Shereplik Ewladimiz Tohti Muzart Epedige Elwida


10488147_1178947658797491_4713179285443092351_n

Uyghur xelqining munewer perzenti, milliy musteqilliq kürishining aktip ishtirakchisi, wetenperwer, milletperwer ziyali Tohti Muzart ependi bügün yeni 2015-yili 5-ayning 29-küni (atalmish yürek késili bilen ushtumtut Xitay payitexti Pekinda bexitke qarshi) wapat boldi. Merhum Tohti Muzart ependi Uyghuristan tarixida kem körülidighan ziyalilirimizning biiri bolup, Uyghur  tarixigha da’ir ” Uyghur tarix medeniyet tetqiqati”, “Ottura esir Uyghur jem’iyiti heqqide tetqiqat” , “Ottura esir Uyghur tarixi heqqide tetqiqat” qatarliq yirik eserliri bilen tonulghan alim idi.

Tohti Muzart ependi 1959-yili 10-ayda Uyghuristanning Aksu wilayiti Bay naheside dunyagha kelgen. Tohti Muzart ependi bashlanghuch we ottura mektepni Bayda oqughandin kéyin, 1978-1982 yilliri Pekin Merkizi Milletler Uniwersiti tarix fakultitida oqughan.Uniwersititni püttürgendin kéyin xitay dewletlik xeliq qurultiyigha memur süpitide texsim qilinghan.

1990-yili Tohti Muzart ependi  Pekindiki Uyghur ziyalilirining qollishi we yardem qilishi bilen Yaponiye Tokiyo Unwérsititigha oqushqa kirip, 1995-yili tarix penliri boyinche Dokturluq ünwanigha érishken. Shu yili Xitaygha yeni Pekinge qayitqan we dokturluq disirtasiyesidiki Xitay Hökümitining Xitaydiki Uyghur qatarliq azsanliq étnik goruppilargha tutqan siyasiy, iqtisadiy we kultural pozitsiyisidin ibaret nazuk tema sewebidin hökümetning mexpiy nazaret qilidighan obyéktigha aylanghan.

Tohti Muzart ependi dokturluq désirtassiyesini yaqilash jeryanida xitayning Uyghuristanni bésiwalghandin kéyinki Uyghur qatarliq Türkiy xeliqlerge ayit mexpiy arxiplarni körgenliki üchün qolgha élinghan.Uni dewlet Uyghur we bashqa étnik milletlerni hökümetke qarshi isyan we musteqilliq yoligha küshkürtti, dewletni parchilash herkitige ishtirak qildi, Xitay dewlet mexpiyetlikini düshmen küchlerge ashkarilidi, dep eyipligen.

Shu seweptin 1999-yili 3-ayda Ürümchi sheherlik ottura sot mehkimisi teripidin, eyiplinip 11 yilliq muddet bilen siysiy hoquqidin mehrum qilinip türmige tashlanghan.

Tohti Muzart ependi türmige tashlanghandin kéyin Yaponiye hökümiti we Tokiyo Uniwérsititi uning erkinlikke chiqishi üchün talay qétim siyasiy we diplomatik charilerge bash urghan bolsimu, bu xizmet ijabiy netije bermigen. Tohti Muzart ependining Uniwérsitittiki muellimi uni izdep Ürümchige qeder kélip, dewlet ruxset qilmighanliqi sewebidin uning bilen körüshelmigen. Bu arida Engiliyediki xelqara Insan heqliri teshkilati xitay hökümitining Tohti Muzart ependini türmige tashlishining éghir insan heqliri depsendichiliki ikenlikini bildürüp dunyagha rafor ilan qilghan bolsimu, xitaylar uni serbest qoyup berish uyaqata tursun pozitsiyesini téxiu qattiqlashturiwetken.

Tohti Muzart ependi 2009-yili jaza mudditi pütüshke bir yil qalghanda türmidin qoyup bérilgen we qilghan jinayetlirini üstige élip, xeliq aldida töwe qilishqa  we Uyghuristan tarixini Xitaylarning menpetige uyghun qilip yézip chiqish we ilgirki heqiqiy tarixni  xitay tarixigha maslashturup özgertip yézishqa mejburlanghan.Bu ish alim Tohti Mozartqa intayin éghir kelgen we ömrining axirghiche xitaylarning bu zeherxendilikige qarshiliq körsetken.

Tohti Muzart ependi uning hayati we istiqbalini özgertiwetken Xitay Türmisidiki chéghida qiyin-qistaq, hiylemékir, aldamchiliq we pissixologiylik  iskenje qatarliqlargha bash egmey “Qedimki uyghur qanun wesiqiliri heqqide tetqiqat”,”Qedimki uyghur medeniyiti heqqide tetqiqat”,”Tarixiy rashididin kéyinki 300 yil” qatarliq eserlirini bashlighanidi. Xitaylar 2014-yili saqmu-saq 9 yildin kéyin türmidin uni türmidin azat qilghanda uning salametliki éghir buzulghanidi. Xitaylar körünishte uni mudditi pütüp türmidin azat bolghandek körsetkini bilen jasus we paylaqchilliri arqiliq ailisige qeder bésip kirip, xatirjem ilmiy tetqiqat bilen shughullinishigha we adettiki ademlerdek yashishigha yol qoymighachqa, tolimu epsus  ushu eserlerni  axirlashturup xelqimizge teqdim qilalmidi.

Tohti Muzart ependi türmide tirniqi yulunup, alqinigha mix qéqilip qiynap iqrar qilduruldi, yalghandin imza étishqa mejburlandi, siyasiy we ilmiy küreshlirini siyasiy xataliq dep étirap qildurup millitimiz aldida  uning shexsiy iradisige qarshi sazayi we tewbe qildurulghanidi we shu wejidin qattiq yüzi tökülgenidi. Shundaq turuqluq Xitay tajawuzchilliri yene uning erkin jemiyette yashishigha yol qoymidi, gélini siqip turghan zeherlik tömür tirnaqlirini qoyiwetmidi.Tohti Muzart ependini ailisi we jemiyette közige kiriwélip, bir minutmu yalghuz qaldurmidi, qerindashliri, dostliri, ustazliri we kesipdashliri bilen xalighanche alaqe qilghili qoymidi.Milliy munapiqlar, xitay jallatliri we düshmen üchün ishleydighan yallanma jasuslar uni kemsitip, kemsundurup, chetke qéqip, kichik chüshürüp, uning uh dégüdekmu halini qoymighanidi.Tohti Muzart ependi 10 yillap sozulghan jismaniy we rohiy jehetlerdiki bésimgha bedashliq bérelmey, ulugh alladin asanliq tilep qollirini keng échip dua qilghanidi.Tohti Muzart ependining ölümi belkim uni menggülük aram élishqa muyesser qildi.Alla uninggha yardem qildi we perishtilliri arqiliq uni bu dunyadiki xitay duziqidin qutqazdi.

Hürmetlik Tohti Muzart ependi peqet bir ziyali, peqet bir ilim ademila emes eksinche milliy musteqilliqimiz üchün Idiologiye saheside baturluq bilen qelem kürishi qilghan quramigha yetken alim we anisining sütini halallap emgen shereplik bir inqilapchi, milliy qehriman we weten üchün ölgen shehidtur.Hürmetlik Tohti Muzart ependi bir qisim lakat, nan küchiki  we namert yallnma ziyalilargha oxshash Xitaylarning Uyghur xelqige, bolupmu Aqsu xelqige qilghan milliy zulimigha chidap yoquri mertiwe, aliy hoquq we saxta shan-sherepni qobul qilip yashashni özige rawa körmidi.

Biz weten ichi we siritidiki ziyalilar shu wejidin uninggha peqet:

Hey Millitimizning ot yürek oghlani Toxti Muzart!
Hey ejdatlirimiz, dewirdashliri we kelichek ewlatlar aldida yüzi yoruq ketken qerindishim.
Sen bizni dep ömürwayet éghir bedel töliding, séni hürmet bilen yad étimiz!Unutmaymiz!
Sen bizge menggülük ustazliq ünwanini heq etting, sen ebidiy bizning ülgimiz bolup ketting!
Sening söyümlük naming tariximizning sehipilirige altun bilen yezilghay inshaalla!
Hürmetlik Tohti Muzart sen peqet bir ziyali, peqet bir ilimigisila emes eksinche milliy musteqilliqimiz üchün Idiologiye saheside baturluq bilen qelem kürishi qilghan shereplik birjengkchi, qehriman we shehidsen.
Sening mertiweng üstün bolup Abduqadir dewmulla, Abduhaliq Uyghuri, Memeteli efendi (Tewpiq) we Küresh Küsen qatarliqlar bilen bir qatardiki ezmetsen….
Sen shiryürek Zeydin Yüsüp, hürmetlik dostlurum Abduhelil Abdumejit we Édirishan Mehsumlerge u dunyadimu muellim bolghaysen…!
Chünki ular sen we bizdek ilim saheside telim körgen sebdashlargha bashqiche muhtajliqini yoshurmay ochuq-ashkare éyitqan özini, dostlirini we özgilerni bilgen OYGHAQ ewlatlaridi!
Shereplik ölümingdin heset qilduq, janabiy Alla biznimu shu shereplik ölüm bilen riziqlandursun inshaalla!
Texir qil, bizmu izingdin bésip, mushu yol bilen arqangdin haman barimiz!-deleleymiz!

Janabiy Alla uning yéqin-yoruqliri we ailisidikilerge sebir ata qilsun! Janabiy Alla Tohti Muzat ependining yatqan yerini ebediy firdevis jennetlerde qilsun!Amin!

Tengritagh Akademiyesi 

29.05.2015 Gérmaniye

  Hayat Dersi


11206122_549447728528744_9105790679031526071_n

Autori:Erdem

Meyli kör xushalliq, ya derd, ya piraq,

hayating sen üchün sinaqtur-sinaq.

Shatliqtin kérilip, ghemdin ézilme,

qalidu hemmisi, kétisen yiraq…

Her bala, müshküller béshinggha kéler,

sebirni dost tutsang andin yaxshiraq.

Shükri hem qanaet xeyirning béshi,

sewepning alimi ejir qil biraq.

Yaxshi ya  yaman yol tallimaq erking,

dunyaning ishriti we lékin tozaq.

Pütülgen qismetni yashaysen mejbur,

teqdirni chüshenmek eqildin uzaq.

Tewbe qil, Rebbingdin meghfiret tile,

hidayet alemge yigane chiraq.

Basqan her qediming ejelge nishan,

menziling axiri jennet ya dozaq!

24.04.2015  Wurmannsquick/Gérmaniye

Büyük Uyghurlar- Ishengüsiz Tarixiy Riwayetler


Uyghuristan Respublikisi
A
Insan eqlining hazirqi bilish quwiti buyinche eyitqanda yer shari 4 qitim gumran bolup biz Insanlar beshinji qitimliq apiride qilin’ghan janliqlardin hésaplinimiz. Bizlermu qachan gumran bolimiz we qandaq sewep bilen yoqulimiz bukiyinki gep.
Gilobusqa qarap baqili, jenubi amirika qitesi sherqi qirghiqi bilen gherbi afriqa qirghaqliri bir -biri bilen jipsilishidu,likin shimali amirika sherqi qirghiqi bilen yawrupa ning gherbi qirghaqliri hergizmu jipsilashmaydu,
Xosh,shundaqla sherqi asiya qirghaqliri bilen amirikining gherbi qirghaqliri tiximu jipsilashmaydu, bu nimiliktin ? Bunung biz diqqet qilip ketmigen birer sewepliri barmu?
Yene bar,jughrapiyunlar hindi yirim arili ayrim bir qurughluq idi kiyin shimalgha surulup qistap asiya qitesi bilen birikti we hilimu shimalgha qarap her yili 1 ,2, santimetir ildamliq bilen suruliwatidu ,diyishmekte. Bular bikardin bikar chiqrilghan yekunmu hem hichqandaq sewebi yoq pakitmu?
Eslide yawrupa qurughlughi bilen shimali amirika qurughlughi otturisida kulimi texminen 10 million kuwadirat kilomitirliq bir chong zimin bolghan uni (atlantis ) qurughlughi dep atishidu.Hazir u zimin yer yuzide mewjut emes, peqet ( azorzis aralliri) la bar ,hiliqi chong ziminning peqet mushunchilikla qaldughi atlantik okian otturisida mewjut bolup turuptu.

Endi yer sharimizning sheriq teripige nezer aghdurup baqili,hazirqi xeritige qarisaq payansiz su we choxchuyup turghan bir munche arallarni kurimiz,ene shu arallar ornida bundin 11500 yillar ilgiri , bizdin ilgiriki hayatliq yashighan4-yaralmish dewridiki hayatliqning makani bolmish süpiti bilen ghayip qite Mu qurughlughi mewjut idi!  Unung dairisi amirika qitesining gherbi dingiz sahilliridin tartip asiyaning sherqi qirghaqlirighiche,shimaldin haway aralliridin bashlap jenupta milaniziye arllirini uz ichige ilip taki awistraliyening shimalighiche sozulup yatatti. Mana bu ( ewwili zimin) dep atalghan Mu qurughlughidur.
Hichkimmu kuz yumalmaydighan bir pakit bar ,u bolsimu topan balasi. Mushu topan balasigha tarixchilar11500 yil boldi deydu,shundaqla Atlantis  qurughlughining chukup ketken waxtimu 11500yil,qizziqarlighi shuki 4-qitimliq insanning apiridigahi bolmish ewweli zimin Mu qurughlughining chüküp ketken waxtimu yenila 11500 yil diyiliwatidu.

Bu yerde 3 xil halaketlik tarixning dewri peqet birla waqitni kursutup turuptu! Buni nime deymiz?
Peqet birla sewep – ghayet zor mitiorit ewwili zimin Mu qurughluqigha urulghan! Netijide wolqanmu,nechche aylar dawam qilghan is-tutekmu,alemni bir alghan (topan)balasimu birla waqitta yuz bergen. Shunung bilen atlantis ,ewwili zimin Mu ,64 million insan topi,hemme -hemmisi su astigha gheriq bolghan.,Shunung bilen 4- qitimliq hayatliq dewri axirliship 5- qitimliq hazirqi hayatliq dewri bashlanghan.

B

Aldinqi bayanimizda omumi ehwalatni bir qur suretlep berduq, endi ewwili zimin-Mu qurughlughi heqqide toxtalmisaqbolmighudek,chunki hikayimizning béshi mushu yerdin bashlinidu.

Ewwili zimin diyilishidiki sewep shuki-4- qitimliq insan turkumining peyda bolghan yirini kuzde tutup mushu ibare qollinilghan.U yerdin yasilip ,pushurulup dunyaning bashqa jaylirigha toshup apirilghan (naakallar)–yeni lay taxtigha yizilip alahide usulda pishurulghan tash taxtilar—diki mezmunlargha kure Mudiki insan hayatliqini 400 ming yilghiche ilgiri sürgili bolidiken,emma nisbeten énighiraghi 200 ming yilni mueyyenleshturush mumkun.
Ewwili zimin Mu igiz taghliri yoq,tuptuz ketken , qish bolmas ,yamghur -yéshinlik jem’i 3 parche zimindin terkip tapqan qurughluq. Uni ,birsi keng yene birsi tarraq-bezi yerliri tinip qalay digen 2 uzunchaq dingiz ayrip turidu. Zimin ustide 7 lik san’gha ishare qilip 7 chong sheher qurulghan,bu 7 chong sheherni we yene nurghun ushshaq-kichik sheher-yézilarni tutashturup örmuchuk tori ilhamidin örnek ilip yasalghan ghayet chong tashyoltori yasalghan .
Herqandaq qurulush asasen tash qurulmiliq,shundaqla bizdewatqan hiliqi tashyollarmu elbette tash qurulmiliq.( Bu yerde nimishqa tashtin yasalghan dimeymiz? Chunki u kishiler shunchilik kamaletke yetkenki ular tashni taghdin kolap emes belkim biz simontni arilashturup qaturup ishletkendek tash qurulmilirinimu shundaq yasashqan)

Ular wiman, dep atilidighan ucharliri bilen hemme yerni kizip chiqalighan,uzlirining uslubida yasashqan ghayet chong uchqur kimiliri bilen jenubi okyan we shimali okianlarni kizip chiqalighan( bilish kirekki uchaghda -tich okian -yoq idi!)
Hetta hindistan qurughluqigha boysunmay qarshiliq qilghanlighi uchun atom bombimu atqan.
U yerde on milletke tewe jem’i 64 million nopus bar’idi,bularning ichide aq tenlikler mutleq ustunlukni igelleytti,mushu milletlerning eng awan’garti shundaqla köp sanlighini igelleydighini, Quyasghning perzentliri büyük Uyghurlar digen xeliq idi.

Bu Bu büyük Uyghur digen xeliq ewwili zimin Mu diki chighidila hakimiyette alahide imtiyazgha ige idi,Ular 100 ming yil ilgirila köchüshke bashlighan, chünki danishmen -alimlarning hisaplishiche Mu qurughlughi bir dewirdin eyin halaketke uchirayiti
Eyni chaghda köchüsh üchün eng qolayliq 3 yol bar idi birsi Mudin sheriqqe qarap miksikidin utup atlantis qurughluqigha birish we u yerdin tiximusheriqqe ilgirilep Afriqadiki sehrayi kebirge birish.( U zamanda sehrayi kebir gul-gulustan zimin idi)
Ikkinjisi birma yolini boylap iran we babilon’gha birish,
Uchunjisi yapun- siriq dingiz ni boylap manjuriye we Büyük Türkistan yeni ottura asiyagha bérish.

Köchken Uyghurlar mushu axirida qeyit qilin’ghan 3- yolni talliwalghan, chunki bu yol bilen intayin keng zimin’gha ulashqili bolatti.

C

Shundaq qilip kuchmenler 3 yunulushni boylap uz nishanlirigha yetti,endi qalghan xeliqning teghdiri qandaq boldi?

Apet bir qitimdila yuz bermidi ,belkim bir nechche qitim özini kursetti,destlepte intayin kuchluk déngiz tashqini yuz birip ewwili zimin Mu qurughlughining jenubi terepliri asmanu-pelek yopurulup kelgen su astida qaldi,zimin chayqaldi,tewridi,kiyin tinchidi,kishiler sheherlirini igiz tupiliklerge séliship tiximu igiz qorghanlar bilen qorshidi.,Likin sawaq ilishmidi,ziminimiz berqarar,mustehkem,apet utup ketti,dep qarashti,alim ulimalarning sheriq we gherip taman köchüsh heqqidiki teklip-pikirlirige iren qilishmidi.Hökumet bash bashtaqchiliq aldida ajiz qaldi,shunung bilen kelgusini kuzde tutup herxil ilimler heqqide shundaqla bisip kiliwatqan apet heqqide yazmilar yizip uni lay taxtilargha köchurup alahide usulda pushurup nurghun tereplerge yollap saxlashni orunlashturdi,asasen hazirqi miksika, misir – babilon, we Hazirqi Uyghurlarning ming ilgirki dewlitige bashabaliq bolghan hazirqi mungghul dalasidiki qara balghasun sheherlirige yötkidi.

Muning ewwili zimin diyilishidiki sewep shuki-4- qitimliq insan turkumining peyda bolghan yirini kuzde tutup mushu ibare qollinilghan.U yerdin yasilip ,pushurulup dunyaning bashqa jaylirighatoshup apirilghan (naakallar)–yeni lay taxtigha yizilip alahide usulda pishurulghan tash taxtilar—diki mezmunlargha kure Mudiki insan hayatliqini 400 ming yilghiche ilgiri surgili bolidiken,emma nisbeten énighiraghi 200 ming yilni mueyyenleshturush mumkünken.
Ewwili zimin Mu igiz taghliri yoq,tuptuz ketken , qish bolmas ,yamghur -yéshinlik jem’i 3 parche zimindin terkip tapqan qurughluq. Uni, birsi keng yene birsi tarraq-bezi yerliri tinip qalay digen 2 uzunchaq dingiz ayrip turidu. Zimin ustide 7 lik san’gha ishare qilip 7 chong sheher qurulghan,bu 7 chong sheherni we yene nurghun ushshaq-kichik sheher-yizilarni tutashturup umuchuk tori ilhamidin urnek ilip yasalghan ghayet chong tashyoltori yasalghan .(Tewrat we Zeburdiki yette qolluq shamidan we Uyghurlarning hazirqi yette qolluq yaghach arillirini eslitidu.)
Herqandaq qurulush asasen tash qurulmiliq,shundaqla bizdewatqan hiliqitash yollarmu elbette tash qurulmiliq.( Bu yerde nimishqa tashtin yasalghan dimeymiz? Chunki u kishiler shunchilik kamaletke yetkenki ular tashni taghdin kolap emes belkim biz simontni arilashturup qaturup ishletkendek tash qurulmilirinimu shundaq yasashqan.)

Ular wiman dep atilidighan Ayripilanliri (ucharliri) bilen hemme yerni kizip chiqalighan, uzlirining uslubida yasashqan ghayet chong uchqur kimiliri bilen jenubi okian we shimali okianlarni kizip chiqalighan( bilish kirekki uchaghda -tich okian -yoq idi!)
Hetta hindistan qurughluqigha boysunmay qarshiliq qilghanlighi uchunatom bombimu atqan.
U yerde on milletke tewe jem’i 64 million nopus bar’idi,bularning ichide aq tenlikler mutleq ustunlukni igelleytti,mushu milletlerning eng awan’garti, hakimiyet üstidikisi  shundaqla kup sanlighini igelleydighini  Uyghur digen xeliq idi.

Bu Uyghur digen xeliq ewwili zimin Mudiki cheghidila hakimiyette alahide imtiyazgha ige idi, ular 100 ming yil ilgirila kuchushke bashlighan,chunki danishmen -alimlarning hisaplishiche Mu qurughlughi bir dewirdin keyin halaketke uchirayitti
Eyni chaghda köchush uchun eng qolayliq 3 yol bar idi birsi (mu) din sheriqqe qarap miksikidin utup (atlantis) qurughluqigha berish we u yerdin tiximu sheriqqe ilgirilep sehrayi kebir ge birish.( U zamanda sehrayi kebir gul-gulustan zimin idi)
Ikkinjisi birma yolini boylap iran we babilon’gha birish,

Uchunjisi yapun- siriq dingiz ni boylap manjuriye weottura asiyagha birish.Köchken Uyghurlar mushu axirida qeyit qilin’ghan 3- yolni talliwalghan,chunki bu yol bilen intayin keng zimin’gha ulashqili bolatti.

D

Shundaq qilip kuchmenler 3 yunulushni boylap uz nishanlirigha yetti, endiqalghan xeliqning teghdiri qandaq boldi?

Apet bir qetimdila yuz bermidi, belkim bir nechche qitimuzini kursetti,destlepte intayin kuchluk déngiz tashqini yuz birip ewwili zimin Mu qurughlughining jenubi terepliri asmanu-pelek yopurulup kelgen su astida qaldi,zimin chayqaldi,tewridi,kiyin tinchidi,kishiler sheherlirini igiz tupiliklerge séliship tiximu igiz qorghanlar bilen qorshidi.,Likin sawaq ilishmidi,ziminimiz berqarar,mustehkem,apet utup ketti,de pqarashti,alim ulimalarning sheriq we gherip taman kuchush heqqidiki teklip-pikirlirige iren qilishmidi.Hukumet bash-bashtaqchiliq aldida ajiz qaldi,shunung bilen kelgusini kuzde tutup herxil ilimler heqqide shundaqla bisip kiliwatqan apet heqqide yazmilar yizip uni lay taxtilargha kuchurup alahide usulda pushurup nurghun tereplerge yollap saxlashni orunlashturdi,asasen hazirqi miksika, misir – babilon, we hazirqi mungghul dalasidiki qara balghasun sheherlirige yötkidi.

Kiyinki qitimliq zerbe intayin dehshetlik boldi,yeni zimin asmandin pestke tashlighandek su astigha toghriraghiyer asti -wolqan chogh ichige gheriq boldi!

Shunung bilen shanliq medeniyet yartqan bu zimin,insanning kiyinki apiridigahi bolghan buyuk Mu qurughlughi yer yuzidin yoqaldi.!
Nahayitiaz sandiki kishiler aman qaldi,ular hazir nede?Baylar, mertiwelikler we yoquri tebiqidikiler köchüp, namrat we qullar dehshetlik xeter ichige tashliwitildi,Ular milaniziye arallirida hilimu yawayi halette bolsimu saxlinip qaldi,ularning bishigha kelgen pajieni eyitip-yizip bolghili bolmmaydu.Chunki chong qurughluq zimin astigha chökti,yoqaldi,parche-purat arallarla qaldi,yiqinraqliri uzup baralidi,qalghanliri payansiz ochuq dingizda ulumge yuzlendi,arallargha uzup baralighanlirimu achliqning derdini tartishti,yigudek hichnime yoq,destlep suda leylep yurgen uluklerni yiyishti,kiynumu tugep qiri churilirini yiyishti,axirida bir -birini yiyishti ,shunung bilen adem gushi yiyish ularning pishanisigha yizilghan teghdir bolup qaldi,ta hazirghichimu insan etining temini tamship qoyudighan tegi pes qullarning ewladi hésaplanghan milaniziylikler uchrap turidu.
Bayam biz hazirqi mongghul dalasidiki qarabalghasun shehirini tilgha ilip uttuq,uchaghlarda bu yer hazirqidek chul ,tash-shixilliq yer emes idi, u bir jennetdin nishan biridighan suluq, qish pesli illiq yaz pesli nemxush makan idi. u yerlerde issiq iqlimgha kun’gen mamunit(hazirqi pillarning ejdadi) lar yashaytti.Del-derex, su ,kuz yetkusiz yishil dala bu yerning esli tebiiti idi.

E

Yéngi makan’gha kuchup kilishken uyghurlar 18ming yilghiche ana zimin Mu bilen birdeklikni saxlashti,chunki bularning u yerdiki menpeeti,hezariti,tili chongqur hemjehetlikke ige idi,qachaniki u ana zimin Mu apetke yuzlinishke bashlidi shundin buyan u yerde tinichsizliq adetke aylan’ghan idi,sewep: birinjidin apet dewrep kelgenligi,ikkinjidin asasliq millet bolghan uyghurlar yingi zimin’gha kuchup ketken,uchunjidin u yerde qalghan milletler uz-ara pitishmasliq, niza we düshmenlik patqiqigha pitip qilishqan.. Peqet mushu chaghdila ilgirki beheywet 10 chong fediral dewlette yuksek  mertiwige ige bolghan uyghurlar endilikte yeni köchkendin kéyin musteqil (Quyash(Kun) impiriyisini qurushti, impiriyining zimini sheriqte yapunyigiche,gherbi shimalda taki sikandinowiyigiche, gherbi jenupta afinani uz ichige ilip ,anatoliye we babilonni shimaldin egip utup iranni uz ichige ilip putkul hindistan ,birma we filippinlar bu daire ichige kiretti. Mushunchiwila keng zimin (kun impiriyisi) ge teelluq idi..

Büyük Uyghur Emparatorluqi
Merkizi shehiri hazirqi qara balghasun shehiri xarabisining sherqige 9 kilomitir kilidighan yerde,sheher dairisi 25 kwadirat kilomitirliq orunni igelligen.Hichqandaq sipil-qoruq yoq,ahalisi putunley Uyghurlar,.Sheher -imaretliri yenila tash qurulmiliq.,Igiligi yuquri derijide tereqqi qilghan.
Ular nahayiti uzaq dewirgiche shanu- shewketlik impiriysini riwajlandurghan we mustehkemligen.Gheripte atlantis ili bilen babil we kichik asiye igidarlighi uchun pat-pat surkuliship qalatti.Hindistandiki dirawidlarning ejdadlirimu kuchi yetmigen teqdirdimu ara-sira topilang qilip qoyatti.
Mana mushundaq asayishliq ichide 70 ming yil utti.Zaman chögilep dewrimizdin ilgiriki 11500 yil awalqi muhletke yiqinlashti.
Mushu qaghish tekkur 11500- yil yer sharining apet qaynimigha shungghighan dewri hisaplinidu.Buchaghda atlantis ilimu,buyuk ana zimin Mu quruqlughimu suning tektidin orun ilishti, 25 million kwadirat kilomitirliq zimin su astigha chökse nime bolmaqchidi?

Netijide zor su apiti-topan balasi yuz berdi.Ziminni su basti!
Yer sharining sugha gheriq bolmighan yerliri intayin az qaldi,peqet Büyük Uyghur Ilining zor köpchilik zimini,afriqining bir qisim zimini,shimali amirika,jenubi amirikining bir qismi,axirida awistraliye ziminliri bu topan balasidin aman qaldi!
Qalghan ziminning hemmisi su astida bir dewirgiche chukup yatti

F

Aldinqi bayanlirimizda köchmenlerning 3 yunulush boyiche köchushke bashlighanlighini bayan qiliwiduq,elbette u köchmenler uzlirining milli terkiwi boyiche kuchushken,2-yol bilen köchkenler birma yolini boylap iran arqiliq babilon we kichik asiye etraplirigha kuchken.
Topan balasi yuz bergende ene shularning eng danishmini bolghan noh eleyhissalam uz makanlirining bekmu sugha yiqin we ongayla apetke uchraydighanlighini chushunup yitip derhal’intayin chong kime yasashqa tutush qilidu shundaqla hemme jan-janiwarladin birjuptin ilip kimini su yuzige chushuridu,digendekla topan bisip kilip 2-yol bilen kuchup kelguchilerning hemme ziminliri su ichide qalidu,peqet eshu kimila amanqalidu.Texminen 6 aydin kiyn su izigha qaytidu,likin kichikkine igey jirasi -igey dingizigha qara kul- qara dingizgha aylinip qalidu. Kime bolsa hazirqi turkiye- ermenistan chigrasidiki arart(judi) tighi üstige kilip toxtaydu,su qayitsimu emma su yuzi yenila mushu tagh usti bilen teng idi.
Buzamanda 3-yunulush bilen mangghan uyghurlarning mutleq kupchilik zimini su apitidin aman qaldi,chunki u zimin chong ichki qurughluq yiri idi.

1- Yunulush boyiche mangghanlar bolsa miksikani bisip utup atlantisqa we undin utup sehrayi kebir hem hazirqi erep ziminlirigha kilip orunlashti diduq,ene shu atlantis sugha gheriq bolghanda tashqinlighan su kichikkine jebiltariq boghuzidin qiyan bilen bisip utup eslidinla tiyiz ottura yer sayazliqini nahayiti chong bolghan ottura yer dingizigha aylandurup qoyidu,bu jeryanlarda meyli 2-yunulushtikiler bolsun yaki 1- yunulushtikiler bolsun peqet hiliqi noh eleyhissalamning kimisidikilerdin bashqiliri asasen putunley halak bolushti!
Endi yer yuzide aman qilishqini 3- yunulushni boylap mangghan Uyghurlar we bayiqi birla kimide seperge chiqishqanlar.

mu qitesi we uyghurlar
G

Atlantis qurughlughi chökkende xuddi putimizni yerge qoyghanda aldi bilen tapan ,andin kiyinput uchi yerge tigidighandek, bu qurughluqmu aldi bilen gherbi teripi yeni amirikining sherqi teripige udul kilidighan qismi sugha chukup andin yawrupagha yuzlen’gen sherqi teripi sugha chökidu,bundaq bolghanda ghayet zor su dolqun gheriptin sheriqqe urulup putkul yawru-kichik asiye-shimali afriqa bir mezgil su tégidin orun alidu.
Shundaqla ewweli zimin Mu qurughlughimu jenubi tereptin sugha chökup andin shimali terepliri sugha gheriq bolidu,shu seweptin ghayet su dolquni shimalgha urulup taki hin’gan taghliri ordus yaylaqlirighiche bolghan putkul sherqi -jenubi asiye bir mezgil su tigidin orun alidu, suning dolqun shidditi birin’g boghuzidinmu utup kitidu.
Aldinqi bayanimizda noh eleyhissalam we uyghurlar aman qaldi diduq,emma allaning bir dewirni yoqutuwitish iradisi bolidiken undaqta hichkimmu bu qismettin aman qalalmaydu.

Wolqandin chiqqan ghayet zor is-tutekler 6 ayghiche asmanda leylep yurdi,jahanqap-qarangghu boldi,zimindiki ot-chupler kun nuridin ozuq alalmighach hemmisi öldi. Aqiwet su qaytip ,alem munewwer boldi,likin hiliqi leylep yurgen intayin qélin chang-tozang we  bullaq latqa qewiti shimalgha surulup sugha chukmey qalghan putkul uyghur ziminini 15 mitir qilin tash-shixil bilen kumup tashlidi!
Shundaq qilip yer sharida tereqqi qilghan ,yuksek medeniyetke nail bolghan bir ewlat insanlar asasi jehetdin yoqaldi.!
Büyük Uyghurning qurup chiqqan buyuk (kun impiriyisi) shundaq qilip yoqaldi.
Uning ornida hazirqi payansiz ketken chul-idirliq mongghul dalasipeyda boldi.
Sunami urulghan chaghdiki hawa iqim zerbisimu bosh bolmidi,sheriqte shimaliamirika, shimali okiyan taki oral taghlirighiche bolghan putkul sherqi asiye bu weyran qilghuch boran-chapqunluq hawa iqimi ilkide halaketlik zerbige uchridi
Eng ichinishliq bolghini shanu-shewketlik  Kün patmas quyash  Impériyisi  15 métirliq tash- shixil,qum-topa astigha kumulgini  boldi…Shundaqla uyerge ilip birilip saxliniwatqan qedimi Mu qurughlughi heqqidiki yazma naakallarning yoqulup kitish teghdiri.
Shundaq bolsimu alla uz qoli bilen apiride qilghan hemme insanni putunley yoqutiwitishke irade qilmighan,shunga es-hushidin ayrilghan bolsimu birqisim insanlarni milaniziyide,payansiz tayga ormanliqining bulung pushqaqlirida,koinlunning qir -idirlirida intayin az sandasaxlap qalghan.
Buninggha biz hiliqi kimide aman qalghan noh eleyhissalamning aile- tawabiatlirinimu qoshimiz.

X

Endi riwayitimni dawam itey,biraq bu qitim sel arqigha chikinip bayan qilimiz:
Biz yer shari 4 qitim gumran bolup biz 5- qitimliq köpeygen insanlar diduq we uyghurlarni 4-qitimliq yaralmish dewridila tekammulliship bolghan qilip teswirliduq,emise bu Uyghurlar qeyerdin peyda boldi?
Yer sharidiki insanlarning 3-qitimliq tereqqiyat dewride insanlar shunchilik zor tereqqiyatlargha irishtiki san jehette zimin’gha patmighili,ilim-pen jehette hakawurliship bashqa qewim-milletlerni kuzge ilmighudek haletke yitishti,.Ilimde peqet (dushmen) ni yingiwilishnila kuzlesh tereqqiyat nishani qilin’ghashqa qural-yargh,adem qirish tixnikisi misilsiz tereqqiyatlargha irishti,herqaysi uluslar öz idiyelirini algha surushke intizar bolghach bir-birining kuz qarash,hezaret,uzgiche turmush usluplirigha hurmet qilish kuntertiptin yoqaldi.
Shundaq qilip her qaysi terepler uz kuch-qudritini misilsiz dep qarighashqa bir-birige hujum  qilish adettiki ishqa aylinip qaldi,aqiwet shunchilik zor bir urush qaynimigha kirip qilishtiki hichqaysiterep bu meydandin chikinishke ulgurelmidi,yer yuzi insanlar uzliri yasighan ghayet zor qirghuchi qurallar teripidin tup-tuzleng qiliwitildi,zimin’gha patmighan’insandin aqiwet sanaqqa ilin’ghudek hichnime qalmidi,hetta bu qirghinchiliqta shudewirning erke haywini hisaplan’ghan dinuzawirlarning urughimu qalmidi!
Peqet we peqetla bir turkum bekmu azghine mertiwelik, bay we bilimlik xeliqler ungkurlerde,chongqur kolanghan lexmilerde aman qilishti, mana bular biz bayan qilghan 4-dewirde kupeygen insanlar ichidiki eng kup sanni igileydighan Bügünki Uyghurlarning ejdadi!

Elbette bashqa qewimlerdin saxlinip qalghanlirimu bar,likin ularning sani tiximu az bolup .Uyghurlarchilik teleylik bolalmighan.
Shundaq qilip 3- dewir axirliship 4- dewir heqiqi uyghur dewri bashlan’ghan
Buni aldinqi bayanlirimizdamu teswirlep öttuq.4-Dewirning beshida bayiqi aman qilishqan uyghurlar xeli uzun’ghiche es-hushini tepishalmighan,eqli ixtidar tereptin nurghun chikin’gen,likin kolliktip engida chong bir matem hissiyati egip yoqalmighan,dunyaning wapasizlighi,i nsanning wehshiligi kallisidin egip kitelmigen,axirida bu isedeshke aylinip bara-bara intayin tesirlik mung -kuyge aylan’ghan,qirilip ketken uruq -ejdadigha mersiye oqushqa yuzlen’gen.
Shundaq qilip angdin,ighizdin bir ghiribane kuy yangrighan!
Mana bu bugunki Uyghur 12 muqam muqeddimisi shu!
Bugunki kundiki dunyadiki hemme millet muqamlirining bashteripi-muqeddimilirining oxshashliq sewebi mushu destlep peyda bolghan muqamning tesiri netijisidur,
Keyinche shu 4- dewirde buyuk ana zimin Mu qurughlughida .Uyghurlar eqli hushini yighiwilishqandin kiyin hakimiyet qurup ordia-saraylar salghan,u ordi-saraylarda merike- murasimlar utkuzulup turghan, elbette eng aldida muqeddime eytish arqiliq ejdadlarni yadlashqan, kiynche orda we shadimanliq teqezzasi,shukur qilish hissiyati turtkuside muqamning kiyinki qisimlirimu ijat qilin’ghan.
Shunisi ejeplinerlikki hazir anglawatqan muqamlirimizda diqqet qilsingiz hichqandaq yiride igiz taghni ipadileydighan ahanglar mewjut emes,emma hazirqi 5- dewirde ijat qilin’ghan muzikilarda bundaq igiztaghni ipadiliguchi ahanglar hemme milletlerde bar,bu nimini bilduridu?
Zadila tagh yoq ,tuzleng zimini bar iqlim kishilirila eshundaq tekshi yunulushluk ahanglarni uz kuylirige menbe qilalaydu.
Yene birsi merghul, siz merghulni anglawatqiningizda tash ordilardiki ekis sadani epchilllik bilen fehim qilisiz.
Atahanphoto2
I

Jahanni kelkun basti,iship qalghinini tash -shixil kumdi,uningdinmu ashqinini weyran qilghuchi boran-chapqun supurup eketti!
Ziminda nime qaldi? Hichnime!
Jan saxlap qalghan tut-toktuk insan yer sharining urughi bolup qaldi,koinlun ungkur -kamalirida saxlinip qalghan eshu bir uchum uyghur, bunchiwila kelgulukke,putkul bir’impiriyening yaq ,dunyadiki hemme insanning ulup tugiginige chidalmidi,taqet qilalmidi,kuzidin chiqqudek yash qalmidi, emma yurek-baghrini bir achchiq zeher qamiwaldi,hemmige chididi peqet mushuninggha chidimidi,exiri xenjer bilen yurigini tilghidi! yuzlirini morlidi! chachlirini juldi!
Ah uyghurum! ah qirindashlirim!
Ular nahayitimu kup tirishchanliq bilen uz mewjudiyitini saxlap qilishti,yiraq oral- itil boyliridiki aman qalghan ikki törttal uyghurlarmu tiximu gheripke suruldi shundaq qilip bu tiriqide 3500 yil utti,biri ikki boldi,ikki emes belkim törti aran üch boldi mushundaq asta awup kupuyush netijiside kuinlunliqlar ning bir qismi esli yurtimizning yurigi dep utuken-bayqal boylirigha kuchti,bir qismi bolsa jenubi asiyagha kuchushti. Az bir qismi tarimda qep qilishti.
Nuh eleyhissalamning uch oghli bolidighan ,ham,sam ,yapes dep.Eshu ham,sam digen oghulliri ottura sheriq we yawrupa terepliride makan tutushti, yapes bolsa uyghur ziminige kuchup kilip ariliship ketti.

Milaniziyede bolsa tiximu eqildin chetnigen bichare töwen qatlamdiki bir qisimlar qalghan , ular u yerde esli qirindashliri bolghan uyghurlar élip ketken qérindashliri yeni aile qulliri bilen xewer -alaqisiz uz aldigha yashap qilishti.
Utuken baghrigha yitip kilishken uyghurlar yenimu kup bela-qazaning kilishidin ensirep
Impiriyening paytextidin hiliqi tarixi putuklerni 15 mitir tash-shexil astidin kolap iliship yiraq himalaytagh baghridiki bir ibadetxanigha yutkep kilishti we mehkem orun’gha saxlashti. ,Mana bu kiyinki kunlerde JAMIS Churchiward ependimning izdinip tapqan (lxasa putukliri) digini shu.

Charrussiye 1870 nechchinji yilliri tekshurush etretlirini iwetip bu yerni kolashti we uyghur xaqanining niloper ustide bedeshqan qurup olturghan heykilini tipip chiqishti,elbette xaqan alilirining xanshiningmu heykili billetipilghan.,Dawamliq kolap-qidirishqa olanbatur hukumiti qoshulmighashqa bu ish shu yerde toxtapqalghan. Bu dewatqan bayanlirimiz elbette kiyinki zamanlargha teelluq gep,bu yerde toghra kilip qalghini uchun qisturup uttuq.
Esli gipimizge kelsek Büyük uyghur Ilining sherqi -jenubiterepliri ighir derijide su kelkuni astida qalghan,hichqandaq ösumluk kökürelmigen,peqet su otlirila uyer-buyerlerde köklep qalghan,u yerdimu az-maz uyghurlar bilen bille köchken yat qewimler aman qilishqan,ular qurut -qongghuz,su otliri we suda hayat kechuridighan omurtqusiz haywanlardin ozuqlunup jan saxlashqan,ular ottura tüzlengliktiki kiyinki insanlarning ejdadi bolupqilishqan.,Su qaytqandin kiyin bu yerdiki uyghurlarmu kupeygen we ewwili zimin Mu quruqluqida qollan’ghan yéziqni ishlitiwirishken we shu yéziq tawush-ahangi boyiche söz yasap boghumluq sözlem halitige ötken,ziminning bashqa yerliridikiler bolsa tawushluq söz halitini qollunushqan,shunung bilen teswiri (iruglif) we Tamgha (heriptin) ibaret ikki xil yéziq meydan’ghakelgen.
Su we tash-shixil apitidin kiyn keng Uyghur Ilidiki xeliq ozuqluq uchun ow owlashqan shundaqla yawayi haywanlarni tutup kundurgen we biqip awutqan ,charwichiliq shundaq royapqa chiqqan.
Bugünki Uyghurlarning öü-öz ejdadi hésaplanghan Yapes ewladi bolsa azghine saxlinip qalghan bughday uruqlirini tirip kupeytip jahan’gha taratqan,shunung bilen dixanchiliq peydabolghan.

J

Shundaq qilip insan yer sharining 5- qitimliq awup-köpuyush dewrige qedem qoydi,bu dewirde ziminda 3la qewim -milaniziyediki arallarda jan saxlap qélishqan bichare arawalilar, 2-yol bilen kuchup kelguchilerning ewladidin bolmish noh ewlatliri,we3- yol bilen kuchup kilishken Uyghurlarning kiyinki aman qilishqanliri – yer- ziminda yashap awushti.
Yillar,esirler toxtimay utti,milaniziyeliklerni hisapqa almighanda bashqa keng we ozuq tipilidighan zimindiki ahaliler misilsiz kupeydi, eqli – xatirisini yoqutup qoyushqanlarning asta-asta xatirisi eslige kilishti, uyghur xaqanlighidiki ziminning mirasxorlirimu shunchilik kupeydiki aqiwet UYGHUR atalmisi hazirqi xreliq Ibarisining ornini aldi,shundaqla herqaysi tereplerdiki uyghurlar uzlirini bashqa yerdiki uyghurlardin periqlendurush uchun xilmu-xil namlarni qollunushti.Eng aldi bilen iran ziminidiki uyghurlar uzlirini (pars) nami bilen,yawrupdikiliri bolsa(ghut)–(gut) nami bilen ,taki sikandinowiyedikilergiche(fin-oghur) namlirini qoyushup bir-birini periqlendurushti, yene (massaghit), (somir), (saq), (sarmat) depmu atiwilishti..

Bezide ham, sam, yapes ewlatliri bilen qoshulup zaman utishi bilen yene bir nechche xil qewimlerni shekillendurushti.Esli ziminning merkizige qara-qurumdin kupuyup kuchup birishqan bir bulukliri ( kun) xaqanlighi namini uzlirige qewim nami qiliwilishti,peqet Hun, Hunlar  dep teleppuz qilishti,xalas. Birqisim Uyghurlar tarim-yazish oymanliqida (qosh),(lop),(saq), etraptiraqliri (qipchaq),(pechenek),(unighur) atalmilirini uzlirige Nam- belge qilishti.  Kéyincherek bolsa Qudretlik Oghuzxan zamanigha ulushup téximu köp periqler peyda bolup yene bir turkum atalmilar meydan’gha chiqishti. Misalen, oghuz, turük, siyanpi, yaqut, nanay, choqut, jorjit, orus,Azeriy,turükmen,tatar,uningdinmu kiyin mongghul, manju, tubut, bashqirt, kukoghuz, qarachay, chechen, uzbek ( bu hazirqi uzbek .Emes belkim maweraunnehirdiki sultan sotuq Bughra qarahanning ewlatlirini özlirige  qul we  qaram qiliwalghan köchemen uzbek-qipchaqliri). Uningdinmu keyn téximu köp millet atalmisini qoyuwilishqanlar yamrap kitishti. Emma shu nerse qizziqarliqki Uyghur ibarisi nurghun dewirlerde xeliq ibarisining menasini birip kelgech uyghur digen bu millet uqumini destlep peqet Tengriqut Oghuzxan uz etraplirigha uyushqanlargha qollandi, buning bilen uyghurlar tiximu sap irqi alahidiligini saxlap qilishti.Shundaqtimu Oghuzxandin keyn yenimu köp uruqlarning kupuyushige egiship yene bir mezgil Uyghur nami  xeliq namining ornini bisip keldi, peqet orxun uyghur xaqanlighi dewridila yene Uyghur nami qaytidin hökümdar we medeniyetlik xeliqlerning nami süpitide qollunuldi.

Qeshqeriye islamgha kirgendin kiyn Uyghur nami idiquttila saxlinip qaldi, axirida turpanmu islamni qobul qilish bilen yene 300 yil untuldi, eng axirida hazirqi qazaqistanda yashap ötken —Nur Xoja Abdusemet— digen oqumushluquz zat Uyghur  texellusini —uyghur— ibarisi bilen bizigendin bashlap Uyghur millet ismini esli sap qan séstimigha ige bolghan merkizi asiyaliqlar Uyghur dep’isim qilip qollunushti. Elbette bu kiyinki ishlar,mesilini yorutup birish uchun bu yerde aldin melumat biriwettuq.

K

Hazirqi dewrimizdin 50 ming yil’ilgiri bir buluk , merkizi hakimiyet – qara balghasun’gha boysunmighan uyghurlar kamchatka we chokutka yérim aralliridin qozghulup sherqi – shimalgha alyaskigha qarap kuchushke bashlap tedriji halda amirika qitesige utushke bashlaydu. U zamanda atlantis we ana zimin –Mu– qurughluqliri tixi su astigha chökmigech déngiz-okiyanlarning su yuzi pest idi. shundaqla hazirqi birin’g bughizi keng ketken pest tekshiliktiki yaylaq idi..
Ular mana mushu kukulmeydan zimindin asta-asta siljip alyaska hem hazirqi ottura amirikigha yamraydu, nopusimu awushqa bashlaydu. Shundaq qilip buningdin 30 ming yillar’ilgiri kuchushke bashlighanlar bilen qoshulup hazirqi amirika qiteside asasliq qewim bolup qalidu, ular taki jenubi amirika ning eng jenubidiki otluq yer giche yitip makanlishidu.
Bu xeliq uz aldigha tereqqi qilip maya we azitik medeniyitini berpaqilidu, nurghun tibbi we astrunomiyelik bilimlerge ige bolishidu. Jenubi amirikining bezi memliketliride ular yasighan astronomiyelik belgiler hilimu tashlargha oyulghan halitini saqlap turmaqta.Miksikidiki we dingizlarda su astigha chökup ketken piramidilar shulargha teelluq.
Bularmu 11500 yil ilgiriki topan belasida aman qélishmighan shundaqla nahayiti az miqtarda qalghan -qatqanliri bashqa qitedikilerdek alemshumul weyranchiliq hem xatirisini yoqutup qoyush belasigha duchar bolghan .Likin bashqa qiteler bilen bolghan qurughluq yoli birin’g yayliqi– bir su basqan birin’g boghuzigha aylinip qalghachqa hem asiya bilen alaqisi uzulup qalghashqa ular hichqandaq tereqqi qilish imkanigha ige bolalmighan,uzun zaman iptidai turmush kuchurushken. Shundaqtimu shakalat yasash we tibbi dorigerlik sahesidiki tixnikilirini ispanlargha ugutup qoyushtin qet’i bash tartishti,hilighiche heqiqi shakalatni hichqaysi dewlet ishlep chiqiralmidi, peqet oxshutalidi xalas!
Bundin 200 yil muqeddem ispan mustemlikichiliriu bu munbet we bay ziminni bisiwilip bu xeliqning chirayi bughday öng bolghach hindilargha oxshutup (indiyan) dep leqep qoyushti.
Shundin buyan bu qewim zulumghatik turup qarshiliq kursutushti, nurghun qirildi,aman qalghini intayin az qaldi
Bugünki künde bu millet xeliqara türüki tillar qurultiyigha daim qatniship kiliwatidu,chünki shunche zaman utsimu ularning tili turüki ( emeliyette uyghur) tilidin bek chetnep ketkini yoq.

http://tieba.baidu.com/p/803071516

Uyghur Muqam of Uyghuristan


Inscribed in 2008 (3.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity (originally proclaimed in 2005)

10885026_1515619492058785_6287736744501623625_n

Uyghur Muqam of Uyghuristan

The Uyghuristan Muqam is the general term for a variety of Muqam practices widespread among the Uyghur communities, which form one of the largest ethnic minorities of the People’s Republic of China. Throughout its history, the Uyghuristan  region has been marked by a high degree of cultural exchange between East and West, due in particular to its central location along the Silk Road.

Uyghuristan Uyghur Muqam includes songs, dances, folk and classical music and is characterized by diversity of content, choreography, musical styles and instruments used. The songs vary in rhyme and meter and are performed solo as well as by groups. The lyrics contain not only folk ballads but also poems written by classical Uyghur masters. Thus, the songs reflect a wide range of styles such as poetry, proverbs, and folk narrative, bearing witness to the history and contemporary life of the Uyghur society.

In Muqam ensembles, the lead instruments are made from local materials and vary in form (they may be bowed-stringed, plucked or wind instruments). The dancing skills involve unique steps, rhythms and formations as well as figures such as flower-picking-bymouth, bowl-carrying-on-head and imitation of animals in solo dances. The Uyghuristan Uyghur Muqam has developed four main regional styles, namely the Twelve Muqam, Dolan Muqam, Turpan Muqam and Hami Muqam.

Today, community festivities, such as meshrep and bezme in which everybody would participate in the Muqam, are held less frequently. The responsibility for passing on the tradition to new generations of practitioners has fallen on the shoulders of folk artists, but the interest of young people in Muqam is gradually declining. Several Muqam pieces are no longer performed, in particular elements of the “Twelve Muqam”, which in all consists of more than 300 pieces and runs over 20 hours in twelve instrumental and vocal suites.

http://www.unesco.org/culture/ich/?RL=00109

http://www.unesco.org/culture/intangible-heritage/10apa_uk.htm

SPURENSUCHE: On the trail of a trace gas


languages_areas_of_east-turkistan_png_~

SPURENSUCHE

Das Spurengas Stickstoffoxid (NO) entsteht bei der Verbrennung fossiler Brennstoffe und durch mikrobielle Prozesse im Boden. Da es bisher kaum präzise Angaben darüber gibt, wie viel NO aus Böden emittiert wird, gehen Forscher des MPI für Chemie seit Jahren der Frage nach, welche Mengen an NO von landwirtschaftlich intensiv bewirtschafteten Böden freigesetzt werden und wie groß der daraus entstehende Anteil an Stickstoffdioxid (NO2) ist, das in der Troposphäre vorliegt.

Als Messort wählten die Wissenschaftler eine abgelegene landwirtschaftlich genutzte Oase in der chinesischen Taklamakan-Wüste. Mit verschiedenen voneinander unabhängigen Methoden bestimmten sie die NO-Mengen. Ihre Ergebnisse, die vor kurzem in der Open Access Zeitschrift Atmospheric Chemistry and Physics veröffentlicht wurden, zeigen, dass ein Quadratmeter eines Baumwollfeldes pro Sekunde zwischen 10 und 30 Nanogramm NO freisetzt. Im Vergleich zu einem typischen europäischen Weizenfeld ist das die fünf- bis zehnfache Menge.

TRACKING FOR TRACES

The trace gas nitrogen oxide (NO) is produced during the combustion of fossil fuels and as a result of microbial processes in soil. To date there is hardly any precise information available about how much NO is emitted from soils. For years, researchers of the MPI for Chemistry have been investigating the amount of NO released in intensively farmed agricultural soils and the resulting proportion of nitrogen dioxide (NO2) in the troposphere. The scientists chose a remote agriculturally farmed oasis in the Chinese Taklamakan Desert as the location for their measurements and determined the NO quantities with different independent methods. The results, which were recently published in the Open Access journal “Atmospheric Chemistry and Physics”, show that one square meter of a cotton field emits between 10 and 30 nanograms per second. Compared to a typical European wheat field, this amount is five to ten times higher.

Buhalqem Mamtimin geboren und aufgewachsen ist die MaxPlanck-Forscherin Mamtimin in einer kleinen Stadt in der Nähe von Urumqi, der Hauptstadt der autonomen Region Uyghuristan  in China. Nach ihrer Schulzeit studierte sie in Shanghai Geowissenschaften und lehrte Klimatologie und Meteorologie an der Uyghuristan Normal University in Urumqi. Im Jahr 2000 kam sie nach Mainz an den Lehrstuhl für Klimatologie des Geographischen Instituts der Johannes GutenbergUniversität (JGU). Dort promovierte sie mit einem Stipendium des Katholischen Akademischen Ausländer-Dienstes (KAAD) über die Klimaverhältnisse in ariden und semiariden Gebieten und Möglichkeiten einer nachhaltigen landwirtschaftlichen Nutzung. Seit ihrer Doktorarbeit war die Mutter von zwei Kindern zunächst an der JGU und anschließend in der Abteilung Biogeochemie am MPI für Chemie tätig. Aktuell forscht sie Als Messort wählten die Wissenschaftler eine abgelegene landwirtschaftlich genutzte Oase in der chinesischen Taklamakan-Wüste. Mit verschiedenen voneinander unabhängigen Methoden bestimmten sie die NO-Mengen. Ihre Ergebnisse, die vor kurzem in der Open Access Zeitschrift Atmospheric Chemistry and Physics veröffentlicht wurden, zeigen, dass ein Quadratmeter eines Baumwollfeldes pro Sekunde zwischen 10 und 30 Nanogramm NO freisetzt. Im Vergleich zu einem typischen europäischen Weizenfeld ist das die fünf- bis zehnfache Menge. dort in der Gruppe Satellitenfernerkundung. Die 45-Jährige spricht neben ihrer Muttersprache uigurisch fließend deutsch, englisch, chinesisch, usbekisch, kasachisch und türkisch.

Buhalqem Mamtimin the Max Planck researcher Buhalqem Mamtimin was born and raised in a small town near Urumqi, the capital of the independant Chinese Xinjiang region. After finishing school, she studied Geosciences in Shanghai. Thereafter, she has taught Climatology and Meteorology courses at the Xinjiang Normal University in Urumqi. In 2000, she came to Mainz and joined the Department of Geosciences at the Johannes Gutenberg University (JGU) where she continued her PhD thesis on “Climate of arid and semi-arid regions and the possibilities of sustainable agriculture utilization” which was funded by the German Catholic Academic Foreigner Services (KAAD).

Since her doctoral thesis, the mother of two first worked at the JGU, and later in the Department of Biogeochemistry at the MPI for Chemistry. She is currently conducting research in the Satellite remote sensing group. In addition to her mother tongue Uyghur, 45-year old Mamtimin is fluent in German, English, Chinese, Uzbek, Kazakh and Turkish.

WIR MUSSTEN UNSERE EXPERIMENTE ABBRECHEN |

Mit einem Stipendium in der Tasche kam Buhalqem Mamtimin 2000 aus Uyghuristan im Nordwesten von China nach Deutschland. Seit 2005 arbeitet sie am MPI für Chemie, erst in der Gruppe von Franz Meixner und nun bei Thomas Wagner. Sie bereiste ihre Heimat als Forscherin, um die Oasen der Taklamakan-Wüste zu untersuchen. Doch nicht alles lief reibungslos ab, wie sie im folgenden Interview erzählt.

Was habt Ihr erforscht?

In der Taklamakan-Wüste gibt es viele Oasen, die landwirtschaftlich bewirtschaftet werden. Einige davon sind sehr groß. Wir wollten herausfinden, welche Mengen an Stickoxiden von diesen bewirtschafteten Oasen an die Atmosphäre abgegeben werden. Einen Ort für solche Messungen zu finden, ist nicht einfach, da er weit weg von Verkehr und anderer Infrastruktur liegen muss, um die Ergebnisse nicht zu verfälschen. 2009 war ich mit Franz Meixner und Thomas Behrendt eineinhalb Monate in der Wüste unterwegs, um geeigneten Oasen zu finden. 2010 und 2011 haben wir dann Proben entnommen und gemessen.

Wie hast Du Dich als Forscherin in deiner Heimat gefühlt?

Als das Projekt bewilligt wurde, habe ich mich riesig gefreut! Die Idee, in der Taklamakan-Wüste zu forschen, kam von mir. Ich hatte schon immer den Wunsch, in den Trockengebieten meiner Heimat zu forschen. Außerdem habe ich schon viel Erfahrung und kenne die lokalen Regeln. In China sind viele Dinge Staatsgeheimnis und alles muss bei den entsprechenden Behörden beantragt werden. Zeitraum, Grund, Geräte und welche chinesischen Partner man hat, denn ohne diese hätten wir keine Genehmigung erhalten. Schließlich bekamen wir 75 Tage Forschungsarbeit in 2011 bewilligt.

Wie liefen die Arbeiten ab?

Sehr gut, aber nach 35 Tagen wurden wir vom chinesischen Geheimdienst aufgefordert, das Experiment zu stoppen. Einfach so, ohne Vorankündigung! Sie beriefen sich auf ein neues meteorologisches Gesetz. Alle Geräte wurden sehr rücksichtslos untersucht, sodass es beinah zum Eklat kam, weil wir Angst hatten, dass etwas kaputt geht. Wir wurden verhört. Sie wollten wissen, was genau wir machen und was damit erreicht werden soll. Ich sagte, dass wir das wollen, was alle Forscher wollen: Aufklärung leisten und der Welt damit etwas Gutes tun. Da ich zu diesem Zeitpunkt im siebten Monat schwanger war, ließen sie mich dann in Frieden. Durch den abrupten Abbruch konnten wir leider nicht alle Messungen zu Ende führen.

Wie ging es weiter?

Das lokale Ausländeramt hat sich geweigert, mit uns über den Vorfall zu sprechen. Auch der Leiter des Internationalen Kooperationsbüros der Chinesischen Akademie der Wissenschaften war machtlos. Er bat uns, nach Deutschland zurückzukehren. Nicht nur wir, sondern auch unsere Partner waren gezwungen, ihr Experiment zu beenden. Der Abschied war dementsprechend sehr nüchtern.

Was ist seitdem passiert?

Wir hatten ja ein tolles Forschungsteam und konnten trotz Schwierigkeiten reichlich Daten gewinnen und Proben mitnehmen. Seit 2011 beschäftige ich mich mit der Auswertung dieser Daten und der Veröffentlichung. Außerdem schreibe ich fleißig Forschungsanträge, um meine Arbeit voranzubringen.

Welche Zukunftspläne hast Du?   

Ich wünsche mir, dass ich weiterhin in Trockengebieten forschen kann, da wir noch mehr Aufklärung über die Auswirkungen des Klimawandels brauchen. Immerhin sind 40 Prozent der Landoberfläche der Erde Trockengebiete. Mich interessieren nicht nur die landwirtschaftlich genutzten Flächen, sondern auch die Megacities am Rand der Wüste. Sie sind noch sehr wenig erforscht und ich möchte herausfinden, welchen Einfluss diese Gebiete auf unser Klima haben.

Was wünschst Dir?

Für meine Heimat wünsche ich mir Frieden! Ein gemeinsames Leben mit allen Völkern und der kulturellen Vielfalt. So, wie ich es aus meiner Kindheit in Erinnerung habe. Alle Völker in der Region sollten von der wirtschaftlichen und sozialen Entwicklung gleichermaßen profitieren können und ihre Sprache und Kultur frei ausleben dürfen. (SS)

TARIM

With a scholarship in her pocket, Buhalqem Mamtimin came to Germany from Uyghuristan in the north-west of China in 2000. Since 2005, she has been working at the MPI for Chemistry, first in Franz Meixner’s group and now with Thomas Wagner. She was fortunate enough to visit her homeland as a researcher to investigate the oases of the Taklamakan Desert. But not everything went smoothly as she tells in the following interview.

What did you research?

There are many oases in this desert which are agriculturally cultivated. Some of these are very large. We wanted to find out how much nitrogen oxide these farmed oases emit into the atmosphere. It is not easy to find a suitable location for such measurements, as it needs to be far away from traffic and other infrastructures to not distort the results. In 2009, Franz Meixner, Thomas Behrendt and I traveled in the desert for one and a half months to find oases for the investigations. In 2010 and 2011 we finally took samples and performed measurements.

How did it feel to be in your homeland as a researcher?

I was overjoyed when the project was approved! To research in the Taklamakan Desert was my idea. I always wanted to research the arid regions of my homeland. Also, I have a lot of experience and know the local rules. Many things are regarded as state secrets in China. Everything has to be applied for at the relevant authorities. Period, reason, equipment and which Chinese partners one has; without these we would not have received a permit. Our partners also had to submit applications. In the end we got 75 days of research work approved for 2011.

How did the work proceed?

Very well, but after only 35 days the Chinese secret service demanded to stop the experiment. Just like that, without warning! They quoted a new meteorological law. All our equipment was examined rigorously, which nearly resulted in a fracas, as we were afraid they might break something. Our Chinese partners and myself were interrogated. They wanted to know exactly what we were doing and what we were trying to achieve. I said, we want what all researchers want: To provide information and to benefit the world. As I was seven months pregnant at the time, they left me alone. Due to the abrupt stop we unfortunately couldn’t finish our measurements.

What happened next?

The local immigration office refused to talk to us about the incident. Even the head of the International Cooperation Office of the Chinese Academy of Sciences was powerless. He asked us to return to Germany. Not only we, but also our local partners were forced to end the experiment. Accordingly, the farewell was somewhat somber.

What has happened since?

We had a great research team and despite the difficulties we were able to gain a lot of data and bring back samples. I have been busy with the analysis and publication of these data since 2011. Also, I keep writing research proposals to further my work.

What are your plans for the future?

I hope that I will be able to continue to research in arid regions, as we need more information about the impact of the climate change. After all, 40 percent of the Earth’s land surface are dry-lands. I am interested in both agricultural land and the mega cities at the edge of the desert. Very little research has been done here and I would like to find out what type of influence these regions have on our climate.

What do you wish for?

I wish peace for my homeland! A life together with all nations and cultural diversity. The way I remember it as a child. I hope that all nations in the region benefit equally from the economic and social development and all people experience the free development of their languages and cultures. (SS)

Veröffentlicht in : MPIC NEWSLETTER 02 | 2015

http://www.mpic.de

 

Interview mit Buhalqem Mamtimin

On the trail of a trace gas

ÇİN,UYGURLAR KONUSUNDA KOMŞULARINA BASKI YAPIYOR


İngiltere’de yayınlanan Independent gazetesi yazarı Kim Sengupta,      Çin’in batısında Uygur Türklerinin yaşadığı Doğu Türkistan(Şincan) bölgesindeki ayrılıkçı harekete karşı Pekin’ın attığı adımları ve bu sorunun artık nasıl bölgesel bir mesele haline geldiğini ve ele alındığını dile getiriyor.

BBC.Ajansı ingiltere’de yayınlanan Independent gazetesi yazarı Kim Sengupta’nın Çin ve Doğu Türkistan konusundaki bir haber yorumunu özetleyerek yayınladı. Haber-yoruma göre Çin’in kuzey-batısındaki Uygur Türklerinin yaşadığı Doğu Türkistan(Xinjiang) bölgesindeki bağımsızlık ve ayrılıkcı eylemlere karşı  kendilerinin aldığı tedbirlerin yanında   bu hareketlere karşı Doğu Türkistan’a komşu Türkistan Cumhuriyetleri yönetimlerinden de destek ve yardım talep ettiği ve bu taleplerin bazen baskıya dönüştüğünü  bildiriyor.
Yazar Kim Sengupta  “The İndependent – Bağımsızlık” gazetesindeki makalesinde  Doğu Türkistan(Batı Bölgesindeki)’deki Ayrılıkçı Haraketler bölgedeki güvenlik rıskını arttırıyor”başlıklı yazısında nüfusunun tamamının müslüman olduğu bu bölge’de yaşayan Uygur Türklerinin Çin’in uygulamalarına karşı son yıllarda şiddet içerikli karşı koyma eyelemlerinin arttığına dikkat çekerek ” Uygur bölgesinde 2013’te Çin yönetimi ile Uygurlar arazında meydana gelen çatışmalarda ölenlerin sayısı 130 civarında iken, son yıllarda bu şiddet olayların hızla arttığını  ve ölü sayısının de bir kaç misli artış göstermiştir.” tesbitinde bulunuyor ve yazısını şöyle sürdürüyor, ” Çin yönetimince İsyancılar olarak tanımladığı Müslüman Uygurların Çin yönetiminin ifadesine göre  ayrım gözetmeksizin karşı koyma ve saldırı eylemleri düzenlediklerini, yönetimin ise  karşı koyma eyelemlerini bastırmak için  çok sert ve acımasız davranmaktadır. 28 Temmuz /2014’de Yarkent’in İlişku kentindeki olayaların aşırı şiddet kullanılarak bastırılmasında 100’den fazla sivil hayatını kaybetmiştir. Pekin yönetimi ise,yaptığı açıklamada öldürülen bu kişilerin 59’nun “Terörist” olduğunu bildirdi.

Turfan’ın Bugur kasabasında yaşanan bir dizi patlamada ise 40’tan fazla kişi öldü. Çin yönetimi resmi açıklamalarında yine Bugur’deki olaylarda ölenlerin bir kısmı ‘terörist’ olduğunu iddia etti. Uygur bölgesinde karşı koyma ve şiddet olaylarının tırmanmasına karşılık Çin Lideri Xi, talimat  nitelenebilecek açıklamasında her zamanki gibi ”  Bu Teröristlere ilk ve Sert Darbelerin Bir an Önce Vurulmasını” emretti. Bu talimattan sonra UYgur bölgesinde islam dini ve onun yükümlülükleri ve ibadetlere yönelik sert kısıtlama ve yasakalar uygulanmaya başlandı.
Erkeklerin Sakal bırakamaları,Müslüman Uygur Hanımların başörtüsü ve peçe takmaları,tesettürlü kıyafetler giymeleri yasaklandı.Uygur gençlerinin ay yıldız ve hilalli T-shirtler giymeleri ve dini sembolize eden takıları taşımaları de bu yasaklar kapsamına alıındı.Öğrencilerin ve devlet memurlarının oruç tutmaları yasaklandı ve Ramazan ayında toplu ve  ücretsiz öğle yemekleri düzenlenerek ve zorla su içirilerek oruçları bozduruldu.
Yazar, Çin yönetimi Müslüman Uygurların yaşadığı Uygur bölgesinde bu engelleme ve yasakları uygularken,diğer yandan bölgeye yatırımlar yaparak bölge ekonomisini kalkındırmaya ve halkın refah seviyesini arttırmaya yönelik iyileştirici tedbirler aldıkıların ve bu suretli ayrılıkcı hareketlerin önüne geçileceğini iddia ediyor.


       Çin Uygurlar Konusunda Sürekli Bölgesel işbirliği  Talep Ediyor
Pekin’in Uygur bölgesi konusunda sürekli komşularını uyardığı ve ayrılıkçı hareketlerin basatırılmasında kendilerine yardımcı olmalarını bu komşu ülke yöneticilerinden talep ediyor.Bu talep zaman zaman baskı seviyesine de çıkmaktadır. Çin yönetiminin bu talep ve girişimlerine karşılık, Afganistan Cumhurbaşkanı Eşref Gani geçen yıl Ağustos ayında yaptığı Pekin ziyareti sırasında Çin Lideri Şi Jinping’e ” Taliban’a karşı mücadele’de ve Pakistan’la ilişkilerin iyileştirilmesi için ciddi anlamda” yardım sözü vermiştir. Afganistan’in bu çerçeve’de Çin’in bu ülkeye yaptığı ekonomlik yardımlarına karşılık Afganistan’da Taliban’ın bünyesi ve himayesinde faaliyet gösteren ” Ayrılıkçı Uygur Türkü Mücahitlerin yok edilmesi için destek vaadında bulundu.Bu ziyaretten sonra,Afganistan’ın ülkesinde yaşayan ve Çin’in iadesini istediği Uygur Türklerini sınır dışı(Çin’e teselim) etmeye  başladığı yolunda haberler  oyuna yansımaya başladı.

Pakistan ve Afganistan’daki Taliban kamplarında ayrılıkçı Uygur Türkü Mücahitlerin barındığı,lojistik destek ve eğitim aldığı iddia edilen yazıda “Çok sayıda Uygur’un bu kamplara katıldığı yönünde istihbarat raporları olduğu iddia ediliyor. Çin,bölge’de geçen yüzyılda zamanın egemen ve büyük güçleri İngiltere ve Çarlık Rusyasının giriştiği “Büyük Oyuna Benzer” bir oluşumun içinde rol almak istediği açıktır” ifadesi ile haber-yorum son buluyor.

KAYNAK  :  BBC.Türkçe Haber Sitesi

http://www.uyghurnet.org/19048/#.VWAwf_CBJFQ.facebook