Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkiti Yéngi Bir Basquchqa Kirdi


 

 Eser Autori:Küresh Atahan

 -Bu eser milliy musteqilliq herkiti yolidiki sadiq dostlirimizgha, milliy musteqilliq sépimizdiki jengk´gawar qérindashlirimizgha we siyasiy küreshlerimizde milliy irademiz bilen bir burundin nepes éliwatqan pidakar sebdashlarimizgha ching yürekdin aliy éhtiram bilen armaghan qilindi!

-Autordin

 

 PHOTO-2018-10-04-00-06-31.jpg

Birinchi Bölüm: Kirish

 

Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkiti Yéngi Bir Basquchqa Kirdi.Sherqiy Türkistan xelqige mubarek bolsun!Xitay ishghaliyiti astida qalghan Sherqiy Türkistan yérim esirdin béri Xitay tajawuzchilirining qanliq tapinida yenjiliwatidu. Xelqimizning dat-peryadi kökke yetti! Millitimizning uh, dégüdekmu hali qalmidi.Yérim esirdin béri élip bérilghan yumshaq usluptiki azatliq kürishimiz dégendek yaxshi netije bermidi. Xitay tajawuzchiliri 2017-yili kirgendin buyan atalmish térrorizimgha qarshi qanun chiqirip, mezlum millitimizni étnik, din we kultural tereplerdin pütünley tazilash ishini pilanliq, pirogrammiliq we sistémiliq élip bérishqa bashlidi.

Xitay hakimiyiti bir pütün millitimizge térrorchi, radikal islamchi, xelqara jihadist dep qalpaq keydürüp eyiplimekte. Xitaylar millitimizni yoqutushta xelqara térrorizimgha qarshi küreshni süyistimal qilip, bizni xitay dewlitini parchilap, türkistanda sheriyet yolida mangidighan islamiy xelipilik qurushni pilanlawatidu, dep jar sélip, xelqara jemiyet aldida bizning obrazimizni éghir buzghunchiliqqa uchratti.

Hazir xitaylar wetinimizde xeliqara térrorgha qarshi herketni süyistimal qilip, milliy herkitimizni burmilap teshwiq qiliwatidu. Xitay tajawuzchiliri yene dewlet térrorini ishqa sélip, 3 milyondin artuq kishini her türlük yollar bilen türme we jaza lagérlirigha soliwetti. Xitaylar yene milletning iqtisadiy jan tomurini késip tashlap, milyonlighan ailini weyran qilip, qanche milyon yash-ösmürlerni topidek sorup, rayonning demogirappik ékilogiysini buzup, milliy mawjutluqimizni éghir tehditke uchratti!

Xitay tajawuzchi hakimiyiti dewlet diktarursidin ibaret zor küchni millitimizni etnik, din we kultur tereptin yoq qilidighan dewlet térrori üchün ishlitip, qanche yüzming kishining hayatigha zamin bolghan bolsimu, özini xuddi térrorning ziyankeshlikige uchrighan mesum millet qilip körsetti we dunyani aldidi!

Bizning yérim esirdin artuq  hür hür dunyada élip barghan küreshlirimiz özining méwisini birishke bashlidi, milliy herkitimiz xelqaralashti we bundin kéyinki küreshlirimizni yéngiche bir yol, nezeriye we uslup bilen ochuq ashikare musteqilliq bayriqi astida tereqqiy qildurush teqezzasi ortigha chiqti.

Xitayning érqiy, diniy we kultural qirghinchiliqi sebrimzni tashurdi. Milliy herkitimizde bir yil, bir ay, hetta bir saetmu kéchiktürüshke bolmaydighan, mustemlike astidiki dewlitimizni qaytidin qurup chiqip, igilik hoquqimizni qolgha keltürüshtin ibaret  ulughwar ishlar xelqimizni heriketke keltürüp, inqilawimizning milliy musteqilliq qanitini küchlendürüsh programmisini ortigha chiqardi. Milliy herkitimiz sépidiki üzül-késil milliy musteqilliq herkitini yaqilaydighan ot yürek ezimetler 2018-yili 3-Ayda Gollandiyening payitexti Amistirdamda bashqoshushup, Sherqiy Türkistan milliy musteqilliq herkitining tunji nöwetlik yighini chaqrishni kün tertipke qoyghanidi.

Aridin yérim yildek waqit ötkendin kéyin Fransiyening Paris sheheride yeni 2018-yili 09-Ayning 27-künidin 09-ayning 30-künigiche Fransiyening Paris sheheride dangliq siyasiy paaliyetchi Doktur Turmemet Hashim ependi we siyasiy paaliyetchi we xelqimizge tonulghan talantliq yighin bashqurghuchi Alimjan Memet ependi qatarliqlarning yighin bashqurishi, milliy rehbirimiz Rabiye Qadir Xanim, Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkitining lideri Seyit Tumtürük ependi qatarliq teshkilat rehberliri we siyasiy aktiplarning yüksek mesuliyetchanliq bilen yürgüzgen riyasetchilikide Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Tunji Nöwetlik Xeliqaraliq yighini toluq ghelbe bilen échilip muhajirettiki milliy heriket tariximizda sheripimiz we inawitimizge yarishidighan yéngi bir dewir bashlandi we qeliblerde zilzile peyda qilip, düshmenni qorqunchtin wehimige salidighan nadir bir sehipe ming teste échildi!Rabbim bu qurulushni milliy istiqbalimiz üchün xeyirlerge wesile qilghay ilahim!

 

 

Ikkinchi Bölüm: Milliy Herkitimizde Dewir Bölgüch Yéngi Sehipe Échildi

42948899_2284368261849314_4928999946012590080_n (3).jpg

 

Eziz wetinimiz Sherqiy Türkistan xitay ishghaliyitidiki dewlet bolup, hergizmu xitaylar bizge mejburlap, dunyagha jar séliwatandek ezeldin xitay téritoriyesi emes, Sherqiy Türkistan xelqi hem Xitay emes! Sherqiy Türkistan xitaylar teripidin bésiwélinghan zémin bolup, xitay hökümiti bilen arimizdiki ish adettikiche insan heqliri we démokratiye meselisi bolmastin, mustemlike qilinish we igilik hoquqi üchün küresh qilish meselisidur! Sherqiy Türkistan xitaylar teripidin bésiwélinghan zémin bolup, xitay hökümiti bilen arimizdiki ish adettikiche ediologiye we dewlet tüzülmisidki ish bolmastin bolmastin, mustemlikege uchrighan bir xeliqning tajawuzchiliqqa qarshi turush we xitay zulumidin qurtulup, hür we erkin yashashtin ibaret milliy musteqilliq ghayisi üchün küresh qilish meselisidur!

Milliy dawa qoshunimizdiki ot yürek, wetenperwer we milletperwer ezimetler millitimizni xitayning tömür tapinidin qutuldurush üchün bashqiche yol tutush waqtining yitip kelgenligini tonup yetti. Milliy dawa qoshunimizdiki ot yürek, wetenperwer we milletperwer ezimetler millitimizni xitayning tömür tapinidin qutuldurush üchün Sherqiy Türkistan milliy musteqilliq herkiti bayriqi etrapigha uyushti.Sherqiy Türkistan milliy musteqilliq herkitidikiler yérim esirdin artuq muhajirette élip bérilghan dawa métodining emdi toluq kargha kelmeydighanliqini bilip yétti. Sherqiy Türkistan milliy musteqilliq herkitidikiler emdi milliy herkitimizning milliy musteqilliq ediologiysini resmiy shekilde ilmiy pilanlash, xelqaralashturush, xelqimizni milliy musteqilliq yoligha yiteklesh, musteqilliq bayriqi astida teshkilatlar ara teshkillinish, pikir we herikette yéngiche bir yol tutushqa qarap yüzlendi.

Azghine kam yérim yildin artuq teyyarliq xizmetliridin kéyin yer astida heriket qiliwatqan ichkiy we tashqiy qarshiliqlarning her türlük zerbilirige berdashliq bérip, mushu ayning yeni 09-ayning 27-, 28-, 29- we 30-künliri Fransiyening Pris sheheride  Sherqiy Türkistan milliy herkiti tarixidiki tunji nöwetlik konferensiyesini échip, milliy dawa tariximizda qeliblerni zil-zilige salidighan yip- yéngi bir sehipe achti.

2018-yili 28-Séntebir 20 din artuq dewlettin kelgen, bashta Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bilen 15 ke yéqin yerlik teshkilatlardin kelgen milliy herkitimizning Lederi Rabiye Qadir xanim, Küresh Atahan ependi we Seyit Tümtürük ependi qatarliq 200 din artuq wekilning teshrip qilishi bilen Sherqiy Türkistan milliy herkiti tarixidiki tunji nöwetlik konferensiyesi bashlinip, yighinning birinchi künide qurulmaqchi bolghan Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi we Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti teshkilati qatarliqlarning nizamnamisi maddimu madda oqulup, wekillerning pikir we teklipliri asasida, yighin qatnashquchilirining toluq awazi bilen maqullandi. Nizamnamige xelqimizning milliy iradisi, mejlisimiz we teshkilatimizning siyasiy pirinsipliri we millitimizning milliy musteqilliq ghayisi ekis ettürülgen bolup, bu weten siritida 70 yilgha yéqin bir tarixta yüz bergen ghayet zor ish hésaplinidu!

Fransiyening Paris sheheride 2018-yili 09-ayning 27-, 28-, 29- we 30-künliri échilghan Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkitining tunji nöwetlik konferensiyeside qurulmaqchi bolghan milliy musteqilliq herikitimizning ikki aliy orginining nizamnamisi chong tört bölümdin teshkil tapqan bolup, birinchi bölümde teshkilatning xaraktéri, siyasiy yol xeritisi we ghayisi ochuq otturgha qoyulghan bolup, nizamnamide Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilati we Sherqiy milliy mejlisining xelqara qanunlar we her türlük dunyawiy ehdinamiler asasida Sherqiy Türkistan xelqining erkinliki, azatliqi, musteqilliqi üchün küresh qilidighan, milliy musteqilliqni yaqilaydighan teshkilatlarning aliy derijilik orgini ikenliki tentene bilen tilgha élinghan!Teshkilat rehberlirining siyasiy meydanidin teshkilat qurulghandin kéyin, milliy musteqilliqtin ibaret ghayimizge qandaq yetkili bolidighanliqi, qandaq tereqqiyat basquchlirini besip ötüsh, qandaq yollargha bash qoyush heqqide konkeritni izdinishlerde boliwatqanliqini, teshkilat bayriqi astigha jem bolghanlarning weten bilim telep qilsa bilim, mal telep qilsa mal, jan telep qilsa jan bérip, mustemlike astidiki wetinimizni baldurraq xitay ishghaliyitidin qutuldurush yolida herqandaq bir bedelge teyyar ikenligini ongayla chüshiniwalghili bolidu!

Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti öz-ara biri-birini toluqlaydighan we birlikte küresh qilidighan partiye sheklide tereqqiy qildurilidighan, hazirche 15 ke yéqin chong- kichik teshkilatlarni öz ichige alidighan Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herikiti Teshkilati bilen teshkilatning aliy merkizi  yeni künliki hésaplanghan Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisidin teshkillengen bolup, ortaq nizamnamida yene hür dunyadiki xelqaraliq teshkilatlar, dewletler we Sherqiy Türkistan teshkilatliri bilen hemkarliship heriket qilidu we herqaysi dewletlerde özining shühbe we tarmaq teshkilatlirini quridu, dep tekitligen.

PHOTO-2018-10-04-00-06-31-r1

Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkitining Fransiyening Paris sheheride tesis qilghan Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi qurulup, milliy mejliste yer alghan wekiller:

  • Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herikiti yene Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti teshkilatining biwaste yitekchiligide Sherqiy Türkistan xelqining erkinligi, musteqilliqi we hüriyiti üchün élip bériwatqan küreshlirini izchil qollaydu, hemkarlishidu, yitekleydu, himaye qilidu.Hür dunyada Sherqiy Türkistan xelqining milliy musteqilliqi üchün kérek bolghan her türlük yollarni achidu, xeliqaradin yardem telep qilidu, zörür tépilghanda ishghal astidiki dewlitimizni qutuldurush yolida Sherqiy Türkistan xelqige wakaliten xelqaraliq hemkarliq shertnamilirini tüzidu, millitimiz bilen ittipaqdash milletler we xelqara teshkilatlar ottursidiki aliy derijilik kélishimnamilerni tüzidu, toxtamlargha qol qoyidu we bashqilar bilen birlikte imza étilghan shertname, kélishim we toxtamlarni bejiridu we emelge ashuridu!
  • Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herikiti yene Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti teshkilatining biwaste yitekchiligide Sherqiy Türkistan xelqi duch kelgen étnik, kultural we diniy qirghinchiliqlarni hür dunyagha anglitip, insan heqliri we kishlik hoquqni qoghdaydighan küchler bilen pahal hemkarliship, xelqimizning milliy mawjutluqini himaye astigha alidu. Bu heriket yene millitimizning insaniy heq-hoquqlirini kapaletke ige qilishni, bolupmu til-yéziqimizni, edebiyatimizni, sennitimizni, örpi-adetlirimizni, milliy maripimizni, igilikimizni we milliy xususiyetke ige yerlik medeniyitimizni rawajlandurushning mumkünatliri heqqidemu jiddiy izdinishlerni élip baridu!
  • Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herikiti yene Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti teshkilatining biwaste yitekchiligide Sherqiy Türkistan xelqining tarixini, bugünki ijtimayi, iqtisadiy, diniy, siyasiy ehwalini, hemde xitay dewlitining mejburiy assimilatsiye qilish zorawanliqi astida milliy alahiydiliklirimizning yoqulush tehditige duch kéliwatqanliqidin ibaret bir qatar kirzislarni, xelqaraliq ölchemler we bar bolghan imkanlirimiz bilen toxtutush we özgertish bilen birge, milliy mawjutluqimizni qoghdash, wetinmizni xitay ishghalidin, millitimizni xitay zulumidin bir kün, hetta bir saet bolsimu baldurraq qutuldurush üchün küresh qilidu!
  • Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herikiti yene Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti teshkilatining biwaste yitekchiligide yoqarda tilgha alghan ulughwar ishlarni riyalliqqa aylandurush üchün kéreklik bolghan barliq wastilerni qollinidu!Meselen: Neshriyat qurush, insititut we akademiyelerni tesis qilish, filim ishlesh merkezlirini berpa qilish, herbiy telim-terbiye we eskiriy téxnikilargha pishshiq xadimlarni yétishtürüsh, teshkilat we jemiyetlerni kéngeytish, xeliqni milliy musteqilliq ediologiyesi boyiche yiteklesh, milliy musteqilliqni teshebbus qilidighan torturalarni we sotsiyal médiyelerni zor küch bilen omumlashturush, her bir ademning alahiyidilikidin paydilinip, namayish, yighilish, konferens bérish, teshwiqat weriqi tarqitish qatarliq xeliq urushini berpa qilish üchün teshkillik halda küresh qilidu!
  • Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti yene Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti teshkilatining biwaste yitekchiligide Xitay istixbaratining qaymuqturishi netijiside muqeddes dinimizni süyistimal qilish netijiside kélip chiqiwatqan yat milletlerdin ediologiyemizge singip kiriwatqan radikal islamchiliq, ümmetchilik, diniy maskigha pürkiniwalghan her xil shekildiki xurapatliq qatarliqlarning aldini élip, din bilen xelqimizning, xelqimiz bilen xelqara jemiyetning, xeliqara jemiyet bilen milliy musteqilliq herkitimizning ottursidiki munasiwetlerni saghlamlashturup, barliq Sherqiy Türkistanliqlarni we xelqaradiki millitimizning azatliq küreshliride bizge hésdashliq qilidighan, bizge hemkarlishidighan, biz bilen xitay fashizimigha qarshi septe bolalaydighan herqandaq küchlerbilen xelqara ölchemler asasida ittipaqliship, xitayning wetinimizdiki mustemlikisige üzül-késil qarshi turidighan milliy musteqilliq bayrighi etrapigha toplaydu!
  • Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti yene Sherqiy Türkistan Musteqilliq herkiti teshkilatining biwaste yitekchiligide millitimiz yétishtürüp chiqqan akademik kesip ehliliri bilen birlikte, inqilapning yéqin, ottura we uzaq musapilik yol xeritisini belgülesh, xelqimizni terbiyelesh, teshkillesh we yitekleshte yéngiliq yaritip, qerindash millet we dost teshkilatlarning hemkarliqida ilmiy ziyaret, ilmiy muhakime yighinliri, ammiwiy bixeterlik, siyasiy we eskiriy ishlargha ahyit kuruslar, simminariyeler, pirezentassiyonlar we projekitlerni yolgha qoyup, milliy musteqilliq küreshlirimiz üchün bizge kéreklik bolghan daghdam yol hazirlaydu!

Dep birdek qarar aldi we milliy musteqilliq herkitimizge qomandanliq qilidighan Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilati we Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi qatarliqlarni qurup chiqti!!!Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilati we Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi qatarliq ikki organning ortaq yol xeritisi hésaplinidighan nizamnamening ikkinchi bölümide, biz yoqarda tilgha alghan etnik, kultural, diniy, siyasiy, qanuniy we insaniy meseliler heqqidiki teshkilatning pilan, program we ijrahatlargha ahit muhim yip uchliri nisbeten chüshünüshlük izahlanghan.

Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilati we Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi qatarliq ikki organning ortaq yol xeritisi hésaplinidighan nizamnamening üchünchi bölümide bolsa Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti katégoriysidiki ikki organ Sherqiy türkistan Musteqilliq Herkiti we Sherqiy Türkistan Mejlisi qatarliqlarning teshkiliy tüzülmisi, teshkilat aparatliri, xizmet texsimati we ishlesh pirinsipliri gewdilendürülgen. Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilati we Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi qatarliq ikki organning ortaq yol xeritisi hésaplinidighan nizamnamening törtünchi bölümide bolsa Sherqiy türkistan Musteqilliq Herkiti we Sherqiy Türkistan Mejlisi qatarliqlarliq ikki aliy merkezning rehberlirining we idare heyyitidikilerning hoquq mejburiyetliri, bu qurulushlargha eza bolush shertliri  hemde maliye xizmetlirige alaqidar belgülimiler dewir rohigha uyghun halda otturgha qoyulghan! Sherqiy türkistan Musteqilliq Herkiti Teshkilati  we Sherqiy Türkistan Mejlisining nizamnamisining axirida qoshumche qilin´ghan bir qisim bolup, uningda teshkilatning qurulishi, saylam programmisi, qurultayning küntertiwige alaqidar mezmunlar we teshkilatning éhtiyaj tughulghanda tarqitiwitilishige ayit mezmunlar yer alghan bolup, xelqara qanunlargha, dewletler ara ehdinamilargha, insan heqliri we kishlik hoquq pirinsiplirigha pütünley uyghun kélidu!

 

 

Üchünchi Bölüm: Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Teshkilati Quruldi!

 

IMG_0763[1].JPG

Milliy herkitimiz tarixida tunji qétim öz programmisida milliy musteqilliqni ashikare otturgha qoyghan mejlis we partiye xususiyitige ige xeliqaraliq bir teshkilat qurush Sherqiy Türkistan musteqilliq herkiti bayriqi etrapigha uyushqan batur ezimetlerning arzusi idi.

2018-yili 29-Séntebir küni chüshtin burun wekiller yighinning küntertiwige asasen wekillerning ortaq qollishi we qizghin arzusi bilen Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Teshkilati qurup chiqildi.

Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Teshkilati qurulup chiqilghandin kéyin démokrattik saylam netijiside teshkilat reyisi saylap chiqilishi kérek idi. Yighin wekilliri toluq qatnashqan halette köp sanliqlning qollap awaz bérishi, az bir qisim wekillerning saylash hoquqidin waz kéchisi, bir qisim yighin qatnashquchilirining qarshi awaz bérish netijiside, Yaponiye Uyghur Jemiyitining reyisi, siyasiy paaliyetchi  Turmemet Hashim  ependi teshkilat reyislikige saylandi.

Yighinning kün tertiwige asasen yene Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Teshkilatning reyis kabénti Osmanjan Tursun Uyghuri ependi, Nurmemet Musabay ependi , Qurban Arip ependi ( Shiwidsariye), Alimjan Memet ependi , Gülmire Zunun xanim, Qurbanjan Hisam ependi  (Norwegiye) we Sadiqjan Seley ependi qatarliqlardin démokrattik shekilde saylinip chiqildi.

Uningdin bashqa Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Teshkilatning  23 kishidin terkip tapqan teshkilat idare heyyiti saylap chiqildi. Waqitning qisliq we bezi imkanlarning yar bermesligi sewebiddin, teshkilatqa tewe bolidighan Reyis kabénti, Teptish komitéti, Ichkiy ishlar komitéti, Tashqiy ishlar komitéti, Insan heqliri we Kishlik hoquq komitéti, Maliye komitéti, Ana-Balalar Komitéti, Medeniy-Marip Komitéti, Teshwiqat we Bayanat merkizi, Neshriyat we Tetqiqat merkizi qatarliq bir yürüsh bölümlerning tesisi we  xizmet texsimati muwapiq bir peyitni tallap teshkilatning kéngeytilgen kéyinki qétimliq ichkiy yighinida békitilip chiqilidighanliqi hemme étirap qilghan halda birlikte qarar qilindi.

 

Törtinchi Bölüm: Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkitining Aliy Orgini Dunyagha Keldi!

 PHOTO-2018-10-04-00-06-312

Wetinimiz Sherqiy Türkistan xitay mustemlikisige aylanghan 1950-yildin buyan, xitay tajawuzchiliri dewlet diktatorsini, emdi bolsa dewlet térrorini ishqa aélip, biz Sherqiy Türkistan xelqining milliy mawjutliqimizning asminigha yamghur emes, apet yaghduridighan qara buluttek qedemmu qedem basturup kélip, wetenning baghu bostanlirini xarabilikke aylandurup, millitimizni rehimsizlik bilen yoqulush girdawigha qistap kirdi. Xitay tajawuzchiliri xelqarada yamrighan atalmish térrorizimgha qarshi urush malimanchiliqliri, insanliqqa qarshi jinayetler, érqiy, din we medeniyet düshmenliki qatarliqlardin, ünümlük paydilinip Sherqiy Türkistan  xelqini, bolupmu Uyghurlarni etnik, til-yéziq, örpi-adet we diniy étiqat tereptin pütünley xitaylashturiwétish qedimini tizletti.

Xitay tajawuzchiliri millitimizni buzek qilip, yer asti we yer üsti bayliqlirimizni talan-taraj qilipla qalmay milliy pissixikimiz, milliy etnik  éngimiz, milliy iradimiz we milliy étiqadimizni mejburlash charisi bolghan zorluq-zorawanliq wastsi bilen heriket qilip, uzaqqa barmay millitimizni pütünley tarixqa aylinip ketken bir xeliqqe aylandurup qoyush üchün heriket qilmaqta!

Xitay tajawuzchiliri bashta millitimizning milliy maaripini kardin chiqardi, andin iqtisadiy jan tomurimizni üzüp tashlidi, andin perzrntlirimizni bizdin tartiwaldi, andin millitimizdin yétiship chiqqan diniy ölimalarimizni közdin yoqatti, emdi bolsa pen alimliri, edipler, sennetkarlar we maaripchilarni yighip, eqli oyghaq insanlardin terkip tapqan 3 milyon kishlik jaza lagérlirini qurup chiqip, millitimiz üstidin Érqiy, Kultural we Diniy qirghinchiliqni resmiy bashlidi.

Xitay tajawuzchiliri musulman xelqimizni, dinimizda meniy qilin´ghan gheyri musulmanlar bilen öylik-ochaqliq bolush, choshqa göshi yiyish, haraq-sharap ichish, exlaqiy jehettin buzuqchiliqqa bérilish we xitay erlirini uyghur qizliri bilen, uyghur erlirini xitay qizliri bilen zina qilishqa mejburlash, yat erlerni musulman ayallarning öyige, musulman erlerni xitay xotunlarning ailisige arlashturiwétish, qarshiliq qilghanlarni tutush, solash, türmige tashlash, sürgün qilish, aile bala chaqiliridin ayriwitish…qatarliq yüzligen iskenje türlirini birla waqitta ishqa sélip, xelqimizni normal tepekkur qilalmaydighan, erkin pikir qilalmaydighan, özini qoghdashqa herqandaq bir yol bilen pétinalmaydighan halgha chüshürüp qoydi.

Mushundaq bir halqiliq peyitte Sherqiy Türkistan xelqining muhajirettiki munewwer perzentliri uxlawatqan bolsa közini achti, yatqan bolsa olturdi, olturghan bolsa des turdi, des turghan bolsa xelqining derdige derman bolidighan meydanlargha yügürep, muhajirette milliy dawaning musteqilliq qanitini kücheytish, erkin dunyagha milletning hür iradisini namayan qilishqa atlandi.

Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti bu yil 3-ayda Gollandiyening Amestirdam sheheride bashqoshushup, Isa Yüsüp Alip Tekin we Muhemmed Emin Bughra hezretliri qatarliq zatlarning 60 yil awal muhajiret dunyasida bashlighan milliy dawani tinch shekilde xeliqaralashturush métodining emdi waqti ötkenligini, milliy dawaning musteqilliq qanitini qurush we rawajlandurush dewrining yétip kelgenlikini, buning üchün yéngiche bir pikir, yéngiche bir nezeriye we yéngiche bir yolning teqezza qiliwatqanliqini otturgha qoyushqan idi. Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti yérim yildin artuq muzakire, ilmiy izdinish we xelqimizdin pikir élish dawamida, milliy herkitimizde dewir rohigha uyghun, her tereptin zamaniwiylashqan we hayati küchi urghup turidighan bir aliy organ tesis qilishning zörürlikini tekitlep, xelqraliq musteqilliq herkitimizni berpa qilishta ilgiri qurulup baqmighan emeliy heriket iqtidari küchük, Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisini qurushni kün tertipke qoyghanidi.

Bu  yil yeni 2018-yili 09-ayning 29- küni chüshtin kéyin Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Tunji nöwetlik yighinining küntertiwige asasen, wekiller Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkitini Yaqilaydighan xelqaradiki 15 din artuq teshkilatqa rehberlik qilidighan aliy organ Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisidin Ibaret ibaret qurulushni ghelbilik qurup chiqip pütün dunyagha jakarlidi. Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi qurulush jeryanida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümirtini Sherqiy Türkistan milliy inqilawining siyasiy merkizi dep tonuydighanliqini, Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining Arqisidiki Tirek, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining arqisidiki tüwrük ikenligini qeyit qilishti.

Yighin ehli toluq démokrattik shekilde saylam élip bérip, milliy herkitimizning tonulghan lederliridin Seyit Tutürük ependini Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisige reyis qilip saylap chiqti.

Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Saylam goruppisi yene Sherqiy Türkistan Milliy mejlisining rehberlik aparatini demokirattik shekilde saylap chiqip, Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining rehberlik aparatini töwendikidek turghuzup chiqti!

 

Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining Reyisi: Seyit TumTürük ependi

 

Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining Reyisi Kabént Ezaliri:

 

Rabiye Qadir xanim (Amerika)

Tursun Hajim Ependi (Qazaqistan)

Yehya Kerim Ependi (Norwegiye)

Qurban Weli Ependi (Amerika)

Ümüt Agahi Ependi(Gérmaniye)

Memtimin Ela Ependi (Awistiraliye)

Nuri Musabay Ependi(Amerika)

 

Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining Reyisi Kabént Ezaliri:

 

Rabiye Qadir Xanim (Amerika)

Tursun Hajim Ependi (Qazaqistan)

Yehya Kerim Ependi (Norwegiye)

Qurban Weli Ependi (Amerika)

Ümüt Agahi Ependi(Gérmaniye)

Memtimin Ela Ependi (Awistiraliye)

Nuri Musabay Ependi(Amerika)

Turmemet Hashim Ependi (Yaponiye)

Alimjan Memet Ependi (Almaniye)

Qurban Arip Ependi (Norwegiye)

Qurbanjan Hésamiddin Ependi (Norwegiye)

Gülmire Zunun xanim (Awistiraliye)

Sadiqjan Seley Ependi (Gollandiye)

Risalet Aripova Xanim(Belgiye)

 

Qatarliqlar saylap chiqildi, waqit cheklimisi tüpeylidin kabentlar qurulishi, wezipilerning texsim qilinishi we ezalarning toluqlap saylininishi saylamdin kéyinki mejlis yighinlirigha qalduruldi. Shundaq qilip Sherqiy Türkistan xelqining milliy musteqilliq herkitining aliy orgini Sherqiy Türkistan Milliy mejlisi resmiy dunyagha kélip, muhajiret hayatimizdiki milliy herkitimizde özimizge yarishidighan bir altundek sehipe échildi! Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti tunji nöwetlik yighini yene Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti teshkilati Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi terkiwidiki teshkilatlarning siyasiy aliy orgini bolup, deslepte Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining biwaste rehberlikide, Sherqiy Türkistan Milliy mejlisi bolsa özining ötkünchi pilanlirini ishqa ashurup bolghiche bolghan ariliqta Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti we Parlaménti bilen birlik, ittipaqliq we hemkarliq ichide dawa élip baridighanliqini yighingha qatnashqan Sherqiy Türkistan Junhuriyiti Sürgündiki Hökümiti  wekilliri bilen resmiy ortaqlashti!

 

 

Beshinchi Bölüm: Xulase

 42730736_2283568551929285_6690108855755472896_n (1)

 

Biz Sherqiy Türkistanliqlar tarixtin béri qulluqtin ölümni ela bilidighan, hür iradimiz üchün herqandaq xeterge tewekkul qilidighan, wijdanliq, ghorurluq we jessur bir xeliq. Shundaq bolghachqa xitaydin ibaret apetke hergiz bash  egmey 21-yüz yilgha ulashqinimizning özila, millitimizning hergiz yoq bolmaydighanliqining polattek pakitidur! Biz uyghurlar keyinki ikkiy yüz yil jeryanida hakimiyet tereptin zawalliqqa yüzlengen bolsaqmu, özimizning milliy potinsiyalimiz bolghan yoshurun éngimizda ejdatlirimizdin qalghan asil qanning xususiystlirini saqlap kelduq. Milliy medeniyet we örpi adetlirimizni ulugh islam dininimizning qayide pirinsiplirigha organik birleshtürüp, medeniyitimzni gherip medeniyiti bilen ozuqlandurup, xitay tajawuzchilirining bizni tarix seyipisidn yoq qiliwétishidin ibaret qara niyitige tosqunluq qilip kelduq!

Biz Uyghurlar yiltizi chongqur, yultuzi parlaq bir millet! Insaniliq jehettiki dorustluqimiz, medeniyet jehettiki uygharliqimiz we diniy jehettiki teqwaliqimiz Allahning rexmiti we shapaitige nahil bolishimizgha sewep bolup qaldi. Xitay zulumi bizni birleshtürdi, xitay zulumi meniwiy tereptin bizni küchlendürdi we xitay zulumi milliy xaraktérimizda tillarda dastan bolidighan qehrimanliqlarni apiride qildi. Sherqiy Türkistan xelqi bolupmu Uyghur xelqi dewletchilik enenisige ige, siyasetke mahir xeliq bolghachqa, özige ishinip heriket qilsila, dunyadiki tereqqiy qilghan milletlerdek küchiyeleydu, qeddini kötüreleydu we yene hakimiyitini tiklep chiqalaydu!

Xitay tajawuzchilirining  bizdinmu qanche hesse küchlük dunyani qanche yüz yil sorighan mungghullarni, hetta bir esir awal dunyada qudretlik dewleti bolghan Manjularnimu tarixning eski tamliqi ichige kömüp tashliwetken bolsimu biz Uyghur xelqining muyini tewritelmidi. Shundaq bolghachqa barghanche essebiyliship,“Biz Xitaylar xelqara térrorizimning éghir ziyankeshlikige uchrighan millet“ digen atalmish saxta meydanni yasap chiqip,  militimizni dewlet térrorini ishqa sélip qattiq basturup baqqan bolsimu, özi arzu qilghandek netijige érishelmidi. Xelqimiz xitay tajawuzchilirining qiliwatqan insan qélipidin chiqqan mutihemlikige qarshi halda her xil meydanlarda küresh qilmaqta. Xitayning wetinimzdiki yolsizliqliri, heqqaniyetsizlikliri, öktemlikliri milliy rohimizda xitay tajawuzchi hakimiyitige qarshi qisas otini alewlendürmekte!

Xelqimiz xitaylarning milliy zulumigha qarshi ornidin des turdi. Bizning yoqarqi bayanlirimzgha millitimizning munewwer perzentliridin Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining Reyisi Seyit TumTürük ependi, Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisining reyisi kabént ezaliridin, milliy rehbirimiz Rabiye Qadir xanim, (Amerika), Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilati muawin reyisi Osmanjan Tursun Uyghuri ependi (Germaniye),Tursun Hajim Ependi (Qazaqistan), Yehya Kerim Ependi (Norwegiye), Qurban Weli Ependi (Amerika),

Ümüt Agahi (Gérmaniye), Memtimin Ela Ependi (Awistiraliye), Nuri Musabay (Amerika),

Turmemet Hashim Ependi (Yaponiye),Alimjan Memet Ependi (Almaniye), Qurban Arip Ependi (Norwegiye), Qurbanjan Hésamiddin Ependi (Norwegiye), Gülmire Zunun xanim (Awistiraliye),Sadiqjan Seley Ependi (Gollandiye), Risalet Aripova( Belgiye) qatarliqlarning ornidin dest turup Fransiyening dangliq sheheri Parista Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Tunji nöwetlik yighinini chaqrip Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi we Sherqiy Türkistan Xelqining milliy musteqilliq kürishige biwaste yitekchilik qilidighan Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilatini qurup chiqqanliqi polattek pakit bolalaydu!

Eziz wetinimiz Sherqiy Türkistanda ming yillap dawamliship kélgen hayat pütünley tajawuzchi Xitaylar teripidin xaniweyran qilinghan, xelqimiz ölüm bilen boghushiwatqan we millitimiz xaniweyran qilinip, wetinimiz tarixta az körülidighan talan-tarajgha uchrighan bu dewirde 2018-yil 09-ayning 27-künidin 2018-yili 09-ayning 30- Künigiche 15 dinartuq          teshkilatni milliy musteqilliqtin ibaret öz bayriqi astigha toplighan Sherqiy Türkistan Mejlisi we Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisni arqisidin yölep turghan Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilatini qurup chiqishi tarixiy ehmiyetke ige, dewir bölgüch zor ishtur!

 

Sherqiy Türkistan Musteqilliq Herkiti Teshwiqat 

 

2018-Yili 10-Ayning 05-Küni  Gérmaniye

Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkiti Yéngi Bir Basquchqa Kirdi

Xitay Millitini Tonush:36 Hile we Uyghurlar (4) –Kisek Birip, Qash Tishini Eliwal (抛砖引玉)


36 Hile we Uyghurlar (4) –Kisek Birip, Qash Tishini Eliwal (抛砖引玉)
Aptor : Mavlan Yasin
2018-07-22
Biz “36 Hile we Uyghurlar” liksiyesininng tötinchi qisimida, qoralliq küch bilen emes, eqil bilen ghelibisini qolgha keltürüshni nishan qilghan hile üstide toxtaymiz.
Bir döwlet qandaq qilip yene bir döwletni az menpeet birish arqiliq özige bash egdürüdu; bir armiye qandaq qilip az qorban birish arqiliq yene bir armiyeni weyran bolush yoligha bashlaydu; bir millet qandaq qilip yoqulang yalghan nesiler bilen yene bir milletni pütünley yoqutushqa intildu; bir sodiger qandaq qilip özining mallirigha xiridarlarning diqitini jelip qilidu; bir teshkilat qandaq qilip bashqa teshkilat yaki teshkilatlarni yardem qilghan qiyapetke kirish arqiliq özining changgiligha chüshürwalidu; bir adem yene bir ademni qandaq qilip jile qilish yaki erkiltish arqiliq özige qarishi turmaydighan yaki özige xizmet qilidighan qiliwalidu; xittaylar bilen uyghurlarning aqil elishish we miltiq itishish meydanlirida xittaylar qandaq qilip uyghurlarni qiltaqqa chüshürgen we chüshürwatidu; uyghurlarning rexberliri qandaq qilip az menpeet üchün pütün milletni weyqan qilghan; DUQning aldinqi pewqul adde qurultayda Rabiye Qadirdin re’islikni elish üchün qandaq hile ishletken we nime üchün ishletken, bu mesililerni sayahet qilish üchün 36 hilening ichidiki eng güzel hilining bir bolghan, yene 36 hilening 17 chisi blghan “kisek birip, qash tishini eliwal”( 抛砖引玉) üstide toxtaymiz. Aldinqi 30 yilda we bügünki künde, ottura asiyeni qolgha chüshürüsh üchün xittaylar bu hileni qollinip keldi, Qazaqstan bilen Qirghizstanni asasi jehettin changgiligha chüshürwaldi.
Keng da’iyredin itqanda, bu hilening xususiyeti pisxologilik katigoriyege qaraydu. Bu hile kichik ishtin yoghan ishni keltürüp chiqish, bashqilarning oy-pikirini biliwilish, aldamchiliq qilish, qiltaq silish, köz boyanchiliq qilish, qorqutush, aq-qarini arlashtutiwitish we almashturuwitish, yalghanni rast qilip körsütüsh, rastini yalghan qilip körsütüsh, suni liyitip biliq tutush, yoshurun ish qilish, ademlerning nepsini yaman yolgha yitekleshlerni nishan qilidu. Bundaq qilish arqiliq dushmenni ajizlandurup we qaymiqturup, dushmenge elip barmaqchi bolghan ghelibilik jismaniy ghujumnung muweppeqiyet qazinish ihtimalini östürdu.
Xittay istragiyichiliri, mutepekkurler, logikshunaslar; siyasionlar serlep-misqallap hisaplap; omumluqi nezerde tutup, herbi we siyasi elishishlarni inchik tekshürüp we tetqiqat qilip, tarixdiki gireliship ketken sanliq melumatlarni türge ayrip bu 36 hileni 6 babqa bölüp, her bir babqa 6 hile salghan.
Bugun biz sözlimekchi bolghunimiz üchünchi babdiki beshinchi hile, yene 36 hilediki 17-chi hile “kisek birip, qash tishini eliwal”( 抛砖引玉).
Bi aldi bilen üchünchi babning mezmuni bilen qisqa tonishayli, endin biz sözlimekchi bolghan bu hile, yene “kisek birip, qash tishini eliwal”( 抛砖引玉)ning nime üchün bu babtin makan tapqanliqini bilimiz, hemde xittaylarning eqil – zireklirini yaxshi chüshünishimizge we ulardin uginishimizge melum paydisi bar dep oylaymen. Reqipni ustaz tutup uningdin uginelmigen millet ighizgha alghuchiliqi yoq millet.
Üchünchi babni (攻战计) dep alghan, uyghurche “hujumgha ötüsh üchün” dep alsaq menasigha eng yiqin kilidu dep oylaymen. “hujumgha ötüsh üchün” digen bu jümlediki eng muhim söz bolsa “üchün”. Bu “üchün” digen söz bolsa hujumgha ötüsh aldidiki halet, exwal, weziyetlerning yüzlinishidin we buninggha qarap chiqiridighan qararlardin isharet biridu.
Bu hile bolsa urush qilishtin burun düshmen eskerlirining iradisini ajizlashturushni asas qilghan psxik yaki rohi hujumni körsitidu. Dihqan tilida itsaq, dushmenni qorqitish üchün yürikige qilghan heywe hujumni körsididu, sheherni elish üchün elip barghan eskerlerning hujumini körsetmeydu; Urushning qarishi terepke ekilidighan weyranchiliqini we balahi apetlirini körsitish arqiliq qarishi terepning jenggiwarliqini sundurdighan tehditni körsitidu, ikki qoshunning ottursidiki rasmi jengni körsetmeydu. Bu hile psxik hujum qilish arqiliq dushmenni ajizlandurup, rasmi hujumning ghelibe qazinishigha kapalet qilidighan ihtimalini östürdu.
Gayi waqitlarda, hujum qilish bir giniral üchün eng axirki amal we tedbir, chünki hujum özining jengchilirining taghdek döwlengen jesetlirini eks ettürdu. Eng yaxshi tedbir bolsa qarishi terepni urush qilmay teslim bolushqa qayil qilish yaki qarishi terepni toqunushtin hich qandaq payda tapalmaydighanlighigha ishendürüsh. Eger hujum qilish toghra kelgende eng az esker qorban birish we eng az bashqa menbe chiqim qilish arqiliq nishangha yitish. Bu babdiki “hujum” herbi küch arqiliq qilghan hujumni körsetmeydu, bu herbi küch bilen elip baridighan hujumdin burup qarishi terepni qalaymiqanlashturush, ganggirtish, müjümenleshtürush, iradisini yoqutush, ishenchisini ajizlashturush üchün elip barghan rohi hujumni körsididu. Dushmenge kichik payda birish bilen ularni gumangha silip qoyup, yaki hujumgha ötemmeydighan yaki keynige chikinemmeydighan qilip qoyup, bir jayda midirlimay uzun turghuzush arqiliq charchitip, urush iradisini ajizlashturup, diqitini tarqitip, eskerlirining chichilip kitishige yaki qichip kitishige shert-shara’itini yaritip birip, endin humjum qilghanda ularning muntizim qisimini tarmar qilip ghelibisini qolgha keltürüsh ihtimalini östürüsh.
“36-hile”ning üchünchi babi bolsa mushularni közde tutup retlinip yizilghan. Bu babta 6 hile bolup, biz bugun sözlimekchi bolghan hile mushu babqa, yane üchünchi babqa texsim qilinghan.
“抛砖引玉”diki “抛” digen xetni “birip” dep terjim qilduq. Emiliyette, bu hilide bu xet köp menaliq bolup, “birish”, ‘tashlash”, “aldash”, “damlitish”, “tökme qilip sitish”, “jile qilish”, ‘erkiltish”, “iziqturush”, “qiziq turush”.. qatarliq mezmunlarni bildurdu. “抛砖引玉”diki “引” digen xetni “eliwal” dep terjim qilduq. Emiliyette, bu hilide bu xetmu köp menaliq bolup, “eliwal”, “tartiwal”, “bashlash”, “tapshurwal”, “keltürüsh”, “qozghimaq”.. qatarliq chüshenchilerni bildurdu.
Biz aldi bilen bu hile, yene “kisek birip, qash tishini eliwal (抛砖引玉)”
, deslepte qandaq kilip chiqqan, nime mezmunlarni bildurdu, qandaq qilip tawlinip bu (抛砖引玉)digen temsilge aylanghan, bu tariq körnishni qisqa bilip qoysaq, bu hilege bolghan chüshenchimiz bir qeder mukemmel boidu.
Bu hileni teswirleydighan jumle “Herbiy Qamus 36 hile”de deslepte yizilghanda “类以诱之,击蒙也” dep yazghan , bu gepning menasi “düshmenni aldaydighan we azdurdighan usullar nahayti köp, dushmenge  yalghan nersini  ras nersige pütünley oxshaydighan qilip  körsüteligen usul eng unumlük usul”.  Mana bu bolsa “kisek birip, qash tishini eliwal” digen hilening mighizi we else kilip chiqish membesi.
Xittay istragiyichiliri, mutepekkurler, logikshunaslar; siyasionlarning nuqtiy nezerde, eger yalghan nersini ras nersige oxshash qilip, ras nersidin ayrighini bolmaydighan qiyapette körsiteliseng, endin dushmenni aldalaysen, dushmende xata tuyghu keltürüp chiqalaysen, dushmenni xata höküm we xata qarar chiqirishigha yitekleleysen. Xittay eqil körsetküchielrning köz qarishida, bu hileni ishlitish üchün qarishi terepning rexberlirining herbi ishler sewiyesi, rohiy sapasi, psxika chiniqishi, xarektir-mijez alahidiliki qatarliq uchurladdin iniq melumat elinsa, bu hile rol oyniyalaydu.
“kisek birip, qash tishini eliwal(抛砖引玉)” digen hilening yadrosi bolsa “eliwal”. she’iylerning tebiyitini we mezmunini yoshurun özgertip, eplep-seplep aldap, köz boyamchiliq qilip, yalghanni ras qilip körsütüp, az nersini köp qilip körsütüp, birtal toxumni birip uning qolidiki göherni eliwilish.
Bu yerdiki “kisek” we “qash tishi”bolsa bir xil obrazliq oxshitish. “kisek” bolsa kichiq menpeetni, yemchükni körsitidu. “qash tishi” bolsa urushning meqset-nishan we chong ghelibesini körsitidu. “qash tishini eliwilish” bolsa nishang, “kisek birish” bolsa nishangha yitish üchün elip baghan usul-waste. Biliq tutush üchün qamaq yimiy kirek, biliq awal bir az yemchük titighandin kiyin, endin qamaqqa chiqidu. Dushmen bir az paydigha egiship, qapqangha chüshüp meghlubiyetke uchuraydu
“kisek birip, qash tishini eliwal” bolsa bir xil eqil , yaki bir xil hile. Eqil qilip ishletkende “Özining pishmighan, yüze pikirini otturgha qoyup, bashqillarning qimmetlik pikirini otturgha chiqirish üchün ishlitidu. Hile qilip qollanghanda, u latapetlik, nazaketlik, edeplik we medeni mezmunini yoqutidu. Bu waqtida u bir kichik menpeet birish arqiiq chong menpeetni qolgha keltürüdighan aldamchiliq, bulangchiliq, azdurush qatarliq xata yolgha bashlashlarni bildurdu.
Bugunki künlerde, bolup hazirqi dewride, “birip, eliwal”digen ilimintlarning menasi kingiyip, herbiy, siyasi, iqtisati, diplomat sahaliride mundaq mezmunlarni bildurdu:
(1) Kisek digen adettiki pulgha yarimaydighan nerse, Qash tishi bolsa qimiti we süpiti yuqur nerse. Bu hile addi nersini birip qimmetlik nersini qolgha keltürdighan usulni körsitidu. Bu uyghurlardiki “qum chichip, merwayit almaq” digen bilen oxshash menada bolidu. Budaq netijige yitish üchün qarishi terepni aldap qolangdiki kisekning muhim roli bar digen bir tuyghugha ekilip, qolidiki qash tishini sining qolangdiki kisekke tigishishke mejbur bolushi kirek.
(2) Özining pishmighan, yüze pikirni oturgha qoyup, bashqilarning qimmetlik pikirini otturgha echiqishqa qilghan tirishjanliqni körsitidu. Misalle: yitishken yitekchiler, özining addi planini oturgha qoyup, bashqilarning nahati qimmetlik, yingiliq yaritidighan pikirlirini qazalaydu, buning arqiiq özining istratigiyelik planini mukemmel qilalaydu.
(3) Qapqan we yemchük hazirlap, andin bu yemchük bilen dushmenni bu qapqangha aldap ekirish. Misale, urushlarda, dushmenni özining eskerlirini ash qalghan we qichip kitip barghangha oxshash xata uchular bilen teminlep, ularda xata chüshenje peyda qilip, yoshurun teyyarlap qoyghan qapqangha ekirip yoqutush.
(4) Bir döwlet yene bir döwletke aziraq menpeet birish arqiliq u döwletning iqtisadini kontorol qiliwilish. Misale: xittaylarning “bir yol bir belwagh” siyasiti bilen Qazaqstan we Qirghizstanni konorol qilishi.
(5) Yalghan nersini ras qilip körsitip, bir döwlet yaki teshkilatlarning hoquqini qolghan elish.
(6) Geyda ikki qash tishining ichidin birsini kisek dep tashlash toghri kilidu, geyda ikki kisekning birsini qash tishi qilip eliwiishqa toghar kilidu..
Biz towende misallar arqiliq bular toghurluq tepsili toxtaymiz.
Bu yerdiki “birip , eliwal”digen sözlerning jewri bolsa “eliwal”, “birip” birinchi basquch, peqet uningdin alimen digen nersini eliwalghanda bu hile emelge ashidu. Töwende bu toghurluq tepsili toxtamiz.
Xuddi aldinqi 3 liksiyede sözlep ötkendek:
(1) Her bir liksiyede bir yaki ikki hile ustide toxtaymiz.
(2) Her bir hilege munasiwetlik misalning menasini tepsili, ammibab we dihqan tilida chüshendürüshke tirishimen.
(3) Her bir hilege xittay tarixidin, xelq arada sehnisidin we uyghur – xittay tarixida bolgha eqil sinashtin, ughurlar ichidiki urush-talashlardin 10 misal körsitimen. Bu misallar herbi, siyasi, iqtisadi qatarliq oxshimighan sahnilerdin elinidu.
(4) Her bir hileni xittaylar uyghurlargha qandaq qollanghan we qolliniwatqanliqini chüshendürüshke tirishimen.
(5) Uyghurlar bu hililerni qandaq ishlitish toghrisida mesletimni birimen.
Bu hile, “ 抛砖引玉”, yene “kisek birip, qash tishini eliwal” digen temsil bilen ipadilinishi xittaylarning klassik hikayisidin kilip chiqqan. Xittay tariqida 618 yilidin 907 yilighiche bolghan arliqni Tang sulasiy(唐朝) dep ataydu. Bu dewrida 赵嘏 digen bir sha’ir bolup, u she’irni nahati yaxshi yazidiken. Yene bir 常建 digen ademmu bolup, umu she’irni yaxshi yazidiken, likin 赵嘏dek yaxshi yazammaydighanlighini bilidiken. U 赵嘏din uginidighan bir pursetni izdep jurgende, 赵嘏ning özi turidighan 苏州gha sayahetke kilidighanlighini anglap nahati xosh bolidiken. Likin 赵嘏 asanliqche telep bilen she’ir yazidighan adem emeske. 赵嘏ni she’ir yazghuzush üchün 常建 shundaq dep oylaydiken. “赵嘏 bu 苏州 sheherge kelgendin kiyin choqum灵岩寺 butxanini körgini kilidu. Eger men butxanining timigha she’irning keyni ikki misrasini yizip qoysam, 赵嘏buni oqup choqum aldidiki ikki misrani toldurdu”. Xuddi 常建 oylighinidek, 赵嘏 bu butxanighe kilidiken, bu tamdiki she’irni körüp, she’irning aldi ikki misrasini toldurdiken we toldurghan bu ikki misra ajayip isil yizildiken. 常建 tamdiki kisekke ikki misra she’ir yizip, 赵嘏ning nahati isil ikki misra she’irni peyda qilidiken. U dewriliride xittaylar nahayti isil nersilerni qash tishi dep ipadilettiken. Shunindin kiyin xittaylar bu weqeni “常建 kisekni damlitip, qashtishini eliwaldi” dep teswirligen. Bu uyghurlardiki “qum chichip, merwa’yit almaq” digen temsilige oxshap kitidu. Asta asta xittaylar qimiti töwen nersini teghdim qilish arqiliq qimiti yuqur nersini qolgha keltürdighan usulni “kisek birip, qash tishini eliwal” digen temsile bilen ipadileydighan bolidiken. Kiyinche 36 –hilening 17-chisini buning bilen ipadileydighan bolidiken.
Herqandaq uqumni misal bilen yaxshi chüshendurgini bolidu. Biz bu hilege munasiwetlik 10 misallarni körelli. Oxshimighan exwallarda kishiler bu hileni qandaq ishletkenlikini nezirimizge ekileyli:
Birichi Misal:Bu xittaylar retlep chiqqan hile bolghandinkin, aldi bilen xittaylarning tarixidiki bir misal bilen bashlayli. Xittay herbi kitaplirida bu misalni birinchi bolup körsitidu we xittay tarix kitaplirida bu hile toghauluq körsitilgen eng kona misalning birsi. Miladiyedin 700 burun hazirqi xittaylar yashawatqan ziminda nurghun döwletler bolup, bu döwletle ara bir birsini yoqutush urushlar toxtimaydiken. 楚国 digen döwlet 绞国digen döwletke hujum qilip Sheher sipilining yinigha kilidiken. 绞国 kichik döwlet bolghachqa, sheherdin chiqip urush qilsa meghlubiyet bolidighinigha közi yitip, sheher derwasini ching itip qarishliq bildurdiken. 绞国 qoghdashqa asan hujum qilishqa tes yerge orunlashqan bolghachqa, 楚国ning barliq hujumlirini chikinduriwitidiken. Ikki armiye bir aydin artuq tirkiship turidiken. 楚国ning herbi mesletchisi 居瑕 weziyetni analiz qilip, bu sheherni hujum bilen emes, peqet eqil bilen elish kireklikini chüshünidiken we padishagha shundaq deydiken : “Hujum qilip almaq tes, dushmenni aldap sheher sirtigha bashlap chiqip yoqutayli. Bir aydin artuq qorshawda qalghan sheher ichide otun qalmaydu. Biz aziraq eskerlerni otunchilardek yasinip taghdin otun ekilishke eweteyli. 绞国 choqum bularning qolidiki otunni bulaydu. Biz 10 kundek otunlarni bulap ekirip kitishige yol qoyayli. Bular bixudluq qilip köp eskerlirini otun bulashqa chiqarghanda, ularning chikinish yolini üzüp tashlap yoqutup, endin sheherge hujum qilsaq ghelibe qazinimiz”. Bu gepni anglighan padisha gumanlinip “sining bu qiltighinggha ular chüshemdu?” dep soraydiken. 居瑕 shundaq deydiken: “Padisha xatirjem bolung, 绞国 kichik döwlet bolghan bilen nahati hakawur, hakarwur ademde aqil kem bolidu. aqil kem bolghan adem qiltaqqa ongay chüshüdu”.
Shuning bilen 楚国 digen döwlet 50 eskerni otunchilardek yasinip taghdin otun kisip kilishke ewetidiken. Bu 50 adem otunlarni dumbisige atip qatip kiliwatqanda, otungha zar bolghan 绞国 döwliti derhal bir nechche yüz eskerni ewetip bu 50dek otunchini tutuwalidiken we otunlarni sheherge ekirwalidiken. 楚国digen döwlet kundin kunge jiq ademni otun elkilishke ewetidiken, bulardin otunni tartiwilish üchün 绞国 kundin kunge köp esker ewetidiken. Altinchi kuni 楚国 bir nechche yüz ademni otun ekilishke ewtidiken, bu otunlarni tartiwilish üchün绞国 mingdin köp esker ewetidiken. Bu eskerler otunchilarni tutmaqchi bolghanda, 楚国 bularning arqa yolini üzüp tashlap, qorshawgha elip yoqitidiken. Mingdin köp eskirini biraqla yoqatqan bu kichik döwlet qapqangha chüshüp qalghanlighini his qilip, emdi qarishi turidighan kuchi qalmighanlighini bilip teslim bolidiekn. Bu yerdiki kisek bolsa otun, eliwalghan qash tishi bolsa绞国 digen döwlet. Bu kichik döwletning otungha bolgha ihtiyajliqidin paydilip, otunni qiltaq qilip ghelibe qazanghan.
Ikkinchi misal: 1941 -12 -07 kuni Yapunye tuyuqsiz Piarl Xarbor Portigha (Pearl Harbor) hujum qilip, Amirkining 9 urush paraxotni, 3 qoghlighuchi paraxotni, 3 okyan charlash paraxotni, bir chatma kimeni, 3 bashqa roli bar paraxotni, 347 ayropilanni weyran qilip, 2335 ademni öltürüp, 1143 ademni yardarlandurup , Amirkining tinch okyandiki hawa we dingiz armisining kuchini aqsitip qoyidiken. 1941 -12 -08 kuni Amirka Yapunyege urush elan qilip ikkichi dunya urushigha resmi qatnishidiken, hem shu kunidin tartip Amirka Yapundin intiqan elish pursetni izdeydiken.
Amirkining qayta qurup chiqqan tinch oqyan dingiz armiyasi, Yapunyening Amirkigha qarishi yene bir chong hujum qilidighanlighidin xewer alidiken. Barliq qolgha keltürülgen uchurlardin bu qitimqi Yapunyening hujumni Ottura Yol Araligha(Mid Way) bikitildi dep perez qilidiken. Amirkining tiligramma tixnikisi nahati üstün bolup, Yapun dingiz armiyesi bilen Yapun bash qomandan shitapi ottursidiki kilip-kitip barghan barliq tiligraf kodinisini tosap tutiwalalaydiken we bu kodilarni yisheleydiken. Yapunluqlarning tiligrammalirida hujum qilidighan nishanni “AF” digen ikki herp bilen ataydiken. Amirkining axbarat idariliri analiz qilip bu “AF” digen otur tinch oqyanni körsitidu dep yekun chiqirdiken.
Likin tiligraf mexpi kodini yishish gruppisining kapitani Joseph Rochefor bunigha qoshulmaydiken. Bu “AF” digen zadi nime digen menani bilish üchün Joseph bir chiwer tejirbe elip baridiken. Shu waqitlarda Amirkining qarmiqidiki Piarl Xarbor Porti (Pearl Harbor) bilen Ottura Yol Arali(Mid Way) su astidiki tilfun sim yoli bilen alaqe qilidiken. Kapitan Joseph Rochefor adettiki tüzüm boyiche mexpi shipir tüzümini ishletmey, bu su asti tilfun sim yoli arqiiq bir xewerni anglitidiken, bu xewerde “Ottura Yol Araldiki dingiz suyidin tuz ayrish zawut buzulup qaldi” digen gep bar iken. Bu xewerni Yapunye axbarat organliri qolgha chüshürüp, derhal yapunye dingiz armiyesige tiligram arqiliq “AFning dingiz suyidin tuz ayrish zawuti buzulup qaptu” digen xewer yetküzidiken. Yapunyening tiligram dolqunini kiche-kundüz küzitiwatqan Amirka bu tilgramni eliwette tutiwalidiken we buning arqiliq Yapunluqlarning AFdigini Ottura Yol Aral ikenlikii biliwalidiken. Shuning bilen teyyarliqi mukemmel bolghan Amirka, Ottura Yol Aral urushida Yapunyening Tinch Oqyan Dingiz armiyesini menggu eslige kilelmeydighan derjide weyran qilip tashlaydiken.
Bu yerdiki kisek bolsa Yapunye bilishke intizar bolghan Ottura Yol Aralnig exwali. Buyerdiki Qash tishi bolsa Yapunyening hujum qilidighan nishani. kapitani Joseph Rochefor, Yapunyege Ottura Yol Aralining axbaratini—bu kisekni birish arqiliq, Yapunyening hujum qilidigha nishani—qash tishini biliwalidiken. Eger bu hile arqiliq Amirka Yapunyening hujum qilidighan nishanini biliwalmighan bolsa, bu urushning aqiwiti tamamen oxshimasliqi mumkin.
Uchinchi Misal: Bu hile soda dunyasida nahati köp ishlitidu. Amirkining Los Angeles sheherge kelgen adem Hollywoodni körmey ketmeydu, dunyadiki eng isil kinolarni ishleydighan Jahan Kino stodisini(universal stadio) körüshni arzu qilidu. Bu stodisining ichini adette bir kunde aran körüp bolghini bolidu. Bir biliti $150 etirapida. Xelqlerni qiziqturush üchün Hollywood, “birtal bilet alsang, bir yil ichide qanche qitim kirseng bolidu” dep elan qilidu. Heqiqeten bir billetni elip künde kirsingizmu bolidu. Likin bu yerge kelgen ademlerning 90%din yuquri Los Angeles Sheherning sirtidin kelgenler. Hich kim bir yilning ichide yene ayroplan bilet elip, yataqta yitip, nechche ming dollar hejlep bu yerge kelmeydu. Hollywood buyerde “kisek birip, qash tishini eliwal” digen hileni ishlitidu. Bu yerdiki “kisek” bolsa, “bir biletke bir yilda qanche qitim kirseng bolidu” digen merdane elan. Bu elan ikki tereptin xelqning pulini alidu. Bir tereptin “ bir yilliq bilet” dep biletni qimmet satidu, burun bu bilet $60 idi; yene bir tereptin xelqni yene bir qitim Los Angeleske kilishke qiziqturup ularni nechche ming dollar xejligizidu. Los Angeles qimmetchilik sheher.
Amirkidiki Latarye shirketlirimu bu hileni ishlitidu. “bu Lataryeni alsang 10 milyon dollar chiqidu” dep elan qilidu. Likin bir ademge 10 milyon dollar Latarye chiqqiche, Latarye shirkiti 100 milyon dollar elip bolidu. Bu yerdiki kisek bolsa xelqning 10 milyon utuwalay digen teley sinishi, bu yerdiki qash tishi bolsa xelqtin 100 milyon pulni elish. Xelqning taliyini damlitip portimanidiki pulni eliwilish.
Tötinchi Misal: Xittay hökümiti Qazaqstan bilen Qirghizstanni xittay qarmiqigha kirgiziwilish istratigiyelik planini ada qilish jeryanida ishlitiwatqan hilening birsi mushu hile. Qazaqstan we Qirghizstandiki qirindashlar shuni nahati yaxshi bilishi we jiddi qarishi kirekki, bu ikki döwletni xittaylar chüshenje jehettin alla qachan özining ziminige kirgizip boldi, xittaylarning bu chüshenchisi heqiqetke aylinish yolida ongushluq we tosalghusiz kitip baridu. Hazirqi exwallargha qarighanda qazaq we qirghizlarmu buni qolbol qilishqa idiye we pisxologiye tereptin teyyarliqi asasen pütüp qalghandek qilidu.
Qazaqstan bilen Qirghizstan musteqil bolghandin kiyin, kembighelchilik, chirikchilik, ganggirash tumanliri bu ikki döwletni qaplap ketti.
Qazaq we qirghiz militini xittaylar uzun yil tetqiq qilghan we bu ikki milletning ajiz nuqtilirini retlep chiqip bolghan.
Deslepte xittaylar bu ikki döwletke tatliq gep, shi’rin sözler bilen yiqinlashti. Töwen ösümlük qerzilerni qanchilik dise shunchilik berdi, bu ikki döwlettiki yol yasash, zawwut qurush, dihqan chiliq, qurlush, bangka, ..qatarliq sahelerge meblegh silish arqiliq, bu ikki döwletning jan tumuruni konturol qilip boldi. Nurghun emeldarlirining nepsini yaman qolgha yiteklep xitay üchün sözleydighan qilip qoydi. Bu jeryanda xittaydin emgek kuchi apirish arqiliq 100 mindin artuq muntizim eskerlerni bu ikki döwletke kirgizip boldi. Xittaylar bu ikki döwletke aparghan ishchi-dihqanlar bolsa xittayning dala armiyeside 4 – 10 yil qerder zamaniwi herbi terbiyesini körgenler we herqandaq zamaniwi qorallarni ishliteleydighanlar.
Hazir xittaylar bu ikki döwletni qerzige qistap, qerzini tölemmigendinkin bularning kanglirini halighanche achidighan, bangkilirini xittayning yiteklishige maqul bolidighan qilip qoydi, hetta nurghun ziminlerni xittay ziminige qitiwetti. Bu ikki döwletiki sheherlerning etirapigha xittaylar makanliship norghunlighan kichik xittay rayonlirini quruwaldi. hetta qazaq yaki qirghiz saqchilirinimu kirgezmeydighan qiliwaldi. Xewerlerge qarighanda, yiqinda QirghizStandiki 50 dek toxtap qalghan zawutni ötküzüwaptu, bu dimek yene zawutta ishleydighan ishchilar dep 20,000din artuq xittay eskerliri kiridu. Hazir Qirghizstan ichidila xittaylarning 30,000gha yiqan muntizim eskiri kirip boldi. Uzun ötmey bu ikki döwletning puxraliri yaylugha chiqsa we herqandaq yerge barsa, herqandaq ish qilmaqchi bolsa xittaylardin roxset elishqa bashlaydu. Pulni dep xittaylargha ishleydighan we jasusluq qilidighan Qazaq we Qirghizlarmu kundin kunge köpiyidu. Pulni nime toralaydu? Xittaylarda “pul bolsa, jinmu sanga xizmet qilidu” deydighan temsil bar. Uchurlargha qarighanda, Qazaqstan we Qirghizstanda 30,000din köp Qazaq we Qirghiz qizlar xittay bilen toy qilip bobtu—eger mushu rast bolsa, bu ikki döwletning fondisi kitiptu disek bolidu.
Bu yerdiki “kisek” bolsa, bu ikki döwletning pulgha bolghan ihtiyaji, “Qash tishi” bolsa bu ikki döwletning zimini, igiliq hoquqi, döwlet aparati. Xittaylar bu ikki döwletke pul birip, yene kisekni birip, bu ikki döwletning ziminini, igiliq hoquqini, döwlet aparati qatarliq qash tishini eliwaldi we dawamliq eliwatidu.
Beshinchi misal: 1980 – yili dunya waskitbol helqilghuch salahitini talishish musabiqisi Bulghariye bien Chixoslowakiye uturida bolidiken. Musabiqa ayaqlishishqa yene 8 sikunt qalidiken. Bulghariye ikki numur ilgir iken. Likin Bulghariye helqilghuch salayitige irishish üchün choqum azdigende 5 numur bilen utushi kirek iken. Bu jiddi waqitta, Bulghariyening tri’nirsi(coach) toxtutush telep qilip(time off), ikki oynawatqan waskitbolchini chaqirip, quliqicha bir nesilerni dep pichirleydiken.
Musabiqa qayta bashlanghanda, Chixoslowakiyening tenherketchiliri öziliring mudapiye rayonigha chikinip, Bulghariye waskitbolchiliring axirqi hujumini kütüp turidiken.
Likin axirqi ikki siknutta, Bulghariyening bir waskitbolchisi tuyuqsiz keynige qarap tiz jugrep, heme adem tikilip qarap turghanda topni özining garigha kirgiziwitidiken. Shuning bilen ikki terepning numuri tengmu teng bolup qalidiken. Qaydi boyiche, tengmu teng bolup qalsa, musabiqa yene 5 minut uzartildiken.
Uzartilghan 5 minutta, Bulghariyelikler keskin hujum qilish arqiliq 5 numur bilen utiwalidiken. Shuning bilen Bulghariye helqilghuch salayitige irishidiken we Chixoslowakiyeni shallap chiqirwitidiken.
Bu yerdiki kisek bolsa ikki numur üstünlikni birish, qash tishi bolsa 5 minut uzartilghan waqitni qolgha keltürüsh. Bulghariye helqilghuch salayitige kapalet qilalmaydighan ikki numur üstünlikni birep, uzartilghan 5 minutni qolgha keltürüp ghelibe qazinidiken.
Altinchi Misal:Ikkinchi jumhuryetning halek bolghanlighini bayan qilghan “11 bitim” bolsa xittaylar “kisek”ni birip “qash tishi”ni eliwalghan, uyghurlar “qash tishini” birip “kisek”ni eliwalghan bir wekillik misal. Bu bittim toghurluq “Exmetjan Qasim milli qehriman yaki milli munapiqmu” degen maqalimning birinchi qisimida bir az tepsili toxtudum, ikkichi qisimida tiximu inchiklep toxtaymiz. Bu yerde 11 bitim uygurlargha nimilerni berdi, xittaylar nimilerni eliwaldi üstide toxtaymiz. Awal biwaste11 bitimdin elinghan jümlelerge diqet qilayli:
Bu bitim Uyghurlar bergen nersiler: “XinJang xelqi”, “yerlik zatlerni memuri emeldarliqqa saylaydighan saylash hoquqi:, “xelqning tuluq dini itqat erkinliki”, “xelqler öz yiziqini ishlitish erkinliki”, “bashlanghuch we ottura mektepte öz tilini ishlitish erkinliki”, “mediniyet we sen’etning erkin rawajlinishini temin qilinidu”, “sodigerlerge soda qilish erkinliki”.
Bu bitim Uyghurlardin eliwalgan nersiler: “Megkizi hokumet wekili bilen XinJang qozghilangchilar rayonining xelq wekilliri ottursida tüzülgen qoralliq toqunushni tinch yol bilen hel qilish toghrisidiki bitim”, “ottura mekteplerde döwlet tili mejburi ders bolup kiridu”, “chet’eller bilen soda qilghuchi sodigerler merkizi hökümet bilen chet’eller otturisida tüzülgen soda shertnamiliridiki belgilimilerge emel qilishi kirek”, “XinJang ölkilik hökümetning terkibini merkez toluqlaydu”, “25 neper ölkilik hökümet hey’et ezalirining 10 ni mergez biwaste teyinleydu, bu 10 adem bolsa reis, bash katip, ichki ishlar naziri, maliye naziri, ijtimaiy ishlar naziri…qatarliqlar”, “milli armiye döwlet armyesining tüzülüshige asaslinip turup özgertip teshkilinidu. Döwlet armiyesi bilen dostiliq munasiwet saqlaydu, bir –biri bilen öchekishidighan ishlarni qilmaydu”
Yuqurdin körgini bolidikin, Exmetjan Qasimlar “kisek”ni Sherqi Turkistan xelqige qaldurup, “Qash tishi”ni xittaylargha bergen. Hazir uyghurlarning qolida bu kisekmu qalmidi. Bu bitimde uyghurlargha bergen nerse hich bir ehmiyiti yoq nersiler, xittaylar eliwalghan nersiler “milli armiye, döwlet ismi, döwlet igidarliqi, döwlet bayliqi, Sherqi Turkistanning ”..qatarliqlar. Ish qilip Sherqi Turkistan xelqining qoligha birmunche ushaq-chüshek nersilerni tutqozup qoyup, put qoligha yene qolluq zenjirni isip qoyghandin bashqa nerse emes.
Xittaylarda “Yenggen padisha bolidu, yingilgen oghri bolidu” digen temsil bar. 11 bitim arqiliq xittaylar padisha boldi, uyghurlar oghri boldi. Emdi xittaylar nime dise orunluq, uyghurlar nime dise orunsiz. Padishaning aldida oghrining sözleydighan nime salahiti bolidu? 1946 – yilidin tartip uyghurlar tartiwatqan barliq zulumning menbesi mushu 11 bitim. Xittaylarni padisha qilip, özi qul bolushni uyghurlar özi talliwaldi. Uyghurlarning bashqilarni eyipleydighan hich qandaq heqqi yoq.
Yettinchi Misal: Rabiye Qadirni DUQning reislikidin aghdurup tashlashtimu, bir türküm shexsiyetchiler bu xittaydin ögengen hileni ishletti. “36 hile we uyghurlar”ning birichi liksiyeside bu toghurluq sözlep ötkende shundaq dep chüshenche bergen idim: Bular aldi bilen “Qazaning qanishini toxtitimen diseng, Ochaqning Otini tart” digen hile ishlitip, Gollandiyediki yighinni bikar qilish, Yighinni Munihte ichish, 10din artuq döwletlerdin kilidighan wekillerning we özlirige qoshulmaydighan ademlerning aldini torash arqiliq Rabiye Qadirni uyghur xelqining awazidin ayridi.
Likin buning bilenla Rabiye Qadirdin Re’islikni alalmaydighanlighini bilip, “kisek birip, qash tishini eliwal” hilesini ishletti. Rabiye Qadirning aldigha “Ali Rexber”digen göshi yoq ustighanni tashlap birip, re’islikni qolgha aldi.
Re’islikni elip bolghandin kiyin, Rabiye Qadirni bir quruq heykelge aylandurup qoydi. Shuningdin tartip Rabiye Qadirni kemsitish we Rabiye Qadirge zerbe birish bulargha bir xil xumargha aylinip qaldi. Hetta Rabiye Qadirni ular bilen birge ishlewatqan ishxanisidin heydep chiqirip, Amirkining mergizi bolghan Washington kuchisida xudi oyi yoq ademdek ganggirtip qoyuptu. Xumari nahati qattiq tutup mushundaq qilmisa xumardin chiqmaydighan bolup qalghan oxshaydu.
Bu yerdiki “kisek” bolsa “Ali rexber”, bu yerdiki “qash tishi” bolsa “Re’is”. Bular Rabiye Qadirge “Ali rexber”digen “kisek”ni tashlarp birip, “Re’is” digen “Qash Tishi”ni eliwaldi.
Bu bolsa bu hileni ishlitip muweppeqiyet qazanghanliqning bir tipik misal. Epsuslinarliqi shuki, bular bu hileni xittaylargha emes, uyghur xelqning meniwiy anisigha ishletti. Bu hileni ishlitip xittaylar ustidin emes, uyghurlar ustidin ghelibe irishti. Bu hileni ishlitip xittaylar zebe bermey, uyghurlarning birlikini parchilidi we shuningdin bashlap Uyghurlarni parchilap kontorol qilish herkitini toxtatmidi. Xittaylar nachche yüz milyon iqtizadini musadir qilip, balilirini türmilerge tashlap, özini türmide qinap bash egdiremigen Rabiye Qadirni bular aghdurup tashlilidi. Rabiye Qadirning bishini yerge igishni bir kunmu toxtatmidi. Rabiye Qadirgha xittaylar birelmigen zabini bular birelidi. Buni közde tutqanda, hazirqi DUQ heyyetlirini tebiriklimey amalim yoq.
Qiziqarliq yeri shuki, Re’islikni elish üchün, ikkinchi juhumyettin kiyin uyghurlarning ichdiki eng chong siyasi özgirishni elip birip, uyghurlar itipaqqa eng ihtiyaj waqitta uyghurlarning ichidiki eng chong bölgunchilikni peyda qilip, uyghurlarni bir jidel majiragha silip qoup, özliri ziyankeshlikke uchrighuchi qiyapette tilwizirlerde sözlep juridu.
Xittaylarda “Yenggen padisha bolidu, yingilgen oghri bolidu” digendek, bular emdi Re’islikni qolgha aldim, emdi men padisha, qalghangha oghri demdighandu? Bir re’is digen atalghuni elish üchün pütün uyghurlarni weyran qilish zörüryiti barmidu? Uyghur xelqni shunchilik nadan köremdighandu?
Bu bölgunchilik yene bir qitim shuning ispatlidiki, uyghurlar itipaqliq bilen yashammaydu, uyghurlar itipaqliq bilen aram alalmaydu, inaqliq we itipaqliq uyghurlarning tinini we rohini qinaydu. Uyghurlar Uyghur ichidin düshmen izdeydu, tapalmisa özi yasap chiqmay yashammaydu. Bölgunchilik uyghurlarning rohi ozuqi. Uygurlarning hayati bölgunchilikke tayinip mewjut bolidu we dawamlishidu. Men oylap qalimen, “eger uyghurlarda bölgunchilik ghayip bolup ketse, uyghurlarning izimu tarixtin yoqap kitemdighandu? Bölgunchilik qiliwatqanlar uyghurlarning yoqap ketmeslikide chong rol oynamdu? Buni közde tutqanda, uyghurlargha bölgunchilik ekelgen hazirqi DUQ heyyetlirige mukapet birish toghra kilemdu? ”.
Birinchi we ikkinchi jumhuryetni re’is xumari weyran qilghan. Hazirqi DUQmu shuning izini bisiwatidu.
Uyghurlarni bugunki kunge qoyup qoyghini xittaylarning kuchluq bolghini we eqilliq bolghini emes, uyghurlarning bolghunchilikke bolghan xumari.
Sekkizinchi Misal: Gay waqitlarda birsige kisek bolghan nerse yene birsige qash tishi bolup yisaplinidu, yaki ikki qash tishidin birni kisek qilip biriwitishke toghra kilidu, yaki ikki kisektin birni qash tishi qilip tallash toghra kilidu.
Ikkinchi jumhuryet qorulghandin kiyin we ikkichi dunya urush ayaqlashqandin kiyin Ruslar bilen Xittaylar,Mongghulye bilen Sherqi Turkistan, bu ikki qash tishidin birni tallap elip, birni kisek qilip biriwitishke toghra kilidu. Exmetjan Qasim qatarliq jumhumryetning rexberliri, xittaydin ayrilip musteqil bolidighan qelbi we iradisi bolmighanliqi, Ruslar bilen xittaylarning Sherqi Turkistanni xalighanche talap yeydighan purset yaritip biridu.
Ruslar Sheqi Turkistanni kisek qilip birip, tashqi Mongghulyeni qash tishi qilip alidu. Bundaq qilishning asasi sewebi: (1) Amirki bilen Engilye, Sherqi Turkistanning Ruslarning qoligha ötüp kitishike qarishi chiqidu, chünki Sheqi Turkistan Ruslarning qoligha ötüp ketse, Ruslarning eskiri Hindistanning bosoghusigha birip, Engilyening Hindistandiki menpeetige tehdit qilidu, buninhgha Amirka we Engilye qet’iy qarishi turidu. (2) Sherqi Turkistanning musteqil bolushi Sovit Itipaqidiki Qazaqstan, Qirghizstan qatarliq “Stan” larning Sovit Itipaqidin ayrilish tuyghuliri bash kötürüshke bashlaydu, Gherplikler bu “Stan”larning musteqil bolushini qutritidu. (3) Ikkinchi duya urushta ruslar bilen Girman we Yapungha qarishi turushta bir septe bolghan xittay bu Sherqi Turkistan digen bayliqqa tolghan ziminni qet’iy bermeydu we bu mesilide Amirkining we Engilyening qollishigha irisheleydu. (4) Tashqi Mongghulyening musteqil bolushigha Amirka we gherp dunya qarishi emes, Xittay hökümitimu Ruslar Sherqi Turkistandin chiqip ketse, tashqi Mongghulyening musteqil bolushigha maqul bolidighanlighini bildurdu, xittay kommunist partiyesi bayanat elan qilip Tashi Mongghulyening musteqilliqini qollaydu. (6) Herbi jehettin itqanda Tashqi Mongghulyening istragiyelik orini Ruslar üchün nahati muhim, bu yerge Ruslar chong tipdiki muntizim armiyesini qoyalaydu. Mongghulye chikrasidin Ruslarning tangka qoshuni yapunyege we xittayning ichir ölkilirige tiz baralaydu. (7) Eng muhimi Sherqi Turkistan jumhuryitining rexberlirining musteqilliqqa muhebbiti yoq. Xittaydin ayrilishni xalimaydu.
Ruslar bilen Xittaylar inchik hisaplash arqiliq, Ruslar Sherqi Turkistanni kisek qilip birip, Tashqi Mongghulyeni qash tishi qilip aldi; Xittaylar Tashqi Mongghulyeni kisek qilip birip, Sherqi Turkistanni qashi tishi qilip aldi.
Uyghur ziyalilar yazmilirida “uyghurlarni xittaylargha Ruslar sitiwetti, Amirkiliqlar sitiwetti” digen nadanliqtin qutulammaydu we bu arqiliq özige bir xil teseli biridu.
Uyghurlar shuni chüshüniwilishi kirekki, bir döwlet yene bir döwletni sitiwetmeydu, chünki satalmaydu; bir millet yene bir milletni sitiwetmeydu, chünki satalmaydu. Her döwlet, her millet özining menpeeti üchün qarar chiqirdu, bitimlerge qol qoyudu, dost-düshmenni tallaydu, yeng ichide sodilarni qilidu. Uyghur ziyalilar yazghandek, Ruslar, Uyghurlarni sitiwetken bolsa, ular özining döwlet menpeeti üchn ish qildi. Uyghur ziyalirining Ruslarni eyipleydighan hich qandaq anisining heqqi yoq.
Hazirmu uyghurlar weyran qiliwatqan eng chong kuch bolsa bölgunchilik, yene bir qitim shuning ispatlidiki, uyghurlar itipaqliq bilen yashammaydu, uyghurlar itipaqliq bilen aram alalmaydu, inaqliq we itipaqliq uyghurlarning tinini we rohini qinaydu. Uyghurlar Uyghur ichidin düshmen izdeydu, tapalmisa özi yasap chiqmay yashammaydu. Bölgunchilik uyghurlarning rohi ozuqi. Uygurlarning hayati bölgunchilikke tayinip mewjut bolidu we dawamlishidu. Men oylap qalimen, “eger uyghurlarda bölgunchilik ghayip bolup ketse, uyghurlarning izimu tarixtin yoqap kitemdighandu? Bölgunchilik qiliwatqanlar uyghurlarning yoqap ketmeslikide chong rol oynamdu?”.
Toquzinchi Misal: 1950-yilining bashlirida, Fransiye “Brandy” markiliq haraqini amirka bazirigha ekrishni oylaydiken. Etirapliq pilanlap, Amirka –Fransiye xelqining dostluq wastisi bilen bu yolni echish istragiyesini tüzüp chiqidiken. Bular Ikkinchi dunya urushda birleshken döwletler armiyesining bash qumandani bolghan, Fransiyeni azat qilghan we 1953 – yili Amirkining prizidinttigha saylanggha Eisenhowerning 67 yashqa kirgenlikini tebriklep, Amirkidiki oxshimighan axbarat wastisi arqiliq mudaq xewerni tarqitidiken : “ Fransiye xelqi Amirkining prizidintigha bolghan mihribanliq tuyghusini bildurush üchün nahati dangliq, 67 yil ichitip chiqarghan ikki tung Brandy haraqni soghat qilidu”
Amirkining barliq kizit, jornal, tilwizorlarda bu xeweri üst-üstilep xewer biridiken we milyonlighan xelqning qelbini ishghal qiliwalidiken. Ikki tung Brandy haraqni ekilidiken digen riwayet Washin’gtondiki xelqlerning qiziqarlik parang timisigha aylinidiken. Bu ikki tung Brandy haraq Washingtongha kelgen kuni, aydurom bilen aq saray arliqidiki yolgha nechche yüzming adem toshup, körünüp baqmighan bir xil körnüsh peyda bolidiken, Amirkidiki barliq gizitlar bu haraqni sogha qilghan murasimini bash bitige toldirwitidiken.
Shuning bilen Fransiyening Brandy hariqi, jahanni zil zilge keltüriwitidighan tentenlikte, barliq riqabetchiliri bir yaqqa qarip qoyup, körengligen piti kökrek kirip, merdanlarche qedem tashlap, Amirkining döwlet ziyapetliride we xelqlerning yimek üstelliride orun alidiken.
Bu yerdiki kisek bolsa ikki tung Brandy haraq, “qash tishi” bolsa Amirkining baziri. Ikki tung qimmetlik Brandyni Amirka prizidintigha sogha qilish arqiliq, Amirkining soda bazirni qolgha kelturdiken.
Onichi Misal: Bu hileni ishletken misallarni etirapimizdiki kundilik muhittinmu baqalaymiz: Nurghurn zeherlik chikimlikke xumar bolup weyran bolup ketken yashlarmu mushu hilening qorbani. Bu zeherlik chikim satidighan guruhlar, awal chikimlikni yashlargha bikargha biridu. Yashlarmu birkargha bolghandin kiyin qiziqchiliq qilip chikip oynaydu, bir mezgil chekkendin kiyin zexerlik chikimge xumar bolup qalidu. Bu waqtida zeherlik chikim satidighan guruhlar bikargha birishni toxtitidu. Bu yash balilar pulliri tükkende bu guruhlargha qatniship oghurluq qilishqa yaki zexerlik chikim sitishqa, yash qizlar nazuk bashlirini igip we ziba boylirini sitishqa mejbur bolidu. Bu yerdiki kisek bolsa bikargha bergen chikim, qash tishi bolsa zexerlik chikim chikidighan xiridarni köpeytish we özining jina’yi teshkilatlirigha eza toplash.
Amirkida gayi ashxanilar tilwizirdiki balilar programmalarning arlighida elan chiqirip, ashxanigha kilip tamaq yigen ballilargha bikargha oyunchuq biridighanlighini uxturdu. Bu balilar shu ashxanigha birip tamaq yeymem dep jidel qilidu. Ata-anilar barlarni elip ashxanigha baridu. Ikki dollarliq oyunchuqni elish üchün $50 xejlep kilidu. Bu yerdiki kisek bolsa ikki dollarlik oyunchuq, qash tishi bolsa ata-anisi xejligen $50.
Nurghun shirketler xizmetchilirige, “Eger shirket sitiq nishanigha yitelise mukapat birimiz” dep xizmechilirini artuq ishleshke righbetlenduridu. Menmu budaq shirketlerde ishligen, yilning ayighida alidighan $20,000liq mukapatqa, $50,000larliq kuch we waqit serp qilghan, yilining axiri tixi shirkettin minnetdar bolghan. Bu yerdiki kisek bolsa mukapar puli, qash tishi bolsa mukapat pulidin nechche hesse kilidighan emgek kuch.
Bugunki liksiye mushu yerde ayaqlashti, 36 hile we uyghurlarning beshinchi liksiyeside körisheyli.
Bu liksiyeni awzliq nusxasini töwenkidi baghlighuchidin anglang:

Uyghur Akadémiyesi Yéngi Nöwetlik Idare Hey’itini Saylap Chiqti


2018-08-29
Istanbulda ötküzülgen Uyghur akadémiyisining saylam yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 24-awghust. Istanbul, türkiye.

Istanbulda ötküzülgen Uyghur akadémiyisining saylam yighinidin bir körünüsh. 2018-Yili 24-awghust. Istanbul, türkiye.

 RFA/Arslan

Merkizi istanbulgha jaylashqan Uyghur akadémiyesi 23-24-awghust künliri kéngesh ötküzüp, yéngi nöwetlik idare hey’etlirini saylap chiqti.

Saylam démokratik shekilde bélet tashlash usuli bilen ötküzülgen bolup, yéngidin saylap chiqilghan namzatlar Uyghur akadémiyisining idare hey’etliri terkibidin orun aldi.

Uyghur akadémiyisining yéngi nöwetlik re’islikige türkiyening izmir shehiridiki ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat institutining proféssori, doktor alimjan inayet ependi saylandi. Uyghur akadémiyisining yéngi nöwetlik idare hey’itining da’imiy ezaliqigha proféssor alimjan inayet, doktor perhat qurban tengritaghli, doktor shewket nasir, doktor meghpiret kamal we abdulhemit qaraxan qatarliq kishiler saylandi.

Bu qétimliq saylamda Uyghur akadémiyisining sabiq re’isi abdulhemit qaraxan ependi akadémiyening yéngi nöwetlik ijra’iye re’islikige, perhat qurban tengritaghli bash katipliqqa saylandi.

Uyghur akadémiyisining bu qétimliq saylam netijisi 25-26-awghust künliri élan qilin’ghan bolup, Uyghur akadémiyisining yéngi nöwetlik re’isi alimjan inayet bilen ijra’iye re’isi abdulhemit qaraxan saylam netijisini oqup ötti.

Uyghur akadémiyisining ijra’iye re’isi abdulhemit qaraxan ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur akadémiyisining xizmet pa’aliyetliri toghrisida qisqiche melumat berdi. U Uyghur akadémiyisining bu yil 5-ayda amérikida shöbisi qurulghanliqini, buningdin kéyin yawropa elliri, yaponiye we ottura asiya döletliridimu Uyghur akadémiyisining shöbilirini échish pilani barliqini tekitlep ötti.

Abdulhemit qaraxanning bildürüshiche, Uyghur akadémiyesi 2009-yili 9-ayning 9-küni muhajirettiki bir qisim ziyaliylar, bilim igiliri we oqughuchilarning birlikte uyushushi bilen istanbulda qurulghan iken. Hazir dunyaning herqaysi jaylirida Uyghur akadémiyisining 80 neperdin köprek ezasi bar bolup, ezalar sanini 300 ge yetküzüsh pilani bar iken.

Uyghur akadémiyisining yéngidin saylan’ghan re’isi alimjan inayet ependi ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur akadémiyisining bu qétimliq saylam kéngishi we saylam élip bérishtiki konkrét sewebler toghrisida toxtaldi. U Uyghur xelqi tarixning eng qiyin mezgilliride turuwatqan bügünkidek bir qiyin mezgilde Uyghur bilim igilirining choqum oyghinishi kéreklikini, buningda Uyghur akadémiyisining öz rolini toluq jari qildurup, muhajirettiki Uyghur ziyaliylirining bilim we eqil küchidin paydilinish hemde uni Uyghur xelqining nöwettiki qiyin ehwalidin qutulushi üchün xizmet qildurushqa yéteklishining zörürlükini alahide tekitlep ötti.

Tepsilatini yuqiriqi awaz ulinishtin anglighaysiler. arslan

İskitlerin Genetik Yapısı ve Günümüz Halklarıyla Karşılaştırılması


Bu yazıda, İskitlerle ilgili gelen son araştırma verilerinden yararlanarak, İskitlerin Otozomal genetik yapısını günümüzdeki bazı halklarla karşılaştıracağız.

Bu yazımıza temel teşkil eden  ‘’Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe’’ başlığıyla yayımlanan ve ayrıntılarını ‘’Unterländer, M. et al. Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe. Nat. Commun. 8, 14615 doi: 10.1038/ncomms14615 (2017).http://www.nature.com/articles/ncomms14615’’  bağlantısında bulabileceğiniz çalışmadır.

Yazımızda inceleyeceğimiz  Doğu İskitlerinden biri Aldy-Bel Kurganından (Arzhan2) olup, M.Ö. 6-7’nci yüzyıllara tarihlendirilmektedir. Diğeri ise Pazırık Kurganından (Berel11) olup, M.Ö. 3-4’ncü yüzyıllara tarihlendirilmektedir.

Aldy-Bel Örneği

Aldy-Bel Kurganından (Arzhan2) elde edilen İskit örneği M.Ö. 6-7’nci yüzyıllara tarihlendirilmektedir. Bu İskit örneğinin otozomal yapısı incelendiğinde, otozomal yapısının en çok Başkurtlara sonra da İdil Tatarlarına benzediği görülmektedir. Batılıların İskitlerin İrani olduğuna dair tezlerinin aksine Aldy-Bel örneği günümüz İrani kavimlerinden hiçbirine otozomal yapısıyla benzememektedir. Ayrıca bu örneğin elde edildiği Aldy-Bel Kültürüyle bağdaştırılan Arzhan 2 Kurganı gerek mezar biçimi olarak  gerek içinden çıkarılan materyaller açısından Pazırık buluntularına benzemektedir. Bu benzerlikler kimi Avrupalı araştırmacılar tarafından İskit adı verilen insanların farklı bölgelerde, farklı zamanlarda yaşamış fakat ortak kültüre sahip çeşitli boylardan oluşan bir topluluk olduğu şeklinde yorumlanmıştır. İskitlerin kurganlarından elde edilen materyallere, kültürel buluntulara, genetik bulgular da eklenince Doğu İskitlerinin Ön-Türklerden bir topluluk olduğu ihtimali oldukça güçlenmiş gözükmektedir.

Bunun dışında Aldy-Bel Kurganından(Arzhan2) çok sayıda mtDNA ve bir Y-DNA sonucu elde edilmiştir.Y-DNA sonucu ,araştırma makalesinde R1a-S441 olarak verilmiştir.Ama sonrasında bazı araştırmacılar bağlantıda verilen genetik dizilimleri inceleyerek daha ayrıntılı bir incelemede bulunmuş,makalede verilen SNP’nin alt dalını R1a-S441(Z645)>Z93>Z94>Z2125>YP1456 olarak belirlemişlerdir.Bu alt dal günümüzde Kırgızlarda ve Altaylılarda tespit edilmiştir. Ayrıca bu iskeletin mtDNA haplogrubunun da ‘A’ olduğu belirlenmiştir.

Şekil 4’te görüldüğü gibi İskitlerde çok sayıda mtDNA haplogrubu tespit edilmiştir.İleride paylaşacağımız bir yazıda bu mtDNA haplogrupları ile ilgili daha ayrıntılı bilgi vereceğiz.

Aldy-Bel örneğini günümüz halklarıyla, Gedmatch MDLP K23b hesaplayıcısını kullanarak karşılaştıralım. Karşılaştırmada özellikle Türk Dilleri ve Moğolca, İrani Diller, Kafkasya Dilleri, Ural dilleri ve Slav dilleri konuşan halkları kullanacağız. Bunun sebebi, geçmişte ve günümüzde araştırmacıların İskitlerin konuştuğu dili, bu dil aileleri ve onları konuşan kavimlerle bağdaştırmasıdır.

Yukarıdaki grafiği incelersek Aldy-Bel örneği otozomal yapı bakımından Başkurtlara oldukça yakındır.Başkurtlardan sonra ise Tatarlara,Çuvaşlara ve Udmurtlara benzemektedir. İranilerden en çok benzediği ise Tacikistan Tacikleridir.Fakat Tacikistan Tacikleri diğer Taciklere nazaran Orta Asya Türkmenlerine ve Özbeklere benzemektedir.Tarihi olarakta bu bölge Türklerden oldukça etkilenmiştir.Ayrıca Tacikistan Taciklerinin ve Orta Asya’daki diğer halkların mongoloid özelliklerinin artmasında Moğol istilalarının büyük payı vardır.Sizlerinde grafikte görebileceğiniz gibi Aldy-Bel İskit örneğinin İranlılarla pek benzerliği yoktur.Bunun dışında Aldy-Bel İskit örneğinin Kafkasyalılar,Slavlar ve Moğollarla da pek benzerliğinin olmadığını söyleyebiliriz.Görüldüğü gibi Aldy-Bel İskit örneği özellikle günümüz halklarından Türk Dil Ailesinin Kıpçak  grubunun Kıpçak-Bulgar kolundan olan Başkurtlara ve sonrasında da Tatarlara benzemektedir.Ayrıca aradan geçen yaklaşık 2700 yıla rağmen yakın coğrafyalarda benzer genetik yapıda Türk halklarının yaşaması bazı Batı kaynaklı iddiaların aksine Türklerin bu coğrafyaların yerlisi olduğunu göstermektedir.

Pazırık Örneği

Pazırık Kurganından(Berel11) elde edilen İskit örneği M.Ö. 3-4’üncü yüzyıllara tarihlendirilmektedir. Bu İskit örneğinin otozomal yapısı incelendiğinde en çok Şorlara, Hakaslara, Sibirya Tatarlarına ve Altay Türklerine benzediği görülmektedir. Bu da aynı şekilde Batılıların, İskitlerin İrani olduğu, Pazırık Kurganlarının Hint-Avrupa mirası olduğu, Türklerin bu bölgelere daha sonradan doğudan geldiği gibi dayanaksız iddialarının geçersiz olduğunu kanıtlıyor. Pazırık Kurganından elde edilen arkeolojik buluntulara genetik veriler eklenince Pazırık Kurganının Ön-Türklere mensup kişilerce inşa edildiği ihtimali oldukça güçlenmiştir.

Aynı şekilde bu çalışmada Pazırık Kurganlarından çok sayıda mtDNA ve bir Y-DNA örneği elde edilmiştir.Otozomal örneğinin elde edildiği Berel11’in Y-DNA’sı R1a-Z93’ün alt dallarından ve mtDNA’sı C4a1 olarak tespit edilmiştir.İleride paylaşacağımız yazımızda Pazırık Kurganlarında tespit edilen mtDNA ve Y-DNA  haplogruplarına dair daha ayrıntılı bilgiler vereceğiz.

Pazırık örneğini MDLP K23b hesaplayıcısından yararlanarak günümüz halklarıyla karşılaştıralım.Karşılaştırmada Aldy-Bel örneğinde olduğu gibi Türk Dilleri, Moğolca, İrani Diller, Kafkas Dilleri, Ural dilleri ve Slav dilleri konuşan halkları kullanacağız.

Yukarıdaki Pazırık İskit örneği otozomal yapı bakımından Hakaslara,Sibirya Tatarlarına,Kazaklara ve Altay dağları civarında yaşayan Türklere oldukça benzemektedir.Yine yukarıdaki grafikte görüldüğü gibi Pazırık İskit örneğinin otozomal yapısı Moğollara,İranlılara,Slavlara,Kafkasyalılara ve Ural halklarına benzememektedir.Pazırık kurganlarından elde edilen İskit örneklerinde mongoloid oranlarının diğer kurganlardaki İskit örneklerine nazaran fazla olması ve tarih olarakta daha geç döneme denk gelmesi buradaki İskitlerin doğudan gelen bir göçe maruz kaldığının veya Doğu Asya’ya yapılan seferlerde bu bölgelerdeki halklarla evlilikler gerçekleştirdiğinin göstergesi olabilir.M.Ö. 3-4 yüzyıllara tarihlendirilen bu İskit örneğinin genetik yapısının yaklaşık 2400 yıl sonra aynı coğrafyada yaşayan Türk halklarına benzemesi,bazı Batı kaynaklı iddiaların aksine Türklerin bu coğrafyalara Milattan Sonra geldiği ve bu bölgedeki halkları Türkleştirdiği gibi dayanaksız iddiaları çürütmektedir.

Değerlendirme

Genetik verilerin yanına İskit Kurganlardan elde edilen materyaller ve kültürel veriler, Yunanlıların, Asurluların ,Perslerin ve diğer medeniyetlerin kaynaklarında İskitler hakkında yazılanlar, günümüz Türk destanlarıyla İskitlerin yaşadıklarının uyuşması (Alper Tunga ve Efrasiyab v.b.) ayrıca çeşitli kaynaklardan öğrenilen İskit dilinden kelimeler ve isimler eklendiğinde İskitlerin bir Ön-Türk kavmi olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Yalnız burada yanlış anlaşılmaması gereken İskitlerin mongoloidlik oranlarının onların Türklerle bağını tek başına belirlemediğidir. Yukarıda bahsettiğimiz tüm durumların ele alınması sonucu Türklerle olan bağını söyleyebiliriz. Kaldı ki İskitlerin mongoloidlik oranları da farklılık  göstermektedir. Çünkü birbirlerine benzer yapılarda olan ve aynı veya benzer kültürlü halkların inşa ettiği belirlenen Batı Avrasya’dan Doğu Avrasya’ya uzanan bu İskit Kurganlarından çıkarılan İskit örneklerinin kimi %10 hatta daha da düşük, kimi %25,%30,%50 ve %60 civarlarında  mongoloid orana sahiptirler. Bu yönden de günümüz Türk haklarına benzemektedirler. Çünkü günümüz Türk halklarında da mongoloid oran Doğuya gittikçe artmakta ve %70 üzerine kadar çıkmakta ve batıya doğru gittikçe azalmakta ve Gagavuzlar gibi kimi Türki halklarda %2 civarına kadar düşmektedir. Ayrıca yazımızda ele aldığımız Aldy-Bel ve Pazırık İskit örnekleri de farklı mongoloid oranlara sahiptir. Bu çeşitliliğin sebebi ise savaşçı göçebe halkların  gittikleri yerlerde yerel halk ile evlilikler gerçekleştirmesi ve yerel halklarla kaynaşmasıdır. Bizim görüşümüze göre Türklerde mongoloid oranın artması Doğu Asya’dan gelen göçlerle, Türk halklarının bunlarla kaynaşması ve Doğu Asya’ya yaptığı seferlerde  o bölgelerdeki insanlarla evlilik gerçekleştirmiş olmalarından kaynaklanmaktadır. Bu yüzden İskitlerdeki sadece mongoloid veya herhangi bir diğer komponente bakarak Türklüklerine karar vermekte tek başına doğru olmaz. Yalnız yukarıda bahsettiğimiz gibi diğer tüm veriler, coğrafya v.b. etkenlerle birlikte genetik de işin içine girince İskitlerin Ön-Türk kavmi olduğu kanıtlanmış  gibi gözüküyor.

Yazar: E.D.

KAYNAKLAR:

1-Unterländer, M. et al. Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe. Nat. Commun. 8, 14615 doi: 10.1038/ncomms14615 (2017). (http://www.nature.com/articles/ncomms14615)

2-https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3006427/

3-https://www.researchgate.net/figure/49726331_fig4_Numbers-along-links-refer-to-substitutions-scored-relative-to-rCRS-51-Transversions

4-https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC384943/

5-https://www.csen.org/archaoeology_pokrovka/e.excav.report.html

6-https://books.google.com.tr/books?id=6GGF1DrFMTcC&pg=PA337&lpg=PA337&dq=Pokrovka+cemetery&source=bl&ots=dmEit4O3zO&sig=rvFgNoqwQLwxTKRdNIsQeqDevAk&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwiL96OdrvvSAhWCIpoKHbeoCTkQ6AEIMTAH#v=onepage&q=Pokrovka%20cemetery&f=false

7-http://s155239215.onlinehome.us/turkic/66Sarmatians/BurgerPokovkaSarmatian_mtDNA_En.htm

8-http://www.shsu.edu/~his_ncp/Scythians.html

9-http://s155239215.onlinehome.us/turkic/27_Scythians/ScythianWordListSourcesEn.htm

10-https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3269235.pdf.bannered.pdf

11-http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/18/32/230.pdf

12-Herodot Tarihi(Historiari)

13-https://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/shmpazyryk.html

14-https://books.google.com.tr/books?id=O8rtduaxnf8C&redir_esc=y

15-http://s155239215.onlinehome.us/turkic/27_Scythians/EthnicRootsEn.htm

https://www.haplogruplar.com/iskitlerin-genetik-yapisi-ve-gunumuz-halklariyla-karsilastirilmasi/

DISAPPEARANCE OF UYGHUR SCHOLAR AN EXAMPLE OF ATTEMPTS TO ERASE UYGHUR CULTURE


FOR IMMEDIATE RELEASE

NEW YORK—The disappearance of Uyghur scholar Rahile Dawut exemplifies how Chinese governmental policies in Xinjiang—including its forced “re-education” system—represent a wide-scale attack on cultural expression for Uyghurs and others, PEN America said today.

39048325_2171132956466000_8885522199885119488_n

On August 10, The New York Times reported that Uyghur researcher and writer Rahile Dawut had been missing since last December. It is presumed that she has been detained by the government, though it is unclear whether she is being held in a detention facility or in one of the “re-education camps” where tens of thousands of Uyghurs and other ethnic minorities are being detained. Dawut, a scholar and professor at Xinjiang University, is widely recognized as an expert on Uyghur culture and traditions.

In western Xinjiang Province, the Chinese government has deepened their crackdown against Uyghurs and other Muslim minorities. While authorities claim they are acting to combat Muslim extremism, numerous observers—including PEN America—have reported that the government’s policies are instead aimed at suppressing the cultural identity of Uyghurs and other minorities. The governmental crackdown has included the detention of massive numbers of Uyghurs and others into “re-education camps,” where they are compelled to learn “patriotic education” and are subject to widespread abuse.

“The apparent months-long secret detention of Rahile Dawut is yet another illustration that Chinese governmental policy is geared towards erasing Uyghur identity,” said PEN America’s Senior Director of Free Expression Programs, Summer Lopez. “Like so many others, Dawut has apparently been targeted simply for being a voice for her culture.”

PEN America’s documentation of free expression-related rights abuses in Xinjiang includes its analysis within Forbidden Feeds, its March 2018 report on social media censorship within China. In 2014, PEN America awarded the Freedom to Write Award to Ilham Tohti, a Uyghur scholar who is serving life in prison on spurious “separatism” charges.

###

PEN America stands at the intersection of literature and human rights to protect open expression in the United States and worldwide. We champion the freedom to write, recognizing the power of the word to transform the world. Our mission is to unite writers and their allies to celebrate creative expression and defend the liberties that make it possible. pen.org

CONTACT: Anoosh Gasparian, External Relations Manager: agasparian@pen.org

https://pen.org/press-release/disappearance-uyghur-scholar-attempts-erase-culture/

Eziz Wetendashlargha Pewqullade Jiddiy Agahlandurush!


Yaman Niyetlik Ademler Sözligenche Xatalashsa, Heriket Qilghanche Patqaqqa Patidu! Düshmenler Öz-Ara Bir-Birini Urup Halak Bolidu! 
-Xatiremdin

Autori:Küresh Atahan

18222664_1199477953512760_6645505147193292415_n

Xitaylar we xitayistlar weten ichi we téshida her türlük aghdurmichiliq heriketlirini pilanlap, milliy heriket we meshhur kishilirimizning inawitini töküwatidu. Bu ish düshmen teripidin pilanliq we programmiliq rijisorluq qiliniwatidu! Biz bolsaq xudimizni bilmey xuddi qanxor xorazlardek bir birimizge hürpiyip ot échiwatimiz, , qarghidek bir-birimizning közini choqulawatimiz, qangha boyilip ketken bolsaqmu etraptiki tamashibinlargha diramma qoyup bériwatimiz! Dawa qoshunimizdiki beziler qaymuqup qalghachqa özlirimu bilmestin millitimizge matem düshmenge toy bolidighan bu oyunning ichige béshichilap kirip boldi! Qoshunimizda özini yaxshi kontrul qilalmaydighan qéri balilarmu xéli köp bolup, ular hili tipiship, hili tépiship turidu. Bu yéngiliq emes, emma bu oyundin ustiliq bilen paydilanghan düshmenler milliy dawa qoshunimizda biz oylap tektigimu yételmeydighan oyunlarni oynap xelqimizni her tereptin parakendichilik ichige tiqip qoydi! Eger biz bu yaman süpetlik ajizliqimizgha qarap hoduqup ketmey, ulargha, teshkilatlargha we xelqimizge egiship beshimizni chökürüp méngiwersekla, ular waqit ötkenche özlikidin tüzülüp, düshmen ümütsizlik patqiqigha pétip qalidu. Eger biz öz-ara qarshi toplargha bölünüp, bir-birimizni sésitsaq u halda ölmekning üstige tepmektekla aqiwiti bek yaman bolidu.Qéri balilar bir-birining közige chechiwatqan topini, sizlermu tozutup bermengizlar!

Wetendashlargha Jiddiy Agahlandurush! Hey qérindashlar sizlerge semimi bir meslihetimiz bar. Milli dawa qoshunimizgha torda ziyan keltüridighan ishlarni biz dimisekmu siler obdan bilisiler. Milliy dawani, gholluq shexislerni we teshkilatlarni qarilaydighan qilmishlardin qettiylik bilen yiraq turunglar. Xitaylar boliwatqan ichkiy majralarning üstige binzin chéchip, otni yélinjitip etrapni kül we xarabiliqqa aylanduriwetmekchi boliwatidu. Xitay bu suni leyitip özi xalighan beliqni tutuwatidu, awal topa tozutup andin torghach oghurlawatidu. Siler özenglarning zimmisige chüshkenni qilinglar, chong ishlarni teshkilatlar hazir bolmisa erte, erte bolmisa ögünlikke qolgha alidu!Silerge qorqunuchluq körünüp kétiwatqan bezi ziddiyetlerning dayim qaranghu dunyada turiwermey yara éghiz alghandek bir qetim tiship chiqqinimu yaxshi boldi. Emdi hemme terep özidiki ajizliq we kemchiliklerni kördi we özlirini teximu kücheytish üchün tirishidu! Jemiyet ziddiyet ichide tereqqiy qilidu.Eger mushundaq waqitta sépimizni jimjitliq we saxta birlik we ittipaqliq qaplap ketken bolsa eng qorquydighahan ish bolatti. Teshkilatlar we shexisler ottursida yüz bériwatqan bu bir qatar hadisilerning ziyinimu bolghandek uzaq ötmey paydisimu bolidu. Öz-ara düshmenlik riqabetke, riqabet bizni dostluqqa, dosluq bizni qérindashliqqa bashlap mangidu. Biz tirishmighanlirini dewir we tarixning shallap septin chiqiriwétidighanliqini bilip yettuq. Bu hemmimizge yaxshi derislik bolup qalsun!

Milliy inqilap sépimizdiki jidelchilerni waqit ötkenche yesli we bashlanghuch mekteplerdiki ösmürlerge oxshitidighan bolup qalduq! Ular bir-biri bilen ettigende soqushsa axshamda öz-ara hemkarlishiwalidu! Talishiwatqini yaki yeydighan bir burda nan yaki bir oyunchuq. Qéri balilargha egiship hergiz öz-ara urushmanglar, eger ularning arqisigha kirip parchilinip ketsenglar, ular ertela ittipaqlishiwélip, silerni chetke qaqidu, yalghuz qoyidu, ularning arqisigha kirip jidel-majragha arlashqanlar tügümes belalargha qaldi we qalidu!Siler milliy dawaning soghurtisi, teshkilatlarni, siyasiy paaliyetchilerni uyghun bir shertler ichide qoghdap turunglar, nazaret qilinglar. Chünki teshkilat silerning, siler xalimisanglar teshkilat we teshkilattikiler silerge paydisiz ishni qilalmaydu. Teshkilat, siyasiy paaliyetchiler we özenglarni dayim kontrol qilip turunguzlar, ular yazghan bir-birini düshmendek inkar qilidighan nersilerni tortura we sotsiyal médiyelerde tarqatmangizler, sizler tarqitiwatqan nersiler körünishte paydiliqtek qilghan bilen emeliyette xelqimizni ümitsilendüridighan, milliy dawagha payda keltürmeydighan zeherlik nerselerdur.

Yéqindin béri düshmen qesten chiqiriwatqan qaraquyunning perqige barmay, muhim shexisler, arqidin ularning qollighuchiliri öz-ara jengki-jidelge chüshti. Quruq chaqmaqtin ot chiqirip xitayning momisigha qaymaq süridighan tiyatirchilarmu sehnige chüshüp xelqimizni parakende qildi. Teshkiliy qurulmilar ajizlap, xeliq milliy inqilap sépidin tarqap, ixtiyarsiz halda sotsiyal médiyediki jamaet toplirigha bölünüp ketti. Shexisning we toplarning qiliwatqan ishliri istixiyilik bolghachqa teshkilatlarning sewiyisidiki ishlarni qilalmaydu. Buninggha teshkilat we teshkilattikilerning xataliqliri we yitersizliki sewep boldi. Bu ishta xeliq bilen teshkilatlar hemkarliship, jamaet pikirini, eqilni, bilimni we maddiyetni birleshtürishi lazim! Millitimizning tarqaq, teshkilatsiz we istixiyilik heriketliri milliy dawayimizgha paydisiz aqiwetlerni keltürüp chiqiriwatidu. Milliy dawadiki küchimiz ajizlap ketkenni hésapqa qatnmighanda, otturgha chiqiwatqan ishlar düshmenning aghdurmichiliq heriketlirige paydiliq bolup qéliwatidu. Hadise düshmenler teripidin lopa eynekte körsütülüp millitimiz ümütsizlikke duchar boldi. Milliy dawagha paydisiz hadisiler yeni teshkilatlar, toplar we shexisler arisidiki ziddiyetler we bir-birini qarilaydighan her türlük yazmilar we notuqlar xelqimizni bizar qildi. Undaq birlikke, ittipaqliqqa we jamaet pikirige paydisiz nersilerni tarqitip yürmeslikingizlarni töwenchilik bilen ümüt qilimimiz! Bizning hazir herqandaq chaghdikige qarighanda téximu köp ittipaqliqqa, hemkarliqqa we öz-ara köyünishke ehtiyajimiz bar qérindashlar. Bizning shu tapta bir-birimiz bilen aqchi, kökchi dep urushushqa emes birlikke, hemkarliqqa, ittipaqliqqa, bashqiche éyitqanda nahayiti köp ademning maddiy we eqiliy küchige ihtiyajimiz bar qérindashlar. Xataliq ötküzdi depla bir qisim milliy dawagha töhpisi alahide körünerlik bolghan ademlerni milliy herikettin shalliwitelmeymiz. Bundaq bolishidiki sewep sepni toluqlap ketküdek jiddiy peyitlerde sepligüdek küchimizmu yoq! Eger biz xataliq ötküzgenlerni we yene bir qisim shühbilik insanlarni septin uzaqlashtursaq ularning ornigha „tongriliqtin ming teste qurtulsam merezda keldi ornigha“ digendek ish bolidu. Biz sépimizde bar kishiler bilen Allahqa tewekkul qilip bu dawani dawamlashturmaqtin bashqa tallashqa ige emesmiz! Bizning yoqutushqa qarighanda islahat qilishqa ihtiyajimiz téximu küchlük! Bar küchümiz bilen yolimizdikilerni qédirlishimiz, azghanlarni yiteklishimiz xelqimizni weten milletke sadiq pikir bilen terbiyelishimiz lazim!

Bir ishni wujutqa chiqirish shu ishning mutexesis we alimlirini telep qilidu. Bir ishta mutexesis we alim bolush üchün bashta adem bolush kérek! Ghelbe qilish üchün esker bolush kérek! Epsus bizde „Alim“ we „Marshal“ köpüyüp ketti! Alim we mutexesislerning qaysi rast qaysi saxta bilip bolush qiyin bolup qaldi! Özini sorighan sheher soraptu, degen gep bar! Yiteklesh emes, belki egiship méngishingiz millitingizni qutulduriwélishi mumkin! Milliy dawada bir-biringlarning ishigha, kespige we xizmitige orunsiz chat kériwalmanglar! Weten-millet üchün xizmet qilghanda kespinglar nime bolsa ishni shu yerdin qabiliyitinglargha yarisha bashlanglar!Dost bilen dost ottursidiki riqabetni, düshmenler ara ziddiyet derijisige kötüriwetmenglar!

Ishni Az Qilsanglarmu Süpetlik Qilinglar! Qilalmisanglar aranglardiki kesip ehli bolghan qabiliyetlik kishilerge egishinglar!Medeniyet sewiyesi, ilmiy sewiyesi we ang sewiyesi töwen kishilerning milliy dawagha paydisidin ziyini köp bolidu! Namrat, bilimsiz, hesetxor we shexsiyetchi kishilerni milliy dawaning rehberlik qatlimigha yéqin yolatmanglar! Ilmiy sewiyesi, bilim sewiyesi we ang sewiyesi töwen kishilerni jan chiqip ketken teqdirdimu béshinglargha élip kötürmenglar! Yalghanchilar, kazzaplar we saxtapezler silerni, silerge uqturmay millitinglar, dininglar hemde bayriqinglar bilen aldawatidu we aldaydu! Bizning eshu sheytanlargha deydighinimiz: Niyitinglar dorust bolmisa chong ishlargha tutush qilmanglar! Bundaq ish axiri bérip bashqilarnimu, özenglarnimu nabut qilidu!

Chong Ishlarni Qilishta Sheytanning Arqisigha Kirmenglar!Kichik bir xata milyon kishining jénigha zamin bolidu, bir xeliqning bextige olturup qoyidu!Bizning hazir hayajangha emes eqilge tayinidighan waqtimizdur! Bir milletni yiteklesh we heqiqi bir rehberge egishish nazuk ishlar bolup, her kim özini dengsigini yaxshi!

Teshkillininglar!Terbiyelininglar! Bir-biringlargha mehkem yépishinglar!Biz xelqimizni milliy dawadiki rolini jariy qildurushqa chaqriq qilghaniduq! Bu chaqriqlarning rushen ünümi boldi, millitimiz yette yashtin yetmish yashqiche millitimiz wetinimiz üchün, xelqimiz üchün nime qilip bereleymen, degen sualni özidin soridi we qolidin kélidighan shekilde xitaylarning bizning üstümizdin yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqigha deslepki qedemde inkas qayturdi.

Xelqimiz qozghaldi, japakesh analar, sebiy balilarmu dawa sépige qoshulup, xitayning her türlük jinayetlirige qarishi xeliq urushigha atlandi we oxshimighan dewlet we rayonlardiki teshkilatlarni we siyasiy paaliyetchilerni jawap bérishke hemde oyghunishqa chaqriwatidu! Xelqimiz dadil otturgha chiqip teshkilatqila qarap olturmay shexsiy, ailini birlik qilip, kespiy alahiydiliklirini asas qilip we köngli yéqinchiliqni künlük qilip, xitay zulumigha qarshi heriketke ötti. Xitaygha qarshi heriket xitayning xelqimizge qarshi élip bériwatqan insan qélipidin chiqqan étnik, kultural we dininiy zulumi toxtighiche milliy dawa ichidila küchüyüp barmay pütün dunyani qaplighan xeliqaraliq heriketke aylinidu! Xitaylar biz Uyghurlarni, türük dunyasini, islam dunyasini we insaniyetni haqaretlidi! Biz xitaygha ishligen bu éghir jinayitining hésabini bergüzmey turup toxtap qalmasliqimiz, teshkilatqila qarp qalmasliqimiz lazim! Biz taza yaxshi oylisaq her birimiz bir teshkilat, her aile bir teshkilat birliki. Küchimizni tarqaqliqtin birleshtürishimiz, dane-dane yéghip, asman pelek kelkün peyda qilidighan, awal sanaqsiz jiralardin éqip wadilargha chüshken bulaq suliri yighilip tosqunsiz ezim deryalarni peyda qilghandek küch hasil qilip xelqimizning mewjutliqi, tereqqiyati we qudret tépishigha qarshi tosalghularni sirip-süpürüp méngishimiz lazim! Biz choqum xudaning iradisi bilen shundaq qilalaymiz!

Xeliqimizning hazirqi yérim oyghanghan bu hali teshkilat we siyasiy yétekchilerge qoyulidighan telepni éghirlashturdi, Xitayni sarasimge saldi, dunya jamaetining diqqitini tartti, xelqaraliq xitaygha qarshi zor éqim peyda qildi. Bu haletni saqlap qelishimiz, kücheytishimiz we netije qazinishimiz lazim! Bu xelIq heriketige oxshap kétidighan istixiyilik oyghunush teshkilat we siyasiy paaliyetchilirimizningmu uyqusini échiwatidu, köz aldimizda kishini xushal qilidighan netijiler kütmekte. Emme hazir ilgirki milliy heriket qoshunida aktip rol alghanlar bilen, yéngidin otturgha chiqqanlar arisida ediologiye we ang-sewiye tereptin ziddiyet körülüshke bashlidi. Yengi sepke qétilghanlardiki tejribisizlik we bilimsizlik, ularning herikitini déhqanlar herkitige oxshutup qoyiwatidu.Chünki ular milliy inqilap ochighi bolghan teshkilatlarda emes, xitayning jandin ötüdighan zulumi we tömür tapini astida isyan kötürüshke mejbur bolghanlar bolup, bu ikki qoshun ottursidiki musapini soghaqqanliq bilen qisqartip, bir ittipaqliq berpa qilish intayin muhim. Dimisimu nisbeten iqtidarliq, tejiribilik we bilimlik kishilirimizning köpi teshkilatlarning ichide, yéngidin otturgha chiqqan wetenperwer, milletperwer xelqimiz oxshimighan rayon we dewletlerde, teshkilatlardin mustesna halda musteqil qoshunlarni berpa qilmaqta.Bu qoshun yiteklesh we terbiyeleshke muhtaj! Konilar bilen yéngilarni milliy ang, milliy irade, siyasiy sewiye, dunya qarash, milliy we diniy pirinsiplar asasida bir-birige tutashturush lazim! Bu ikki goruppini hazirche ortaq bayraq we ortaq ghaye we ortaq ediologiye astigha jem qilish pilani shekillenmigechke, ular ottursida hel qilmisaq bolmaydighan birqisim ziddiyetler otturgha chiqiwatidu. Xeliq herkitining serkerdiliri tariximiz, milliy medeniyitimiz we siyasiy küreshlirimiz heqqide sistimiliq ilmiy telim terbiye körmigechke yaki milliy heriketni qoyuq ottura sheriq édiologiysige teqlit qilghachqa hemde milliy dawada tejribisizrek, bilimi töwenrek we ang sewiyesi arqida bolushtek kamchiliqliri bilen mesilini téximu murekkepleshtüriwétip baridu we ichkiy ziddiyetlirimizni ixtiyarsiz rewishte éghirlashturiwetip baridu.

Milliy dawa qoshunida peyda bolghan bu yéngi küchning kimlerning emrining astida bash kötüriwatqanliqi melum emes. Emma ular wetenperwer, milletperwer, qeyser, eqilliq we jessur kishilerdur! Biz ulargha sewirchanliq bilen heqiqetni tonutqan chéghimizda milliy dawa tereqqiyatida bir sekresh barliqqa kélidu! Dawa qoshunida peyda bolghan yéngi küchler terbiylense bizge paydiliq, terbiyelenmise qiliwatqan ishlirimizgha paydisiz rol oynaydu. Ularning bizdin roshen perqining yene biri, ular hör dunyada turupmu yüriki pok-pok tepekkur qilidu. Qurghan jemiyetliri, teshkilatliri, tor dunyasidiki isimliri, we ishlitiwaqtan atalghulirining hemmiside xuddi wetendikigila oxshash xitaydin ürküsh alametliri ipadiliunip turidu. Dindar emma dinni chüshenmeydu, islam heqqide azraq bilimi bar emma sistimiliq özige xas izdinish tarixi yoq, teqwa emma, teqwaliqini desmiy qilip, rehberlik ornigha ötiwalghan. Din, milliy medeniyet, iqtisad we siyasetni chongqur oqumighan yaki chüshenmeydu. 1400 yil awalqi jengknamilerge qarap bugün üchün pal salidu! Ulargha teshkilat we gholluq shexislirimiz alargiy qilidu. Bugünki bexitsizlikni teshkilatlardin köridu, özliri ittik bir ish qiliwetküsi bar, armangha tushluq derman yoq,ular dawagha yéngi bolghachqa bek aktip, tejiribe qazan´ghanche asta peskoyigha chüshüp barghanche boshushup hazirqi teshkilat we teshkilatchilar ichige ghimisside kiriwalidu! Bularni eshu hayajan bilen algha ilgirleshke, heqiqiten küchlük teshkilatlarni qurushqa we küchlük shexislerdin bolushqa téxnika ishlitip righbetlendürishimiz lazim! Milliy herikette peyda bolghan yengi küchler ikkige bölinidu. Biri xitayni indekke keltürüshni meqset qilidu, emelge ashmaydighanliqini körüp ümütsiz! Ikkinchisi ümmetchilik yolini xelqara démokratiye sistimisining üstige dessitip, musulmanlarni qozghap xitayni meghlup qilishni oylayduyu, unninggha yarisha kitaptiki abzaslardin bashqa kargha kelgüdek bir nerse yoq!

Bularning ortaq alahiydiliki teshkilatlardin renjish, gholluq shexislerning inwaitini töküsh boliwatidu! Her ikkilisi siyasiy dawada adetlenmigen isimlarni qoyush, milletke biwaste munasiwetlik simiwol we motiplashqan isimlardin qéchish, xitay bilen muresselishish we ortaq yol tépish üchün xiyalet dunyasida turup pikir qilishtur. Bularning yene nurghun xususiyetliri bar. Teshkilat we rehberlirini qarilash, ammiwiy heriketlerge musape saqlap muhamile qilish. Dawada ayirimichiliq tüsini alghan atmospira peyda qilish, xelqiqni yumshaq bolmighan ishlargha dewet qilish, özliri qol tiqip ishlimeslik. Namayish, xelqara munasiwet we teshkilatlarni kichik chüshürüsh. Hayatliq we siyasiy heriketlerde Amérika bashliq gherip dewletliri qaynaqliq bir menbege ige turup, Amérika bashliq gherip dunyasi we Israiliyeni qarilash, xitay toghriliq weten we millitimizning menpeetige uyghun hichqandaq körünerlik bir ish qilmasliq! Hemme yerde dinni bazargha sélish, térrorni teshebbus qilish, yerlik teshkilatlarni bijiriksizlkte qarilash, özliri poqni ikkige bölelmey xeliqni azdurup we qaymuqturush, teshkilatlardin yamanlap, ademlerning teshkilatqa bolghan semimiyitini, ishenchisini we yaxshi könglini sowutush qatarliqlar! Bular yoqarda tilgha alghan jehetlerdin bir qatar ishlarni qilip, ishni teshkilattin yamanlashtin bashlap öz aldigha téximu ajiz, téximu tarqaq we teximu bijiriksiz teshkilatlarni qurushqa qeder élip keldi.Bu süyqestning yiltizini xitay istixbaratining muhajirettiki xelqimiz ichide élip bériwatqan aghdurmichiliq heriketlirige baghlimaqtin bashqa charimiz yoq!

Körünüp turuptiki ularning biri teywen, xongkung we chet-eldiki demokratchi xitaylarning noxtisini millitimizning béshigha salsa, yene bir goruppisi milliy dawada xitay teshwiqatigha maslishidighan, milliy herkitimizning hulini kolap xelqimizni dunya jamaetige millet üchün emes, din üchün, weten üchün emes ümmet üchün we xitayghila emes belki dunya kapirlirigha, jümlidin gherip dunyasigha qarshu bir jamaet pikiri peyda qilishqa tirishiwatidu. Bunda ketiwerse anche uzaq ötmey qoshuninimiz parchilinip küchimiz ajizlighanni hesapqa almighanda, wetendiki konsentratsiyon Kamfler pütün dunya miqyasigha kéngiyip, hür dunyadiki uyghurlarghamu dunya qepez bolup qelish mumkinchiliki körüliwatidu! Xitaylar yaman, saman astida su yügürtüp, suni leyitip béliq tutiwatidu.

Xitay éyitqandek milliy dawagha éghir peshwadin birni urdi. Bu tépiktin milliy herkitimizde bir silkinish boldi we xelqimiz ittik özini tüzep, hushini yighiwatidu! Qismen ziyanlar boldi, emma netije xuda xalisa chong bolidu. Hazirqi ehwalda bizning undaq bir zerbige berdashliq bérishke toluq küchimiz yetmeydu. Shunga yüz bérish éhtimalliqi bolghan apetni böshükidila jamaet pikiri arqiliq yoq qilmisaq, uning kélichektiki ziyinini hergiz toldurup bolalmaymiz! Küchimiz, eqlimiz we bilimimiz bu pilansiz heriket netijiside parchilandi! Meselen: Amerikida bir aydin köpraq waqittin beri aqsray aldida élip beriliwatqan namayish, namayish sheklide qalmay, pütün dunya miqyasida milliy dawada bir qorqunushluq bölünüsh hasil qiliwatidu. Bu ishtin yaman niyetlik ademler we xitaylar ünümlük paydilinip, bizge ornini asan tolduriwalghili bolmaydighan ziyanlarni sélishqa bashlidi. Bu namayishni teshkilligen balilarmu yaman niyetlik kishilerning küshkürtishi bilen dawaning ghiltang yollirida teyilip qopop heriket qiliwatidu we özlirimu bilmey nurghun xataliqlarni ötküziwatidu.Chünki ularning yénida ulargha toghra meslihet körsütidighan küch yoq!Ular hayajan we qizghinliq bilen qarisigha heriket qilidu, bir ishi toghra bolghani bilen toqquz ishi xam we xata boliwatidu!

Biz bashta Amérikida bashlanghan namayishliridin xéli chong ümitlerni kütken iduq. Waqit ötkenche namayishning xaraktéri özgürep xitaygha qarshi emes, milliy dawayimizgha qarshi keypiyat küchüyüp ketti. Eslide bu namayish qandaq bedel tölesh kérek bolsa shundaq bedel tölep Amérika we bashqa dewletlerdiki teshkilat we dangliq shexisler bilen qoyuq alaqe we meslihet ichide dawamlashqan bolsa sewiyesizlik, qalaymiqanchiliq we xataliqlar hazirqidek köp bolup ketmeyti. Namyishqa niyiti dorust bolmighan ademler we sewiyesiz kishiler resmiy qol tiqqandin keyin weziyet bashqiche özgirep ketti.

Milliy dawada bizge qarshi küchlerning ichide xitayning qarshiliqidin bashqa milliy nadanliqimizdin kélip chiqqan putlakashanglarmu bar. Bu ikki merezdin qurtulalmiduq! Biridn qurtulsaq yene biri bizni pittek chaqidu. Bu niyiti yaman düshmenler özini özi urup yiqitmughiche xelqimiz toghra yolni tapmidi. Yaman niyetlik ademler sözligenche xatalashsa, heriket qilghanche patqaqqa patidu! Düshmenler özlirini özliri urup Axiri yiqitidu! Niyiti yamanning qazini töshüktur! Bu xudaning bizdek ajiz milletlerge bergen büyük inhamidur! Niyiti dorust bolmighan ademlerning özini özi ish-heriketliri we gepsözliri arqiliq ashikarilighini téximu yaxshi boldi…Milliy herkitimizning höddisidin chiqish undaq addiy ish emes. Sherting toshmisa beshingni tashqa uriwersengmu hetta öliwalsangmu beri bir.Milliy herikette chaqriq küchige ige ademler, teshkilatlar we eserlerni berpa qilmay turup netije yaratqili bolmaydu. Biz 50-60 yilda milliy dawada erishken yoqarqi qediriyetlerni qoghdap qalayli! Milliy dawa yolida bundaq keng kölemlik bir qoshun berpaqilmaq undaq adettiki kishilermu qilalaydighan ish emes. Bu ish üchün militimiz eghir bedellerni berdi. Biz güdeklik bilen hemmini Hesen Mexsumning izdin yengidin bashliyalmaymiz!

Düshmenler chotni xata soqti. Xelqimiz nadan bolghan teqdirdimu unchiwala nadan emes. Millitimizning méghiz bilen shakalni ayrighuchikii bar. Medeniyet sewiyesi, ang sewiyesi we mukkemmel exkaqi bolmighanlar qiliwatqan ishinila bash chökürüp qilishi hemmige qara-qoyuq chépiliwalmasliqi lazim. Azraq bir ish qilip qoyup taghni öriwetkendek körenglesh we otanchidek warqirash yaxshi exlaq emes, bu haldiki insanlardin xuda saqlisun, ihtiyat qilish lazim.Waqti kelse bir ormanni, bir tal choka tayaq üchün ot déngizigha aylanduriwétidu! Men hazir milliy dawa yolida peyda bolghan qara-qursaq emma qéni qizziq bir türküm ademlerning qiliwatqan ishida xitayning qara qoli bardek oylaydighan bolup qaldim.Xitaylar bizge uqturmay öz-ara kallimizni soqushturghili turdi. Eyni waqitta bu oyunni merkizi asiyadimu bir qetim oynap ghelbe qilghanidi.Xitayning Ghelbisi Hesen mexsumning öltürilishi, Ablikimxan Mexsumning zeherlinishi we Abduqadir Yapchanning Türmige tashlinishi bilen axirlashti. Emdi xitay xotni yötkep ikkinchi goruppini tarmar qilinghan ümmetchilerning we atalmish dunya kapirlirigha qarishi jihatchilarning qoli bilen yoq qilmaqchi boliwatidu.

Échinishliq bolghini xelqimiz yene bir qétimliq xelqaraliq bir sirliq oyunning qurbanliqi üchün hazirliniwatidu. Hazir otturgha chiqiwatqan bezi goruppilar dindar, teqwa, wetenperwer we milletperwerdek körüngini bilen sistemiliq terbiye körmigen. Ularning qiliwatqan ishliri biri milliy dawayimizgha ökte qopush, xitay bilen emes milliy herkitimiz bilen küresh qilish boliwatidu. Bular teshkilat tursa teshkilatsiz heriket qiliwatidu yaki yéngidin teshkilat quriwatidu. Bulardin bu xil ehwalda aldirap milliy dawa üchün xeyir kütüsh taza toghra emes! Chünki bularning qiliwatqanliri, qilmaqchi bolghanliri bilen sighishalmaydu, meqsidi dawani ilgirlitish emes teshkilat we muhim shexislerning inawitini töküsh üchün heriket qiliwatqandek tesir bériwatidu.

Yéngidn bash kötüriwatqan küchler dindardek otturgha chiqqan bilen dinsizlar bilen hemkarlishidu, uyghur bolghini bilen milliy herkitimizge chishtirniqi bilen qarshi, musulman bolghini bilen, ular dessigen yediki jamiler cheqilidu quraniy kerimler köydürilidu, diniy alimlar öltürilidu! Bulargha egishiwatqan étiqatchilar dunyani, xelqara weziyetni, her türlük tereqqiyatlarni we milletler hemde dewletler ottursidiki munasiwetlerni toluq chüshenmeydu. Siyaset qilimen deydu, dinni arlashturidu, dinni terghip qilimen deydu, siyasetni arlashturiwalidu. Undaq bolsa milliy heriket üchün erte ettigen nime qilisen dise uni janabiy Allah bilidu, deydu! Emma oqughan, qabiliyetlik, bilimlik we imanliq, toghra-dorust ademler 10, 20, we 30 yilliq pilanni Allahqa keskin ishinip turup tüzeleydu! Chünki ular öz millitini, tarixini, küresh yollirini, siyasetni, tarixni we pelesepini bilidu! Eger biz orta esir zihniyitidiki qaram, qopal we terbiye körmigen ademlerge dawaning bir teripini tashlap bersek, buzghunchiliqlargha süküt qilsaq eng chong gunah ishligen bolimiz qérindashlar! Bundaq edep-exlaq, haya we sili rehimni bilmeydighan qara qursaq lükcheklerning qoligha qalghan dawa hazirqidinmu ming hesse yaman bolup ketidu.

Bundin kéyinki milliy dawada ilgirleshler, netijiler körünse, yenila kochilarda tuyuqsiz peyda bolup qalghan xitayist bediwiy haram putaqlarning we sellini tetür yögep yétip, uxlap qopap soymam qeni, dep jöylüydighanlarning emes hemde suning éqishi we tükning yétishigha qarap heriket qilidighan saxtakarlarning sewebidin emes, ular hem ularning terepdarliri hazir hedep tor dunyasida dumbalawatqan, tenqitlewatqan, milliy herkitimiz 50-60 yildin béri ming teste yétishtürgen, egiri-toqay yollarda chéniqqan we yéterlik bilim we tejiribe jehettin yétiship chiqqan muntizim qoshunning sewebidin qolgha kelidu. Millitimiz dawa qoshunimizdikilerning gorohliship üstünlük talishish ishlirida yenggilteklik qilsa bolmaydu. Yéngidin milliy heriketke qoshuliwatqanlarni teshkilatlarda chéniqturushqa ehmiyet bérish lazim! Eger millet özining teqdirini bu tiptiki oqumighan, qara qursaq, sawatsiz yat milletning chomaqchillarigha, xitayistlargha weyaki chalasawat rohbanlar sinipidiki insan süritidiki kinsanlargha amanet qilsa, xuddi qozini qassapqa tapshurghandekla ish bolidu.

Nime qilish kérek. Hemmimiz birlikte öz-ara yéqinliship, öz-ara hemkarliship, öz-ara yitekliship, öz-ara tüzütüp, öz-ara artuqchiliqlirimizni jariy qildurup, düshmenning süyqestlirini berbat qilidighan yol heqqide izdinishimiz kerek! Eger miliy dawagha ökte qopqan bu kishilerning niyiti dorust bolghan teqdirdimu, bu yéngi chiqqan qoshunlar gheripke, dunyagha we milliy herkitimizge integiratsiyon qilinmisa, ularning gherip dunyasida qiliwatqan qalaymiqan we sewiyesiz ishlirining waqit ötkenche milliy dawagha ziyini derijidin tashqiri éghir bolidu. Chünki milliy inqilap bilim, sewiye we milliy iradeni özige inirgiye qilidu. Bu tipta otturgha chiqip perde arqisida qoshun toplawatqan, din arqiliq özini niqaplap, bayraq arqiliq milletni aldap, namayish arqiliq milletni parchilawatqanlardin hezer eylishimiz, xelqimizge bu heqte bilge aqturishimiz we ularning yaman niyetlik yitekchiliridin yéterlik shekilde uzaq turishimiz lazim.

Hey eziz millitim! Eger yoqarqi agahlandurushqa qulaq salmisanglar bugün wetende millitimizning béshigha kéliwatqan ishlar hayal bolmay yeni ertelam hür dunyadiki uyghurlarning béshighamu kelidu. Bugün bizning béshimizgha kelgenler erte türük dunyasining, örgünlükke pütkül insaniyetning béshigha kélidu! Bu xil yaman niyetlik ademler Xitayning shirin gepige, yumshaq méligha aldinip, xelqimizni ming parche qiliwetti, milliy dawa sépidikiler heriket qiliwatqan tor dunyasi hazir tertipke sélinmisa bolmaydighan késel tarqitidighan wirus dunyasigha aylandi! Uyghur Jemiyetini waqit, bilim we iqtisad israpchiliqi qaplap ketti. Tor dunyasidapeyda bolghan bash-bashtaqliq, gheywet-shikayet we ghum we öchmenlik qatarliqlar chashqan uwisigha oxshaydighan bu qaranghu tor dunyasidiki toplardin tarqap, teshkilatlarni ajizlashturiwatidu we milliy dawa qoshunimizdiki gholluq shexislerning inawitini meqsetlik töküliwatidu!Tor dunyasidiki xitayistlar, diniy ashqunlar millitimizning 60 yilliq siyasiy küreshlirining netijisini berbat qiliwétishtin burun közünglarni échip, teshkilatlarning etrapigha toplininglar, teshkilattiki muhim shexislerning etapigha toplishinglar! Teshkilatni, dangliq shexislerni we milliy heriketimizni qarilawatqan shühbelik shexislerdin uazq turunglar! Millitimizge kisilini dawalap adem qurtuldurush muamilisi qilinglar, chapiqini alimen dep közini qarighu qilip tashlimanglar! Bu xil tiptiki kishilerdin étiyat qilinglar, bu tiptiki ademlerdin eger toghra yiteklenmise millitimize hergizmu xeyir kelmeydu, bularni milliy dawagha ige qilip qoyush xitayning momisigha uyghurning qénini sürtüp bergenge oxshash ish bolidu. Eniq jakarlishimiz we xelqimizge bildürishimiz kérekki, bu tiptiki ademler peqet özigila wekillik qiludu, milletke we milliy iradige, siyasiy küreshlirimizge hergizmu wekillik qilalmaydu! Uyghurning uyghurlarni térorchi yaki xitayist körsütidighanlargha ihtiyaji yoq! Uyghurlar térrorist emes bolghandek, Terrorchilar hem uyghurlardin emes! Pekinde qara bayraq kötürüp xitayni öltürgen we Chingdawda jihat tughi échip bigunah awamni chanighan térrorchilar hergiz Uyghur emes! Milliy inqilap yolida, xitay zulumigha qarshi, milliy birliksep teripidin diniy ashqunluqtin uzaq, xelqara ölchemlerge uyghun élip berilghan herqandaq heriket mustemlike milletning azatqliq kürishi bolup, bu küreshke pakiz milliy hésiyat bilen qatnashqan herqandaq kishi bolsa pütün dunya miqyasida mediyeleshke erziydighan erkinlik jengkchilliridur! Bundaq deyishimizde millitimizning janijan menpetige chétilidighan nurghun akadimik sewepler bar! Milliy inqilap nezeriyisi, medeniyet sewiyesi we milliy iradisi qatarliq tereplerdin salahiyet we qabiliyiti bolmighanlar yitekligen ish düshmenge yeni bashqilargha qarshi turdum dep özini reswalashturup qoyushtin bashqa ishlargha yarimaydu. Amérikida turup shodüyjangdek warqirimanglar qérindashlar!

Hazir milliy dawani tertipke salidighan waqit bolup qaldi. Özimizni özimiz sorap, milliy dawa heqqidiki sewiyemizni östüreyli! Beziler bilip turup, pursetni süyistimal qilip, özini chaghlimay arqa-arqidin xataliq ötküzgili turdi. Hey azghun qérindashlirim siler pütün dunya miqyasida qilighan, qiliwatqan we qilidighan namayishni milliy dawani aghduriwetish üchün qiliwatamsiler yaki milliy dawagha hesse qoshush üchünmu? Nime üchün özenglarning qiliwaqtan ishigha bash chökürüp köngül qoyup, qabiliyitinglargha yarisha béshinglarni chökürüp ish qiliwermey, salayitinglar, sewiyenglar we qabiliyitinglar yetmeydighan ishlarghimu chat keriwalisiler! Nime üchün teshkilat we dawa qoshunidiki muhim shexisler bilen hepilishisiler? Nime üchün bir qisim teshkilat we shexislerdin azghine xatalarni tépiwelip, dawrang qilip, teshklat we aktip siyasiy paaliyetchilirimizning yüzini töküsiler?! Emdi boldi qilinglar, siler weten-milletning kütken yéridin chiqinglar, analirimiz bergen aq sütni halallanglar! Niyitinglar heqiqi dorust bolsa qilghan gunahliringlar üchün töwbe qilip, özenglarni bésiwelinglar, kichik bir ishni qilip bir séseq tuxum tughqan mekiyandek qaqaqlimanglar! Silerning milletke xitap qilishinglargha xataliringlarni tüzütüp, xelqimizge egiship mangalisanglar yene 10-20 yil bar téxi.Hazir silerning u ish bu ishqa arliship, qoshuq selip, herining uwusini buzup etrapni maliman qilish emes, béshinglarni chökürüp ügünidighan, tejiribe toplaydighan we ish qilidighan, köplep izdinish élip baridighan, ilgirkilerdin deris alidighan we kemterlik bilen ün-tünsiz algha ilgirleydighan waqtinglardur!

Axirida deydighinim: Xata qilmaydighan adem yoq! Hemmimizning xatasi bar! Hemmimizning xatalarni tüzütüshke purset bar waqitta tüzütüp, bir birimizni quchaqlayli qérindashlar! Angliq rewishte teshkillineyli, teshkilatlargha toplishayli, xatalirimizni tüziteyli, milliydawani islahat qilayli, bilimlik, tejiribilik we talantliq chonglarimizgha egisheyli!

Her Üch Adem Bar Yerde Bir Bashliqqa Egishinglar! Bir adem üchke, üch ADEM ottuzgha, ottuz ADEM üch yüzge, üch yüz ADEM üch minggha, üch ming ADEM üchyüzmingha, üch yüzming ADEM üch milyongha, üch milyon ADEM ottuz milyongha HEQIQI bash bolalaydighanlargha egeshsun! Milliy Herkitimizde otturgha chiqiwatqan nurghun ziddiyet we jidel-majralar xelqimizni yiteklep mangidighan shexsiyetlerning sapasining bir-biridin töwenlikidin kélip chiqiwatidu! Yoqardiki meselilerni asta-asta xelqaradiki melum bir nopuzluq sistimigha chüshürüp hel qiliwalsaq, u halda bashqa ishlarmu arida söz-chöchek we pitne-pasat tarqatmastin özlikidin tüzülep ketidu!

Bashliqni Zinhar we zinhar Quliqi Yumshaqken, Chiqishqaq Iken we Yuwash Ademken, At-Ishek Qilip Minip Oynisaqmu Kari Yoqken, Teywen Yardem Qilidiken, Teqwaken, Mujayidken, Arqisida Amerika Barken, Tuqqini Beyjingda Emeldarken, Besh Waq Namaz Oquydiken, Hajimken, Xiroyinkeshken Dep Emes Oqughanmiken, Qabiliyetlikmiken, Milletchimiken, Ang-Sewiyesi Yoqurimiken, Qehrimu, Behrimu Barmiken, Qolidin Ish Kelemdiken, Kimning Ewladiyken, Texitde olturghandek Düshmenge Qarshi keskin Jengklerde Aldinqi Sepkimu Chüshelemdiken Dep Saylanglar!Bashliq Digen Qoydek Yowash Bolmaydu, Shir we Erarislandek Sürlük we Heywetlik Bolidu! Bashliq Yighlisa Yer Yighlaydu, Bashliq Külse Asman Shatlinip Kétidu! Siler Saylighan Rehbiringlar Perishtidek Milliy Irade Aldida Itaetchan, Inqilapta Peyghremberdek Aldin Körer We Siyasette Sheytandek Eqilliq Bolsun!!!

Hürmet bilen: K.Atahan

 

03.08.2018 Germaniye

Akademik Alim Mirsultan Osman Ependi We Uning Éyitqanliri !


Akademik Alim Mirsultan Osman Ependi We Uning Éyitqanliri !
sultan

Mirsultan Osman pütün ömrini uyghur tili tetqiqatigha béghishlap, hayatini menilik ötküzüwatqan hörmetke sazawer alimimiz bolup, uning we oqughuchillirining izdinishliri we ilmiy emgekliri saheside Uyghur medeniyiti jümlidin Uyghur tili xelqarada bugünkidek tonuldi we ilmiy shrhiylendi.
Meshhur alim, tilshunas Mirsultan osman ependi 1929-yili 7-ayning 31-küni hazirqi qazaqistanning yarkent shehirige qarashliq aqkent yézisida tughulghan .
Mirsultan osman ependi 1932-yili ata-anisi bilen bille ghulja nahiyisige köchüp kelgen, 1935-yilidin 1940-yilighiche ghulja sheherlik «ayding» bashlan’ghuch mektipide oqughan.
Mirsultan osman ependi 1943-yili ghulja gimnaziyisini püttürgen. 1945-yilidin 1957-yilighiche naburchik we korréktor bolup ishligen.
Mirsultan osman ependi 1951-yilidin 1957-yilighiche, sabiq merkiziy milletler institutining az sanliq millet kadirlirini yétishtürüsh kursida oqughan. Bir yildin kéyin shu mektepte oqutquchiliqqa teyinlinip, til fakultétidiki ikki qarar xenzu oqughuchilargha uyghur tilidin ders bergen. Del mushu chaghda uning könglide omumiy tilshunasliqi bilimlirini etrapliq igilesh, ana tilini yéngiwashtin sistémiliq öginish we tetqiq qilish istiki qozghalghan.
Mirsultan osman ependi mushu arzuning türtkisi we oqutushning éhtiyaji bilen aldinqi esirning 50-yillirida uyushturulghan memliket boyiche az sanliq milletlerning til-yéziq ehwalini omumyüzlük tekshürüsh xizmet ömikining 6-etritige qatniship, 1955-yili qeshqer wilayitide, 1956-yili küz hem qish xoten wilayitide uyghur tilining di’alékt-shéwilirini tekshürgen.
Mirsultan osman ependi 1957-yili béyjingdin ana wetini Uyghuristangha qaytip kélip, 1965-yilighiche sabiq Uyghuristan (shinjang) institutining til-edebiyat fakultétidiki oqughuchilargha hazirqi zaman uyghur tili we omumiy tilshunasliq derslirini ötken.
Mirsultan osman ependi bu jeryandimu ana til oqutushini janliq tilni tekshürüsh bilen zich birleshtürüp, 1960-yili yazda lopnurning mirsali, chara, közlek, tikenlik we miren yézilirida, 1962-yili turpan hem ürümchilerde uyghur tilining di’alékt-shiwilirini tekshürgen. Mirsultan osman ependining tilshunas Nesrulla Yolboldi ependi bilen birlikte yazghan «Hazirqi Zaman Uyghur Tili» namliq üch qisimliq kitabi 1964-yili yéngi yéziqta neshir qilin’ghan.
Mirsultan osman ependi 1965-yilidin taki 1978-yilining axirlirighiche, Uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq komitétining tetqiqat bölümide uyghur til-yéziqi tetqiqati bilen shughullan’ghan. Shu mezgilde, 1965-yili yazda uyghur tilining fonétika mesililirini chöridep, qeshqer hem xotende neq meydan tekshürüsh élip barghan.
Mirsultan osman ependi 1967-yili yaz we küzde, qazaq tili boyiche ürümchining nensen rayonida, altay, künesning yaylaqlirida élip bérilghan dala tekshürüshige qatniship, bir munche til matériyali yighqan. 1978-yili 10-ayda Xitayning tiyenjin sheride échilghan tunji qétimliq dewletlik tarixshunasliq yighinida, Türük dunyasi medeniyet xezinisidiki bibaha göher «diwanu lughatit türk» we «qutadghu bilik» ni hazirqi zaman uyghur hem xenzu tillirigha terjime qilip neshir qilish, sisitémiliq bir «uyghur tarixi» kitabini yézish mesilisi otturigha qoyulup, memliketlik pelsepe-ijtima’iy pen tetqiqat pilanigha resmiy kirgüzülgen. Bu projekit tebi’iy halda qurulush basquchida turiwatqan Uyghuristan aptonom rayonluq ijtima’iy penler akadimiyisining nuqtiliq tetqiqat türi bolghan.
1979-yili, mirsultan osmanning xizmiti Uyghuristan akadimiyining til tetqiqat institutigha yötkelgen. Bu orun ana tilgha ashiq her bir xadim üchün köngüldikidek meripet soruni idi. Mirsultan osman ependi shuningdin bashlap énsiklopédiyilik nadir eser «diwanu lughatit türk» ni hazirqi zaman uyghur tilida neshirge hazirlap neshir qilish projekti guruppisida bashlamchiliq rolini jariy qildurup, üch tomluq bu katta eserning 2- we 3-tomlirining muherrirlikini qilghan.
Mirsultan osman ependining dewirdashliri u heqte toxtulup”Mirsultan osman ependi «diwanu lughatit türk» ni terjime qilish-neshirge teyyarlash jeryani, emeliyette, uni chongqur öginish-tetqiq qilish hem janliq tilni etrapliq tekshürüsh jeryani boldi. Mirsultan osman ustaz ibrahim mut’iy bilen 1980-yili yazda artush we yéngisar nahiyiliride «diwan»gha a’it léksika mesililiri boyiche tekshürüsh élip barghan, 1982-yili qeshqerde «diwan»ni neshirge teyyarlash xizmitini ishligen.
Biz Uyghurlarda «tirishqan ozar, tirishmighan tozar» dégen maqal bar. Töhpikar ustaz, netijilik tilshunash mirsultan osmanning izdinish musapisi mushu hékmetlik sözning janliq delili bolalaydu; dep alimning xizmetlirige yüksek baha bergen…
Uyghur tilshunasliqigha ayit ilmiy izdinishlerde Mirsultan osman ependining töhpisi alahiyde yoquri bolup, uning zamandashliri alim heqqide toxtulup yene” Uning tilshunasliq ilmi, jümlidin uyghur tilshunasliqi üchün tökken qan-teri da’ire nuqtisidin tilshunasliqning her qaysi sahelirige, zaman nuqtisidin hazirqi zamandin qedimki zaman’ghiche tutiship kétidu”-dep alimning mol ilmiy emgeklirini mueyenleshtüridu.
Mirsultan osmanof 1989-yili 8-ayda Uyghuristan aptonom rayonluq milletler til-yéziq xizmiti komitétining pen tetqiqat bashqarmisigha yötkelgen. U bu organdimu bir qolda tetqiqatni, yene bir qolda til tekshürüshni ching tutqan. U shu yilning axirida tilshunas Amine Ghappar xanim bilen birlikte qaghiliq nahiyisining paxpu yézisida neq meydan til tekshürüshi qilip, «qaghiliq nahiyisining paxpu shéwisi toghrisida» serlewhilik maqalini élan qilghan.
Mirsultan osman ependi 1996-yili yazda, sherqiy Uyghuristandiki qumul nahiyisining tömürti, aqtash yézilirida til tekshürgen. U etrapliq tekshürüsh, inchike tetqiq qilish hem hardim-taldim démey izdinish netijiside özi yalghuz we bashqilar bilen birlikte «hazirqi zaman uyghur tilidiki teqlid sözler toghrisida», «hazirqi zaman uyghur tilidiki rewishler toghrisida», «chaghatay tili toghrisidiki qarashlirimiz», «‹qutadghu bilik›te ipade qilin’ghan edebiy til toghrisida» qatarliq bir munche ilmiy ilmiy maqalilarni élan qilghan. «uyghurche-xenzuche lughet», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla lughiti», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining teleppuz lughiti», «hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilidiki tinish belgiler we ularning qollinilishi», «qisqiche tilshunasliq lughiti», «hazirqi zaman uyghur edebiy tili tawushlirining akustikiliq tetqiqati», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla we teleppuz lughiti», «hazirqi zaman uyghur tilining qumul shéwisi», «hazirqi zaman uyghur tilining lopnur di’alékti», «hazirqi zaman uyghur tilining xoten di’alékti» qatarliq yirik eserlerni özi yalghuz we bashqilar bilen wujudqa chiqarghan.
Bu eserlerdin bir qanchisi Uyghuristan boyiche élip bérilghan pelsepe-ijtima’iy pen tetqiqat netijilirini bahalashta alahide derijilik, 1-we 2-derijilik mukapatlargha érishken. Mirsultan osman ependi yene «jahanname», «uyghur shéwiliri sözlüki» qatarliq muhim eserlerning mes’ul muherrirlikini qilghan. 1985-we 1999-yilliri Uyghuristan uniwérsitétida échilghan chaghatay tili öginish kursigha chaghatay tili girammatikisidin deris ötken. Mirsultan osman ependi yene 80-yillarning otturiliridin étibaren, yette qararliq 10 nechche aspirantqa hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri we chaghatay tili derslirini ötüp, uyghur tilshunasliqi boyiche magistir terbiyilesh xizmitigimu tégishlik hesse qoshqan.

Mirsultan osman ependi Uyghuristan uniwérsitéti aspirantlirining magistirliq dissértatsiye yaqlash yighinlirida bahalighuchi bolghan. Mirsultan osmanof yene chet’ellerde ilmiy ziyaretlerde bolup hem ilmiy muhakime yighinlirigha qatniship, chet’eldiki kesipdashlargha özining tetqiqatide heqqide bir qanche qétim léksiye sözligen. 1999-yili yaponiyining kiyoto uniwérsitétida «lopnur di’aléktining alahidiki toghrisida» dégen témida, 2000-yili türkiyide xoten di’alékti heqqide léksiye sözlep, léksiye anglighuchilarning qarshi élishigha sazawer bolghan.

Mirsultan osman 1960-yili sabiq Uyghuristan institutining til fakultétida léktorluq ilmiy unwanigha, 1983-we 1987-yilliri kandidat tetqiqatchi we tetqiqatchi ilmiy unwanigha érishken. 1983-yili Uyghuristan boyiche munewwer mutexessis bolup bahalan’ghan. 1991-yili Xitay dewleti boyiche töhpe yaratqan munewwer mutexessis dep bahalinip, hazirgha qeder ilim dunyasining alahide muamilisidin behrimen bolup kelmekte. Mirsultan osman ependi 1992-yili 3-ayda resmiy dem élishqa chiqqan bolsimu, emma uning tilshunasliq sahesidiki tirishchanliq suslashmidi, qolidiki qelimi toxtimidi, yénidin shagirtliri üzülmidi, netijilirimu özlüksiz chiqip turiwatidu.

Mirsultan osman ependi «diwanu lughatit türk» ni retlesh, neshr qilish, tetqiq qilish xizmitige qoshqan töhpisi üchün nurghun shereplerge na’il boldi. 2005-yili qeshqerde échilghan «mehmud kashgheriy tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh memliketlik ilmiy muhakime yighini» da mirsultan ependi bilen bashqa toqquz alimgha «diwanshunasliqtiki töhpikar» sherepnamisi bérildi. 2008-yili Uyghuristan uniwérsitétida échilghan «Mehmud Kashgheriy tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh ilmiy muhakime yighini» da Mirsultan ependi bilen Imin Tursun ependige diwanshunasliqtiki töhpisi üchün ton keydürüldi.

Alimning dewirdashliri Mirsultan osman ependi heqqide toxtulup yene “Ana til millet mewjutluqining yiltizi. Ana tilni öginish, qollinish we rawajlandurush ene shu til arqiliq tili chiqqan her qandaq kishining bash tartip bolmaydighan mejburiyiti, burchi we ana til aldidiki qerzi. Bir némis alimi shundaq deydu: bir milletning tili shu milletning rohi, bir milletning rohi shu milletning tilidur. 60 nechche yildin buyan ana tilimizning sapliqi, mukemmelliki we tereqqiyati üchün méhnet qiliwatqan, muqeddes burchini ada qilish üchün minnetsiz tetqiq qiliwatqan, ter töküwatqan, hérish-charchashni bilmeydighan alim Mirsultan Osman yéshining chongiyip qélishi, salametlikining burunqigha yetmeywatqanliqigha qarimay, xuddi 50 nechche yil burunqidekla xizmetke özini urup turidu. U hazirmu yashan’ghinigha qarimay, döletlik we aptonom rayonluq tetqiqat témilirini ishlewatidu,” dep yazdi.

Akademik Alim Mirsultan Osman Ependi özining hayati we ijadiyiti heqide toxtulup: Bu yil toptoghra 85 ke kirdim. Emeliy yéshimni sürüshtürsengler men alliqachan yüz yashtin éship kettim. Chünki türmidiki bir yilim on yilgha teng désem artuq ketmes. Türmidiki toqquz yilning tört yilini alte kilo éghirliqtiki kishen bilen ötküzdüm. Achliq, dehshetlik qiyin qistaqlar destidin ölüp qalmighinimgha heyranmen. Türmide urulghan qattiq shapilaq bir quliqimni pang qilip qoydi, yene bir quliqimmu qériliq destidin ajizlashti.

Men 83 yashqa kirgende newayining chahar diwanidin ikki tomni neshrge teyyarlidim. 84 yéshimda qutadghubilikning perghane nusxisini neshrge teyyarlidim. 85 ke kirginimde ming bettin artuq diwan xarabatiyning tehrirlikini tügettim. On ikki muqam ili uslubining tékistlirini ishlep yéqinda tügettim.

Qériliq, késellik terep tereptin qistap kéliwatidu. Aldimda taghdek döwilinip turghan ishlarni men bireylen tügitip bolushumgha közüm yetmidi. Yashlargha nurghun témilarni bérip baqtim héchkim qilmidi.

Emdi aram alay dep qelimimni tashlighan bu üch kün manga goya üch yildek bilindi. Manga qeghez, qelem, kitaptin bashqa yaxshi dost yoq iken. Barliq xushalliq manga ilim bilen shughullinishtin kélidiken.

Milletning bir ishi bolsimu aziyip tursun, özüm qilalaydighan ishlarni bashqilargha qaldurup qoymay, yashlarning kelgüsidiki wezipisidin birni bolsimu azaytay. Ular tosalghusiz ilgirilisun_mirsultan osman dostlar tarqitip qoyunglar, barliq uyghurlar körsun, hayatning qimmitini bilsun…, dep weten-millet üchün ilmiy izdinish ichide ötken hayatini xulasileydu we ilim-pen sahesidiki yash ewlatlardin özining kütidighanlirini jiddiy, estayidil we semimiy shekilde otturgha qoyidu.

Mirsultan Osman Ependining hayati harmay-talmay bir kishining küchi bilen on kishining ishini qilghan hayat bolup, qedirlishimiz, ülge qilishimiz we teshwiq qilishimizgha erziydu. Mirsultan Osman Ependi Quddus Xojamyarof we Abdushkur Memtimin qatarliqlar bilen birge Uyghurlarning 20-esir ilim dunyasida chaqnighan üch alimning biri bolush shertini hazirlighan mol hosulluq yoruq yultuzimizning biridur. Mirsultan Osman Ependi yoqarqi ikki alimimiz bilen birge Uyghur medeniyet saheside dunyawiy shöhret qazanghan bolup, bugün tarixning tirik shahidi süpitide arimizda yashawatqan, meshhur tilshunas, shundaqla Mehmut Qeshqiriydin kéyin Uyghur xelqi yétishtürgen yene bir enisklopedik alim hésaplinidu.Uning qedimki türük tilirini, ottura zaman türük tillirini jümlidin Uyghur-Uzbek tillirini tetqiq qilish jehette qolgha keltürgen netijilliri ilim dunyasida nur chéchip turghusi,(K.Atahan)

10.08.2015 Germaniye