Meripetchilik we Insanning Tughma Qabiliyiti Heqqide


12299392_1642245172709692_1309387380713341835_n

Immanuel Kant (1724-1804 . Germany)

Meripetchilik bolsa kishiler özi özige artiwalghan sadda halettin qol üzüsh démektur . Saddiliq déginimiz ,bashqilarning yiteklep yol körsitishi bolmisa özining eqliy tepekkurini ishlitelmeydighan naqabilliqni körsitidu . Bundaq saddiliq eqilning kemtüklüki seweblik emes , belki bashqa birawning yol bashlishisiz shu eqilni ishlitidighan jüret we qetiylikning ajizliqi sewebidin bolghanda , mana shuchaghda kishiler bu xildiki saddiliqni özige artiwalghan bolidu . « Bilishkejüret qil ! » ,
« Özüngning eqlini ishqa salidighan jasaret bolsun ! » Manabular meripetchilerning shu’arliridur .

Gerche ana tebi’et nahayiti burunla insanlarni özidin bashqa yol bashlighuchidin azad qiliwetken bolsimu , biraq köp sandikiki shiler özining hurunluqi we toxu yürekliki sewebidin , razimenlik ichide birömür saddiliqta turushni xalaydu , yene del shu sewebtin, bezibir kishilerning özini shu köp sanliq xam kishilerning « qoghdighuchi atamani » dep jakarlishi tolimu asangha toxtaydu .heqiqetenmu , sadda bolush bek ongay . Eger méning eqiliy tepekkurim ornidamanga xizmet qilidighan bir muqeddes kitabim bolsa, wijdanim ornida men üchün xizmet qilidighan bir bastér bolsa ,méning yémek-ichmikimni belgilep biridighan bir doxturum bolsa , undaqta méning özümni upritip jiq tepekkur qilishimning esla hajiti yoq , men peqet ularghapul tölep bersemla boldi : xeterlik ishlarni bashqilar manga «lebbey » dep turup beja keltüridu . « Cheksiz méhri-shepqet» bilen ularni bashqurup kiliwatqan « qoghdighuchi ataman » lar shuni körüp yettiki, barliq ayallarni öz ichige alghan eng köp sanliq kishiler piship yétilishkeqarap élinghan her bir qedemni besiy müshkül depla qarimastin , belki dehshet xeterlik dep hésablaytti . Shundaq qilip , aldi bilen köndürülgen öy haywanlirigha oxshash gep qilalmas qiliwétish , andin bu ita’etmen janiwarlarning shu qoghdighuchi atamanlar heydep méngiwatqan qol harwisining sirtighabirer qedem élip qilishini nahayitimu éhtiyatchanliq bilen tosush arqiliq ,qoghdighuchilar u janiwarlarni yalghuz méngishning neqeder xeterlik ikenlikige’ishendürgen . Emeliyette , bu xeter unchiwala chongmu emes , bir ikki qétim harwidin chüshüp ketkendin kiyin , ular jezmen özi méngishni öginiwalidu . Biraq bundaq chüshüp ketkenlerni körgen bashqa kishiler tiximu qorqunchaqliship kitidu ,shundaq qilip yenimu ichkirilep sinap biqishqa jüret qilalmaydu .

Shunglashqa , melum shexsning özige tayinip tebiytige aylinip ketken saddiliqtin qutulup chiqmiqi besiy müshkül. U hetta özining hazirqi halitidin bekmu razi , waqitning ötüshi bilen u’özining eqil-idrakini pütünley ishlitelmes bolup qalidu , chünki hetta’eqil-idrakini sinap béqishqimu héchkim yol qoymighan . Ölük qa’ide-nizamlar ,eqliy tepekkurgha yat bolghan méxanikiliq yardem , tashlinip qalghan tughma talant qatarliqlarning hemmisi insanni menggülük saddiliqqa ilip baridighan boyunturuq . Egerdebirersi bu boyunturuqlarni pérqiritip chörüwetken teqdirdimu , u peqetla eng kichik bir ériqtin atlap ötti , xalas , chünki u bundaq erkinlikke könmigen. Netijide , intayin az sanliq kishilerla öz rohini tawlash arqiliq saddiliqning boyunturuqidin qutulup chiqidu we téximu éniq kapaletlendürülgen ishlargha qarap yürüsh qilidu .

Halbuki , awam xelqning özini meripetlendürüp aqartish mumkinchiliki bekraq chong . Derheqiqet , erkinlikke yol qoyulsilameripetchilikmu bille kilidu . Chünki , weswssige chüshken qoghdighuchi atamanlarningichidiki az bir qismi haman musteqil tepekkur qilalaydu , shu az bir qismi’özining pishmighan boyunturuqidin qutulghandin kiyin , özining shundaqla bashqaherbir kishining qedr-qimmitini idrakiy tepekkurgha tayinip perq itidighan musteqil tepekkur qilish rohini keng tarqitip teshebbus qilidu . Biraq bu yerdeshuninggha alahide diqqet qilish kérekki , eger « qoghdighuchi atamanlar »teripidin boyunturuq silinghan awam xelq heqiqiy meripetchilikke yarimaydighan birersining bashlamchiliqi bilen qozghilip chiqqan bolsa , undaqta , axirighakilip ilgiriki « qoghdighuchi atamanlar » ning özi boyunturuqqa chüshüp qalidu térilghan adawet uruqi shunchilik qebihki , boyunturuqtiki «qoghdighuchi atamanlar » shu heriketning bashlighuchisi yaki uning uruq ewladlirini tépip qisas almighuche boldi qilmaydu . Shunga , awamning meripetlinip aqartilishi asta-asta bolmqi zörür . Inqilab belkim mustebit hakimiyetni , mekkarsodigerning haram paydisini shundaqla mustebit hoquqdarning kallisini yer bilen yeksan qiliwéter , biraq bundaq inqilab hergizmu kishilerning tepekkur usuligha’inqilap ilip kilelmeydu . Eksiche , kona bir tereplimilikning ornini alghan yéngi bir tereplimilik héchnémini oylimaydighan awamni chüsheydighan arghamchining rolini dawamliq oynaydu .

Wahalenki , bu meripetchilik herkitige erkinliktin bashqa héchnéme kérek emes , shundaqla biz dewatqan bu’erkinlik eng ziyansiz erkinliktur , u bolsimu ammiwi jama’et ishlirida’özining eqliy-idrakiy tepekkurini ochuq ashkare ishliteleydighan erkinlik .biraq méning hemme yaqtin anglighinim bolsa : « munazirileshmenglar ! » Herbiy qomandan éytti : « munazirileshmey meshiqingni qil ! » Bajgir éytti : «munazirileshmey baj töleshni bil ! » Bastér éytti : « de-talash qilma , ishen we’étiqad qil ! » ( Dunyada peqet birla pasiban bar , u shundaq deydu : «qanchilik de-talash qilsang qil , némini tashsang talash , emma boysun ! » ) Buyerde biz erkinlikning hemme yerde cheklimige uchraydighanliqini körüp yettuq .undaqta , zadi qaysi xildiki cheklime meripetke tosqunluq qilidu ,qaysi xildiki cheklime uni ilgiri süridu ? Ménng jawabim : öz eqil-idrakini ochuq ashkare ishlitish her waqit erkin bolushi kérek , peqet we peqet mushu’erkinlikning özila insaniyetni meripetke bashlaydu . Biraq shexsiy ishlitilgeneqil-idrak bir qeder tar bolghan cheklimige uchrisa muwapiq bolidu , undaqbolmaydiken , qelemdar ilim ehlining özining yazghan-pütkini arqiliq pütkül ziyaliylar aldida öz eqil-irakini ochuq-ashkare ishlitidighan erkinlikining rolini chüshinishke amal bolmaydu . Men dewatqan shexsiy ishlitilgen eqil-idrak bolsa melum bir kishi hökümet , jama’et organlirida özige tapshurulghan xizmetwezipisining höddisidin chiqish jeryanida ishlitdighan eqil-idrakini körsitidu .bir jemiyetning kolliktip payda-menpe’etige taqishidighan nurghun ishlarda ,bezibir méxanizmlar bolmisa bolmaydu , mushu méxanizmgha asasen , shu jemiyetezaliri passip halda özlirini bashqurushqa boysunduridu , shundaq qilip ,puqralar meqsetlik halda shekillendürgen birlik asasida qurulghan hökümetawam-puqrani yiteklep , ularning ortaq meqset-nishanini ishqa ashuridu we yaki héchbolmighanda mushu türdiki ortaq meqset-nishanning weyran bolushining aldini alidu . Shunga , bundaq méxanizmning astida , munaziriliship talash-tartish qilghandin köre , boysunush eqilge muwapiqraq kilidu . Halbuki , eger u özinimushu pütünlükke ige bolghan méxanizmning , hetta pütkül insaniyet dunyasining bir ezasi dep hésablaydiken , hemde shuningliq bilen bir qelemdar ilim ehliningsalahiyiti bilen pütkül insaniyetke söz achidiken , undaqta u elwette’erkin halda munazirilisheleydu , u hem bundaq qilish arqiliq özi passip haldaboysunushi kérek bolghan méxanizmgha hergiz ziyan salmaydu . Shundaq qilip , egerhökümet orginidiki birer mesul xadim özining bashliqi tapshurghan wezipe-xizmetlerning muwapiq-namuwapiqliqi yaki payda-ziyini toghrisida bashliqi bilen de-talash qilip , zokunliship yürse , bu bir apet bolidu , u boysunushi kérek . Biraq uning bir ilim ehli salahiyitide turup , bu xil wezipe-xizmettoghrisidiki sewenliklerge baha bérish yaki uni awamning aldigha qoyup ,ularning hökümige tapshurush qatarliq jehetlerdiki erkinliki boghulmasliqi kérek.

Puqralar özige wezipe qilinghan bajni tapshurushni ret qilmasliqi kérek , bundaq ret qilish bashqa puqralardiki keng kölemlik boyuntawliqni keltürüp chiqiridighanliqtin , bir xil reswachiliq we shermendichilik hésabida jazaghatartilishi kérek . Biraq , bajgha narazi bolghan shu ademning özi , birölima-ziyaliy süpitide ochuq ashkare halda özining bu türdiki baj-siliqningnamuwapiqliqi , hetta adaletsizliki toghrisidiki pikirlirini yéziq arqiliqmetbu’atta bayan qilsa , bu özining puqraliq mejburiyitige xilap emes .shuninggha oxshash , bir bastér özining étqadchi muxlislirigha telim bergende ,choqum özi xizmet qiliwatqan chérkawning nishani boyiche terghibat qilmiqi zörür ,chünki u del ashundaq shertler astida xizmetke belgilengen . Biraq bir ölimabolush süpiti bilen , shu chérkawning nishanidiki xatalashqan tereplershundaqla diniy ishlar we chérkawning bashqa ishliridiki téximu yaxshiraq bolghanorunlashturush toghrisida özining inchikilik bilen oylashqan yaxshi niyitini awamgha bildürüshte , uning erkinliki , hetta mejburiyiti bar . Bu ishtahemmidin üstün turidighini uning wijdani . Shu chérkawning chakiri bolush süpiti bilen , xizmet ornining bésimi tüpeylidin , oqutush jeryanida u öz ichidin chiqmighan , erkin höküm chiqiralmaydighan bir terzde wez éytidu , u « palani mundaq digen » , «pustani mundaq dep qaraydu » digen sözlerni ishlitidu .shundaq qilip , u özining oqughuchiliri bolmish étqadchi muxlislargha shu chérkawning ulargha ögetmekchi bolghan tebih-nesihetlirini yetküzüp bireleydu . Uning özibolsa bu tebih-nesihetlerge pütünley étqad qilmisimu bolidu , biraqu mushu tebih-nesihetlerge yenila chidashliq bireleydu , chünki mushu tebih-nesihetlerde’azraqmu heqiqet yoq digili bolmaydu . Yene kilip , u nesihetlerning ichideheqiqiy dinning mahiyitige zit kilidighan nersiler yoq , eger uning mushundaq nersilerni bayqap qalidighanliqgha közi yetse , undaq chérkawda ishlewérishni wijdani kötürmeydu , istipa bergini tüzük . Shundaq qilip , wezipidiki biroqutquchining muqeddes yighindiki muxlislirigha qaritilghan eqil-idraki peqetlashexsiy bolidu , chünki meyli bu muqeddes yighin qanchilik chong bolmisun , uningda’ishlitilgen eqil-idrak haman köndürülgen bolidu . Mushu nuqtidin ilipéytqanda , pop bolush süpiti bilen , u bashqa birawlarning buyruqi boyiche ish köridighanliqi üchün erkin emes . Eksiche , u ilim ehli bolush süpiti bilen, öz qelimi arqiliq awam aldida ochuq ashkare halda öz eqil-idrakinishlitip iddiye-pikirini , idrakiy tepekkurining hasilatlirini sözliyeligenliki’üchün cheksiz erkinliktin behriman bolidu . Rohiyetni qoghdighuchi atamanlarning özining sadda bolushidek bimenilik üzlüksiz bolup turidighan bashqa bimeniliklerge menggülük menbe bolidu .

Biraq , bastérlar , diniy heyet yaki atalmish hörmetke sazwer moysipit aqsaqallardin terkib tapqan bir jemiyet yaki teshkilat , orunluq seweb yoq ehwalda qesem-ehde arqiliq birlishiwélip ,jemiyet ezalirigha we bashqa kishilerge bolghan « atidarchiliq » qilish hoquqini mustehkemlesh üchün éniq qilip bezibir özgermes we mutleq bolghan nishan ,qa’ide-nizamlarni békitiwilip , kishilerni menggü kontrol qilish oyida bolidiken, mining ulargha deydighan gipim : bu pütünley mumkin emes . Insaniyetning meripet ishlirini menggülük chüshep qoyushni meqset qilghan bundaq toxtam-ehdni testiqlighini meyli dunyadiki tengdashsiz hoquqdar bolsun , meyli parlamént bolsun we yaki eng sürlük we daghdughiliq tinchliq shertnamisi bolsun , bundaq toxtam-ehdmenggü mutleq inawetsizdur . Bir dewr özini baghlap qoyalmaydu , shundaqla u’özining süyqesti we hiyle-mikirige tayinip , ewladlarning öz bilimini kéngeytishini , xataliqlirini tüzitip , meripet we aqartishqa qarap daghdam yol élishini tosupmu qalalmaydu . Undaq qilish , pishanisige pütülgen qismitining özimushundaq meripet we yüksilishte bolidighan insaniyetke qaritilghan bir türlük jinayet . Shunglashqa , kéyinki ewladlar mushu türdiki toxtam , ehdinamilerni jinayet süpitide yirtip tashlashqa tamamen heqliq . Qanun dep qarashqa bolidighan qararning ölchimi mundaq bolushi kérek : qanun tüzgüchi shu qanunni özigimutedbiqliyalamdu ? Shuni perez qilishqa boliduki , yaxshiraq bolghan döletlerde ,melum bir mezgil , shu dölettiki barliq puqralargha , bolupmu diniy sahediki rohaniylerge ilim ehli salahiyitide turup nöwettiki asasiy qanunning bolmighurterepliri toghrisida qelem arqiliq bayanat élan qilish erkinliki biridighanqisqa mezgillik tertipni ornitish mumkin . Bundaq qisqa mezgilliktertip kishiler bu türdiki erkinlik toghrisida omumyüzlük chüshenche hasil qilghangha qeder dawamlashsa bolidu . Bu xil chüshenche omomiyliq we chongqurluqtashundaq wayigha yetkenki , ular özining bu yéngi chüshenchisige asasen muqeddes diniy yighinni öz qaniti astigha ilip , yéngidin özgertilgen eqide-étqadbilen ularni qayta teshkillep chiqidu , biraq hergizmu buningliq bilen ishlarning burunqigha oxshash turup özgermeslikini ümid qilidighan kishilerning ishighaputlékashang bolmaydu . Halbuki , ular hergizmu bashqilarning guman qilip so’al sorishigha mumkin bolmaydighan özgermes uyushma bolup shekilliniwalmasliqi kérek ,chünki undaq qilish kiyinkilerning dawamliq tereqqiy qilip ilgirlishi üchüntolimu ziyanliq . Melum bir kishi özige tigishlik sahede özige qaritilghanmeripetchilikni waqitliq toxtitip qoyushi mumkin , biraq özi we bashqilarningmeripetchilik herikitini tüptin , waqitsiz bikar qilimen déyish insaniyetning muqeddes hoqoqini depsende qilish bilen barawer . Xelq özi üchünrawa körmigen ishni ularning xaqani bolmish hökümranmu rawa körmeydu , chünkiqanun hökümrangha bergen hoquq-mejburiyet bolsa ashu awam-xelq ortaq birlikasasida hökümdargha bergen hoqoqtur. Eger u heqiqiy yüksilish bilen jama’ettertipining birlishishi zörür dep qarisa , u halda , gerche uning her qandaqkishining zorluq zomburluq bilen bashqa birawning öz tirishchanliqi bilen tereqqiyqilip yüksilishige dexli qilishining aldini ilishi zörür bolsimu , biraq uhökümran öz puqralirining xalighanni yézish arqiliq özining rohiy dunyasini yaxshilishigha ruxset qilidu , uning kari bolmaydu . Eger u mundaq ishlargha’ariliship yürse , özining sür-heywe , izzet-inawiti kimiyip kitidu . Chünk imeyli u yazghuchi özining tengdashsiz chongqur chüshenchisi seweblik öz-özidin xorluqhés qilmisun , we yaki u özining zalim rohiy halitini hemmidin üstün qoyush arqiliq hakimiyetning nopuzini yerge urmisun , puqralarning öz chüshenchiliri toghrisida qelem arqiliq yazghan-pütkenliride hökümranning hakimiyet tutushining heqiqiy menisi her waqit ekis étip turidu .

Eger birsi « biz hazir meripetlendürülgenzamanda yashawatimizmu ? » Dep sorap qalsa , uning jawabi : « yaq , emma bizhazir meripetlendürüsh zamanisida yashawatimiz . » Hazirqi ehwaldin qarighanda ,pütkül insaniyet tashqiy yitekleshtin xaliy halda ishench bilen özining eqliy tepekkurigha tayinip diniy ishlirini hel qilalaydighan bundaq haletke kélishi üchün yene xili bar . Biraq bisharetlerdin körünüp turuptiki , mushu nishanghaqarap erkin halda ilgirleshke bolidighan yol alliqachan échiwitildi ,insanlarning özige salghan boyunturuqlardin qutulush yolidiki tosuqlarmubara-bara yoqilishqa bashlidi . Mushu nuqtidin ilip éytqanda , biz yashawatqan dewr bolsa meripetlendürüsh aqartish dewri bolghan frédrikning zamanisi .

Diniy ishlarda puqralirining erkin bolushigha yolqoyush bilen bir waqitta özige bérilgen « keng qorsaq » digen tekebbur namni yoqqachiqirishni özining mejburiyiti dep hésablighan bir hökümdarning özi meripetlik hökümdardur , shundaqla puqralirini özlirining wijdaniy ishlirida’eqliy-idrakiy tepekkurini erkin ishlitishige qoyuwetken birinchi hökümdarbolush süpiti bilen , u hazirqi zamandiki minnetdar kishiler we kelgüsidiki ewladlar teripidin medihyilinishke layiq . Uning hökümranliqi astida ,alliqichan békitilgen nishangha anche-munche oxshmay qalghan teqdirdimu , bastérlarözining sirtqi dunyagha bolghan köz qarash we hökümini erkin azade otturighaqoyalaydu . Hökümetke ishlimeydighanlar bolsa tiximu kengri bolghan erkinlikke’érishti . Özining rolini taza bilelmey qilishqan bezi hamaqet emeldarlarning bimehel tosqunluqigha uchrighanliq sewebidin tirkishishige toghra kelgen teqdirdimu, bu xil erkinlik rohi tarqilishtin toxtap qalmidi . Bundaq erkinlikning jemiyet tertipi we döletning inaq-asayishliqini untup qilishqa seweb emeslikini körüp yetkendin kiyin , u emeldarlarningmu dili yorudi . Özige’özi boyunturuq salidighan hünirige hay birelisila , insanlar haman yawayilqini tashliyalaytti .

Insanlarning öz-özige artiwalghan pishmighan sadda halitidin qutulush yolidiki meripetchilik herikiti toghrisidapikirimni bayan qilghinimda , diqqitim asasliqi diniy ishlargha merkezleshti ,buning sewebi , birinchidin , bizning emeldarlirimiz öz puqralirining senet we’ilim-penni özide saqlap qoghdiyalaydighanliqini tesewwur qilishqimu hepsilisi yoq ; ikkinchidin , shu xildiki sadda halet hem rezil hem shermende . Biraq , birdöletning diniy meripetchilikni yaxshilash oyida bolghan hökümraning oylaydighini tiximu yiraq bolidu . Chünki u shuni körüp yettiki , puqralirining hetta özzamanisidiki bezi qanun-nizamlarni ochuq-ashkare tenqid qilidighan mumkinchiliki bolghan teqdirdimu , biraq ularning öz eqliy tepekkurini awam aldida’ochuq-ashkare ishlitishige yol qoyush hergizmu u hökümranning qanun-siyasetlirigexeter keltürmeydu . Biz öz zamanimizda mushundaq bir hökümranning hayat örnikni körüp turmaqtimiz . Meripetchilik jehette , biz ulughlighan bu pasibangha yétidighanhéchkim yoq .

Wahalenki , peqet we peqet özi alliqachan meripetlengen , qarangghu kölenggidin qorqup qalmaydighan , shuning bilen bir waqittayaxshi meshiqlendürülgen , döleting tinchliqini kapaletlendüreleydighan küchlük birarmiyige ige bolghan pasibanla bashqa héchqaysi pasiban éytalmighanni éytalaydu: « qanchilik de-talash qilsang qil , némini tashsang talash , emma boysun ! » Bashqayerdikige oxshashla , ishlar omomiyliqta turup mulahize qilinghanda da’imlaziddiyet kilip chiqidu : yuqiri sewiyidiki puqraliq erkinliki kishilerning rohiy erkinlikige paydiliqtek körünidu , biraq puqraliq erkinliki rohiy erkinlikke’ötkili bolmaydighan tosuq hasil qilip qoyidu ; buninggha qarshiy , töwenrek sewiyediki puqraliq erkinliki bolsa kshilerning rohiy erkinlikining kéngiyip jari qildurulushi üchün boshluq hazirlaydu . Shundaq qilip , ana tebi’et özi eng etiwarlaydighan bu yadroluq méghizning qattiq shakélini éliwetken haman ,kishilerni erkin heriketlendüridighan bu yadroluq méghiz kishilerning rohiyitige tesir körsitishke bashlaydu , hemde shuninglq bilen hökümetning qanun-siyasetlirige tesir körsitidu , axirigha kilip , bu hökümet ademlergemashinigha mu’amile qilghandek mu’amile qilishtin emes , belki ulargha adimiylik izzet-ghoruri boyiche mu’amile qilishtin payda chiqidighanliqini bayqaydu.(M.Obul terjimisi)

 

1784-Yili 9-ayning 30-küni

 

Hayatta Algha qarap Algha Bas




Aotori: Prof.Herbert N.Casson
 
Terjime qilghuchi: Hebibulla Ablimit

1496520_10153657745640109_2143940384_o

Ilawe:


Insan , tuyghu we pikir qilish jehette nahayiti ilghar  we murekkep bolghan bir mexluqtur. Shuning üchün uning héssiyatigha we Anglirigha xitap qilip we rohiy bayliqining rolini toluq jariy qildurushqa toghra kélidu. Buni qedirlesh, uning qimmitini bilish we uning muhimliqini hés qilghuzush arqiliq Insaning rolini toluq jariy qildurghili bolidu.

Bu Eser Ishik baqardin, Soda-Sanaetchilergiche  bolghan barliq insanlarning oqushi uchun muhim bolghan bir mukemmel Kitab. Bu Kitab insan hayatigha hararet we ilham béridu.
Insan nime bolsa bolsun u bir jewherdur. Hayatta eng addi bir ish bilen shughullan’ghan  ademmu u ishnidin ghelibe qilip , kelguside chong ishlarni qilish imkanlirini yaritidu. Eng muhim bolghini qiliwatqan ishidiki pütün imkanlardin toluq paydilinip we bu imkanlar arqiliq mexsetni emelge ashurush kirek. Bu Kitab sizge u imkanlarni körsitip bérish arqiliq , hayatta yalghuz algha bésishnila emes belki jem’iyet tereqiyatini algha surush yollirini körsitidu.
 
Bu Kitab ishlewatqan herqandaq késhige qandaq ishleshnila ögitip qalmay belki qiliwatqan ishqa pütün  ishtiyaqini bérishke ündeydu.
Her küni ishqa bolghan ishtiyaqni ashurush, ish ünumini ashuridu we bu imkanlar yalghuz bir késhi üchun emes , belki her késhi we hemmimiz üchün küchke ige. Ish hayatingizda bay bolush we köz aldighizdiki pursetlerni ching tutushingiz kirek.
 
Men bu kitabni Weten ichi we téshidiki Aliy mektep we kespiy mekteplerni putturup ish tapalmay we ish tapqan bolsimu ishidin razi bolmay yurgen qirindashlirimgha we oqumighan birer hüner üginip, ish tipishning yolida beshi qetip yurgen yaki tijarette algha basalmay turmushning qattiqchiliqidin temtirep yurgen ashu bibaha qirindashlirimgha az bolsimu paydisi bolup qalar dep, shuningdek bu kitabni oqughandin keyin  herqandaq ishni dadilliq bilen öz üstige qorqmay élip, ish hayatidiki birinchi qedemni bisip , kelguside mol netijilerni qolgha kelturushige umid bilen qarap, bu « Hayatta Algha Qarap, Algha Bas » digen kitabni Türkchidin terjime qilip , keng oqurmenlerge  hörmet bilen teghdim qildim.
 
Hörmet bilen :
 
Hebibulla Ablimit ( Germany)

 

1.Ishliringizda Pellini Nishanlang
 
Qiliwatqan ishingizni pütün yolliri bilen tekshürüp tetqiq qiling.
Eqlingiz we mentiqingizde u ish heqqide  bilmeydighan héchqandaq bir nuqta qalmisun.
Ishingiz bilen dost bolung, chünki bu muweppeqiyet qazinishning achquchidur.
Uning eksiche bolghanda meghlubiyetke uchraysiz. Ishta muweppiqiyet qazinish  üchün qanchilik az ishleydighanliqingizni emes, belki qanchilik köp ishleydighanliqingizni köz aldingizgha keltürüng.

 

Qiliwatqan ishni emelge ashurush üchün köp ejir qilishqa toghra kélidu.
Qiliwatqan ishingiz tirishqa teyyarlan’ghan baghqa oxshaydu. Baghning  ishlirini jan köydürüp qilsingiz mol hosul alisiz, bolmisa quruq qol qalisiz. Elwette baghlarmu birbirige oxshimaydu, eslidila birbirige oxshimighan baghlarda ishligenler baghwenlerdur. Shundaq bir baghwenler barki ünümsiz Tupraqlardinmu mol hosul alalaydighan. Bular peqet  qizghinliq bilen ishlesh arqiliq  , mol darametni qolgha keltüridu. Yene bezibir baghwenler barki , shundaq ünümlük tupraqlardinmu héch bir darametke érishelméy, bu janijan tupraqlarni bashqilargha sétiwétishké mejbur bolidu.
 
Zawutlarda we magazinlarda yuqiri ünümge érishelmeslikning sewebimu oxshashla ishlarni qiziqish bilen qilmay, yérim-yarta qaldurup qoyghanliqtindur.
Ish qilghanda estaqyidilliq sherttur .
Bashtila köngülshimestin qilin’ghan ishlarda payda yoq. Shuning üchünmu ishni bashlash bilenla u ish üchün munasiwetlik  herqandaq bir nersini depterge xatirilep ménging.
Qilmaqchi bolghan ishingizni pütün yolliri bilen tehlil qiling.
Eqlingiz we mentiqingizde u ish toghriliq bilmeydighan héchqandaq bir nuqta qalmisun.
Ishingiz bilen dost bolung, chünki bu muweppeqiyet qazinishning achquchidur. Eksiche bolghanda meghlubiyetke uchraysiz.
Bir ish   üchün qanchilik az ishleydighanliqingizni emes, belki qanchilik köp ishleydighanliqingizni köz aldingizgha kéltürüng. Ghayingizni köp ejir qilish arqiliqla emelge ashuralaysiz.
Bashqa-bashqa ishlar bilen waqtingizni israp qilghan bolsingiz, bumu bir ish qilghanliq hésablinidu. Bu ishlarni eng yaxshi shekilde öginiwélishqa tirishing.
 
Ötkende manga bir yash xet arqiliq bu soalni soridi: «Bu 10 yil ichide , 27 qétim her xil ishlarni qilip baqqinimgha qarap, manga hazir qandaq bir ishni qilishni tewsiye qilisiz?»
Méning bergen jawabim bekmu addi we shu idi:«Eng axirida qilghan ishingizgha mehkem ésilip, uni pishshiq üginishke bashlang……»
Bu yash, ömride bir qétim bolsimu , qilghan ishida meqsidi éniq bolmighanliqi üchün, netijige érishelmigen we 27  ish bergüchi uni yolgha sélip qoyushtin  bashqa bir nersini qilip bérelmigen.
 
Qiliwatqan ishlarda, qanchilik az ishlep , maashimni  élishni dawamlashturimen  dep oylap olturghanning ornigha , yaxshi we estayidil ishlep, ishni aqsatmastin, halal teringiz bilen heqqingizni éling.
Birmunche ishlarda muweppeqiyet qazinalmasliqning  seweblirining biri : ishlarda tertiplik bir teshürüp-tetqiq qilishning bolmighanliqi, ishchilarning özi qiliwatqan ishi toghrisida bilimlirining yoqluqidindur.
Yéngi ishchilar ish bashlighanda , tertiplik halda terbiyelinishi we tekshürülüshi kérek; Bolmisa ular yéngi nersilerni öginishke tirishmastin, kona ishchilarni bezi nachar illetlirini asanla qobul qilip , zawutning ishlepchiqirishigha zor tesir yerküzidu. Bundaq bir mewqede bolush insapsizliqtur. Her hil sewebler bilen ishni her küni bir saet keynige sürgen ishchining ayliqidin 12% tutup qélish, omumiy mehsulatni ashurushqa paydiliq.
Ishingizni qiliwatqanda uni kichik ish dep bilgendin köre, qiliwatqan ishingizning ehmiyitini nahayiti chong dep bilip ishléng. Eng yaxshisi, hetta kichik bir ishni estayidil qilish arqiliq , u ishning qanchilik muhim bir ish ikenlikini ispatlang.
 
Dunyaning eng bay  we nami bar karxanichiliridin biri, bir polat zawutida az maashqa razi bolup sopurluq qilghan ikén. Eng  axirida , choqqini nishan qilghanliqi üchün bu zawutning xojayinigha aylan’ghan.
 
Qandaq ish bolushtin qét`iynezer ishqa kirishishning özi , putingizning birinchi pelempeyni dessigenlikini bildüridu. Bu chaghda yuqirigha qarap ilgirilimisingiz, buning pütün jawabkarliqi özingizde bolidu.
 
Qilghan ishingiz néme bolsa bolsun , eng axirida közge körün’gén bir netije mutleq bolidu.
Bu toghriliq birqanche misal bérey:

Ishni yaxshi qilidighan bir xizmetchi , xizmet qiliwatqan ornida bashliqining ishlirini yenggillitidu, xizmet ünümining yuqiriliqidin wezipini yaxshi orunlap , maashi ashidu.
 
Ishni yaxshi qilidighan közetchi, ishleydighan idariside külümsireydighan yüzi, chiqishqaqliqi bilen özini bashqilarning yaxshi körüshige muyesser qilsa, utuqliri bilen ishleydighan yéride hessidarlardin bolushi mumkin.
 
Ishini pakize we estayidil qilidighan bir eynek sürtküchi üchünmu tépilmaydighan pursetler bardur.
Ishni alahide qizghinliq bilen qilidighan Léfit ishchisi, yuqiri -töwén chiqip-chüshiwatqan kishilér bilen tonushup, özi üchün yéngi bir pursetlerni meydan’gha keltürüshi mumkin.
 
Ishini netijilik qilidighan bir magazindiki malsatquchi , xéridarlarni razi qilish arqiliq birmunche imkaniyetlerge érishidu
 
Ishini epchillik bilen qilidighan kütküchi , xéridarlar bilen dostluq ornitip, künlerning biride öz  aldigha birer Résturan échishi mumkin.
 
Yoluchilarni we seper qilishni yaxshi köridighan shopur, exlaqi , diqqet we muweppeqiyiti bilen shöhretke érishishi mumkin.
 
Namimizni eng yaxshi chiqiridighan özimizdur. Chünki qabiliyet, hüner wé terbiyening chéki yoqtur. Bularning hemmisini peqet özimiz üchün qilimiz.
Eger siz bir ishta  yüzde 50 nisbet bilen muweppeqiyet qazansingiz, yüzde 50 lik bir adem hesablinisiz. Inawitingiz érishken netijiliringiz bilén ölchinidu, buni peqet ésingizdin chiqarmang.

Ishligen yéringizdin chiqip ketméslik peqet sizning qolingizda. Buni wezipingizni eng yaxshi halette orundash bilen emelge ashurisiz.
 
2.Yalghuz ishingizni qilipla qanaetlinip qalmang
 
Yuqiri pellige chiqqanlarning hemmisining ghelibe qilishi yéngi bir ishni qilghanlardur.
Qiliwatqan ishingizni yaxshi ügen’gendin kéyin qandaq qilimen? Ishingizda yüzde yüz ghelibe qazinidighanliqingizni dadilliq bilen éytalaydighan bolushtin  bashqa siz üchün qilishqa tégishlik bashqa ish yoqmu?
Jezmen bar. Siz qilmaqchi bolghan herqaqndaq ishni xataliqsiz qilalisingiz, qilghan ishingiz netijilik bolghan bolsa we éliwatqan maashingizdin razi bolghan bolsingiz buning özi sizge yéterlik bolghan bolidu. Peqet men bu esirimni pellige yétishni arzu qilidighan, qizghin kishiler üchün yéziwatimen we bu esirimni birer organ üchün emes belki sizdek emgekchan kishiler üchün yazghanliqimdin, organ we idare qilghuchilarni razi qilidighan uqumlarning yéterlik emeslikinimu sözlep qoyay.
 
Insanlarning qiyinchiliqliri bulardur:
Qandaq qilsam yuqirigha chiqalaymen?
Yaxshi  bir xizmetni qilip , bu xizmette qandaq qilip netijige érisheleymen?
Yaki qiliwatqan ishimda qandaq qilip köp pul tapalaymen?
 
Chong zawutlarda ishleydighanlarning bir qismi, ish orunliridiki qaynam-tashqinliqtin özining aktipchanliqini toluq jariy qilduralmay, ish qilish qizghinliqi yoqqa chiqip, özlirini chong mashinilarning kichik bir parchisidek hés qilidu.
 
Bu jehette qilishqa tégishlik eng muhim ish , bu xeterlik idiyelerdin qutulush.
Ish ornida , karxanichilarning diqqitini jelp qilishning eng yaxshi chariliridin biri, u zawutning namida shu ishqa munasiwetlik bolghan bashqa bir qoshumche ishlarni qilip, xojayindin heq telep qilmay yardem qilish kérek. Bu qilghan ishliringiz bashliqliringizda nahayiti yaxshi tesir qozghaydu we sizge alahide bir yaxshi sharaitlarni yaritip bérishi mumkin.
Ish orningizning mudiri xojayin’gha: «ish ornimizda ishlewatqan ishchilardin biri bu axsham , 5 minutluq bosh waqtini ajritip yéngi kelgen sebdishigha , mashinini qandaq tazilashni ögütiwatidu, bu yashqa azraq köngül bölüp qoyayli chünki u nahayiti eqilliq balidek qilidu» déyishi mumkin.
Xojayinlar , ishchilarni bir wezipige teyinlesh üchün achqan yighinlarda , bu wezipige kimni teyinlésh toghrisida , muwapiq adem tapalmay köp waqitl ajratqanliqini uchratqan idim.
Ejeba qaysini bu wezipige qoyay? dégen soal daim jawabsiz qalatti. Sürüshtürüp yürüp sirtin alghan xizmetchiler bezide ishning höddisidin chiqalmaytti.
 
Éniqki, chong bir ish ornida ishlewatqan ishchilarning köpi qiliwatqan ishigha bolghan qiziqmasliq sewebliri asasen bir-birlirigé oxshash. Shuning üchün qiliwatqan ishidin azraq perqlinidighan bir ishta hünirini körsitelmeydu, u ishni qilishqa jasaret qilalmaydu. Hetta shundaq chong mashinilar ichide , ashu mashinilarning bir wéntisidek ghayip bolup kétidu.
Shübhisizki, özlirining bu halidin razi bomaydu. Waqitning ötüshi bilen , özlirige bolghan hörmetke érengsimeydu.
Közliri tamgha ésighliq turghan saette , qulaqlirini ishtin chüshüshke chélinildighan qongghuraqqa ding tutup turghan bu ishchilar , qongghuraq chélinishi bilenla qotandin qachqan kalidek sirtqa yügreydu.
Yaxshi bashqurulghan we ishchilarning ish heqqini yaxshi béridighan bir zawutta ishleydighan  ishchilar ishtin chüshkende bu xil qiliqlarni hergiz qilmaydu.
Méning  bashqurushumda ishleydighan qizlarning ish waqti saet 17.00 toshidu, lékin  tutush qilghan ishini qilip bolmay turup qaytmaydu, ishlar aldirash bolghan künliri 1-2 saet artuq ishliwétidu we  menmu téléfon arqiliq «ishliringlarni yighishturup qoyupla kétip qalmanglar » dep uqturup qoyimen.
Bu qizlarning qiliwatqan ishlirigha semimiy bolushining sewebliri, yamghurluq künliri we aldirash hepte axirlirida öylirige rahet qaytishi üchün yérim saet yaki bir saet burun qaytip kétishige ruxsét qilimen wé özüm yardemlishimen.
Bu hem karxana üchün hem ishchilar üchün paydiliq bir usul. Bundaq qilish méning burchumdur, chünki omumning paydisi üchün, ish ornimizdiki ishchilarning keypiyatini yaxshilash nahayiti muhimdur. Qattiq qollarche bashqurush usuli tüptin xata.
Ish hayatimdiki chaghlarda , eng muhim ishlardin biri islahatchi bolushumdur, yéngi-yéngi pikirlerni otturigha qoyushumdur.
 
Eng ésil karxanichi yéngi-yéngi mehsulatlarni bazargha salghanlar. Nishanigha yetkenlerning hemmisining ghelibisi bir yéngi shey’ilerni meydan’gha keltürüshide, yalghuz ish bilenla cheklinip qalmasliq lazim. Yéngi bir ishni qilalidingmu ? dégen soalgha jawab bérishide.
Peqet eng muhim bolghan nuqta ishni nahayiti yaxshi qilishning yollirini tépishida. Bu ishni özige yük qiliwélish emes , belki qizghinliq bilen qilip iqtisadiy ünümni yuqiri kötürüshte.
 
Bir ishchining peqetla unutmaydighan nuqtisi shuki : kim üchün, néme üchün  ishlisémmu bu yene özüm üchündur déyelishide. Mushu nuqtidin qiliwatqan ishni qanchilik yaxshi qilalisa shunchilik yaxshi qilishi kérek.
Her ishchining wezipisi, ish ornida mashinigha oxshash ishlesh bilenla cheklinip qalmay, belki pikir qilish heqqinimu qoghdash kérek.
Eng addiy bir ishta ishligen kishimu özining ishi bilen munasiwetlik bolghan chüshenchilirini otturigha qoyup , bir ishni oylighuchiligi bar bir adem ikenlikini ispatlash kérek.
Diqqét qilish, oylinish we pikir bérishimiz kérek. Bular  idarimizdin bekrek özimiz üchün paydiliq.
 
Éng dangliq karxanichilar hayatida addiy bir ishchi bolup, peqet wezipisidin sirt bashqa bir ishlarni qilish arqiliq, bashqilarning diqqitini qozghashtin bu netijilerge érishken.
Bügünki künde desmayisi milyartlar bolghan chong  sirketlerning xojayinliri, hayatida kichik birer katip bolup ish hayatini bashlighanliqini bilemsiz?
 
Bulardin misalgha biri: “Andrew Carnegi” burun Tömüryol télégrap idarisining télégraf xadimi idi. Bir etigini tömüryolda weqe yüz bériptu, uning wezipisi bolmisimu, buyruqlarni bérip , qazagha uchrighan poyizni ittérgüzüp, yolni échip tömür yolning normal qatnishigha kapalétlik qiptu. Bu nemunichiliq heriketliri qisqa bir waqit ichide tömüryol bashliqining diqqitini tartiptu, shuning bilen katta bir bay bolup qélishning hulini shu chaghda tikligen iken.
Diqqet qilishqa tégishlik bir nuqta shuki , ish qilghan waqtimizda , eskerlerge oxshash bashtin-axir intizamgha we buyruqqa boy sunushimiz kérek.
 Ishchiliq hayatimizda , ishlewatqan bashqa ishchilarning pikirliridin paydilinish we uni ishlitish imkanlirimiz bar.
Insanlar teleyning yardimi bilen yuqirigha chiqalmaydu, bu sewebtin teleyge köp ishinip kétish xata. Chünki u insanlarni emgek qilish iqtidarini ajizlashturup, ziyini köp bolidu.
Kichik chaghlirimda , yoldin yérim dollar tépiwalghan idim, kéyin nechche kün hetta heptigiche oxshash yoldin méngip dollar izdigen idim, eger buning üchün ajratqan waqtimni ishletken bolsam uningdin köp pul tapar idim.
Her insan tayinidighan eng chong küch, özige ishinishtur.
Muweppiqiyet qazan’ghan bir adem , ishning özini aldigha séliwélishigha yol qoymaydu. Eng muhimi yalghuz ishingizni qilipla qanaetlinip qalmang.
 
 
3.Qiliwatqan  ishingizning alahidilikini bilishingiz kérek.
 
Her insan öz xizmitini , meshghul boluwatqan ishini, köz boyamchiliq bilen qilmay  belki alahidiliklirini pishshiq öginishi kérek. Öginidighan nersiler mana bular. Gheywet, quruq gep we yaki hiyle-neyreng bilen ish pütmeydu.
Bir kesip igisi üchün , öz kespining ehli bolushi bilen üstünlükni igileshtinmu muhim ish bolmisa kérek. Buninggha qarshi kélidighan birer qanun-prinsip yoq. Shunga insan ögineleydighan herqandaq nersini öginish bilen mol tejribilerge ige bolidu.
Hemmimiz öginish iqtidarimizni , hayatimizdiki qiliwatqan ishlirimizda toluq jariy qildurmighanliqimizni , kirimimizni ashuralmasliqta, belgilik emeliy bilimlerni ögenmigenlikimizni bilimiz. Chünki emeliy bilim élish mektep hayatimizdin kéyin bashlinidu.
Men qiliwatqan ishimning A din Z gha qeder hemmisini nahayiti pishshiq bilimen  dégenlerning sözlirige ishenmeng , chünki mundaq sözligenler mangghan yollirini birqanche qedem méngipla boldi qilidu we yer yüzidiki qilghan ishlirini béshidin axirighiche bilidighan insanlar barmaq bilen sanighuchilik. Chünki insanlar bir nersini qanche ögen’genséri , bilmeydighan nersilirining shunché köp ikenlikini hés qilidu.
 
Bu shuninggha oxshaydu, insan bir ishta bir qedem basqandin kéyin hakawurlishidu we her ishni özüm bilimen dep hés qilip, ikkinchi qedemni basqanda , putlirini nege qoyushni bilmey  qéliwatqanliqini tuyidu. Üchinchi qedemde özining bilidighanliridin bilmeydighanlirining shunchilik köp ikenlikini bilip qalidu.
Ögenmékchi bolghan nersilirimizni kitablardin we tejribisi mol kishilerdin öginimiz. Bilimingizni sinap baqmaqchi bolghanlar daim:«buni qeyerdin ögendingiz? » dep soraydu.
 
Insanlarning meshghul boluwatqan ishlirigha qiziqmasliqi , köngülshimesliki nahayiti ghelite bir ehwal. Bu xil ehwal satquchilarning sétiwatqan mallirining süpiti toghrisida héchqandaq bir uqumgha ige bolmighinidek, bu tiptiki kishiler özi ishlewatqan mashinining alahidilikini öginishkimu hewes qilmaydu.
Magazinlarda ishlewatqan satquchilarning köpi, sétiwatqan mallirining peqet bahasinila yadliwalghan, u mal toghrisida héchwandaq  bir uchur birelmey  sodini chüshürüwétidu. Bularni ispatlimaqchi bolsingiz magazin’gha bérip  satquchi xadimdin: bu ikki chapanning qandaq perqi bar ? dep sorisingiz, érishidighan jawabingiz, buning bahasi 50 dollar, buning 60 dollar arisida 10 dollar pérq bar dép jawab béridu. Chünki u satquchining bu chapan toghriliq bilidighini shunchilik.
Bahasinighu bilduq , buning qaysi yaxshi dep sorisingiz, sizge bir malning yaxshi bolushi üchün kéreklik bolghan 10 sewebtin aran birini teslikte dep béreleydu. Bu xil ehwalda u satquchini xijil qilishtin bashqa bir ish qalmaydu.
Satquchilarning eng ünümlük qorali, bahani eng axirqi orun’gha qoyushtur, chünki bahasini derhal deydighan mal eng erzan bolghan maldur, yeni bahasidin bashqa bir xéridarlarni jelp qilghudek yéri yoq.
 
Süpetlik malni satqanda aldi bilen malning heqiqiy artuqchiliqini sözlep, xéridarmu bu malni maxtighandin kéyin , andin bahasini éytish kérek. Xéridarlargha malning artuqchiliqini birqanche söz bilen chüshendürüshimiz kérek. Artuqchiliqini sözlimeydighan’gha héchqandaq asasimiz yoq.
 
Meshhur soda sanaetchi M.Selfridi:«Soda sariyimda 250 ming türlük mal bar, bularning her türi bir ademni risqi bilen teminleydu» dep qiliwatqan ishining artuqchiliqlirini bilishning qanchilik muhimliqini chüshéndürüp ötken.
 
Dunyaning eng bay sodigerliridin biri bolghan John Wanamaker qol astidiki 80 söbe sirkitining herbiri üchün birdin kitab hazirlap, shirket xadimlirining bu kitabni oqup bilishini sert qilip, bu 17000  ishchi ishleydighan zawutlarning qurulushigha asasi seweblerning biri bolghanliqini chüshendürüp ötkenidi.
 
Ziyaret qilghan soda yermenkiliride , qolidin ish kélidighan satquchilarning bu yermenkilerni alahide janlandurghanliqini körimiz. Chünki bu yerde xéridarlar sorighan her bir soaligha  nahayiti yaxshi qanaetlinerlik jawab alalighanliqidin razi bolushidu.
 
Aptomobil körgezmiliride, özi kespini pishshiq bilidighan xizmetchilerni körisiz, ularning tejribiliridin we eqilliqliqidin heyran qalisiz. Chünki sizge, aptomobil bilimliri toghrisida yéngi-yéngi uchurlarni béridu.
 
Soda saraylirida sétiliwatqan mallarning türlirini bilidighan we bu bilimliri bilen hörmetke sazawer bolghan satquchilarni körimiz.
 
Misal, adem wujuduning pütün alahidilikini bilmekchi bolsingiz Anatomiye oqughan bir mashinichi sizning aldingizgha kélip chüshendürüp qoysa yaki sétiwatqan kitablirining néminilerni teswirlep yézilghanliqini bilidighan we bu kitablarni  qandaq türlerge ayrishni bilidighan kitabchi sizni heyran qaldurup qoyar. Bu xildiki insanlar az we asan yétishmeydu.
 
Insanlar qiliwatqan ishlirigha köngül bölmeslikige héchqandaq  bir seweb yoqtur.
Bir idarining katipi xatire depter tutush arqiliq eng yaxshi nersilerni öginiwalidu. Bu bir nahayiti yaxshi adet. Eger katip pütün küchi bilen qiliwatqan xizmitini yaxshi ögenmise  taghning baghrida qalidu, taghning choqqisigha chiqish üchün köp ejir qilishqa toghra kmlidu.
 
Bir shaqchi qanunlardin xewersiz bolsa , bu saqchi bu qanunlarni ögenmeslikke néme sewebchi? eger shundaq bolidighan bolsa saqchi yérim kilométir  uyaqtiki kochinimu tonumasliqi mumkin. Shuning üchün saqchi xadimlar daim tirishishi, hetta kishilerning turqigha qarapla ularning ehwalini biliwalidighan bolushi lazim.
 
Neshriyatchi daim qeghez bilen hepilishidu, metbuatchiliq jem’iyet tereqqiyatini ilgiri süridighan, edebiyat-sen’etni yüksek pellige kötüridighan bir kesip. Bu kesip shundaq tereqqi qilghan bolsimu, epsuski bezi neshriyatchilar hérip katoligini échishtinmu érinidu.
 
Usta bolghan bir adem buyruq bérishni, mashinilarni tekshürüshni bilse kupaye qilmaydu , ishchilarni bashqurushnimu öginishi kérek. Bularni ögenmeslikke néme seweb bar? wezipini eng yaxshi shekilde orundimaq mehsulatni ashuridu.
 
Eger eqilni ishlitip qolidiki sharaitlardin paydilansa  nahayiti yaxshi pursetlerge ériship özige we etrapidikilerge payda yetküzidu.
 
Ashpez usta her türlük yémekliklerdin yéngi bir lezzetke ige taamlarni pishurushi kérek, bolupmu  ashpezlerning köpi ozuqluqlarning terkibidiki maddilarning alahidilikini öginishke peqetla qiziqmaydu. Eger ögen’gen bolsa buninggha néme kétetti? bularni öginishke tirishqan bolsa idi, pishurghan tamaqliri hem lezetlik hem quwwetlik hemde körkem bolatti.
 
Bir doppichi qiz rengler otturisidiki maslishishchanliqni bilgen bolsa , xéridarlargha eng yéqin yardemde bolup , tijariti yükselgen bolar idi. Qisqisi her ishta maharetni ashurup , bilimini ashuridighan birmunche imkaniyetler mewjut. Eger jiddi we semimiy bolup, paydilinishqa bolidighan barliq imkaniyetlerdin eng yaxshi paydilansingiz tijaritingizni rawajlandurushning heqiqi yolini taptingiz dégen gep.
 
Misal : toqumichiliq hünerwenchilikde özgiche alahidilikke we terkiwi oxshimaydighan san-sanaqsiz yip türliri bar. Bir kishining bularning hemmisini bilish imkani yoq,  shunga bu sahening jelip qilish küchi we istiqbali bar. Hetta bu sahede köpligen nersiler téxiche keshp qilinmighan.
 
Xurum ishlesh hünerwenchilikide, kishilerning köpi pütün ömrini bu ishqa béghishlighan we bu toghriliq otturahal bilimlerge ige bolghan bolsimu, bu ishning béshidin axirighiche bolghan nurghun nersilerni bilelmigen.
 
Yaghachchiliqta , xémiklar yumshaq yaghachlarni qattiqlash üchün ijat qilghan yéngi métotlarni burunqi kishiler xiyalighimu keltürelmigen bolghiytti. Shundaqlar yéngi ijadiyetlerde yaghachlardin qeghez we sun’iy yipek ishlep chiqirishning emeliy yolini bilip boldi.
 
Déhqanchiliqta ximiyiwi oghutlardin paydilinip yerlerdin alidighan yilliq hosulni ikki-üch hesse ashurushning mumkinchiliki boldi. Shunga bu ishlarda charchap qattiq emgek qilghandin köprek kallini ishlitip ilim-pen’ge tayan’ghan yaxshi.
 
Her kespke, hér hünerge ilim-penni tedbiqlash tamamen mumkin. Chünki pen – téxnika tetqiqatchisi, herqandaq ishni qilishta téxnikigha tayinish kérek. Buninggha oqushla shert  emes, téxnika  tekshürüp tetqiq qilghuchi herqandaq bir kishidur. Tupraqtiki qurutlar bilen 16 yil hepileshken Darwin bular toghrisida bitaplar yazghanidi.
 
Hemmimiz qiliwatqan ishlirimizgha ishtiyaq baghlap, keng-dairilik bilimlerni igilep, axirqi pellige yétishimiz kérek. Bu özimizning inawiti, menpeitimiz we yuqirigha örlishimiz üchün muhimdur. Qiliwatqan ishimizgha heqiqiy ishtiyaq baghlap , bizdin soralghan soallargha toghra jawab béridighan bolghiche bilimimizni ashurup méngishimiz kérek. Bular menpeitimiz üchün özimizde yétildürüshke tégishlik eng yaxshi adet.
 

 


 

  1. Ish orningizdikiler bilen dosluq ornutung.

 

Ish orningizda eng yaxshi kishi kim ? Dep bahalash ilip barsa siz qanche awazgha iréshesiz? Engköp awaz alghan 3 kishi ichige kérelesizmu? „ bir insanning hayattiki ghelbisi, jénazisigha chiqqan kishilerning  sani bilen ölchinilidu“ digen söz heqiqeten toghra éytilghan.

 

Her küni 8 saetni bille ötküzidighan ish ornungizdikilerni tonunimay qilishingiz mumkin emes. Chünki etigendin kechkiche bolghan arliqta qandaqla bolmisun ular bilen uchrishisiz. Bu seweptin ular bilen yaxshi ötushingiz, ulargha özingizni yaxshi körsitishingiz lazim.

 

Ish orningizdikiler bilen düshmenliship qalmasliq üchün qolingizdin kelgenni qiling. Bir munche kishilerning hayatta mewepiqiyetke irishelmesligi nimidin?, ish orundiki hizmetdashlirini özidin sowutqanlighi we düshmenliship qalghanlighidin.

 

Ish hayatingizning birinji künidila , sizge yéqinchiliq qilmighan hizmetdashliringizgha qarap ichingiz tit-tit bolidu. künlerning ötishi bilen, bezi hizmetdashliringizning nahayiti ghérip ikenligini chüshunup qalisiz. Kiyin ulargha burunqi ötken ishlarni sözlep birish arqiliq  , kishiler bilen chiqishalmaydighanlighini ispatlap bérisiz.

 

Men töt yil hizmet qilghan gézitxanida peqet birla dos tutalighantim. Buningdin men idaremdiki hizmetdashlirimning nahayiti ghérip bir kishiler ikenligini chüshengen idim. Yene bir nerse heqiqetki , mining ulardinmu beter gérip ikenligim, özemni ulargha yaxshi körguzelmigenligim idi ,men özemni söyundurushke sazawer qilghan bolsam bolatti.

 

Yashlighimda , musteqqil we yalghuz yashash mining birdin-bir mexsitim idi. Peqet béshimdin tejurbiler ötkendin kiyin, yalghuz yashashqa bir chek qoyushning kérekligini ügendim. Chünki, insan peqet yalghuzluq bilenla algha basalmayti.

 

Insan bashqilar bilen dost bolup, birlikte yashamaydighan bolghangha qeder ,yalghuzluqning pishwasi bolalmaydu. Eger Robenson Crusoe dek bolmaqchi bolsingiz, ya chölning otturisida yaki Déngiz arilida ishlisingiz bolidu. Bolmisa insanlarning arisida turup yalghuz yashash mumkin emes.

 

Bezi insanlar, shundaq köp ishchilar bar zawutlarda, yalghuz özila bardek yuruydu. Tonimaydighan biri yénigha yéqinlashsa ornudin derhal qupup özini qachiridu. Bundaq insalar ish ornida héchqandaq bir dos tutalmaydu.

Bundaq qilish pütünley xata. Insanlar bir-biri üchün yaralghan. At , ishttek haywanlar bilen dost bolushla kupaye qilmaydu. Dostsiz kishiler tenqit qilish emes, belki hésdashliq qilidighan kishilirimiz.Chünki ular qorunup yuruydu. tartinchaqliq, qorunush nahayiti  nachar bir eyip bolghachqa uni tézginlesh lazim.

 

Emeliyette qorunup yashaydighan kishi, hizmet hayatida algha basalmaydu. Shuning üchünmu qorunush kemterliktek bir artuqchiliq emes. peqet we peqetla insan üchün azaptur. Qorunup, sözléydighan yerde sözlimeslik bir ishni qilanmighanliqtin ibaret.

 

Qorunush  , insanning tepekkur qilish iqtidarini ajislashturup, bu seweptin insanlar keynige chikinidu. bu qusur bolsa zimastandiki qar uchqunlirigha oxshaydu. Buning sewebidin til tonglaydu, insan iqtidarini yoqutidu. Sewir, chidamliq we mustekkem irade bilen bu eyiptin qutulush  kirek.

 

Isan özini her kishidin üstün tutishi, qorunushtinmu bekrek xatadur, bundaq qilisa insan düshminni köpeytiwalidu.

Bir ishqa kérgen chaghda, bashqilarni töwen körup, özingizni ustun tutsingiz yahayiti xata we xeterlik. Ustun bolghan halettimu yenila bundaq qilmaslighiz lazim. chünki deslepki qedemdila nachar tesir birip,bashqilarning nepritige qalisiz. Dostsiz qilip, yétimsiraysiz.

 

Ichingizde nepret we öchmenlik emes belki söygü we dostluqni yétildurushingiz lazim. Bashqilarning kemchilik tereplirini körgendin köre yaxshi tereplirini körushke térishing. Xeqning xatalighini izdesh, xataliqning eng chongi.

Bashqilarni teghdirlep, yaxshi teripini mueyenleshturush, qizghanchaqliqtin köp yaxshi. Qizghanchaqliq bolsa  chüshkünlik we dötlukning alamiti.

 

Dunyada boliwatqan naheqchilik bek köp. Tuzutushke toghra kélidighan birmunche ishlar bar. Bularni tuzutushning yoli qizghanchaqliq we düshmenlik qilish emes, belki özara kélishish rohini küchlendursh kirek. Sundaqla qizghanchaqliq we düshmenlikke tayinip qilidighan herqandaq ishtin saqlinishingiz lazim.

 

Ya birlirining bayliqlirining köpligige qizghanmaymiz, ya birlirining kembeghellikidin kemsitmeymiz. Kishilerning tashqi dunyasigha emes ichki dunyasigha qaraymiz.

közliringizdiki qara köz eynekni éliwitip, aq köngul we toghra-dürus insanlarni körush seripige ige bolung.

 

Yaxshi roman we operalarning eng ünumlük paydisi, kishilerge  yaxshiliq qilishni ügetkenligide.

Misal: ataqliq yazghuchi Locke „Méhri-shepqetlik Abdal“ namliq esiride , kemsitishke üchrighan kishilerge tayinip, ijadchanliqning paydilirigha eriship, intayin muhim bir mezmunni shehirligen idi.

 

Heqiqi hayat sekniside bir kishlik adem bolush, kinolardiki pütün xéyali roman qérimanliridin ülge qilinghan idi. Egerchende kinolardiki artistlerge choqunup yurgendin, hizmetdashlirimizni yaxshi körup we ular bilen yaxshi ötushning özi  toghra idi.

 

1-Dunya soqushida , ish orunlunlarda qeqrimanlar meydangha kelgen idi. Birmunche yashlar , ishlirini tashlap eskerlikke kétip, meydilirige medallarni qadap qaytip kelgen . bundaq doslirining qéqrimanlighini burun oylapmu baqmighan dosliri heyran qalghan idi.

 

Démek biz insanlarni teshurup-tetqit qilidighan bolsaq , dunyadiki eng alhide bir tetqiqat témisi bolidighanlighini bilip qalimiz. Insanlarni tonighansiri yaxshi körup kitimiz. Chünki insan bilmeydighan, tonushmighan nersining düshmini. Etrapidikilirimizning köngul ichish paaliyetige , sayahatige, merikilirige qatniship ular bilen munasiwet qurung.

 

Sözlesh qabilyitingizni yétildurush üchün köp japa tartishingizgha toghra kilidu.buni kitaplar yaki üniversitlarda emes , belki emeli tejurbiler ügütidu. Tughma qabiliyitingiz bolmisa tirishish arqiliq yétildurisiz.

 

Söz, dünyagha hakimdur. Birmunche kesipler sözgila tayinidu, shung atilar „ Ighizingdin chiqqan yahshi soz aqar sugha ohshaydu, u qayaqqa aqsa, shu yerdin gul chichek ichilidu “ digen idi .

Küchluk insanlar  daim mulayim bolidu , sözni del jayida qaplashturup qilalaydighanla nahayiti bexitlik yashiyalaydu.

Öz awazingizni anglashtin qoruqmang. Ish hayatingizda sözning bek roli bar. Sözni ustuluq bilen qilidighan kishi itibar birishke we ustunlukke irishidu.

 

Qisqisi dosqa irishish, pulgha irishkendinmu beter paydiliq. Pul bezide asanla qolingizdin chiketken bilen dost undaq asasan ghayip bolmaydu.dosliringizning yardimi bilen pul tapalishingiz mumkin.

Peqet pulgha tayinip dost tutalmaysiz, hetta ghayip étishingiz mumkin.

 

Hayatta muwapiqiyet qazinishning  eng muhim amili, dost tutush.

Etrapimizdiki kishilerni dost tutushqa térishing. Insanlar dost tutmighanlighining zéyinni qérighanda bilidu. U chaghda ulgirelmeydu .

Birmunche nersilerge tewsiye bilen ige bolidu . Insanning küchi we iqtidari hemmige qadir kilemeydu. Muwapiqiyet bolsa bashqilarning bizge  beridighan bir midali buni biz doslirimizning yardimi bilen érishimiz.

 

Kishilerning pikirlirini eqlimizde ching tutayli. Pikirlerning hemmisi toghra bolmisimu likin insanlarni hayatta eng küchluk qilghan bular.bu küchning sayéside insanlar aldigha qarap ilgirleydu.

 

Bayliq we shökrettin  irishken netije bilen birlikte öz özingizni yétildurushke tirishchanlik körsiting. Shuning bilen birge salapetlik, merhemetlik we ochoq chiray yurushni ügünung.

 

Hayattiki xapiliq we boran-chapqunlar sizni qorqatmisun.

Dost tutushni  dawamlashturung. Chünki dost sizni sizdin qutqazghuchidur!

 

5.Ustingizge alidighan wezipini  arturung

 

Jasaret, Ghelbige bashlashtighan bir-bir söz. Qandaq bir ishni qilishtin qet`i nezer jasaretlik bolung.

Ustingizge aldighan wezipiti arturishqa tirishing, qorqanchaq insanlar tedbirlik we bixeter yashaydu dep xéyalingizghimu kelturup qoymang. Qorqanchaqlar hayattin lezzet alalmaydu. Müshkul ishlarni bashqa echiqqan kishilerning irishkenliri dosluqlardin mehrum qalghanlar.

 

Yéngidin ishqa kirgen birmunche kishiler , bu künning tukgenligidin hoshal bolup öylirige qaytidu

we sorighanlargha „ Xudagha shükri, bekmu asan ish iken !“ deydu.

Bu söz , algha bisishni xalimaydighan , meghlubiyetke namzat bolghan kishilerning deydighan sözi bolup, dunyadiki eng tehlikilik sözlerning biri.

 

Bu xildiki insanlar az ishlep, köp qazinishni oylaydu. Bundaq  idiye insanni muwapiqiyetke bashlimaydu. Dunyada buningdinmu beter bir xata chüshenche bolmisa kirek.

 

„Xudagha shükri , bekmu asan bir ish iken ! „ digen sözni deydighan bir yashning ishliri bilen munasiwetlik bir pütün  pelsepesining yoqlighi sewebidin bu külfetni murisidiki yüktek köturup yüruydu. Eger özige ejdadidin bire miras qalghan bolsa idi , bir ishqa qolinimu tekkuzmestin, ishsiz, zeiplikte yashighan bolatti.

Uning chüshenmeydighan nersisi, ishning hayatta eng yaxshi bir dost ikenligi. yene chüshenmeydighan bir noqtisi, ishsiz insanlarning hayatta inawitining yoqlighi we parazit qurutlardek yashaydighanlighi.

 

Dunyada eng bexitsiz kishi , nime ish qilishni tapalmighan kishi. Bu xildiki insanlar hayatta chüshkunlik, kirizis ichide we köp waqitlarda özini ölturwilishni oylap yurgenlerdur.

 

Eger bu türdiki kishiler bay bir kishiler bolup qalghan bolsa , bexitsizlikini her waqit  hés qilghanlighidin bir yéride turalmay daim sayahet qilar idi.

 

Mundaq bir meshhur söz bar: “Hichbir here , képinekke hewes qilmaydu. Chünki képinekning ömri qisqa hem heselmu chiqiralmaydu“. Peqet yashlarning köpi ishsiz-küchsiz, bir yerdin bir yerge qonup yurgen képineklerge hewes bilen qaraydu. Bu qiliqlirining xata ikenligini kiyin chüshunidu.

 

Qilghan ishini nepret bilen bashlighan kishi  peqet  horunluq qilmaychu dep ,  Toshqanlardek yashaydu. Emma pütün ghem-qayghusi horunluq bilen yashighanliqida. Bu xil ghem-qayghular insangha peyda yetkuzmey belki birmunche ziyanlarning kilip chiqishigha sewep bolidu.

 

Bu türdiki insanlar özilirining bu hil exwalini özgertmise , haraqkeshlik we yaki zeherlik chikimlik chikishke bashlar. Chünki insanlar , ghem-qayghulirini untush üchün haraq ichidu, kallisini ishletmestin chüshkunliship zeherlik chékimlik chikidu, hayatliq  ular üchün pütmes-tügümes bir yuk bolup körilidu.

 

Ishingiz, bashpanaliq téleydighan bir ghilwet yer, yoshurundighan bir öngkur emes. Ishingizda, hich kimge körulmestin uyqumu uxlimastin ishleydighan kichidiki kuzetchilerdek qilmang.bundaq hayatingizda bir qedemmu ilgirlimestin ötkuzushingiz zadi  nimidin.

Bundaq oylaydighan insanlar bir chette turup, jawapkarliqni ustige ilishni xalimaydu. Ügengen nersiliri asan , özliri üchün yeterlik ikenligini deydu.

Misal: Mérsidis fabrikalirida , bay bolushning imkanliri köp bolishigha qarimay , bu türdiki insanlar yalghuz bir ish bilenle qanaetlinip, oxshash ishni tekrar qilip yuruydu. Hetta Gurp bashliq bolushtinmu qorqudu.

 

Bundaq qorqaq qanaetchan insanlarning, Muwepiqiyet qazinalmaslighi nimidin. Shu bir heqiqetki , hayatta muwepiqiyet qazanghan insanlarning köpi jessur insanlar idi. Qorqanchaq bolmastin… ish hayatimizda jesur bolup, algha ilgérlep , choqqigha chiqishimiz kirek.

 

Dunyada eng bay Karhanichilardin biri bolghan Uoyd, kérimini ,bashqilarning jasaritini sétiwilish arqiliq saqlap turwatidu. Paraxut igiliri, Paraxutlarning paydisining az bir qismigha ularni sughurtaliq qilidu. 265 yil ichide qet`i ziyan tartmay  we Engiliye Bankasigha qerzini ötep   ishenchiligini körsetken idi. Köp insanlar bundaq qilishning paydisini chüshunelmeydu.

 

Bizning  köngul bölidighan kishilirimiz parazitlar emes , meniwi küchke ige bolghan, qabiliyetlirini dawamliq ashurushni oylaydighan  kishiler.

 

Andrew Carnegie ning 1600 kütüpxana quralishining sewebi nime, özige yardémi bolidighan ish  üchün qolidin kelgenni qilghinini  körmigiche , hich bir yashqa yardem qilmighanlighida. Chünki u, oqush we ügünushni oylighanlargha yardem qilishni mexset qilghan idi.

 

Parazit bolghan kimlerning bextini özining sewenligidin körmesligi bashtin axirghiche bolghan xata bir shüchenchidur.

Emeliyette . Bexitlik bolushning birmunche türliri bar. Kéchidiki kuzetchining öyge kirip  uxlash bilen irishken bexti bilen  Dünyadiki eng téz Paraxut Kapitanining bextiyarliqi birbiridin periqliq.

 

Dunyada hichkim 12 chong magazini we 17 ming ishchisi bolghan John Wanamaker chilik bexitlik bolalmaydu. Jawapkarliqni üstige élishni yaxshi körushtin bashqa hayatni söyup turup  yashighan bu kishi 84 yashida alemdin ötken idi.

 

Anilarning mesulyiti eng chong bolup buni peqet Anilar özila orunliyalaydu. Normal her bir ayal üchün hayattiki eng chong jaza bala yuzu körmesliktur.

Dimek bulardin , mesulyetning hayatta insanlargha eng yéqin bir dost ikenligini bilimiz. Ishlirimizda ghelbige irishkensiri xoshallighimiz éship mangidu.

 

Zöruriyetler bizni oylinishqa yéteklep, bizning küchimiz we iqtidarimizning yuquri ikenligini hés qilghuzidu. bu hil exwal emeli küchimizni , insanalrni bashqurush qabiliyitimizni ashurdu. Bu oqush arqiliq emes, bir shni qilish arqiliq qolgha kélidu. Bu arqiliq iradimiz tawlinip,qarar birishimiz asanlishidu. Axirda özimizge éshinidighan  insanlardin bolup chiqimiz.

 

Algha ilgirlep we bashqilardin téximu köp kérimge  ige bolushimizning sirri, özimizge ishinip, toghra qarargha ige bolushimizda. bu bizning iqtisadi mesilimizni hel qilidu. Pellini közlisek, ishlirimiz algha bésidu. Hayatta Muwapiqiyet qazanghan insanlarning köpi bushundaq yükselgen idi.

Dunyaning heme yerliride köp yaxshi körush we hörmetke sazawer bolghan kishilerning mesulyiti bilen ishlar yurguzilidu.

Undaqta bizning wezipimiz,  mesulyitimiz ashurup ularning digen yéridi chiqish. Közlirimizni saetke, qulaqlirimizni zuwanikke ding tutup turidighan ishchilardin peqet bolup qalmaslighimiz kirek. Insanlargha  muwapiqiyet qazanghan ishigha  qarap baha bérishimiz kirek. Emgek insanni ölcheydu.

 

Elbert Hubbard ning „Garciagha Xet“ namliq eseri milyonlarche sétilghan idi.

Garcia, Küba inqilawining lédiri idi . Küba ormanliqlirining birige mukuniwalghanda , hichkim uning nede ikenligini bilmeyti. Düshmenler uni tutup bergenlerge nahayiti chong bir mukapat

bermekchi bolghan idi.

Amérkidin Garciayagha bir het ewetish kirek idi. Hetni ewetish üchün , özige ishinishte dang chiqarghan yash bir ishchini chaqirip, hetni Garciagha yetkuzush wezipisi birilgen idi.

Yash yigit hichbir soal sorimastin , Kübagha ketip, Garciayani tépip, hetni tapshurup bergen.

Uning bu ishni emelge ashurushi özini bayliqqa irishturgendin bashqa yene uni dunyadiki eng qeqriman kishilerdin birige aylandurdi. Elbert Hubbard  uninggha layiq ölmes bir namgha érishti.

 

Ish hayatingizda hüküm suridighan heqiqi roh mana mashu roh yeni tewekkulluk we jasaret rohidur. Ishingizda bu rohning uchqunidin yanghin chiqiralaysiz. Buning usuli köz aldingizdiki wezipiliringizni ashurush.

Sap qéyin bolghan ishlarni tallap qiling. Chünki éliklerning eng lezzetlikliri eng qattiq söngekte bolidu. Shexsen özingiz algha basmaqchi bolsingiz,  hichkim siz bilen iytiship olturmaydu, tirishmisingiz algha basalmaysiz.

 

Herbir purset we imkan yéngi bir mesulyet demektur. Herbir ötken kün qoldin ketken pursetler bilen tolghan . Pursetler qoldin bérip qoymang, pursettin ching tutup qedri-qimmitini biling.

 

Yetilgen kishiler ta baliliq waqliridek ishlarni qilip yuruydu bu bir ichinishliq heqiqet. Bular chong bolup qalghinigha qarimay bashqilarning yéteklishini, özige yardem qilishni kutidu. Bular héch algha basalmay bir izdila toxtap qalidu.

Bu türdiki insanlarning eqli we iqtidari 8 yashtiki ballardek. Ya bashqilarning yardimi bilenla yashaydu ya Télemchilik qilidu. Chünki ularda oghurluq qilish üchünmu jasaret yoq . Bu türdiki insanlar jemiyetning eng üstin tebiqisidimi, eng töwen tebiqisidimu tépilidu.

 

Bular bir derexni quchaqlap  yuqurigha yamashqanlargha oxshaydu, bular hem yamashqan derexni hem ozini nabut qilidu.

 

  1. Darametni ashurung

 

Herqandaq bir ish orunning eng chong ghémi sermayini köpeytip, küchini ashurush. Bu herkim üchün paydiliq. Peqet sermayining artishi bilen ,

Karxanining hayati küchi éship  ishchilarning maashni artidu. Bügen 18 yashtiki ish izdep yürgen bir yash boghan bolsam , sermayisi köp bir yerge ishqa kiretim, chünki sermayisi köp bolghan yerler kapaletke ige bolidu.

 

Eger alahide bir ishta ishlisingiz, sizge layiqida bir ayliq  bérilidu. eger ishta sap bir payda  bolmisa bu Karxana  mangmaydu.

Her ish orunda isimléri „qizil qelem“ bilen yézilghan ishchilar bar we bulargha bérilgen ayliq ziyanning ornida berilidighan ayliq. Bular axiri ishtin chiqirilidu.

Bu seweptin ishchilar, salametlikke bolghan zéyinini ölchem qilip ayliq alidu. Misal: Kömur kanda ishligen ishchi bilen Déngizda béliq tutquchi hayatini heterge atqanlighi üchün alidighan ayliqliri yuquri bolush kirek digen tereptari men.  

Peqet kömurchi bilen béliqchining ayliqlirining ösushige tosqunluq bolidighan sewep bu mexsulatlarning qimmet bahada sétilmaydighanlighida . Chünki helq mejbur qalmisa bularni almaydu.

 

Herqandaq Zawut ishlepchiqiriwatqan towarning bahasi ya réqabet yoli yaki qanungha asasen we yaki helqning éhtiyajigha asasen bekitilidu. Ishchilarning ayliqlirimu bu towarning sétilip yaratqan qimmitige asasen bolidu. Bu seweptin her bir ishchi daramet teqsimatigha ortaq bolghangha oxshaydu.

 

Karxanining hayati, sermayigha emes, ishchilarning payda yetküzgüchi bolushi bilen baghliq. Payda yaratmighan birsige ayliqmu birilmeydu. Bir ish orunda ishligen kishi , yalghuz jismani we eqli küchni  serip qilghuchi bolup qalmay belki yene ishqa ait pütün eshyalarni hazirlighuchidur.

Ishlepchiqirishta insan emgigining yénida mashinning yardimini inkar qilamaydu.

 

Ish yerlirining kérasi, tok, su ….baj qatarliq chéqimlar bar. Bu ish xérajetsiz pütmeydu. Chünki mal özini özi satmaydu.

 

Bularning yénida zéyan tartishmu bolidu. Hatta bir yalghuz zéyan , yillar boyuche qolgha kelturgen paydini tügütishi mumkin. Qerz bolush, devalishish, qazalar, bahalarning chüshushi qatarliqlar hésap-kitap qilidighan nuqtilar.

Idealislar, qeghez yüzige bularning hesawini qilmay yazidu, peqet payda bilen zéyan ikkisining qérindash ikenligini chüshenmeydu.

Sodégerler; maashni, qerz ösumini, kirani, rasqutlarni, zéyanlarni hésap-kitap qilghandin kiyin qolliri qupquruq qalghanlighini köridu.

 

Ish hayati memuri hizmetke oxshimaydu. Chünki memuri hizmette payda-zéyan muhim söz temisi bolmaydu.

Soda – Sanaetchiler zéyanni mejburi ustige élip ya az paydigha irishidu yaki palesh haletke chüshup qalidu.

Ish we tijarette eng ésil mexset sap paydini saqlap qilish. her Engilish Karxanisi eng axirda mejburi halda ikki yaqini bir yerge kelturidu.bu seweptin emgekchiler téximu köp kérimge ige bolush üchün yaxshi ishlishi kirek.

 

Magazida ishleydighan hizmetchiler, ish ornida ishleydighan ishchilar  qilghan yaxshi ishliri bilen  , sap paydini ikki qatqa chiqirishi mumkin.Tertiplik we yaxshi ishlep, qilghan ishlirida zéyan tartishning aldini élishi mumkin.

 

Weziyet yamanlap, ishchilar ish tashlisa, buning bilen ish tashlighanlarni ishhtin boshutewetse, kélishmeslik yene shu ishchigha bolidu. buning bilen bu hildiki herketler qazanchigha ziyan salidu. Zapas ixtisat kemiyip, maashlar chüshidu.

Dünyada, ishchilarning turmushlirini tayinip, aran ötkuziwatqan ishni weyran qilishqa  urunghanlighidinmu yaman bashqa nime ish bar deysiz? Bu hildiki heriketlerning tereptari bolup sözligenler bilimsiz jahillardur.

 

Karl Maks ning köz qarishi boyiche ishchilar, ishlepchiqarghan mexsulatlarni tekrar sétip alidighan derijide maash alamaydu. Buning sewebi xojayinliq hoquq ishchilarning qolida bolmighanlighida. Idare qilghuchilar, bughaltérlar, satquchilar, hessedarlar we bashqilar ayrim tapshurdihan bajlarning hemmisi medeniyetlik döwlette yashawatqanlighimiz üchün ötulishke tigishlik nersiler.

 

Qandaqmu bashqisining salgha öyide kira tolep olturup turup nersilirini oghurlisun, ishlewatqan  fabrika yaki magazinda  oghurluq qilidighanlardin bolmaslighimz kirek.

 

Buning üchün ishlewatqan ornimizning sermayisining yuksilishini oylaydighan bolishimiz.ishlewatqan zawutimiz yéngi uskunlerni alsa, téximu köp réklam qilsa, sétishni artursa bu yerdiki qazanchimiz ashidu.

 

Méhnet bilen sermaye ikkisi birbiri bilen qérindashqa oxshash bolup, birlikte herket qilidu.

Orkistirda bille ishleydighan dumbaqchi  bilen sunaychi arasida zich maslishish bolghinidek , sermaye bilen méhnet arasidimu shundaq munasiwet bar. Bu seweptin ish ornimizgha pay qoshqandek ishleyli we qazanchi imkanlirimizni arturayli.

Köp pul tépip hörmetke sazawer bolushning birdin-bir chiqish yoli mana budur.

 

7.Dawamliq paydiliq kitaplarni oqup turung

 

Kitapning paydisini bashqa insanlardin téximu yaxshi bilidighan Carnegie, öz zamanisida 60 milyon font stérling(Engiliye puli) qazanghan we bu pulning yarimi bilen, herkimning paydilinishi üchün Kütupxana qurdurghan idi.

Meshghul boliwatqan ishingiz qandaq bir ish bolushtin qet`i nezer, ishingizni algha basturush üchün sizge yardemchi bolidighan nurghun Kitap bar. Oqushni bilgendin kiyin nadanliqta qilishqa sizning körsitidighan  hichqandaq bir banayingiz yoq. Hayatta insangha eng ziyan salidighan nerse qalaqliqtur(nadanliq). Qalaqliqtin qutulushning birdin – bir yoli oqushtur.

 

Yashlarning köpi toy qilghandin kiyin muhabetni, ishqa kirgendin kiyin ügünushni untuydu. Muhabetmu, bilimmu turmushning birqismi dep bilishimiz lazim.

Muhabetni untush sewebidin qanchilighan aililerde bexitning ornini bexitsizlik alghan. Peqet eng güzel yol, daim yashash, daim söyush, daim ügünush. Ügünushning eng ésil yoli, her waqit paydiliq bir Kitapni éliwilip bosh waqit chiqqanda derhal oqush.

 

Kitap bilen munasiwitini kesken adem muwapiqiyet qazinalmaydu. Chünki Kitapsiz hayat, qarghu, gas – gachidek yashighan bilen barawer. Peqet Kitapla pütün dunyagha hakim we siyasettinmu qudiretlik. Qanchilighan kabinétler(Hökumetni teshkil qilghan aparat) Kitapning iqtidaridin orunlirini boshatqan idi.

 

Insanlar Kitaptin medeniyetke ige bolidu. Newton „Principia“ digen kitawi bilen dunyani chüshunushni tégishturgen idi. Darwinning „ Haywan türlirining menbesi“ namliq kitawimu oxshashla tesir qozghighan .

 

Adam Smith „ Milletlerning baylighi“ namliq esiri bilen Engilislargha tijaret qanuniyetlirini ügetken idi. Pitt bu kitapni oqup Engiliye wezirlirining eng danglighi digen namgha irishken.

 

Faradaning 14 yashlirida Hémiye kitaplarni köturup yurgen chaghlirida, kimmu künlerning biride Engiliye Alimlirining rexpiri bolidighanlighini tesewur qilalayti?

 

Edison, mektep yüzi körmigen, peqet apisining oqughan  kitapliridin paydilinip dunyada eng zor muwapiqiyet qazanghuchi boldi.

 

Özimizning tejurbilirige tayinip bir nersilerni  ügünush bizge bek teske toxtaydu. Tejurbilirimiz yéterlik emes. Qaysi birimiz öz tejurbilirimizge tayinip elektrik, Hémiye, we Mati-matik ügüneleymiz?

 

Oqughan insan, yalghuz özining tejurbiliri bilen yétishmeydu, bashqilardinmu paydilinishimiz lazim. Buning sayiside estayidilliqni, sélishturushni, özleshturushni, ügengen bilimlerni emeliyette qollinishni ügünidu.

 

Bügünki künde tejurbe we pratikigha munasiwetlik kitaplar minglarche bar. Bulargha érishish bekmu asan.

Kütupxanilargha ige bolush bir hil alahidiliktur. Her heftide birtaldin kitap alsaq birqanche yildin kiyin yaxshi bir kütupxane quralaymiz.

 

Ügünushning eng yaxshi usuli, oqughan yerlerdiki muhim nuqtilar dep qaralghan yerlirige isharet qoyup mingish. Köpunchimiz gézit oqush üchün birmunche waxtimizni ajritimizyu ejaba Kitap oqushqa undaq köngul bölmeymiz. Gézit her kim üchün yézilghan. Gézitte muhim dep bilgen uchurlarni oqughandin kiyin qalghan yerlirige közliringizni yugertip qoysingizla bolidu.

 

Teshwiqatni asas qilip yazghan kitaplargha qulaq salmang. Peqet sayahet kitaplarni tijaretni mexset qilghan halda paydilansingiz bolidu. Shexsilerning terjimali yézilghan(Biyografi) kitaplarni qimmiti bolup bizge ilham bexish itidu. Emma yalghuz mediye shekilde yézilghan bolmaslighi kérek.

Romanlarda teswirlengen bash qeqrimanlarni heqiqi türmushtiki qeqrimanlardek  ela biling.

 

Kitap oqushtiki ghaye, yalghuz oqush üchün bolmastin belki u oqughan kitaptin paydilinish. Birmunche kishilerdek waqit ötkuzush üchünla kitap oqumang. Bu hem payda hem zéyan kelturidu. Kitap oqushtiki mexsitimiz mengimizni ötkurleshturush  üchün.

Mahéyettiki tüp mesile méngining iqtidarini ashurush. Eger  küchluklerni yéngish üchün paydilanmisaq, méngimizni hemme nerse bilen toldurwalghanning nime paydisi.

 

Bir kitap oqughandin kiyin ügen`gen nersilirimizni türmushimiz we ishlirimizda eksetturelisek, mexsetke yetken bolimiz. Kitap ghayimiz üchün xizmet qilishi kirek.

 

Edebiyat bilen munasiwetlik bolghan kitaplar medeniyet hésaplinidu. Emma bu yiterlik emes.

Insanning közliri kor bolmisila dunyadiki pütün bilimlerni ügünush  uning heqqi.

 

Bilishimiz kirekki; bilim, tepekkur we hésyat bilen qurulghan hayat, ajayip bir hayattur. Bular hemmiz üchün bir alemdur.

 

Eger körelisek we oquyalisaq, dunyadiki pütün kitaplar bizge ait. Mushu seweptin yalghuzchiliq tartmaymiz, qalaqliqta  yashimaymiz. Ghelbige irishelmesligimizge  hechqandaq bir bane sewep yoq. Mexsitimizni emelge ashurush oqushimizgha baghliq.

 

8.Ishingizni Köngulluk halgha kelturung

 

Bugünki künde birmunche emgek küchliri nahayiti rohsiz. Ishlardiki bu japa-musheqetni yéngi üchün ilmi ish qilish késhini söyundurudu.  Shundaq bir ishlar barki

peqet pishanidin ter aqquzmighiche pütmeydu. Bashqa hich bir nerse kargha kelmeydighan ishlar mana bular. Elbette bu ishlar bilen munasiwetlik téchnik we ilimge tayanip qilidighan chaghlar bir kün kilidu, hetta kömur kanliridimu bir küni ziyan we xeterdi qutulup ishleydighan chaghlar kilishige ishinimen.

 

Köp hallarda pütün ishchilar ish hayatida xata bir idiye we pikirlerde bolidu, bunimu bir az normal exwal dep qarishimiz kirek.

Köpumiz 14 bilen 18 yashlar arisida, kallimiz nurghunlighan qalaymiqan, pishmighan xéyallar bilen meshghul bolup, qilishqa bashlighan ishimizdin hozur alamaymiz. Oyun-tamasha ichide ötkuzgen künlirimizning ötup ketkenligini hés qilimiz. Halbuki buningdinmu chong bir hataliq yoq bolsa kirek.

 

Qiliwatqan ishimizda muwapiqiyetke irishish üchün uni oyungha oxshash qiziqturidighan halgha kelturishimiz kirek. Huddi kespi ten-herketchiler oyunlirini jiddi bir ishqa aylandurghandek bizmu ishimizni oyungha we ten-terbiyege aylanduralaymiz.

Ten-terbiye paaliyetliride bolghangha oxshash ishlepchiqirishtimu dostane riqabet imkanliri bar.

Musabiqe bilen küreshni tertipke sélip ilip birishimiz kirek. Boslar bilen ish birligi qurup, ular bilen birlikte bir kamanda qurup, hemmiz birlikte pütün küchimiz bilen ishlep bashqa kamandilarni yéngish üchün küresh qilishimz tamamen mumkin.

Musabiq her küni etigende ish bashlighanda bashlinidu. Shu kün axirlashqanda ghelbe qilghanlarning ish numurliri shu musabiqidiki urghan topliridur. Kamandining biridin ayrilip , bashqa bir kamandigha kérip, uning ghelbisini saqlap we ghelbisining ishishi bilen özimiz longqilargha irishimiz.

 

Ish dunyasida eng muwapiqiyet qazanghanlardin biri bolghan Sélfridgé: „ish ornidek ademni jelip qilidighan bir yer yoq „ digen idi. Chünki özi, ishni daim bir ten-terbiye dep bilip we ish hayati heqqide bir eser yézip uninggha „Roman“ dep nam bergen idi. Bu ademning muwapiqiyet qazinishidiki eng muhim amil bolsa ishida ozini bir Ten-herketchi dep bilgenligide. Buning netijisi bilen bir magzindin 30 magazinning igisige aylanghan idi.

 

Burun Engilis sodigerlirini „ tewekkulchi Sodigerler“ deyti. Chünki bu ademler tijaretni ichi séqilghan halda emes belki bir ten-terbiye, bir tewekkulchilik dep bilip ish hayatigha shundaq atlinatti. ularning bushundaq  ishlishi netijiside Engiliye pütün dunyaning soda bazirigha aylandi.

 

Yashlar ishleshni yaghuz pul tépish üchün dep chüshenmesligi kirek. Her insan hayatta turmushi üchün mutleqe pulgha muxtaj. Uning üchün ish orunliri pul tépishning vastesi dep taqetsizlik bilen pul tépishqa yugreydu. Ular üchün pul birinji, puldin bashqisi bikar. halbuki „emgek“ uqumi, pütün insanlar terepidin qilinghan ishlarda, özingizge tégishlik ishni emelge ashurush we ozingizning iqtidarini tereqqi qildurush. Ish orun  mutleqe bir ailédur. Emgek bilen dost bulup rahat bir halda yashash we bundaq yashash hayatning peyzini surush digenlik.

 

Eqilliq insanlar bundaq deydu:“Hayatta birmunche nersilar barki, puldin beter qimmetlik. Bulargha ige bolush üchün pul kirek.“  pul, kanséritqa kirish üchün ilinghan bilet. Pul tépish oylighanlirimizning bir qismini emelge ashurghuchi bir küch. Bexit bilen teley hayatnin bir sirri bolup, pul tépish we ghejleshning yollirini bilishimiz kirek.

 

Esirlerdin burun ishlar qullar teripin qilinilatti. U zamanlarda, mashinimu yoq idi. Technik tereqqiyatimu yoq idi. Ingénir we alim dek türluk ilim tetqiqatchilarmu yoq idi.

Emgekchiler mejbur qosaqni toyghuzush üchün ishleyti. Emek bir rahat bighishlaydighan we yaki ten-terbiye bolmaytin belki bir jaza we zulum idi.

 

Zamanimizda birmunche zérikishlik ishlar bar. Emma bu ishlarni zérikishlik halettin qutuldurushqa bolidu. Bizning bügün bu ishlarni zérikishlik körushimizdiki sewep bu ishlarni nahayiti nachar qanuniyet bilen qiliwatqanlighimizda.

Zérikishlikni yéngishning birdin-bir amali, qiliwatqan ishimizni qabiliyet we barliq amallar bilen bijéridighan yönulushni tépishimizda. Bular tetqit qilishqa tégishlik ishlardur. peqet bek az bir ishchilar bu jehettiki qabiliyetke ige.

Qiliwatqan ishimiz her kün qilidighan we hich tigishmeydighan ish bolsa qabiliyetni ashurushning yollirini oylap téping.

Misal: bir hefte ichide qanche qitim xata qilghanlighizni tetqit qilip xata qilip qoymasliqning yolirini tépip chiqishingiz kirek. Bularni tépip chiqqandin kiyin qiliwatqan ishni peyzingiz bilen qilghanlighingiz üchün belki maashingiz ösushi mumkin.

 

Qiliwatqan ishingizni qanchilik yaxshi qilsingiz, u ishta bilmingiz ashudu. Eger qiliwatqan ishingizda séqilsingiz  we waxtingiz asta ötken bolsa u ishni yaxshi qilmawatqanlingizdin shubilensingiz bolidu.

 

Her insan özi yaxshi bilidighan bir oyunni oynashni xalaydighanlighi toghra emesmu? Yeni bir oyunni ügünushke bashlighan chighingizda u oyun sizge zérikishlik körunmesmu?

Misal: Golf oyunni bashta körgen chighingizda, bumu oyunmu deysiz. Chünki bu nahayiti asta (qéyin ) bir oyun. Bizde hichqandaq bir hayajan qozghimaydu. Peqet bu oyunni ügengendin kiyin buning shunchilik bir jelip qilarliq bir oyun ikenligini itirap qilisiz.

 

Her ishchining zérikishini kelturup chiqarghan nerse, ademning méghisini tumandek qapliwalghan bir ishqa irengshimesliktur. Bu xil exwal bir rohi késelliktur. Bu xil exwal insan mengisini kardin chiqiridu. Bu shundaq bir késelki ademnimu perishan qilidu, ishinimu nabut qilidu.

Saqlinishqa kirek bolghan yene bir nerse,  hewes we hayajanning zerbige uchrishi we umutsizlikning roqqa tesir qilishi.

Bolupmu yashlar, ishni xata bashlap qoyghanliqtin bushundaq halgha chüshup qalidu we kelgusi istiqpalidin umudini uzudu. Halbuki ten-terbiyede körgunimizdek, uzun bir musabiqida, xataliq bilen bashlash bekmu chong bir mesile emes. Muhim bolghhan nerse axirqi ghelbe. Untumaslighimiz kirekki uzungha yugresh musabiqisida, bir hil  yugurgen tenherketchi bashta axirda yugursimu eng axirda birinjilikke irishishi mumkin.

 

Bir qétim Kristal Palas putbol kamandisi Bristol kamandisi bilen  oynighan musabiqiside,  15 minuttin kiyin 3 top yigenti. Mushundaq turup Kristal Palas kamandisining putbolchiliri rohini chüshurmey, eksiche téximu janliq yaxshi oynidi. Eng axirda 7 de 4  netije bilen qarshi terepni utiwaldi. Ular musabiqini nahayiti nachar bashlighanlighidin rohini chushurmidi, héris we qizghinliq bilen oynap  reqibini yengdi.

 

Tenherketchiler rohini, ishlewatqan ishimizgha tebbiqlisek, harghinliqning nime ikenligini bilmeymiz. chünki harghinliq, bedendin burun roqqa tesirini körsitidu. Harghinliq Bedenning ajizlishidin bekrek ,  méngining chéchilishidin kélip chiqidu.

Misal: bir bala bir kün keshkiche béliq tutush bilen meshghul bolsa, axsham öyge  dem alghan we rohluq halda qaytidu. Eger uninggha azraq otun toshughuzsingiz andin haridu.

Bir atning huy-peyli buzulghanda, buning bu qilighi kallisidin bolghan, yukidin emes.

 

Her ishta idéal bolishimiz, sizni jiddileshturmesliki we ghemge sep qoymaslighi kirek. Ésimizdin chiqarmaslighimz kirekki herqandaq ish biz oylighinimizdinmu ulugh we bek muhim .

 

Bir zawutta ishlepchiqirish ishchisi bolup ishlisek; bir mashinning aldida turup, qolighizni herket qilish bilenla kupaye qilmaydu. Bu ish, késish, chushurush, köturush , toshush bilenmu kupaye qilmaydu. Bu bir ishlepchiqirish emgigi.

 

Her nersini yaratqan sühpésiz Allahdur. Emma uning qulliri bolghan biz insanlar yéngi yéngi nersilerni meydangha keltureleymiz.

Ishlitiwatqan mashinlar, qolliniwatqan her türluk qoral-saymanlarni téximu keng dairide tétqit qilsaq we emeliyette qollansaq, ishlirimiz we qiliwatqan kespimiz bilen bolghan munasiwitimiz tehimu ashidu.

 

Bir soda-téjaret ishini alsaq : bu ishning özini, alahidiligi bilen her kimning nimige ihtiyji barlighini bilish lazim. Her kimning ihtiyajigha jawap tépishimizning özi bir hüner. Yer yüzide hich kim, bu hünerning pütün sirlirini bilemeydu. Bu hünerning mexsidi, insanlarni diqqitini qozghap , ularni herketke kelturush. Bu hüner bishidin axirghiche bir tenherket we tewekkulchiliktur.

 

Muxpirlargha nezer közimizni salidighan bolsaq , ular hewerni tépip, yézip we merkezge ewetip birishning özi her küni qilidighan tewekkulchiliktin bashqa bir nerse emes.

Yer sharida tézlik bilen qilidighan we eng köp jawapkarliqni telep qilidighan kesip belki Muxpirliq. Chünki Muxpirlar her küni gézitni yéngi hewerler bilen dolturishigha toghra kilidu.

 

Sughurtichiliqqa qaraydighan bolsaq, bu hizmetning mexsidi, ot apiti, ölum, yashanghanliqqa oxshash xeterlikke qarshi ishenchi ichide yashashqa kapaletlik qilish. Bu hizmetning qilidighan yaxshi ishliri, bashqa hayri-saxawet jemiyetlirining qiliwatqan hizmetliridin az emes. Chünki birmunche yétim-hésirlar, tullar we mejuruqlar istiqpalidin ensirmeydu. Yeni sughurtichiliq, jasaret, abroy we pulgha tayanghan paydiliq bir hizmettur.

 

Vexbilerni misal aldighan bolsaq , bu bir  yoqsul kishilerge we ali mektep oqughuchilargha yardem qilidighan  jemiyet ikenligini bilimiz.

 

Döwlet organlirigha qarap baqidighan bolsaq, bu xizmetni tenherketke aylandurush undaq asan emes. Chünki qeghez ustige san-sanaqlarni yézish, insanni hayajanliq bermeydu. bu idaréler bolsa pütün ishlarning merkizi, xata yerge yézilghan  bir san-sanaq , pütün hésawetlerni astin-ustin qiliwitidu. Buning üchün her idaridiki eng muhim mesile, xizmetni estayidilliq bilen qilish. Shunga bu xizmetni bir tenherketke aylandurush undaq asan emes. Peqet pütün zéhningizni xizmetke bergen asasta yaxshi qilishingiz lazim.

 

Köktatchiliq bilen shughullinidighan dixangha kelsek, bu ish tupraqni asas qilghan halda eng yuquri mexsulat élishni mexset qilghan. Dixan hawa  kilimatigha qarap tenherket sahasige kirgen bir tenherketchidur. Bu tenherkette bezide yéngidu, bezide unturidu. Buningda heter  muhim bolup musabiqige chüshkensiri küshuyup mangidu, hemde buning bilen aldighan hosulmu ashidu.

 

Siyaset ustidinmu bire ighiz gep qilayli: siyaset nime üchün mundaq séhirgerlik? Nime üchün bunchilik küchluk? Bir tenherket  mahiyitidin shundaqmu? Siyasetchiler tenherket  rohidin ayrilghan  waqitta, téshilip ketken bir shargha oxshash pare-pare  bolup tétilip kitidu.

 

Omumen qilip éytqanda hayat bir tenterbiye herkitidur. Biz buni mushundaq itirap qilishimiz we buningdin eng yuquri sewiye bilen unumluk paydilinishqa mejburmiz.

Bu oyunni qaydilirige uyghun halda axirghiche oynushimiz lazim. Bu yolda qolgha kilidighan birmunche ghelbiler bolghangha oxshash , bir munche meghlubiyetlermu bolidu.

Arimizda dunyagha bay bolupla tughulmighanlar , bu “ emgek tenherkiti” ni bir ömur dawamlashturidu.  Bexitlik, bexitsiz hemmimiz  sewiyelik bir hayatta yasaymiz. Oyunni qaydilirige boy sunmay oynisaq ömur boyi turmushning éghirchilighini tartip ölup kitimiz. Oyunni eng yaxshi shekilde oynishimiz kirek. Chünki hayatning menisi mana mushu.

Oyunda  qaydilerge boysunush , qaydilerni buzushtin yaxshi. Toghra oynash , oyunni buzghandin yaxshi. Pewet özimizni qoghdashni oylimay turup oyun oynashni bashlimayli.

 

Qolidin kelgenni qilghan ziyan tartmaydu. Chünki qiyamet-qiyimda janabi Alla, insanlardin nime qazanghanlighini, nime yoqatqanlighini we bu hayattiki oyunni qandaq oynighanlighini mutleqqe soraydu.

 

9.Salametlikke diqqet qiling

 

Salametlikni qoghdash üchün birinji qilidighan ish, wujudingizni bilishingiz we uni tonushingiz lazim. Chünki ademler özining wujudi bilen munasiwetlik bilimlerge ige bolghanliri nahayiti az.

Insanning bedini bir motorgha oxshaydu. Ozining wezipilirini orunlash üchün ichi bilen téshini pakiz tutushqa toghra kélidu. Bedendiki organlarning her birining ayrim-ayrim wezipiliri bar. Bu organlardin biresi buzulsa, uning ornigha qoyudighan zapas birsi yoq. Mushu seweptin méyip bolup qilishingiz mumkin.

 

Insanlar salametlikke diqqet qilishi lazim. Ishlesh, algha ilgérlesh we hizmet qilishni oylughan her bir adem salametligini qoghdashni bilishi we ügünushi lazim.

Salametligingiz yaxshi bolmisa, minglerche ademler qiliwatqan ishlarda arqida qalisiz. Xojayinlar bu exwalgha qarap „salametligingiz yaxshi bolsunde, u chaghda maashingizni östurimiz“ deydu.

 

Bügünki künde birmunche ademler, salametligige diqqet qilmaydu, bularni yarim saghlam ademler dep hesaplaymiz. Bular bedenning salametligining nime ikenligini bilmneydu. Qérish sewebidin ölidighanlar, omomi ölum nispitining aran 3% igenleydu, salametlikni qoghdashni bilmigenliktin öludighanlar 97% igenleydu. Bu xil exwal bizni nahayiti muhim bolghan bir emeliyet bilen teminleydu.

Herbir insan 65 yashqiche özining salametligini qoghdiyalaydu. Dangliq sodigerlerdin John Wanamaker 84 yashqiche yashighan bolup ömrining axirghiche ishligen. Glandstone 86 yashtimu Engiliyening bash weziri bolghan. 95 yashtiki bir Ingénirning ish ustilining aldida turup chirtoj sizghanlighini körgen men.

 

Insanning bedenide 200 ustixan, 400 dek muskul bar. Bularning hemmisi ömurtqini asas qilip orunlashqan. Ömurtqa ustixini 24 parchidin tuzulgen bolup bular bir élektronluq méghe torigha oxshash tutashqan.

 

Kallimizning ishlishini asanlashturidighan we uning tengpunglighini saqlaydighan 20 muskul bar. Omurtqining ishlishi bilen  tengpunglighini saqlaydighan muskullarning sani 144 kiche.

 

Ustixanlar adem balisi 20 yashqa kirguche qatidighanlighi üchün. Balilarni éghir emgek we ularni charchitishning özi toghra emes. Insanning bedinining eng küchluk bolidighan waxti 25 – 40 yash arlighida.

Ustixan janliq bolghan kichik hujehérlerdin meydangha kelgen.bu hujehérler osteoblastlar dep atilidu. Bulardin minglarchini bir retke tizsaq aran bir santimétir yerni igenleydu. Ustixan hundi bir here uwusigha oxshaydu. Her bir hujehérde milyonlarche here bar.

Ustixan hem küchluk hem yenggil hemde özini özi yasaydighan halette yaritilghan. Ustuxan; polat. Tömur we taxteylerdek maddilarning hemmisidin beter küch béridighan bir maddidur.

 

Muskul minglerche kichik silindérdin we her bir silindér bolsa  kichik qara we aq sharchilrdin tuzulgen. Bu silindérlar kingiyidu hem tariyidu. Bular bir nérwin ewetken buyruqqa asasen herket qilidu. Bu sharchilar qandaq qilip birlikte herket qilidighanlighini bügünge qeder bilemiduq. Bu tebietning sirliridin biridur.

Muskullar bolsa ustixangha oxshash konirmaydu, bular qanche herket qilsa, shunche küchlunup baridu.

Bir ademning küchi, bir atning küchining yettiden birige( 1 / 7 ) teng.eng küchluk bir ademning yaratqan rékordi bir at küchining yérimichili bolushi mumkin.

 

Pachaqlirimizgha kelsek, bir qedem bésish üchün, yarim sékunt ichide 54 dane muskul herketke kilidu. Pachaqlirimizgha bek ishinip ketmeyli. Chünki qazalarning köpi putlirimizning qéyip kétishidin yaki qayrilip kétishidin kilipm chiqidu.

 

Nérwinlar insanlarning bedinidiki elektronluq ménge séstimisigha oxshashdu. Pütün bedinimizge tarqalghan nérwin yolliri 300000 gha yétidu. insan bedinidiki pütün nérwinlar sani 180milyon, yalghuz közimizdiki nérwinlarning sani 18000.

Nérwinlarning wastisi bilen ewetilgen telegramlar sékunttigha 4 mile ( 1 mile = 1609 métér), yeni saetige 14400 mile suret bilen herket qilidu. Huddi elektronluq telegramgha oxshash.

Méngimizdin butimizgha bir buyruqni ewetse, buyruqning yétip birishi üchün sékuntning ikki yüzde birichili (1 / 200 ) waqit kitidu. Otqa tége – tegmes qolimiz yaki tekken yérimizning köyup qilishining sewebi budur.

 

Tére bedenning issiqliq hararitini saqlaydu. Bedendiki issiqliqning dörten üchi ( 3 / 4 )  tére töshukchiliridin chiqidu. Ter bedinimizni muzlitidu. Köp emgeg qilghan ademler normal térning 8 hessisini chiqiridu. Héch térlimeydighan adem salametlik tuqtisidin qarighanda saghlam digini bolmaydu.

 

Yurukimiz bir ömur herqandaq waqitta biz üchun soqulidu.. Yurugimiz kéche we künduz bir ömur saatige 4320 qétim soqidu. Olturghan waxtimizda minutigha pompilighan qan 5 litér, mangghan chaghda 20 litér bolidu.

 

Bedendiki néfit bolsa qénimizdin ibaret. Peqet bu néfit partlimay köyidu. Uning qandaq muskulni teshkil qilghanlighigha qarap baqidighan bolsaq buni bileleymiz. Biz buni „ Okspidasyon“ deymiz. Peqet buning nime ikenligini bilmeymiz. Muskullar qanchilik herket qilsa  qan uninggha shunchilik

téz kitidu. Bu bizning herket qilishimizning qanchilik muhim ikenligini körsitidu. Bundaq chaghda qan aylinip zeherlik we bedinimizdin chiqirishqa tigishlik bolghan maddilar yoqulidu.

 

Öpkimiz bir meshke oxshaydu. Qandiki kéreklik maddilar köyduruldu. Öpkide 6 milyongha yéqin hawa haltiliri bar bolup, tübérkolyuz kisili  öpkimizni asrap ishletmigenligimizdin kilip chiqidu.

 

Xulaslap éytqanda bedinimiz bir qan zawuti. Uzuqlutin qan hasil bolidu we sap hawa bilen sap bir haletke kilidu. Bedinimiz dukanlar we laboraturlar bilen tolghan bolup eng muhim laboratur jégerimiz. Chünki ozuqluqning sérnisi élip uningdin gösh, qan, ustixan we muskul qilish üchün yene sérne teyarlaydu.

 

Shuning üchünki insan vujudi héch toxtimastin ishleydighan motorgha oxshaydu shuning bilen birge héch öchup qalmay yénip turidighan bir mesh`elge oxshaydu. Paskina hawada yashap, vitaminsiz qalsaq mesh`elni par-par yanmaydighan halette körimiz. Melum bir waqit ötkendin kiyin, doxtur sizning kisel bolghanlighizni éytidu.

 

Bedinimz ochaqqa kömur étip yandurghan otlargha oxshaydu. Atidighan kömur nachar bolsa otning yanmaslighigha heyran qalmisaq bolidu.

Insaning bedini bir énérgiye membesi. Salametlikning qanuniyiti shundaq: énérgiye élish, énérgiye bérish. Bedinimizning turaqlighi üchün énérgiye alimiz shuning bilen birge énérgiye ajirtimiz.

 

Bir késelge gériptar bolushni toxtitiwaldighanlar bekmu az. Késel boldimu uni tartmastin bashqa amal yoq. Chünki uni pütünley dawalaydighan dorolar bek az. Antitoksinlarning boghma késilige, qinining bezgekke qarshi tesiri barlighini bilimiz. Her etigende bir limon yaki yarim istakan üzüm sirnisining rématizimgha paydisi barlighini bilimiz. Herqandaq yarigha oksigén yaki bashqa tazlash üchün qollinidighan maddilarning dawalashta ishlitidighanlighi hemmimizge melum. Peqet emeliyette dawalash üchün körsetken tirishchanlighimizning köpi texminlerge asasen qawamlishiwatidu.

 

Emeliyette köp dora échish yaxshi emes. Chünki bularning paydisi bolghinigha oxshash zéyinimu bar. Méjezimiz yoq chaghlarda choqum öz kespige puxta, tejurbilik doxturlargha bérip körunishimiz lazim.

 

Soghaq tégip  yötulup qalghanda, kishiler qandaq qilishini bilidu. zukamni saqaytish üchün issiq limon siqilghan chay échimiz, vitaminC ni échip terlinip yétishimiz kirek.

 

Insan bedini 5 nersige muxtaj; „Ozuqluq“, „Hezim qilish“, „Emgeg qilish“, „Sap hawa“, „Uyqa“

Ozuqluq; insan yémeklikler bilen vujutning ihtiyajini qanduridu. Buning üchün ozuqluq maddiliri yuquri, vitamin yuquri bolghan nersilerni istimal qilishimiz kirek.

Emgeg qilish birmuche késellerning shipaliq dorisi. Horunluq insanni herxil nérwin késellerge giriptar qilidu. Bikar yurgen ademning rohi keypiyati yaxshi bolmaydu. Shundaq horunlar barki, ishleshni bashlapla késeldin saqiyip, tensalametligi yaxshi bolup kitidu. Insan bedinining hemme teripini ishlitishni oylaydu. Insanni ish emes belki horunluq belgilik waqit ötkende herket qiliwatqan hujerilerni ölturidu.

 

Eger birsi eqilliq we ishchan bolsa teghdirlishimiz lazim, eqilliq we horun bolsa gheplettin qutuldurush üchün herket qilishimiz lazim, eqilsiz we ishchan bolsa diqqet qilishimiz lazim.

Saqlinishqa kireklik bolghan nersen horunliq. Peqet heddidin artuq ishleshning özimu héch ishlimigenge oxshash vujutqa zéyan biridu. Qanchilik ishlishimiz toghrisida ilim ademlirimiz bu sözni qilghan: „ Insan saette ikki mil arliqqa öz éghirlighidin beshten üchini toshalaydu, insan buni qisqa arliqta qilalaydu“

dunyaning eng küchluk adimi bolghan Thomas Leach bir qoli bilen 200 Pfund (1 Pfund = 500 g )  kilidighan nersini köturup dunya rekordini yaratqan.

Salametlik nuqtisidin iytqanda insanning küchini ashurushi bek muhim.chünki yalghuz muskul salametlikni bilduridighan muhim amil emes. Tenherketchilermu bashqilardek uzun yashamaydu. Eslide muhim bolghan nerse vujutning ichki orqanlirining saghlam bolushi we kuchluk bolishida.

 

Ishlirimizni harghinliq hés qilmay qilishimiz üchün uni özimizge yéqinlashturishimiz lazim. Bir adem bir kün keshkiche dem almastin ishlishi toghra emes. Her küni az digende ikki saetni dem élishqa ajirtishiniz lazim. Qanchilik köp ishlisek shunchilik köp dem élishimiz kirek.

 

Emdi aldiraqsanliq, ghezeplinish, qorqush, tuyuqsiz térikishtin saqlinishimiz lazim.insanning keypiyati buzulghan chaghda bedenning normallighimu teng buzulidu. Chünki kalla bilen vujut birbiri bilen munasiwetlik. Bizning biaramlighimiz oxshash waqit ichide bashqa organlarning saghliqliqigha tesir qilidu. Méghe bedinimizning fizikiliq herketlirige qomandanliq qilghuchidur.

Kallimizda oylighan oylar bilen pütün nérwinlarning nahayiti yéqin munasiwiti bar. Kallimizning saq bolishi doxturning aldigha birishni azaytidu. Herküni bir az köngul ichip külushimiz we xoshal bolishimiz lazim.bulae qanda bolidighan qézil qan danchilirini köpeytidu. Xoshalliq we keypiyat insanni késellerdin qoghdaydu.

 

Hayatimizni külup, söyunup we xoshal bir halette ötkuzeyli.

Allah hayatning qimmitini bilgeshke, insanlargha hayatliq bergen. Allah  bu yaxshiliqni bilmigenlerni esirge alghuchidur.

 

10-bölum. Rexberlik qilghuchi bolushni ügüneyli

 

yaxshi bir rexber bolush üchün gheyretlik, chidamliq, sewrichan bolushimiz lazim. Iqtidarni sinaydighan nerse, qopalliq qilish emes belki pilanliq idiyewi herket qilip , herqandaq birsidin eng yuquri olchemde paydilinishtinj ibaret.

Rexber digen küchluk iradige ige bolushi, kelgusini köreleydighan bolushi, kélidighan ay we yillardiki ishlarni  bügünde turup chüshuneleydighan bolushi lazim.

 

Siz kichik körgen bir ish, sizni bir küni eng yuqurgha  chiqishqa sharait yaritip birishi mumkin. Birmunche siyasonlar  partiye ezaliqtin jumhur reislikke we ministir prizintliqqa  örligenligini bilimiz. Birmunche tijaretchiler uxxaq ishlarni qilip eng  yuquri orunlargha  ciqqanlighini bilimiz. Yuqarde sözlep ötkunimizdek demugratik döwletlerde herqandaq bir adem, hayattiki eng ghilwet  kochilarda herket qilip yurup, ilgirle-ilgirle axiri döwletning pütün bashqurushini qolgha alghan dangliq shexislerge aylinish imkanliri bolidu.

 

Shuning üchün bir ishqa kire kirmey  öz-özimizdin mundaq soallarni sorayli:

Bu ish mining üchün bir bashlinishmu yaki axirlishishmu?

Bir bashlinish bolsa, bu sih bilen qanchilik meshghul bolushim kirek, bu ishta algha basalamdin yoq?

 

  1. özliridin kutken ishtinmu töwen ishlarni qilip yurgenlerdin umut kutup yurmeyli. Chünki bular pütun ömurlirini kichik ishlargha serip qilip ötkuzidu.
  2. Özliridin kutken ishlarni toluq orunlighan. Algha basalaydighan lékin eng yuquri mexsetlerge yételmeydighanlar dawamliq ikkinchi orundiki birsi bolup qalidu. Bularning lidér bolush imkaniyetliri yoq.
  3. Özliridin kutken ishni ashurup orunlaydighan, közligen pellige yétip ghayilirini emelge ashurdighanlar. Mana bular lidér  bolushning namzatliri.

 

Siz özingizdin sorashqa tigishlik 3 soal bar: men qiliwatqan ishimdin töwenmu? Qiliwatqan ishimgha layiqmu?  Yaki qiliwatqan ishimdin sewiyerim yuqurimu?

 

Hayatta yuquri ghayige yétishni oylaydighan herqandaq adem, dawamliq algha qarap algha bésishi lazim. Buning üchün öz ishini qilishtin sirt özidin telep qilmighan  yaxshi bir ishlarni qilishi lazim.

Xeliq arisida mundaq bir söz bar: lidérlar anisidin tughma lidér idi. Bu söz melum jehettin toghra. Heqiqeten bularning köpi tughulushtin tartipla özini yétildurgen.

Bezi balilar, yaritilishidin lidér qilip yaritilghandek öz ailisidimu we mekteptimu daim bashqilarning aldida maghidu. Dostliri arisida özining ustunligini namayen qilidu. Bular ish hayatidiki lidér bolushqa tigishlik namzatlar.

Tughulushidin lidérliq alahidiligi yoqlarmu bar . peqet bular lidérliqqa héris we niyet qilghanlar bolup, köp ishleydu, gheyret qilidu, hayatta qedemmu qedem algha bisip künlerning biride közligen mexsetlirige yétidu.

 

Hayatta uchraydighan tosqunluqlarning eng chongi  horunluq bilen tartinchaqliq . shuning bilen birge özimizge bolghan ishenchisizlik. Halbuki bularning herbirini yéngish imkaniyetliri bar. Heqiqeten bezi yashlar körsetken qabiliyetliridin bekrek qabiliyetke we eqil-parasetke ige, peqet horunluq bilen tartinchaqliq bularni körsitishke eng chong tosqunluq qilghan.

Idare qilishta ayallarmu erlerdin  arqida qalmaydu. Bügünki Londonda minglarche ayal bashliqlar bar. Londonda soda-sanaet birleshmisige eza ayallarning sani adettiki körsitilgen sandinmu yuquri. Hoquqdar ayallar, parlamit ezaliri bolghan ayallar, Lady Rhondagha oxshash 50 shirketni bashquridighan ayallarning  bolghinigha qarighanda, hayatta erlerge nésip bolghan pursetler ayallarghimu nésip bolmaydighanlighidin ensiresh toghra emes.

Ish hayati yalghuz erlergila xas bolushi allaburun emeldin qalghan. Tijaretning 60% ni ayallar qiliwatidu we dunyadiki pulning qudritige ayallar wekillik qiliwatidu. Bügünki künde ayallar idare qilishqa arlashmaydighan hichqandaq bir sewep qalmidi.

 

Bügünki zamanda insanlarni idare qilishtiki mexset ularning özliri  arqiliq özlirining muesesisige eng yuquri sewiye bilen paydiliq ishlarni qilishni qolgha kelturushtin ibaret.

Bürunqi idare qilghuchilar, idare qilish emes hükumranliq qilishni oylayti. Shuning üchün qarghularche buyruqlirigha boy sunushni telep qilatti. Xeliqning hémayisini qolgha kelturushni bilmeyti. Yalghuz shunda bir oyi barki:“qéni téz bol, ishni tuget „ dep atchiqlinip yuretti.emgekchilerge haywangha oxshash muamile qilatti. Bu xil usul tijaret we ishlepchiqirishqa payda bermey belki zéyan ekiletti.

 

Bügünki idiyege asasen, bashqurghuchi bir oqutquchidur. Bu oqutquchi  ishchilargha özliri we zawut üchün paydiliq bolushni ügütidu. Bashqurghuchi  mushu seweptin bir lidérgha oyshaydu.

Bir ish orunda ishleydighanlar bir ailining ezalirigha oxshaydu. Séyiqning mudiri téximu köp mexsulat ishlepchiqirish üchün ishchilargha nesihette bolidu.

 

Tereqi qilishni oylaydighan herqandaq zawut yalghuz bir shexisning bashqurishigha ishenmeydu we idare qilish ishlirigha her bir  kishining öz hessilirini qoshushigha ehnmiyet biridu. Bashqurushqa qanche köp kishining hessisi qoshulsa zawut shunchilik algha qarap tereqqi qilidu. Shuning üchün bashqurushta yéngi bir  nersini ügenmekchi bolsingiz, bashta öz-özingiz yétildurishingiz lazim, andin kiyin bilgenliringizni bashqilargha ügütisiz. Sizge bashqilarni kuzutish  wetipisi birilgende, kuzutishning ügünishtin tes bolidighanlighini körisiz.chünki kuzutish digenlik bashqilargha buyruq birish we itaet qildurush küchige ige bolush digenlik.

 

Buyruq we itaet qildurush küchige ige bolush nahayiti chong bir sinaqtur.chünki buyruq we itaet  qildurush küchi birmunche insanlarni buzudu, ularni tekeburlashturwitidu. Bundaqlar bashqilarni heqiqi bashqurmighanlighi üchün qisqa bir waqit ichidila hoquqliridin ayrilip qalidu. Birmunche insanlar bashliq bolghandin kiyin bashqilargha yol bashlighuchi emes belki kishilerni sörelmilik qilishqa ügütidu, shuningdek bashqilargha waqiraydu we ghorurigha tigidu.

Halbuki qilishqa tigishlik ish herket, bashqilargha waqirap-jaqirap emes belki ulargha téximu yaxshi ish qilish yollirini körsitish. Ishchilargha bésim ishlitish héchqandaq payda ekelmeydu. Eksinche bésimgha uchrighan herqandaq birsi bashqilarghimu bésim qilip uning tesiridin qutulushni oylaydu.

 

Bashqilarning qilghan ishliridin putaq chiqarmayli. Yaxshi sihlarni teghdirleyli, yaman ishlarni tenqit qilayli, dawamliq tenqit qilip, teghdirlimisek bu ulargha qilinghan heqsizliq we insapsizliq bolidu. Eger bir ishchining ish-herketliri yarmisa we uni toghra yolgha qayturushni oylisingiz buninggha bashqilar yénida qopalliq bilen waqirmay belki uni yalghuz ishxaningizgha chaqirip töwen awaz bilen terbiye qilishingiz lazim. Her bir ademning izzet hörmiti bolidu. Ishchimu izzet hörmitige dexli-teruz yetkenligini his qilalaydu, mushundaq bir qopalliqa uchrighan ishchi insan bolghanlighi üchün köngli aghriydu.

 

Ish yerlirimizde birilgen buyruqqa boy sunush yaxshi bir exlaqtur. eqil-parasetmu nahayiti muhim. Bankilar we idarilarning ishenchisige ige bolushqa ehmiyet bergenge oxshash, qol astimizda ishleydighan ishchilarning ishenchisige ige bolushqimu ehmiyet bireyli.

Toghra bolghini ishchigha qiliwatqan ishini yaxshi körguzush. Ishchilar mijip suyini chiqiridighan limon emes. Ularmu bir ishlarni oyliyalaydighan we his qilalaydighan insanlar. Bashqurghuchi ularning oy-pikirlirini we hisyatlirini zawutning paydisi üchün qollinishni bilishi lazim.

 

Eqilliq bir bashqurghuchi jazaning ornigha mukapatni qoyghuchidur. Chünki bashqurghuchi nime qil dise ishchi shuni qilidu we ishchigha qilghan semimiyiti bilen yaxshilighining ornigha yaxshiliq we hörmetke sazawer bolghini bolidu.

 

Ishlepchiqirishni rawajlandurushning usulliridin biri her nersini özining tebiitige qarap bashqurush. Istakangha, uning istakan ikenligini bilip sunup ketmeslik üchün herkette bolimiz. Kitapqa, uning kitap ikenligini bilip uni paskina qilmay, yirtiwetmey  tutimiz.ishlepchiqirishta  mashinlargimu ene ashundaq muamile qilip, ularni pakiz, asrap ishlitimiz. Insanlargha qilinghan muamilidimu, ularni yashash, oy-pikir, his-tuyghulargha ige qilip yaritilghanlighigha qarap muamile qilimiz.

 

Bir zawutni ziyan tarquzidighan karxanichi  bolmastin belki ishlepchiqirishni ashuridighan bolishimiz, qanchilik yuquri örligensiri , kelgusini shunchilik chüshunup méngishimiz lazim.

Bashqurghuchi aldi bilen özini andin öz dairisini andin kiyin pütün jemiyetni chüshunushke bashlaydu.

Idare qilghuchilar toghruluq yézilghan nurghun oqushqa tégishlik kitaplar bar. Bulardin birqanchisini oqup ügengen nersilirimizni öz ishlirimizgha tebbiqlishimiz lazim.

 

Insanalarni téximu yaxshi chüshunishimizge toghra kilidu. Mashinlar we meddi nersilerni bashqurush anche tes emes, emma insanlarni idare qilish undaq asan emes.

Bir buyruq berguchini teyinlesh üchün eng muwapiq bir kishini wezipige qoyushimiz kirek. her kim bu wezipini toluq bijiremeydu. Peqet qanchilik yaxshi qilsa shunchilik muwapiqiyetke irishidu.

 

Insanlarni muwapiqiyetlik bashqurush senitini siyasette “Diplomat” deydu. Buning menisi, bashqilarni öz pikrige köndurush we öz küresh yoligha bashlash. Buni emelge ashurush üchün, insanlarning xuy-peylini, oy-pikirlirini nahayiti yaxshi bilishke toghra kilidu.

Idare qilish shexiske baghliq bir ish. Bu ish pul muamile, qerz yaki sitatistik ishlirigha oxshimaydu. Yalghuz küch bilen idare qilish emes, insanlarni toghra bir yol bilen herket qildurush üchün ulargha ustuluq bilen tesirimizni singdurushke toghra kilidu.

 

Mal-dunyalargha iriship dangliq bir shexiske aylanghanlighi uning möluktar bolghanlighida emes belki uning eng adil bir bashqurghuchi bolghanlighida.

Dasmayisi tiryonlar bolghan chong zawutlarning bashqurulishi yaxshi bolmighanliqtin pütün desmayisidin ayrilip qalidu. Shuning üchün herqandaq bir zawut  bashqurulishigha qarap ya tereqqi qilidu ya ziyan tartip yoqulidu.

Yaxshi bir bashqurghuchi, ziyan tartishqa yüzlengen bir zawutni qoligha ilip uni payda alidighan bir zawutqa aylanduralaydu. Bundaq insanlar jemiyitimizde bekmu az.

 

Bir bashqurghuchining ustidin ilip birilidighan imtihan soalliri 3 chong nuqtigha yighinchaqlinidu.

  1. qol astida ishleydighanlarning pütün maddi küchliridin paydilinishni bilemdu yoq? Ularning téximu yaxshi ishlishi üchün kéreklik bolghan shertlerni hazirliyalamdu yoq? Ularning salametligige ehmiyet birelemdu yoq? Ishchilarning énérgiyesi we pütün küchlirini zawutning paydisi üchün qollinishqa ehmiyet biremdu yoq?
  2. qol astidiki ishchilarning eqli küchidin paydilinishni bilemdu yoq? Bular ishlirigha munasiwetlikmu? Oylighan oy-pikirlirini zawutning mempeti üchün ishlitelemdu yoq?  Chong ishlarni qilish üchün qilghan hizmetliridek oyliyalamdu yoq?
  3. qol astida ishleydighanlarning rohi küchidin paydilinishni bilemdu yoq? Dortliri teripidin yaxshi körushke muyeser bolamdu yoq?  Uni jemiyetning mempetini özining mempetini qoghdaydighanchilik qoghdaydighan bir dost dep bilemdu yoq?

 

Bu küchlerning ichide eng köp ige bolushqa tigishligi könguldin ibaret.

Herqandaq jemiyette hich bolmighanda bularning üchten ikki nisbette bolishi muhim. Buni eqlimizdin héch chiqarmaslighimiz lazim. Melum boldiki idare qilish nahayiti muhim bolghan bir sen`et . dunya ishliri uning sayisida ilip birilidu. Uni tetqit qilip shu boyiche mangsaq ishlirimizda qanchilik algha basidighanlighimizni chüshuneleymiz.

 

11-bölum. ish ornimizgha hessidar bolayli

 

Pulning  qandaq pul tapidighanlighini, bankidiki pulingizgha qarap bileleysiz. Pul küch dimektur, ghezine we énérgiye dimektur.

Pulgha herqandaq nersini sétiwalghini bolidu. Yer-zimin, qora-jay, mashina qatarliqlar. Ish orningizgha hessidar bolush, qilishqa tigishlik ishlar ichidiki eng isil ishlardin biri. Ismi-jismigha layiq bir yaxshi ish. Ish hayatimizdiki pütün nazuk nersilerni bu arqiliq bilimiz.

 

Buningdin kéyin kishiler puli üchün paydiliq bolghan bir ishqa meghleq silishi, öz ish ornigha shirik bolushi kirek. Buning bilen sizning qazanchingiz yiningizda bolidu.

Paydini közligen ishlarda ziyan tartip qalsingiz bu siz üchün atchiq bir sawaq bolup heqiqi ishlarni ügünisiz.

 

Yéng keshpiyatlarni qoghlushup, özingiz bilmeydighan ishlargha meghleq salmang, bu ishenchilik emes. Bundaq tewekkulchilik ishlar milyonirlargha layiq kilidu. Siz milyonir bilmighandikin ihtiyat qilishqa toghra kilidu. Eger qazanghan birinji qitimdiki bu pullarni yoqatsingiz, qizghinlighingiz soyup mal-mölukingiz ziyan bilen tugeydu. Mushu seweptin qazanghan pulimizni ishenchilik yerlerge meghleq qilip silishimiz kirek. Shunga eng ishenchilik yer öz ish ornimizdin ibaret.

 

Pulgha ige bolush üchün bankida hésap numuri achquzishimiz kirek. Öz waxtida bizge az körungen bu pullar tama-tama köl bolidu.

 

Bashqilargha  muxtaj bolmastin yaxshi we meydimizni köturup yashaymiz disek bu pul digen nerse bek muhim. Puli yoq kishiler ömur boyi yétim balilardek boyunlirini qisip yashaydu. Siz iqtisat qilghan pulingiz bilen ishlewatqan ish orningizgha hessidar bolsingiz muhim bolghan bir ishni bashlighan bolisiz. Bu turmushingizning burulush nuqtisi bolup qalidu. Buning sayisi bilen özingizge bolghan ishenchingiz we hörmitingiz iship, turmush exwalingiz yaxshilinidu.

 

Ishlewatqan yéringizdiki xizmitingizni saqlap qilish üchün , bashlighingiz bilen munasiwetni yaxshilang. ish orningizgha hessidar bolsingiz bu ish yérige baghliq ikenligingizni ispatlash arqiliq orningizni uyquri köturisiz. Hem özingiz hem ish orningiz üchün ishlisingiz téximu zor unumge irishisiz. Oxshash waqitta  qoshqan hessingizning sayiside ishchiliq orningizdin ösup shériklik  ornigha köturulisiz. Chünki ish orningiz sizge ait bolidu. Bu munasiwet bilen yilliq paychek yighinlirigha qatniship, teklip pikirliringizni birip özingizni körsitisiz.

 

Desmini eqilliq bilen ishlitip, ishlepchiqirishni ilgiri surush ish hayatidiki eng muhim bolghan ishlardin biri. Öz iqtisadidin eng yaxshi paydilanghan kishi bashqilarning ishenchisige irishidu. Iqtisat qilghan pulingizning sayisida özingizning ishenchilik ikenligingizni ispatlap we özingiz ishliri üchün qerz alalaysiz. Qerz ilish, bankigha irishish digenlik. Banka sizge pul birip turup sizdin razi ikenlidini ipadileydu.

 

Desmi bekmu muhim. Buningda biz milyonlargha ige bolghanlarni oylighinimizda, bu milyonirlarning köpi kichikn pullarni yighip, waqitning ötushi bilen bille bay bolghanlar. Chünki milyonirlar anisidin milyoner bolup tughulmaydu, waqitning ötushi bilen ishlep tapidu.

 

Yawropada minglerche kishilerge mensup bolghan birmunche shirketlerning meghleqlirini peqet bankilar arqiliq bilidu. Banka pulingizni ishenchilik saqlaydu we qazanchingizning ishishi üchün sizge yardem qilip yol körsitidu we sizdin bir nime telep qilmay eksiche paychekliringizni qoghdaydighan bir qurulushtur.

 

Engiliyening maliye chiqimlirini kuzutup turidighan we pütün qurulushlargha yardem qilidighan engiliye bankisi bolup, bundaq bankilardin engiliyede yene 5 danesi bar.

Bu chong bankilar xalqning kichik iqtisat qilghan pullirini chong meghleq igilirige qerz birip ilghar ishlepchiqirish orunlirini meydangha kelturidu.

Eger bankilar bolmisa, kichik qol-hunerwenchilik orunlirida ishlep tereqqi qilalmaymiz. Shuning bilen kündilik ihtiyajimizni qol-hünerwenchilikke tayinip ötkuzup ömrumiz öter idi.

 

Paychek we zayum bazarliri kishiler üchün paydiliq. Bu sahede qolingizdiki paychek, zayumlarni qisqa waqit ichide pulgha almashturalaysiz. Paychek bazarlirida paydimu alisiz, zéyanmu tartisiz bu shundaq bazar. Bu bazardiki paychek bahasi qolingizdiki paychekning bahasini saqlaydu. Bu bazar unchilik tosalghuluq emes. Pulliringizni derhal qayturup ilishning yolliri bar.

Qisqisi desmini qolimizda uzaq waqit tutup yatmayli. Kemchiliklirimizni tuzutup, yolni tépip bu hayatta emgeg qilsingiz, alahide éytilghan sözlerge qarighanda meghleq igiliri bolush unchilik tesewur qilghini bolmaydighan bir ish emes.

 

Desmini toplap bankida hésap achquzush birinji qilidighan ish. Mushundaq bolghanda erkin herket qilalaysiz. Hetta buning bilen bay bolghanlargha heset qilmay we tetur qarimaysiz. Netijide muwapiqiyet qazanghan  iqtisat igilirige aylinisiz.

 

Hayatta tuyuqsiz duch kilidigha her xil kiseller , toghra bala qazalar, ölum- yétimlargha her waqit hazirliqta bolung. Eng az iqtisat qilghan pulliringiz bilenmu soghurtaliq bolalaysiz, bu sizning béshingizgha kün chüshkende esqatidu.

 

Burunqi zamanlarda banka yoq idi. Insanlar quldek ishlep, qosaq toyghuzush üchün emgeg qilatti, ayliqmu almayti.

Bugünki künde pulimizni yéghip, semayi qilip toplishimiz, yashawatqan zamanning ihtiyajidur.  Mushundaq qilip yoqsulchiliqtin qutulishimiz mumkin. Yene bir jehettin baylarning izishidin qutulup, sermayigha ige bolush heqqimizge ige bolishimiz mumkin.

 

Ish orningizgha hessidar bolush, qilishqa tigishlik ishlar ichidiki eng isil ishlardin biri. Ismi-jismigha layiq bir yaxshi ish. Ish hayatimizdiki pütün nazuk nersilerni bu arqiliq bilimiz.

Bu jehette eng muhim bolghini, öz igidarchilighimizdiki paydilarni qolimizda tutishimizda. Irishken pulingiz ish hayatingizgha kirish üchün sewep bolidu.

Buning sewebi bilen  birinjidin ishingiz arqiliq tejérbige ige bolisiz, karxanigha zéyan yaki payda tekkuzidighan mavzularni ügünisiz.

Ikkijidin dost tutisiz. Bu bir nahayiti chong qazanchidur. Shérikliringiz bilen özara parangliship özingizni karxanining muhim bir hizmetchisi dep hés qilisiz.

Üchinjidin xarektirgha ige bolisiz. Öz-özingizni tonup yétip, hayati küchingizni ashurup, hörmetke ige bolup pikir we chüshenchide kamaletke yétishni mexset qilisiz. Chünki yelkini yoq kémige héchqandaq bir shamal yardem qilamaydu.

 

Kishilerge  yardem qolingizni sunup, insanperwerlikingizni ashurung. Bashlighan ishingizgha ishenchi bilen qarang.

 

  1. Ish orningizda özara hemkarda bolung

 

Hemkarlishish(baghlinish) bolsa ish hayatining uli.

Bezi ish orunlirida guman we nefretler bilen tolghanlighini körimiz. Eger mushundaq bir yerde ishlisingiz, bu yerdin chiqip ketsingiz toghra yolni tapqan bolisiz. Bu yerde ishlewirip tirkishishning özi, özige késel  yuqturwalghandek bir ish. Bundaq késel ademni kardin chiqiridu.

 

Insanlarning köpi hemkarlishishni chakar, yalaqchilargha xas bir ish dep qaraydu. Bu pütünley xata bolghan bir qarash. Epsus hemkarlishish nahayitimu yaxshi bir artuqchiliq we ésil bir xislet.

 

Dunyadiki chong baylardin biri bolghan Carnegie hemkarlishish toghrisida eng yaxshi ülge yaratqan idi. U shundaq qilghan; özige yaxshiliq qilghan ademlerni untumasliq üchün, dostlirini xatirleydighan bir xatire depter tutup, ularni hatirlep mangghan, shuning bilen her yili özini ashkarlimastin ulargha pul ewetishni özige bir wezipe qilip bikitken. Uning bu depterni tutishi hemkarlishish exlaqining netijisi idi. Buninggha qanaetlinip qalmastin yene özige hemkarlishiwatqan ishchilardin 43 kishini tallap, ularni hayatida milyonér qiliwetken.

Carnegiening bundaq muwapiqiyetke irishishning siri bashqilar bilen bolghan hemkarlighida.

 

Insan yashanghansiri, bashqilar bilen bolghan hemkarlishishning yaxshilighidin ilham alidighan bolup qalidu. Kishiler Xéridarlar bilen, oqughuchilar bilen, xizmetdashlar bilen özara hemkarda bolushi mümkin. Chünki bular kishilerni jelip qilidu. Hemkarlishish bolsa ish hayatining uli, yaxshi bir herketning membesi.

 

Insanning méjez xuyi yaxshi bolmisa, u bir erzimes nersidur. Undaq adem héchqandaq bir ishta bashqa chiqalmaydu.

Oxshash bir orunda xizmet qililiwitip turup bir birliri bilen uzaq waqit tetur qariship yuruydighanlar, xojayinni zéyangha uchrutish üchün xéridarlar bilen jédel qilidighanlar, bashqa orunlargha yötkelgende  birge ishlewatqan yiqinlirini bille ilip kitidighan mudir qatarliqlarning bu xil qiliqliri insanni yirgenduridu, bu bir xainliq bolup hésaplinidu.

 

Paxta zawutlirini aylansingiz, yipliri birbirige yépishmaydighan tiwiti qisqa  paxtilarning bir chetke tashlaghliq turghanlighini uchritimiz. Insanlarning köpi mana mushu paxtilargha oxshaydu. Chünki bu xildiki kishiler bashqilar bilen hemkarlishalmaydighan tiwitliri qisqa shexsiyetchiler. Peqet özinila oylaydighanlighi üchün köpchilik bilen hemkarlishalmay, tiwitsiz paxtilardek bir chette ayrilip qalidu.

 

Yalghuz hemkarlishishla kupaye qilmaydu, yene gheyretlik bolush lazim.ikkisi bille bolush kirek. Hem bashqilarni, hem özining mempeeti üchün ishlisingiz insaniyetke paydiliq bolghan bir adem bolisiz.

 

Insanninmg öz huqoqigha ige bolishi nahayitimu muhim bir alahidilik. Bashqilarning quqoqini közge ilmisingiz, siz huqoqdar bolghan teghdirdimu, qolgha alghan huqoqingizdin tézla ayrilip qalisiz.

Milyonlarche insanlar özining wetendashliq huqoqini bilmeydighanlighi üchün, gerche awaz birish huqoqigha ige bolsimu, bu huqoqlirini del jayida ishlitelmey özini özi qedirlimeydu.

 

Herxil hemkarlishish usulliri bar bolup aile hemkarlighi bolsa bularning ichidiki eng muhimi. Ata -anilar bilen bolghan hemkarliqta balilarning ata-anigha bolghan qerzini ada qilishi insanlarning öz ömride öteshke tigishlik mejburyetlirining biri.

Dada bilen bala oturisiki hemkarlishish bolsa insanlarning hayatidiki eng muhim bolghan bir tuyghudur.

Weten bilen insanlar otturisidiki baghlinishta bolsa, insan öz weteni üchün orundashqa tigishlik pütün wezipilerni eng yaxshi shekilde orundishi muqerer.

 

Eng küchluk birsimu ish ornigha hemkarda bolidu. Bu insanlarda yétilgen bir artuqchiliq. Ish orningizgha baghliq bolushingiz uning bilen toy qilghandek bir ish. Bu semimiyitingiz bilen özingizning  we omumning mempeetini kapaletke ige qilisiz.

 

Jemiyet  bolsa insanlardin periqlinidu. Insanlar ölidu, emma jemiyet dawam qilidu. Jemiyet bolsa insanlarning xataqliridin weyran bolidu.

Mesilen: Engiliye bankisining esirlerdin biri mewjut bolup rawajlinishini teghdirlishimizgha erziydu, ular duch kelgen mesillerni qandaq hel qilidighanlighini ügünishimiz lazim. Bu ishlar hemmimizni oylanduridu.

 

Ustingizge bir teshtek gülning chushiwatqanlighini tuyghan zaman közliringiz derhal putingizgha telefon qilip“ yugre“ deydu, buning bilen putingiz derhal herketke kilip téz qichishqa bashlaysiz we özara hemkarlishish arqiliq özingizning bir pütün bedinini xeterdin qutquzisiz. Közliringiz bergen buyruqqa putliringizning itaet qilmaslighi mumkinmu? Eger mushundaq bolishini tesewur qilayli, bu itaetsizlik netijisidin bediningiz yarilinidu, bedenning birligi yoqilidu.

 

Parijdiki dangliq bir körgezmide „ yaridar bir ademni köturup kitiwatqan bir qarghu ademning heykili“ bar . Bu eserde birlikte ish qilishning, özara hemkarlishishning ne qeder muhimlighini eng yaxshi ipadiligen.

Bir birimiz bilen özara hemkarliship, kam qalghan yerlirimizni toluqlap mangsaq choqum algha ilgirleymiz.

 

Chong bir shirketning yurushi üchün minglarche ademge éhtiyaji bolidu. Xuy mijezliri birbirige oxshimaydighan bu kishilerning mempeetilirining bir bolghanlighi sewebidin birbirlirining ishliri üchün örara yardemlishidu.

Ish yeliride intizamchan bolush lazim.intizamsizliq hemkarliq we hayajanni yoqutidu.

 

Dosluq we özara hemkarliq bilen qilinghan ishlarda irishken netije nahayiti yuquri bolidu. Bashqurghuchilar bilen ishchilar özara ish birligi qurushi shert. Her kim hemkarliq ichide herket qilishi lazim. Chünki ishlewatqan herqandaq yerde özara hemkarlishish torini qurush zörur.

 

Tereqqi qiliwatqan ish yerliride her kim öz ishigha mes`hul. Her kim bashqa birsidin ügünidighan nersilermu köp. Chünki insanlar birbirige bire nerse ügetkichilik bir eqilge ige. Özara hemkarliq ichide ishlesh nahayiti yaxshi we paydiliq. Bu insanlarning yashishi üchün küch-quwet biridu.

 

Özara hemkarliq, eqil we hünerdin téximu ustun turidu. Periqliq alahidilikler we her xil xarektirdiki insanlar hemkarliq sayéside bir arigha kilip omumning mempeeti üchün güzel bir itipaqliqni meydangha kelturidu.

 

  1. Ish  orningizning  tuzumige boysunung

 

Ish orningizning tuzumige boysunushni oylighan herbir adem bashlighidin ruxset almay turup ish ornidin ayrilmaslighi, yeni ruxsetsiz, xewer qilip qoymay turup bashliqning ishxanisigha kirmesligi lazim.

Birilgen wezipini eng  yaxshi halette  orunlishingiz, bügünning ishini ertige ashurup qoymaslighingiz lazim.

Bashliq chaqirghan waqitta, ishikni chekmey turup kirmeyli, bashliqning aldida adep-qaydiliq bolayli, olturushqa ijazet bermise olturmayli, ishxanigha kirish chiqishta salam bireyli.

 

Bir döwletni we döwletni shekillendurgen muesselerni mewjut qilip turidighan, algha basturup tereqqi qilduridighan her sahediki bilimlik, tejurbilik, eqilliq insanlar bar. Emdi döwlet muesseliride bolsun, alahide ish orunlirida bolsun xizmet unumini saqlawatqan, mukemmmel iqtidargha ige yétilgen qabiliyetlik insanlarning küchi.

 

Ishchidin zawut bashlighiche hemmisi öz ustige yuklengen wezipisini eng yaxshi halette orundishi, ish intizamigha riaye qilghan halda paaliyet qilishi lazim.

Dunyaning herqandaq yéride tuzumge boysunmighan shexislerdin tuzulgen bir jemiyet, milletning arqida qilishi nahayiti tebiiy bir exwal.

 

Oxshash sharaitta, oxshash ishni qilghan we oxshash  mexsulatni ishlepchiqiriwatqan ikki fabrikidin biri payda élip, ishchilarni razi qilghudek ayliqni öz waxtida berse, yene biri zéyan tartip, ishchilarning aylighini öz waxtida birelmeydu. Buning sewebi „ish tuzumidin“ körushimizge toghra kilidu. Peqet we peqetla ish tuzumi iqtisadi unumning kapaliti.

 

Xojayin ishchini oylighan asasta adil bir maash tuzumini belgilishi kirek. shuning bilen ishchimu oxshashla barliq küchi bilen ishlep, xojayinni bash pana dep bilip pütün küchi bilen ishlepchiqirish unumini yuquri köturushi muqerer.

 

Ishchini paydini ashurushtiki xam-eshyadek körgen, ishchini yoqsuzluq ichide siqintigha qoyup, özi nahayiti bayashatchiliq ichide yashighan  xojayinlarning selteniti uzungha barmaydu.

Ish ornidiki ish tashlash, xatérjemsizlikler bolsa ishlarni aqsitip, ishlepchiqirish mexsulatliri töwenlep axiri birip bundaq karxanilar zéyandin bash köturelmey weyran bolidu.

 

Pütünley bolsun yaki bir qismi bolsun herqandaq yerlerde ishligenler arisida bir unwan tuzumi bolidu. Bu ish turige asasen bebiiy bikitilidighan nerse. Ishchilar birbirini hörmet qilishi, birbirini chaqirghanda  unwanliri bilen qoshup chaqirishi lazim.

 

Xizmet waxtida, xéridarlar bilen sözleshkende, singiz chaynimaslighingiz, tamaka chekmesligingiz,bir nersilerni yémestin xizmet exlaqigha boy sunushingiz lazim.

Xizmet waxtida bashqa shexsi ishlarni qilmaslighingiz, shexsi ziyaretke kelgenler bilen uzun paranglashmaslighingiz, hizmettiki telefonni shexsi ishlar üchün ishletmesligingiz lazim.

Ishqa waxtida kilip, burun qaytmaslighingiz,özingizge chüshken wezipini yaxshi orundushingiz, xizmetdashliringiz bilen itipaq ötushungiz lazim.

 

Kiygen kiyimliringizge qiliwatqan ishingiz mas kélishi, pakiz we supetlik bolushi lazim, kömurchining kiyimi bilen ishxanida olturmighandek, ishxanida kiyidighan kiyim bilen kömur kanlirida ishligini bolmaydu.

Kiyim-kichekke oxshash ish yérimizning pakiz, retlik bolishi xéridarlargha tesir qilidu. Ustilining ustide qeghez we herxil matéryallar qalaymiqan qoyulghan bir katip yakide ish yéride qalaymiqan nersiler chörulup yatqan bir ishchi héchkimge yaxshi ishleydiken digen bir tesirni bermeydu. Herqandaq bir xizmetchi ish yérining tazlighigha we retlik bolishigha diqqet qilishi kirek bu hem bediiy güzellik jehettin bolsun hem bixeterli jehettin bolsun nahayiti muhim.

 

Herqandaq wezipe ustingizge yuklense buningdin özingizni qachurmang, xéridarlar aldida özingizni ikkinchi orungha qoyung.

Nahayiti yaxshi bir shirkette ishik aldidiki kütkuchi bolup ishligen bolsingiz, sizning wezipingiz xéridarlargha we ziyaret üchün kelgenlerge yardemde bolush. Ziyaretchi yaki xéridarlarni ure turup qarshi ilishingiz, ulargha salam birishingiz lazim. Olturghan yéringizdek ashiqlardek yaki saqchilerdek qapaqni turup “nime kirek” disingiz, shu zamat özingiz we ish orningiz üchün yaxshi tesir bermeysiz. Eger hakawurlighingiz tutup, sirketning dériktoridek qiyapetke kirwilip ulargha qolingiznimu sunmisingiz pütünley xata qilghan bolisiz. Siz choqum “xosh keldingiz, yaxshimu siz” digen sözlerni qilishingiz, semimi, xosh chiraydu bolishingiz kirek. Xéridar körushmekchi bolghan birsining ismini berse ” ependile nime ishinglar bar idi? ” yaki ” bashliq bilen nime ishinglar bar idi?” dep ularni soraqqa tartmang. Peqet ” kim keldi disem bolidu ependim” diyish arqiliq ziyaretke kelgen kishining ismini biling we munasiwetlik xadimlargha bildurung, munasiwetlik xadimning digini boyiche herket qiling.

 

Kichik tijaret dukanlirida ishlar bashqiche bolidu. Pukey arqisidiki satquchi waxti kelgende xojayinlardek herket qilalaydu we pütün kün xéridarlar bilen öz aldighan ish ilip baralaydu. Xéridarlar bilen qanchilik yaxshi munasiwet quralisa, qanchilik yaxshi mal satalisa netijide bu hem xojayin üchün hem özining paydisi üchün yaxshi bolidu.

Mal satquchilar bolsa chong shirket xadimliridek pochiliq qilamaydu. Satquchi malni sitish üchün xéridargha bekmu béxilliq qilmaslighi lazim.”sizge bir nime satmay qoymaymen” dep oylap xéridarni dukandin quruq chiqarmasliq kirek.

 

Bashliqning közige yaxshi körinimen yaki xizmet körsitimen dep oylap xizmetdashliringizni bashliqqa chiqishturmaalighi, yalaqchiliq qilmaslighi, özining insanliq ghorurini özi ayaq asti qilmaslighi lazim.

 

Bashlighining qilghan yaxshilighi aldida boshangliq qilmaslighi, estayidilliq bilen muamile qilishi, yaxshiliqqa yaxshiliq bilen jawap qayturushni bilishi kirek. Bashliqni hörmetlesh bashqa, meddalliq  qilish bashqa, ikkisini birbirige arlashturwetmeng.

 

Alghan maashqa razi bolush, ishini qildurghuchilardin herqandaq banalar bilen hergiz par almasliq lazim.

 

Bashliq hizmetchining, xojayin ishchining küchini bir xam eshya qatarida körup paydilinish pütünley xata. Bashliq bilen hizmetchi arisida ayrimchiliq qilmasliq, “pistanchi digenmu bashliq bolamdu” dep gheywet qilishqa purset bermeyli.

 

Bir xizmetchi qesten qilmighan kichik bir biperwaliq sewebi bilen qilip qoyghan bir ishigha , ghezeplirimizni bisiwilishimiz, uninggha haqaret qilidighan sözlerni qilmaslighimz lazim.

Bashliq ammiwi sorunlarda söz-herkette bir az kemter bolishi, éghir-bisiq bolishi lazim. Bashliq bolghan adem öz xizmetchilirining ige bolushqa tigishlik huqoqlirini birishi, xizmetchi özining hörmitini qoghdash üchün éghir-bisiq bolishi lazim.

 

Zawut – kan –  karxanilardiki zidiyetlerni hel qilish we ishlepchiqirish mexsulatlirini téximu yuquri köturidighan emgeg küchige ige bolush üchün her sahediki ishchi-xizmetchilerge murajet qilishi, ularning köz qarashlirigha qulaq sélishi kirek.

 

  1. Ijabi tenqit tuyghusi bilen xataliqlirimizdin ibret alayli

 

Hemmimiz kapitan bolalmighandikin matoruz bolushqa mejburmiz. Dunyada hemmimiz qilishqa tushluq bir ish bar, qilidighan chong ishlarmu bar, kichik  ishlarmu bar…………qilidighan ishimiz  özimizning qolidin kilidighan ish.

 

Ijabi tenqit algha bisishtiki herketlendurguchi küch. Peqet tenqit xataliqlarning qayta sadir bolmaslighi üchün, qoldin birip qoymaydighan bir purset. Dunyada xataliq ötkuzmeydighan adem yoq. Her kim xataliq ötkuzidu. Kechurushke bolmaydighan birdin bir xataliq bolsa, ötkuzgen xataliqni tonup yetmeslik. Bu seweptin xataliqni özingizge qobul qildurmasliqtin xataliq ötkuzmeyli. Xataliq ötkuzgen bolsingiz, bu xataliqni ötkuzmigendek boliwalghanning ornigha, u xataliqni qayta ötkuzmeslik üchün tiriship payda qazinishqa yuzlining. Ish yéridiki xataliqlarning köpining sewebi xizmetdashlar bilen bolghan munasiwetning tohra bolmighanlighida.

 

Insanlar özlirige subjektif qarashta bolghanlighi sewebidin bashqilarning xatalighini köreligendek özlirining xataliqlirini körelmeydu, yaki insanning bilimi bilen tejurbiliri, xataliqlarni körushke yéterlikbolmaslighi mumkin. Bundaq exwal astida ijabi tenqit bilen ihtiyajdin chiqqili bolidu.

 

Ishlepchiqirish bilen shughulliniwatqan her bir adem xataliq we yétersizliktin qutulidighan bir tuyghugha, insan  bolghanlighi üchün hayatqa ehmiyet birish heqqi bar.

“men mukemmel, héch kim mini tenqit qilamaydu!” digenlerning özi réyalliqni körelmesliktek chong xataliq sadir qilidu. Bundaq ademlerni biz  meniwi jehettin özini ölturwalghanlar deymiz.

 

Qilghan tenqitni anglishimiz, uninggha itiwar birishimiz, estayidil muamile qilishimiz bilen xataliqni qayta tekrarlimasliqqa herket qilishimiz lazim. Chünki siz, özingiz oylighandek, chüshengendek emes siz.

 

Bashqurushtiki xataliq asasen hökum jehettiki xataliqtin ibaret. Hökum xataliqliri bolsa hökum chiqarghan orunning bilimining yétersizligi, sheilerge xata baha bergenligi, sélishturushqa sel qarighanlighidin kilip chiqidu.

Hökum qilishtiki xataliq, bashqurushtiki xataliqni kelturup chiqiridu. Qayta tekrarlimighan xataliqlar paydini saqlap qalidu, tekrarlanghan xataliq bolsa hörmet we rohni yoqitidu.

 

Chüshendurushke tigishlik bolghan, chüshunushke bolidighan xataliqlardin birnechche misal:

 

engiliye Dora shirketliridin biri, ishlepchiqarghan hasharetlerni yoqutush dorisigha bihush qilghuchi dorini arlashturup yéngi bir xil dorini meydangha kelturgenligini we hasharetlerni yoqutushta téximu yuquri unumge irishkenligini hetta hasharetlerni bu dora arqiliq tuxumidin qurutiwetkini bolidighanlighini dep nahayiti pexirliniptu.

Likin helqqe qilghan bu xizmiti uzaqqa barmamtu. Yéngi dorini tonushturush üchün, soghaq we qattiq qar yaqqan künlerning biride Londonda yéghilish boptu. Dorining ölturush küchini körsitish üchün birinji petmistiki yasharetler üstige hushsuzlandurush dorisi, ikkinji petmistiki hasharetler ustige yéngi dorini tökuptu, buning bilen yéngi dorining hasharetlerni tezlik bilen ölturidighanlighini helqalemge körsetmekchi boptu. Eslide bu dora quyulushi bilenla hasharetlerning putliri bir-birige almiship dora rolini körsiteti likin qattiq soghaqning destidin muzlap uchekke ketken bu hasharetler qimirlimighanliqtin dora öz tesirini körsitelmidi. Netijide dorining layaqetsiz ikenligige hökum chiqirildi. Helqning paydisi üchün munasiwetlik bolghan bu hizmet shuning bilen meghlubiyetlik axirlashti. Kishilermu söz-chöchek qiliship ” dorini tökup 40 minittin kiyinmu hasharetlerning bedini téximu dunamik we saq idi” dep  yurushti.

Netijide hökumning xatalighi, bashqurush jehettiki xataliqni kelturup chiqardi. Xatalishish her waqit mumkin, qisqisi xatalashsingiz qayta xataliqni tekrarlimang.

Özini ta bibaha dep bilgen herqandaq birliri xataqliqlarni körsetken, kemchiligini toldurghan, yétersizligini tuzetken kishilerge tirikmeydu. Undaq kishiler yétishni, qopushni, yarim yolda qipqalsa qandaq qilishni bilidu.

 

Xataliqimiz, kemchiligimiz, yétersizligimiz murimizde ömulep yuruydighan zeherlik bir chayan.

Bu chayan bizni ya hazirla yaki azraq waqit ötkendin kiyin gedinimizni chiqip yerge dumultishi belki ölturushi mumkin.

 

Nime qilsingiz qiling uni eng yaxshi shekilde qilishqa tirishing.

Héchkimning közi mukemmel bir ishni körmey qalmaydu, mukemmel bir ish özini mukemmel bir halette bashqilargha qobul qilghuzidu.

Qandaq bir ish yaki bir kesip bolsun uni eng yaxshi we eng chirayliq shekilde qiling, eng chirayliq shekilde qilish insangha yarishidighan bir herket ikenligini hergiz untup qalmang.

 

Douglas Mallachning töwendiki sözliri bu jehette nahayiti yaxshi ipadilengen:

“Tangning ustuduki bir qarighay bolalmisang, tagh baghridiki bir chatqal bol, peqet u yerdiki eng yaxshi chatqal sen bolishing lazim!,

chartqal bolalmisang bir ot-chöp bol , yolgha chirayliq tus birisen”

 

Bir ipar bolalmisang, bir qumushluq bol, belki kölning ichidiki eng chirayliq qumushluq sen bolushung mumkin.

Chong kocha bolalmisang, chighir yol bol!

Kün bolalmisang, yultuz bol!

Érishish yaki yoqutush ölchem emes, sen her nerse sen, uning eng ésili sen!

 

“Arqidin mangidighanlar, hergizmu idare qilghuchi bolalmaydu.”

Hun Imp. Atilla

 

“Insanning qilghan herbir ishi, uning niyetining ipadisi”

Herbert G.Hichs

 

“Idare qilish ügengini bolidighan, emme ügütulmigen bir sen`ettur”

Isabel Werner

 

” Ghelbe aldimizda, siz mangghansiri, qiyinchiliqlarning ayaqliringizning astida yenchiliwatqanlighini körusiz”

Herbert N.Gasson

 

“Choqqini közleng! Qudritingizning nelerge yétidighanlighini chüshunup yetken bolsingiz ghelbe sizni izdeshke bashlaydu”

Rajneesh Bhagwan

 

” Her kim yalghuz özi anglighanni tuyudu!”

J.Volfgang V. Goethe

 

“Yalghuz özinila oylap dost arighan, chakar izdawatidu digenlik”

Cenap Sehabettin

 

“Aldi bilen öz xataliqingizdin söz iching”

Dale Carnegie

 

“Déngiz we deryalarning yuzlerche tanglardin paydilinishi, daim özlirini ulardin töwen derijide tutqanlighidin”

Lau Tse

 

“Yaxshi nersilerning hemmisining bir yerde yashash arzusi, yaman weqelerni kelturup chiqirishi mumkin”

Jere E.Yates

 

Tügdi.

 

 

 

Uyghurlarda Kolliktip Ang we Milletning Pissixik Saghlamliq Meselisi


Uyghurlarda Kolliktip Ang we Milletning Pissixik Saghlamliq Meselisi

10624558_1040929719265953_8636057506621249290_n

Uyghurlarda Kolliktip Ang we Milletning Pissixik Saghlamliq Meselisi

Rohi jismigha, jismi rohigha yük bolup qalghanlar, kolliktip meniwiyeti échirqap ketken, tereqiyati arqida qalghan, bashqilar teripidin iziliwatqan, milliy maarip we iqtisadiy tereqiyatta chiqish yoli tapalmighan insanlardur! Meniwiyettiki achliq xeterlik bir késel bolup, bundaq bimarlarni aile terbiyesi, mektep, jemiyet we kütüpxana arqiliq qutqazghili bolidu!
Qayide-yosunning heddidin köp bolup kétishi kolliktip meniwiyetning achliqidin bolidu.Kolliktip meniwiyetning ach bolushini köpünche mustemlike hayat keltürüp chiqiridu. Kolliktip meniwiyiti ach xeliqlerning jemiyiti körünüshte xélila mukkemmeldek tesir bersimu, emeliyette xurapatliq, exlaqsizliq, buzuqchiliq we aldamchiliq bilen toshup ketken bolidu.


Kolliktip meniwiyiti ach xeliqlerning uruq-tuqqandarchiliq, qérindashliq, xoshnidarchiliq, yurtdashliq, sawaqdashliq, xizmetdashliq, wetendashliq hetta qandashliq munasiwetliri saghlam bolmighan ölchemlerning üstige qurulghan. Kolliktip meniwiyiti ach xeliqler yaman künlerde öz-ara bir-birini himaye qilish, milliy mawjutluqni jan tikip qoghdash u yaqata tursun, bir tawaq zhünde üchün milletning hayatliq derixige közini mit qilmay ot qoyiwiteleydu.Qarap turup amanetke xiyanet qilidu, sözide turmaydu, yalghan sözleydu!Heqiqet aldida jiddiy peyitte közini yumiwalidu!Semimiyet we rastchilliq bilen ish qilmaydu.


Kolliktip meniwiyiti ach xeliqlerning atalmish serxilliri weten, millet…dégendek zürür tépilsa bedilini qan we jan bilen öteydighan nazuk témilarni diniy itiqat, insanperwerlik we ilim-penning aliy ghayisi dégendek özige yarashmaydighan matrikoshang malzemilerning astigha exlettek kömüwétip, milletperwer, wetenperwer we heqqiy meripetperwer insanlarning dümbiside olturup, nishe tartip jerri-sama séliship, haraq-sharap ichiship, keypi-sapa sürüshüp eyish ishretlik rezil bir hayatni yashiyalaydu.


Kolliktip meniwiyiti ach xeliqler dayim bashqa yat milletlerning qul qilishigha uchrighachqa, insaniy arzu-hewesliri toluq kapaletke ige bolmighachqa shöhretperes lékin rohi sulghun, hakawur emma chüshkün, söletwaz emma qorqunchaq, mishchan emma géligha amraq we hesetxor emma xeterge tewekkul qilalmaydighan bolup qalidu.
Kolliktip meniwiyiti ach xeliqlerning közliri néminidur izdep shu dewirde yétiship chiqqan ziyalilarning qoligha tikilse, qolliri parlaq kélichigini tilep, rebbige duagha kötürülgen bolidu.


Közler qarighan péti, qollar boshluqqa kötürülgen péti tashqa aylinip kétidu.Esirlep, bezide hetta ming yillap arzular chichek achmaydu, dualar ijabet bolmaydu!


Dunyada özgermeydighan hich nerse yoq!Küresh qilghan millet tallinidu, teslim bolghan millet shallinidu!Milletni qudret tapquzay deydikenmiz awal iddiyni azat qilishimiz, pikirimizni dunyagha layiq yéngilishimiz, örpi-adetlirimizni we qayide-yosunlirimizni eslige sadiq bilghan halda peydin-pey islah qilishimiz lazim!


Birlik, barawerlik, hemkarliq we pidakarliqni qandaq wujutqa chiqirish, uning rolidin qandaq paydilinish heqqide rastchilliq, semimiylik we estayidilliq bilen eng toghra bir yol tutush lazim.Undaq bolmaydikenmiz shexsiy we kollitip engimizdiki qulluq rohi yoqulup, milliy irdade parlimaydu.

Parlaq kélichek yaritimiz, deydikenmiz ishni awal özimiz, ailimiz we jemetimizdin baslishimiz kérek!Shu arqiliq saghlam bir jemiyet, saghlam bir milliy roh we saghlam bir pissixik sapa shekillendüreleymiz.Ishni shexistin, ailidin we jemettin bashashta chuwalchaqliship arqida qeliwatqan dunya qarashlirimizni, qimmet qarashlirimizni we güzellik qarashlirimizni zamaniwiylashturushqa toghra kélidu.

Zamaniywiy, hayati küchi urghup turghan, riqabetlishish iqtidari saghlam bir millet bolush üchün bizge milliy enenimizge layiqlashturulghan yip-yéngi bir pelesepe kérek, bizge yip-yéngi sennet kérek, bizge yip-yéngi edebiyat kérek!Uyghurlarning eneniwiy pelesepe qarashliri, Uyghurlarning eneniwiy sennwt qarashliri we Uyghurlarning eneniwiy edebiyat qarshlirining waqti ötti! Dunyadiki ilghar milletler bu üch nuqtida bizdin bekla uzaqliship ketti.

Meyli Tengritaghlirining jenubiy we shimalida yashawatqan bolsun, meyli Awropa yaki Amerikada yashawatqan bolsun bir-pütün Uyghur millitining kastum-burulka kiyip yürgini bilen kötek harwisining üstide olturup tiz süretlik poyizda olturghandek xatirjem, bixut we özini tashliwetken halette turghanliqini körimiz.Milletning milliy iradisi, dunya qarashi we kishlik qarishida éghir mesile bolghachqa xelqimizning öz-ara teshkillinip muhim dep asasiy kün-tertipke qoyghan mesililiri ademni heyran qalduridighan derijide püchek hem külkülük.

Millitimizning bu qeder ebgahliship arqida qélishigha sewepchi boliwatqan ishlarning biri, hayatliq kürishi dawamida yétishtürüp chiqqan serxillirimizni öz qolimiz bilen ölümge tutup beridighan peskesh milliy xaraktirimiz sewep bolghan.Bashchisini halak qilghan xeliq, béshi yoq yilangha oxshaydu.Yitekchisiz, ige chaqisiz, yekke yigane we helim diwane halette yashashqa mejbur bolidu.Shunga milletning parlighan yultuzliri qeyerde bolishidin qettiy nezer ularni bar amallarni qilip qoghdap qélish kerek.Ular qoghdap qélinmaydiken. özlikimizdin kolliktip halda halak bolush yolini talliwalghan bolimiz.Bizni bu halgha keltürüp qoyghanlar peqet bizni qul qiliwalghan milliy düshmenlirimiz emes belki hemmidin xeterlik boliwatqini- méngimizdiki-kolliktip meniwiyitimizdiki késelmen tebiyet!

Bu dewir bizning milliy mewjutluqimiz eng éghir xeterge duch kelgen dewir bolup, diqqet qilmisaq uyqimizni échip bolghiche allaburun ölüp bolghinimizni körimiz.Biz özimizdin pexirlinip, millitimizni etrapimizdiki nurghun xeliqlerdin üstün tutqinimiz bilen, kolliktip bixutliqimiz sewebidin bir milletni teshkil qilidighan asasliq amillar tereptin adettiki xeliqlerningmu arqida qalduq.Qudret tépishning tek yoli milliy ediologiyeni yéngilash.Bilip turup nishan bikitish, bilip turup pilanlash we bilip turup hemkarliq ichide pidakarliq bilen qattiq ishlesh kerek!Bundaq qilishta eng awal pikir, iddiye we istitik ang hemmidin muhim.Beziler Pelesepe, sennet we edebiyat arqiliq néme ish qilghili bolidu,-deydu.Biz Pelesepe, sennet we edebiyat arqiliq hemme ishni qilighili hetta dewletnimu qurghili bolidu, dep jawap bérimiz.Bir millet pelesepe we edebiyat-sennette güllenmey turup hergizmu qeddini kötürelmeydu(K.Atahan)
*****
23.11.14 Gérmaniye yézildi.
23.11.15 Gérmaniye yene tüzütüldi.

Milliy Inqilapchi, Tiz Pükmes Oghlanimiz Abliz Mexsum


1470193_519646581466503_920362184_n (1)

Mexsum, eng axirqi qétimliq türmidin chiqqinidin béri, zadila özining zéhnige ige bolalmay kétiwatatti. Uning xiyalliri pat – patla burunqi künlirige kétip qalatti. Ene shundaq künlerning béride uning xiyaligha Exmetjan Qasimni tunji qétim söhbetlishish üchün öyige chaqirghan waqti kélip qaldi:

Mexsum, bu yigitning eqli hushi jayida bir yash ikenligidin xéli burunla xewer tépip bolghachqa, bu qétimqi söhbitini bekla ghelite bir Ili chaxchighi bilen bashlimaqchi bolup, uzun ketken qorosining qosh qanatliq ishigi ichige ariliqlirini neq ölchep turup ikki terepke ikki itni zenjirlep baghlidi. Ikki kündin béri tüzük birnime yigüzülmigechke, bu itlar qoyiwitilse adem turmaq déwini körsimu talap yéwetkidek échirqap ketkenidi. Ependimmu ehtiyat yüzisidin,Xitay türmilirini ömürlük makan qiliwalghan bu wetenperwerning öyige özi tepip kelgenidi.

Ehmetjan Qasim ishikni qaqmayla échip kirip kélishi bilen teng, ishikning ikki qasnighidin éshektek kélidighan biri sériq, biri qara ikki qawan it wehshilerche étilip kélip ependimning üstige tashlandi. Her qanche ‘er’men digen bilenmu, bunche yoghan qawanlarni körgen herqandaq kishining yürigi ornidin qözghilip kétishi turghanla gep idi. Ependimmu nime körgenligini perq étip bolghiche, yüz – közi tatirip bolghanidi. Yürigimu qepidin chiqip kétidighandek rasa düpüldep ketti. Turup qalghan yéridin udulgha qarighanidi, qoraning u béshida turuwalghan Mehsum, ependimge qarap küldi. Itlirini kosh – kosh déyishning ornigha, Exmetjan Qasimgha qarap warqiridi:

“Exmet Ependim, sériq itqimu, qara itqimu qarimay qorqmastin udulingizgha qarap yolingizgha méngiwéring!”

Exmetjan Qasim shu chaghdila hushini yighiwilip mexsumgha qarap zorliniwaraq bolsimu külümsiridi we temtirimestin udul aldigha kéliwerdi.

“Üstazim, bügünki söhbitimizning témisini nahayiti yaxshi tallap, eng toghra jawapni teyyarlighan ikensiz. Endi bizning siyasi söhbitimizni tamamliduq disekmu bolidu. Eng yaxshi sözleshtuq diginimizdimu aranla mushunchilik uqturalighan bolar iduq. Men emdi sizdin bashqa temilar üstide ders alimen.” …

Yaq, Ehmetjan Qasim shunche kommunistperes bolghinida, ejiba Seypidin Ezizdek kommunistlarning qoynigha özini étip yashashni bilmigüdek eqilsiz bir ademmidi? U, ene shu pelsepelik mentiqe qayidisi boyiche düshmenni tehlil qilish yolini Mexsumdek kishilerdin Ögengenidi. U, meyli Gomindang Xitayliri bolsun, meyli Kommunist Xitaylar bolsun, yaki Rus Kommunistliri bolsun wetini üchün düshmenlik niyitide, kozur qiliwélish niyitide bolghanlarni yaxshi bileligenidi. SHunga, ularni allimu qachan sézip bolghan kommunistlar mexsus ujuqturiwetken. – zomiger döletler bizge allimuqachan mexpi öltürüsh usulliridin paydilinip, yeni bügün bizge töhmet qilip tengishqa uruniwatqan térorchiliq usulidin 50 nechche yil ilgirila paydilinip wetinimizni qolgha keltürüshning yolini échiwalghanidi. Emdi biz nime üchün mexpi qarshiliq körsütüsh usulliridin ujuydin qorqqandek qorqushimiz?
Bizge bashqilar térorluq usulidin paydilinip izchil türde hujum qilip keliwatsa yolluq bolidikenu, bu usuldin paydilinishtin biz nimishke qorqimiz? yaki bolmisa biz rastinla qorquwatamduq yaki birsilirining arzusigha boy sunushni terghip qilishiwatamduq?

“Eqilliq bala” dep öziche külüp ketti Mexsum. U, texichila özini yoqlap kelgen méhmanlirigha diqqet qilmighanidi. – Toghrisi, ularni texi körmigenidi. – Yoqlap kelgenler, Mexsumning hazirche ichidin chiqqili bolmaydighan tarixi xiyallar ichige petip ketkenligidin bixewer,uning it weqesidin wiliqlap külüshlirige qarap, towa diyishkiniche yaqilirini chishliship chiqip kétishti. Mexsum Exmetjan Qasim qataridiki bu yash ezimetlerning qapqan’gha chüshürülüp öltürülgenligige ichi örtünettii. Bezide chidimay yighlap ketse, yene bezide düshmenge ghezeplinip warqirap – jarqirap kétetti. Bumu uni körgili kelgenlerge ghelite bolup körünüp kétishige sewep bolup qalatti.

Mexsum, bir ömür Xitay türmiside jismani jehettin qamilip yatqanidi. SHunga kishiler arisida shundaq riwayetlermu chiqqanidi: Abliz Mexsum Jing SHurinning türmisidin chiqip qarisa yenila oxshash Sheng digen Xitay bu yurtni sorawatqidek, yaq men yene kirip ketkinim tüzük dep, Shengshicai’ning türmiside qamilip yétiptu. Kéyin yene türmidin chiqip qarisa, Gomindang digen Xitaylarning bu yurtni sorawatqanlighini körüptu, yaq men yene kirip ketsem bolghudek dep qayta türmige kirip yétiptu. Axirida yene bir türmidin chiqqinida qarisa Komunist digen oxshashla bir Xitay bu yurtni sorawatqanlighini körüp yene kirip kétimen dep türmide yetiptu. Eger bu qétim öz zéhnige ige bolalisa idi, bu qétimmu yene qayta türmige kirip kéterkenduq.

Bu addi dehqan teswiri shuni körsitiduki, Mexsum bir ömür herqandaq Xitay tajawuzchilirigha qarshi chiqip qamilip kelgen. Mana emdi u, rohi jehettimu türmige qamilip yatmaqta.Uning rohi dunyasi qamaq ichide düshmini bilen, milliti, Wetinining düshmenliri bilen sirtqa ashkarilinishi cheklengen roh türmisi ichidimu yenila tinim tapmay Xitay tajawuzchilirigha qarshi jeng qilishni bir minutmu toxtatmay kelmekte.Peqetla bizdek dötler uni sezmey kelmektimiz!

Nurghun kishilirimiz bundaq türmige kirip qélishida, özining rohi dunyasini ala qoymay düshmini aldida échiwétip, mana men türmidin saq – salamet chiqalidim dep meghrurlinip kétidu. SHumidi undaqlarning rohi saqlighi!

Muhebbet söygüsi digen nerse undaq söygü düshmenliri bilen xalighan waqtida xalighanche kopiratsiye quralaydighan Marksning chüprende exliti emeste! Söygü tikliyeligen adem, bu söygüsi üchün hemmini pida qilalaydu.U, bundaq söygüsi üchün barliq maddi nersilirinila pida qilip qalmay, hetta eqlini, zéhnini, we jéninimu qilche ikkilenmey pida qilalaydu.Yéterki, bu kishide ene shundaq heqiqi bir söygü bolsun.Bu heqte büyük alimimiz Elishir Nawayi bundin besh esir awalla shundaq digen: Söygü, undaq xalighan birliri érisheleydighan nerse emes, bekla az ademlerge nésip bolidu. Xuddi shuningdek, söygü, eng mukemmel insan bolushning kam bolsa bolmaydighan shertliridin, yeni kishilik hoquq asasliridin biridur.

Kindik qéni tökülgen ana tupraq, ene shundaq pidakarliqlargha erziydighan bir söygü menbesidur. Uning üchün tarixtin buyan ni–ni baylar pütün mal–mülkini ayimighan, ni–ni alimlar zéhinlirini bériwetken, ni–ni baturlar qimmetlik jénini atiwetken idi. SHunga, bu tupraqlar bizning ejdatlirimizgha weten bolalighan! Hetta bu ana wetini üchün barlighini pida qiliwatqanlar hazirmu körülmekte: nurghun tijaretchiler bir tiyin–bir tiyindin yighip toplighan mülkini qilche ikkilenmey weten yolida jénini pida qiliwatqanlargha atashmaqta. Ular sarangmidu? SHunche nurghun baturlirimiz bu weten üchün jénini tikishmekte. Ular eqlidin ézip qalghanlarmidu? Yene nurghun oghlanlar zéhnini pida qiliwetti. Ularnimu sarang diyish kérekmidu?

Bundin yigirme yil burunqi bir axshimi, dostluq aptowuz bikitige közliri ghelitila parqirap turidighan birsi kélip aptowuzgha qistilipmu bu xitaylarning destidin chiqalmay bir chette turghan bir yigitning yenigha kélip noqudi: “Siz mikroskopta körüp baqqanmidingiz?” – dep gheyrila soridi. Yolda turghan bala bu tuyuqsiz soaldin hangwaqqiniche etirapigha bir qariwétip zoruqupraq deydu: “He, körüp baqqantim.” GHelite közlük yene deydu: “Qarang, bu aptowuzgha esilishiwatqanlarni, migh – migh – migh, neq mikropning özi!” – depla burulup yoligha rawan bolidu. Bundaq mukemmel oxshutush saqlarning qolidin kelidighan bir ishmidu? Oylap baqayli, u namelum kishi nemishke shu halgha chushup qalghandu?

Bumu yigirme besh yil awalqi bir weqe: Qushxanining mal yötkesh ponkitining bir boghaltéri ‘eqlidin ezip qalidu’. U kishi tagh boyidiki kona bir qewetlik yalghuz öyining aldigha asanliqche chiqipmu qoymatti. Emma seher sa’et yette yérimdin sekkizgiche, chüsh waqti saet on ikkidin birgiche we axshimi sa’et beshtin besh yérimghiche bolghan ariliqlarda, bir minutnimu néri – béri qiliwetmey del waqtida herkünisi öyidin chiqip, zérikmey shotisini kötürüp ögzisige tirep üstige chiqidu. Ong qoligha inchike bir yulghun tayighini éliwilip yolda ishigha kétiwatqan we ishtin qaytiwatqan yurtdashlirigha tinmay nutuq sözlep chiqidu: “Halayiq, qaranglar bu sheherning haligha, bu kapirlar hemmila yerni bulghap paskina qilip boldi! bulap – talap boldi! …”

Uni nurghun qamidi, urdi, qiynashti, saranglar doxturxanisigha solashti. Yénip chiqipla qilidighini yene shu heliqi ish! U axirqi ömürini ene shundaq ‘qanunsiz nutuq sözlesh’ bilenla ötküzdi. Qarang uning waqitni neq bilishige, neq kishilerning toplinip ötidighan waqtini igelliginige! Buni qandaqmu saranglardin déyishimiz kérek?

Abliz Mexsum, umu ene shu yigirme yillar awal ene shundaq rohi türme ichide yashawatqan waqitliri idi. Bolmidi, bundaq jim yétiwérish uning xaraktirige zadila mas kelmeytti.Etikapta qamalghhan bolsimu uning wijdani bundaq yetishigha zadila yol qoymidi. Bu xelq, wetinide mighildap köpiyip kétiwatqan xitay tajawuzchilirigha qarshi zadila birer heriket bashliyalaydighan oyi bardek emes. U, béribir bir ölüm digen qarargha keldi. – Seher öyidin oghurluqche qéchip chiqip, kona sen’et mektiwi, hazirqi 12- xitay ottura mektiwining aldidiki tömüryol köwrügining üstige chiqti. U, bu yerning xitaydin kelidighan yoluchilar poyizining ötidighan birdin – bir eghizi ikenligini bekla yaxshi biletti!
U bichare boway köp saqlidi. 80 yashliq bir sunmas iradilik wetenperwerimiz etigen kün chiqishtin tartip ta sa’et on’ghiche özini bilindürüp qoymasliq üchün tiriship aldi – keynige mengip yürüp, yimey, ichmey saqlidi. Nimini saqlaydu? U, Xitaydin kelidighan yoluchilar poyizini saqlidi. Uni wetinining kelgüsi paytextige kirgüzmeslik üchün öz gewdisi bilen bolsimu poyizning yolini tosash qararigha kelgenidi! CHünki bu péshqedem wetenperwerimizge melum idiki, uning endi bu kindik qeni tökülgen ana wetinige atiyalighidek shu zeipliship ketken jismaniyitidin bashqa qorali qalmighanidi!…

Hey xalayiq! Jawap béringlarchu, bumu sarangliqmu?!

Bu, ömürini weten azatliqigha beghishlighan bir rohning weten üchün jénini pida qilish iradisini teshwiq qilishi, heriket ülgisi yaritishi idighu!!!

Maqule, bundaqlarnimu sarang, eqlidin azghan dep turayli. Emma bundaq bekla köp uchraydighan misallardin shuni xulasilashqa qet’i heqqimiz barki, ana weten ishqi, insan’gha hemmini pida qildurghuzalighidek söygü weslisi bolalighaniken, démek u bir insanning eng tipik we eng eqelli adimi heqliridin biridur. Bundaq bir kishilik hoquqning sirittin kelgen yengi tajawuzchilar teripidin tartip elinishi, shu shexsini bu hoquqini qayturiwélish üchün qolidin kelidighan barliq charilardin paydilinip, choqum qayturup alghiche, biri yiqilsa yene birsi uning izini besip jan tikip küresh qilishni mejburi we heqqani wezipe qilidu. Undaq qilmighinida ya sarang bolup tirik widalishidu, ya bolmisa menisiz ölüp tügeydu. CHünki weten ishqi uning üchün xuddi hawa, yimek – ichmek, turalghusi, jinsi teliwi, jismani bixeterligi, ijtimai parawanliq teliwi, tereqqiyat ishqi, teng barawerlik ehtiyaji, … digenlerdek adem bolushining eqelli shertliridur. Bu shertliridin mejburi ayrilish dimek, eqelli adem bolup yashashqa ruxset qilinmasliq digenlik bolidu. Adem bolush üchün yashatquzmaymen digenlerge qandaq mu’amile qilishimiz kérek? Bu yerde yene shunimu unutmaslighimiz kérekki, adem bolup yashatquzmasliq herikiti digenlik, térorizimgha bérilgen eng mukemmel éniqlima digenliktur. SHundaq iken, xelqimizning adem bolup yashishigha yol qoymaywatqan Xitay tajawuzchiliri mutleq türde sepi özidin térorchilardur!

Bundaq bir térorchilargha sukut qilish, ular bilen yarishiwélish yaki kélishishni terghip qilish digenlik, térorchiliqqa yardem bérimen, ularning herkitini étirap qilimen digenlik. Bu yene dunya kishilik hoquq qanunlirini hörmet qilmasliq, uni inkar qilish, hetta insaniyetke qarshi chiqish digenlik bolidu. Ejiba biz Uygurlarda insanlarni qoghdaymen deydighan bir ghurur yoqmidu?! Qéni jawap bérip baqayli, aldimizda turghan bu térorchilar bilen kéliship mesile hel qilishni tallaymizmu yaki ulargha üzül – késil zerbe bérip ularni el qildurush yolini tallaymizmu? Buning jawabini bizning Abliz Mexsumdek ejdatlirimiz tarixtin béri emili misalliri bilen bérip kelmekte. Qeni shu ejdatlarning ewlatliri bügün barmu? Bar diyeligenler qeni shu Abliz Mexsumdek,Axunoptek,Zeydindek,Barin qehrimanliridek, … emma bügünki düshmen weziyitige eng muwapiq kelidighan usul – taktikilar bilen otturgha chiqalamsiler?! Mexsumdek shéhitlirimizning qéni buni telep qilidu!

Halbuki, nurghun ‘moysipit – bilermen’ lirimiz, bu qehrimanlirimizning tillarda dastan bolghudek bu türdiki pidakarliqlirini nomus qilishmastin ‘Ezip özini öltüriwaldi, putlikashangliq qildi,aramida yashashlirimizgha tosalghu bolushti, …’ diyiship chalwaqishmaqta! Mana qaranglar bizning bu ‘eqlidin azmighan’ eqilliqlirimizge!

Biz bundaq bikarteleplerning aldida, üstazimizgha wede bérimizki, “Hey Üstazimiz Abliz Mexsum Ependimiz, sizning chachqan uruqliringiz choqum köklep yashnaydu, ösüp yétilidu, axiri choqum méwisini béridu! Üstazlar, siler xatirjem bolunglar! …

Izcimen

********************************************
Surette: Merhum milliy qehrimanimiz, mujahid Abliz Mehsum we ayalining hayatining axiridiki körünüşiliridin biri
(Resimni Zeynure Mu’ellim teminligen, Zeynure Mu’ellimge alahide rehmet éytimiz.
Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi Neshirge Hazirlighan

Tarihte Aryan ve Turan Tartışması


Tarihte Aryan ve Turan Tartışması

Yayin Tarihi 11 Mayıs, 2015
Kategori TÜRK DÜNYASI

Tarihte Aryan ve Turan Tartışması

Günümüze kadar süregelen Aryan-Turan tarih tezinin esası, Batılılar tarafından tek taraflı geliştirilmiş Batı ırkçılığına dayanan bir tezdir.
Bu tezin hedefi, Batılı (Mordik) kavimlerin dünya üzerinde emperyalist emellere ilim kılıfı geçirerek zemin hazırlama gayesi yatmaktadır. Anglo-Sakson emperyalizminin atağa geçtiği 17. yüzyıl itibara alınırsa son derece anlam kazanır. Ancak tartışmasız Batılı tarih tezinin günümüzde yavaş da olsa sorgulanmaya başlanması ve yeni araştırmaların gün yüzüne çıkması, Batı’nın yalanlarını ortaya koyarken dönüşü olmayan bir kimlik bulmamıza da yol açıyor. Bu yol bugüne kadar aldatılan Doğu aleminin şahsiyet bulma yoludur.

image001

Türklerin ilk yurdu Türklerin tarihin derinliklerindeki ata yurdunun neresi olduğu konusu, Batılı akademisyenler tarafından özellikle tartışmaya açılmaz ve Ural-Altay etekleri Türk ata yurdu olarak kabul edilir. Elbette bu klasik bir bakış açısıdır, ama Batılı tarihçilerin bunu kesin bir postulat gibi kabul edip tartışmaya açmamalarının arkasında başka bir sinsilik yattığı sezilmektedir. Bu da ancak, Tanrının dünya yaratıldığından beri sanki Türkleri eliyle Ural-Altay eteklerine koymuş gibi gösterilerek, bu halkın gittiği her yerde “işgalci” sayılmasını sağlama amacına matuf olabilir. Nitekim Batı dünyası şu anda Türkleri Anadolu’da işgalci bir halk olarak görmekte ve ata yurdumuza dönüp gitmemiz gerektiği görüşünü ileri sürmektedir.

image002

Özi nehri kıyısında İskitlere ait Solokha Kurganında bulunan altın tarak. (Ermitaj, St. Petersburg)

Tarihi incelediğimizde Türkler’in Orta Asya’ya gelmeden çok daha önceleri Sibirya ve Moğolistan‘da yaşadıkları, daha sonraları yavaş yavaş Asya’nın ortalarına doğru sarktıkları ve oradan da başka yönlere dağıldıkları görülmektedir. Ama ne zaman? Tarihin sayfalarını karıştırdığımızda bu olayların MÖ. 3000 ile M.S. 1000. yıl arasında gerçekleştiği görülüyor. Avrupalı ve Rus tarihçiler, İskitler‘i Ari ırkına mensup İran menşeli bir halk olarak göstermeye bayılırlar.1 Esasen bunların hiçbirisi bu konuyu araştırmış falan değildir ve sadece kendisinden bir öncekinin sözlerini tekrarlamakla yetinmektedirler. Meselâ Herodot ve onun müteakipleri, İskitler’i M.Ö. VII. yüzyılda Karadeniz sahillerine yakın bölgelerde ve ağırlıklı olarak Kırım yarımadası ve civarında yaşayan bir halk olarak takdim etmişler ve dünya tarih literatürüne de bu olay bu şekilde kaydedilmişti. Fakat 2002 yılında Tuva’da bulunan mezarlar ve mezarlardaki eşyaların incelenmesi sonucunda İskit’lerin henüz VI. yüzyılda bu bölgelerde yaşadıkları gerçeği anlaşılınca, geçmişteki bütün tezler çöpe atılıverdi. Çünkü bunun anlamı, İskitler’in Avrupa taraflarından gelen Ari bir halk değil, Asya’dan Batıya doğru ilerleyen Turanî bir halk olduğu idi. Hâttâ İskitler’i, Ariler’in torunları olarak görenlerden Rus arkeolog S. İ. Rudenko “Donmuş mezarlar “da bulunan ölünün cesedini inceledikten sonra “Şaşılacak şey ki, bu ölü Mongoloiddir!” demekten kendini alamamıştı,’ G. Thomson’un Peiasglar ve Anadolu’nun eski halkları üzerine yaptığı araştırmalar, Batılı tarihçi ve arkeologların bilinçli veya bilinçsizce yalan söylediklerini ortaya koymaktadır. Bilinçli veya bilinçsiz kelimeleri burada tesadüfen seçilmemiştir. Bazıları kasıtlı olarak tarihi gerçekleri çarpıttılar. Bir çokları ise bilinçsizce, hiçbir tenkide tâbi tutmadan öncekilerin görüşlerini tekrarladılar. Bugün aynı şeyi Kürt tarihi konusunda yapmaktadırlar. Hiçbir mesnetleri olmadığı halde, Kürtler’i tarihin derinliklerinde on bin, on beş bin yıl önce yaşamış ve yeryüzünde temsilcisi kalmamış halklara ve uygarlıklara bağlamakta, Kürt aydınları da bu saçmalıkları ilmî verilermiş gibi aynen tekrarlamaktadırlar. Halbuki sadece akarsular nadiren de olsa bir yerde toprağın içine akarak, ilerilerde bir yerde, bazen çok uzaklarda tekrar yeryüzüne çıkarlar. Ama halklar akarsu değildir. Yani aradan beş on bin yıl geçtikten ve büyük bir tarihi kopukluktan sonra ortaya çıkıp da, filan halkın devamı ve temsilcisi olduğunu iddia edersen, ancak kendi kendini kandırmış olursun. Bir halkın etnogenezi incelenmeden, etnik mensubiyeti belirlenemez.

Kazanlı dil bilimci ve tarihçi Nurihan Fattah‘ın elinizdeki bu eseri değişik bir tez ve iddialar içermektedir. Elbette onun eserinde ileri sürdüğü görüşler tartışılabilir. Belki bütünüyle reddedilebilir. Ama aynı görüşleri değişik şekillerde ve hatta daha katı bir biçimde savunanlar geçmişte de vardı. Örneğin Ord. Prof. Yusuf Ziya Özer‘in Mısır Tarihi adlı eserinde ileri sürdüğü görüşler, eserin yazarı Fattah’ın görüşlerini desteklemektedir. Osman Karatay‘ın, Haluk Tarcan‘ın, Kazım Mirşan‘ın çalışmaları ve keza adı yukarıda zikredilen G. Thomson‘un eserleri bu açıdan dikkatle incelenmelidir. Özellikle Kazım Mirşan’ın Anadolu ve Avrupa’daki Runik yazılı kitabelerin çoğunu çözmesi, Batılılar tarafından burun kıvrılarak görmezlikten gelinse bile, desteklenmelidir. Halklar tarihten silinebilirler, ama mutlaka yaşadıkları topraklarda arkaların da bir takım izler bırakırlar. Buralardaki Runik yazılı kitabeler gökten zembille inmediğine ve Asya’ daki Runik yazılı Türk kitabeleriyle büyük benzerlikler arzettiğine göre, geriye bunlardan hangisi nin önce olduğunun tespit edilmesi kalıyor. Fakat karbonlama usulü kayalar üzerine tatbik edilemediği için bu şimdilik imkânsız görünüyor. Çünkü bu meselenin halli, Asya’dan mı Batıya doğru, yoksa Batıdan ve Yakın Şarktan mı Asya’ya doğru göçlerin yapıldığı tartışmasına da son noktayı koymuş olacaktır. Birçok Türk tarihçisi, ön-Türkler’in Milat öncesi yüzyıllarda ve hatta binyıllarda Asya’dan Bati ve Yakın Doğu’ ya doğru göçler gerçekleştirdikleri, dolayısıyla ilk ata yurdun Asya’nın iç kısımlarında (Güney Sibirya, Batı Moğolistan) oldu ğu kanaatindedirler. Meselâ Türk kavimlerinin sayısını 56’dan 60’a çıkaran Kazanlı Hasan Ata el-Abesi bu görüşü savunanlardandır. Ona göre sadece Türk halkları değil, bütün halklar Turan’dan dünya ya yayılmışlardır.

Ancak, bu konunun halli, kuru iddialarla pek mümkün değildir. İkna edici deliller, yazılı belgeler, tarihi yadigârlardan örnekler getirilmeden ileri sürülen görüşler, sadece bir kanaattir ve indî görüştür. Yukarıda belirtildiği gibi Batılı tarihçi ve antropologların Türkler’e ata yurt olarak Ural-Altay eteklerini göstermeleri, aynı görüşün Türk bilim adamlarınca da kabul edilmesi, tarihin belli bir döneminden sonrası için doğrudur ve geçerlidir. Ama bizim problemimiz Türkler’in ondan öncesinde nerede olduklarıdır. Bu konuda şu an için herhangi bir kriter yok. Eserin yazarı N. Fattah, kesin olarak Tatarlar’ın atalarının Anadolu’da, Girit’de, Mısır’da, Habeşistan’da yaşayan proto-Türk halklar olduğunu ileri sürmekte ve bunu etnonim, toponim, hidronimlerle, eski destanlarda bahsedilen örf ve gelenekler arasındaki benzerliklerle izah etmeye çalışmaktadır. Fakat bu dahi bir tezdir, kesin hüküm değildir. Tatar adı üzerinde biraz sonra durulacaktır. Çünkü tarihte bazen kimi halklar, geçmişte atalarının hiç ilgisi olmadığı halkların isimlerini alabiliyorlar.

image003

Yemen buluntuları ve Türk Tamgaları karşılaştırması

Fakat arkeolojik ve tarihi verilerin sessiz kaldığı yerlerde, destanlar ve efsaneler, kutsal kitaplardaki imalardan dişe dokunur bir şeyler çıkarılabilir. Çünkü unutmamak gerekir ki, destanlar bazı tarihi gerçeklerden çıkarlar ve satır aralarında bilinmeyen bazı tarihi muammaları çözecek bilgiler içerirler. Mesela Mısırlı yazar Enis Mansur  “Gökten İnenler” adlı eserinde, efsanevî kral Minos’un Asya’da Minas şeklini aldığını ileri sürmektedir.4 Bilindiği kadarıyla kral Minos, kronolojik olarak Manas‘tan daha erken tarihlidir.

image004

Türkler’in ilk ata yurdunun Anadolu ve Yakın Doğu topraklan olduğu konusunda kesin delil sunmak oldukça zor; ama az önce işaret ettiğimiz gibi, efsaneler bir ışık sunabilir. Örneğin Ebu’l Gazi Bahadırhan’ın “Şecere-i Türk” adlı eserinde Nuh peygamberin Tufan’darı sonra yeryüzünü üç oğlu arasında paylaştırdığı belirtilerek, herbirini bir yöne; “Ham‘ı Hindistan taraflarına, Sam‘ı İran, Yafes‘i de kuzey ülkelerine [Turan’a] gönderdiği kaydedilir.” Ebu’l Gazi’nin, eserini kısmen Mirza Uluğ-Bey‘in Dört Ulus Tarihi‘ne, fakat ağırlıklı olarak Reşidüddin‘in eserlerine dayandırdığı anlaşılıyor. Esasen Uluğbey‘in eseri de Reşidüddin’in bir tür tekrarından başka birşey değil. Çünkü her üç eserde Tufanla ilgili verilen tarihler, Tevrat’da belirtilen tarihlerle örtüşmektedir, Reşidüddin’in de Yahudi asıllı olduğu güz önünde bulundurulursa, bu tarihlerin Tevrat’a dayandırılması normaldir, fakat hiçbir inandırıcı tarafı yoktur. Esasen kendisi de tarihçi değil, maliyecidir ve sırf Moğollar’a şirin gözükmek için, o sıralar işsiz dolaşan bazı bilim adamlarına hazırlattığı risaleleri tenkit süzgecinden geçirmeden aynen eserine almıştır.” Reşidüddin’i aynen tekrarla yan Mirza Uluğbey, eserinin bir yerinde, “Turan topraklarını ve Türkistan’ı Yafes aleyhisselam kendine ayırmıştı.”7 diye yazmaktadır. Başka bir yerde ise, “Yafes ibni Nuh, Cudi dağından indikten sonra, Allah’ın emriyle Doğu (Maşrık) tarafına yöneldi” ve keza babası Nuh’a müracaatta bulunarak, “Bana verdiğin yerlerde iklim kurakmış, gerektiğinde yağmur yağdıracak bir dua öğret, dedi. Nuh da ona ism-i a’zam duasını öğretti ve Yada (veya Cada) taşını verdi” denilmektedir.8

Bu hikayenin esasen fazla inandırıcı bir tarafı yok ve daha ziyade birbirinden kopyalanmış bir efsaneyi anlatmaktadır. Zaten Tufan’ın bütün yeryüzünü mü kapladığı, yoksa bölgesel bir olay mı olduğu, suların kaç metre yükseldiği dahi tartışmalıdır. Çünkü Tufan olayı, hemen her milletin geleneksel inançları arasındadır. Mayalar‘a bakacak olursanız. Tufan kendi ülkelerinnde olmuştur vs.9 Fakat bu konu bizi ilgilendirmiyor. Bizi daha ziyade ilgilendiren, Türk’ün babası Yafes’in Nuh tarafından Turan ülkelerine gönderildiğidir. Demek ki daha önce orada değildi ve Tufandan önce de yeryüzü halklar tarafından iskan olunmuştu. Bir kere, Nuh’un gemisinin nereye oturduğu tespit edilmiş değildir. Bugüne kadar da izi bulunamadı. Diğer taraftan bir babanın durup dururken oğullarını uzak diyarlara gönderip, oraya yerleşmelerini istemesi de anlamsız. Yani bu olayı doğru kabul etsek bile, Nuh’un ailesiyle birlikte Tufan’dan sonra, uzun yıllar yaşadığı biliniyor, ihtimal -eğer olay doğruysa- bu uzun yıllar zarfında bulundukları yerde nüfus kesafeti başlamış ve topraklar yetmez olunca, oğullarını halklarıyla birlikte göndermiştir. Böyle bir açıklama daha mantıklıdır. Fakat bu olayın ne zaman vuku bulduğu konusu bilinmezliğini muhafaza etmektedir. Kur’an’da Tufanla ilgili açıklama son derece kısadır ve tarih verilmez. İslami tefsirlerde konuyla ilgili yer alan bilgiler ise Yahudi kökenlidir ve tamamıyla Tevrat’a dayanır. İşin burası da bizi fazla ilgilendirmiyor.

image005

Hutchinson’un “Story of the Nations” adlı eserinden Aryanların Hindistan’a girişini gösteren temsili bir resim, M.Ö. 3600.

Burada ilk ata yurdun Turan-zemin ve bu arada Ural-Altay etekleri olduğu, daha sonra çeşitli sebeplerle oradan Batıya ve Yakın Doğuya doğru, göçler yaşandığı; örneğin Sümerler‘in Yulduz (Yıldız) Vadisi’nden muhaceret ettikleri ileri sürülmek te ve dolayısıyla ilk ata yurdun Asya’da olduğu belirtîlmektedir. “Hatta Z. V. Togan” Türklerin ana vatanı Orta Asya’dır(11) diye kestirip atmaktadır.11 Ancak, ordinaryüs prof. unvanı almış bir kişinin, bir halkın ata yurdunu tesbit ederken, tarih dilimine işaret etmemesi anlaşılacak gibi değildir. Hatta biz de muteber tarihçilerden kabul edilen Lâszlo Râsonyi dahi Türk ana yurdunun İndogerman ana yurdunun yanında ve bugünkü Kazakistan’da olması gerektiğini savunurken, belli bir tarihi dilimi vermez.(12) Gerek Ari göç ve istilaları, gerekse Türkler’in ata yurdunun Asya’da bir yerlere bağlanması konusunda kesin bir tarih verilmemesi; çoğu kez “Milattan birkaç bin yıl önce”, bazen “Milattan 3-5 bin yıl”, bazen “on onbeş bin yıl önce” gibi yuvarlak sözlerle geçiştirilmesi, kimsenin elinde ileriye sürebileceği bir delilin olmamasından kaynaklanmaktadır. Bizim kanaatimize göre, tarih öncesi dönemlerde halklar, çeşitli sebeplerle (kuraklık, nüfus kesafeti veya güçlü bir düşmanın itmesi) oradan oraya savrulmuş ve sonunda her biri bir yerde karar kılmıştır. Türkler de o dönemlerde başka adla anılmış olsalar bile oradan oraya savrulduktan sonra, Ural-Altay eteklerinde karar kılarak, oradan değişik yönlere yayılmışlardır. Dolayısıyla hiçbir milletin ilk ata yurdu şurasıdır diye kesin bir hüküm verilemez. Kaldı ki, halkların bazen göç ettikleri bir yerde barınamayıp, ana yurda geri döndükleri veya dönmeye çalıştıkları da görülmüştür. Örneğin Nedao savaşından sonra Hunlar’ ın tekrar Doğu’ya doğru çekilmek istedikleri, fakat başaramadıkları bilinmektedir. Ancak, daha sonra da işaret edileceği gibi, Batıdan doğuya doğru bir Ari istilası gerçekleştiği iddiası, sadece ve sadece siyasi amaçlarla imal edilmiş sinsi bir yalandan ibarettir.

Esasen ilk ata yurdun Ural-Altay etekleri olması da o kadar önemli değildir. Milattan binlerce yıl önce Asya’dan Anadolu ve çevresine göçler yaşanmış ve atalarımızın bir kolu buralarda hayat sürmüşse, bunun ikna edici delillerle ispat edilmesi çok daha önemlidir. Peki bu ispat edilirse ne faydası olur? K. Mirşan’ın dediği gibi ‘sadece atalarımızın geçmişi ve tarihimizle övünmeye’ değil, tarihen atalarımıza ait topraklara yüzlerce yıl sonra tekrar çıkıp geldiğimiz iddiasının verdiği haklılığa önce kendimizi inandırmamıza yarar. Biraz sonra üzerinde detaylı duracağımız Ari göçleri meselesinde de göreceğimiz gibi, Ruslar Türkistan’ı istila ettiklerinde, bu teze dayanarak “bunun bir işgal sayılamayacağını; buraların bir zamanlar Ari yurdu olduğunu, dolayısıyla torunun dedesinin yurduna geri çıkıp gelmesinin anormal bir tarafı bulunmadığını” iddia etmişlerdi. Biz, bu hakkı, onların bulduğu yerden buluyoruz!

Tatar Adı Üzerine

Türklük araştırmalarında, konunun gereği olarak, sık sık “Tatarca, Tatar, Tataristan” kelimeleriyle karşılaşılır. Ancak çoğu zaman Tatarlar’ın başka bir millet olduklarını zannedenler çıkabilir. Dolayısıyla yanlış bir anlamaya fırsat vermemek için, Tatar adının bugünkü Kazan Türklerine nasıl verildiği üzerinde kısaca durmakta fayda vardır.

Tarihte Tatar adında bir halk vardır. Ama onların bugün Kazan civarında ve Kırım‘daki Tatarlar’la bir ilgileri yoktur. Çin kaynaklarında Shih-we-i adıyla geçen Otuz-Tatarlar (14) arasında ‘Kara Tatarlar‘ denilen Türk kabileleri de vardı.” Fakat bu küçük kabileler, daha sonra Moğollar tarafından itaat altına alındılar ve onların bir parçası olarak görülmeye başlandılar. Böylece Tatar kelimesi Asya’da tarihe karıştı ve zaman içinde bir etnonim haline geldiği Altın Orda‘nın tebaası İtil boyu Türklerine yani Kama Bulgarlarına misafir oldu.16 Moğollar, geçmişte aralarındaki adavet sebebiyle sevmedikleri Tatar savaşçıları, öncü birlikler olarak en ön saflarda gönderiyorlar ve onlarla ilk karşılaşan düşmanlar, isim konusunda yanılgıya düşüyorlardı. Bir Rus vakayinamesinde şöyle deniliyor: “O yaz, günahlarımız yüzünden kim olduklarını bilmediğimiz kafırlar çıkageldiler. Kimse onlar hakkında birşey bilmiyordu. Kimdiler ve nereden geliyorlardı, hangi dili konuşuyorlardı, hangi kabileye mensuptular ve neye inanıyorlardı, kimse bilmiyordu. Ama adları Tatar idi…”17

Çingiz-han’ın ölümünden sonra, vasiyetine binaen, her bir ordaya gerçek Moğol olan dörder bin asker olmak üzere toplam 20 bin savaşçı düştüğüne göre, 18 ordunun bünyesinde yer alan Tatarlar’ın da bu rakamdan fazla olması mümkün değildir. Dolayısıyla bu rakamın ancak bir kısmının ‘Moğol ordusuyla birlikte Rusya’ya geldiği, bilahare onların da büyük bir kesiminin Moğolistan’a geri döndüğü düşünülecek olursa, geri kalanlarının Kıpçak, Oğuz, Bulgar veRuslar‘la meskun bir bölgede okyanustaki bir damlacık mesabesinde kaldığı ve kısa sürede eriyip gittikleri kendiliğinden anlaşılır. Halbuki bugün Tatar diye bilinen Kazan Tatarları, diğer bir deyişle İtil Bulgarları, Atilla Hunları döneminde, yani henüz IV.-V. yüzyıllarda Bulgar adıyla biliniyorlardı. Daha sonra Moğollar döneminde yani XII-I.-XIV. yüzyılda bir miktar Kıpçak Türkü de gelerek Kazan civarındaki Bulgarlarla kaynaştılar. Böylece XV. yüzyılda dahi Bulgar adını taşıyan bu halkın ismi İtil boyunda tarihe karıştı ve onun yerini Kazan, Tatar ve Çuvaş gibi adlar aldı.” Bu yüzden olsa gerektir ki, A. Mercanî, “Bugün Özbek adı nasıl saçma bir adsa, Tatar adı da aynı şekilde saçma bir isimdir” demek zorunda kalmıştır.2″

Avrupalı tarihçiler, XVIII. yüzyılda tüm göçebelere “Tartar” (Latince tartarus=şeytan)21 diyorlardı. Fakat Avrupalıların Tatar adını tüm göçebeler için umumileştirmelerine karşılık, Ruslar Bulgarlar’a bu adı verirken, tıpkı onların Rus kelimesiyle Hıristiyan! kastettikleri gibi, onlar da Müslüman anlamında Tatar diyorlardı, ama yine de bu adlandırmada vaktiyle gerçek Tatarlar’ın kendilerine yaptıkları zulmü hatırlatan nefreti yansıtan bir duygu vardı.22 Tabi ki L. N. Gumilev‘un olaya bakış açısı farklı: “Volga [İtil] boyunun aslî sakinleri Altın Orda hanına rağbetlerinin işareti olarak kendilerini Tatar diye adlandırmaya başladılar. Buna karşılık, bu adın ilk taşıyıcıları -Keraitler, Naymanlar, Oyratlar ve Tatarlar da kendilerine Moğol adını aldılar. Böylece isimler yer değiştirdi. Tatar antropolojik tipinin Mongoloid, İtil boyundaki Türk-Kıpçaklar‘ın dilinin Tatarca diye adlandırıldığı ilmi terminoloji de bu dönemde ortaya çıktı. Başka bir deyişle biz dahi literatürde kamufle edildiği gün gibi aşikâr olan terimlerden faydalanıyoruz.23

Birçok köle, kendilerini Tatarlar’a mensup saymak ve Tatar adını almak suretiyle azamet ve onur elde ettiler. Görüldüğü gibi, coğrafi adlar gibi, kabile ve halk adları da bazen değişebilmekte, bazen de yanlış adlar bilerek veya bilmeyerek, gerçekte o adla hiç ilgisi olmayan topluluklara verilebilmektedir. Nitekim Reşidüddin buna işaret ederek şöyle demektedir: “Birçok köle, kendilerini Tatarlar’a mensup saymak ve Tatar adını almak suretiyle azamet ve onur elde ettiler. Tıpkı bunun gibi Naymanlar, Celayirler, Öngitler, Keraitler ve belli isimieri olan diğer kabileler, azamet ve şöhret kazanmak maksadıyla kendilerini Moğol olarak adlandırdılar. Bunların torunları ise, aslında geçmişte hiç sahip olmadıkları bu ismi, güya ezelden beri taşıyorlarmış havasına kapıldılar.”24

Dolayısıyla yazarın eserindeki sık sık kullandığı Tatar ve Tatarca gibi kelimeler okuyucuyu aldatmasın. Onlar Kama ve İtil civarı Bulgarlarıdır. Geçmişte Müslüman ve Türktüler, bugün de Türk ve Müslümandırlar. Tuna Bulgarları ise, adlarını korumakla birlikte, dil, din ve milliyetlerini kaybetmiş; Slavlaşmış, Hıristiyanlaşmış ve geçmişten geriye sadece “Bulgar” adı kalmıştır. İtil Bulgarlarındaysa geçmişten bugüne sadece “Bulgar” adı kalmamıştır.

Ari Modeli Üzerine

Hint-Avrupaî terimi ilk defa 1816’da Fransız Bopp tarafından ortaya atıldı.25 Bu terimin yanı sıra Avrupalıların Ari ırktan oldukları, bugün İran, Tacikistan, Yakın Doğu ve Kafkaslar‘da yaşayan halkların da beyaz olmaları sebebiyle Ari sayılmaları gerektiği tezi ileri sürüldü ve tamamı getirilip Helen uygarlığına bağlanmak istenildi. Fakat hep yarım ağızla. Çünkü ileri sürdükleri tezlerin dayandığı sağlam mesnetler yoktu ve bir yaz-boz tahtası üzerindeki denemeleri hatırlatırcasına, farklı şeylere işaret ediyordu.26

Acaba durup dururken, Ari göçleri, Ari istilaları ve Hint-Avrupaî dil ailesi vs. gibi kavramlar neden ortaya sürüldü ve bu iddiaların arkasında ne vardı?

image006

Aryan Irkı teorisyenlerinden Fransız diplomat, yazar Arthur de Gobineau (1816-1882)

Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için mecburen biraz gerilere giderek, Ari Modeli’nin Eskiçağ Modeli‘nin yerini alması, arkasından Hint-Avrupa dil ailesi ve ırk birliği tezinin güya arkeolojik belgelerle kanıtlanma çabasının ortaya çıkışı, bu görüşlere karşılık yine Batıda ve Rusya’da kendini gösteren karşı fikirler üzerine “Ari Modeli”nin de bir yana bırakılarak “Avrasya” görüşünün oturtulması üzerinde durulacaktır.

Eskiçağ Modeli şeklinde kendini gösteren teorik akım, Batı medeniyetinin ve onun medar-ı iftihar olarak kabul ettiği Helen Uygarlığı‘nın aslında Eski Mısır ile Sami kültür ve ırkının istila ve etkileriyle oluştuğunu savunuyordu.27 Ari Modeli’nin şiddetli karşı çıktığı Eskiçağ Modeli, Avrupa’da bir süre kabul görmesine rağmen “ırkçı akımların” ortaya çıkışıyla birlikte Yahudi kültürünün Batı medeniyetine büyük ölçüde etkili olduğu tezinin de reddedildiği 28 bir dönemde zaten tutunamazdı. Ari Modeli’ne göre, kuzeyden -eski geleneklerde sözü edilmeyen- bir istila olmuş ve istilacılar, “Ege” ya da “pre-Helen” kültürüne baskın gelmiştir. Yunan uygarlığı, Hint-Avrupa dili konuşan Helenler ile yerli tebaalarının karışmasının bir sonucudur.29 Fakat pre-Helen kültürü üzerinde etkili olanlar Sami ırk değil, Asya’dan gelen göçebelerdir.30 Batılı tarihçilerin ve Ari Modeli savunucularının kabul ettikleri bu “Asya’dan gelen göçebeler“in kimliği üzerinde pek durulmak istenmemiş, olay kısaca Himalayalarda yaşayan (!) Ari halklarının atalarının Batıya göçü şeklinde geçiştirilmiş, fakat bunların proto-Türkler olabileceği, gerek Helen kültürün ve gerekse Batı medeniyetinin temelini bu halkların attıkları görmezlikten gelinmiştir.”

Ancak, kesin kanıt elde etmek, deneysel bilimlerde ve hatta belgeli tarihte bile zor iken, bir ülkenin coğrafi isimlerinden birkaçının başka bir kültüre mensup halkların dilindeki bazı kelimelerle benzerliğinden, yahut dillerin semantik yapıları ve sentakslarından, sözcüklerin ve fiil köklerinin teşkilindeki benzerlikten veya hayat tarzları arasındaki müşabehetten yola çıkarak, binlerce yıl önce vuku bulduğu ileri sürülen istilalarla oluşan bir medeniyetin esasen başka bir halkın eseri olduğu ispat edilmiş olsa bile, bu kesinlikle geriye dönük hak iddiasında bulunma hakkını vermez.

Batılı düşünürler, ilk başlarda Eskiçağ Modeli‘ne ihtiyatla yaklaşıyor, hatta kısmen de sempatiyle bakıyorlardı. Çünkü en güvendikleri tarihçi sayılan Herodot‘un Tarih’inde de Yunan kültürünün, Hıristiyanlık öncesi dini inançlarının, dini terminolojisinin Mısır‘dan ve Babil‘den taşındığı kaydediliyordu.

Gerçekte Dionysos adını, ona kurban sunma törenlerini ve phallos için düzenlenen töreni Yunanistan’a sokan bu Melampus‘tur.. Kesin olan birşey varsa, phallos’un şatafatlı gösteriler ve alaylar düzenlenerek Dionysos‘a götürülmesi törenlerini Yunanistan’a sokan odur ve Yunanlılar bugün ne yapıyorlarsa ondan öğrenmişlerdir. Kendi hesabıma doğruluyorum, evet, Melampus, derin bir bilge olarak, kendisinde peygamberce bir güç görüyordu ve Mısır öğretisi sayesinde, Yunanistan’a, öbür görenekler arasında, Dionysos dinini de o getirmiştir..”31 “Pelasglar, ilk zamanlar, tanrılara kurban keserlerken dua ederlerdi, ama Dodona‘da dinlediklerimden biliyorum, hiçbir tanrının, ne gerçek ne de takma adım anarlardı; çünkü o zamana kadar bu adları duymamışlardı.. Daha sonra ve uzun bir zaman sonra, Mısır’dan gelen Tanrı adlarını öğrendiler… O zamandan sonradır ki kurban keserlerken tanrıları adlarıyla anar oldular ve daha sonra Yunanlılar da, bir Pelasg mirası olarak bu adları benimsediler.”33 Thukydides‘in anlattığı şeyler, bunların aynısı değilse de, mana itibarıyla yakındı.34 Hatta onun anlattıklarında Sami etkisinin daha fazla olduğu kaydediliyordu. Ancak, gerek Herodot ve gerekse Thukydides, Pelasgiar’ınnn orijini üzerinde kafa yormamışlar, sadece Kuzeyden veya Doğudan gelen bir kavim olduğunu belirtmişlerdir. K. Mirşan’ın proto-Türk dilleri üzerine yaptığı çalışmalar sonucunda ise,Pelesglar‘ın bu göç sırasında Anadolu’da karar kılan bir Türk kolu olduğu anlaşılmış, fakat Ari Modeli saplantısının dışına çıkamayan Batılı tarihçiler bu iddiayı ciddiye almamışlardır. Avrupalı antropolog ve ideologlarının böyle bir görüşü kabul etmeleri zaten beklenemez. Çünkü onların ortaya attıkları Ari Modeli, hem Avrupa’yı, hem de Asya’yı Ari ırkın ebedi mülkü olarak görme hastalığının bir neticesidir. Biraz sonra göreceğimiz gibi, Ari Modeli’ne karşı Rus fikir adamlarının ortaya attığı Avrasya modeli, Batı Avrupa’yı tamamen dışlamasına rağmen, neden teoriye Avrasya adının verildiğini anlamak hayli zor.

A. Hitler “Almanları birinci sınıf, Tüıkler’i de ikinci sınıf ırk olarak” kabul ve ilan edecekti. Avrupa’da antesemitizmin şahika dönemini yaşadığı günlerde, güya dünyanın en eski medeniyetine, en parlak zekasına sahip Batılının Sami ırkın kültür tesiriyle şekillendiği tezi bir kenara atılmalıydı. Ama bunun için önce Eskiçağ Modeli‘nin bir yanılgı olduğu ortaya atılacak, arkasından bunun yerine başka bir model getirilecek ve o da bir yerlere dayandırılacaktı. Böylece Kitab-ı Mukaddes geleneğinin yıkılması görevini Götingen’de doğa tarihi profesörü J. F. Blumenbach üstlendi. Esasen onun 1775’de yayınlanan De Generis Humani Varietata Nativa adlı eseri Buffon tarafından kurulan Avrupa merkezci modelin devamı niteliğindeydi. Blumenbach, ilk defa “Kafkas ırkı” terimini kullanıyordu ve ona göre beyaz derililer ya da Kafkas ırkı ilk ortaya çıkan en yetenekli ırktı ve bütün öteki ırklar bunun yozlaşmasından neş’et etmişti. Yine ona göre Nuh’un Gemisi Kafkaslar’în güneyindeki Ağrı Dağı’nda karaya oturmuştu. Bu durumda insanların ve dolayısıyla Avrupalıların kökeni, eski çağ insanlarının inandığı gibi Nil ve Fırat vadilerinde değil, doğudaki dağlarda idi.35 J. G. Herder ise insanların kökenini Himalayalar‘a yerleştiriyordu. Buna göre insanların ya da onların en saf biçimi olan Ariler, Asya’nın dağlık bölgelerinden geliyordu.16 Asya kökenine dayalı şemanın bir avantajı da, Batı Avrupalılara göre Almanlar’ı insanlığın saf başlangıcının daha yakınlarına yerleştirmesiydi. Nitekim daha sonar A. Hitler “Almanları birinci sınıf, Tüıkler’i de ikinci sınıf ırk olarak” kabul ve ilan edecekti. Hatta Hitler, 1930’da Japonlar’a “fahri Arilik” unvanı verecekti.37 İngiliz, Fransız, Hollandalı ve hatta Ruslar’ın şiddet yoluyla ele geçirdikleri ülkelerin “Turan halklarını” yerli, parya, aşağılık yaratıklar olarak gördükleri bir dönemde, Almanlar’ın güya Türkler’i ve Müslümanları yüceltmesi, yardım edebileceklerini açıklaması ise, elbette pastayı başkalarına kaptırmama felsefesine dayalıydı.38

Böylece Eski Mısır kültürünün ve Sami ırkın, Helen medeniyetinin, dolayısıyla Batı uygarlığının anası sayıldığı, Yunan dilinin de Yakın Doğu dillerinin tesiriyle şekillendiği ve geliştiği görüşü, 18. yüzyılda David Hume ve Benjamin Franklin gibi “ırkçı” düşünürlerin tesiriyle geriye itilmiş ve yine aynı yüzyılda Yunanlıların genç ve saf olduğu iddiasının Almanya’daki en büyük savunucusu Joachim Winckelmann’ın tesiriyle tamamen reddedilmiştir. Ari terimi, 1790’iardan itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Elliot Smith tarafından ortaya atılan “yayılma” teorisine göre, Mısır uygarlığını Asyalı göçmenler kurmuş ve bu uygarlığı Avrupa ile dünyanın öteki bölümlerine yaymıştır. Kafkas ırkının Asya dağlarından gelmesi gibi, Avrupa dilleri de aynı kökten gelmiş farz ediliyordu. Almanlar’ın Urheimat, yani asıl ana yurttan en son ayrılan oldukları için Kafkas ırkının daha saf bölümünden farzedilmesi sonucunda Almancanın da öteki dillerinden daha saf ve eski olduğu iddiası ortaya atıldı. Böyleceİndo-German dil ailesi terimi ortaya çıktı. Burada merhum Ord. Prof. Z. Veüdi Togan’ın Batılı müsteşriklerin ve Rus aydınlarının görüşlerini, Türkiye’de pek çok araştırmacı tarafından hiç tereddüt edilmeden kullanılan eserinde, hemen hemen aynen tekrar etmesini yadırgadığını belirtmek isterim.

Ari Modeli’nin yanı sıra gelişen Aşırı Ari model ise, Avrupa topraklarının ve ikliminin öteki kıtalarınkinden daha iyi olduğu, onun için Avrupalıların üstün olması gerektiği inancını savunuyordu. Çünkü Sami ırkın, dolayısıyla Yahudi kültür ve medeniyetinin daha üstün olduğu belirtilen görüşe göre Tanrı’nın Kutsal Varlık günlerini yaratıp, Sebt gününü kendine ayırdığı; yılları yaratıp, Sebt yılını kendine hasrettiği; ulusları yaratıp, İsrail’i seçtiği; toprakları yaratıp, İsrail toprağını kendine ayırdığı kaydediliyordu.40 Kaldı ki Ahd-i Atik‘inTekvin Kitabı‘nda Yakub‘un Tanrıyla güreştiği ve onu yendiği belirtilir. “.. Yakub’u yenemeyeceğini anlayınca, onun uyluk kemiğinin başına çarptı. Öyleki güreşirken Yakub’un uyluk kemiği çıktı. Adam, ‘Bırak beni, gün ağarıyor’ dedi. Yakub, ‘Beni kutsamadıkça seni bırakmam’ diye yanıtladı. Adam, ‘adın ne?’ diye sordu. ‘Yakub.’ Adam, ‘artık sana Yakub değil, İsrail denecek’ dedi. ‘Çünkü Tanrı’yla, insanlarla güreşip yendin’”41 Gerçekten de îbranice’de İsrail “Tanrıyla güreşen” anlamındadır.42 Görüldüğü gibi Ortaçağ Modeli, Sami ırkı ve dolayısıyla Yahudileri en üstün ve seçkin millet olarak ileri çıkarıyordu ki, Batılının hazmedemediği de bu idi. Bu yüzden Batıda başlayan ırkçılık akımıyla birlikte yeni bir üstün ırk, yeni bir üstün efendi tipi yaratılması amaçlanmıştı. Bunun için de yapılacak ilk şey, Sami ırkla ve Yahudiler’le köprüleri atmaktı. Böylece bu dönemin Ari Modeli’nin savunucuları, Avrupalı “üstün efendinin kimseden birşey almadığını, buna ihtiyacı da olmadığını savunmaya başladılar. Elbette Mısır medeniyetini reddeden bir görüş, onun temelinde dahi proto-Türkler’in bulunduğu, dolayısıyla Türk kültürünün Batı medeniyetinin temel taşı olduğu görüşüne gülecektir. Hatta Helen medeniyetinin Eski Mısır ve Sami medeniyetinin çocuğu olduğu görüşünü savunan Herodot bile bu uğurda hiç çekinmeden karalanmıştı. “Herodots” diyordu Ârmand Berard, “bize herşeyin Fenike’den ve Mısır’dan geldiğini beyhude yere anlatıp duruyor. Biz, sevgili yaşlı Herodots hakkında ne düşüneceğimizi biliyoruz., ama yine de onların (Yunanlılar’ın) kurumlarının, göreneklerinin, dinlerinin, törenlerinin, fikirlerinin, edebiyatlarının ve bütün ilkel uygarlıklarının da Şarktan alınmış olduğu gibi saygısızca bir varsayım karşısında, biraz da şok olarak irkiliyoruz.”43 Bu haşlama dan nasibini alan sadece Herodot değildir. George Thomson ve Martin Bernal da kararalananlar arasındaydı.44 Sonunda Aşırı Ari Modeli savunucuları, Arilerin kimseden birşey almadığını ileri sürecek kadar çılgınlaşmışlardı. Örnek olarak Latincedeki “lapsus qalamus” hukuk teriminin esasen Arapça’daki “labisa al-qalame“den geldiğini iddia eden Mısırlı bir hukukçuya İtalyan meslektaşının verdiği cevap “Latin dilinin Arapça’dan çok eski olduğu” şeklindeydi.45 Bir başka örnek:Logaritma (algorithm) kelimesinin al-Khowarizmi‘den geldiği W. Barthold tarafından ispat edilmesine rağmen reddedilmişti.46 Esasen Avrupalının diğer insanlardan üstün olduğu görüşü Montesquieu ve Rousseau tarafından daha önce işlenmişti. Kaldı ki Avrupa’da hortlayan Ari ırkçılığının kökenleri ta Eflatun‘a kadar dayanır. Çünkü o da Yunanistan’ın coğrafî durumu sebebiyle Yunanlıların üstün olduklarını iddia ediyordu.47 İngiltere’de deri rengine dayalı ırkçılığın gelişmesi de köklerini yine Üstün Ari modelinden alıyordu ve bu görüşe göre Ariler, diğer ırkları köleleştirmeli, hatta yok etmeliydi. Bu, “üstün efendi”nin “aşağı” tebaası ve kölesine karşı pek tabi bir hakkıydı. Amerikalı yerlilerin kökünün kazınması da desteğini bu görüşten almıştır. Daha sonraları aynı görüşü Rusya’da Bolşevik Devrimi’nden sonra Markoff Vtoroy tekrarlayacak ve “Kazak-Kırgızlar Çingiz ve Temur’un torunlarıdır. Bunun için Amerika Kızılderilililerine ne gibi muamele yapılmışsa, biz de Kazak-Kırgızlar’a öyle muamelede bulunmalıyız.”48 diyecek kadar ileri gitmişti. Hatta G. Y. Grumm-Grjimay-io “Zapadnaya Mongoliya i Uranhayski Kray” (Batı Moğolistan ve Uranha Bölgeleri) adlı üç ciltlik eserinde, Orta Asya Türk topraklarının esasen Ari toprakları olduğunu, Ural-Altaylar arasından çıkan Türkler’in Ari yurtlarını istila ve onları yok ettiklerini ileri sürecekti. Onu müteakiben ırkçı Batı da, Aşın Ari Modeli’ne dayanıp, Orta Asya’nın, Hindistan ve civarının esasen Ari atalarının yurdu olduğunu ileri sürerek, buraların ele geçirilmesinin tabi bir hak sayıldığını belirtecekti. Böylece Rusya, Orta Asya’ya doğru yayılırken, İtalya, İngiltere, Hollanda ve Fransa’da, Afrika’dan ta Endonezya’ya kadar yayılma hareketlerine giriştiler. Buna “Ariler’in ata yurduna geri dönüşü” deniliyordu. 18. yüzyılda Sanskritçe ile Avrupa dilleri arasında esaslı bir ilişki olduğu iddiasından kaynaklanan görüşle 49 İngiltere Hindistan’a dönüyordu.

Irkçı Ari modelinin saldırganlığı bu kadarla bitmeyecekti. Fransız Devrimi‘yle başlayan dönem, Hıristiyanlığın ihyası dönemi idi. Bundan başka Hıristiyanlık Avrupa ile özdeşleştirildiği için, “eski” ve “kâfir” Türkler’e karşı Hıristiyan, Avrupalı ve “genç” olan Yunanlıların mücadelesini destekleyen Helensever hareket ortaya çıktı. Hatta Amerika’dan bir grup öğrenci dahi Ari kültürünün çocuğu, Batı medeniyetinin babası Hellenizmin yurdundan Türkler’in kovulması için cepheye koşmuşlardı.

Sonunda Aryanizm tezinin saçmalığı bizzat bazı Batılı tarihçi ve düşünürler tarafından da reddedilmeye başlandı. Ama biraz geç kalınarak. İşte bu gecikme Hitler’in Yahudiler’e, Slavlar’a ve Çingenelere karşı başlattığı katliamda 6 milyon Yahudi, 3-5 milyon Slav ve 130-170 bin arasında Çingenenin 50″ ortadan kaldırılmasına yol açmıştır.

Fakat ırkçı Ari Modeli‘nin eksik biri tarafı vardı. Çünkü bu görüş, Arap-Berberilerin istilasına uğrayan İspanya ile Moğollar’ın ve ondan önce Varegler’in işgaline maruz kalan Slavlar’ın kenarda kalmış Ari halklar olduklarını, durağanlıklarından dolayı geçici bir istilaya katlandıklarını ileri sürerek, onları suçlamakta; tıpkı sonradan Yahudiliği kabul edenlere doğuştan Yahudi olanların “cüzzamlılar” adını takmaları gibi, onlar da İspanyol ve Ruslar’ı Ari halkın kenar mahalle kültürünün temsilcileri olarak görmekteydiler.

Tarihte Kavimler Göçü ve Ari Modeliyle İlişkisi

Ari Modeli’ni savunan Batılı bazı teorisyenlere göre, Hunlar döneminde yaşayan Büyük Halk Göçleri’nden çok önceleri büyük bir kavimler göçü yaşandı ve M.Ö. III-İT. Bininci yıllarda neolitik yerli kabilelerin hemen yanı başına, dil yönünden XIX. yüzyılda Hindo-Avrupai denilen gruba mensup bulunan ve Batıdan, Volga ötesinden muhaceret eden çarvacı (hayvancılıkla uğraşan) kabileler gelip, yerleştiler. Bu muhaceret dalgasıyla gelenler Hint-Avrupaîlerin sadece küçük bir kısmını içine alıyordu.51

image007

Ancak, kavimler göçünün M.Ö. kaçıncı bin yılda olduğu konusu dahi ihtilaflıdır. Bunu 10 bin yıl öncesine bağlayanlar olduğu gibi 52, sadece III-II. Bininci yıla bağlayanlar da vardır.” Bunlara göre Hint-Avrupaî dil grubuna Slavyan, German, Romen, İrandilleriyle, Kuzey Hindistan ve diğer bazı bögelerde kullanılan diller girmektedir.

image008

İ. M. Dyakonoffa göre ise bu dil ailesi, takriben M.Ö. V. BinyıldaTuna, Rhein ve Volga arasında şekillenmiş ve ancak III. Bin yıldaki yükseliş ve düşüş sürecinde, kuzeye ve güneye doğru, ilk anavatanlarına (!) yayılmaya başlamıştır.54 Yine Dyakonoffa göre, hayvancılığın gelişmesi ve eski doğu medeniyetinden tekerlekli yük arabalarının alınmasıyla birlikte (Kafkaslar ve Tuna civarı yoluyla) Hindo-Avrupaîlerin doğu göçü başlamıştır. Halbuki Rus tarihçisi, etnolog, coğrafyacı ve etnogenez tezinin Rusya’daki öncüsüProf. L. N. Gumilev, aksi görüş savunarak tekerlekli arabaların, kağnıların, üzengi ve denk takımlarının ilk defa Hunlar ve muakipleri Göktürkler tarafından icat edildiğini ileri sürer.55 Ayrıca İran dilinin de Batı dilleriyle hiçbir ortak tarafı yoktur ve herşeyden önce sentaks yönünden birbirlerine tamamen terstir. Nitekim Hintliler ve İranlılar da “Gerçek Ariler biziz, Avrupalılar nereden Ari oluyorlarmış?!” demek zorunda kalmışlardır.

Yine iddiaya göre, Hint-Avrupalı kabilelerin ve bilhassa “Yamnaya” (pit-grave) kültürüne mensup olanların bazı göç dalgalan, kademeli olarak, doğudan hayli uzaklara ulaşmıştır. Sadece Kazakistan’da (bugünkü Karaganda bölgesi) değil, aynı zamanda Yenisey ve Batı Moğolistan’da (Afanasevo kültürü) yapılan arkeolojik kazılar da bunu göstermektedir. Povolje ve Karadeniz civarından doğuya yapılan en büyük kabile muhacereti, bozkırda iki yeni arkeolojik toplumun teşekkül ettiği M.Ö. 1800-1600 yıllarında gerçekleşmiştir. Dinyeper ile Volga arasında teşekkül eden batı kültürüne, Surubnaya (timber-grave/ahşap mezar) kültürleri adı verilmiştir. Kazakistan ile Güney Sibirya arasındaki bozkır bölgesine ait olan doğu kültürü ise, keşif yerine (Yenisey) binaen, Andronovo kültürü olarak anılmaya başlanmıştır. Erken Bronz Çağının bozkırlı iki toplumu, gerek ekonomi, gerek sosyal gelişim ve gerekse kültür formları konusunda birbirlerine son derece yakındılar. Bu toplumların, muhaceret ederek gelen çeşitli grupları asimile etmesi ve ilk yakınlığı tedricî surette ortadan kaldırmaları, farklı halkların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Böylece, Andronovo kültürüne mensup olanlarla, Hazar civarı bögelerindeki “Srubnaya”lar, Bronz Çağında Kazakistan bozkırının aslî sakinleri haline geldiler.56

image009

Göründüğü kadarıyla bu kültür, sadece Batı Sibirya ve Yenisey’in yukarı akımlarındaki vadiye yayılmakla kalmamış; Merkezî T’ien-shan‘ın güneyine, Güney Tacikistan’a ve Afganistan’a kadar uzanmıştır. Hatta Kuzey Pakistan’da da (Svata Vadisi) bazı Andronovo unsurlarına rastlanmaktadır. Her halükârda, Andronovların asıl yurdu, Kazakistan ve Ural‘a sınır olan bölgelerdir. Peki, acaba Andronovların görünüşü nasıldı? Meşhur antropolog Ord. Prof. V.P. Alekseyeff bu konuda şu satırları yazıyordu: “Andronovolar, kuşkusuz, Avrupaîdir; karakteristik çizgileri, bir noktada, belki de de çağdaş görüntümüze, tam şekliyle ve hatta fazlasıyla yansımıştır ki, klasik Avrupaî tipin yüzde yüz ve kesin yansıması, Kafkaslıların bariz yüz çizgilerinde görülebilmektedir. Avrupaîler oldukça dikburun; yüzleri, neredeyse elmacık kemiksizdir. Genişçe açılmış gözleriyle, belki de Kafkasların yüzlerini hatırlatıyorlardı. Fakat Avrupaîler, Afanasevolardan daha geniş yüzlü idiler. Alınlarında, gözlerinin altında, kaş kenarları daha güçlü ve yoğun olarak dışa doğru taşmakta idi. Kaba görünümlü, ama yakışıklı; sağlam bünyeli ve mert çehreli idiler… Onları, Avrupaîlerin, tek bir büyük muhaceretle veya muhaceret dalgalan halinde doğuya doğru güçlü bir şekilde yönelişlerinin son tekrarı, son aksi olarak görmek gerekir. Bunları da, Andronovo kültürünün muayyen unsurlarını güya güneye doğru taşıyan eski Arî kabilelerin göçleri takip etmiştir. Arîlerin Hindistan’a gelişleri, tek kelimeyle, eski Doğuyu sarsan önemli veya önemsiz olaylar kaleydoskopunun tümüdür.“57

Andronovoların ana geçim kaynağı,’ daima çarvacılık olmuştur. Mezarlarda bulunan kapların üzerlerindeki izlerden, ana gıda maddelerinin süt ürünleri olduğu anlaşılıyor. Andronovo yerleşim merkezlerinde rastlanan mutfak atıklarının çoğunu ise, sığır, at ve koyun kemikleri teşkil etmektedir.

Ari Modeli’ni savunanların temel felsefeleri şudur:

Eğer Asya’da yapılan kazılarda, açılan kurganlarda bir takım yadigârlar bulunmuşsa ve bunların benzerlerine Avrupa’da da rastlanmışsa, bu kesin olarak o kültürün Avrupa, dolayısıyla Ari orjinli olduğunu gösterir!

Bunun aksi bir görüşü Batılı reddeder ve hatta incelenmeye bile değmez görüşler arasına sokar.

Kısacası bu görüşe göre Orta Asya, kadimden beri Türkîer’in vatanı değil, Ari Andronovoların yurdudur. Dyakonoff un bu görüşü, diğer Batılı meslektaşlarının görüşünün tekrarından başka birşey değildir.

Halbuki Andronovoların yani Turanî halkların, Kafkas ırkıyla hiçbir ilgisi yoktur. Kafkas ırkı, kendi deyişiyle elmacık kemiklerinin neredeyse belirsiz olmasıyla temeyyüz etmektedir. Halbuki Türkler’de elmacık kemikleri oldukça barizdir.

Arilerin Ülkesi

Prof. Kiyashtorny daha da ileri giderek, Orta Asya’dan Hindistan’a kadar olan toprakları Arilere verdikten başka, Zenda Vesta‘da ve Zerdüştî Yaştlarda (İlahiler) geçen kimi kelimeleri Amu-Derya ile Sır-Derya ve Türkistan‘ın bazı coğrafi adlarıyla özdeşleştirmeye çalışır.

“Daha sonraki verilere istinaden, burada geçen iki nehirden Ranha’nın kesinlikle Volga’nın eski adı; Tanrıça Ardvi Sura Anahita’nın nehri olan Ardvi’nin ise M.Ö. III-II. yüzyıllarda Uzboy üzerinden Hazar’a dökülen Amu-Derya olduğu ve bunlarla özdeşleştirildiği bilinmektedir. Ardvi Nehri‘nin döküldüğü Vörukaşa Denizi de Ranha(Volga) ve “Kunduz ülkesi“y!e (Kama havzası’yla) bağlantılı bulunan Hazar Denizi’dir. Bu durumda Arianam Vayca‘nın ikinci nehri Datya, kesinlikle Sır-Derya ile özdeşleştirilebilir. Kangha’nın, Sır-Derya’nın orta ve aşağı mecrasında yer aldığı konusu üzerinde ise daha önce etraflıca durmuştuk. Hipotetizme dahi gerek görülmeden, Çayçasta Gölü, Aral Gölü’yle özdeşleştirilmektedir. Hukarya (“Yüksek Hara”) ya gelince; bu da Pamiro-Altay ve T’ien-Shan bölgeleridir.

“Aynı ve eski tanrılara tapınan, zafer için aynı dille onlara dua eden Arîler, Turlar veHion o kabileleri arasındaki savaşın fırtınalı tarihi de, Ari- anam Vayca sınırlarında, Amuderya ve Sır-Derya sahillerinde, Hazar, Aral, Volga ve Kama kıyılarında geçmiştir. Yankıları Yaştlara yansıyan olaylar, muhtemelen Zerdüşt zamanından daha önce, M.Ö. II. Binyıl ortalarıyla I. Binyıl başlarında vuku bulmuştur.”58

Bu uzun alıntıyı yapmaktan amacımız, Ari Modeli’nin savunucularının, ne kadar peşin hükümlü olduklarını göstermek, varlığını tamamen inkâr edemedikleri gayr-ı ari halkları ise küçücük bir alana hapsetmelerini gözler önüne sermekti. Örneğin yine aynı yazar hiçbir delil göstermeden Arilerin Büyük Bozkır’daki haleflerinin, bunların torunları olan Saka ve Savramatlar olduklarını ileri sürer. Halbuki Zemarkhos, Göktürkler‘e elçi geldiği zaman “Bunlar kendilerine daha önce Saka derlerdi, şimdi adları Türk olmuş!” demekten kendini alamaz. Ne var ki yazarımız, bu arada kendi kendisiyle tezat teşkil ettiğinin farkında değildir. Çünkü eğer gerçekten olmuşsa, Ari göçleri yaşandığı zaman Orta Asya boş, ıssız topraklar değildir. Diğer yandan yazar, Ariler’in Turlarla ve Hionitler‘le çarpıştıklarını kaydetmektedir ki, burada geçen Turlar Türkler’i gösterir.” “Sivri uçlu miğferler giyen savaşçılar” da kesinlikle İskitler’dir. Hionitler ise yıllar sonra Göktürkler tarafından mağlup edilen Ju-an-Juan [Cücen] larla birlikte Avrupa’ya göç ederek Avarlar‘ı teşkil eden halktır.’59”

Fakat bu görüş, Aşırı Ari Modeli’ne ters düşmektedir. Çünkü Ari ve Aşırı Ari Modeli, Avrupa toprak ve ikliminin en iyi iklim ve topraklar olduğunu, dolayısıyla burada yaşayan insanların da diğerlerinden üstün olmaları lazım geldiğini savunur. Eğer bu doğruysa, bir insan neden Allah’ın yarattığı en güzel iklimli topraklan terkedip, Asya’nın yarı çölümsü bozkırına muhaceret etsin? Burada bir terslik var gibi görünüyor. Anlaşılan Prof. Kiyashtorny ve kendilerini Ari sayan Batılılar, Türkler’in asırlardır sahibi oldukları topraklara Arileri yani Batılıların uzak atalarını yerleştirme gayreti içindedirler.

image010

Rus sosyolog ve tarihçisi L. N. Gumilev, Etnogenez -Halkların Şekillenişi, Yükseliş ve Düşüşleri adlı eserinin giriş kısmında, okuyucuya hayali bir geziden bahseder ve güya uzaylıların bir uzay gemisiyle geçmiş dönemde onu ülke ülke dolaştırdıklarını, sonra da Hazarya‘da bir yere bıraktıklarını, fakat bırakırken, “İlim adamı ol, araştırma görevlisi olma!” dediklerini kaydederek, “Çünkü onlar ilim adamıyla araştırma görevlisi arasındaki farkı çok iyi biliyorlardı” diye ilave eder.” Bugün sadece Türkiye’de değil, dünyanın hemen her yerinde bol miktarda araştırma göreviisine rastlayabilirsiniz, ama ilim adamına rastlamak bir şans işidir. İşte, ortaya atılanAryanizm teorisinin de hızlı bir şekiide yayılması, bu araştırma görevlileri sayesinde gerçekleşmiştir. Tetkik etmeden, tenkit süzgecinden geçirmeden, “o söylemişse doğrudur” görüşünden hareketle, yüzlerce araştırma görevlisi, kendisinden öncekilerin söylediklerini adeta “papağan” gibi tekrarladılar. Örnek olarak yukarıda adı verilen iki Rus araştırma görevlisini ele alalım. Klyashtorny, Ari muhaceret ve istilaları konusundaki görüşlerini tamamen Dyakonoffadayandırır. Sonuncusu da bir başkasına. Vaktiyle M. İ.Artamonoff, “Hazar Tarihi” adlı eserini yazınca, Rusya’da adamı neredeyse ortadan kaldıracaklardı. Bunun sebebi, Artamonoffun kısmen araştırma görevlisi, kısmen bilim adamı olması ve Hazarlar döneminde Kırım’da ve Taman Yarımadası’nda küçük bir Rus devletinin bulunduğu şeklindeki iddialarını çürütüp, pek çok gözde akademisyenin yanlışlarını yüzlerine vurarak, yerin dibine sokmasıydı. Ondan sonra öğrencisi Gumilev de aynı akibete uğrayacaktı. Artamonoff şöyle diyordu: “Kırım ve Taman Yarımadası’nın erken sakinlerinin Slavyanlar olduğu şeklindeki hipotezin dayandığı arkeolojik materyala gelince, bu, arkeologların, ortaya attıkları kişisel hükümlere temel teşkil etsin diye hiçbir tenkide tâbi tutmadan tarihçilerin görüşlerini benimsemelerinin zahmetsizce doğurduğu arkeolojik fantazyalardan biridir.”62

Teorinin Perde Arkasındaki Gerçek

Yukarıdan beri anlattığımız şeyler, Üstün Ari Modeli‘nin sadece bir yönüdür ve belki de olaya anti-semitik bir görünüm vermek suretiyle, “üzerinde güneş batmayan imparatorluğun” yani Britanya’nın şaşaalı günlerinde yayılışına meşru bir zemin hazırlanması asıl güdülen amaçtı.

İngilîzler’in Hintlilere öğrettikleri tarihte özetle şöyle deniliyordu:

Milattan birkaç bin yıl önce, Sanskritçe konuşan ve Merkezî Asya’nın bilinmeyen bir yerinden gelen ve “Aryani” denilen barbar ordalar, Hindistan’ın kuzeydoğusuna saldırdılar. İndus Vadisi’nde gelişmiş bulunan Dravid medeniyetini yerle bir ettiler..

İşte “kültürlü” Hintliler’in uzak tarihiyle ilgili olarak bildikleri tek şey bu. Okul kitaplarında da farklı bir şey yazılmaz. Halbuki onlarca yıldır yapılan bütün kazı ve araştırmalara rağmen, bu iddiayı ispat edecek zayıf bir delil bile bulunamadı. Esasen artık bu iddia arkeolojik, genetik, astronomi, matematik ve tarihi coğrafya tarafından da bütünüyle yalanlanmaktadır.63

Pazırık Buluntusu Halı

Peki temelden reddedilmesine rağmen bu teori nasıl oldu da böyle hızlı ve geniş bir şekilde yayıldı? Öncelikle XIX. Yüzyıl aydınları Sanskritçe ile Grekçe veya Latince arasında bir dizi benzerlikler olduğunu görünce, bunun bu dilleri konuşan halkların atalarının akrabalığına işaret ettiğini ileri sürdüler. Halbuki o sırada İngiltere, biraz önce belirttiğimiz gibi, Avrupa’nın medar-ı iftiharı haline gelmişti ve bu durum, gururlu Batılı aydınların dillerinin ve medeniyetlerinin cehalet bataklığında gezinen Hint medeniyeti ve diliyle akraba olamayacağını, dolayısıyla durumun tersine çevrilmesi gerektiği kanaatine varmalarına yo! açtı. Zaten bu arada Hintli aydınlar da Batının hizmetine girmişlerdi ve büyük âlim (!) Max Müller‘in sesine kulak vermeye can atıyorlardı.

image011

Pazırık Halısı (Ermitaj Müzesi)

İşte bu noktada devreye giren Müller, bir yandan Hintliler’in renkleri, diğer yandan medeniyet seviyelerini göz önünde bulundurarak, akrabalık ve yakınlığın atalar cihetinden değil, sadece dil yönünden mümkün olabileceği görüşünü öne sürdü.64 Böylece ilk önceleri aynı dili konuşan halkların ortak atalara sahip oldukları tezi rafa kaldırılarak, akrabalığın ve benzerliğin sadece dil ve özellikle sözcükler konusunda olduğu tezi yerleştirilmeye çalışıldı, ama yarım ağızla. Mecburen “Ari alanı” daha da genişletilerek, siyah olmayan Persler, Tacikler, Kafkas halkları vs. de bu daire içine alındı. Bunu Batı dilleriyle Hint, İran, Tacik, Rus, Kafkas dillerindeki kelimelerin birbirine benzerliklerinin ispatı aşaması izledi. O da yarım ağızla yapıldı. Çünkü bu defa da Batı dilleriyle diğerleri, özellikle Farsça, Tacikçe vs. arasında “sentaks” ayrılığı problemi kendini gösterdi.

Aryanizm teorisine ilk karşı çıkanlardan biri Hintli bilim adamı Swami Dayananda Sarasvrati idi. Saraswati, Aryani istilası tezini reddederken Vedalarda geçen “Arya” kelimesinin bir ırk veya halkla değil, ahlak ve derunî halle ilgili olduğunu ispat etti. Swami Dayananda, konuyla ilgili verdiği bir konferansta alaylı şekilde şöyle diyecekti:

“Avrupalı üstatlarınız sizlere, yad ellerden gelen Aryanilerin ülkeyi ele geçirmek için hakimiyet tesis ettiklerini ve kendilerine yer açmak amacıyla yerlileri tenkil ettiklerini anlatıyorlar. Bunlar aptalca, eşşekçe şeyler! Ama bizim Hintli aydınların onlara “amin!” diyerek el pençe divan durmalarına anlam veremiyorum. Tüm bu yalanlan çocuklarımıza öğretiyorlar. Aryanilerin dışarıdan geldiklerini ispat edecek bir tek delil bile yok. Hindistan’ın tamamı Aridir. İşte o kadar!”65

Swami’nin sözleri aslında son derece açık ve bir o kadar da anlamlı. Onun demek istediği, İngilizler’in uzak dedelerinin hiçbir zaman Hindistan’da bulunmadıkları ve dolayısıyla torunlarının bu ülkeye istilacı olarak geldikleri idi. Batılı aydınların ve tabi ki büyük üstadları Max Müller’in demek istedikleri ise şu idi: Biz İngilizler, biz Batılılar, bu toprakların aslî sahipleriyiz. Buraya işgalci olarak gelmedik. Ata yurdumuza geri dönüp geldik..

Dikkat edilirse onların bu iddiasıyla, Türkistan’ı istila eden Ruslar’ın iddiaları birbirinin aynısıydı. Yani gerek Orta ve Merkezî Asya veya Türk yurtları ve gerekse Hindistan Ari yurduydu; fakat nereden çıktıkları belli olmayan yabancı halklar (Türkler ve Hintliler) gelip zavallı Arileri katledip, topraklarına el koydular!

Eğer Aryanizm, Max Müller’in iddia ettiği gibi, ırkî akrabalığı değil, dil akrabalığını esas alıyorsa, bazı kelimelerin birbirine benzemesinin dışında hiçbir ortak yönleri bulunmayan ve bugün asıl Ariler diye bilinen İranî halklarla akrabalık iddiası yerine, dillerinin sentaks yapısı birbiriyle neredeyse yüzde yüz örtüşen Araplarla neden akrabalık tesis etmediklerini bir türlü anlayabilmiş değilim. Çünkü Farsça, Tacikçe,Türkçe sentaks yönünden aynı dil grubuna girerken, Rusça, Arapça, Fransızca, İngilizce vs. arasındaki sentaks benzerliği gerçekten yüzde yüzdür.

Ahsen Batur

Turan Dergisi 2005 Sayı 2

1- Bu konuda İskit’lerden bahseden tüm Batılı ve Rus kaynaklarının tamamı sayılabilir. Örneğin, David Christian, A history of Russia, Central Asia and Mongoliya, UK, S. G. Klyashtorny/T. İ. Sultanov, Türkün Üç Bin Yılı, 2004, İst. Selenge Yayınları; B. N. Grakov, Skifi, Moskova, 1971

2- İnan, Abdülkadir, Makaleler, 1/518.

3- Bkz. Hasan Ata ei-Abeşi, Türk Kavimleri Tarihi, Kazan İ908, Taşkent 1993, İstanbul 2002.

4- Mansur, Enis. Vv’allazine habetû min’es semaâ Kahire, 1986, s.!70.

5- Ebu’l Gazi Bahadur-han, Rodoslovnoye drevo tyurkov, Taşkent, Î996, s. 15.

6- Gumilev, L.N. Muhayyel Hükümdarlığın İzinde, D. Ahsen Batur çevirisi, Selenge Yayınları, II. baskı. 2003. İst., s.254-262.

7- Mirza Uluğbey, Tört Ulus Tarihi, Taşkent, i 994, s.34.

8-Age., s.35-36.

9- Coe, Michael D., Mayalar, Arkadaş Yay., Ankara. 2002, s.41.

10- Özer, Ord. Prof. Yusuf Ziya. Mısır Tarihi, s.23-24.

11- Togan, Z. Validi, Umumi Türk Tarihine Giriş, tstanbuj, 1981, s.7.

12- Râsonyı, Lâsziö, Tarihte Türkiük, Ankara, 1996, IV. baskı, s.7.

13- Togan, Z. Validi. Türkistan, s.304-305.

14- Gumilev, L.N. Eski Türkler, Selenge Yayınları, 4. baskı, 2003, İst, s.47.

15-Gumilev, Muhayyel, s. 117-118

16-Age., s.117.

17-Aynı yerde.

18- Gumilev, L.N. Etnogenez- Halkların Şekillenişi, Yükseliş ve Düşüşleri, Selenge Yayınları, 2003, İst., s.76

19- Taymas, Abdullah Battal, Kazan Türkleri, Ankara 1966, 2. basım, s.23.

20-Age., s.216-217.

21- Karatay, Osman, İran ile Turan, Hayali Milletler Çağında Avrasya ve Ortadoğu, Karanı yay. Ankara, 2003, s. 118.

22- M. M. Er-Remzi, Waka-i Kazan ve Bulgar ve Müluk at-tatar, Beyrut, 2002, cilt. I, s.23.

23- Gumilev, L.N. Etnogenez- Halkların Şekillenişi, Yükseliş ve Düşüşleri, D. Ahsen Batur çevirisi, Selenge Yayınları, 2003, İst, s. 109.

24- Gumilev, Muhayyel, s. 116-117.

25- Berna! Martin. KaraAtena. Eski Yunan Uydurmacası Nasıl imal Edildi. Kaynak Yay. ist. 1998, Özcan Büze çevirisi, s.327.

26- Karatay, Osman, İran ile Turan, s. 110.

27- Bernal, KaraAtena, s.49-73.

28- Boisard, M. A. L’Humanisme de l’Jslam, s. 14.

29- Bernal, KaraAtena, s.50.

30- Togarı, A.Z.V. Umumi Türk Tarihine Giriş, İst., 1961, s.10-12.

31- Bkz. Tarcan, Haluk Ön-Türk Tarihi ve K. Mirşan’ın çalışmaları.

32- Herodots, Tarih, II 49.

33- Age., İS 52.

34- Bernal, KaraAtena, s.167-169.

35-Age., s.318.

36- Aynı yer.

37-Age.. s.543.

38-Georgeon, F. Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri, Yusuf Akçura, İst. 1996, s. 117.

39- Turayev, B. A. İstoriya Drevnego Vostoka, Leningrad, 1935, C.I, s.l.

40-Johnson, Paul, Yahudi Tarihi, Pozitif Yay. İst. 2000, s.23.

41-Ahd-i Atik, Tekvin 32, 25-28.

42- Age., Tekvin, 32:28 nolu dn.

43- Bernal, Kara Aterm, s.515.

44- Bkz. Charles Freeman, The Greek Achievement. The Foundation of The-Western World, Penguin Books, 1999, s.466^67.

45- Bkz. Şeyhülislam Sabri Efendi, Mevkıfu’l Akl ve’i-ilm ve’1-alim.., Kahire, 1950, 3/430.

46- Minorsky, V. Hudud al-Alam, London, 1937, s. 10.

47- Bu görüşü ilk ortaya atan Eflatun, Kritias’a şöyle der: “Kadın-tanrının .. sizin doğduğunuz yeri seçmiş olması da, mevsimler pek ılık geçtiği için, orasının üstün zekalı adamlar yetiştireceğini önceden görmüş olmasındandı.” Bkz. Eflatun, Timaios, M.E.B. Yay. İst., 1997, s.22.

48- Togan, A.Z.V. Türkistan, s.304-305.

49- Bernal, KaraAtena, s.82.

50- L’Atlas du Monde diplomatigue, Janvier, 2003.

51- Bkz. Klyashtorny, S.G. Trextsaçi letniye letopis, Alma-ata, 1998, s.14.

52- Christian, D. A history of Russia, Central Asia and Mongolia, Oxford, UK, 1998,1. cilt, s.92.

53- Klyashtorny, age., s. 13.

54- Dyakonov, t.M. O prarodine nositeley indoyevropeyskix dialektov, (Hindo-Avrupa Lehçelerini Kullananların Ana Vatanları), VDİ (Kadim Tarih Belleteni), 1982, no. 3-4. Klyashtomy’nin age. ne atfen.

55- Gumilev, L.N. Hunlar; keza, Eski Türkler (Selenge Yayınları, 2002).

56-Klyashtorny, age., s.22.

57-Age., s.23.

58- Kiyashtorny, Trextsaçiye, s.24-36.

59- Bkz. Togan, A.Z.V. Umumi Türk Tarihine Giriş.

60- Gumilev, L.N. Eski Türkler.

61-Gumüev, Etnogenez.., s.42.

62-Artamonov, Mî. tstoriya Hazar, s.379.

63-www. voi. org. (Danino, Michel. The tnvasion That Never Was (L’invasion qui n’a jamais eu lieu), Chroniques de Mere, tome IV.)

64-Aynı yerde.

65-Aynı yerde.

http://www.genelturktarihi.net/

– See more at: http://www.yenidenergenekon.com/863-tarihte-aryan-ve-turan-tartismasi/#sthash.AwqA0i8H.dpuf

Ailem, Millitim We Men


Korash Atahan

10712893_1508064659452287_4836778138751253864_n

Ailini yaxshi pilanlash milletning kélichigini pilanlash démektur.Ejdatlardin amanet qalghan qan, til, zimin, din we medeniyetni kélichek ewlatlargha aman-isen miras qaldurush ajayip iptixarlinidighan bir ishtur.Her bir kishining ata-buwasining bashlighan yoli, ailesining we ewlatlirining bahasi we bedilining néme bolishidin qettiynezer dawamlashturidighan yoli bolup, bu yol milliy yolimizning ayrilmas bir hüjeyrisidur.Bu hüjeyrining saghlam ösüp yétilishi öz nöwitide milletning kolliktip saghlamliqigha tesir körsütidighan amil bolup, uninggha alahiyde diqqet qilishqa we ehmiyet bérishke  erziydu.

Méning ismim Korash/Küresh. Bu sözning Uyghur tilidiki ilgirki “Arislandek hemra” dégen menisi untulghachqa, bu isim manga bérilgende peqet hazirqi zaman Uyghur tilidiki shiddet qollunush, hayat-mamatliq élishquchi, Jengkchi… menisidiki Küresh yaki Küreshchan dégen shekli asas qilinghaniken.Tebiyki uningda ata-anamning muhim arzu armanliri ekis ettürilgen bolup, isimdin ular qurghan ailining medeniyet sapasini köriwalghili bolidu.Biz Uyghurlarda isimni perishte qoyidu, dégen neqle bar.Dadam manga Küresh, erkek qérindishimgha Erkin dégen isimni tallighanken….aqiwiti oylighandek boldi.Isimning alayide bir waqitta, alahiyde bir seweptin qoyulghanliqi chiqip turidu.

Ailini uzaqni körerlik bilen qurush, Isimni meqsetlik, chüshünüshlik we milliy rohqa uyghun qoyush insanning hayatining bashlanghuchidur.Isimni öz nöwitide meqsetlik, chüshünüshlik we milliy rohqa uyghun qoyush insangha körsütülgen büyük ikramdur.Isimlar milliy iptixarliq tuyghusigha toyunghan bolsa téximu yaxshi bolidu.Aile qurghanda we perzentlerge isim tallighanda awal milliy ghayimizge, enenimizge, tariximizgha, ata-buwillirimizgha hürmet körsütishimiz, ularning mangghan yolida méngishimiz andin qérindash we dindash xeliqlerning shundaqla yat milletlerning medeniyitimiz we örpi-adetlirimizge uyghun kélidighan tejribiliridin paydilinishimiz lazim.Xelqimiz ming yillardin béri aile qurush we aile ezalirigha isim tallashta dunyada tengdishi yoq güzel adetlerni shekillendürgen.Aile qurush we perzentlerge isim tallashta isil enelirimizni özimizge ishengen halda jan tikip qoghdash lazim. Shundaq qilghanda bir aile yaki jemet kishillirining isim we famililiridinmu weten-millet üchün paydiliq netijilerge ige bolghili bolidu.Bizde öyge kirseng unutma, chigh choruqungni qurutma- dégen maqal bar.Isim aile ezaliri we bir jemetning istitik éngi, kolliktip xaraktéri, mijezi, qiziqishi we ghayisini ipaydileydu.Dunyadiki herqandaq xeliqning adem isimliri Uyghur adem isimlirining serxilliqigha yételmeydu.Bu aile qurush we perzentlerge isim tallash ewzellikni jari qildurush meniwiyet qurulushimizgha alemshumul hayati küch béghishlaydu.

Ümer dadamning ismi bolup atisining ismi YASIN, Atahan bizning ata jemet famile namimiz. Ailimiz qanche ewlat meripetperwer, rayish we teqwa kishilerdin qurulghan bolup, oxshimighan dewirde weten-millet üchün paydiliq ishlarni qilidighan yaramliq kishilerni yétildürüp chiqqaniken. Dadamning déyishiche hemmila adem bilidighan Sabit Damullam, Memtili Ependi, Heyrulla Nizamidin, Zunun Qadiri we Memet Salih damullam qatarliqlar bizning jemetimizdin iken.

IMG_3142
Yurtimiz artushta bashqa millet uyaqata tursun, hetta uruqimiz buzulup kétidu,  dep qanche ming yillardin béri perzentlirining bashqa yurtluq Uyghurlar bilenmu öylik-ochaqliq bolishighimu yol qoymay kelgen  qayide-yosun baridi. Men ata-anamgha köp xizmet ishlep,  xoshna yurtluq sap qanliq bir Uyghur qizi bilen öylinip 4 perzentke ata-ana bolduq. Ümer YASIN Atahan (1941-2009) bu ailidiki 5 kishining men we 4 perzentimning yiltizi, atisi shundaqla ustazi bolup taghisi Heyrulla Nizamiddinning himayisi we terbiyiside chong bolghan.Ümer YASIN Atahan (dadam)ning déyishiche chong dadam Yasin Artushta tughulghaniken, dadisidin ailiside bashlanghuchtin aliy mektepke qeder tibbiy telim-terbiye alghan yaqa yurtluq kimliki qarangghu bir kishiken.
Chong dadam YASIN Ibray tilidiki erep yéziqida yézilghan resimlik xurum tashliq kona bir kitapni oqup kisel dawalaydighan we ibadet qilidighan, erep-paris tiligha pishshiq tijaretchi kishikentuq…
Chong dadam kök közlük, qizil chachliq, saqal-buruti qoyuq we büdre orta boy, at yüzlük, ora köz, qizil tenlik, yerlikning sözi boyinche sérighot kishikenduq.Beziler chong dadamni bu kishi Injil oquydu, dégende hergiz undaq emes, bu Allaning birlikini testiqlaydighan Ibrahim Xelilullaning kitabi, deptiken.
Chong dadam eshundaq söz-chöchekler sewebidin Artushtin köchüp ketkechke, dadam 7-8 yashlarda uningdin ayrilip meshhur inqilapchi, ustaz Heyrulla Nizamiddin ependining himayiside yashashqa mejbur bolghaniken…
Dadamning dep bérishiche chong dadam xuddi dadisidekla hayati boyinche kimlikini yoshurup we hetta uruq tuqqanlardinmu qéchip yürüp yashighanken…Kishini tolimu epsuslanduridighini ailimizdikiler bu dewirde qandaqtur chüshünüksiz sewepler tüpeylidin milliy enenimizni qayrip qoyup bashqa milletning jümlidin ereplerning ismini aile ezalirimizgha ishengüsiz derijide qoyushqa bashlighan.Chong dadamning Artush meshetlik xotuni Humarhandin 4 oghli bolup chongining ismi Sawut Qarim (Sawud demullam shehit qilinghanda uning ismi bérilgen, mukemel Islam Ülimasi),qalghanlirigha 3 Islam xelipisining ismi qatar bérilgen bolup, ikkinchisining Abubekri, üchünchisining Ümer (dadam), törtinchisining Osman idi. Bu aile eshu kishiler bilmeydighan, dunyadiki eng yaxshi kitaplarning jewhiri yighilghan xurum tashliq kona kitapning destidin jiq herej tartti.
Dadamning késel dawalash üchün oquydighan ayetliri we adem hem haywanlarning tire siritidiki ösmini ofiratsiye qilip dawalighanda oquydighan dualirimu chong dadamdin kichigide üginiwalghan, biz tesewurmu qilalmaydighan bashqa bir tilda idi.Dadam kichik waqtimda balam Küreshchan doxturluqta oqungla, doxturluq ata kespimiz, rebbim xalisa ölüshtin awal bu xil késel dawalashni silige udum qaldurup kétimen, dégenidi.
Dadam yene, doxturluqni chong dadam Italiyede ügünüptiken…Italiyening ademliri kündüzi ademdek yashaydu, kéchisi Itqa aylinip kétidu, dégenidi, Men dadamning nimishqa undaq dégenlikining tégige yételmidim…belkim unungghimu dadisi shundaq dégen bolsa kérek. Epsus doxturluqta oqimay edebiyatta oqudum we dadam wapat bolghanda yénida bolalmay qaldim…U wapat bolushtin awal anamgha, Küreshchan qayitip kélimen, degenidi, kelmidi, éytidighanlirim men bilen kétidighan boldi, dégeniken…

mening-ailem-2
Ailimiz maaripchi ailisi bolup, dadam heqiqi Uyghur qizi anam Xeyrinisahan Turdi bilen öylük-ochaqliq bolup, 6 perzent yétishtürdi.Men balilarning chongi. Biz 6 bala xuddi chölde anamning ikki teripide qeddini kirip, saye tashlap turghan 6 tüp derexke oxshaymiz.Dadam eshu chöldiki tar, qisitliq we xeterlik muhitta bizni adem qilghuche körmigenni kördi.Ailidin kelgen terbiye bizni chidamliq, pidakar, qeyser, bilimlik we exlaqliq qilip yétishtürdi.
Jemetimiz démisimu bir kitapqa oxshaydu. Uni oqush üchün bilimdin bashqa alahiyde bir qabiliyet kérek bolup, men özemni uning yaxshi oqurmini we terjimani, dep qaraymen.Ata-bowilirim esirlep ishletken eshu xurum tashliq kona kitap hazir gerche qolumda bolmisimu, eshu kitapning ailimizge némilerni miras qaldurup ketkenlikini obdan bilimen. Bu meniwiy mirasta yézilghini yenila ziminigha, qénigha, tiligha, dinigha, medeniyitige sadaqetmenlik bilen xizmet qilish bolup, uni mening ewlatlirimgha, ewlatlirimning yene ewlatlirigha, ewlatlirimning ewlatlirining yene ewlatlirigha…üzüldürmey miras qaldurishi hemmidin muhimdur!

10714148_702388339836394_5361148014728954717_o
Ata! Séni séghindim, Séni séghiniwatimen, Séni menggü séghinimen!
Baba! Seni özledim. Seni özlüyorum. Seni sonsuza dek özleyeceğim!
Father! I have missed you. I do miss you. I shall forever miss you!
—————-————————————–
Atam Ümer Yasin Atahan méning dadam, tunji we axirqi ustazimidi. U belki men menggü körelmeydighan yerge ketti, bu manga hemmidin yaman elem boldi!
Wetendin ayrilghanda uninggha “Atahan könglüngni yérim qilma, oghlung eng köp bolghanda 8 yilda qayitip kélidu”, degenidim.U eyni chaghda késel idi.Wedimizge asasen méni tolimu teste saqmu-saq 8 yil kütti.Oghlini bir qétim körüwélish arzusigha yételmidi.
Atam Ümer Yasin orunup baqti kélelmidi, menmu baralmidim! Axiri millitimiz we ailimiz üchün eng taleysiz bolghan 2009-yili Allahning rehmitige qawushti!
Atam Ümer Yasin Uyghur zamaniwiy maaripining bayraqtari, ot yürek milletperwer shair Memtili ependining tuqqini we oqughuchisi, milliy qehriman Heyrulla Nizamidin ependining ataq balisi we oqughuchisiidi.
Atam Ümer Yasin wapat bolup 5 yildin kéyin, uning hayat chéghida eng yaqturup keygen bir qur kastum-burulkisi, koptisi we galastuki, u kélip körüp kétishni arman qilghan tunji perzenti, oqughuchisi, iz basari we jan-jigiri oghli yashawatqan Gérmaniyege yétip keldi.Men yürekni qan qilidighan hesret we nadamet bilen uni kéyip, galastukni taqap özemge-özem essalamu eleykum Ata, xush kepsiz öyge kiring, dédim.Eger kéyimler kelmigen bolsa qachanghiche hayatning bu bihushchiliqida yashaytimkin tang bilmeymen.
Biz deslepte bir meydan xetme quran qilghandin kéyin, qayide boyiche tinchliq-amanliq sorashtuq we özemni dadamdek egeshtürüp öyini aylandurdum.Ata bu sen téxi körmigen newrilliring, qara ularni körgenting,emma chop-chongla bolup ketti, mana bu bizning bayraq, qara bu bizning kompeyuter, qara bu bizning yataq öy ,qara bu bizning saray öy, quyash kötürülgende uning nuri deslepte bu penjiridin chüshidu, qara bu kitap ishkawi, biz namazni bu yerde oquymiz..,
Biz bir-qanche kün mana mushundaq paranglashtuq,hal-mung bolduq, dertleshtuq, bille olturup bille qoptuq. Men qanche yildin béri özemni adem emes matériyaldek yaki asmandin tokkide chüshüp qalghan tashtek we yaki yerdin ünüp qalghan bir ösümliktek oylap yürgentim.Emdi qarisam menmu insan oghi ikenmen.Méningmu Ata-anamning barliqini xatirlidim.Men uningdin bu qeyer men kim, dep soridim, u yéziq üstilide turghan bürküt chöjisining béshi we kökte kérilip turghan qanitini siylap turup, bu gérmaniyediki artush, sile mening chüjem, dédi. Men atam bilen mushu terzide bolsimu uchrushup, andin uninggha atap yézilghan bu tunji eserge qelem tewritiwatimen.
Atam Ümer Yasinning pütün hayati ejdatlar kötürgen meripet meshelini jan tikip qoghdash we kéyinkilerge miras qaldurush bilen ötti. Atamning pütün hayati Uyghur maaripini perwish qilish, qoghdash we güllendürüshke béghishlanidi.Atamning pütün hayati peqet jénini jan itidighan janiwarlarni emes, millet qeyerde ihtiyajliq bolsa shu yerge barliqini béghishliyalaydighan pidakar ezimetlerni terbiyeleshke béghishlanghanidi!
Atam Ümer Yasin 1958-yili Artush Darilmuelliminni püttürgendin bashlap, 1998-yilighiche 40 yil mektep dériktori, qoshumche matématika we edebiyat oqutquchisi bolup ishlidi.Uning oqutquchiliqtin bashqa, Doxturluq (Atisidin udum qalghan ailiwiy retsip arqiliq adem we haywanlarning bedenining siritidiki herqandaq ösme késelliklirini yerlik usulda opiratsiye qilip dawalash), binakarliq, sirchiliq, eynekchilik, neqqashliq we baghwenchlik hüniri baridi.Uningdiki nahayiti üstün teshkillesh qabiliyiti, oqush püttürgen yilidin bashlap, bir ömür mektep dériktori bolup xizmet qilishqa sewep bolup qaldi!
Atam Ümer Yasin aq-sériq, közi köküsh, chach-saqalliri qongur, orta boy bir kishi bolup, hayati boyi xuddi méngip yürgen bir mekteptek etrapqa bilim we hüner uruqini chéchip, xeliq arisida yoquri abroy qazandi.Shundaqtimu kemter we kichik pielidi.Atamning bu teripi, jemiyet we ademlerge toxtimay yoquridin qaraydighan anamgha bir ömür yarimay ketti.
Men közümni yumup uni oylisam, xiyalimgha dayim qarangghuluq we buranchapqunlarda qeyserlik bilen uchiwatqan bir Kartal kélidu.Men uningdin, u méning atam bolghanliqi üchün emes,belki bir ömür shertisiz we tamasiz weten-millet üchün xuddi qarangghuluq we buran-chapqunlargha bash egmey küresh qilghanliqi we méning tunji hem axirqi ustazim bolghanliqi üchün pexirlinimen!
Biz 6 bala uni atahan, anamni anahan dep xitap qilattuq.Atamning erkiletme ismini, uning menggülük hürmiti üchün texellus we famile namim süpitide qolluniwatimen.Artushta peqet biz 6 perzent emes, dadamning birge ishligen kesipdashliri, balliri dadamda oqughan ata-analar we dadamda oqughan oqughuchilarning hemmisi u addiy oqutquchidin eyminetti, tep tartatti we qattiq hürmetleyti.
Hemme adem uni ismi bilen emes “Deriktor” dep chaqrighanda biz 6 qérindash, dadam dunyadiki pütün mekteplerning Dériktori oxshaydu, dep xata oylap qalghanikenmiz.Eslide bashqilarning dadamning ismini atimay, dayim Dériktor, dep xitap qilishi, uning Memtili ependi we Xeyrulla ependining rohini yüdüp, pidakarliq bilen milletning chakiridek xizmet qilghanliqidaiken!Biz uni bekla kéchkip chüshenduq!
Atam Ümer Yasinning wapati Artush xelqige ushtumtut bolup qaldi, Artushluqlar uning bundaq aldirap kétishini xalimayti. Atam Ümer Yasin wapat etkende xitay hökümiti, uning öyige 200 métir kélidighan Artush merkizi jameside namizini chüshürüshke ruxset qilmidi.Méning sewebimdin xitaylar teripidin qattiq qiyin-qistaqa élinghandin kéyin, qorqup kétip zuwani tutulup qalghan dadam, shu hadise yüz bérip 5 aydin kéyin, yurt xelqi, mehriban anam we qérindashlirimgha bir éghizmu gep qilalmay bizdin ayrildi.
Xitaylar shu qétim yeni 2008-yili 11-ayda dadamgha tehdit sélip:Hemmini qilghan sen! Balang aghzini yumsun, qongini qissun, singgen nénini yésun, dep sanga köp qétim agahlandurduq.Anglimiding, anglimasliqingda qandaq bir sewep bar, bizge éyit!Yaki sende dewletke qarshi chiqalighudek bir möjize bar bolsa unimu éyit, sinishp baqayli, eger undaq bolmisa bu ailidikiler hoshunglarni yighinglar, oghlungning küni az qaldi, biz uni ya bu xil yaki u xil shekilde yoqutimiz, dégenidi.
2009-yili 10-ayda yeni dadam wapat étip 7 aydin kéyin xitaylarning dégen ishliri rast dégendek yüz berdi.Frankfurttiki teshkilatimiz taqaldi, sebdashlirimiz we dostlirimiz tarqap kétishti, men Korash Atahan, Gérmaniye tarixida tunji qétim Frankfurtta xitaygha qarishi 1000 kishlik namayish teshkilligen künüm, Frankfurt merkizi jameside Uyghurlarning qatili Wang Lechuendinmu xeterlik düshmen, dep élan qilindim.
10898237_793921560683071_2317030171017425214_n
Rast dégendek uningdin kéyin béshimdin ötüp ketken ishlar nahayiti köp boldi!Küresh Küsenning néme üchün ölgenlikini yaq weten üchün wetende néme üchün milyonlighan kishining shehid bolghanliqini chüshendim.Dadamdin ayrilip qélip özemge dada bolup yashashqa, özemge özem yighlap, özemge özem teselliy bérishke mejbur boldum!Rastini désem bügüngiche dadam heqqide (Ata bu meselide men sizdin kechürüm soraymen!)bir misramu yazmidim, dayim weten-millet üchün qelem tewrettim.Dadamning wapatini anche dawrang qilmidim, chünki shu yili qirilip ketken minglighan munewer qiz-yigitlirimizning ölümi aldida atamning ölümi hich ish emesidi.Yüzligen maqala yazdim. Sewep 2009-yili we uningdin kéyin weten-millet üchün qurban bolghanlar heqqide we ularning ghayisi üchün yézish, atam heqqide yézishqa qarighanda muhimidi.
Men atam ichimde yashap, barliq ishlirimgha qumandanliq qiliwatqandek hés qilimen. Eger undaq bolmighan teqdirdimu, men uning pikiri, yoli we ghayisining dawami bolup qaldim!
Men weten, dégen sözni eng deslepte uningdin anglidim, milletning némilikini uningdin chüshendim, Abduhaliq Uyghuri, Memtili Ependi we Lutupulla Mutellip qatarliqlarning kim ikenligini uningdin ügendim.Hilimu isimde, Ata bizning bayriqimiz yoqmu?!déginim.U bosh gep qilingla Küreshchan (U méni sile deyti, Küresh démey Küreshchan deyti!Undaq diyishide alahiyde sewep baridi.Artushta dostini sile deydu, Küresh démey Küreshchan déyishidiki sewep Küreshke righbetlendüretti.)dédi etrapqa ensizlik bilen qarap.Chünki u yillarda bu paranglirimiz her ikkimizning béshigha chiqatti.Bar, men silerge körsütüp qoyimen, dédi.Bir qétim u bazardin bir dane Badam doppa ekkiliptu, men özige alghan bolishi mumkin, dep perez qildim.Emma u, balam küreshchan bu yaqqa kélingla!,dep méni chaqirdi we doppni béshimgha keygüzüp, mana bu bizning bayriqimiz, dédi.
Men nahayiti uzaq yillardin béri, atamning badam doppini, néme üchün bizning bayriqimiz dégenlikini chüshünüshke tiriship keldim.Emma méni qayil qilalaydighan bir jawapni hazirgha kelgüche tapalmay kéliwatimen.Men doppining néme üchün bizning bayriqimiz ikenligini 40 yildin béri téxiche bilelmigen bolsammu, uni xuddi bayriqimizdek etiwarlap, uning üchün küresh qiliwatimen.Alladin tileydighinim atam bilen axirette bolsimu qanghudek didarlishiwélish, emdi hergiz uningdin ayrilmasliq! Alla rehmetlik dadamning yatqan yérini jennet qilghay!(K.Atahan)
*****
16.11.2014 Gérmaniye 
 ******

Hon Hanidanliqining Xaqanliri


Büyük Uyghur Emparatorluqi
Honlar resmi xanliq qurghan waqit miladiyidin burunqi 209-yildin tartip ta eng axirqi qétim tarix sehnisidin chüshken dewr miladiye 5-esirgiche bolghan 600yilliq tarixi jeryanda mongghul égizlikining shimali we jenubi, ottura tüzlenglik rayoni, pütkül ottura asiya yayliqi hem sherqiy yawropa, gherbiy we gherbiy jenubiy yawropada pa’aliyet qilip, jonggu we dunya tarixigha ghayet zor tesir körsetken.
1. Xanidanliq parchilinishtin burunqi xaqanlar
1-tümen tengriqut
Hon xanidanliqining asaschisi, u miladiyidin burunqi 3-esirning otturiliridin bashlap, hazirqi ichki mongghul aptonom rayonidiki choghay taghliri etrapi we ordosh rayoni qatarliq jaylarni asas qilip, barliq hon qebililirini bir tugh astigha yighqan hem hökümranliq merkizini hazirqi ichki mongghul aptonom rayoni wuyüen nahiyisi tewesidiki tümen shehiride qurghan. Miladiyidin burunqi 209-yili tümen tengriqut oghli batur tengriqut teripidin qestlep öltürülgen.
2-batur tengriqut
Batur tengriqut — tümen tengriqutning oghli, miladiyidin burunqi 209-yildin miladiyidin burunqi 174-yilghiche texitte turghan. Tümen tengriqut kéyin alghan alchisidin bolghan kichik oghlini yaxshi körgechke, baturni yawchilargha bayrimtayliqqa ewetken, lékin batur u yerdin qéchip kelgen, batur bir xil awazliq oqyani keship qilghan, bir qétim atisi bilen owgha chiqqanda atisini étip öltürüp tümen shehiride hon xanidanliqni resmiy qurghanliqini jakarlighan. Batur tengriqut hon jemiyitining tereqqiyati, hon qebililirining küchiyishi we hon xanidanliqining mustehkemlinishi uchüsh zor töhpilerni qoshqan, miladiyidin burunqi 174-yili késel sewebidin wapat bolghan.
3-qayuq tengriqut
Qayuq tengriqut akisi batur tengriqutning wapatidin kéyin texitke chiqqan, miladiyidin burunqi 174-yildin miladiyidin burunqi 161-yilghiche texitte turghan, miladiyidin burunqi 161-yili, qayuq tengriqut öz ejili bilen wapat bolghan.
4-kün tengriqut
Kün tengriqut — qayuq tengriqutning oghli, miladiyini burunqi 161-yildin miladiyidin burunqi 126-yilghiche texitte turghan, u atisining wapatidin kéyin hon textige warisliq qilghan, miladiyidin burunqi 126-yili qishta, kün tengriqut öz ejili bilen ölgen.
5-ichighse tengriqut
Ichighse tengriqut — kün tengriqutning inisi, miladiyidin burunqi 126-yildin miladiyidin burunqi 114-yilghiche texitte turghan, u akisining wapatidin kéyin, özini tengriqut dep élan qilghan hemde akisining oghli yotanni meghlup qilip hon textini tartiwalghan.
6-uwi tengriqut
Uwi tengriqut — ichighse tengriqutning oghli, miladiyidin burunqi 114-yildin miladiyidin burunqi 105-yilghiche textte turghan, u atisining wapatidin kéyin textke chiqqan, u 10 yil textte olturup miladiyidin burunqi 105-yili wapat bolghan.
7-ushilu tengriqut
Ushilu tengriqut — uwi tengriqutning oghli, miladiyidin burunqi 105-yildin miladiyidin burunqi 102-yilghiche textte turghan, u textke chiqqanda téxi kichik bolghachqa bala tengriqut dep atalghan. Miladiyidin burunqi 102-yili xen sulalisige qarshi qoshun bashlap mangghanda yol üstide tuyuqsiz késel bolup ölgen.
8-güyliqu tengriqut
Güyliqu tengriqut – owi tengriqutning inisi, ushilu tengriqutning taghisi. Miladiyidin burunqi 102-yildin miladiyidin burunqi 101-yilghiche textte olturghan, késel sewebidin wapat bolghan.
9- chetqu tengriqut
Chetqu tengriqut — güyliqu tengriqutning inisi, miladiyidin burunqi 101-yildin miladiyidin burunqi 96-yilghiche textte olturghan. U akisining wapatidin kéyin textke chiqqan, 100ming kishilik atliq qoshun bilen jengge atlinip xen qoshunining dangliq san’ghuni li guanglini meghlup qilghan, miladiyidin burunqi 96-yili wapat bolghan.
10- quluqu tengriqut
Quluqu tengriqut —- chetqu tengriqutning oghli, miladiyidin burunqi 96-yildin miladiyidin burunqi 86-yilghiche textte olturghan. Miladiyidin burunqi 91-yili xen sulalisining shangu, wuyüen, jyuchüen qatarliq wilayetlirige basturup kirgen. Miladiyidin burunqi 86- yili quluqu tengriqut wapat bolghan.