980), Ebu Reyhan Bironi(?), Jalalidin Romi(?), Mehmut Qeshqiri(1008), Yüsüp Xas Hajib(1019), Exmet Yesewi(1090) we Nesridin Rabghuzi(1250?) qatarliq ellamiler gherip we sheriqtiki etiqatlarni tetqiq qilip, Islam dini heqqide özlirining ijabiy eddiylirini oturgha qoyghan. Ular bizge qarighanda némining eng toghra, némining xata ikenlikini téximu obdan biletti. milliy medeniyitimizdiki ular yaratqan engüshterler bizning meniwi dunyasimizni nurlandurup, hazirghiche bir millet bolup yashap kélishimizni meniwiy asasa bélen teminlep turmaqta.

_IZAHAT_______________________________________________________________
(1) Diatesseron- bir riwayettin qarighanda „Diatesseron“ dégen kitabni Tatianning éri Justinuous Yunanche yazghan bolup, Tatian uni qedimqi Süriyichige terjime qilghan iken.
(2) Isak Ibrahim Faris, Medhal ile´l- Ahdi´l-Mesihiyye´l-Evvel, Misir, Ernest R. Trattner, “Unravelling the book of Books”, New York, 1929, p.283(kitaplarning Kitabi heqqide izahat)
(3)E.Von. Dobschütz,a.g.md.,s.579-615
(4) Birinchi bölekke Engilizche „Biblical Manuscripts“dégen nam bérilgen.
(5)Ikkinchi bölekke Engilizche „Version“ dégen nam Bérilgen.Biblening Kona Ehde qismining orginal tili Ibrayche, Yéngi Ehde qismining orginal tili Yunanche bolup, Xelqaradiki eng Nopuzluq Bible tüzilgende Kona Ehde qismigha Ibrayche nusxisini asas qilmay M.k. 5-esirde St.Jerome Latinchigha terjime qilinghan, eslidikidin mezmun jehette köp periqlinidighan bir nusxa asas qilip Ibrayche nusxisini chekligen.
(6) Ignatz Goldziher- „Über Muhammedanische Polemik Gegen Ahl alkitab“, Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischen Geselschaft, XXXII, Leipzig, 1878,p.341-387 (Uyghurche terjimisi–Ignatz Goldziherning 1878- yili Germaniyening Layfizig shehridiki Sherqshunasliq jornilida élan qilinghan „Muqeddes kitablarni inkar qilidighan Islam“ dégen maqalining 341- din 387- bétigiche.)
(7)Hartwig Hrschfield—New Researches into the Composition and Exegesis of the Quran, Jewish Quarterly review, V.XIII; London, 1902.p.223(uyghurchisi—Hatwig Herishfeldning Yehudi Pesilllik jornilida 1902-yili élan qilinghan “Quranning qurulmisi we teblighi heqqide izdinish “ dégen maqalining V.XIII qisimliri, Londun , 223-betlerdin.
(8)Professor. Doktur Shaban Quzghunning Enqerede neshir qilinghan„Tört Injil“ dégen kitabining 91-,92- betlirige qaralsun.
(9)Ibrayim el-Hardluning, „et-Tewrat ve´l-Yehud fi fikri Ibn Hazim“, Hartum.1984-yil neshir qilinghan.

ENDE
18/05/2006

 

BESHINCHI BAP

Peyghemberlik We Muqeddes Kitablar

I
Xiristiyan dinining muqeddes kitabi Bible heqqide xiristiyan dunyasida „Bible“ demduq yaki „Bibliler“ demduq dégen talash tartishlar bar. Ularning bezillirining qarishiche Bible, Hezreti Isa Elleyhisalam zamanida nazil qilinghan (künimizgiche yétip kélelmigen) Injilni körsetse, bezillirining qarishiche Bible, Hezreti Isa Elleyhissalamdin kéyin Uning tört yéqin chariyasi terepidin perqliq bayan qilinghan tört türlik Bibliler(Gospels)ni körsütidiken. Islam alimliri we bir gruppa Xiristiyanlarning bu meselidiki qarishi ortaq bolup, perqliq tör Bibleni, Bible dégen bir nam bélenmu, Injil dégen nam bélenmu atighili bolmayduken we ularni Bibliler dégen toghriken. Chünki Bu kitapta Injil dégen bir bölek yoq bolghandin bashqa tewratqa, qedimqi Yawropa dinlirigha, hezreti Isa eleyhissalamning shexsiy hayati we uning sadiq murtlirigha we meshhür Xiristiyan rohanillirining Isa we Injil heqqidiki türlik hékayillirige salmaqliq orun bérilgen.
Xiristiyanlarning oxshimighan mez´hepliridiki bezi rohanillirining qarishiche, peqet ularning qolidiki Bible, Bible yazghuchilliri teripidin bir türlik ilahi ilhamning türtkisi bélen xatasiz yézilghan bolup, bashqa mezheplerning qolidikisi yalghanmish.
Bezi Xiristiyan Muxlislirining qarishiche Jizes hayat waqtida Injil dégen bir kitap nazil bolmighn iken, u ölüshtin awal birer muqeddes kitapni qaldurmighan iken. U ölgendin kéyin uning chariyaliri(xiristiyanche qilip éytqanda peyghemberler) uning ölüshtin awalqi üch yil ichide béshidin kechürgenlirini we xitap qilghanlirini éghizdin-éghizgha köchürüp sözlep, uning teblighlirini dawamlashturghanmish. Chariyarlar her terepke tarqilip Hezreti Jizesning ölümidin awalqi we kéyinki körgen-bilgenlirini, möjizilik weqelerni, alayide bolghan chong kichik ishlarni aghzaki anglatqan. (Chariyarlar Jizesning teblighini bashlighandin tartip taki uning ölümige qeder birge blghan sadiq murtlarni körsütidu.) uning murtlirining ichidiki bezilliri Jizes namiidiki diniy teblighlerning teximu yaxshi bolishi we kéyinki künlerde bu diniy dewetlerning üzülüp qalmasliqi üchün, Jizestin anglighan we bilgenlirini, xatérige élishqanmish.

Buningdin melum boldiki Xiristiyan dunyasi Injil atliq bir kitapning allaning wehisi bélen Hezreti Isa arqiliq nazil qilinghanliqini inkar qilmaqta. Hazir tilimizda Injil dep éytiliwatqan Bibleler Hezreti Isa Eleyhissalmgha biwaste wehi qilinghan kitap bolmastin, uning shagirtliri teripidin yézip qaldurulghan xatérilerdur.bular Quraniy kerimde tilgha élinghan Tewrat we Injil dégen wehi arqiliq nazil bolghan kitaplargha hergiz oxshimaydu. Alayide diqqet qilishqa tegishlik bolghini wehi qilinghan kitaplar bélen wehi qilinghan kitaplar heqqidiki herkim özi xalighanche yazghan xatérilerni perqlendürmek lazim.

Murtlardin Metta, Markos, Luka we Yuhanna teripidin yézilghan tört kitapqa yene bulargha ayit 23 kitap qoshulghandin kéyin Yéngi Ehdi dep atalmaqta.Xiristiyan dinidiki yüzligen ziddiyetlik meselilerning ichide, bu neshir qilinghanda oxshimighan mezmunlarda we oxshimighan namlarda neshir qiliniwatqan kitaplarning ortaq isim bélen atilish yaki atalmasliqi heqqide Xiristiyanlar téxi ortaq bir köz qarashqa kelmigen.

Islami menbelerdin qarighanda Injil quraniy kerimge oxshash bash axiri maslashqan, mukemmel bir pütün gewdidin hasil bolghan, allaning wehisidin ibaret bolup, kéyin uning esli orginali ghayip bolghan. Alla teripidin Hezreti Musagha we peyghember ependimiz Muhammet Eleyhissalamgha wehi qilinghan Tewrat we Quran Ayetlirining kéyinki dewirlergiche muhapizet qilinishi kebi Injilmu Isa eleyhisalamning hayatidin kéyin muhapizet qilinghan bolghiymidi? Eger undaq bolsa u kitap qeni? Bizge melum bolishiche Hezreti Isaning itiqatchilar arisida allaning wehisini tebligh qilghan waqti ilgirikinlik üch yil etrapida bolghan bolup, bu waqitta itiqatchilar iqtisadiy, siyasiy we türlik ijtimayi imtiyaz tereplerde özlirini we meniwiy hasilatlarni qoghdap qalalaydighan imkaniyetlerge ége bolalmighanliqi üchün, wehiler waqtida xaterlinip melum bir shekilde saqlinip qélish imkaniyitige ége bolalmighan bolghiymidi yaki heqiqiten hedisbelen wehi we kéyinkilerning xalighanche qisqartish we uzartish netijiside bügünki halgha kélip qalghan bolghiymidi, bu téxi sir péti turmaqta. Eger undaq bolghan bolsa Hazirqi Bibledin Injilni ayrimaq yaki ayrip tesewwur qilmaq Insan eqlige éghir kélidighan bir ish bolup, bu xuddi Quranni yoq dep qarap Hedislerdin Uninggha 100% oxshaydighan bir kitapni tepip chiqqangha oxshaydighan Insanning qolidin kelmeydighan bir ish. Belkim Qurani kerimning bezi parchilliri ghayip bolghan Injilning del özi bolup, Alla Özining ayetlirini shu xil shekilde qoghdap qalghan bolishimu mumkin.

Bezi Xiristiyan Rohanilliri miladidin kéyinki ikkiyüzinchi yillarda yashighan Papiyas we Ireneaus qatarliq xiristiyan muelliplerning qarishini desteklep, Tört injil tarqilishtin awal Xiristiyanlarning qolida Logiye (Injil) isimliq bir qol yazmining bolghanliqini, hazirqi Metta Biblesining U kitabqa asasen Girikche kéngeytip yézilghanliqini quwetleydu.

Bezi Xiristiyan alimliri Logiya dégen kitapqa anche ünüm bérip ketmeydu. Papiyasning melumatiche Metta bu kitapni Isa Eleyhissalam hayat waqtida Ibray tilida qelemge alghan iken. Logiyaning Hezreti Isagha kelgen wehi ikenliki bir qeder eqilge uyghun bolsimu, uning xiristiyan dunyasida anche diqqetke élinmasliqi ademde bir xil shühbe tughduridu. Emma Xiristiyanlar u kitap künimizgiche yétip kilelmigen deydu. Eger u kitap heqiqiten ghayip bolghan bolsa, Xiristiyan rohanilliri némishqa yene u kitap anche muhim emes dep qaraydu? Künimizgiche yétip kilelmigen kitapning muhim yaki emeslikini ular qandaqsige éytiyalidi? Démek kitap bir yede saqliniwatqan bolishimu mumkin.

Xristiyan alimliri Tört Bible yézilishtin awal Logiya atliq bir ana kitapning bolghanliqini, u kitapning Injilning esli nusxisi ikenlikini, bashqa nusxillirining shu kitab asasida kéyin yézip chiqilghanliqini étirap qilishidu. Undaq bolsa Biblediki Allaning ayetlirini alla qoghdap qalidu, héchkishi özgertelmeydu dégen mezmundiki ayetlerni qandaq chüshendürish mumkin? Suat Yildirimning 1988-yili EnqErede bésilghan „Xiristiyanliqqa ayit menbeler“ dégen kitabida Yoqarqi qarashni tekitligüchilerdin Lessing Tört Bible yézilishtin awal heqiqiten Injil dégen bir kitapning bolghanliqini, uning tilining Aramiche ikenlikini, tört kitapning Logiye heqqide Tört chariya yazghan hedis xarakterini alghan kitaplar ikenlikini ilgiri süridu. Xiristiyan alimliridin J.G. Eichhonmu Logiyening barliqini tilgha alidu, J.Wellhausning qarishiche Markos atliq injil del Logiya dégen kitapning özidur. Uningche Markos Aramiche Xatirlengen bu kitabi Muqeddesni kingeytip we bashqa terkiplerni qoshup, Gérikchigha terjime qilghanmish. Uning qarishiche yene Metta we Luka Bibleleri Markosning gérikchige özgertip terjime qilghan kitapliri asasida yene ish qoshup, kengeytip we qisqartip yézilghan nusxilarmish. Yene bezi Xiristiyan alimliring qarishiche Logiyedein eng awal paydilinip Bibleni yazghan kishi Markos emes Mettamish. Yene teolog L.waganay esli nusxidin tunji paydilanghan kishining Markos ikenlikini testiqlash belen birge, markosning terjime jeryanida Petrusning wezliridin paydilanghanliqini tilgha alidu.Lukka bélen Mettaning kitapliri Markos we Petrosning wez- nesehetliri Injil ayetlirige arlashturiwetilghen Gérikche nusxa asasida yézilghan kitapken. Wehini qandaqmu kéngeytip yaki qisqartip yazghili bolsun. Eger undaq bolsa bu qandaq wehi bolidu. Sözley dése gep jiq dégendek Xiristiyanlar özlirining bu mentiqisiz oydurmisini Jizes bir xudadur, uning 12 shagirti we shagirtlardin kéyinki xiristiyan alimliri peyghembermish. Ularning esli bibledin parchilarni chiqirewetip we parchilarni qoshqanliqi wehimüsh. Qarang alla hemini körüp turghuchidur, u eger bir nersini özgertishni xalisa sewebini sözleydu, Xiristiyan Xudasi we „Peyghemberliri“ning birsining yene birsidin xewiri yoqtek qilghan „wehiliri“ ularning wehisining arqisida özliri étirap qilghan bir türlik salayetiki xudaning yoqliqini ispatlap turmaqta.

Derheqiqet Biblelerde allaning Hezreti Isagha wehi qilghan ayetliridin buzulmighanliridin birqanchini tapqili bolidu. Bible we chariyalarning Xaterilliride Injil tilgha élinghan parchilarning barliqinimu nezerdin saqit qilishqa bolmaydu. Undaq yerlerde Isa Eleyhissalam heqiqiten allaning resulidek Injildin wehez éytidu. Meselen: Biblidiki Yehya Eleyhissalam heqqidiki bayanlargha qaralsun. Biblediki bu böleklerde Jizes (Isa) bir resulning salayitide Allaning Injilini tebligh qilidu. Xiristiyanlar bolsa buninggha köz yumup, uning wehi tüsini alghan teblighlirining heqiqitini étirap qilishtin özlirini qachuridu.ularningche Jizes(Isa) dada xuda bilen bir gewde yaki oxshash bir mewjutluq bolghini üchün Xudaning wehisi emeliyette Jizesning wehisidur. Undaq bolsa Hezreti Isa némishqa Allani we Allaning muqeddes kitabining ismini peyghember salayitide tilgha aldi. Eger Jizes Ilahliq mertiwiside bolsa Biblediki „ Jizes Allaning Injilini tebligh qiliwatatti“ dégen jümle „ Alla Allaning injilini wehez étiwatatti“ dep bayan qilinghan bolatti. Emdi bu ehwalda Isaning Alladin mertiwesining töwenliki, Uning wehini alladin élip özige oxshash yaritilghuchilargha tebligh qiliwatqanliqi ayding bolidu. Biblede dada Ilah we bala Ilah dégen kelimidin bashqa Ilahning balisi we dadisi barliqi heqqide héchqandaq bir bayan yoq. Bu yede peqet Jizesning yaritilghuchi, resul, insan ikenliki, tek Allaning bolsa uning yaratquchisi we uninggha möjizilerni ata qilghuchi ikenlikige ayitla tepsilatlar orun alghan. Jizesning bala xuda, Allaning dada xuda ikenliki heqqidiki bir qatar tuturuqsiz epsaniler Yunanliqlarning qedimki epsanilliridin kelgenlikini biz ilgirki baplarda bir qétim tilgha alghan éduq.

Hezreti Isa Eleyhissalam Yehudi ailiside dunyagha kelgen bolup, u Yehudi millitining qayide-qanun we örpi-adetliri asasida ösüp yétilgen. u Muqeddes kitaplardin melum bolishiche Yehudilarning eneniwiy tiradétsionlirini toluq chüshengen halda meydangha chiqidu. U eyni dewirdiki Yedestlar kütiwatqan bir nijatkarning qandaq alamette bolidighanliqi heqqide éniq chüshenchke ége idi. U perqliq tört Biblening biri bolghan Markosta éytilishiche, özining peyghemberliki heqqidiki xewer Alladin yétip kelgende, özining del étiqatchilar saqlawatqan resul ikenlikini jakarlap otturgha chiqqan édi. Uninggha peyghemberlik nésip qilinghada kishiler uningdin: “ sen alla bizge wede qilghan Messimu yaki Ilyasmu, we yaki Yahyamu? „ dep sorighanda , u özini Allaning peyghemberlirining nam-emeli bolghan Mesih ( Xush Xewer élip kelgüchi) dégen shereplik nam bélen tonushturghan.(1) Quraniy kerimde bolsa Meryem oghli Mesih dégen nam bélen isimlandurilip, heq din üstide talash tartishqa chüshüp qalghan Yudestlargha peyghember qilinip ewetilgenlikini bayan qilidu.(2)

Din Tetqiqiatidin qarighanda muqeddes kitaplarda tilgha élinghan peyghemberler özlirining ulughliqigha qarap birqanche derijige ayrilidu. Ular Mesih, peyghember, Resul, Nebi, elchi we bashqilardur. Yudist din tetqiqatchillirining qarishiche Mesih derijisidin téximu töwen bolghan Nebilergimu Alla teripidin muqeddes kitap nazil qilinghan iken. Kitablardin melum bolishiche Hezeti Jizes deslepte Tewratni testiqlughuchi süpitide, u Kitaptin arqimu-arqa tebligh qilidu. Tewrat heqqide hich nerse bilmey turup, u arqiliq Insanlarni meghpiretke dewet qilish mumkun emes. Undaq bolghanda Hezreti Jizesning Hezreti Musaning Tewratni qandaq muhapizet qilghanliqi heqqide bilidighanliri köp bolishi mumkin.undaq ehwalda Hezriti Isaning Alladin kelgen wehilerni xatirletmesliki mumkin emes. Bezi Xiristiyan Rohanillirining qarishiche Mesihdin derijisi töwen peyghemberlerningmu kitabi bolghan yerde mesihningmu kitabi bolishi kérek iken. Undaq bolsa u kitap qéni? Eger muqedds kitaplarda éytilghandek bolsa, Isaningmu bir kitabi bar bolghan bolishi, u kitap bashqa kitaplargha qarighanda töwenrek orunda emes, yüksek, teximu qimmetlik we mukemmel, hechqandaq xatasiz bolishi kérek idi. Bir tereptin Jizesni nijatkar derijisige kötürüwelip, uning tilgha alghudek bir muqeddes kitapqa ége emeslikini sözlise uninggha kimmu ishinidu? Mesih dimek Elchi, Islihatchi we buzulghan dinni tüzetküchi dégenliktur. Xiristiyanlarning déyishiche Jizes“ Men Mesih we Xudaning oghli bolimen, ilgirki we kéyinki gunahlani epu qilip Insanlarni qutqazmaq üchün keldim“ deydiken. Bu yerde uning qaysi sözni qilip qaysi sözni qilmighanliqi heqqide birnerse déyelmeymiz. Emma Mesihning kelgenliki, tarixtin, eyni dewirdin, kelgüsidin xewer tarqatqanliqi rast, lékin uning éyitqanliri eynen xatirlengen, uning wehi sheklide éytilghan teshebbuslirigha üstimu-üsti chüshidighan buziwetilgen we özgertiwetilgen nusxisi bolmighan birer kitap yoq.

Bu yerede bizning bileleydighanlirimiz beqet Bibledin kelgen Jizes heqidiki Xewerlerge qarighanda Quraniy Kerimdin kelgen Hezreti Isa heqqidiki xewerler téximu kishini qayil qilidu, teximu samawiy dinlarning tüp alayidilikige mas kélidu. Bible Jizesni xudaliq tereptinmu we peyghemberlik tereptinmu ispatlashgta problimatik zidiyetlerge toyunghan bolup, Quranning Xiristiyanliq we Hezreti Isa heqidiki bayanlirining toghriliqini aptomatik bir shekilde ispatlaydighan eng köngüldikidek quralgha aylinip qalghan. Eger Xiristiyan dunyasi Quraniy Kerimdin Biz Bibledin bayqighan sanap tügetkilimu bolmaydighan ziddiyetlik meselilerdin birerni ming yillardin béri tapalighan bolsa Alla yoqalmaydighanliqigha, özgertiwetilmeydighanliqigha 100% garanti qilghan Qurani kerimge üzil késil ziyan salalmighan teqdirdimu Islam itiqatchillirining diniy chüshenchillirige xéli zor derijide buzghunchiliq qilghan bolatti. Emma Alla her zaman shirik keltügüchiler terepte emes, heq din tereptikiler terepte turup, özining tash yaki polatqa emes qeghezge yézilghan ayetlirini sheytan we dinsizlarning özgertiwetishi we yoq qiliwetishidin qoghdap kelmekte we Qurani Kerimde ming yillar awal bergen wediside turup étiqatimiz bostanliqigha quyash nuri chüshürüp turmaqta.

Eger Jizes Xiristiyanlar éytqandek tengri derijisidiki möjize we karametlerge usta Bir adem bolghan bolsa Bir kitabni xatirlen dep yoqtin bar, yoqal dep bardin yoq qiliwiteleyti we dinni tebligh qilghanda yehudi enenilliri we Tewrattin he dése misallar keltürüp sözlimigen bolattti.yaki özi nazil qilghan kitapni özgermes qanun shekilde qanche ming yillap qoghdap kelgen bolatti. Démekchi bolghinimiz u we uninggha alaqidar ishlardin biz uning Ilah emes peyghember, hetta eng yoquri mertiwidiki peyghembermu emes bir Mesih ikenlikini üginimiz. Eger Jizes Xiristiyanlar éytqandak heqiqiten Xuda bolghan bolsa u özi yaratqan bendilerning aldida u qeder köp passip haletke chüshüp qalmighan blatti. Hemmidin kishini oygha salidighini uning özini Insaniyetning zaman axirghiche bolghan yétekchisi dep jakarlighanliqi we özi kishiler arisidin ketkendin kéyin Insanlargha yétekchilik qilidighan bir Qanun (kitap) qalduralmighanliqi yaki qaldurghan teqtidimu u qanunni ilahi iradisi bélen qoghdap qalalmighanliqi. Undaq bolghanda u ölgendin qiyametkiche, u qutulduriwalmaqchi bolghan Insanlargha néme yitekchilik qilidu. Bible heqiqiten shundaq bir möjizilik kitapmu yaki ghayip bolghan U kitapning Özi Quraniy Kerimmu?! Démekchi bolghinimiz Uning Xiristiyanlar Xuda dewatqan bir shertni orunlash u yaqta tursun hetta peyghemberlik derijisidimu Mosa, Dawut we Muhemmet eleyhissalam derijiside emeslikige eqelliy bir misal bermektin ibarettur. Eger u heqiqiten Biblede we Xiristiyan étiqatida eytilghandek bir ilah derijiside möjizilerge ége bolghan bolsa u möjizilerning biri, uningdin Qurani Kerimge oxshash echqandaq bir waryanti bolmighan, özgertip we bashqidin yézip chiqili bolmaydighan, hetta bu kitap nazil qilinipmu ming yillardin kéyin herqandaq bir tereptin inkar qilghili bolmaydighan, insaniyetning pikiri we téxnika jehettiki izdinishlirige ilgham béreleydighan bir haletni özige mujessemligen bolishi kérekti. Eger Bible Qurani kerimdek halaette bolup, bügüngiche yétip kileligen bolsa, Xiristiyan dunyasining Biblini qoghdap qélish üchün körsütiwatqan u qeder köp tirishchanliqisizmu bashqa dinlar mewjut bolalmighan bolatti. Shundaq turuqluq bashqa dindikilerning islamgha tutqan qarighularche inkar qilish pozitsiyesi kishini ejeplendüridu.

Ularningche bu dindiki Xuda, Peyghember we wehi heqqidiki qarashlar bashqa dindikige oxshimasmish. Ularning bashqa din dégini Yudezim we Islamni körsetken bolup, Biblening birinchi qismigha Gospelni (yéngi Ehde)ni kirgüzip turup, we Jizesning Hayat chéghida Tewratttin tebligh qilghanliqini étirap qilghan turup we Xiristiyan etiqadini chüshendürüshte Islami métodlarni keng külemde oghurluqche qollanghan turup yene özlirining diniy mewqesidin küchlük tarixi asasqa ége bolghan Quran bélen Tewratni qara qoyuq inkar qilidu.

Yohanna yazghan Biblide Jizes“ Men dadamda, dadam mende „(3) deydu. Buninggha qarighanda xudaning oghli Jizes eyni waqitta xudaning özidur, yaki xuda özi yaratqan bu yaralmishning ténididur. Xiristiyanliqtiki herqandaq bir kishige analiz qilishqa qiyin toxtaydighan dada xuda, bala xuda, muqedes roh dégenlerning néme ikenlikidin ébaret mentiqisizliklerni chüshendürüsh üchün xiristiyan rohanilliri insaning ijadiyiti bélen wehini, pen adimi belen peyghemberni, peyghember bélen étiqatchini, étiqatchi bélen Xudani idiyalistik bir shekilde arlashturup eqliy yekün chiqirishqa orinidu.

Hazir qolimizda bar bolghan Biblelerdin qarighanda Jizes (Isa) Allaning Oghlidur. Ejeblinerlik bolghini ularning neziridiki bu bala xuda dadisining, muqeddes rohning we öznining birikmisidur. Undaq bolghanda Dadimu xuda, ogholmu xuda we Muqeddes rohmu xudadur. Ularning éytqan xudani chüshendürüshtiki bu mitodi milyonlap ziddiyetlik meselilerge toyunghan bolup, estayidil izdengen ademge buningdiki heqiqi mahayetni anglimaq asan. Chünki izdinish jeryanida Biblediki pen we din bilen chüshendürgili bolmaydighan undaq bir qarash Biblilerning özi teripidin inkar qilinip baridu. Heqiqetning bu teripini xiristiyan étiqatchilliridin sir saqlash ishini üstige alghan Xiristiyan jemiyetliri, dinlar ottursida dostluq qérindashliq shekillinip qélishning aldini élish üchün jénining bariche Xiristiyan dinining bu jehettiki ajizliq tereplirini yoshurushqa eqil we maliye serip qilip özliriningkini toghra körsitishke jénining bériche tirishchanliq körsetmekte.

Yohanna yazghan Biblide Jizes“ Men dadamda, dadam mende „(3) deydu. Buninggha qarighanda xudaning oghli Jizes eyni waqitta xudaning özidur, yaki xuda özi yaratqan bu yaralmishning ténididur. Xiristiyan rohanillirining qarishiche Jizesning shagirtliridin tartip hazirghiche bu din heqqide tetqiqat élip barghan web u dinni tebligh qilghanlarning hemmisi peyghember bolup, ularning bu din heqqidiki qarashlirining hemmisi xudaning ulargha yetküzgen wehisidur. Undaq bolghanda bu xuda bir mesile heqqide oxshimighan ademge oxshimighan dewirlerde oxshimighan mezmunda sözleydighan, ilgirki gépide turmaydighan, dawamliq özgürep turush éhtimali bolghan bir xudadur. Xiristiyanliqtiki herqandaq bir kishige analiz qilishqa qiyin toxtaydighan dada xuda, bala xuda, muqedes roh dégenlerning néme ikenlikidin ébaret mentiqisizliklerni chüshendürüsh üchün xiristiyan rohanilliri insaning ijadiyiti bélen wehini, pen adimi belen peyghemberni, peyghember bélen étiqatchini, étiqatchi bélen Xudani idiyalistik bir shekilde arlashturup eqliy yekün chiqirishqa orinidu.

Xiristiyanlarning Hezreti Isaning Tewrat we Qurani Kerimge oxshaydighan birer heqiqi wehi yoli bélen nazil bolghan bir kitapni qalduralmighanliqini, heqiqi étiqatchilar herqanche küchigen bilenmu qobul qilalmaydighan, özlirige paydiliq bir shekilde chühendürgen nezeriywi sistémisi bardur. Ularningche Jizesning (Xuda yaki xudaning Oghli) ölümidin kéyin uning sadiq murtliri yeni uning sözlirini, ish heriketlirini, möjizilirini ölchem qilip turup, uning diniy eqidisini yürgüzgenmish. Jizes béjirelmigen muqeddes kitabni kéyinkilerge qaldurush ishini ilahiy ilham yésaplangha wehi yoli bélen uning shagirtliri ada qilghanmish. Xudadin kelgen Ilham ularni herqandaq bir xataning sadir bolup qélishidin saqlighanmish.
Undaq bolsa Eger ular éytqan Xuda heqiqiten Xuda, Ular éytqan Resullar heqiqiten peyghemmber, Ular éytqan Kitap heqiqiten wehi bolghan bolsa, Bügünki bu perqliq Biblelerning wehi qilghuchilliri qanche? Mehbut némishqa U shagirtqa bir xil bu shagertqa bir xil wehi qilidu? Bu bir yürüsh burmiliwetilgen we xalighanche ish qoshuwetilgen peyghember we kitaplar heqqide Quraniy Kerimde qaysilliri tilgha élinip qaysilliri tilgha élinmighan? Es-hushi jayida bir adem bu ikki dinda muqeddes dep qariliwatqan kitablarni oqughandin kéyin öz yaratquchisini inkar qilmaydighanla bolsa toghrisidin birni talliwalalaydu.

IZAHAT
_______________________________________
(1)Bible-Markos—–8:27
(2)Qurani Kerim, Al-Imran 45-49
(3) Bible, Yohanna, 14:11

ENDE

26.05.06

 

ALTINCHI BAP
Pen Bélen Xiristiyan Dini Arisidiki Ixtilaplar

Qedimdin tartip medeniyet merkizi bolup kelgen Sherqi Türkistan jahalet dewrige kirgen 16-esirlerdin keyin Yawropada medeniyet oyghunush dewri bashlandi. Beziler bu hadesini bu rayon xelqlirining diniy etiqad tereplerdiki alayidilik we nuxsanliri arqiliq chüshendürüshke orunmaqta we xelqimizning pikir yolinishide biz üchün tamamen paydisiz bolghan bir qatar edilogiylik kirzislarning meydangha chiqishigha sewep bolmaqta.

XVI esirlerde Biz merkizi asiyaliqlar, jümlidin Uyghurlar yawropaliqlar 1400 yildin beri yashap kelgen diniy jahalet ichige kirip qalghan bolsaq, ular diniy we penniy islahatlar arqiliq özlirining meniwiy dunyasini pakizlap, parlaq bir medeniyet dewrige qedem qoyup, pütün insaniyet dunyasida zil-zile peyda qildi.XVI esirning aldi keynide xiristiyan dunyasi Italiyediki merkezi chirkawni nuxta qilip, siyasiy jehettie tarqaq, chuwalchaq, iqtisadiy jehette xaniweyran, Ijtimayi kirizisqa tolghan halette turiwatatti. Xiristiyan dini maarip we medeniyet ishlirini monopol qiliwelip, jahaletpereslikni terghip qilip, xelqni nadanlashturup, siyasiy hökmaranlarning menpeeti üchün xizmet qildi. Xiristiyan jemiyetliri ilim-pen we medeniyetni bidietlik dep qarap, bilim ügenmeslik ixlasmenlikning anisidur deydighan teshebbusni otturgha qoydi. Papa Girigoriy(590-604)ning telimati bélen étiqatchilar nahiti köp qedimiy kitaplar saqlanghan Rum Kütüpxanisini köydüriwetken.ular yene chirkawlarning küshkürtishi bélen tire qeghezlerge, tash we yaghach parchillirigha yézilghan qedimqi qolyazmilarni qirip öchürüp, uning üstige özliri toqup chiqqan diniy hekayilerni, munastir yilnamilirini xatirligen.

U dewirlerdiki xiristiyan dini xuddi wetinimizde XIII esirdin XIX giche höküm sürgen sopistlargha oxshash qiyametni, jahaletpereslik we zahitliqni terghip qildi. Ular riyal dunyani jinayet dunyasi dep qarap, riyalliqtiki rahet-paraghettin waz kéchip, öz nepsini yighqandila baqi dunyada menggülik hayatqa erishkili bolidu dep qarayti.ularning bundaq qilishtiki meqsidi kishilerni riyal dunyadiki maddiy turmushqa sel qarap, hayat müshkilatlirigha itaetchanliq belen bash egip, razimenlik bélen öz teqdirige razi bolush, milliy zulum we mustemlike bolushni allaning teqdiri belen orunlashturulghan dep oylaydighan haletke keltürüsh üchün idi. Diqqet qilsaq ular ottursidiki rushen baghlinishni körüwalalaymiz. Ularning her ikkisi teriqet hemmidin üstün turishi, bilim étiqatqa boy sunishi, pelesepe ilayetke boysunishi kérek dep qarap medeniyetning tebéiy tereqqiyatigha tosqunluq qildi. Cherkawlar xuddi eyni dewir Islam sopistliridek jahaletpereslikke destek bergenliktin
Eyni dewirdiki yawropaning meniwiy tereqqiyati bir izda toxtap qalghan edi. Bu waqitta xuddi wetinimizdikige oxshash maarip cherkawlar üchün xizmet qildurilatti.mektepler bizde jamelerde échilghandek yawropada cherkawlarda echilatti. Dindarlar oxshashla deris bérish hoquqini kontrul qiliwalghan bolup, ötülidighan dersler ilahyetchiler teripidin tüzüp chiqip bikitilgen muqeddes kitaptin ders berishtin bashqa Girammatika, Logika, Hésap, Geométiye, Astronomiye qatarliq dersler ötületti. Bu deslerde asasen muqeddes kitaplarni yadilash, natiqliq senitini meshiq qilish, weez éytish, etiqatqa ayit nersilerni logikiliq ispatlash, diniy bayram künlirini hesaplap chiqirish, we yultuzlarning herket yülinishige qarap ilaghning ulughliqini chüshendürish qatarliqlar ügitiletti. Dersler bizde erepche ötülgen bolsa yawropaliqlargha latin tilida ügütiletti. Del Yawropaliqlarning bizdin perqlinidighan yeri yoquri qatlam kishilliri dindin xali mekteplerni echip, özlirining perzentlirige bashqa mekteplerdiki derislikke oxshimaydighan dersliklerni tüzüp, öz ewlatlirigha awam puqralarni qandaq idare qilishni, chong siyasiy meqsetlerge qandaq yétishni we heqiqi ilim-pen qanuniyetlirini ügetken. Uningdin bashqa at minish, su üzüsh, neyze etish, qilichwazliq, ow owlash, shaxmat oynash, yéziqchiliq qatarliq eskeriyet we siyasetke ayit derislermu qoshumche qilinghan. XI esirdin keyin yawropaliqlar upuq siziqining nérisida yingnining uchidek aqirip körüniwatqan bir nurni körüp qaldi. Bu bolsimu islam dunyasidiki medeniyet oyghinish dewri edi.her bir medeniyet özige melum bir dinni arqa körünüsh qilish teqdiridin mustesna bolmighanliqi üchün, yawropaliqlarning bu medeniyetni ügünishi dindin mustesna bir maaripning bolishini teqezza qilatti. Undaq bolishi islam eqidillirining radikal Xiristiyan eqidilliri teripidin ret qilinishqa alaqidar idi. Bir qanche qétimliq ehliselip yürüshi sherq belen gheripning ottursidiki ming yillap dawamliship kelgen qarangghu we qelin perdini nipizlitiwetti.yengi echilghan soda yolliri we xelqara qatnashning üzlüksiz tereqqiyati medeniyet tereqqiyatini ilgiri sürüp, yéngi maaripning jush urup rawajlinishigha türtke boldi.Eng desliwide Italiyede dindin ayrilip chiqqan Boluniye Qanun Mektiwi quruldi.uningdin kéyin yeni XI-XV kiche gherbiy yawropaning herqaysi jaylirida Faris Uniwérsitéti(12-esir), Oksiford Uniwérsitéti(1168-yili); Kémbirij Uniwérsitéti(1209-yili) qatarliq aliy mektepler keyni-keynidin quruldi. Biz Uyghurlar taza ajizlishishqa qarap yüzlengen yeni Seyidiye Uyghur döliti zeyipleshishke qarap mangghan 1500-yilgha kelgende bizning Uniwersitétlar taqilip, Yawropada 65 Uniwersitit qurulup bolghan idi.

Uniwersitetlarda tetqiq qilinidighan penler din dersliri belen cheklinip qalmay pelesepe, qanunshunasliq, meditsina, ximiye, biologiye we edebiyat-senet penlirimu oqutilidighan boldi. Oqutquchilarning penniy sapasi barghanche tereqqiy qilip, dindin ayrilip chiqqan, dinnimu bir elim qatarida tetqiq qilidighan halet shekillendi. Bu tereqqiyattin iztirapqa chüshüp qalghan xiristiyan etiqatchilliri jenining beriche bu yengi maarip endizisidiki Uniweritetlarning rehberlik hoququni changgiligha kirgüziwelishqa orundi.Chirkawlar Ilim-penni musteqqil tetqiq qilidighan meripetperwer oqutquchilargha ziyankeshlik qilip, insaniyet medeniyitining tereqqiyatigha üzlüksiz ziyan selip keldi. Faris Uniweritetidiki Professor Abelyar(1079-1142) Xiristiyan dinining xurapatliq belen tolghan aliy nopuzigha qarshi chiqip, Ilim- penning küch qudiritini tekitlep, penniy maarip nezeriyesini otturgha küchep atqanliqi üchün, cherkaw teripidin bidetchi dep qarilip, eserliri pütünley köydürülup, teqip astigha elinghan.

Chirkawlar bundaq bir medeniyet qirghinchiliqini elip bérishta bir yürüsh tereqiyatqa qarshi pelesepilining bash kötürishige sharait hazirlap bergen. Bu xil pelesepe mederis pelesepisi dep atalghan bolup, u hökümet terepning xelqni basturush we pikir erkinlikini cheklesh ehtiyajini qandurup, uning nigizi xiristiyan dinining eqidilliri we bu ziddiyetke tolghan eqidilerning perez we tesewwurgha tayanghan haldiki pelesepiwilweshtürülgen nezeriywiy sistimisi edi. Awgustin(354-403) eyni chaghdiki popchiliq pelesepisining atisi idi. Xiristiyan ruhanilliri bu pelesepe arqiliq ewij eliwatqan bidetchilik maaripigha qarshi chiqti. Bu pelesepe yawropa quruqluqida 8-esirdin 11-esirgiche bolghan jahalet dewrige saye tashlap turdi. Meselen, medris pelesepisi ilahyetchilikni teximu idiyallashturup, xiristiyan dinidiki pirinsipal meselilerni asasiy yadiro qilip, xiristiyan dini bélen hech alaqisi bolmighan Aristotil pelesepisidin formal logikini dogma halda ajritiwelip, pikirlirining toghriliqini ispatlashta qara qoyuq paydilandi.uning wekilliri emeliyet we tejiribini qayrip qoyup, özliri toghra dep qarighan diniy eqidilerdin muhakime arqiliq bilimsiz ademlerning közini boyaydighan natoghra yekünlerni chiqiratti. Ular toyunmay kelgen xiritiyan diniy eqidillirini nizamlashturiwelish we nezeriye derijisige kötüriwelish üchün alem we kishlik hayat heqqide pendin xali eksiyetchi bir yolni gherip ediologiysige yétekchi qilshni xalayti. Ular eqliy hadesilerni jenining beriche inkar qilghan bélen özlirining ilahiyet qarashlirini kem kütsiz qilip körsütish üchün eqilge we sap dinlargha ayit islamiy bilimlerge beyiet qilishatti, buni adettiki ademlerning kallisi arqiliq biliwalghili bolmayti..ularning meshur wekilliri xiyali „Injil“ kelimisini keship qilip, Biz kitapning bash qismida tilgha alghan xataliq we ziddiyetlik meseliler bélen toyunghan injilni bilim we pelesepe belen perdezlep, Xuddi Quraniy kerim heqqide sözlewetip, söz kontikisida kelgen Quran dégen namning ornigha Bible dégen sözni desssitip ish elip beriwatqandek tuyghu bérishetti. Ular kitablirida, derisliride, nutuqlirida „ Bible“ dep atalghan ajayip bir mukemmel kitapni eghizidin chüshürmeyti. Ular sözleshke tili adetlinip ketken u xiyaliy kitapni, we u kitap heqqide meshhur poplarning yazghanliri we notuqlirini heqiqet, menggülik özgermeydighan nerse, dep sepsetilerni toqup chiqip, kishilerning héch kalla ishletmey turup, shertsiz bu eqidilerni qobul qilishini teshebbus qilishatti. Bu pelesepe Xiristiyan dini eqidichilikining jéni bolup, uning eqilni chetke qaqmaydighan yéri, din heqqidki munazire we tetqiqatlarda özliri yol qoyghan dayiride, özlirining diniy mewqesining toghriliqini ispatlap bérishke küchining bériche ilim ademlirige ilham bérishtin bashqa ish emes idi.

Mederis pelesepisini küchep terghip qilghanlar dunyadiki nopuzluq dinlarda bash kötürgen radikal iddiylerni nezeriywi pirinsip qilip, eqil arqiliq eqliylikni chetke qéqip, özlirining izdinishliride din we pendin uzaq bolghan bidiet meselilerni bimene shekilllerde talash-tartish qiliship insaniyetning eqil közini kör qilghandin keyin meqsetlirige asan yeteleydighanliqini tesewwur qilishqan edi. Ular heqiqetni bilip tursimu, rengwazliq qilip, dayim kishilerning diqqitini“ jennettiki etre gülning tikini barmu yoq? „ ,“Perwerdigar özi kötürelmeydighan sheyini yaritalamdu?“ ,“Perishtiler néme yeydu? „ ,“sheytan erkekmu chishimu?“,“ Tuxum awalmu chöjimu? „ ,“bir dane yingnining uchida qanche perishte turalaydu? „ ,“qiyamet bolghanda ölgen ademler tirilse yash bolamdu yaki qeimu?“ ,“qarighu chashqanning qanche közi bar?“ dégendek insan eqli yetmeydighan mümkinsiz suallargha jawap berishke jelip qilatti. Bu xil pelesepe sistemisini kamaletke yetküzgen kishi Tomas Akwinas(1225-1274) bolup, uning „Ilahiyet Qamusi“ dégen esiri xiristiyan dini jemiyetlirining Inskilopidiysi bolup qalghan. U bu eserde „Bilim eger dingha xizmet qilishni meqset qilmisa haramdur“ dégenni otturgha qoyghan.

Tomas Akwinasning alem, tengri we mewjudat heqqidiki qrashliri xiristiyan din duyasida meshhur bolup, u özining “Alemiy qanun „ dégen kitabida insaniyetning ilim-pen netijilliri heqqidiki bilimlerni süyistimal qilip, shu arqiliq xiristiyan dinining muqeddes kitapliridiki yétishsizliklerni teqwadarlardin sir saqlash meqsidide, Biblidin melum bolishiche pewerdigar pütün alemning tertipini öz derije sistemilliri boyiche orunlashturghan, eng töwen derije jansizlar dunyasi, uningdin yoquridikilliri ösümlikler dunyasi, uningdin yoquridikilliri haywanatlar dunyasi, uningdin teximu bir baldaq yoquridikilliri bolsa adem, uningdin yoqurilliri peyghemberning shargirtliri, uningdin yoquridikilliri peyghemberler, uningdin bir derije yüksek turidighanliri perishtiler, hemmidin yüksek pellide turidighanliri Xudadur dégenni ilmiy ipatlashqa orunghan.

Mederis pelesepisi Xiristiyan dindin tashqiri bolghan insaniyetning bilim xezinisi üstige qurulghachqa, uningda ayrim ijabiy tereplerning barliqini inkar qilghili bolmaydu. Emma uningdiki ilimge wekillik qilidighan terepler xiristiyan diniy eqidisining möjizisi emes. Tomas Akwinasning mewjudatlar ichide yoquri derijilikler töwen derijiliklerni idare qilidu, töwen derijilikler yoquri derijiliklerning qomandanliqigha boy sunidu, qewtmu-qewet idare qilinish we idare qilishtin ibaret bu mentiqe alemning qanuniyitidur, dep körsetti. U eqil we talantni terghip qilip, küchlüklerning haman talant we eqil terepte turidighanliqini otturgha qoyghan bolsimu, eqilsiz, bilimsizlerning, bilimge, hoquqqa we talantqa intilishi xudagha qilinghan asiyliq dep chüshendürüp, ottura esirning radikal diniy ilayetchilik ramkisidin qutilalmay ubyektip qanuniyettin chetnep keti. Demek u Xuda, Alem we Adem heqqidiki bu ijabiy qarashlirini qanuniyetke uyghun derijide chüshendürishke ajizliq qildi.

Kéyin chérkaw pelesepisi namida bir türlik pelesepe éqimi isyankirane qiyapet bélen bash kötürüp chiqip yawropa jahalet asminida xire bir nur chaqnatti we cherkaw pelesepisining zeip tereplirini yorutti. Buning bashlamchisi Oksiport uniwérsititétining proféssori Rozir Bikon(1214-1294) bilish tejiribige tayinishi kérek, tejiribe hadisini tonushning sewebi, nopuzluqlar( bolipmu xiristiyan jemiyitide ming yildin artuq put térep turghan) gha qarighularche choqunushqa bolmaydu, ilim-penni emeliy delillleshtin ötkezmeyturup aq dése aq, qara dése qara dewerish xurapattur dégen iddiyni teshebbus qildi. U ömür boyi maddining ichkiy qanuniyetlirini échip béridighan Pizika, Hémiye qtarliq penlerni tetqilq qilip, tejirbe- sawaqliridin bu xil pelesepiwi qarashlirini ispatlashning nurghunlighan tewrenmes pakitlirini tépip chiqti. Bu pelesepe ottura esir qarangghuliqini ghuwa derijide bolsimu yuritalmighanliqigha raxmen, eyni dewirdiki aktip Islami medeniyet hadésilliri(bu heqte kitapning bashqa bölekliride toxtulimiz) bélen birlikte qanche esir kéyinki yawropa ediologiyside yüz beridighan diniy cheklimilerdin xaliy medeniyet hadisilirining meydangha kelishige hamildarliq rol oynidi.

Ottura esirde Xiristiyan eqidisi Insaniyetning özi bélen chiqishalmaydighan barliq medeniyet hadésillirige, bolupmi islam ediologiysige öchmenlik bélen qarayti. Islam dinining eqidilliri bilen prinsippal meselilerde chiqishalmaydighan Xiristiyan dini uning radikal we xurapiy nezeriyeliri bilen qurallinip, ilim-penning tereqqiyatigha tosqunluq qilip kelgen idi. Shung ular özlirining ajiz we kemtük tereplirini yoshurush üchün bir tereptin qedimqi dindin xaliy medeniyet hadesillirini we islami eqidilerning yamrap ketishini tossa yene bir tereptin ilim-pende bügünkidek, xiristiyan dini belen qilche munasiwiti bolmighan ilim-pen tereqqiyatining pütün dunyagha yéyilip ketishidin ensireyti. Shunga ular kütülmigen hadesilerdin saqlinip qélish üchün dinni merkez qilghan ilim-pen we edebiyat-senetni küchep perwish qilishqa alayide küch serip qildi.

Bu dewirde Xiristiyan dunyasida tashqiy jehette tinchliq höküm süriwatqandek qilghan bélen ichkiy jehette chirkawlarning qurghaq diniy munajatlar, duwa-tilawet shierliri we xiristos hékayiliri, peyghember murtlirining mektup we seper xaterilliri we diniy tiyatirlar merkez qilinghan medeniyet hadésilirige qarshi halda xelqning xiristiyan dinigha bolghan naraziliqini ipadilep beridighan mezmundiki ammiwiy sorunlarda qoshaq eytishish, aylinip yürüp oyun qoyush, ammiwiy yighilishlarda qissilerni sözlesh, xelq naxshillirini éytish, muzika chélish we kommidiye oynash paaliyetliri arqiliq diniy xurapatliqqa qarshi ghayet zor bir heriket barliqqa kélgen bolup, xiristiyan jemiyetlirining öchmenlik qilishi we ziyankeshlik qilishigha bana sewep tughdurup berdi. Bu xil poliklor heriketlirining meydangha kélishi sheher edebiyat-senetining güllinishige yol échip berdi. Sheher ahaliliri yanchiliqtin kelgenliktin, ularning edebiyati mezmun we shekil tereplerdin xelq polkilorigha warisliq qilghan bolup, uning janirliri her xil, siyujitliri riyal turmushtin élinghan, istilistikiliq wastilar we türlik obrazlarni yaritish, til ishlitish we orundash jehette janliq bolushtek alayidilikliri bélen kishining diqqitini alayide jelip qilatti. Bu edebiyat mezmun jehette xiristiyan eqidisidiki qarangghuluqlarni pash qilishni özige asasiy pirinsip qilghanliqtin, uningdiki ötkür daritma we keskin tillar xiristiyan dini eqidisini destek qilip özlirining shexsiy menpietlirini qandurup kéliwatqan yoquri qatlam kishiliri we diniy rohanilarning kemsitishi we mesxire qilishigha ucrighan. Bu edebiyat hadésiside“Tülke heqqide qisse „ dégenge oxshash wekil xaraktergha ége eserler meydangha kélip, xiristiyan chirkawlirining meniwiy jehettiki hökümranliqini tewritip, Xiristiyan dinining merkizi bolghan Rimda xiristiyan diniy eqidillirini inkar qilidighan dunyawi edebiy oyghunush herikitining meydangha kélishige asas salghan.

Mundaqche qilip éytqanda Yawropa oyghunish herikiti diniy öktichilerning bir qetimliq edilogiye saheside elip barghan dewir bölgüch islahatidur. Medeniyet saheside meydangha kéliwatqan yéngi qan özlirining maddiy we meniwiy ehtiyajini qandurushta jangha es qatidighan ilim-pen bilimlirige éhtiyajliq idi. Buning üchün yawropa medeniyitining süt anisi dep qaralghan qedimqi Yunan we rim medeniyitini bashqidin janlandurush arqiliq chakina we radikal diniy boyunturuqlardin qutulmisa bolmayti.yengidin gülliniwatqan islahatchilar qedimqi Yunan we Rimning Pelesepe, Edebiyat, Senet eserliri we tarixi asare –etiqilerni keng-külemde toplap, Xiristiyan dini tarqalghandin keyin yoqap ketken kilassik medeniyetni yengi bashtin tetqiq qilishqa kirishti.

Xiristiyan dinining yawropadiki merkizi dep qaralghan Konistantinopol ejdatlirimiz teripidin istila qilinghandin kéyin xiristiyan alimlirining mutleq köp qismi italiyege qechip berip, özlirining teqdiri heqqide bashqidin oylanghili bashlidi. Ular yunan, rim we islam medeniyitige ayit kilassik medeniyetni tetqiq qilish dolqununni shekillendürdi. Eyni waqitta italiye siyasiy jehettin chak-chekidin bösülüp ketken bolup, iqtisadiy tereqiyati tekshisiz, tereqqiyati ilgiri ketkenler belen arqida qalghanlarning perqi intayin chong bolup, bezi rayonliri ottura esir qarangghuliqida yashisa islam dunyasi belen bolupmu gherbiy asiya döletliri belen qoyuq alaqide bolghan Wenitsiye, Genoya qatarliq bezi sheherliridiki xéli ilgirdin beri dindin tashqiri maarip terbiyesi körgen aq söngeklerning kéyinki ewlatliri soda sanaette tereqqiy qilip, XI esirdin bashlapla Yawraziye chong quruqluqining iqtisadini konturul qiliwalghan edi. Bu dewirde diniy islahat heriketliri yawropani qaplap ketti. Ywropa siyasiy. Iqtisadiy we medeniyet jehetlerde keng külemde islahat élip bérish arqiliq péodalliq jemiyetning qalqini bolup qalghan xiristiyan dinigha shiddet bélen zerbe bérip, ularning ming yildin ashqan nopuzini hul teshidin tartip tewritip qoydi. Bezi pelesepichilerning éytishigha qarighanda, bu hadése insaniyet öz béshidin kechürüp baqmighan mislisiz inqilawiy bir heriket bolup, Bilim, eqil we talant qedirlengen, xurapatliq we jahalet qesri pachaqlap tashlanghan bir altun dewir bolup qaldi. Yawropadiki xiristiyan cherkawliri xuddi xuddi wetinimizdiki tajawuzchilar bilen til biriktüriwalghan Appaqxuja dewiridikige oxshash yawropadiki nurghun ellerde heddi hésapsiz yer-mülük we mal-dunyagha ége boliwalghan édi. chérkawlar naheqchiliq bélen tolghan péodalliq hakemiyet chüshenchillirige xiristiyan dinining palaket chapinini keydürüp qoyghan idi. Xuddi eyni chaghdiki Uyghur jemiyitige oxshash diniy eqidiler siyaset we qanun derijiside tonulghachqa, periqliq Biblelerdiki söz ibariler oxshimighan döletlerde dölet qanuni ornigha dessitilip, insaniyet jemiyitining qanuniyetlik tereqqiyatining put-qolidiki küshenge aylinip qalghan idi. Yawropa yéngliqqa köchüsh herikiti awangartliri Aristotil, Eplatun, Soqrat we Pipagur eserliridiki insanperwerlik nezeriyilirini zamanisigha yarisha özleshtürüp we tereqqi qildurup, zamaniwiylashqan Humanizim iddiysi bélen xiristiyan dinining ediologiye sistémisigha ejellik zerbe berdi.

Humanizim hadésisi eyni dewirdiki yawropa oyghunish herikitining yadirosi bolup, uning tüp nigizi Xiristiyan dinining ming yillardin béri dawamliship kéliwatqan boyunturiqidin qutulushni merkez qilghan.Humanizim yéngiliqperwerler we din islahatchillirining diniy ton bilen niqapliniwalghan peodalizimgha qarshi turup özlirining siyasiy we iqtisadiy ornini qolgha keltürishtiki iddiywi qurali idi. Tarixta kishiler herqandaq bir dinni özlirining etnik we ammiwiy menpeetlirini qandurushning wastisi süpitide paydilinip kelgen. Shuninggha oxshash xiristiyan dinini konturul astigha éliwalghan hökmaran siniplar diniy itiqatchilar arqiliq bir tereptin yat dindiki kishilerning özlirining igilik hoquqlirigha chang sélishining aldini élip kelgen bolsa, yene bir tereptin dindin xelq arisida yüz bérish ihtimali bolghan her türlik isyanlarni basturushning qurali süpitide paydilanghan. Hökmaran siniptikilerge nisbiten éytqanda étiqatchilar meqset emes waste, adem emes nerse bolup, ularni özlirining menpeeetlirige asasen xalighanche qurashturup, xalighanche chuwup oynayti. Xiristiyan jemiyitimu xuddi yoqarqi teswirdikidek halette bolup, özige hökmaranliq qiliwatqan siyasiy gorohlarning qul dédikige aylinip qalghan édi. ular xuddi Yéqinqi zaman tariximizda ötken jahalet pirlirigha oxshash bir tereptin tajawuzchi xitaylarning könglini élishqa orunsa yene bir tereptin Qurandin xata tebligh chiqirip xelqning nijadiyet yultuzini eqil asminimizdin saqitiwetken idi. Ularning hemmisining teshebbusi alla alemlerning yaratquchisidur, hemmini bilgüchidur, hemmige qadirdur, Xuda(Xuda dégini özlirini körsitetti) hemmidin üstün turidu, insan tughulishidinla gunakar mexluq, pes we erzimes nerse déyishtin ibaret bolup, özliri allaning qiyapitige kiriwelip, bilindürmestin milletni zawalliqqa élip baridighan mustemlike patqiqigha paturup qoydi. Özlirining déginidek allaning yoli bélen mangmay xelqning, allaning eng eziz qilip yaraqtan keshpiyati hésaplangha insanni qul emes hetta quldinmu töwen bolghan haywan ornigha chüshürüp qoydi.

Chékawlar terghip qilghan ewliya-enbiyalar bilen ilahiy nopuz emeliyette hökmaran siniplarning etiqatchilarni menggülik beqindiliq orungha chüshürüp qoyidighan bir qatar bilim wastisi arqiliq toqup chiqirilghan izish we ézilishni bizep körsütidighan pelesepiwiy sistéma idi. Eyni waqitta humanistlar dep atalghan Heqiqiy étiqatchilar we yéngiliq perwerler bolsa ademning izzet-nepsini, kishlik qedri qimmitini, insaniy heq hoquqlirini merkez qilishni teshebbus qilip, insan tebiyitining aliyjanapliqini mediylep, insanning nopuzini yoquri kötürüshni oylayti.

Insanning tebiyitidin alghanda xiristiyan dinining tüp nigizi ularning arzu heweslirining ottursida chiqishalmasliqtin ibaret riyal ziddiyetni inkar qilghili bolmayti. Xiristiyan dini tereqqiyat jeryanida esliy mahayitidin bara-bara yiraqlap, hökmaranlarning, tajawuzchilarning menpetige wekillik qilidighan awam xelqni kemsitidighan nezeriywiy ramkigha aylinip qalghanti. Ular yene bashqa dinlargha oxshash rial dunyadiki rahet paraghettin waz kéchip, azap we oqubetlerge sewrichanliq bélen chidap, baqi dunyaning hozuri üchün terkidunyaliq kochisigha kirishni terghip qilidu.mana bu teqwadarlarning riyal dunyadiki milliy zulum we érqiy qirghinchiliqqa chidap, tajawuzchilar we zorawan küchlerning menpeeti üchün xudaning namida toqup chiqirilghan sepsete édi. emeliyette bolsa kishlik turmishning meqsiti riyal dunyadiki rohiy, maddiy we meniwiy heq hoquqlirini qoghdap, hörlükke we bexitke erishishtin bashqa nerse emes. Insan riyal turmushning yaratquchisi we behrimen bolghuchisi, insan bilimge intilishi, tebiyet heqqide izdinishi, maddilarning qanuniyitini tépip chiqishi, sen´et we hayatning mehishetliridin zoqlunishi, her türlik ijtimayi munasiwetlerning xushalliqliridin behrimen bolushi kérek idi. Xiristiyanlar Bilim élish, madda we roh heqqide izdinish, rahet we aktip bir shekilde ishlepchiqirish paaliyetlirige qatnishish, yaratqan netijilliridin hozurlinish, Bay bolush qatarliqlar esli insan tebiyitidin kelidighan allaning iradisige uyghun bolghan insaniy exlaqi peziletlerni he dése inkar qilghachqa bu din ikki mung yildin beri insaniyet jemiyitige tebiey we saghlam bir shekilde yiltiz tartalmay xiristiyan dini sorunliri körünishte diniy emeliyette insanning eqli yetmeydighan meselilerni shekilwazliq qoghliship bir terep qilidighan heywisi yoq bir meydangha aylinip qaldi.din we penniy bilimler belen toyunghan Dantiy, Shékispir, Bukkacho qatarliqlar islam heqqide biwste toxtalmighan bolsimu quraniy kerimdiki heqiqetlerge yéqinliship, ayetlerde éytilghandek bayliqqa intilish we allaning nazu-nimetliridin xalighanche hozurlunush bexittur dep qarighan.

Humanizimchilar nöwitide xiristiyan dini bélen islamiy eqidiler heqqide köp izdengenler bolup, ular nezeriye sépide emeliyetchan bolushni terghip qilip, alla burun din bolush xususiyitidin ayrilip qalghan xiristiyan eqidillirini inkar qilghan. Ular bilimni, kishlik qedri qimmetni terghip qilip, nadanliq, xurapatliq we kitabwazliqqa qarshi turghan. Humanizimchilarning yene bir wekili Léornado Dawinchi bolup, u Alla yaratqan dunya ubiyektip mewjuttur, tebiyet dunyasidiki hadésiler alla yaratqan qanuniyetke boy sunidu, dep qarap, diniy rohanilarning allaning wehisi ornigha dessitiwalghan Biblediki bayanlirini tenqitligen. Humanistlar yene Dawinchi biguna kishilerning xiristiyanlarning sésiq ewrizige chüshüp kétishtin agahlandurayi, bu aldamchilarning qolidiki bilim rengwazliqi bilen tolghan heqiqiy din we wehidin yiraq bolghan atalmich muqeddes kitaplarni ot yéqip ködüriweteyli, neyrengwazlarni dargha ésip öltüreyli, qrangghuluqtin chiqip, ilim-penning ichidin heqiqietni tapayli, dep chaqriq qilidu. Kopernik bolsa Xiristiyan diniy jemiyetliridiki saxtapezliklerni echip tashlashni, heqiqiy hayatqa yüzlinip, tebiet dunyasidin allaning heqiqitini tépishni, Brono kishilerni eqil idrakning parlaq nuri yorutup bergen heqiqetke tayinip, xiristiyan dinining bu heqte éytqanliridin gumanlinishni, Galiliy kishilerge saxta diniy kitaplarning quli bolup qalmasliqni, alla öz qoli bilen yaratqan kayinattiki möjiziler arqiliq heqiqiy itiqatni tépip chiqishni buyrighan.

Yawropada dunyagha kelgen edebiyat-sen´et oyghurnushi we sanaet inqilawiy allaqachan ilahiy küchini yoqutup qoyghan Xiristiyan dinining xarabiliqqa tolghan halimmutleq nopuzini berbat qilip tashlidi. Bu ikki qétimliq chong inqilap, Humanisimning taza güllengen dewridiki ilghar mutepekkurlarni yéngiche bilish nezeriyesi we métodologiyining tüpki iddiyiliri bélen temin etti. Ular meripetperwerlikni terghip qilip, xiristiyan medeniyet hadésisining qatimal we radikal iddiylirige qarshi turup, diniy jemiyetlerning yasalma ilahiyyetchiliki we alem heqqidiki eslige keltüriwalghusiz derijide burmilinip ketken alem heqqidiki qarashlirini süpürüp tashlap, qanche yüz esirdin beri insaniyetning bilish iqtidarigha saye tashlap kelgen xiristiyan dinining gherezlik qurashturup chiqilghan „Ilim-pen qesri“ni buzup tashlap, tebéiy penlerdin paydilinip, iqtisadni güllendürüp, milletni runaq tapquzushtiki tusalghularni süpürüp tashlash üchün kengri imkaniyet yaritip berdi.

Yawropadiki humanistlar madda we roh heqqide keng daérilik izdinishlerni élip bardi. Ularning zor köpchiliki alemlerning bir yaratquchisining barliqini inkar qilmisimu, Biblege we Bible telimatigha guman bélen qaridi. Insaniyetning eqil parasiti belen pelesepiwi tereptin dashqaynaq qiliwétilgen xiristiyan medeniyitining ana qayniqi bolghan Bible we Bible heqqidiki nezeriyelerning yéngi qan, eqilghe uyghun métot bélen chüshendürülishini asasiy kün tertipke qoydi. Beziler“tejirbidin érishken „ we“ étiqattin érishken „ ikki xil heqiqetni teshebbus qildi. Bu ikki xil heqiqet öz-ara bir-birini toluqlaydu, tereqqiyatini ilgiri süridu, teqezza qilishidu, insaniyetning qedri-qimmiti, maddiy we meniwiy bayashatliqini wujutqa chiqiridu dep qaridi. Ularning wekilliridin Bruno qatmallashqan, merkezdin eghip ketken xiristiyan dini eqidillirini ret qilghan bolsimu, pütkül kainatni yaratqan bir qadir küchning mewjut ikenlikini, tebiettiki insan eqli yetmeydighan möjizilerning sirliq bir küchning insaniyetke zayir bolishidin ibaret hadése ikenlikini otturgha qoydi. Galliliy Allani tebiyet we hayatliqtin tashqiri dep qarap, uning alemning mewjut bolup turishidiki heriketlendürgüch küch ikenlikini keskinlik bélen étirap qildi. Emma ularning ortaq inkar qilghini saxta we neyrengwazliq bilen tolup ketken Xiristiyan eqidisi édi.

ENDE 28.06.06


YETTINCHI BAB
Xiristiyan Dini Yawropa Medeniyitining Özi Emes

Uyghur medeniyiti Islam dinining özi bolmighinidek Yawropa medeniyitimu Xiristiyan dinining özi emes. Uyghur islam medeniyiti dégen atalghuni islam dini dégen atalghu bélen, Yawropa medeniyiti dégen atalghuni Xiristiyan dini dégen atalghu bélen periqlendürüp chüshenmigende nezeriywiy jehettin ornni tolduriwalghili bolmaydighan xataliq kélip chiqidu.yana bashqiche qilip éytqanda islam medeniyiti tereqqiy qilish jeryanida bügünki xiristiyan medeniyitining tüp alayidiliklirini özige jemghurlighan, xiristiyan medeniyiti yawropa medeniyet oyghunishidn kéyin islamliy tüske ége bolghan. Bu hadése hazirghiche her ikki dindiki medeniyet hadésillirini tetqiq qilghuchilarning nezeridin saqit bolup turmaqta. Xiristiyan dinni Islamiy qimmette , islam dinni xiristiyaniy qimmette tesewwur qilip, ikki din arisida xuddi ikki éghizliq öyning birde ichkirisige birde tashqirisigha chiqip yüriwatqan kichik balidek yashawatqanlar din bilen medeniyetni, étiqat bilen texnikini, namratliq bilen zengginlikni perq qilalmighanlar bolup, ular burnining uchidiki menpeelerge aldinip, kim kempüt berse shuning arqidin, kim süngek tashlisa shu öyning keynidin ketelmey yashawatidu. Xiristiyan diniy eqidisige hewes bilen qarighan wetendashlirimizning neziride xiristiyan eqidisi medeniyet we ilim-penning simiwoli bolup, islam qalaqliq, nadanliq we namratliqning simiwoli bolup qalmaqta. Emeliyette yawropada ilim we din ikkisining otturisida köwrüklük rol oynawatqan nersining islamiy medeniyet oyghunush herikitining yawropadiki xiristiyan dini itiqadiddin tashqiri bir hadése ikenlikini chüshengen bolsa idi, özining tepekkur we pikir jehette din tarqatquchi misonérlar teripidin qanchilik derijide aldanghanliqini, az tola iqtisadiy paydigha erishken bilen, rohiy jehettin neqeder büyük bayliqtin mehrum bolup yashawatqanliqini bilip yetken bolattti. Biz bu yerde tekitlimekchi bolghan nerse islam medeniyiti del siz yawropadin izlewatqan bir türlik medeniyet bolup, bügünki künde islamiy ellerning pen téxnika we iqtisadning tereqqiyatida arqida qalghanliqi hergizmu islamning, Quraniy Kerimning yaki islamgha étiqat qilip yashawatqanliqning sewebidin bolghan emes. Belkim heqiqiy islamiy yashawatqanlar yawropadiki insaniyetke bexit we hörlük keltüriwatqan medeniyetni yaratqan we xiristiyan dinining jahaletlirige ewlatmu-ewlat ejellik zerbe berip, dunya, adem we kainatning qanuniyetlirini allaning iradesige asasen idare qiliwatqanlar bolsa kirek. Shunga melum bir nuqtidin Islam etiqadini, Islam medeniyitidin, xiristiyan étiqadinini xiristiyan medeniyitidin ayrip qarighan yaxshi. Chünki xiristiyan medeniyitige islam medeniyet hadésilliri, islam medeniyitige xiristiyan medeniyet hadésilliri üzlüksiz türde tesir körsütüp, bir birini aktip we passsip tereplerdin toluqlap kelgen. Bu jehettin eytqanda heqqiy yawropa medeniyitige mayil bolghan diniy medeniyet, xiristiyan medeniyiti emes eksiche Islam medeniyitidur.

Dunya tarixigha nezer tashlaydighan bolsaq herqandaq diniy we siyasiy mewqe melum bir etnik yaki siyasiy grohning janijan menpeetini aldinqi shert qilip kelgen. Meyli dini yaki siyasiy mewqe bolsun özlirining teshebbusuni milliy yaki ijtimayi menpeetlirige layiqlashturup, öz tereptarlirini köpeytishte haman insaniyetning ilghar ilim pen qarashlirini shexsiy menpeetlirige uyghun bir shekilde nezeriywiy jehettin yorutup bérishke orunup keldi.biz uyghurlarning bu jehettiki tereqqiyatimiz qanche esirdin béri dewirning ihtiyajidin chiqalmighachqa milliy tepekkurumizni milliy menpeetimiz üchün aktip bir shekilde xizmet qilduralmay haman yat milletlerning bezide din siyasetning, bezide siyaset dinning niqawigha kiriwalidighan peqet özlirining milliyetliki üchün xizmet qilidighan milliy medeniyitining tesirige uchrap özlikimizdin bara-bara yiraqlap kettuq. Islam dini bilen Isalm dinini, Xiristiyan dini bilen Xiristiyan medeniyitini ayrip chüshenmiduq. Islam dégen sözning tar menide noqul dinni, keng menide islam medeniyitini, Xiristiyan dégenning tar menide xiristiyan dinini, keng menide xiristiyan medeniyitini körsütidighanliqini, bu ikki dinda pirinsipliq periqlerdin bashqa ortaqliqlar bar bolghangha oxshash, islam medeniyiti belen xiristiyan medeniyitining arisidimu kishini heyran qalduridighan derijide ortaqliqlar we oxshimighan derijide periqliqlarning barliqini inchike bir shekilde aydinglashturalmay, bezide ularning ottursidiki perqni inkar qilsaq bezide ular arisidik periqni ilgha qilalmay kéliwatimiz. Bizni eng qaymuqturiwatqan nerse shu din we medeniyet hadésilirige qumandanliq qiliwatqan siyasiy, iqtisadiy we pelesepiwiy küchlerning özliriningkini toghra qilish üchün alla hemme ademge bilish we bayqash iqtidarini ortaq bergen ilim-pen möjizilliridin qandaq paydiliniwatqanliqtin ibaret yoshurun sirdur. Biz bu sirni texiche yéshelmey yürgechke heli gheripliklerning edilogiysini, héli sheriqliqlerning edilogiysini toghra dep qarap, bayqighanlirimizning toghriliqini, milliy tepekkurimizdin ayrilghan halda ispatlashqa zoruqup, birdem dinning oxshimighan dewirlerdiki milliy menpeet üchün qiliwatqan xizmetliridin tughulghan kapitalizim, sotsiyalizim we radikalizim qatarliqlarning arqisidin milliy sépimizni buzghan halda yügürep yürsek heli özimizning milliy kimliki, diniy étiqadi we siyasiy, iqtisaddiy we pelesepiwiy eqidillirimizdin gumanlinip, ümüdsizlik patqiqigha chongqur pétiwatimiz. Bundaq bolishi bizning ghrip we sherq, islam we xiristiyan dinlirigha ayit cheshitlik bilimlerni ügünish, tetqiq qilish, pishiqlap ishlesh, shu asasta özimizning milliy menpeetige payda keltürüsh sezgürlikimizning piship yétilmigenliki bélen baghliqtur. Bizning Xiristiyan dini we medeniyti u yaqata tursun, özmiz bilen ming yildin béri yashawatqan Islam dini we medeniyiti, Xitay we xitay medeniyiti heqqidiki chüshenchillirimiz bilishning eng eqelliy derijisigimu yetmigen. Bizning bu heqte qilidighan ishlirimiz köp we jaopaliq. Bu kitapta xelqimizge Xiristiyan dini, xiristiyan medeniyiti, Yawropa we yawropa medeniyiti heqqide chüshenche bérishni meqset qilghanliqimiz üchün pikirimizni bashqa terepke shaxlatmaymiz.

Yawropa medeniyitining Xiristiyan medeniyiti ikenlikini uduldin udul inkar qilmisaqmu, uning xiristiyan dinining özi emeslikini Yawropa medeniyet oyghunush dewridiki hadésiler arqiliq chüshendürüshke orunimiz. Yawropa medeniyet oyghunush herikitini yawropa edielogiyisining xiristiyan dinining radikal édiylirige qaritilghan edebiy oyghunush herikitidin ibaret islihat dewridiki bir qatar tereqqiyatlardin ayrip chüshendürgili bolmaydu.

Edebiyat-senetning janlinish herikiti Xiristiyan dinining merkizi Italiyede meydangha kelgen bolup, bir qisim awangartlar kilassik medeniyet we edebiyat-senetni qobul qilsh arqiliq Xiristiyan dinining tereqqiyatni boghidighan ramkillirini inkar qilip, insanperwerlik iddiysini teshebbus qildi we yawropaning xiristiyan dinning boyunturuqliridin qutulghan yengi medeniyet herikitining asasini saldi. Ularning pishwaliri Danté Aligéri(1265-1331), Pétrarka(1304-1374), Bokkachchu(1313-1375) qatarliqlar idi.

Danté 1265-yili Florénsiyidiki sunghan aq söngek ailiside dunagha kelgen bolup, ösmürlik chaghlirida xiristiyan dinidin xéli mukemmel terbiye alghan, qedimki Yunan pelesepesi we edebiyat-senétini pishshiq ügengen. U kéyin Florénsiye sheherining memuri emeldari bolghan bolup, xiristiyan dinining maarip, edebiyat-senet we sheher memuriyitige arlishishigha qarshi turghan. U bu ishi üchün eyni waqittiki italiye jemiyitide nopuzi üstin bolghan xiristiyan rohanillirining qattiq qarshiliqigha uchrap, 1302-yili sürgün qilinghan. U sürgün jeryanida xiristiyan dinining biwaste ziyankeshlikige uchrawatqan méhnetkesh xelq bélen uchrushup, xiristiyan dinining kishlik hayatqa keltürgen balayi apetlirini chongqur körüp yétish pursitige érishken. Danténing “Ilahiy Kommédiye „ dégen shieriy esiri Yawropa edebiy oyghunish dewrining wekil xaraktergha ége esiri bolup, uningda ottura qedimqi zamandiki senet bélen Pelesepe mujessemlengen. Xiristiyan dinining qarangghu terepliri yüksek bediéy maharet bélen teswirlengen. Bu kitapning mezmuni muqeddes kitaplardiki ilah, adem, duzaq, jennet, guna, azap we paklinish qatarliq meselileni chöridigen bolup, xiristiyan dini bashlap mangghan yolidiki etiqatchilarning ijtimayi hayatigha yiltiz tartqan kirzis engi qurulmisi mesxirilik, tili yomurluq we kinayige tolghan halda ipadilengen. Hejimi 14000 misradin ashidighan bu yirik eser Duzaq, Mehshergah, jennettin ibaret terkiplerge bölinidu. Bu zor hejimlik dastanda eserdiki bash qehriman menni qedimki rim shayiri Wérchilliy bilen uning meshuqi Biyatliz Duzaq, Mehshergah we jennetni ziyaret qilduridu. Ular ziyaret jeryanida diniy rohanilar we ulrning egeshküchi murtlirini duzaqta, meipetperwer zatlar we xelqperwer padishahlarni jennette köridu.Dantiy bu eserde eqil édrakni medhiyelep, xurapatliqtin, diniy radikal édiylerdin azat bolushni, bilimge intilish, kilassik medeniyetke sel qarimasliq qatarliqlarni teshebbus qilghan.

Pétrarka 1304-yili Plorénsiyilik shair, bolup uning dunya edebiyatida meshhur dep qaralghan sonitlirida, xiristiyan dini rohanilliri keltürüp chiqarghan jahaletlik yillardiki diniy mustebitlik we xelqning échinishliq hayati meyüslik bilen teswirlwngen.U edebiyatta tunji qétim xiristiyan dini teripidin konturul qiliwelinghan edebiyat-sen´ettiki zahitliq, diniy tüs arqiliq perdezlinidighan sirliqlashturmichiliq qatarliq xiristiyan pelesepisining sen´etning üstidiki boyunturuqlirini buzup tashlap, muhabbetni biwaste teswirlep, nazuk pissixih hadésilerni riyalliqqa sadiq bolghan halda teswirlep, allaning heqqi küh qudiriti we uning tebi´ettiki möjizillirini medhiylihen. U bir tereptin xiristiyan dini ademlerge yükligen tengrilik xususiyitini inkar qilsa yene bir tereptin uningdiki cheklimilik tereplerni rastchilliq bélen teswirlep, uning yaritilmish obyékitlar ichide pilanliq, progirammiliq we nishanliq élip baralaydighan ijtimayi küreshlirige hésidashliq qilip, özining meripetperwer we xelqperwer édiysi arqiliq xiristiyan dini keltürüp chiqarghan hakimmutleq édiologiyeni inkar qilghan. U rohni, maddini, hayatni ilah we ademlerni chongqur küzütüp, xiristiyan pelesepisidiki cheklimilik tereplerni keskinlik bélen inkar qilip, Rim watikanigha shidddet bélen hujum qilghan we uning etirapidikilerni Allaning heqiqiy iradisige asiyliq qilghan qanxorlar dep atighan.

Bokkachchu 1313-yili tughulghan. U xelq arisida tarqilip yürgen xiristiyan diniy eqididisdin mustesna haldiki epsane-réwayet we tarixiy weqelerni asas qilip, Xiristiyan diniy jemiyetlerning kechürgüsiz jinayetlirini réal turmushqa sadiq bolghan halda pash qilidighan insanperwerlik idiyisi bélen sughurrulghan“On künlük söhbet „ namliq eserni yézip chiqqan. Bu romanda xiristiyan rohanillirining yalghanchiliqi, achközliki, shewhwtperesliki,din hamiylirining kalwaliqi, peskeshliki we rehimsizliki qatarliqlar échip tashlanghan bolup tenqitning tigh uchi Xiristiyan dinining eng nopuzluq orgini hésaplangha Rim watikanigha qaritilghan. Kitapta xiristiyan dini eqidisidiki insaniy tengsizlik ret qilinip, insanning tughulush bélenla teng barawer ikenliki, kélip chiqishigha qarap aliyjanap we pes dep ayrishqa bolmaydighanliqini küchep tekitligen. U bu esiride sap muhabbetni medhiylep, shexisning madidin we rohiy hadésilerdin sezgü ezaliri arqiliq hozurlinalaydighan hoquqqa intilidighanliqining teripleshke erziydighan pezilet ikenlikini otturgha qoyghan. Bu kitap élan qilinghandin kéyin chirkaw we diniy rohaniylarning qattiq qarshiliqini qozghap, aptorning hayati xewip ichide qalghachqa, jemiyette küchlük zilzile peyda qilghan we bu xil idéyning tiz yéyilishigha sewep bolup qalghan.

Uningdin bashqa Léornardo Broniné (1369-1444) bilen Lornitsio Walla(1407-1457) qaterliqlar bar. Léornardo Broniné chirikleshken xiristiyan ediologiysining maarip édiysini tenqit qilip, qedimki milliy enene asasida modérin maarip sisitémisi yaritip, xiristiyan dinining maarip endizisini buzup tashalsh heqqide“Florénsiye Tarixi „ dégen kitapni yézip chiqip, diniy jemiyetlerning milletning qudret tépishini boghudighan bir qatar maarip endizisige ejellik zerbe bergen.

Lornitsio Walla dunyagha dangliq tilshunas bolup, özining uzaq yilliq qedimiy eserlerni tetqiq qilish emgikidin paydilinip, Rim watikanining Bile we bible heqidiki nurghun meselilerde saxtapezlik qilghanliqini, ularning oxshimighan dewirde muqeddes kitaplarni xalighanche özgertip, „Konstantning Iltipati „ dégenge oxshaydighan yalghan tarixiy höjjetlerni toqup chiqqanliqini, Biblediki wehi dégenlerning qip-qizil yalghanchiliq ikenlikini, wehi digenlerning wehiy kitapliri heqqide étiqatchilar yazghan wehi heqqidiki xatériler ikenlikini, ularning esli kitapqa wekillik qilalmaydighanliqini, chirkawlarning bu mesilide qedimqi zamanlardin tartip barghanche heq dindin uzap kétiwatqanliqini pelesepe, din, exlaq, arxelogiye, tilshunasliq we itmologe tereplerdin pakitliq we qayil qilarliq echip tashlighan.

Yawropa edebiyat-sen´et oyghunush herikiti tereqqiy qilip Xiristiyan dinining diniy alayidiliklerdin uzaqlashqan, yerlik xurapiy we hakimmutleqliqning dédikige aylinp qalghan qiyapitini özliri yaratqan obrazlargha mahirliq bilen singdürüp, insanperwerlik iddiysi bélen réalistik uslupni yüksek derijide béyitti. Florénsiyilik ataqliq alim Léornado Dawinchi (1452- 1519) tebiy pen alimi bolupla qalmastin talantliq Menyator pishwasi idi.u dindiki bidetlikke bolghan ghezep- nepriti bélen, pendiki qanuniyetlerni qollinip, resimler we heykellerdiki reng tuyghusini tengshep, siyujitlarni sen´etning pelesepiwiy qanuniyetliri boyiche organizatsionleshtürüp, ichkiy personajlarning tebiyet qanuniyitige uyghun bolghan pissixik alahédiliklirini teswirlep bériske alahide diqqitini jelip qilghan. Uning wekil xaraktergha ége eserliri Watikan chirkawidiki isyankarliq tuyghusi bélen toyunghan tam sizmilar, “Axirqi kechlik tamaq „ we“ Monalissa „lardin ibaret.“Axirqi Kechlik tamaq „ta Yesusning xiristiyanlar peyghember dep qaraydighan 12 neper murti bélen eng axirqi qétim ghizalanghan ehwali ekis etturilgen bolup, Yésusning“ Aranglarda biri manga xayinliq qildi… „ dégen közni yumup achqiche bolghan ariliqtiki 12“ Peyghember „ning keskin ziddiyetke, heyret we hoduqushqa, guman we deghezepke kelgen bir-biri bilen oxshimaydighan nazuk hés tuyghulliri partilash xaraktüerini alghan küchlük bir réalistik uslup bélen teswirlengen. Xiristiyan diniy eqidisidiki bu 12“ Peyghember „ heqqidiki kemkütsiz, ilahiy we nuxsansiz süpetlerni toluq bilidighanlargha nisbeten, bu Bible aptorliri we wehiy anglatquchilarning, rohiy keypiyatidiki addiy ademlerdimu az körilidighan turaqsizliqning ashkarilinishi, ularning rohhiyet tüwrükining ghulap chüshishige tamamen sewep bolalaydighan derijidiki éghir mesxire bolup, Bible we xiristiyan eqidisige yoshurunghan saxtapezlik we yalghanchiliq, bu obrazlarning qelbidiki, bible rohigha uyghun bolghan emma heqiqiy étiqatchilargha mas kelmeydigha dirammatik toqunushlar arqiliq wayigha yetküzüp teswirlengen. Dawinchi her bir kishini del özige oxshitip, xiristiyan dinidiki atalmish “salayiti „ we“derijisi „ boyiche jaylashturup, 12 „peyghember „ning heqiqiy étiqatchilarningkige oxshimaydighan 12 xil rohiy halitini teswirlesh arqiliq, muhimi ular arqiliq kéyinkilerge yétip kelghe xiristiyan dinining qutsal kitabi Bibleni merkezlik teswirleshni asasiy mexset qilghan.bu eserni herqandaq bir ademning chüshünüp kételishi tes. Emma u özige singdürgen parlaq édiye bélen insaniyetning qarangghuluq qaplap ketken qelib dunyasigha wastiliq yaki biwaste halda hazirghiche izgülik belen tolghan bir nur chüshürüp turmaqta.

Mihayil Anjilo(1475-1564) dangliq heykeltirash, ressam we injenér bolup, uning eserliri zulmet qaplighan ottura esir asminida chéqilghan chaqmaq.“Dawud „ ,“Musa „ qatarliqlar uning wekil xaraktérgha ége eserliri bolup, Dawutta aliyjanap ghayige ége, eqilliq, rohiy we jismaniy küch quwetke tolghan bir milliy qehrimanning obrazi ekis etturulgen. Musada bir nijatkarning milliy azatliq yolida ölümge tiz pükmestin xelqqe bashchiliq qilip, gheyri milletlerning hakimmutleqlikige qarshi turup, zuorawanliq üstidin ghelbe qazanghanliqi teswirngen. Bu ikki eser eyni dewirdiki xiristiyan dinining qatmal eqidillirige qarshi turup, insanning hayatliq üchün her zaman küreshke teyyar turidighan, milliy zulum we insaniy kemsitishlerge igilmey, sunmay qarshiliq körsütidighanliqi heqqidiki aktiwal témigha béghishlanghan bolup, insan tebiéyitidiki teqdirchilik, xurapatliq, ümidsizlik, bash egish, satqunluq we hurunluq qatarliqlargha kélihtürüp bérilgen zeribe. gerche bu ikki eserning témisi muqeddes kitablardiki dangliq hékayilerdin élinghan bolsimu, eserning mezmuni qutsal kitablarning rohiy bilen birdek emes idi. ularda insan tebéiyitidiki teqdirge ten bermeslik, zorawanliqqa bash egmeslik, milliy zulumgha süküt qilmasliq, diniy jemiyetlerning milliy menpeetni inkar qilidighan qayide- nizamlirigha shertsiz boysunmasliq, öz teqdirini yaritish yolidiki igilmes-sunmas iradisini teswirlesh asasiy meqset qilinghan.

Mihayil Anjilo dunyagha meshhur talantliq heykeltarash bolupla qalmay, ressamliq maharitidimu insaniyetning qelib töridin orun élip kelmekte. Uning isyankarliq we küresh rohiy bélen tolghan heykelliri eyni waqitta xiristiyan rohanillirini anche xushal qilmighachqa, Watikan uninggha tehdit sélip, u qilip baqmighan, qilsa utuq qazinalaydighan yaki qazinalmaydighanliqi éniq bolmighan, utuq qazansimu, qazanmisimu hayatigha tehdit kélish ihtimalliqi tughulidighan, Shistén chirkawining ichini Biblediki dunyaning yaritilishi we qiyamettiki höküm hekayilliri asasida resim bélen bizep chiqishni buyrighan. Bundaq bir wezipining höddisidin chiqish xiristiyan dini eqidisige isyankarliq pozitsiysini tutqan, uslubi dinni eslidiki radikal édiye bilen teximu perdezlep körsütüshke adetlinip ketken yallanma minyatorchilargha oxshimaydighan, yana kelip ressam emes heykeltarash bolghan, teximu qamlashmighini ilgirki eserliri xiristiyan chérkawlirining oghusini qaynitip qoyghan Mihayil Anjilodek Gigant sen´etkarlar üchün bir qétim ölüp, yana tirilgendinmu qiyin toxtaydighan bir ish idi.

Mihayil Anjiloning“ Dunyaning yaritilishi „ we “Qiyamettiki Höküm „ degen meshhur eserliri Popning buyruqigha asasen injildiki hekayilerni asasiy tima qilghan bolup, u bu eserlerge ustiliq belen shu dewirde bash kötürgen Humanistlarning xiristiyan dinining qutsal kitawidiki we xiristiyan dinidiki ajizliq tereplerni inkar qilidighan pelesepiwiy ediyisini singdürgen. Uning bu eserlirige Yesus xuda emes adem, tengrining oghli emes peyghember, Bible digen kitap Injil emes Injil heqqidiki hekayiler, uningdikilliri wehiy emes uning yazghuchillirining kallisigha kelgen adettikidek oy pikirliri degendek mezmunlar singdürilgen. Uning“Qiyamettiki höküm „ degen esirige Xiristiyan dunyasidiki qelbi oyghaq, bilim we ilahiyet penliride wayigha yetken, emma Bibleni heqiqi qutsal kitap, Yesusni xuda demydighan, dunyaning yaritilishini xiristiyan dinidiki üch menbechilikke emes Islamdiki bir menbechilikke baghlap chüshünidighan awangart Alimlarning eddiysi singdürilgen bolup, uningda teswirlengen bulut arisidiki Yésus Allaning heqqiy hükmi chüshkende insanperwer bir adem we xosh xewer keltürgen bir peyghember qiyapitide meydangha chiqip, Allaning zaman axirdiki zilzilisidin qorqup, özining sürlik halitini yoqutup, xuddi Allaning ijadiyetliri ichidiki bir insandek yaki bir peyghemberdek chirayidin nur qéchip we halsizlinip, qorqunchtin titirep ketidu.

Rafayél(1483-1520) Yawropa edebiyat-senet janlinish herikitining üch meshhur namayendisining biri bolup, u sen´et ijadiyitide xiristiyan dinining barliq cheklimilikliridin qutulup, erkin ijadiyet élip bérishni, eserde insanning murekkep ichkiy dunyasini tashqiy yüzlinishchan yeni rial ijdimayi hadésiler bélen qoshup teswirleshni we hayttiki tiragédiyilerni Humanistik yol bélen ipadileshni teshebbus qildi. Uning eserlirining Témisi gerche Injildiki shexislerni ipadileshni asasiy téma qilghan bolsimu, chirkaw pelesepisining insanning tughma tebiyiti we ijadchanliq rohini boghidighan eski ramkilarni inkar qilishqa béghishlanghan. U Meryem anining her xil obrazlirini sizip chiqqan bolup, her bir parche eserde qandaqtur bir qisim xiristian murtlirining neziridiki Ilahe yaki Ilahning anisini emes, eksiche qelbi aniliq méhri-muhabbet we insaniy söygü bélen tolup tashqan bir méhriban anining güzellik we eqil-paraset urghup turidighan obrazini yaratqan. Eserde xiristiyan dinining ilgirki sirliqlashturmichiliq we zayitliqqa éghirliq bérip teswirlininp kishilerni dinning küchidin emes sen´etning küchidin artuqtin artuq teshwish we endishige salidighan yasalma uslub qollinilmastin Rafayél we uning dewirdashlirining Xiristiyan dinigha we uning qutsal kitabigha guman bélen qaraydighan isyankirane rohyi öz ipadisini tapqan.

Meselen,“Yaylaqtiki Meryem ana „ ,“Aina akademiyesi „ degen eserliri meshhur bolup, bu eserlerde shu dewirning diniy jahaletke qarshi pidakarliq rohi teswirlengen. „Afina akademiyesi „ dégen eserle chirkaw tamlirigha sizilghan bolup, bu eserde yunanning qedimqi peylasopliridin Aristotil, Aflaton we Soqrat qatarliqlarning obrazliri yaritilghan bolup, ularda shu dewir Yawropa kishillirining xiristiyan dinining möjizilliridin allaburun gumanlinip ilim-penning küch-qudritini tonup yetkenliki we shexis, kainat we ilah heqqideki chüshenchillirining yimirilishqa qarap yüzlengenliki körünüp turidu.

Bu dewir sen´etkarlirining yene bir wekili Jaljani (1478-1510) bolup, uning wekillik eserliridin „Uxlawatqan Winas „ ,“ Buran chapqunluq yeghin „ qatarliqlar bar. Ressam “U xlawatqan Winas „ dégen eserde Yunan epsanilliridiki muhebbet ilahining teqqi turiqini simiwolluq menige ige tebiyet motifliri bilen kirishtürüp teswirlep, ajayip güzel shieriy tuyghu hasil qilghan,“Buran chapqunluq yamghur „ dégen eserde upuqtiki buran chapqun bilen etraptiki tebiyet hadésillirini parallil teswirlep, buran chapqun we qara bulut, parlap turghan quyash we jimjit tebiyetni teswirligen bolup, hüküm süriwatqan hayatliq we ölüm, Allaning iradisi we insanning titrep turghan nazuk tebiyiti qatarliqlar qatarliqlarni teswirligen bolup bu yawropa edebiyiyat sen´et janlinish herikitining peyda bolush, tereqqiy qilish we janlinish jeryaninini chüshünishte ijabiy ehmiyetke eége eserdur.

Edebiyat-sen´et oyghunush herikitining yawropadiki tereqqiyati birqeder tekshisiz bolghan bolsimu, emma qazanghan netijilliri alemshumul boldi. Bundaq yéngliqning barliqqa kélishini Türk Osmanly Imparatorliqi we Erep Ummeyye Imparatorluqi dewridiki Islam dini we qedimqi yunan pelesepisi asasida özini bizep chiqqan Islam medeniyitidin ayrip qarighili bolmaydu.

Yawropa edebiyat-sen´et janlinish herikitining yene bir güllengen merkizi Germaniye bolup, deslepte xiristiyan dinining her türlik boyunturuqliridin qutilalmighan bu heriket, türlik insanperwerlik pikir eqimliri we diniy islahat netijiside axiri özige chiqish yoli tapti. Eyni waqittiki Gérmaniyening siyasiy jehette bölünüp kétishi xiristiyan rohaniylirining shüliwelishigha paydiliq bolghanliqtin, ezeldin xiristiyan eqidisige guman bilen qaraydighan Germanlarning chirkawlargha bolghan öchmenlikini téximu kücheytti. Mushundaq bir tarixiy arqa körünish netijiside diniy angdin milliy angni yüksek köridighan yéngi medeniyet herkiti barliqqa keldi. Dunya pelesepisining ochiqigha aylinish aldida turghan Gérmaniye bundaq bir shöhretlik namgha érishishtin awal alayide bolghan eshundaq tarixi arqa körünüshlerning tejiribe sawaqliri toplanghan bir muqedes tupraqqa aylinip qalghan idi. Germaniyede barliqqa kelgen yéngi medeniyet herkirtining deslepki wekilliri hésaplanghan Rotérdamliq Érazm, Réyixlin qatarliqlar medris Pelsepisige qarshi turup, xiristiyan dini eqidillirining milletke keltürgen balayi apetlirini tenqit qilip, diniy islihat dewrining bashlinishigha puxta asas saldi.

Edebiyat sen´etning Germaniyedeki tereqqiyati Yawropada ommiy yüzlik yétip kélish aldida turghan Ilim-pen dewrining bashlinidighanliqining deslepki siginalni chaldi. Miladiy XI esirdin XVI giche bolghan yüz yil bu heriketning Germanlar arisidiki altun dewrini kütiwaldi.XVI esirning bashlirida Éghfurt Uniwersitéti Gérmaniyediki Humanizim herikitining merkizige aylandi. Bu mektepni merkez qilghan diniy rohanilarning inkar qilghuchilliri Külin Uniwersitétini asasiy baza qilghan Xiristiyan dinining hamiyliri hésaplanghan medris peylasoplirigha ejellik zerbe berdi. Humanistlar Dinni axiret üchünla emes, real dunyaning ehtiyaji üchün qollinishning eng muhimliqini tekitlep, Insanperwerlik eddiysi bilen bible we diniy étiqattiki meselilerni izahlap, tiologiye penlirining simiolluq rolini tekitlep, Technik, pelesepe we edebiyat-sen´et penlirini dindin xaliy shekilde tereqqiy qildurushni teshebbus qildi.

Rotérdamliq Érizarm(1467-1536) dégen kishi bu heriketning deslepki namayendillirining biri bolup, uning “Hamaqet mehbutqa medihye „ dégen eseri shu dewirning wekil xaraktérgha ége esiridur.U bu esiride Axmaq Yésusni meydangha chiqirip wez éytquzup, uning diyalog we monologliri arqiliq Xiristiyan dinining xelq arisidiki wekilliri hésaplanghan Papa, Kardénal, Épiskop, metessip mederis peylasoplar we chérkaw mötiwerliri qatarliqlarning insan qelipidin chiqqan héyle neyrengliri we yalghanchi- saxtapezliki qatarliqlarni qattiq tenqitligen. Eserde Xiristiyan dinining hamiyliri hésaplanghan bu yilan chayanlarning ishretwazliqi, chirikligi, shewhaniyliqi, achközlüki, shöhretperesliki we alemning yarqatquchisigha qilghan munapiqliqliri realliqni ölchem qilghan halda teswirlengen. Érizar Xiristiyan dinining bidiet tereplirini keskinlik bélen tenqitlep, insaniy erkinlik we milliy rohni mediylep, Xiristiyan dinining diniy qayide yosunliridiki jemiyetning tereqqiyati we milletning qudret tépishigha putlikashang boliwatqan müjimel tereplirige baturluq bélen qarshi chiqidu. U xiristiyan dinining alla burun din alayidilikini yoqutup, jemiyet exlaqi we qayide yosun qatarliqlarning waqti ötken ewrishkisi bop qalghanliqini, uning tereqqiy qildurush we islah qilishqa muhtaj bolup qalghanliqini, uningdin bashqa siyaset, hakemiyet, ilim-pen, we edebiyat-senét, iqtisad we technika qatarliqlarni dinning boyunturiqidin azat qilishni, maaripni piraktik penlerge yüzlendürüshni we dinda tamamen milletning ronaq tépip, güllinishige paydiliq bolghan derijide bir islahat élip bérishning texirsizlikini ottturgha qoyghan. Uning muhim hujum qilish nishanisi rim watikani we chirkaw peylasopliri bolup, u chirkawlardiki betbeshirilikni tazilap, insaniyet tereqqiyatigha uyghun derijidiki bir türlük diniy tereqqiyatning barliqqa kelishini ümüt qilghan. U özining awam xelqqe paydiliq bolghan pelesepiwiy we diniy chüshenchillirining xiristiyan dinining biwaste ziyinigha uchrawatqan étiqatchilar jamaetchiliki teripidin he dése soghaq qarshi élinghanliqigha narazi bolghan halda xelqni epsane rewayetlerdiki özining béshini özi yeydighan köp kalliliq Yalmauzgha oxshatqan. Emma xelq haman uning yalqunluq xitabliri meniwiy jehettin asan hezim qilalmighini bilen, u yazghan “ Hamaqet Mehbutqa Medihye „ dégen eser arqiliq kéyinki waqitlarda özlirining Xiristiyan dinigha qarshi elip barghan küreshlirige meniwiy énirgiye toplighan.

Yawropa edebiyat-senét oyghunish herikitini yéngiliqqa köchüsh herikiti dep atshqimu bolidu. Bu heriketning Ispaniyede bash kötürishi bir qeder asta bolghan bilen, özliri qazanghan alemshumul netijilliri kishining közini chaqnitidu. Bundaq bolishida belkim eyni dewirde yawropaning tereqqiyatigha öchmes tesirlerni körsetken Islam medeniyitining tesiri bar bolishi mumkin.XIV esirlerde texiche mustebit padishaliq we diniy jemiyetning wehshiylerche hökmaranliqi astida turiwatqan Ispaniyede yengiliqqa köchüsh herikitining bolishi we Xiristiyan chérkawlirining saxtapezlikige chek qoyidighan humanistik ediylerning bash kötürüp chiqishi yawropa tarixida az körülidighan dewir bölgüch ehmiyetke ége idi.

Yéngiliq perwer Humanistlar küchlük insanperwerlik herikitining yoquri ewjjige kötürülüshi bélen Xiristiyanche maaripning matem siginalini chelip, uni hökmaranliq ornidin, özige eng mas kelidighan simiwol xaraktériliq bir pen derijisige chüshürüp qoyidighan, dindin we dinning boyun turuqidin tamamen xaliy bolghan yéngiche Uniwersitétlarni qurdi. Maarip progirammisida burunqidek ilahiyet we dinni merkez qilidighan, pen we technikini dinning maliyigha aylandurup qoyidighan ölük ramka yéngilinip, derisliklerde sherqte güllengen islam medeniyitidiki ediologiye, üstiqurulma we pen-technikigha hem shundaqla qedimki Yunan, Rim we Italiyening ilghar medeniyitige ayit yéngiliqlargha yer ajritilip hazirqi zaman Yawropa medeniyitining hul téshi bolup qalghan bir türküm dunyagha dangliq awangart alimlarning yétiship chiqishigha aldinqi shert hazirlighanidi.

ENDE 10.09.07

 

SEKKIZINCHI BAP
Yawropada Medeniyet Oyghunishi We Jahaletning Zawali

Merkizi Asiyada jümlidin Uyghuristanda nechche yüz yil höküm sürgen jahalet yilliri bashlinishi bilen Yawropada ming yillap höküm sürgen jahalet yilliri axirliship, asta-asta upuq süzülüp ilim-penning parlaq téngi étishqa bashlidi. Yawropada dini islahatchilar we humanistlar élip barghan edebiyat-sen´et oyghunishidin keyin uzaq ötmey yawropadiki xiristiyan dinining asasliq mezhepliridin Martin Liyutérchilar, yunan prawéslaw gorohidikiler, Rim katolik mezhipidikiler, Kalwénchilar qatarliqlarning xelqni aldap kelgen her türlik saxtapezlikliri su üstige leylep chiqip, ilim-penning zor derijide janlinishigha ilgirki herqandaq dewirdikige qarighanda teximu mas kilidighan mümkinchilikler tughuldi. Astronomiye, Mashinsazliq, Fizika, Anatomiye we Fiziologiye tetqiq qilish qizghinliqi qozghulup, yéngidin peyda bolghan sheher aqsöngekliri özlirining ishlepchiqirish ünümini ötürüsh üchün tebiyettiki jisimlarning Fizikiliq xususiyetlirini we tebiyet küchlirining heriketlinish qanuniyetlirini tetqiq qilidighan penlerge éhtiyaji chüshti. Uningdin ilgiri yawropada ilim-pen xiristiyan dini telimatining her tereplime boghushigha uchrap, chiqish yoli tapalmay dini jemiyetler belgülep bergen tar daire ichide özining put qolini özi nadanliq we xurapatliq, jayilliq we bilimsizlik bilen chüshep qoyghan idi.

Humanistlar( pelesepichiler, yazghuchi-senetkarlar, ilim-pen keshpiyatchilliri…) xiristiyan diniy jemiyetlirining hérip halidin ketken, konirap juluqi chiqip ketken, radikal idiye we konserwatip rohqa tayinip, özlirining xurapiy we aldamchiliqqa tolghan hayatini sürdüriwatqan eski qorighini bilen bolghan küresh jeryanida, bashqa penlerge oxshash tebiy penlerningmu musteqqil tereqqiy qilish imkaniyetlirining yaritilishigha sharait yaritip berdi. Ilim-pen alimliri tejribe we matématikini pen tetqiqatida ishlitip, insaniyetning bexit-saaditi üchün yéngiliq yaritishqa yürüsh qildi. XVI esirdin XVII esirning otturilirigha qeder hazirqi zaman tebiéy penlirining tereqqiyat asasi tiklinip, jemiyet tereqiyatida yéngi bir sehipe échildi. Bu mezgilge kelgende Matématika, Ximiye, Fizika, Biologiye we Meditsina penliri xiristiyan dini eqidisige tighmu-tigh halda ilmiy, sistémiliq, pogiramiliq we parallil qedemde tereqqiy qildi. Bu ottura esir jahaletlik dewrige üzil-késil ilmiy tenqidi pozitsiye tutalighan humanistlarning pelesepe we edebiyat-sen´et saheside élip barghan mushaqetlik izdinishlirining méwisi bolup, Insaniyetning ilim-pen tarixidiki yene bir qétimliq ghayet zor kölemde élip bérilghan inqilawi idi. Bu dewirge kelgende pen we ténika ilimliri xiristiyan dini eqidisisiki insaniyetning ijadiyet we tereqiyat iqtidarini boghushlap qoyghan bir qatar ilahiyet qarshlirini bolupmu mederis pelesepisining tüp pirinsiplirini ilmiy tereptin inkar qilip, ishlepchiqirish küchlirining uchqandeq tereqqiy qilishini ilgiri sürdi we yéngiche dunya qarash we yéngiche pelesepige tewrenmes asas sélip, ilim-penning kéyinki esirlerdiki dunyawiy partilash dewirlirining hul téshini wujutqa keltürdi.

Tebiéy Penlerning tereqqiyati__ mahayet jehettin éytqanda eqiliy we jismaniy emgekchilerning ishlepchiqirish emeliyiti dawamida biriktürgen qollinishchan tejirbilliri we sawaqlirining eqliy jehettin rawajlandurulishi we omumlashturulishi idi.

Ottura esirning axirqi mezgilliride yawropa elliride ishlepchiqirish küchliri meniwiy tereptiki türlik cheklimiliklerdin azat bolup, texnika yéngilinip, qol sanaetning tereqqiy qilishini ilgiri sürdi. Ishlepchiqirishning kölimi kéngiyip, ünümdarliqi yoquri kötürildi. Ilim-pendiki yéngi ilgirlesh kishilerning nezer dairisini kéngeytip, bilimini mollashturup, ilmiy nezeriyening tereqqiyatini ilmiy asaslar bilen teminlidi.uningdin bashqa kündilik turmush we emeliyet jeryanida köp uchraydighan tebiet hadésillirimu nezeriywiy jehettin chüshendürülüshke bashlidi. Shunga kishilerning emeliy meseliler we nezeriywiy meselilerni tetqiq qilishimu burunqidek Xiristiyan eqidisidiki cheklimilik tereplerning tesirige uchrimastin Pelesepe, Matématika, Fizika, Astronomiye, Zoologiye, Botanika we Jughrapiye tereplerdin erkin tereqqiy qilalaydighan imkaniyetlerge asta-asta ige bolushqa bashlidi. Tebiéy pen alimliri tekshürüp tetqiq qilish, logika we giométiriyege uyghunlashturush, toghra we ishenchlik bolishigha kapaletlik qilish üchün yardem béridighan Téliskop, Térmograf, Gégrograf, we Paragraf qatarliqlarni keship qildi. Yoquri örlesh basquchida turiwatqan milliy igilik, texnik penlirining dinning tesiridin xaliy halda tereqqiy qilishini teqezza qildi. Tebiéy penlermu kapitalistik payda menpeet qoghlushushning keskin riqabetliri ichide shiddet bilen tereqqiy qilip, jemiyet tereqqiyatining milliy menpeetlerge mas qedemde tereqqiy qilishigha türtke bolup berdi.

1400-yillarda Dunyagha kelgen yéngi pelesepe éqimliri bilen ming yillardin artuq hökmaran orunda turup kelgen Xiristiyan dini pelsepisining ottursida kélishtürgili bolmaydighan ixtilaplar bara-bara meydangha kelgili turdi. Humanizim we Yéngi pelesepe meydanida turup éytqanda alem madda bolup, maddilarning özige xas heriket qilish qanuniyiti, xususiyetliri we ichkiy qurulmilliri bolghachqa uni küzitish we tejiribe qilish usullirini qollinip, heqiqetke yétish allaning iradisige uyghun dep qarighan. Shunga bu dewirge kelgende ilim-pende tarixta körülüp baqmighan partilash hadésisi barliqqa kelgen. Bu dewirning nadir Ilim-pen namayendilliridin Nikolay Kopérnik, Dijordano Bruno, Galiléy, Képlér, Turichélli, Buyl, Harwéy, Frénsis Békon, Dékart, Sipinoza qatrliq munewwer tebiéy pen alimliri yitiship chiqti. Biz bu yerde ularning ilmiy qarashliri bilen Xiristiyan dinining tüp qarashliri ottursida periqning bar yoqluqini, we bu jahanshumul alimlargha bolghan cheksiz hörmitimizni ipadilesh üchün, ularning pelesepiwiy qarashliri, keshpiyat we ilim dunyasigha qoshqan öhpilliri bilen qisqiche tonushup chiqimiz.

Nikolay Kopérnik (1473-1543) Polshaliq ulugh Astronom. Uning Astronomiye sahesidiki muweppeqiyetliri dewir bölgüch ehmiyetke ége. Uningdin ilgiri Xiristiyan dinidiki türlük cheklimiler tüpeylidin ilim-pen dunyasi kainatning tüzilishi heqqidiki heqiqetni tüp mahayiti bilen bayqap bolalmighanidi. Texiche kishiler qedimki peylasop Arstotél we Astronom Pitoléméylarning yer merkez telimatini heqiqet dep qarayti. Mederis pelesepichilliri Xiristiyan dinining qarangghu tereplirini insaniyetning eqil paraset miwilliri arqiliq bizep körsütüsh üchün yer merkez telimati bilen dad xudaning kainatni yaratqanliqi heqqidiki qutsal kitaplarda sözlengen qissilerni ustiliq bilen birleshtürüp, uni allaning heqiqiti süpitide uluqlap, tewrenmes diniy eqide derijisige kötüriwalghanidi. Xiristiyan rohanilliri yene bu heqte bir yürüsh“meqset nezeriysi „ dégenni oydurup chiqip, dada xudaning mehribanliqi heqqide qarisigha hékayilarni toqup, dada xudaning insanni ulughlighanliqi üchün yerni kainatning merkizi qilip yartqanliqi heqqidiki epsanilerni Allaning möjizisi qilip körsütishke orunghanidi.ular Allaning iradesige qarisigha höküm qilip, yer shari muqerer halda alemning merkizi bolishi kérek dep qarighan. Bu quduq ichide tughulup, quduq ichide yashighan bir paqining alem mushu déginidekla bir qiziqarliq hékaye idi xalas. Bu qarsh xiristiyan dini menggü özgermes dep qarighan dada xudaning iradisi idi. Kopérnik özidin ilgiri merkizi asiya we ottura sheriqte güllengen islam medeniyitining küchlük namayendillirining kainat we alemning tüzülishi heqqidiki ilim-pen netijilliri we özining ottuznechche yilliq asman jisimlirini emeliy közitish jeryanidiki istastikiliq inchike hésaplashlar dawamidiki eqliy xulasilardin paydilinip,“ Quyash merkez telimati“ni otturgha qoyup, yer shari we bashqa seyyarilarning quyash etrapida aylinidighanliqini, yer sharining yene öz oqini merkez qilip aylinidighanliqini ilmiy yosunda, nezeriywi asaslargha ige halda ispatlap chiqip Xiristiyan eqidichillirining Alla heqqide toqup chiqqan bir talay yalghanlirini xelqalem aldida ashkariliwetti. Bu bilgen kishilerge din we allaning iradésidin barghanche uzaqlap kétiwatqan xiristiyan eqidisining matem siginali bolup qalghanidi.

Kopérnikning „Quyash merkez telimati „ nuqtiéneziri, uning 1516-yili yézishqa bashlighan 1536-yilliri tamamlighan „Asman jisimlirining herikiti „ dégen kitabida otturgha qoyulghan bolup, 1543-yili küzde Gérmaniyining Baden-Württemberg Uniwérsitéti teripidin neshir qilinghan. Shu yili Kopérnik 24-may wapat bolghan bolup, u wapat bolushtin awal kitapning emdila neshir qilinghan nusxisini tapshurupalghan.

Kopérnikning“Asman jisimlirining herikiti „ dégen kitabi insaniyet ilim-pen tarixida kemdin-kem körülidighan möjize bolup, u insanlarning Alla heqqidiki iptidayi qarshlirini aghdurup tashlap, Quraniy kérimdiki allaning derijidin tashqiri, insanning eqil-parasiti arqiliq chüshendürüp bermek qiyin bolghan küch qudriti we iradési heqqide bisharet berish arqiliq xiristiyan eqidisidiki cheklimilik tereplerni su üstige leylitip chiqarghan. Bu telimatning otturgha étilishi insaniyetning qanche ming yilliq qarangghuluq ichide tinep yürgen ijatchanliq rohigha küchlük medet teyyarlap, ilim-penning salmaq qedem bilen ilgirlishige yiqilmas köwrük hazirlap bergen.

Kopérnik“Asman jisimlirining herikiti „ dégen kitabida nurghun pakitlarni keltürüp, xiristiyan dini pelesepisidiki quyash yer shari etrapida aylinidu, dégen qarashning bir xil xata tuyghudun kélip chiqqanliqini, yer sharining öz oqida aylanghach quyashni pirqiraydighanliqi qol sighmas heqiqet ikenlikini su kirmeydighan bayanlar arqiliq estayidilliq bilen yorutup bergen. U bu meshhur esiride tuyghuning tejiribidiki rolini inkar qilmighan bolsimu bezide tebiéyet hadésiliri keltürüp chiqarghan tuyghularning insanning eqil-parasiti we tejiribisidin tashqiri haletke duch kelgenliki üchün asanla xata tonush keltürüp chiqiridighanliqini, obyéktip sheyilerning qanuniyetlirini toghra tonush üchün tuyghu tejiribillirini yenimu ilgirligen halda analiz qilish, we telil qilish, shakilini chiqirip tashlap méghizini qobul qilish, heqiqetke sadiq bolup, xata tuyghularning éziqturishidin saqlinish kéreklikini tekitligen. Kopérnikning meshhur“ Quyash merkez telimati „ ilan qilinip, yawaropada ming yildin artuq xiristiyan pelsepisining bésimigha uchrighan allaning möjizillirini téximu échip béridighan matériyalistik pelsepe yawropada azatliqqa érishti. Shuning bilen emeliy tejirbini asas qilghan tebiéy penlerning xurapatliqqa qarshi turush, Pelsepining xiristiyan dini eqidisidin kelgen jahaletlirige qarshi turush inqilawining muqeddimisi bashlandi.

Kopérnik telimati pütkül xiristiyan dunyasining jümlidin Rim papisining qattiq gheziwini qozghap,“Asman jisimlirining herikiti „ dégen kitap qattiq meniy qilindi. Lékin quyashni itek bilen yapqili bolmighandek, köpérnikning bu meshhur telimati, diniy jemiyetning bésimigha, qattiq meniy qilishigha we teqip qilishigha uchrighanche téximu shiddet bilen pütkül dunya miqyasigha tarqilip ketti.

Djordano Bruno(1548-1600) Italiyilik peylasop we astronom. U yazghan “ Cheksiz alem we sanaqsiz dunya” , “Nohning Kémisi „ qatarliq meshhur eserliri bar. U jahanshumul alim Kopérnikning dewir bölgüch iddiylirige warisliq qilip, Quraniy kerimde oturgha chiqqan alem we kainat heqqidiki qarshlarni ilmiy jehettin sherhiylesh we xulasileshke pütün hayatini béghishlap, xiristiyan dinidiki waqti ötken madda we hayatliq heqqidiki allaning namigha toqup chiqilghan saxta heqiqetlerni inkar qilishta shanliq netije yaratqan .

Bruno dunyaning chong kichikliki we alemning qurulushi heqqide ilgiri ötkenlerge qarighanda teximu toghra teximu éniq bolghan bir yürüsh qarashlarni otturgha qoyup we ispatlap, insaniyetning tesewur küchimu ajizliq qilidighan derijidiki meselilerni tejiribe we biwaste küzütish arqiliq yekünlep chiqqan. Bruno alem cheksiz we bir pütündur, dégenni teshebbus qilghan. U, quyash peqet insanlar turiwatqan seyyarilar sistimisining merkizi, alemning merkizi emes. Ademning tesewwur küchi yetmeydighan derijidiki sirlargha toyunghan alemde Kopérnik merkez dep qarighan quyashtin yana nurghuni bar. Ular öz-ara sistéma hasil qilishqan, quyash sistémisigha oxshimaydighan yene nurghunlighan yultuzlar sistémisimu bar. Alemning merkizi yoq, emma herqandaq bir sistémidiki quyashni asasiy nuqta dep qarap, bu nuqtini shu sistémigha nisbiten merkez dep qarashmu xata emes dep jakarlighan.

Bruno yene Alem maddidur, bir pütündur, uning öz yaratquchisi belgülep bergen bir qanuniyiti bar. Alem menggüliktur(tar menidiki hayatliq emes) uni Insan küchige tayinip, yaritiwalghilimu, yoq qiliwetkilimu bolmaydu, köpeytkilimu, azaytqilimu bolmaydu. Xiristiyan eqidiside tekitlengendek tebiettin tashqiri bolghan dada we bala ilah digen nerside bu qanuniyetlerni öz iradisi bilen konturul qilip turalaydighan allaqandaqtur bir inirgiyemu yoq, dep körsetken. Buning bilen Biblediki dada we bala ilahning mewjutluqini inkar qilinghan. Bruno yene Tebiet dunyasi bilishning ubyékti, peqet bilim we eqil idrakka tayanghandila alla yaratqan murekkep sirlarni, singdürgen ejrige layiq yeshkili bolidighanliqidin bisharet bergen. Eqil we bilimge toyunghan itiqatning heqiqiy itiqat bolidighanliqini, bilim we tejiribidin ayrilghan itiqatning yiltizi yoq derextek hayatliq inérgiyesidin ayrilip qalidighanliqini tekitligen. U cheksiz tebietni qadir allahning bir türlik zayir bolishi, hemme nerside uning iznasi bar, uning herikiti we iradisi insanning iradisi bilen baghlinishliq emes dep körsetken. Bu telimatlarning heqiqitige Islam heqqide mukemmel bolghan sistémiliq terbiyege emes, Quraniy Kerimni bir qétim oqush pursitige ige bolghan eqliy qabiliyiti xéli derijidide töwen ademmu asanla yételeydu.

Bruno Bible we Yésusni ötkür pelsepiwiy we ilimiy tejiribe arqiliq inkar qilip, xiristiyan dinidiki iptidayi madda we ilah heqqidiki qarashlarni xuddi qara borandek süpürüp tashliwetken. Xelqning qelbidiki zulmet alimining Bruno telimati asasida yurutulishi, xiristiyan dinini ikkinchi qétim hergizmu ilgirkidek eslige kéleleydighan imkaniyetlerdin ayriwetken. Bu dehshetlik zerbige tayinalmighan itiqatchilar aldida yüzi chüshüp, diniy we penniy tereptin Brunoni inkar qiliwétishke amalsiz qalghan Rim watikani munewer alim Brunoni dindin chirip tashlighanliqini jakarlap, 15 yil chet-elge sürgün qilghan. U shunche uzaq segerdanliq hayatini kechürüp qayitip kelgendin kéyin Yesusni inkar qilghan, Xiristiyan dinigha qarshi chiqqan déyilip, qolgha élinip, türmige tashlinip, wehshiylerche qiyin qistaqqa élinghan. U eghir suraq jeryanida xiristiyan dinigha qarshi chiqmasliqqa, Biblini heqiqet dep tonushqa qanche mejburlanghan bolsimu heqiqet aldida baturluq körsütip, Papa we mederis pelsepisige qarshi chiqip, xiristiyan diniy eqidisidiki saxtapezliklerni, diniy jemiyetlerning aldamchiliqini pash qilghan. Xiristiyan dinining dunyadiki eng chong merkizi hésaplanghan Rim watikani, Yette yil Brunoni türmide insan qélipidin chiqqan halda qiyin qistaqqa alghandin kéyin uni iradisidin tewritelmey, uni qan tökmeydighan herqandaq bir waste arqiliq öltürüsh hökmini ilan qilip, jaza meydanida iradisidin yandurmaqchi bolghan. Rim watikani uninggha öz pikiringdin yanmisang otta köydürüliwetisen, dep tehdit salghan bolsimu, bu qehriman alim heqiqet üchün öz iradisidin yanmighachqa, Xiristiyan dinining eng yuquri hoquqluq orgini bolghan Rim Papisi uni 1600-yili 2-ayda Rimdiki büyük watikan chérkawining aldidiki güllükte dargha ésip qoyup otta köydüriwetken.

Biruno Insaniyet teqdirige hawadek zörür bolghan heqiqet üchün hayatining xewipke uchrawatqanliqini bilip turghachqa, özige shepqetsizlerche yüzliniwatqan ölümge perwa qilmayla qalmay, özining ölümge buyrulghanliqi heqqidiki höküm oquliwatqanda xiristiyan sotigha siler méni ölümge buyrup, özenglarni qorqunch bésip kétiwatidu, xam xiyal qilishmanglar, ot méni boysunduralmaydu, kelgüside haman méning pikirimning toghriliqini bilip qalisiler! dep xitap qilghan.

Galiléy(1564-1642) Italiyilik meshhur astronom we Fizika alimi. U téliskop arqiliq asman boshluqini küzitip, Kopérnik telimatini yenimu bir qedem ilgirligen halda ispatlap chiqqan. U yene ayning yüzide igiz tagh we chongqur hanglarning barliqini bayqighan. U yene etrapliq küzitip, yopétirning etirapida aylinidighan tört hemraning arliqini bayqighan. Quyash yüzidiki qara daghlarning üzlüksiz özgürüp turidighanliqini küzetken. Saman yolining sansizlighan yultuzlardin terkip tapqanliqini chüshendürgn. Wénéra we yer sharining Quyash etirapida aylinidighanliqini bayqighan. Galiléy kichikrek asman jisimlirining chongraq asman jisimlirining etrapida aylinishini bir xil tebiet qanuniyiti, dep hésaplighan. 1632-yili Galiléy“Pitolémiy bilen Kopérnikning ikki xil meshhur alem sistémisi toghrisida diyalog „ dégen esiridiki bayqashlar asasida méxanika qayidilliri bilen birleshtürüp, Pitolémiy telimatidiki bezi tereplerni tenqit qilghan. Bu eser Kopérniktin kéyin xiristiyan diniy eqidisi we medris pelsepisige bérilgen yene bir qétimliq eghir zerbe bolup, u téximu ilgirligen halda xiristiyan rohaniylirining allaning namida yalghandin toqup chiqqan saxtapezliklirini ashkarilap, xiristiyan diniy eqidisining alla burun muqeddes diniy eqide bolush xaraktéridin ayrilip qalghanliqini xuddi Quraniy Kerimde körsetkendekla yene bir qétim tekitligen. Bu alimlar bu xil izdinishning eng deslepki ilhamini Qurani Kerimdin alghan bolishi ihtimalgh eng yéqin. Chünki u dewirlerge kelgende merlkizi asiya we otura sheriqte barliqqa kelgen ilim-pen möjizilliri qeyit qilinghan xurum tashliq meshhur eserler we Quraniy Kerim alla burun bir qisim yawropa tillirigha terjime qilinip bolghanidi. Shundaq qilip Galiléy Kopérnikning telimatining toghriliqini emeliy piraktika jeryanida ispatlap chiqip, xiristiyan rohanillirining nechche ming yildin béri tayinip kelgen meniwiy asasini tewritiwetken.

Galiléyning Fizika ilimide qazanghan muwepeqiyetlirinimu shu dewir xiristiyan dini eqidisidiki saxta tereplerni ispatlap chiqishtiki alayida rolini nezerdin saqit qilishqa bolmaydu. U mayatnikning tewrinish dayirisi haman biridin biri kichik bolsimu, emma her bir qétimliq tewrinishning waqtining haman teng olidighanliqini bayqighan. Buning bilen mayatnik waqit hésaplashta ölchem birliki qilinidighan meshhur mayatnik qanuniyiti keship qilinghan.

Galiléy uningdin bashqa boshluqtin erkin chüshken jisimning qanuniyitini bayqighan bolup, boshluqtin chüshken jisim tizlikining éghirliq bilen alaqisiz ikenlikini otturgha qoyup, Xairistiyan mederis pelesepichilliri muqeddes bilip kelgen yoqurdin chüshiwatqan jisimning tizligi bilen uning éghirliqi ong tanasip bolidu, dégen Aristotilche eneniwiy qarashni inkar qilghan.

Galiléy1638-yili ilan qilinghan “Ikki xil yéngi pen toghrisida diyalog „ digen kitapta jisimlarning ariliqi, éghirliqi, tizliki we tizlik derijisi otturisidiki munasiwet qanuniyetlirini otturgha qoyup XVIV we XX esir Fizikisining tereqqqiyat yolini échip bergen.

Galiléy yoqarqidek bir yürüsh ilim-pen keshpiyatlirini otturgha qoyghandin kéyin Xiristiyan dunyasi we din arqiliq xelqni idare qilip kiliwatqan hökmaran siniplarning eng öch köridighan düshminige aylinip xiristiyan chirkawlirining her tülik haqaretlirige we qiyin qistaqlirigha uchrighan we barliq eserlirining neshir qilinishi we tarqitilishi qattiq cheklengen.
U 1633-yili Xiristiyan dinining merkizi Rim sheherige élip kélinip, Watikan teripidin soraqqa tartilip, öz qarishidin yénishqa mejburlinip, qiyin-qistaqqa elinghan. U hayatigha qilinghan rehimsiz tehdit aldida öz köz qarishidin kechkenlikini körünishte ilan qilishqa mejbur bolghan bolsimu, emeliyette ilmiy tetqiqat xizmitini bir minutmu toxtatmighan. U özining ilimiy izdinishlirini xiristiyan chirkawliri teripidin dawamliq sir saqlawérelmigemlik üchün, Watikan qattiq ghezeplinip, uninggha Aristotilgha hujum qilghan, bidietchilik telimatini terghip qilghan we Xiristiyan dinini inkar qilghan dégen betnamlarni chaplap,menggülik qamaq jazasigha höküm qilghan. U türmige solanghandin keyin her türlik wehshiy usullar bilen jismaniy jehettin kardin chiqirilghan. Xiristiyan rohanilliri uni bash egdürimiz dep éghir qiynaq we jismaniy jazani toxtimay élip barghachqa Galiléy deslepte ikki közidin, kéyin ikki qukliqidin axirda eqil-idrakidin mehrum qilinip azap oqubet we hesret nadamet ichide ölüp ketken.

Xiristiyan dini eqidisidiki saxtapezlikke qarshi isyan kötergen namayendilerning yene biri Képlér(1571-1630) bolup, u Gérmaniyede dunyagha kelgen. Képler Kopérnikning telimatlirini ijadiy halda tereqqiy qildurup, seyarilerning herkitining élippis sheklidide bolidighanliqini, Quyashning tesewurdiki bu élipisning melum bir pokusida turidighanliqini otturgha qoyup, Kopérnikning seyariler Quyash etrapida heriket qilidu, orbitilliri chember sheklide bolidu, dégen qarishigha yarishimliq tüzitish berdi. Képlér 1609-yilidin 1619-yilighiche Daniyelik astronom Téxbiragiyning seyarilerning herikiti we orni qatarliqlarni emiliy küzitip toplighan qimmetlik melumatlarni tetqiq qilip, teximu ilgirlep tekshürish élip bérip, inchike hésaplap, seyariler herkitining üch chong qanuniyitini keship qildi. Shuning bilen Köpérnik telimati matimatékiliq jehettin puxta asasqa ige qilindi. Képler yaratqan qanuniyetler arqiliq ilgirki herqandaq waqitta seyarilerning boshluqtiki ornini asanliqche hésaplap chiqqili bolmaydighan ilmiy ötkelning yene mewjut bolup turishigha mümkinchilik qalmidi.1666-yili Engliyelik alim Niyuton Képlérning seyariler herikiti heqqidki üch chong qanuniyitidin paydilinip, Alemning tartish küchi qanuniyitini otturgha qoyup, Kopérnikning meshhur quyash merkez telimati üchün nezeriyiwiy asas yaritip berdi. Képlérmu xuddi Galiléygha oxshash xiristiyan diniy jemiyetlirining yazghan kitaplirini cheklesh we chetke qéqishi shundaqla qiyin qistaqlirigha elishi sewebidin eghir ziyankeshlikke uchrap, achchiq yutup, ach-yalingachliq ichide ölüp ketti.

Yawropa Ilim-pen oyghunush dewrining yene bir meshhur wekili Wilyam Harwéy(1578-1657) blup, u Engliyelik Fiziologiye alimi bolup, u janliqlardiki qan aylinish sistémisining qanuniyitini yeküllep chiqqan keshpiyatchi. Harwéydin ilgiri Biologiye we Fiziologiye anche tereqqiy qilmighan bolup, hayatliq we janliqlar heqqidiki qarashlarda Xiristiyan dinining xurapatliq bilen toyunghan bir qatar sepsetilliri hökmaran orunda turup kelgenidi. 1543-yili Bilgiyilik doxtur Wésallos(1515-1564)“Adem organizimining tüzülishi „ dégen esirini ilan qilip, xiristiyan diniy eqidisidin tashqiri bolghan Anatomiyeni tiklep, qan aylinih heqqidiki yéngi keshpiyatning yaritilishigha asas salghan idi. Shuningdin kéyinla Islamiy medeniyet muhitida ösken Ispaniyelik doxtur Serwét(1509-1553) qanning öpke shaxhilliridiki heriket qanuniyitini tépip chiqti.bu ikki doxtur Adem organizmining tüzülishi we Fiziologiyilik iqtidarini tetqiq qilip, xiristiyan dinida cheklengen ilmiy paaliyetler bilen shughullinip, xiristiyan diniy jemiyetlirining qatttiq naraziliqini qozghidi. Xiristiyan dinining hoquqluq organliri ularni tutup qattiq bir terep qilishni jakarlidi. Wésallos tetqiqatni yérim yolda toxtutup qéchip kétishke mejbur boldi. Serwét xiristiyan diniy jeméyiti teripidin qolgha élinip, otta köydürüp öltüriwétildi.

Harwéy bu ikki munewer alimning izidin méngip, ularning tetqiqatini dadilliq we qehrimanliq bilen dawamlashturup, 1628-yili“Yürektiki qanning aylinishi „ dégen esirini yézip chiqip, qanning adem bedinidiki herikitini tunji qétim mukemmel halda ilmiy yosunda sherhiylep chiqti. Bu kitapning élan qilinishi qedimki Yunan doxturi Garun(129-200)ning janliqlar bedinidiki qanning herkiti heqqidiki bir yürüsh nezeriyelirini aghdurup tashlidi. Garun yimeklikler jigerge kirip özgürish yasighandin kéyin qan bolidu, dep qarayti. Uning neziride qan qizil we kök tomurdiki qan dep ikkige ayrilatti. U bu ikki xil qanni xuddi ikki xil éqingha oxshaydu, ularning yürek teripidin ittirilip, bir kötürülüp yene pesiyishi uning aylinish herikitini belgüleydu, dep qarighan. U Kök tomurdiki qanda tebiéy maghdur bolidu, qizil tomurdiki qanda hayatliq maghduri bolidu, ularning oxshimighan tomur yolliri bilen bedenning oxshimighan qisimlirigha melum qanuniyet bilen yetküzilishi hayatliqning mewjut bolishini belgüleydu dep qarighan. Uningche yene ikki xil qan herqaysi özining yoqarqi wezipisini orundap bolghandin keyin yene öz yoli bilen yürekke qayitidu we hayat shu xil shekilde dawamlishidu dep qarighan. Garun,Undaqta kök tomurdiki qan bilen qizil tomurdiki qan qushulamdu yoq dégen meselide öz qiyasigha tayinip, bu ikki qan bir-biridin xewersiz halda körgili bolmaydighan hüjeyrilerning yardimi arqiliq yürekning ong teripidin sol teripige, sol teripidin ong teripige ötidu, dep qarighan. Uning bu nezeriyesi Yawropa tibabitide 1500yildin köpraq hökmaranliq qilghanidi.

Garun nezeriyisining yadirosi, uning adem bedinining barliq tüzülishi we Fiziologiyelik ixtidarliri angliq meqsetlik halda orunlashturulghan, dégen qarashtin ibaret idi. Bu xil sirliq mexset nezeriyesidin Xiristiyan dini ustiliq bilen paydilinip kelgenidi. U arqiliq özlirining bezi qarashlirini ispatlap chiqishni adet qiliwalghan xiristiyan rohanillirining qolidiki yene bir qutsal kitap Garunning janliqlar dunyasi we qan aylinish heqqide 1500 yil höküm sürgen meqset telimati idi. Harwéy Garunning xata perez we ilmiy bolmighan chüshenchiler asasida otturgha qoyghan meqset nezeriyesidiki xata tereplerni, özi keship qilghan yürek qan tomurliri we qanning herikiti heqqidiki yéngi telimat arqiliq inkar qilip tashlap, Xiristiyan dini pelesepisining qanche yüz esirlerdin béri insaniyetning qelip dunyasida qed kötürüp turghan heykilini pachaqlap tashliwetti.

Frénisis Békon (1561-1626) Engliye peylasopi we dunyada Hazirqi zaman tejribe penlirining buwisi dep shöhret qazanghan, Yawropa medeniyet oyghunush dewrining büyük wekilliridin biri. Uning“Pen-téxnikining tereqqiyati „ ,“Ilim-penning qudiriti „ dégendek meshhur eserliri we“Bilim-küchtur! „ dégendek meshhur hikmetlik sözliri bar. U tebiet dunyasi maddidin ibaret, kishilerning iradisige boysunmastin qanuniyetlik heriket qilip, objéktip mewjut bolup turidu. Kishilerning idirakiy we eqliy jehettin bilgen nersilliri tebietning inkasidin bashqa nerse emes dep qarighan. Uning qarishiche kishilerning bilimi aldi bilen tebiet bilen uchrushish we uni küzitish arqiliq tejribining deslepki matériyaligha érishidu. Toxtimay tejribe qilish we ispatlash, tekshürüp békitish, eng axirida ilmiy yighinchqlash arqiliq andin omumiy xaraktérliq bilimge kötürilidu. Mana bu Bekonning bilish nezeriyisining qisartilmisidur. U bu arqiliq emeliyetning bilish jeryani, heqiqetni sinash we ilimning qimmitini belgülesh jehetlerdiki muhim rolini tunji bolup sistémiliq sherhiylep chüshendürgen.

Bikon, Insaniyetni tebiettiki möjizilerni özi üchün xizmet qildurushqa righbetlendürüp, möjize we pütünley chüshünip kétish mumkin bolmaydighan tebietni insanning bexti üchün xizmet qildurushta tebiet qanunliri asasida ish körüshni, tebiettik möjizini özi üchün xizmet qildurushta zoruqmasliqni we uning qanuniyi asasida ish qilishni teshebbus qildi. U kishiler tebietning qanuniyetlirini tekshürüp tetqiq qilmay turup, tejiribilerni yekünlep we u heqtiki bilimlirini mukemmelleshtürmey turup hergizmu kélichek nesillerge bexit yaritalmaydu dep qaridi. U tebietni bilishni kainatning yaratquchisi allaning ilhami bile baghlap chüshendürgen. Uning ilim penge qoshqan muhim töhpisi, insaniyet bidiet din we mederis pelsepisini menbe qilghan ilahiyetning jahaletlik qarangghuliqida tinep yürgen bir waqitta, tebiet we ilim-pen heqqide izlinish qandaqtur xiristiyan dini eqidiside körsütülgendek allaning iradisige uyghun bolmighan ish emeslikini ilmiy shekilde izahlap, penni diniy eqidilerdin xaliy halda tereqqiy qildurushning qimmitini heqiqiy rewishte tépip chiqqanliqida körülidu. Bikon bu arqiliq Yawropa yéqinqi zaman pelsepisi we tebiéy penlirining xiristiyan eqidisining meniwiy tüwrüki bolghan mederis pelesepisining boyunturiqidin qutulghan halda güllep yashnishi üchün munbet zimin hazirlap berdi.

Yawropa medeniyet oyghunush herikitining yene bir namayendisi Firansuz Peylasopi we Matématiki Dékart(1596-1650) bolup, uning wekil xaraktérgha ége eserliridin“Métodologiye „ ,“Mitafizika „ ,“ Pelsepe qayidilliri „ qatarliq eserliri bar. Dikart özi bilen bir dewirde ötken ilim-pen namayendillirige oxshashla xiristiyan dini eqidisidiki tereqiiyat we ilimge qarshi bolghan mederis pelsepisige qarshi ilmiy paaliyetler bilen shughullanghan. Bikon bilen bu ikkisining perqi, Bikon tejribe qilish we yighinchaqlash usulini qollanghan, Dikart bolsa eqliy muhakime qilish usulini qollanghan. U eqliy bilish sheyilerning tüp mahayitini bilishte eng ishenchlik, eqliy bilishni asas qilghanda logikiliq xulase chiqirish menggü xata bolmaydu, sheyilerni bilishke bolidighanliqi, ularni sezgü ezalar arqiliq tuyghuli bolidighanliqidin emes, belki ular heqqide iddiyde chüshenche hasil qilghili bolidighanliqidin dep qaraydu. Beziler pelsepidiki oy pikir we ilmiy mitodlarning melum menidin éytilidighanliqini yene melum menidin qarighanda uni bashqiche chüshendürüshke tamamen bolidighanliqini nezerdin saqit qilip, Dikartni Idraki bilishning rolini inkar qilghachqa eqliy bilishning kélish menbesini chüshendürüp bérishke amalsiz qalghan dep tenqitleydu.Dikart dini itiqat we muqeddes kitaplar heqqie toxtulup, bu heqtiki barliq chüshenchiler mitafizikigha tewe bolup, eqliy bilishning yeni pizikiliq tejribining tekshürishidin ötishi kérek digen aktiwal pikirni otturgha qoyghan. Bu Xiristiyan dinining ilim-penni monopoliye qiliwélip, jemiyet tereqqiyatigha passip tesir körsitidighan rohaniy eddiysige ünümlük qarshi turushning yoli bolup, Matématika we Dédoksiye Logikisining tereqqiyatida türtkilik rol oynidi. Dikart barliq jisimlar melum boshluqta turghan bolidu, melum boshluqtiki barliq maddiy jisimlarning massisi bolidu, ular özige xas ichkiy xususiyet arqiliq mewjut bolidu, iddiye we rohning maddiyliqi bolmaydu. Madda bilen rohning xaraktiri insaniyetke nisbiten oxshimaydu, herqaysi béqinmaydighan musteqqil halette mewjut bolghan bolup, bu alemlerni yaratqan hemmige qadir bir küch teripidin sirliq bir shekilde békitilgen, dep qaraydu.

Dékart öz pelsepiside din we ilahiyet, pelsepe we istitéka edebiyat we senetke mensup bolghan tebiettin tashqiri turidighan telimatlarni métafizika dep atap, barliq tebiet dunyasigha ayit telimatlarni fizika dep atighan. Dikart Fizika telimatidin ilahiyet heqqidiki idéalistik iddiylerni chiqirip tashlap, emiliy xaraktéri oxshimaydighan madda bilen roh heqqidiki bir birige biwaste baghlinishliq bolmighan xususiyettin paydilinip, penlerni nisbiy musteqqil teqqiy qildurushning mümkünchilikliri heqqide izdengen. U özining pesepiside maddini musteqil ijadiy küchke ége dep qaraydu. Uningche fizika bilen mitafizika melum bir mewjutluq ichide musteqil halda bir birige tesir körsetken qiyapette teng yaki yekke mewjut bolghan bolidu. U özide jemghurlengen fizika bilen mitafizikini, özide mewjut bolup turghan bir-birni shert qilmaydighan emma tesir körsütüp turishidighan, özi teripidin nisbiy konturul qilinip turidighan hadése dep qarap, bu kichik birlik ichidiki ayrimiliqlarning özi bilen bolghan baghlinishliri arqiliq alem we alla, madda we roh, yaritish we yaritilish heqqidiki chüshenchillirini otturgha qoymaqchi bolidu. U özining fizikisining ichidiki birdinbir esli zat maddini mewjudiyet bilen bilishning birdinbir asasi dep qarap, rohning uninggha bolghan belgülesh we yéteklesh küchini chetke qaqmighan. Dikartning ikki menbechilik nezeriyisi tüp menidin éytqanda xiristiyan eqidisini ghuwalashturidighan yaki inkar qilidighan nezeriye bolsimu, chérkaw rohanilliri bu nezeriyeni ustiliq bilen yasap-jabdup, özlirining diniy eqidisini perdezlep körsütishning wastisi qilip paydilinilghan bolsa Sipnoza we Dédro qatarliq munewwer alimlar teripidin tereqqiy qildurulup, ilim-penning xiristiyan diniy eqidisining hujumliridin qutulishigha qalqan süpitide paydilinilghan.

Dikartning Matématika jehettiki keshpiyati Géométriyini Algébralashturup, Algébraliq tenglimiler bilen Géométriylik shekillerni ipadiligen, we Analitik Géométriyini keship qilghan. U özgürishchan sanlarni Matématikigha kirgüzüp, Matématikidiki burulush nuqtisini hasil qilghan. Özgürishchan san bolghachqa heriket we dialéktika matématikigha kirip, uning ikki menbechilik pelesepisidiki tebiey penler üchün muhim bolghan nisbiy turghunluq nezeriyisi we Niyutonning Différénsiyal Matématikisi xiristiyan diniy eqidiside 1500 yildin béri qatimalliship, qétip qalghan ramkilarni buzup tashlap, ularning xuda we dunya, Bible we Yésus heqqidiki bir qatar telimatlirini yoqqa chiqirip, étiqatchilar jamaéti qelbide Bible we itiqat, dada xuda we bala xuda, alem we axirqi zaman heqqide küchlük shühbe tughdurdi.
(Dawami bar)

13.10.06

Bu bapning we kitapning axiri tügümigen édi.uningdin bashqa, kitapning yézilip bolghan qismimu téxi bashqidin bir qétim tekshürep chiqilmighan idi.Kitapni baldurraq yézip axirlashturiwetishni oylashqan bolsammu, chet-eldiki hayatning bezi mümkinchilikliri arzuni emelge ashurushqa purset bermigechke, hemmidin muyimi kitapning bash teripi özemning ilgiri oylighinidek derijide yézilip, méni razi qilalmighachqa bu eserni waqtida élan qilmay turghan édim.Emma bezi kesipdashlirimning dewiti bilen, bezi tereplirining témi qopurulup qoyulghan, bezi tereptiki tamlar texi hul halette turghan, yépish we suwash, hoyla aramlirini kükertish ishliri téxiche élip berilmighan bir öyge oxshaydighan bu eserni, men ümüt qilmighan bir riyalliqning éhtiyaji sewebidin neshir qiliwettim. Kemtuk terepler bolsa tenqidiy pikir berishinglarni we dawamini yézishqa yol körsitishinglarni soraymen.

__________K.Atahan

25.04.07

******

 

 

 

Milliy Kimlikimiz we Siyasiy Teqdirimizge Bir Nezer

 

Korash Atahan

1)Biz Uygurlar qanche ming yilliq dölet qurush tarixigha ige, Ariyan tipidiki qedimiy bir millet. Türkler, Ezerbeyjanlar, Özbekler, Türkmenler, Kashkaylar, Tatarlar, Qazaqlar, Qirghizlar we tilimizning yene bashqa diyalekit hem shiwiliride sözlishidighan goruppilar Uygur nesillik xelqler bolupla qalmay, bügünki German, Ungar (Wengir), Bulghar, Pin, Ukrayin, Irland, Iran xelqliriningmu tomirida Uygurning qéni örkeshlep turidu.Biz ige chaqisiz, kélip chiqishi éniq bolmighan, tarixi üzük hem qisqa shundaqla qérindashliri bolmighan bir yétim millet emes.
2) Biz Uygurlar dunyada eng deslepte yéziq qollanghan, metbee, qeghez, reh, tömür, miltiq dorisi, kariz, chaq qatarliqlarni keship qilghan, 3 ming yildin artuq sheherlishish medeniyitige ige, özimizge has diniy étiqat, senet, pelesepe enenisige ige bir qedimi millet. Biz özimizning yoqarqidek bir qatar ebzelliklirimiz bilen insaniyet tarixida qedimqi eng yüksek medeniyet dep qaralghan, qedimqi Misir medeniyiti, babilun medeniyiti, Hindi medeniyiti, Merkizi Asiya medeniyiti, Xitay medeniyiti, Gérik medeniyiti, Maya medeniyiti qatarliqlargha asas salduq.
3) Biz Uygurlar parlaq we yüksek medeniyitimiz bilen 40 ming yil awal mu döliti, 17 ming yil awal Asiya-Yawropa Uygur Imparatorluqi, 10 ming yil awal Asiya-Yawropa Uygur kompedratsioni, 7 ming yil awal Qarahan Iparatorluqi, 5 ming yil awal 10 Uygur 9 oghuz komfediratsioni, 2 ming 500 we 2 ming yillar awal büyük Asiya Hun Imparatorluqi, Büyük Yawropa Hun Iparatorluqi, 1 ming 500 yil awal, Aqhun Imparatorluqi, Köktürk Iparatorluqi, 1 ming 200 yillar awal Uygur Imparatorluqi, ming yillar awal (Uygur Qarahanlar döliti, Quchu Uygur döliti, Kengsay Uygur döliti qatarliq 3 küchlük döletni özichige alghan) EDIQUT UYGUR EMPARATORLUQI qatarliq küchlük Iparatorluqlarni we Chaghatay Uygur döliti, Seidiye Uygur döliti, Qeshqeriye qatarliq döletlerni, we yéqinqi yillarda Sherqiy Türkistan Islam jumhuriyiti, Sherqiy Türkistan Jumhuriyti we bügünki Amerika qurulghan Uygur hökümiti qatarliq hökümet we teshkilatlarni qurghan, tarixning éghir sinaqlirigha berdashliq bereleydighan we bérip kéliwatqan bir millet.
4) Bilinip turiwatidu, soruqchuliqimiz, azapliq künlirimiz, xaniweyranchiliqimiz uzaqqa soziliwermeydu. Yoqalmighanliqimiz bir möjize, dunyada düshmini bizningkidek küchlük, bizdek béshigha éghir kün kelgen yene bir millet yoq, Allahning bir mexsidi bar, qan yashlirimiz bilen pakliniwatimiz, chéniqiwatimiz, özimizge, özlükimizge kéliwatimiz.Biz yoqalmasliqimiz kérek, qénimizdiki esil ersiy üstünlük haman bir küni wolqandek partilaydu. Xeq hoquqlirimiz qolimizgha qaytidu. Qanlar éqiwermeydu, qumdek soruliwermeymiz, horluniwermeymiz, pakliniwatimiz, Merkiziy Asiyada biz qurmaqni istigen bir dölet bar, u bolsimu Uyguristan.
5) Bir dölet medeniyet, din, kapital qatarliqlarni perwish qilidighan, özini özi idare qilalaydighan etnik goruppilargha nesip bolidu. özini özi idare qilalmaydighan chuwalchaq xelqler san jehettin qanche üstün bolsimu, jughrapiywi jehettin qanche paydiliq sharaitqa ige bolsimu, qanche köp paydiliq pursetlerge ige bolghan bolsimu bashqilarning horlishigha uchraydu.

6) Biz Uygurlardiki chéchilangghuluq, shehsiyetchilik kolliktiwizimliq angdiki töwenlik bashqa milletlerdiki chéchilangghuluq, shehsiyetchilikke, kolliktip angning töwen bolishi qatarliqlargha oxshimaydu. bizdiki peqet hoquqidin barghanche ayrilip qéliwatqan bir küchlük milletning bésip ötidighan köngülni ghesh qilidighan bir tereqqiyat basquchidur. Bizning xaraktérimizda yoq nersining bar, bar nersining yoq bolup qalghini yoq. Imparatorluq dewridimu shundaq edi. Bizdiki bixliniwatqan siyasi anggha wekillik qilsa bashqa bezi milletlerdikisi sapasi töwenlikke wekillik qilidu. Bir paeche meshhur may boyaq esiridiki renglerni, arqigha yandurup arlashturiwetse bir döwe kéreksiz nersige, bir dangliq semponiydiki tawushlarni eslige qayturup halighanche arlashturiwetse ademni bizar qilidighan yéqimsiz awazgha aylinidu. Bizdiki közimizge set körüniwatqan bir qisim kolliktip tebiyet hudi reng we tawushliri qalaymiqanlashturiwétilgen resim we muzikigha ohshaydu, u her birsimizning ortaq küch chiqirip tüzitishimizni kütiwatidu. Biz uni etnik groppimizning, milliy topimizning küchiyishi we dölet qurushimizning ham matériyali dep qaraymiz. Dölet bu xil chéchilangghuluq we bu xil shehsiyetchilik sewebidin dunyagha kelgen. Bizde uning emeliyettin ötken nezeriyiwi asasiy bar, gep uni qandaq teshkilleshte, gep uningdin qandaq paydilinishta, gep uni qandaq organizatsionleshte. Bu yene shehsiyet bilen etnik birlikning munasiwetige, etnik birlik bilen xelqara munasiwetlerge bérip chetilidighan nazuk mesile. Xelqimizde gunah yoq, otqa bashliduq kirdi, sugha bashliduq kirdi, yene néme qilsa bolatti?! Jawapkarliq bar bolsa eng deslepte özimizde, yeni siyasiy, diniy, iqtisadiy we medeniyet jehettin milletke ige chiqish salahetige ige dep qarlghan yol bashlighuchilarda.
7) Biz Uygurlarning kolliktip we shehsiy engida, ademde tebeiy bar bolidighan bir türlik menpietpereslik bar. Bu xil menpietpereslik hakimiyettin ayrilip qalghanliqimiz üchün, wedölet qurushni emelge ashuralmaywatqanliqimiz sewebidin, kolliktip angdiki menpetdarliq istikining qanmasliqini keltürüp chiqirip, he dese burnining uchini köridighan, tar dairidiki shehsiyetchilikning yamrap kétishige, ikki yüzlimichilikning bash kötürishige sewep boldi. Bu xil shehsiyetchilik we ikki yüzlimichilik keltürüp chiqarghan chéchilangghuluq, pursetpereslik, chiqishalmasliq, milletning wujudidiki tebeiy enirgiyning bir qismi bolup, paydilinalisaq hayati küch beghishlaydu, paydilinalmisaq eng kühlik düshminimizge aylinidu. bu huddi ressammning aldidiki perqliq rengleni keltürüp chiqiralaydighan boyaq we kompazetor aldidikibir-birige oxshimaydighan ala taghil awazlargha ohshap kétidu. Bu huddi bir parche meshhur resim sizilishtin awalqi boyaqlarni bir-birige arlashturiwetse poqqa, bir meshhur semponiydiki awazlarni bir-birige arlashturiwetse ishekning hangirishigha ohshap qalghandek ish. Güzel pir parche resim sizish, meshhur pir parche muzuka yézish elbette talant we erade telep qilidu. Tapa tene qiliship, qolning uchida qilghan bilen ish pütmeydu. Dunyada asan ish yoq, bu reng we awazlarni, Insaniyetning 21 – esiridiki iqtisad we ediologiye chüshenchillirige bizning eqliy we jismaniy küch quwetimiz yar bergen eng yoquri mümkinchilikte organizatsionlashtürishqa yüzlinelisek, xelqimiz échirqap kütiwatqan bir milliy dölet tughulidu. Bundaq qilish üchün eng aldi bilen milliy kimlikimizning mewjut bolushi we bolmasliqigha tesir körsitiwatqan aktip we passip amellarni mukemmel dérijide mölcherlishimiz, tehlil we tetqiq qilishimiz, eqliy xulase chiqirish we chüshenchilerni xelq arisigha yetküzishke kapaletlik qilishimiz, ibadet qiliwatqandek estayidil, balimizgha tamaq teyyarlawatqandek mesuliyetchan bolishimiz lazim. oylanmay pikir qilishtin, aldiraqsanliq we tenteklktin, rohiy ghalbiyetchilik we chüshkünlüktin saqlinishimiz lazim. Din, medeniyet, iqtisad we senet qarashlirining muazinnitige alahede ehmiyet bermigende aqqqan qanlar görge, kelgen sular chölge kétidu. Sen Xitaymu emes, Ottura Sherqliqmu emes, Yawropaliqmu emes, Türkmu emes bir nerse ekenlikingni awal mölcherle. Eng muwapiq bir egeshküchining arqisidin mang, iqtidarliq ademlerni etrapinggha topla, özengde bar bolghan üstünliklerdin paydilinishqa waqit, eqil we emgek serip qil. Bashqilardin artuqche umid kütme, emma türlik munasiwetlerni ehtiyajgha qarp tengshep tur. Dostni köpeytelmisengmu, düshmendin birsi azaysun. alayide muhim bir ish, Uygur xelqining ichide düshmen yoq, düshmelik bar, xelqni terbiylesh oyghutush kérek. Uygur bilen Uygurning, undin qalsa Uygur qénini toshup yashawatqan wetinimizdiki, Qazaq, Mungghul, Qirghiz qatarliqlar bilen Uygurning türlik munasiwetlirini, Uygur bilen Xitayning munasiwetliri asasida bir terep qilishtin her waqit saqlanmaq lazim. Shuni dawamliq estin chiqarmasliq lazim, ejdatlirimiz qedimdin yashap kéliwatqan merkizi asiyada Uygurning qéni arlashmighan bir etnik topluq yoq. Bu periqliq til we shéwilerde sözlishidighan millet we etnik groppilarning Uygur qéni üstin bolghan qisimliri bügünki kündimu Sherqiy Türkistanda biz bilen birge yashawatidu.Ularning yiraqtiki Mungghul, Qazaq, Qirghiz, Tunggan, Shiwe qatarliq qérindashliridin perqi bar. Misal, hazirqi Sherqiy Türkistan Qazaqlirining mutleq köp qismini, bolupmu Qirghizlirini Qazaqistan we Qirghizistan xelqliridin ayrip qarap, ular ming yil awalqi Uygurlarning Ediz qebilisidin idi, dep qarawatqan küchlik tarixchilar we anterpologlar bar. bu elbette merkizi Asiya milletler ekilogiysige toghra kélidighan bir qarash. Buningdin qarighanda bügünki Sherqiy Türkistanda yashawatqan Xitaydin bashqa etnik groppilarning hemmisi bizning yéqin yaki yiraq qérindashlirimizdur, biz ular arqiliq, ular bügün mensup bolup yashawatqan etnik groppa we milletler bilen baghlinip turimiz., buning bizge intayin chong paydisi bar. Uningdin bashqa xelqara mesililermu bar téxi elbette.
8) Biz Uygurlar bir birimiz bilen pétishalmaydighan bolup qalghandek körüniwatimiz, bashqilarmu shundaq tonushqa kéliwatidu, bu xata. bizdiki bu pétishalmaslik dewlet qurush ehtiyaji we téxirsiz teliwidin kélip chiqiwatidu. Dölet bar bolghan bolsa ular siyasiy reqipliri bilen pétishalmighan, riqabet ichide milliy menpieti üchün hayatini atighan bolatti. Bu xil ebzellik teshkilatlandurulmighachqa, dölet bolmighachqa özimizni téximu ajizlashturiwetidighan, özimizni özimizning yeghida qorup-tügitiweteleydighan heterlik nersige aylinip qéliwatidu. Téximu éniq éytqanda Uygurgha oxshash ichi küchlük, xaraktéri üstün millet hakemiyitidin ayrilip qalsa özini özi halak qiliwetidu.

Qérindishim köngülni ghesh qilidighan riyalliqimizdin umidsizlenmeng, siz bir nesebiy üstün xelqning perzenti, küchlük teshkilatchilarni saqlap turmay ishni özingizdin bashlang, Uygur bolsila, munapiq bolmisila shertsiz söyüng, sewrichan bolung, téxir qiling, chidang. eqilliq xelq kütkinidek teshkilatchigha érishelmisimu özini özi muapizet qilip kétidu. Chünki ular charwa emes. Bezi milletler bar dahini tughidu, bezi dahilar bar mlletni tughidu. Biz zadi qaysisigha mensup, bu heqte oylinip béqing, yéqin ademingiz bilen söhbetliship béqing.9) Qérindash turup, qérindaslar ara zidiyetlerni, dost düshmen otturisidiki munasiwet dérijisige kötürgenlerni, hörmet qilghanlarning, arqisidin egeshkenlerning we qanat astigha alghanlarning qelbide, hayinliq, satqinliq bash kötüridu.10) Bir milletning gorupilar boyiche qoghdaydighan, rayonlar boyiche qoghdaydighan bir nersisi bolidu. Uning némilikini biliwélish kérek. Bilmigenler ailisidikiler we yat milletning horlishigha uchraydu. Aile, mehelle, yurtni merkez qilip shekkillengen saghlam bir munasiwet, dölet qurulushning téxirsizlikige hameldar bolidu.
11) Milliy xaraktérimizdiki birlikni qoghdap qélishning bir qimmetlik engüshtéribar, u bolsimu özingiz her küni ayrilalmaydighan, milliy menpietimizge wekillik qilidighan bir eddiyge yaki melum bir shehiske we yaki dewrimizde bar bolghan nopuzluq bir teshkilatqa shertsiz boy sunush.
12) Qérindashlargha ehtiyajgha qarap sahib chiqmasliq, sizni tar menidiki shehsiyetchilik patqiqigha, uni hayinliqqa, munapiqliqqa mehkum qilidu.
13) Qilghan yahshi ishliringiz heqqide köp sözlimeng, bashqilardin anglang.
14) Eqillik bolsingiz her dayim bashqilarni eyiplela yürmey, özingizni milliy menpiet qélipimizgha sélip turung. Shundaq qilghanda sizge yene bir ish chiqidu, u bolsimu özingizni eyiplesh.
15) Hey Uygurum, Eger siz we siz yaqturidighan ademler éytqandek, silerningla toghra bolghan bolsa, siler xata digenler yoqulup ketken, siler meqsetke yetken, siler hemme nersining üstige chiqqan bolattinglar. Siler bir chemberning etrapida yüzlinip turiwatisiler, hemmidin toghrisi uning merkizide. meghrurluq, aldiraqsanliq we tenteklik qilmanglar. Özenglar we düshmininglarning nemilikini bilemsiler!? hetta bir dingha ishenmisenglarmu, bir tilda sözlishelmisenglermu, bir dölette yashimisanglarmu… eqlinglar bolsa birlishettinglar. Qandaq milletler shundaq qilalaydu oylap béqinglar. Biz Uygurlar bir türlik kolliktip meslik ichide yashawatqan bir millet. Meslik yeshilmeywatidu, némide narkoz qiliwetilduq bilmeymiz. meslikimiz yeshilse idi, birge bolsa nomustin kolliktip öliwalghan, birge bolsa ejdatlirimizning shan shöhritini yene tiklep, yüz yilliq nomusimizni yuyghan bolattuq.
16) Qulluqtiki bir Milletning balisi turup, tapqinini keypi- sapagha, eyish-ishretke, ailisining chong yep chong ichishige, bashqilargha özini körsütishke, orunsiz meghrurlinishqa, he dese özining mengiwatqan yolini toghra dep walaqshishqa adetlinip qalmay hem undaqlarning arqsidin lalma ittek kétiwermey, öz milliti üchün, haytidin, turmushning rahitidin, mal-dunyasidin, shehsiy arzu hewesliridin waz kechkenlerge hem ularning ailisidikilerge, pütün eqli iqtidarini milletning nijatliqi üchün serip qilip, özi, ailisi, dostliri éghir künge qalghan bolsimu, derdini ichide bilip, ün tünsiz yashawatqanlargha Allahning raziliqi üchün salam béring. Ularni tepip hemdemde bolung, haligha yéting, qollirigha söyüng, yardem tileng! Ishning qiyinidin qechip asinigha yügürmeng, asininimu qilmay yekke yigane yaki top-top bolup, yawayi haywanlardek qarangghu kamargha bekiniwalmang. Siz qandaq adem bolung, qilishqa tegishlik bir ishingiz bar. Döliti bar milletlermu jim yatmaywatidu. sizge bu behestilik, hangwaqtiliq, deltilik, haterjemlik, horunluq, xoshyaqmasliq, özini chaghlimasliq nerdin kéliwatidu.
17) Uygurlardin waysawerme, hemmimiz özimiz bilimiz, xayin bolmisaqla künimiz nahayiti teste ötiwatidu. sen birsimizge yahshilik qilding, uni bilimiz. Sining bizge yahshiliq qilishinggha sewep bolghan nersini sanga ALLAH bergen. Eger biz sendin yahshiliq körüp, sanga qayturalmisaqmu bashqa bir qérindishimizgha qayturalmisaq u chaghda néme qilishni Allah belgülisun, emma qayturush iqtidarigha yételmisek Allahning bir buyruqi bar.

Özeng qanchilik némiting, he dese teshkilatlarni tillaysen, nopuz egillirimizning yüzini tökisen, ularni kishilerning közige set körünidighan qiliwetken séning eqilsizliqing. Sendek ademler bolghachqa küchlük teshkilat, küchlük yolbashchi yoq. teshkilat qurmaq, yetekchilik qilmaq asan emes. Sen eqilliq bolsang nachar teshkilatlar shallinip serhili, ajiz teshkilatchilar shallinip, serkisi chiqatti. Shu Uygur bolmighan bolsa bügün sen bolamting? Birsidin yaki bir teshkilattin waysighanda Uygur…Uygur digen sözni tola tilgha alma, sen bilen alaqe qilghan adem yaki teshkilat Uygur emes, Uygur anangni bir nerse qilghanmu!? Kökte künnur, yerde Uygur; Quyash tughumdur, dilimda ghurur! dep yasha. Özengning chawisini chitqa yeyip, özini Uygur demeydighan tuz korlargha, milliy düshmenlirimizge oyan qoyup berme. Ichimizdiki hamaqetler sen deltining sözlirige ishinip qalmisun.
18) Behestilik qilmang, oynap sözlisingizmu oylap sözleng. Ejdatlirimiz söz atqan oq, dep bikar éytmighan. Söz arqiliq millitingizge hayatliq, düshminingizge mamatliq bereleysiz.
19) Behestilik qilmang, özingizni dada balisini bashqurghandek bashqurup turung, kichik bala her poqni yeydu, adem kallisini ishletmise, u bir kichik bala.Kökte künnur, yerde Uygur; Quyash tughdur, qelbimde ghurur. dep yashang.
20) Hayatta her kim xatadin saqlinalmaydu, emma tekrarlimang.
21) Özingizni biling, siz Alman yaki Engiliz emes. Bu dölette dölet qurup bolghan ademdek haterjemlikke chümüp ketmeng. Bu yerning igisi bar.itlardek chishleshmeng, bizge börining mijezi udum qalghan millet, böre bir birini asanliqche chishlimeydu, owgha teng chiqidu, herkim tegishlikini alidu. bir-birimizni qangha boyighangha nomusimiz aqlansa idi, u bashqa gep. Emma… emma…Bizning bu yerde yashawatqinimiz xelqimizge paydiliq bolsa bolatti, emma paydisidin ziyini, rahitidin azabi köp boliwatidu, oyghanmisaq Yawropalqlar bizni desmiy sélip, Xitaylar bilen soda qilidu.
22) Bezillirimizning turmush, tirikchilik, adet qarashlirini körse ademning ichi élishidu,Yawropada turup Xitayche amilning tesiridin qutulalmasliq, qutulghan teqdirdimu öziningkini untup, özi turghan muhitni diwanining haltisigha ohshutiwélish shamili chiqiwatidu. Biz Uygurlar hayatliq qarishi, tirikchilik enenisi, ehlaqi qarash, tuqandarchiliq munasiweti, jemiyet chüshenchisi tereplerdin hazirghiche Dunya milletlirige örnek boliwatqan xelq. Men wetende bir edebiyat heweskarining, L. Mutellipning Xitaylar Amérikiliq bir yazghuchining kitabidin terjime qilghan bir parche shérinikötüriwelip, shériyitimizning tereqqiy qilmighanliqidin way séliwatqanliqini körgen idim. Diqqet qilayli, bezi xelqlerdek göshni putizning barmaqlirigha qisturup turup toghraydighan, poq yigen haywanlarning göshi tatliq dep qaraydighan, burnimizdiki qaqichimizni elip ishtiha bilen qasaydighan, paydiliq dep qungigha qisturiwelip sesitilghan mewilerni istimal qilidighan bolup qalmayli.Eger bizning bir qisim bashqilar özleshtürüp bolalmighan mukemmel adetlirimiz (Ana tilda sözlishish, yemek- ichmek, örpiadet, kéyinish, yürüsh turush…wb.) közingizge set körünip qalghan bolsa rohiy késeller mutehesisige wahtida körünüp béqing.
23) Hayat bir teyatir, her bir millet teyatérining uslubi oxshashmaydu,siz Uygur, Uygur teyatéridila qimmitingizni tapalaysiz,rol alghan perdingizde qehringiz we zehringiz bilen rol éling, shundaq qilsingiz xelqingizning alqish sadaliri ichidin düshmenliringizning echinishliq ingirighan awazini angliyalaysiz.
24) Shehsiyetchilikimizni milliy menpietwazliq, qérindashliqni milletchilik dérijisige kötürelmeywatimiz, kötüreligen bolsaq, birinchidin, Etnik birlikimiz perwishke érishetti, milliyetchilik küchiyetti, ikkinchidin ,özimizgha xas shekildiki Kapital jughlanmisigha érishettuq, sanaet millitge aylinattuq, üchünchidin,özligimizdin teshkilatlinalaytuq we teshkilatlanghan yat Milletler bilen bir shirede olturup, heq hoquqlirimizni ulargha tonutup,özimiz qoghdiyalaydighan politik milletke aylinalaytuq.
25) Milliy menpiet nuqtisidin birlishelmeslikimiz bizni barghanche yaman künge qoyiwatidu, birlishishimizni düshmen halimighanliqi üchünla, bilip bilmey uning depigha usul oynawatimiz, u bizdin hemme nersini eli bolay dewatidu, emma bizge bergini, siz bir usulchi millet digen söz.Xitaylar bu sözni bikargha éytmighan. Ajizlap kétiwatimiz her küni bir nersidin ayrilip qéliwatimiz, bizdi nechche hesseme deniyetsis milletlermu bu jehette bizdin ilghar bolghanliqi üchün xelqimizni közge ilmas boldi. Bunjdaq kétiwersek bizni bir türlük umid bilen béqip chong qilghan ata-animizmu, milletning ghurui hesaplanghan xotun- qizlirimizmu, öz neslimizdin bolghan perzentlirimizmu bizni közge ilmaydighan bolidu. Beziler buning gunayini sergerdan teshkilatlardin körüwatidu. Siz, ailingiz, dostliringiz shu teshkilatlargha qanchilik dérijide yéqin turalidingiz? biz Uygurlarda söz tola, belkim bir bahaningiz bar. Ular xata qilghan bolsa teshkilatlinip siz toghra qiling, qilalmisingiz toghra qilidighanlarni yétishtürip chiqsaq bolidu emesmu.adem toplashmighan teshkilat tashlinip qalghan mazargha oxshaydu, uninggha her küni dua qilip, shehsiy mülikingizdek perwish qilishingiz belkim besh yil, belkim on yil, belkim yigirme yil zirikmey térikmey bu herikitingizni dawamlashturung, bir qétim hayajan bilen qilghan nechche dollar yardimingiz, ikki qétim teshkilatni pete qilghiningiz, töt besh qétim hosh yaqmighandek qilghan namayishingiz kupaye qilmaydu. Bilemsiz Xitay milliti cheksiz ketken zeminimizni bésiwélish, bayliqlirimizni bölüshiwélish, xelqimizni bügünkidek nechche goruppigha parchiliwétish, bügünkidek bay, medeniyetlik, küchlük milletke aylinish üchün 5 ming yildin béri milyon milyonlap qirilip ketti, milyon milyonlap ziyan tartti, éghir künlerge qaldi, emma shu nerse éniqki héch zérikmidi. Bizning Xitaylardin üginidighan jiq nersilirimiz bar we Xitaylardin üstün turidighan jiq ebzellikimiz bar.buningdin kéyinki dunya bundaq qara neyet bilen tolghan Milletlerning herikitige chek qoyidu, emma biz barghanche özimizni özimiz idare qilalmas halgha chüshüp qalsaq, Xitaylardin héch periqlenmes Etnik goruppilarning birige aylinip qalsaq, barghanche biz üchün paydiliq boliwatqan pursetlerdin, chet ellik hemayichillirimizdin, Etnik qérindashlirimizdin sezgürlik bilen paydilinalmisaq, neslimiz quruydu, menggülik nomusqa qalimiz.

Buning üchün ishni yéngidin bashlashqa toghra kéliwatidu. Biz deslepte Millitimizning qandaq bir ademlerdin teshkillengenlikini tonushimiz kérek, bu digenlik Uygurgha din jehettin, siyasiy jehettin, medeniyet jehettin, ekinomiy jehettin xelqara yüksek ölchemni qoymay milliylik, milliyetchilik, Uygurluq jehettiki ulargha eng mas kélidighan bir ölchemni qoy digenliktur. Hazir xelqimizde birqanche türlik goruppa bar. Buni Islam dinigha ishinish jehettiki, chetel medeniyitige tutqan pozitsiye jehettiki, Xitayning bizge qaratqan parchilash siyasitige qayturiwatqan inkas jehettiki, heqiqiy milletperwerliktin, wetenperwerliktin ayrilghan sahta dinchilik, sahta milletchilik, shehsiyetchilik, menmendaliq keltürüp chiqiriwatidu. Din tereptin bizge nechche yüz yilliq islam döletlirigimu yarashmaywatqan pundamitalistliq eddiye mas kelmeydu. Milliy uyushushchanliqimizgha mas dérijide soghaqqan, sewrichan bolmaq lazim. Biz xélila tüzük musulman, bezi nersiler zoluq bilen emes waqitning ötüshi bilen kamaligha yétidu. Xitay siyasitige qaritilghan inkas jehette humsiliq bilen teslimchilik yoligha mangmasti, jan baqar kochigha kiriwalmastin bir éghizda yaq!; bir éghizda bolidu deyish kérek. Eng zör mümkinchilik bilen, meyli weten ichi yaki weten siritida bolsun ziyan tartqan teqdirdimu yaq!dep éytishqa tegishlik yerde bolidu! Demeslik kérek.
26) Birlisheyli!biz Qazaqistanda, Qirghizistanda, Özbikistanda, Türkmenistanda, Afghanistanda, Türkiyede yashawatqan hemshirilirimizni (Uygurlarni) ular özlirige u yerni menggülik weten dep qarighan bolsa Uygur demigendek, wetinimizdiki Qazaq, Qirghiz, Özbek, Tatar xelqinimu ular wetinimizni mengülik ana dep qarisa, özimizning jan jiger qérindishimiz mundaqche éytqanda Uygur dep qaraymiz. Chünki hemmimizning yiraq ejdadi qedimki Uygurlardur, hemmimiz qedimqi Uygurlarning ewladi. Buning ichide elbette Mungghullarmu bar.
27) Gorohwazliq, yurtwazliq, meslekwazliq, tar dérijidiki etnikwazliq qilmayli. Biz tarixta hemme dertni teng körduq, hemme hushalliqtin teng behrimen bolduq, kelgüsidimu shundaq bolidu, Türkiyede yashawatqan Uygur nesillik xelqlerning hemmisining pasportigha Türk dep yézilghandek, Qazaistanda yashawatqan Uygur nesillik xelqlerning hemmisining pasportigh Qazaq dep yézilghandek wetinimizde yashawatqan mengü yashash ehtimali bolghan, bizge düshmen közide baqmaydighan xelqlerning hemmisige Uygur kimliki bilen muamile qilishimiz lazim. Herqandaq chaghda ular bilen mümkin bolghan dérijide söhbetlishishimiz,birnimu qaldurup qoymasliqimiz lazim. Dostlirimizdin bolupmu qérindashlirimizdin ayrilip qélishqa yene bolmaydu. Bu jehette kéyinki ikki qétimliq jumhuriyet qurush tariximizni tenqidiy örnek qilish kérek.
Eng deslepte özini Uygur kimlikide tonughanlar bilen ish bashlang, yükning éghirini kötürüng. Chong ishni qoyup özingizni terbiyeleng,andin nöwet Ailingizge, andin uruq tuqqanliringizgha, andin dostliringizgha, andin goruppingizdikilerge, andin siyasi teshkilatlirimizgha tesir körsiting. Shu derjige yetkende nesildash xelqler we dost milletlerning ishliri özlikidin helbolidu. Özingizning ichidiki ishlargha puhta bolmisingiz nesildash xelq we dost milletlerni bizar qilip, tajawuzchilar terepke yolgha sélip qoyidighan ish chiqidu.
Ishlar biz kütkendek bolmisa her türlik munasiwetlirimizde Ittipaqsizliq kélip chiqidu. Ittipaqsizliq hudiy kirge, Virusqa, mikropqa ohshaydu. Taziliq ishlimey, késelni dawalatmay yüriwergen bir tilemchige ohshap qalimiz. Meynetchilik basqanche, késellik éghirlashqanche qoltuqimizdiki pitmu yoghinap kétidu. Siz bille yashighan tengri teghining shimali we jenubidiki tagh xelqi, sizning hayatliq menbiyingizni bériwatqan bir yurtluqliringiz, siz bilen yahshi yaman künlerde birge boliwatqan, yüriki siqilip turiwatan Uruq tuqqan- qérindashliringiz, ikki téripingizde yaki aldi arqingizda sizge olturushup bériwatqan u qara közler,haman bir kün, bir az awal yaki bir az kéyin, sizge héch kishi qilip berelmeydighan bir ishni qilishni saqlap olturghanlardur. Ular sizning hedingiz, ular sizning singlingiz, ular sizning akingiz, Ular sizning eningiz. Buradérim buninggha ishining, ulargha Ailingizdikilerge qarighan közde bir qétim qarap béqing azaptin yighlashni yaki hushalliqtin külüshni bilelmey qalidighan bir türlik qimmetlik tuyghugha chümilisiz. Uningdin kéyinki heriketliringizge yaratqan egimiz riyasetchilik qilidu.unutmang ular bolmighan bolsa siz bolmaytingiz.ular bolmighan bolsa siz yighlighan yigha yighigha, siz külgen külke külkige oxshimayti.
28) Bilimlik bolsingiz, sizdin xelqingiz qachmisun.ulargha ular qilalmaydighan ishni mejburlimang. Biz bu qulluqqa bir kün ichide qalmighan, siz hem ularni bir kün ichide bu hayatliq qalmighan chöldin elip chiqip ketelmeysiz. Weten- millet yolida ün tünsiz ishlewatqanlarning, weten millet üchün qurban bolghan qehrimanlarning uruq tuqqanlirining ,dost buraderlirining, Xitay hökümiti xaniweyran qiliwetken yurt we Aililerning,Din Alimlirining, pen alimlirining,meshhur ziyalilarning, senetkarlarning,Namratlarning, baylarning,miskinlerning, Ajizlarning, qiyin künge qalghanlarning, söz- chöchekke qalghanlarning, küchlük emma yol tapalmighan, milliy ghururi imandek parlap turghanlarning, yoldin azghan emma chiqish yoli izlewatqanlarning,milletke ziyan séliwatqan emma terbiyelise tüzitidighanlarning, satqunlarning, munapiqlarning, kallisini ishlitip ish qilmay milletni heqlirini sétip yashashqa adetlengenlerning we bu ishqa bashchilap kirip ketkenlerning, tajawuzchilarning, bizge düshmenlik bilen qarawatqan bezibir nesildash xelqlerning, oyan körüwatqan dunyadiki bir qisim milletlerning yénigha béring, emeliyet oqughchiliqqa ündise ügining, oqutquchiliqqa ündise ders béring, yardemge ündise yardem béring, qatilliqqa ündise adem öltürüng, teshkilatchiliqqa ündise teshkilleng, emma shuni unutmang hesret- nadamet, oy- pikir, arzu- arman, tejiribe sawaq, meqset ghayiliringizni bu xelq anglimay qalmisun. Unutmang siz bir addiy kishi bolsingizmu mümkinchilik yar bergen dairide bu heriketni ishlep, tapqan eqlingiz bilen “kökte künnur, yerde Uygur. quyash tughumdur dilimda ghurur” dep yashang.
29) Haman bashqilarning yahshiliq qilishinila kütemsiz, undaq bolsa tügimes azapqa qalisiz.
30) Arimizda Xitay teshwiqati bash kötürüp qaldi,ular hedep héchqandaq nuhsansiz supisupiyang qiyapitige kiriwélip, kuruk tohidek rokuldap sizge, etrapingizdikilerge Xitayni, Qilghan ishlirini, qan yash bedilige ulardin alghan erzimes hoquqlirimizni, ularning bizge qilghan heyrihaliqi supitide perdazlap erademizni ajizlashturiwatidu. Qilghan ishlirimizni birni qaldurmay Xitay hökümitige türlik usullar bilen melum qilip, özining hem bizning putimizgha palta uriwatidu. Xitayning tebiyitidin elip éytqanda, ulargha kélidighan bésim téximu küchiyip,tughulghinigha ming pushman bolup, haman bir küni éghir wijdan azawigha qalidu, emma ular biz üchün bek xeterlik, shunga ularni biz terepke tartishqa orunung, unmisa nesihet qiling, könmise ujuqturiweting. Ularning sözlewatqini söz emes sizge etiliwatqan oq, oq atsa oq éting, ghururingiz bilen yashang, ghururighizni qoghdang, ghurur ichide Millet bar. Kökte künnur yerde Uygur, Quyash tughumdur qelbingde ghurur!
31) Uygur anilliri wijdansiz balilarni tughmaydu. Biz qarshi turiwatqan düshmen adettiki düshmen emes, u bizge qarshi heriket qilsimu, qilmisimubizge ziyan. Hushimizni tapmisaq biz weten millet dawasimiz üchün qurghan teshkilatlirimizgha yetekchilik qilish üchün ochuq ashkare adem belgülep ewetip bérishi, hemme ishimizgha ösmür balilarning ikkiterepke bölünip soqash qilip oynighandek bir tiyaterni oynishi mumkin. Belkim bezi teshkilatlirimiz ularning qolida. Ular bizni koldurlutup, qiliwatqan ishlirimiz arqiliq bizni tetqiq qilip,bizni uzaq muddetkiche mushu oyungha meghul qilip qoyup, könglini echishi mumkin. Ularda yüzminglighan, bizning mesilimizni tetqiq qilip yoquri dérijilik ünwan eliwatqanlar, küchlük profesorlar, dokturlar bar. Xelqimiz ming balada yetüshtürgen köp sanliq Uygur ziyalilar, Uygur dokturliri hotunigha osma qoyush bilen aldirash. Qiliwatqan ishlirimizni ilgiri yawropa tonumayti, Xitay bir türküm müjümel ademlerni Terorist elan qilghandin kéyin, Dunya rastmu yalghan dep, bir qarap béqip, Xitayning bu helemikirisige ghezeplengen bolsa yene bir tereptin bizning eqli yétilmigen meyip ademlerdek qilip yürgen bir qisim heriketlirimizdin nahayiti ümitsizlendi. Biz weten millet dawasi qiliwatimiz dep, Xitay üchün heqsis ishlewatqandek bir ishlarnimu qiliwatqan bolishimizmu, usul we yoldin ezip yürgen bolishimizmu mumkin. Dawasimizda yigha köp, derghezep az,yigha bilen ish pütmeydu. Chinggizhan wetinimizni bésiwalghanda yighlap turup nahsha éytip bergen Uygur anilirigha mukapat bergen eken,zorawanlarning pishik tebeyiti benormallashqan bolidu. U biznu oyungha sélip qoyup, könglini echip qalmisun. Bir Xitaygha qarshi turimen dep yene bir Xitaygha bilip, bilmey ishlep qélishtin saqlinisimiz kérek. Ishlirimizni qolimizning uchida emes, shehsiy menpietimiz üchün dua qiliwatqandek, ailimiz üchün pul tepiwatqandek, payda ziyanni yisapliship turup, estayidilraq qilayli. Bizde politik milletler (köp partiylik döletler) endizisidiki bir türlik qurulma bolishi mumkin,uni dölt qurush tariximiz belgüligen, Uygurlar tarixtiki politik milletlik salayitidin asta asta etnik millet halitige chüshüp qalghan xelq, bolsimu bügünki dewir etnik milletliridin köp tereplime ebzelliklerge ige. Bizdiki chéchilangghuluq hazirghiche etnik halette yashap kéliwatqan dunya siyasiy sehnide héch bash kötürüp baqmighan yaki taliyi bilen bir pursetke ériship qalghan, biz bilen bir nesillik bir qisim etnik goruppilargha oxshimaydu. Ular teshkillinishke qanche orunsimu herikiti asta bolidu, emma biz xelqimizning meniwiy we ijtimayi hususiyitini toghra mölcherligen halda heriket qilalisaq, mundaqche qilip éytqanda özimizde bar emma özimiz bayqiyalmaywatqan bir türlik teshkillinins yulimizni,tonup yetelisek kicik jehettin pikirni erkinleshtürüp, chong jehettin merkezleshtürüshke mayir bolsaq, xelqimizde hakemiyet chüshenchisi yétiletti, ijtimaiyet we meniweyitimizdiki paydisiz körüniwatqan hadesilermilliy topimizning siyasiy jehetttin küchiyip, iqtisadiy jehettin güllinishiningh asasiy bolup qalatti. Xelqimiz pikir xelqi,pikir qilishqa mayir emma mayir yetekchi yoq. Obdan oylansaq bir qisim eqilsiz ademlerning“ Uygur digen shu, birlishelmeydu, bu xelq yoqalmay qalmaydu“ deishige sewep boliwatqan nersiler Uygur digenni shu qiliwatqan, uning yoqalmay kélishige sewep boliwatqan engüshterlerdur. Xelqimiz naeqillerning, hainlarning, mustemlikichilerning bashlighan yolida ketken bolsa belkim bunche éghir künge qalmayti, emma yoqulup kettetti. Démekchi bolghinimiz bügünkidek mustemlike dewride özimizgimu, düshmengimu set körüniwatqan bir türlik alahediliklirimiz, küchlük teshkilatchilarni anillirimiz tughup, xelqimiz qatargha qoshquche bolghan ariliqta bizni muapizet qilip turidighan emmohim küchimizdur. Xelqimizni chüshinishimiz, ularni hörmetlishimiz kérek, tajawuzchilar bilen birliship tillawermey, uning bilen arimizni ongshayli. Ularning köp xil pikirining her waqit toghra bolup kétishi natayin, emma melumbir weziyetke nisbeten uning ehmiyitige sel qarashqa bolmaydu. Emma gep teshkilleshte, gep bu küchlük milletni bashquralaydighan bir hökümetning dunyaghakélishide. Shundaq bolghanda Xitay dölitide turupmu, chet ellerdimu, emeldarliq mensiwidimu, qet’i qarshi meydandimu, ular bilen bir meydanda turup qélishqa mejbur bolghan chaghlardimu, adettiki puxra salayitidimu mezlum xelqimiz üchün xizmet qilalaymiz. Emma ahirqi yesapta bizning hemmimizning meqsidining hazirqi téritoriyimizde bir Uygur döliti qurush ikenlikini Untup qalmasliq, közlewatqinimizning Xitayning demokirateyge köchi, yüksek Uygur aptonomeysi,yaki peqetla diniy erkinlik emes üzil késil milliy musteqilliq ikenlikini unutmasliqimiz kérek. Herqanche küchlük düshmenningmu bir ajizliqi bar. Shuningdek Xitayningmu bir ajizliqi bar. Uning gewdisi yoghan we palaket, xelqarada düshmen küchliri köp, dostliri ajiz, xelqara teshkilatlardiki roli ajizlashturuldi, Xitay néme diese dunya ishinidighan waqit ketti. Biz birazla chéchen bolsaq, pütün gherip dunyasi bizni qollaydu. Biz döliti bar yüzge yéqin millettin köp,30 milyonluq xelqimiz bar. Uygur ana tilining oxshimighan dialikit we shiwilliride sözlishidighan 260 milyondin artuq dunyaning altidin bir qismida yashawatqan qérindashlirimiz bar. Islam dunyasi bizni tonumaydu, ulargha tonutsaq biz terepte turush mumkinchiliki bolghanlar Xitayning hazirqi nopusigha teng kélishi mumkin. Emma bu ishqa hayatini, mal dunyasini, ailisini, pütün eqliy iqtidarini serip qiliwatqan ademlirimiz namratliqtin, yalghuzluqtin, tehnika yétishmesliktin, bilim Ademliri yétishmesliktin, pidakar oghlanlar yétishmesliktin, waqitning yar bermeslikidin, teyyar bezi shert sharaetlardin paydilinip bolalmighanliqidin jéni chiqip ketküdek azapliniwatidu.Mutleq köp sanliq ademlirimiz ordidin chiqip tilemchilik qiliwatqan shazadilerdek pul tepish üchün diwanilar arisigha yerlishiwaldi. Dunyada kem tepilidighan bayliq ghezinisi Uygur wetini bolsa Xitaylarni kücheytiwatidu, ular bolsa Xitaygha hedep pul ewetipturiwatidu, emma tuqqanliri beyiyalmaywatidu. Weten bir küni tuyuqsiz azat bolup qalsa qaysi yüzimiz bilen, eger azat qilalmisaq qaysi yüzimiz bilen u yerge kirermiz. Özimizge kileyli, pishanimizni tutup oylunup baqayli. Birsi körsila yesap emes tuydurmay bu heriketni qollashning yolliri kürming, shu ishqa béshichilap kirgenlerni destekleyli. Yenimizdiki bichare puqra qérindeshimiz bilen amal bar ep öteyli, bir birimizge insanliq üchün bolsimu ige chiqayli. Yaq! deydighan ishqa hemmimiz teng yaq! deyli, hop! deydighan ishqa hemmimiz teng hop! deyli.
32) Biz eqilliq xelq! Eqlimizni toluq ishqa salghan küni düshmenlirimiz heq hoquqlirimizni tonushqa bashlaydu.
33) Xitayni kemsitettuq néme boldi, Mungghulni kemsitettuq néme boldi, Qazaqni kemsitettuq néme boldi, Qirghizni kemsitettuq néme boldi; Animizning qongi boldi. Kemsitkenge toye! Emdi kemsitidighan nerse yoq özengni özeng kemsitishke bashliding téxi. Oyghanmisang yana körisen téxi. Étirap qilidighan waqit keldi yarimas milletler bashqilarni kemsitidu. Isit séni kötürüp yürgen Uygur. Göher qachigha paqa solap qoyulghandek.
34) Xelqimizni qedimki Uygurlarning kéyinki ewlatliri dep üzüp éytay dese téxi, ular emes deyli dese téxi. Ewlatliri demeyli desek ular yaratqan medeniyetke peqet biz warisliq qilip qalghan yaki helimu toluq ghayip bolmighan, del özi shu desek u jenggiwarliq zeipleshken. Qérindishim buninggha belkim biz éritiwetken helimu bashqilar téripidin asanla érip kétiwatqan bézi milletlerning qéni qénimizgha arliship qalghan bolishi mumkin. Emma her biringizning qénida Uygur qénining Üstin orunda turiwatqanliqini unutmang, yawa qan UxLA! diese uxlimang, uni süydükingiz bilen siyiweting! KÖKTE KÜNNUR YERDE UYGUR; QUYASH TUGHUMDUR DILIMDA GHURUR!
35) Biz Uygurlar büyük Bowimiz OGUZHANning yoli we unininggha yol bashlighan ilayi kök börining mijezi udum qalghan millet. Böriler rohiy késelge giriptar bolmighan bolsila bir – birining göshini yemeydu, bir-birini talimaydu, talashmayli, chishleshmeyli, küchning, chishning lazimi bar. Talishiwatqanlargha ergeshmeyli.
36) Parchiliniptuq közge ilmighanmu putqa chomaq boldi, lalma itlarning börini qoghlap yürgenlikini kördüm. Chiraylirimiz saman behtlirimiz ghazan bolmaqta. Bügünki qimmetlik nersimiz erte yoq. Beziler bundaq bolushni cheteldiki teshkilatlirimiz we uninggha uyushqan ademlerdin körüwatidu. Ular weten millet dawasi qilmighan bolsa bu qeder echinishliq bolmaydikenmish. Bizningche undaq emes. Bu ish chet eldiki dawasimizning küchlük bolmighanliqidin kélip chiqiwatidu. Köngüldikidek bolghan bolsa bunche bolup ketmeytti, u epqachti gepler eng deslepte milletni qoyning göshidek sétip yep, ussisa xelqimizning qénini su ornida ichiwatqan, milletke sahtipezlik qilip xelqperwer körünüp, astirittin wetenni munqerz qiliwatqan haram tamaqlarning xelqimizge sharap dep ichürgen Xitay süydüki. Chet ellerde zeyip bolsimu weten millet dawasimiz tonulghandin kéyin Xitaylar börilerning arisigha yoshurunup yashashqa adetlengen itlardin yétishtürgen bir qisim Uygur emeldarlarigha, yaki payda menpiet koyida qiz qérindashlirini Xitaygha solap bériwatqan munapiqlargha bolghan bésimni kücheytiwetti yaki, ular tashqi körünish jehettin bizge oxshighachqa ishenchisiz bolup qaldi, we yaki burunqidek menpietlinelmeydighan osal halgha chüshüp qaldi. Dawa qanche küchlük bolsa Xitayning bizge shunche cheqilalmaydighanliqini, qanche ajiz bolsa közligen meqsidige asan yétidighanliqini unutmasliq lazim. Hemmimiz millet toghruluq sözleymiz emma küchimizni, iqtidarimizni, iqtisadimizni birleshtürelmeywatimiz. Bilinip turuptuboynimiz körünmes yipta baghlaqliq, jim yatsaq u yip téximu chonguyup kétidu. Gepimizni bir qiliwalsaqu yip iqtidaridin qalidu. Tajawuzchining qoynida jim yatqanliq yirtquchning yeyishini kütüp turghanliq, ahirghiche élishish uning wehshilikige chek qoyghanliq bolidu, buning üchün birlik lazim, birlik bolmighachqa eng kichik ishlirimiznimu qilalmaywatimiz. Birlik bolsun digenlik bir öyde yétip qop ertidin kechkiche bille yür digenlik emes.dunyaning ikki chetide bolsangmu oy hiyaling, pikiring, herkiting, meqsiding bir bolsun, bir-biringge ige chiq, yar yülekte bol digenliktur. Birlikni shuar qilip kötüriwelip, tajawuzchilarning depigha usul oynap, xelqni ayighi chiqmas kochilarda egeshturup yür digenlikmu emes, belki eng yoquri dérijide weten millet üchün jéning pida qil, kichik jehettin qeyerde bolma milliy kimliking bilen yasha, qérindashliringgha ber we ulardin al digenliktur. Chongqurlashturup eyitqanda deslepte saghlam ailige, andin saghlamdostlar topigha, andin saghlam ijtimayi goruppigha, ahirida hemme étirap qilidighan birliksepke yeni merkezge uyushup, ejdatlardin mirasqalghan muqeddes zeminimizni, maddiy we meniwiy bayliqlirinizni pilanliq, progirammiliq shekilde, yar bergen eng yoquri mümkinchilikte qoghdap qélish démektur.
37) Arimizda düshmen yoq!emma qorqunchaqliq bilen dilighuldi boliwatqanlar, ikkilengenler, jim yétiwalghanlar, jan beqish koyigha kiriwalghanlar, hamaqetlik bilen özini hem bashqilarni aldawatqanlar, sel chaghlap yaki bilip bilmey Xitaygha melumat bériwatqanlar, Xitayning enchuentarmaqliri bilen kichik menpietlirini soda qilip, qérindashlirigha ziyan séliwatqanlar bar. Dost bilen düshmen zadi nerde periqlinidu, bu heqte chüshenchimiz éniq emes. Ularni terbiylep kétish, özimizge düshmen qiliwalmasliq tereptarida bolayli, sewre qilip, éghir bésiqliq bilen chüshendüreyli, ular düshmen terepke ketse téximu yamanbolidu. Eger hemmige könmise ularning yashighinidin yashimighini téximu ebzel. Ularning arqisidin egeshmeyli, azghanlarni söyeyli, qedrimizni bildüreyli, bilip turup bilmeske séliwerse, xatani tekrarlawerse uning ritsipini bashqiche yazidighan kün kélidu.
38) Bir jin bar arimizgha kiriwaldi, uning chirayi özgürüp turidu. Kiyimlirimu bek köp, bir qarimaqqa sizdin héch periqlenmeydu, bezide siz yatqanda özingizdek oyghanghanda uningdek oyghunisiz, u siz bolishingizmu, dostingiz yaki ömürlik hemriyingiz bolishimu mumkin. U hemmini buziwatidu, u ichingizge kiriwalghanda késili tutqqan sarangdekla bolup qalisiz, emma etrapingizdikiler dawamlik sizni küzitiwatidu, bu yerde peqet Xitayningla köz – qulaqliri yoq, Uygurlar siz oylighandek hamaqet emes, siz birni oylap bolghiche mingni oylap bolidu. U éghir bésiq, mehriban, keng qursaq. Emma ish epleshmigende uning penjisige kirip qélip tatliq jéningizni qiynimang. Bizge paydiliq ish qilmisingizmu ziyan salmang. Sizning jajingizni bermek bek asan özingizni tuyiwéling.
39) Etrapingizgha qarap béqing. Döliti bar milletler bir közde köridu, bir qulaqta anglaydu, bir kallida tepekkur qilidu, bir putta, bir yolda mangidu, oxshash höküm qilidu. Ular dölet qurghandin kéyin emes dölet qurushtin ilgiri bu ishni bashlighan.
40) Ilgiri biz dunyani jümlidin Yawropani bilmeytuq, emdi körduq. U politik milletler öz ailiside bir baptin yézip chiqqan ghayet zor bir kitap. Oqush kérek. Belkim az tola oqudingiz, biraw chüshendingmu dep sorisa chüshendim dep jawap bériwatisiz, anglighanlardin beziler heyran boldi, chüshengen bolsingiz bundaq yashimaytingiz, uni qaytaqayta oqung, paydisini körüng, ya balidek oqup balidek yashang ya chonglardek oqup chonglardek yashang. Emma rohiy késellerdek oqumang. Shundaq bir kitap yézip béqishni pilanlang, emma ejdatliringiz zamanisida yazghan u türdiki kitaplarni esingizdin chiqarmang. Ah! Uygur bolush néme digen sherep, hemme ademge qilidighan ish bar!
41) Ana tilimiz Uygur tilida sözliship rahetlininglar, bu tilda sözleshmek néme digen behit, bu tilda sözleshkenler néme digen bexitlik he!? Siz bilen u tilda sözlishiwatqan herqandaq birsining tomirida sizning qéningiz, sizning tomuringizda uning qéni éqip turidu. Téz éqiwatqan bu qanning awazigha qulaq séling, qanghiche rahetlining.
42) Biz hemmimiz chonglirimizdin ayrilip qalduq. Yéningizda olturghan birge bolsa sizning akingiz, birge bolsa sizning eningiz yaki bolmisa sizning hedingiz yaki singlingiz. Teqdiringiz ulargha baghlanghan, ularni shertsiz söyüng, ulargha hayatingizni beghishlang. diqqet qiling ularning ichide sizni eng toghrigha yetekleydighan birsi bar, uninggha egishing, u yaki egeshküchisini tapidu yaki hemmini egeshtüridu.
43) Bezillirimiz éghir késel bu késellik Aydis we rak virusidek tepekkur systemimizni kardin chiqiriwatidu, késelning éghirliship kétishining aldini alayli, yéngi késellerni qutulduriwalayli, konillirini kömüwéteyli.
44) Körüp turiwatimiz bezi ishlirimiz tüzilishke emes buzulushqa qarap kétiwatidu. Tüzeshke özrimiz buzushqa sewebimiz köp. Tüzeshni kütüp turghan ishlar intayin köp, nahayiti éniqki buningdin béshingiz qetiwatidu, qarisingiz buziwatqanlar az emma buziliwatqanlar köp, tüziwatqanlar köp emma tüziliwatqanlar az. Emma buningdin ümitsizlenmeng, her ish tüzilishtin awal buzilidu. Millet yol izdewatidu, bilsingiz bu bir tepilmas purset, béshingizni qaturmay ishni özingizdin bashlang, Ailingizdin bashlang. Iqtidaringiz, küchingiz we shert sharaetliringiz yol qoyghan dairide sewrichanliq bilen heriket qiling. Siz qilammighanni xoshningiz, umu qilalmighanni xoshnisi qilidu, emma haman bir küni mehellingiz gül chichekke pürkinidu.Bir hikaye sözlisek artuq ketmes. Hezreti Eysani Islam düshmenliri dargha asqanda, uni söyidighan birsi “hezritim qara! U yerde anang bilen singling turidu“ didi. Hezreti Eysa qarimidi emma „Allahni söygenlerning hemmisi mining anam we singlim“ dep xitap qildi. Ésingizde bolsun Uygurni söygenlerning hemmisi sizning ANINGIZ, sizning SINGLINIZ! Emeliy herkiti bilen milletni söygenlik Allahni söygenlik! Bu pikirimiz heqqide chongqur oylunung.
45) Biz Uygurlarda oxshimighan pikirlerning bolishi tebeiy ehwal. Emma oxshimighan pikirdikilerning eng yoquri mumkünchilikte merkezleshmey kéliwatqini balayi apet boliwatidu. Buning üchün Uyghir jemeyitining qandaq hüjeyrilerdin tüzülgenlikini eng deslep tonuwélish andin herket qilish kérek. Bundin ilgiri hemme yerde birdin teshkilat quruldi, bu normal ehwal, bu qétim Amerikida HÜKÜMET quruldi. Qurulghan bu hökümetni hükümet qilalmisaq xelqarada setchilikke qalimiz. Buni perwish qilishimiz, kücheytishimiz, qoghdishimiz lazim. Undaq qilalmisaq “ özini özi idare qilalmaydighan millet“ digen sésiq namgha qalimiz, ichkiy ishlirimiz ziyangha uchraydu, tashqiy qollughuchilirimizning hemayisidin ayrilip qalimiz, düshmenge hem tawaq bolghan bolimiz.46) Buninggha ishining, biz Uygurlar asasiy küchlük bir millet, undaq bolmighan bolsaq u qeder küchluk düshmen bizni we etrapimizdiki tomurida Uygur qéni éqiwatqan xelqlerni, Mongghul we manjularni éritiwetkendek yoq qiliwitetti. Etnik alahedilikimiz, sotsial we kulteral hususiyetlirimizde hakemiyet üstige chiqalaydighan mumkinchilikler toshup turuptu. Eger biz bir dölet qursaq, u dölet nahayiti tiz qudiret tapidu. Bu Dölet türlik dindikiler, Türlik tildikiler, türlik pikir éqimidkiler bille yashiyalaydighan Uygur Idiqut Imparatorluqigha ohshap kétidighan bir dölet bolidu, insaniyetning Merkizi Asiyadiki bir jennitige aylinidu. Medeniyet güllinidu, iqtisad tereqqiy qilidu, hakimiyet güllinidu.
47) Biz Uygurlar, xelqimiz Uygur dep atalghan 17 ming yildin buyanqi eng numusluq bir dewirni yashawatimiz. Nahayiti uzaq zamanlarda Uygur digen bu nam insanlar ichidiki bir etnik gruppining, küchlük bir milletning nami idi. Uning hakemiyet we medeniyet jehetlerdin bir küchiyip bir pesiyishi tariximizda teragedilik we komediylik betlerni yézip qaldurdi. Bu nam bezide Uygur etnik goruppisining semowoli bolghan bolsa, bezide siyasiy jehettin u hükmaralliq qilghan Yawropa Asiya quruqluqidiki siyasiy birliklerning semowoli bolup keldi. Uygurlar bügün Ariyan emes, emma ariyanlar Uygurlardin kélip chiqti, Uygurlar bügün Türk emes emma barliq Uygur tilining oxshimighan dialektlirida sözlishidighan yüzge yéqin trük topluqliri Uygurlardin bölünüp chiqip, chong kichik Etnik gorupilarni shekillendurdi. Hazirqi tarix tetqiqatida Uygurlarni Türklerning bir ezasi süpitide bayan qilidighan metod bu pendiki nurghun nersilerni mujimelleshtüriwetti. Tarix barliq Türklerni Uygur kimliki asasida sherhiyleydighan metodnini qubul qilmughiche bezi nersiler aydinglashmaydu.

Yoqarqilarni bayan qilishtiki meqsidimiz, bügünki zaman Uygurlirining zadi nemining mesuli ekenlikini melum jehettin sherhiyleshni meqset qilidu. Bügünki Uygurlar dunyadiki barliq küchlük milletlerge oxshash, etnik kélip chiqishni emes siyasiy birlikni merkez qilghan, Uygur qénini toshup yürgen, aq érq üstünlikni alghan, türlik erqiy alametlirige ige kishiler topini kélip chiqish asasiy qilghan etnik goruppidur. Shu seweptin bügünki künde mutleq üstün qedimiy Uygur qénini toshup yürgen bezi gorupilar tarixning ötüshi bilen bashqa millet, yaki Türklerning oxshimighan grupilirigha mensup bolup qalghan ehwallar bar. Bügünki Uygurlar Bir milliy döletning emes, öz tarixida qurulghan we özi beqinip yashighan Imparatorluqtin yeni köp xil qebile we kichik etnik gruppilardin teshkillinip, Uygur wetini, Uygur medeniyiti we Uygur kimlikini qoghdash üchün qan kéchip küresh qilghan siyasiy bir topluqtin kélip chiqqan bir millet. Bu menidin bügünki kündiki qedimki Uygur tilining oxshimighan dialektlirida sözlishidighan barliq Türk gorupilirining qénida qedimki Uygur qéni éqipla qalmastin, bizning tomurimizdimu oxshimighan dérijide ularning qéni éqip turidu. Bu millet siyasiy jehette bash kötürse idi, hazirqi Türkiye we Ezerbeyjan xelqining 90%ti, Türkmen we Özbek xelqining 100%ti we bashqa Türk topluqlirining oxshimighan dérijidiki bölekliri özlirini Uygur kimliki asasida tonighan bolatti. Eng addiy misal Özbekistan. U yerde Özbek kimlikide yashawatqan 12 milyondin artuq Uygur we 10 milyondin artuq Uygur qennini toshup yürgenler yashawatidu. Bu jehetlerdin biz Uygurlar Iparatorluq chökkendin kéyin qeyerde qalghan bolsaq shu yerdiki xelqlerni éritip yaki uning ichide qismen érip eslimizdin periqliq, yaki bir az perqliq gorupilarning kélip chiqishigha sewep bolghan millet. Buning bügün bizge keltüriwatqan paydisimu bar, paydisidin ziyini köp boldi, her terepke chéchilip ketmey melum bir dairide yashighan bolsaq qan qérindashlirimizdin, zeminlirimizdin, dölitimizdin ayrilip qalmighan bolattuq.

Késip éytish kérekki „Türk“ digen söz bügünki Uygurlarning ejdatliri eng deslepte qollanghan söz bolup, uchong topluqtiki Türlük digen menani beretti. Türlükler qedimqi Uygurlarning erqiy alahediliki, medeniyiti, til aditi, étiqadi, milliy haraktéri, örpi adeti we siyasiy mewqesidin qismen yiraqlashqan yaki bir az chegirisini ajratqan, bashqilarni qoshuweliwatqan yaki ariliqta turiwatqan siyasiy topluqlardiki Uygurlarni yaki Uygur qebililerni körsütetti. Bu menidin Uygur Türk emes, Türkler Uygurlardin kélip chiqqan digen xulase kélip chiqidu. Buni bilmey mutleq köp sanliq ademler Uygurlarnimu Türk dep ataydu, bu xata.
48) Biz Uygurlar tarixtiki eng numusluq dewirni yashawatimiz. Seweplirining biri riyalliqimizgha mas kelmigen shekildiki meghrurliqimizdur. Biz nechche yüz yillap özimizni, étirapimizdiki medeniyet sapasi töwen milletlerge, bizdin arqida qalghan trük topluqlirigha sélishturup rohiy ghalbiyetchilik kesilige giriptar bolduq. Küchlük milliy xarektérimizni perwishsiz qaldurduq, milletlerning siyasiy ekilogiyside yüz bériwatqan özgürüshlerge biperwa qariduq, ajiz milletlerning bash kötürishige purse berduq, küchiyiwatqanlardin sawaq almiduq. Düshmenlirimizning bizni her qétim meghlup qilihtiki chare tedbirliri bilen tonush bolup kettuq, emma uni özimizni qoghdap qélishning qurali qilalmiduq. Hurunluq, hurapatliq, hemmini Allahdin kütüsh, sewep qilmasliq we bügün qilishqa tegishlikini etige qaldurup qoyush, etisimu qilmasliq, bir yilni hetta on yilni eshundaq ötküzüsh milliy seltenitimizning bizni tashlap kétishige sewep boldi. Seltenet bizni tashlap kétipti, rohiymiz, bedenimiz doqmushtiki tilemchidek paskinichiliq ichide qaldi.

Ejdatlirimizdin qalghan eqil paraset chiriqining téxi öchkini yoq, bir biringizge tapa- tene qilip yüriwermeng kélingchiqish yoli izleyli. Guna ejdatlardimu, dindimu, wetendimu emes, bizde. Siyasiy jehette qoldin bergenning ornni toldurmaq undaq asan emes. Buzulghan nerse nechche yüz yild buzuldi, biz heqiqiten özimiz oylighandek eqilliq bolsaq uni tüzeshning yolini tapalaymiz.Qarang bu ishni: Bir Uygur Ailisi bar eken. Teqwadar, besh namaz hayat kechüridiken. Bir aile kishiliri bir küni hoylisida oltursa etirapida bir hesen shirik balisi peyda bolup qaptu. Bu ailining sarangqetish bir oghli barken, ubala yügirep bérip hesenshérikni öltürmekchi boptu. Ata-anisi oghluni eyiplep, unimu huda yaratqan, öltürüp néme qilisen deptu. Hesenshérik etisi ikki boptu. Xelqi balaning ukisi, u küni qorqup ketkechke, Ata-Anisining mahtishigha ige bolush üchün her küni ulargha nan ugulap bériptu. Sarangqétish bala buninggha qarap külidiken. Uzaq ötmey hesenshérikler ikkidin yigirmige, yigirmidin ikki yüzge köpüyiptu. Ata-ana chüchüp qaptu, ular eqlini tépip bolghiche janiwarlarning sani mingdin éshiptu. Qazinaqqa qarisimu shu, supirigha qarisimu shu, yotqangha qarisimu shu. Hemme yerde shu. Öyge zeher chachqan iken némisi néme boldi kichik oghli zeherlinip ölüp kétiptu. Zeher hesenshériklerning ewlat qaldurush iqtidarini ashuriwettimuéniq emes, zeher chéchilghan kündin bashlapularning sani hessilep köpeygini turuptu. Ichidighan su, yeydighan yemek, kattiki un qatarliqlarning hemmisige hesenshérik poqi arliship ketkechke ular ailini tashlap qachmaqchi boptu. Xelqi sarang qetish oghol Ata-Anisining gepige kirmey, bir yerge mükiwaptu. Ular amalsiz oghlini tashlap bashqa sheherge kétiptu. Ular ketkendin kéyin ailide üch waq tamaq etilmeydighan boptu. Yemeklik üchün kétidighan lazimetlerning hemmini, hesenshérikler uzaq ötmey yep tügütip boptu.

Qanche kün ötkendin kéyin xelqi dada chong oghlini izlep öyge keptu. Hoylida méngip yürgen we achliqtin qirilip ketken hesenshérikning köplikidin ademi qoqunch basidiken. U hoylida mengip yürgen bir tört putluq janiwarni körüptu, ichige qorqunch chüshüptu. Yiraqta turup oghlini chaqriptu, xelqi janiwar dada meni qutulduriwal! dep nahayiti echinishliq warqiraptu. Dada etrapigha milyonlarche hesenshérik yamishiwelip, yeyishke bashlighan ajizliship, qarshiliq körsitelmeydighan halgha chüshüp qalghan oghlini qutulduriwalalmaptu.

Bir mezgildin kéyin qish keptu. Etirap hesenshérik öliki bilen toshup kétiptu. Hayat qalghan birsimu qalmaptu.
Bir qanche yildin kéyin chölliship ketken bu mehlidin ötüp kétiwatqan birsi, yol boyigha tiklengen bir qebre teshigha oyulghan tekistni oquptu, tekistte: bu yerge ikki oghlumni yep ketken milyon hesenshérik depne qilinghan, ular yagh yoqundisi we yundida ozuqlinidu, issiq yerde köpiyidu, pakizliqtin qorqidu, dep yézilghan iken.

Démekchi bolghinimiz hüshmenning qandaq ozuqlinip, némide köpüyip, némidin qorqudighanliqini biliwéling.Ular iradisi ajizlirimizni yep ozuqlinidu, qan térimizni shümürüp köpiyidu, birlikimizdin qoqidu. Yenichu…..

49) Arimizda eqilsizliqidin ishni buziwatqanlar, bilip, bilmey tajawuzchilarning ketminini chépip, chapinida terlewatqanlar, lalma ittek biznimu ularnimu aylinip yürüp, ehlettin söngek térip yep jan béqiwatqanlar yoq emes. Qarisang ular sendin küchlük körünidu. Hemme ishliri ongdek, eqilliqtek, taleyliktek körünidu. Ürümchidiki bir ziyali olturishida mosipit bir adem, kishiler xata halda milletning rohi tüwrüki dep qariwalghan, hökümet bilen alaqisi yéqin, tola külidighan bir ziyaligha qarap: buninggha bu külke nedin kéliwatqandu, digen idi. Eetrapimizdiki taleyliklerge undaq deydighan adem yoq. Bu itlar bizning ajizliqimizni biliwalghandek qilidu. Ular her dayim yüriki pok-pok yürsimu séning qiyinchiliqqa berdashliq berelmey ingirawatqanliqingni, parchiliniwatqanliqingni, qorquwatqanliqingni bilgen haman ghaljirlishidu. Birleshkenlikingni, derghezepke tolghanliqingni körgen haman birge bolsa aldinggha kélip topida éghinap, shölgeylirini éqitip, könglüngni utmaq bolidu, yaki bolmisa quyruqini chétigha qisturupasta tikiwetidu. Shundaq qilip heterdin ötüp ketmek séni behutlashturmaq üchün heriket qilidu. Sezgür bolmiqing lazim, ular milliy ghurur we imandin qorqidu.

50) Ish buzidighanlarning bir alahediliki Afriqidiki yirtquch haywan shakalgha ohshaydu. Ular arimizdiki milliy eradisi ajizlarni hujum qilish nishanisi qilghan, ulargha menpiet berseng kardin chiqisen, bermiseng ölisen.

Iradimu bedenge ohshaydu, uning türlik sporlirini ishlep turmaq lazim. Ular arimizdiki rohyi kirlengen ademlerning qaniti astida chongiyidu, semiriydu, küchiyidu, küchiyidu, ghaljirlishidu. Bu paskina tilemchining qoynidiki pitning yoghan bolghinigha oxshashla bir ish. Ejdatlardin qalghan sheriet, paraset, meripet, heiqet süyide chayqinip turung. Buzek qilinmaysiz, yoqalmaysiz, küchlinisiz, késel bolmaysiz, ghelbe qazinisiz, tillara dastan olisiz, dostliringizni küldürüp, düshmenliringizni ghalghal titiritisiz. Özingizge ishining, chéchen bolung, Uygur aniliri nomussiz, wijdansiz, munapiq perzentlerni tughmaydu. Etrapingizda undaqlarni körsingiz ular Uygurlargha teslim bolghan, millitige asiyliq qilghanlarning ewladidur.
51) Milletni jümlidin hemme ademni tillighan adem eng munapiq adem eng heterlik adem.
52) Bashqilarning xelqimizni „özini özi idare qilalmaydighan millet“ dep qélishini huda saqlisun. Özingizni tonung, siz mensup bolghan her ikkidin yoquri adem bar meydanda birsi sizning yetekchingiz. Uning eqlige eqil qoshung, sözini anglang, texir qiling, milletning dérixi nahayiti téz méwe bermeydu, méwe berse yep tügitelmeysiz. Yol bashlihuchini er ayal, chong kichik dep ayrimang. U zaten özidin özi belgülik bolidu. U az rahetlinidu, köp rahetlenduridu, japada aldida turidu, rahette arqida turidu. Özini özi idare qilalaydu digenlik, kichiki chongini hörmetleydu, chongi kichikini izzetleydu, ittipaqlishalaydu, teshkillineleydu, milliy menpietini jan tikip qoghdiyalaydu, yardem qilsaq asanla bir dölet quralaydu, küchiyeleydu, digenlik.
53) Konilar yemeydighan hesel, yeydighan poq, yeydighan haram yemeydighan halal bar dep toghra éytqan. Biz hemmimiz bir Uygur yaki Uygurning qénini toshughuchi. Haman bir birimiz bilen halmung bolimiz. Yahshi yaman ishlar heqqide söhbetlishimiz. Söhbetlirimiz birlik, ittipaqliqqa ziyan salidighan shekilde bolmisun. Yahshidin örnek alayli yamandin ibretalayli. Ot quyruqluq qilmayli, bir birimizge doqmush talashqan diwanilerdek muamile qilmayli, az tola taliyimiz bilen körenglimeyli, kichikkine zerbe bilen yoq bolup ketmeyli. Xata sözni tüzitip anglayli, zeherhendilik qilmayli. Hemmimiz adem balisi ewliya emes. Türlik nuhsanlirimiz bar tüziteyli, epu qilayli. Nopuz igillirimizni qoghdap qalayli arqidin gep tapmayli. Ikki ademning munasiwetini buzush üchün emes tüzesh üchün heriket qilayli. Bashqilarning azabigha sewepchi bolmang, Eger shundaq qilsingiz menggülik azapqa qalisiz, yétim qalghanlar öz xelqingiz emes eksiche düshmenliringiz bolsun.
54) Türkiyelik qérindashlirimiz kargha kelmes ademlerni yarimas, sherepsiz deydu. Biz yarimas haletke chüshüp qalghanliqimiz üchün birlikimiz, dölitimiz yoq. Birlikni qaytidin shekillendürmek üchün eng yoquri mümkinchilikte shehsiyetchiliktin qutulushimiz lazim, shehsiyetni millet üchün deslepte bedel tölimigenlerning shehsiy menpietdarliqi qanmaydu. Döliti bolmighan milletler herqanche shehsiyetke bérilsimu toplighan maddiy we meniwiy bayliqi döliti bar milletlerning tilemchisichilekmu bolmaydu. Shehsiy menpietini kapaletke ige qilish üchün küchlük milletler türlük ichkiy we tashqiy urushlarni qilghan, heddi hesapsiz bayliqlarni, qehriman perzentlirini desmiy salghan. Heqiqiy shehsiyetchi bolsingiz chong menpietni oylang, burningizning uchini körmeng. Taz bolsingiz gedengiche digen gep bar. Dölitingiz yoq toplighan mal dunyamuzda saray salgha bilen oxshash. Bugün tapsingiz ertisi yoq. Döliti barlarning ming yilliq ejdadidin qalghan mal duyasi bar, bizde ikki ewlat bay ötken adem yoq, jénini tikip tijaret qiliwatqanlar bar bu néme üchün? tar shehsiyetke bérilgenlerning rohida qulluq, satinliq, ikki yüzlimichilik bash kötiridu. Shehsiy menpietini milliy menpiet bilen baghlap chüshengenlerning chirayi parlap turidu. Aldinqilar néme digen behitsiz, kéyinkiler néme digen behitlik