DISAPPEARANCE OF UYGHUR SCHOLAR AN EXAMPLE OF ATTEMPTS TO ERASE UYGHUR CULTURE


FOR IMMEDIATE RELEASE

NEW YORK—The disappearance of Uyghur scholar Rahile Dawut exemplifies how Chinese governmental policies in Xinjiang—including its forced “re-education” system—represent a wide-scale attack on cultural expression for Uyghurs and others, PEN America said today.

39048325_2171132956466000_8885522199885119488_n

On August 10, The New York Times reported that Uyghur researcher and writer Rahile Dawut had been missing since last December. It is presumed that she has been detained by the government, though it is unclear whether she is being held in a detention facility or in one of the “re-education camps” where tens of thousands of Uyghurs and other ethnic minorities are being detained. Dawut, a scholar and professor at Xinjiang University, is widely recognized as an expert on Uyghur culture and traditions.

In western Xinjiang Province, the Chinese government has deepened their crackdown against Uyghurs and other Muslim minorities. While authorities claim they are acting to combat Muslim extremism, numerous observers—including PEN America—have reported that the government’s policies are instead aimed at suppressing the cultural identity of Uyghurs and other minorities. The governmental crackdown has included the detention of massive numbers of Uyghurs and others into “re-education camps,” where they are compelled to learn “patriotic education” and are subject to widespread abuse.

“The apparent months-long secret detention of Rahile Dawut is yet another illustration that Chinese governmental policy is geared towards erasing Uyghur identity,” said PEN America’s Senior Director of Free Expression Programs, Summer Lopez. “Like so many others, Dawut has apparently been targeted simply for being a voice for her culture.”

PEN America’s documentation of free expression-related rights abuses in Xinjiang includes its analysis within Forbidden Feeds, its March 2018 report on social media censorship within China. In 2014, PEN America awarded the Freedom to Write Award to Ilham Tohti, a Uyghur scholar who is serving life in prison on spurious “separatism” charges.

###

PEN America stands at the intersection of literature and human rights to protect open expression in the United States and worldwide. We champion the freedom to write, recognizing the power of the word to transform the world. Our mission is to unite writers and their allies to celebrate creative expression and defend the liberties that make it possible. pen.org

CONTACT: Anoosh Gasparian, External Relations Manager: agasparian@pen.org

https://pen.org/press-release/disappearance-uyghur-scholar-attempts-erase-culture/

Eziz Wetendashlargha Pewqullade Jiddiy Agahlandurush!


Yaman Niyetlik Ademler Sözligenche Xatalashsa, Heriket Qilghanche Patqaqqa Patidu! Düshmenler Öz-Ara Bir-Birini Urup Halak Bolidu! 
-Xatiremdin

Autori:Küresh Atahan

19657310_1781344681882840_7228581183192332905_n

Xitaylar we xitayistlar weten ichi we téshida her türlük aghdurmichiliq heriketlirini pilanlap, milliy heriket we meshhur kishilirimizning inawitini töküwatidu. Bu ish düshmen teripidin pilanliq we programmiliq rijisorluq qiliniwatidu! Biz bolsaq xudimizni bilmey xuddi qanxor xorazlardek bir birimizge hürpiyip ot échiwatimiz, , qarghidek bir-birimizning közini choqulawatimiz, qangha boyilip ketken bolsaqmu etraptiki tamashibinlargha diramma qoyup bériwatimiz! Dawa qoshunimizdiki beziler qaymuqup qalghachqa özlirimu bilmestin millitimizge matem düshmenge toy bolidighan bu oyunning ichige béshichilap kirip boldi! Qoshunimizda özini yaxshi kontrul qilalmaydighan qéri balilarmu xéli köp bolup, ular hili tipiship, hili tépiship turidu. Bu yéngiliq emes, emma bu oyundin ustiliq bilen paydilanghan düshmenler milliy dawa qoshunimizda biz oylap tektigimu yételmeydighan oyunlarni oynap xelqimizni her tereptin parakendichilik ichige tiqip qoydi! Eger biz bu yaman süpetlik ajizliqimizgha qarap hoduqup ketmey, ulargha, teshkilatlargha we xelqimizge egiship beshimizni chökürüp méngiwersekla, ular waqit ötkenche özlikidin tüzülüp, düshmen ümütsizlik patqiqigha pétip qalidu. Eger biz öz-ara qarshi toplargha bölünüp, bir-birimizni sésitsaq u halda ölmekning üstige tepmektekla aqiwiti bek yaman bolidu.Qéri balilar bir-birining közige chechiwatqan topini, sizlermu tozutup bermengizlar!

Wetendashlargha Jiddiy Agahlandurush! Hey qérindashlar sizlerge semimi bir meslihetimiz bar. Milli dawa qoshunimizgha torda ziyan keltüridighan ishlarni biz dimisekmu siler obdan bilisiler. Milliy dawani, gholluq shexislerni we teshkilatlarni qarilaydighan qilmishlardin qettiylik bilen yiraq turunglar. Xitaylar boliwatqan ichkiy majralarning üstige binzin chéchip, otni yélinjitip etrapni kül we xarabiliqqa aylanduriwetmekchi boliwatidu. Xitay bu suni leyitip özi xalighan beliqni tutuwatidu, awal topa tozutup andin torghach oghurlawatidu. Siler özenglarning zimmisige chüshkenni qilinglar, chong ishlarni teshkilatlar hazir bolmisa erte, erte bolmisa ögünlikke qolgha alidu!Silerge qorqunuchluq körünüp kétiwatqan bezi ziddiyetlerning dayim qaranghu dunyada turiwermey yara éghiz alghandek bir qetim tiship chiqqinimu yaxshi boldi. Emdi hemme terep özidiki ajizliq we kemchiliklerni kördi we özlirini teximu kücheytish üchün tirishidu! Jemiyet ziddiyet ichide tereqqiy qilidu.Eger mushundaq waqitta sépimizni jimjitliq we saxta birlik we ittipaqliq qaplap ketken bolsa eng qorquydighahan ish bolatti. Teshkilatlar we shexisler ottursida yüz bériwatqan bu bir qatar hadisilerning ziyinimu bolghandek uzaq ötmey paydisimu bolidu. Öz-ara düshmenlik riqabetke, riqabet bizni dostluqqa, dosluq bizni qérindashliqqa bashlap mangidu. Biz tirishmighanlirini dewir we tarixning shallap septin chiqiriwétidighanliqini bilip yettuq. Bu hemmimizge yaxshi derislik bolup qalsun!

Milliy inqilap sépimizdiki jidelchilerni waqit ötkenche yesli we bashlanghuch mekteplerdiki ösmürlerge oxshitidighan bolup qalduq! Ular bir-biri bilen ettigende soqushsa axshamda öz-ara hemkarlishiwalidu! Talishiwatqini yaki yeydighan bir burda nan yaki bir oyunchuq. Qéri balilargha egiship hergiz öz-ara urushmanglar, eger ularning arqisigha kirip parchilinip ketsenglar, ular ertela ittipaqlishiwélip, silerni chetke qaqidu, alghuz qoyidu, ularning arqisigha kirip jidel-majragha arlashqanlar tügümes belalargha qaldi we qalidu!Siler milliy dawaning soghurtisi, teshkilatlarni, siyasiy paaliyetchilerni uyghun bir shertler ichide qoghdap turunglar, nazaret qilinglar. Chünki teshkilat silerning, siler xalimisanglar teshkilat we teshkilattikiler silerge paydisiz ishni qilalmaydu. Teshkilat, siyasiy paaliyetchiler we özenglarni dayim kontrol qilip turunguzlar, ular yazghan nersilerni tortura we sotsiyal médiyelerde tarqatmangizler, sizler tarqitiwatqan nersiler körünishte paydiliqtek qilghan bilen emeliyette xelqimizni ümitsilendüridighan, milliy dawagha payda keltürmeydighan zeherlik nerselerdur.

Yéqindin béri düshmen qesten chiqiriwatqan qaraquyunning perqige barmay, muhim shexisler, arqidin ularning qollighuchiliri öz-ara jengki-jidelge chüshti. Quruq chaqmaqtin ot chiqirip xitayning momisigha qaymaq süridighan tiyatirchilarmu sehnige chüshüp xelqimizni parakende qildi. Teshkiliy qurulmilar ajizlap, xeliq milliy inqilap sépidin tarqap, ixtiyarsiz halda sotsiyal médiyediki jamaet toplirigha bölünüp ketti. Shexisning we toplarning qiliwatqan ishliri istixiyilik bolghachqa teshkilatlarning sewiyisidiki ishlarni qilalmaydu. Buninggha teshkilat we teshkilattikilerning xataliqliri we yitersizliki sewep boldi. Bu ishta xeliq bilen teshkilatlar hemkarliship, jamaet pikirini, eqilni, bilimni we maddiyetni birleshtürishi lazim! Millitimizning tarqaq, teshkilatsiz we istixiyilik heriketliri milliy dawayimizgha paydisiz aqiwetlerni keltürüp chiqiriwatidu. Milliy dawadiki küchimiz ajizlap ketkenni hésapqa qatnmighanda, otturgha chiqiwatqan ishlar düshmenning aghdurmichiliq heriketlirige paydiliq bolup qéliwatidu. Hadise düshmenler teripidin lopa eynekte körsütülüp millitimiz ümütsizlikke duchar boldi. Milliy dawagha paydisiz hadisiler yeni teshkilatlar, toplar we shexisler arisidiki ziddiyetler we bir-birini qarilaydighan her türlük yazmilar we notuqlar xelqimizni bizar qildi. Undaq birlikke, ittipaqliqqa we jamaet pikirige paydisiz nersilerni tarqitip yürmeslikingizlarni töwenchilik bilen ümüt qilimimiz! Bizning hazir herqandaq chaghdikige qarighanda téximu köp ittipaqliqqa, hemkarliqqa we öz-ara köyünishke ehtiyajimiz bar qérindashlar. Bizning shu tapta bir-birimiz bilen aqchi, kökchi dep urushushqa emes birlikke, hemkarliqqa, ittipaqliqqa, bashqiche éyitqanda nahayiti köp ademning  maddiy we eqiliy küchige ihtiyajimiz bar qérindashlar. Xataliq ötküzdi depla bir qisim milliy dawagha töhpisi alahide körünerlik bolghan ademlerni milliy herikettin shalliwitelmeymiz. Bundaq bolishidiki sewep sepni toluqlap ketküdek jiddiy peyitlerde sepligüdek küchimizmu yoq! Eger biz xataliq ötküzgenlerni we yene bir qisim shühbilik insanlarni septin uzaqlashtursaq ularning ornigha tongriliqtin ming teste qurtulsam merezda keldi ornigha digendek ish bolidu. Biz sépimizde bar kishiler bilen Allahqa tewekkul qilip bu dawani dawamlashturmaqtin bashqa tallashqa ige emesmiz! Bizning yoqutushqa qarighanda islahat qilishqa ihtiyajimiz téximu küchlük! Bar küchümiz bilen yolimizdikilerni qédirlishimiz, azghanlarni yiteklishimiz xelqimizni weten milletke sadiq pikir bilen terbiyelishimiz lazim!

Bir ishni wujutqa chiqirish shu ishning mutexesis we alimlirini telep qilidu. Bir ishta mutexesis we alim bolush üchün bashta adem bolush kérek! Ghelbe qilish üchün esker bolush kérek! Epsus bizde “Alim” we “Marshal” köpüyüp ketti! Alim we mutexesislerning qaysi rast qaysi saxta bilip bolush qiyin bolup qaldi! Özini sorighan sheher soraptu, degen gep bar! Yiteklesh emes, belki egiship méngishingiz millitingizni qutulduriwélishi mumkin! Milliy dawada bir-biringlarning ishigha, kespige we xizmitige orunsiz chat kériwalmanglar! Weten-millet üchün xizmet qilghanda kespinglar nime bolsa ishni shu yerdin qabiliyitinglargha yarisha bashlanglar!Dost bilen dost ottursidiki riqabetni, düshmenler ara ziddiyet derijisige kötüriwetmenglar!

Ishni Az Qilsanglarmu Süpetlik Qilinglar! Qilalmisanglar aranglardiki kesip ehli bolghan qabiliyetlik kishilerge egishinglar!Medeniyet sewiyesi, ilmiy sewiyesi we ang sewiyesi töwen kishilerning milliy dawagha paydisidin ziyini köp bolidu! Namrat, bilimsiz, hesetxor we shexsiyetchi kishilerni milliy dawaning rehberlik qatlimigha yéqin yolatmanglar! Ilmiy sewiyesi, bilim sewiyesi we ang sewiyesi töwen kishilerni jan chiqip ketken teqdirdimu béshinglargha élip kötürmenglar ! Yalghanchilar, kazzaplar we saxtapezler silerni, silerge uqturmay millitinglar, dininglar hemde bayriqinglar bilen aldaydu!Niyitinglar dorust bolmisa chong ishlargha tutush qilmanglar! Bundaq ish axiri bérip bashqilarnimu, özenglarnimu nabut qilidu!

Chong Ishlarni Qilishta Sheytanning Arqisigha Kirmenglar!Kichik bir xata milyon kishining jénigha zamin bolidu, bir xeliqning bextige olturup qoyidu!Bizning hazir hayajangha emes eqilge tayinidighan waqtimizdur! Bir milletni yiteklesh we heqiqi bir rehberge egishish nazuk ishlar bolup, her kim özini dengsigini yaxshi!

Teshkillininglar!Terbiyelininglar! Bir-biringlargha mehkem yépishinglar!Biz xelqimizni milliy dawadiki rolini jariy qildurushqa chaqriq qilghaniduq! Bu chaqriqlarning rushen ünümi boldi, millitimiz yette yashtin yetmish yashqiche millitimiz wetinimiz üchün, xelqimiz üchün nime qilip bereleymen, degen sualni özidin soridi we qolidin kélidighan shekilde xitaylarning bizning üstümizdin yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqigha deslepki qedemde inkas qayturdi.

Xelqimiz qozghaldi, japakesh analar, sebiy balilarmu dawa sépige qoshulup, teshkilatlarni we siyasiy paaliyetchilerni jawap bérishke chaqriwatidu! Xelqimiz dadil otturgha chiqip teshkilatqila qarap olturmay shexsiy, ailini birlik qilip, kespiy alahiydiliklirini asas qilip  we köngli yéqinchiliqni künlük qilip, xitay zulumigha qarshi heriketke ötti. Xeliqning bu hali teshkilat we siyasiy yétekchilerge qoyulidighan telepni éghirlashturdi. Bu xelqi heriketige oxshap kétidighan istixiyilik oyghunush teshkilat we siyasiy paaliyetchilirimizningmu uyqusini échiwatidu. Emme hazir ilgirki milliy heriket qoshunida aktip rol alghanlar bilen, yéngidin otturgha chiqqanlar arisida ediologiye we ang-sewiye tereptin ziddiyet körülüshke bashlidi. Yengi sepke qétilghanlardiki tejribisizlik we bilimsizlik, ularning herikitini déhqanlar herkitige oxshutup qoyiwatidu.Chünki ular milliy inqilap ochighi bolghan teshkilatlarda emes, xitayning jandin ötüdighan zulumi we tömür tapini astida isyan kötürüshke mejbur bolghanlar bolup, bu ikki qoshun ottursidiki musapini soghaqqanliq bilen qisqartip, bir ittipaqliq berpa qilish intayin muhim. Dimisimu nisbeten iqtidarliq, tejribilik we bilimlik kishilirimizning köpi teshkilatlarning ichide, yéngidin otturgha chiqqan wetenperwer, milletperwer xelqimiz oxshimighan rayon we dewletlerde, teshkilatlardin mustesna halda musteqil qoshunlarni berpa qilmaqta.Bu qoshun yiteklesh we terbiyeleshke muhtaj! Konilar bilen yéngilarni milliy ang, milliy irade, siyasiy sewiye, dunya qarash, milliy we diniy pirinsiplar asasida bir-birige tutashturush lazim! Bu ikki goruppini hazirche ortaq bayraq we ortaq ghaye we ortaq ediologiye  astigha jem qilish pilani shekillenmigechke, ular ottursida hel qilmisaq bolmaydighan birqisim ziddiyetler otturgha chiqiwatidu. Xeliq herkitining serkerdiliri tariximiz, milliy medeniyitimiz we siyasiy küreshlirimiz heqqide sistimiliq ilmiy telim terbiye körmigechke yaki milliy heriketni qoyuq ottura sheriq édiologiysige teqlit qilghachqa hemde milliy dawada tejribisizrek, bilimi töwenrek we ang sewiyesi arqida bolushtek kamchiliqliri bilen mesilini téximu murekkepleshtüriwétip baridu we ichkiy ziddiyetlirimizni ixtiyarsiz rewishte éghirlashturiwetip baridu.

Milliy dawa qoshunida peyda bolghan bu yéngi küchning kimlerning emrining astida bash kötüriwatqanliqi melum emes. Emma ular wetenperwer, milletperwer, qeyser, eqilliq we jessur kishilerdur! Biz ulargha sewirchanliq bilen heqiqetni tonutqan chéghimizda milliy dawa tereqqiyatida bir sekresh barliqqa kélidu! Dawa qoshunida peyda bolghan yéngi küchler terbiylense bizge paydiliq, terbiyelenmise qiliwatqan ishlirimizgha paydisiz rol oynaydu. Ularning bizdin roshen perqining yene biri, ular hör dunyada turupmu yüriki pok-pok tepekkur qilidu. Qurghan jemiyetliri, teshkilatliri, tor dunyasidiki isimliri, we ishlitiwaqtan atalghulirining hemmiside xuddi wetendikigila oxshash xitaydin ürküsh alametliri ipadiliunip turidu. Dindar emma dinni chüshenmeydu, islam heqqide azraq bilimi bar emma sistimiliq özige xas izdinish tarixi yoq, teqwa emma, teqwaliqini desmiy qilip, rehberlik ornigha ötiwalghan. Din, milliy medeniyet, iqtisad  we siyasetni chongqur oqumighan yaki chüshenmeydu. 1400 yilawalqi jengnamilerge qarap bugün üchün pal salidu! Ulargha teshkilat we gholluq shexislirimiz alargiy qilidu. Bugünki bexitsizlikni teshkilatlardin köridu, özliri ittik bir ish qiliwetküsi bar, armangha tushluq derman yoq, tejiribe qazanghanche hazirqi teshkilat we teshkilatchilar ichige ghimisside kiriwalidu! Bularni eshu hayajan bilen algha ilgirleshke, heqiqiten küchlük teshkilatlarni qurushqa we küchlük shexislerdin bolushqa righbetlendürishimiz lazim! Milliy herikette peyda bolghan yengi küchler ikkige bölinidu. Biri xitayni indekke keltürüshni meqset qilidu, emelge ashmaydighanliqini körüp ümütsiz! Ikkinchisi ümmetchilik yolini xelqara démokratiye sistimisining üstige dessitip, musulmanlarni qozghap xitayni meghlup qilishni oylayduyu, unninggha yarisha kitaptiki abzaslardin bashqa kargha kelgüdek bir nerse yoq!

Bularning ortaq alahiydiliki teshkilatlardin renjish, gholluq shexislerning inwaitini töküsh boliwatidu! Her ikkilisi siyasiy dawada adetlenmigen isimlarni qoyush, millietke biwaste munasiwetlik simiwol we motiplashqan isimlardin qéchish, xitay bilen muresselishish we ortaq yol tépish üchün xiyalet dunyasida turup pikir qilishtur. Bularning yene nurghun xususiyetliri bar. Teshkilat we rehberlirini qarilash, ammiwiy heriketlerge musape saqlap muhamile qilish. Dawada ayirimichiliq tüsini alghan atmospira peyda qilish, xelqiqni yumshaq bolmighan ishlargha dewet qilish, özliri qol tiqip ishlimeslik. Namayish, xelqara munasiwet we teshkilatlarni kichik chüshürüsh. Hayatliq we siyasiy heriketlerde Amérika bashliq gherip dewletliri qaynaqliq bir menbege ige turup, Amérika bashliq gherip dunyasi we Israiliyeni qarilash, xitay toghriliq weten we millitimizning menpeetige uyghun hichqandaq körünerlik bir ish qilmasliq! Hemme yerde dinni bazargha sélish, térrorni teshebbus qilish, yerlik teshkilatlarni bijiriksizlkte qarilash, özliri poqni ikkige bölelmey xeliqni azdurup we qaymuqturush, teshkilatlardin yamanlap, ademlerning teshkilatqa bolghan semimiyitini, ishenchisini we yaxshi könglini sowutush qatarliqlar! Bular yoqarda tilgha alghan jehetlerdin bir qatar ishlarni qilip, ishni teshkilattin yamanlashtin bashlap öz aldigha téximu ajiz, téximu tarqaq we teximu bijiriksiz teshkilatlarni qurushqa qeder élip keldi.Bu süyqestning yiltizini xitay istixbaratining muhajirettiki xelqimiz ichide élip bériwatqan aghdurmichiliq heriketlirige baghlimaqtin bashqa charimiz yoq!

Körünüp turuptiki ularning biri teywen, xongkung we chet-eldiki demokratchi xitaylarning noxtisini millitimizning béshigha salsa, yene bir goruppisi milliy dawada xitay teshwiqatigha maslishidighan, milliy herkitimizning hulini kolap xelqimizni dunya jamaetige millet üchün emes, din üchün, weten üchün emes ümmet üchün we xitayghila emes belki dunya kapirlirigha, jümlidin gherip dunyasigha qarshu bir jamaet pikiri peyda qilishqa tirishiwatidu. Bunda ketiwerse anche uzaq ötmey qoshuninimiz parchilinip küchimiz ajizlighanni hesapqa almighanda, wetendiki konsentratsiyon Kamfler pütün dunya miqyasigha kéngiyip, hür dunyadiki uyghurlarghamu dunya qepez bolup qelish mumkinchiliki körüliwatidu! Xitaylar yaman, saman astida su yügürtüp, suni leyitip béliq tutiwatidu.
Xitay éyitqandek milliy dawagha éghir peshwadin birni urdi. Bu tépiktin milliy herkitimizde bir silkinish boldi we xelqimiz ittik özini tüzep, hushini yighiwatidu! Qismen ziyanlar boldi, emma netije xuda xalisa chong bolidu. Hazirqi ehwalda bizning undaq bir zerbige berdashliq bérishke toluq küchimiz yetmeydu. Shunga yüz bérish éhtimalliqi bolghan apetni böshükidila jamaet pikiri arqiliq yoq qilmisaq, uning kélichektiki ziyinini hergiz toldurup bolalmaymiz! Küchimiz, eqlimiz we bilimimiz bu pilansiz heriket netijiside parchilandi! Meselen: Amerikida bir aydin köpraq waqittin beri aqsray aldida élip beriliwatqan namayish, namayish sheklide qalmay, pütün dunya miqyasida milliy dawada bir qorqunushluq bölünüsh hasil qiliwatidu. Bu ishtin yaman niyetlik ademler we xitaylar ünümlük paydilinip, bizge ornini asan tolduriwalghili bolmaydighan ziyanlarni sélishqa bashlidi. Bu namayishni teshkilligen balilarmu yaman niyetlik kishilerning küshkürtishi bilen dawaning ghiltang yollirida teyilip qopop heriket qiliwatidu we özlirimu bilmey nurghun xataliqlarni ötküziwatidu.Chünki ularning yénida ulargha toghra meslihet körsütidighan küch yoq!Ular hayajan we qizghinliq bilen qarisigha heriket qilidu, bir ishi toghra bolghani bilen toqquz ishi xam we xata boliwatidu!

Biz bashta Amérikida bashlanghan namayishliridin xéli chong ümitlerni kütken iduq. Waqit ötkenche namayishning xaraktéri özgürep xitaygha qarshi emes, milliy dawayimizgha qarshi keypiyat küchüyüp ketti. Eslide bu namayish qandaq bedel tölesh kérek bolsa shundaq bedel tölep Amérika we bashqa dewletlerdiki teshkilat we dangliq shexisler bilen qoyuq alaqe we meslihet ichide dawamlashqan bolsa sewiyesizlik, qalaymiqanchiliq we xataliqlar hazirqidek köp bolup ketmeyti. Namyishqa niyiti dorust bolmighan ademler we sewiyesiz kishiler resmiy qol tiqqandin keyin weziyet bashqiche özgirep ketti.

Milliy dawada xitayning qarshiliqidin bashqa milliynadanliqimizmu bar. Bu ikki merezdin qurtulalmiduq! Biridn qurtulsaq yene biri bizni pittek chaqidu. Bu niyiti yaman düshmenler özini özi urup yiqitmughiche xelqimiz toghra yolni tapmidi. Yaman niyetlik ademler sözligenche xatalashsa, heriket qilghanche patqaqqa patidu! Düshmenler özlirini özliri urup Axiri yiqitidu! Niyiti yamanning qazini töshüktur! Bu xudaning bizdek ajiz milletlerge bergen büyük inhamidur! Niyiti dorust bolmighan ademlerning özini özi ish-heriketliri we gepsözliri arqiliq ashikarilighini téximu yaxshi boldi…Milliy herkitimizning höddisidin chiqish undaq addiy ish emes. Sherting toshmisa beshingni tashqa uriwersengmu hetta öliwalsangmu beri bir.Milliy herikette chaqriq küchige ige ademler, teshkilatlar we eserlerni berpa qilmay turup netije yaratqili bolmaydu. Biz 50-60 yilda milliy dawada erishken yoqarqi qediriyetlerni qoghdap qalayli! Milliy dawa yolida bundaq keng kölemlik bir qoshun berpaqilmaq undaq adettiki kishilermu qilalaydighan ish emes. Bu ish üchün militimiz eghir bedellerni berdi. Biz güdeklik bilen hemmini Hesen Mexsumning izdin yengidin bashliyalmaymiz!

Düshmenler chotni xata soqti. Xelqimiz nadan bolghan teqdirdimu unchiwala nadan emes. Millitimizning méghiz bilen shakalni ayrighuchikii bar. Medeniyet sewiyesi, ang sewiyesi we mukkemmel exkaqi bolmighanlar qiliwatqan ishinila bash chökürüp qilishi hemmige qara-qoyuq chépiliwalmasliqi lazim. Azraq bir ish qilip qoyup taghni öriwetkendek körenglesh we otanchidek warqirash yaxshi exlaq emes, bu haldiki insanlardin xuda saqlisun, ihtiyat qilish lazim.Waqti kelse bir ormanni, bir tal choka tayaq üchün ot déngizigha aylanduriwétidu! Men hazir milliy dawa yolida peyda bolghan qara-qursaq emma qéni qizziq bir türküm ademlerning qiliwatqan ishida xitayning qara qoli bardek oylaydighan bolup qaldim.Xitaylar bizge uqturmay öz-ara kallimizni soqushturghili turdi. Eyni waqitta bu oyunni merkizi asiyadimu bir qetim oynap ghelbe qilghanidi.Xitayning Ghelbisi Hesen mexsumning öltürilishi, Ablikimxan Mexsumning zeherlinishi we Abduqadir Yapchanning Türmige tashlinishi bilen axirlashti. Emdi xitay xotni yötkep ikkinchi goruppini tarmar qilinghan ümmetchilerning we atalmish dunya kapirlirigha qarishi jihatchilarning qoli bilen yoq qilmaqchi boliwatidu.

Échinishliq bolghini xelqimiz yene bir qétimliq oyanning qurbanliqi üchün hazirliniwatidu. Hazir otturgha chiqiwatqan bezi goruppilar dindar, teqwa, wetenperwer we milletperwerdek körüngini bilen sistemiliq terbiye körmigen. Ularning qiliwatqan ishliri biri milliy dawayimizgha ökte qopush, xitay bilen emes milliy herkitimiz bilen küresh qilish boliwatidu. Bular teshkilat tursa teshkilatsiz heriket qiliwatidu yaki yéngidin teshkilat quriwatidu. Bulardin bu xil ehwalda aldirap milliy dawa üchün xeyir kütüsh taza toghra emes! Chünki bularning qiliwatqanliri, qilmaqchi bolghanliri bilen sighishalmaydu, meqsidi dawani ilgirlitish emes teshkilat we muhim shexislerning inawitini töküsh üchün heriket qiliwatqandek tesir bériwatidu.

Yéngidn bash kötüriwatqan küchler dindardek otturgha chiqqan bilen dinsizlar bilen hemkarlishidu, uyghur bolghini bilen milliy herkitimizge chishtirniqi bilenqarshi, musulman bolghini bilen, ular dessigen yediki jamiler cheqilidum quraniy kerimler köydürilidu, diniy alimlar öltürilisu! Bulargha egishiwatqan étiqatchilar dunyani, xelqara weziyetni, her türlük tereqqiyatlarni we milletler hemde dewletler ottursidiki munasiwetlerni toluq chüshenmeydu. Siyaset qilimen deydu, dinni arlashturidu, din terghip qilimen deydu, siyastni arlashturiwalidu. Undaq bolsa milliy heriket üchün erte ettigen nime qilisen dise uni janabiy Allah bilidu, deydu! Emma oqughan, qabiliyetlik, bilimlik we imanliq, toghra-dorust ademler 10, 20, we 30 yilliq pilanni Allahqa keskin ishinip turup tüzeleydu! Chünki ular öz millitini, tarixini, küresh yollirini, siyasetni, tarixni we pelesepini bilidu! Eger biz orta esir zihniyitidiki qaram, qopal we terbiye körmigen ademlerge dawaning bir teripini tashlap bersek, buzghunchiliqlargha süküt qilsaq eng chong gunah ishligen bolimiz qérindashlar! Bundaq edep-exlaq, haya we sili rehimni bilmeydighan qara qursaq lükcheklerning qoligha qalghan dawa hazirqidinmu ming hesse yaman bolup ketidu.

Bundin kéyin dawayimizda birer ish qilinsa, netijiler körünse yenila, kochilarda tuyuqsiz peyda bolup qalghan xitayist bediwiy haram putaqlarning we sellini tetür yögep yétip, uxlap qopap soymam qeni, dep jöylüydighanlarning emes, sewebidin emes, ular hem ularning terepdarliri tenqitlewatqan milliy dawa ming teste yétishtürgen, 20-30 yillardin béri yétiship chiqqan we yétiship chiqiwatqan, qoshunning sewebidin qolgha kelidu. Millet özining teqdirini bu tiptiki oqumighan, qara qursaq, sawatsiz xitayistlargha yaki chalasawat rohbanlar sinipidiki insan süritidiki kinsanlargha amanet qilsa, xuddi qozini qassapqa tapshurghandekla ish bolidu.

Nime qilish kérek. Hemmimiz birlikte öz-ara yéqinliship, öz-ara hemkarliship, öz-ara yitekliship, öz-ara tüzütüp, öz-ara artuqchiliqlirimizni jariy qildurup, düshmenning süyqestlirini berbat qilidighan yol heqqide izdinishimiz kerek! Eger miliy dawagha ökte qopqan bu kishilerning niyiti dorust bolghan teqdirdimu, bu yéngi chiqqan qoshunlar gheripke, dunyagha we milliy herkitimizge integiratsiyon qilinmisa, ularning gherip dunyasida qiliwatqan qalaymiqan we sewiyesiz ishlirining waqit ötkenche milliy dawagha ziyini derijidin tashqiri éghir bolidu. Chünki milliy inqilap bilim, sewiye we milliy iradeni özige inirgiye qilidu. Bu tipta otturgha chiqip perde arqisida qoshun toplawatqan, din arqiliq özini niqaplap, bayraq arqiliq milletni aldap, namayish arqiliq milletni parchilawatqanlardin hezer eylishimiz, xelqimizge bu heqte bilge aqturishimiz we ularning yaman niyetlik yitekchiliridin yéterlik shekilde uzaq turishimiz lazim.

Hey eziz millitimim! Eger yoqarqi agahlandurushqa qulaq salmisanglar bugün wetende millitimizning béshigha kéliwatqan ishlar hayal bolmay yeni ertelam hür dunyadiki uyghurlarning béshighamu kelidu. Bu xil yaman niyetlik ademler xelqimizni ming parche qiliwetti, tor dunyasi hazir tertipke sélinmisa késel tarqitidighan wirus dunyasigha aylandi! Jemiyetni waqit, bilim we iqtisad israpchiliqi qaplap ketti. Tor dunyasidapeyda bolghan bash-bashtaqliq, gheywet-shikayet we ghum we öchmenlik qatarliqlar chashqan uwisigha oxshaydighan tordunyasidiki toplardin tarqap, teshkilatlarni ajizlashturiwatidu we milliy dawa qoshunimizdiki gholluq shexislerning inawiti meqsetlik töküliwatidu!Tor dunyasidiki xitayistlar, diniy ashqunlar millitimizning 60 yilliq siyasiy küreshlirining netijisini berbat qiliwétishtin burun közünglarni échip, teshkilatlarning etrapigha toplininglar, teshkilattiki muhim shexislerning etapigha toplishinglar! Teshkilatni, dangliq shexislerni; milliy heriketni qarilawatqanlardin uazq turunglar! Millitimizge kisilini dawalap adem qurtuldurush muamilisi qilinglar, chapiqini alimen dep közini qarighu qilip tashlimanglar! Bu xil tiptiki ademlerdin eger toghra yiteklenmise millitimize hergizmu xeyir kelmeydu, bularni milliydawagha ige qilip qoyush xitayning momisigha uyghurning qénini sürüp bergenge oxshash ish bolidu. Eniq jakarlishimiz we xelqimizge bildürishimiz kérekki, bu tiptiki ademler peqet özigila wekillik qiludu, milletke we milliy iradige, siyasiy küreshlirimizge hergizmu wekillik qilalmaydu! Bundaq deyishimizde millitimizning janijan menpetige chétilidighan nurghun akadimik sewepler bar! Qabiliyiti bolmighanlar yitekligen ish düshmenge yeni bashqilargha qarshi turdum dep özini reswalashturup qoyidu. Amérikida turup shodüyjangdek warqirimanglar qérindashlar!

Hey azghun qérindashlirim siler pütün dunya miqyasida qilighan, qiliwatqan we qilidighan namayishni milliy dawani aghduriwetish üchün qiliwatamsiler yaki milliy dawagha hesse qoshush üchünmu? Nime üchün özenglarning qiliwaqtan ishigha bash chökürüp köngül qoyup, qabiliyitinglargha yarisha béshinglarni chökürüp ish qiliwermey, sewiyenglar we qabiliyitinglar yetmeydighan ishlarghimu chat keriwalisiler! Nime üchün teshkilat we dawa qoshunidiki muhim shexisler bilen hepilishisiler? Nime üchün bir qisim teshkilat we shexislerdin azghine xatalarni tépiwelip, dawrang qilip  teshklat we aktip siyasiy paaliyetchilirimizning yüzini töküsiler?! Emdi boldi qilinglar, siler weten-milletning kütken yéridin chiqinglar, analirimiz bergen aq  sütni halallanglar! Niyitinglar dorust bolsa qilghan gunahliringlar üchün töwbe qilip, özenglarni bésiwelinglar, kichik bir ishni qilip bir séseq tuxum tughqan mekiyandek qaqaqlimanglar! Silerning milletke xitap qilishinglargha xataliringlarni tüzütüp, xelqimizge egiship mangalisanglar yene 10-20 yil bar téxi.Hazir silerning u ish bu ishqa arliship, qoshuq selip, herining uwusini buzup etrapni maliman qilish emes, béshinglarni chökürüp ügünidighan, tejiribe toplaydighan we ish qilidighan, köplep izdinish élip baridighan, ilgirkilerdin deris alidighan we kemterlik bilen ün-tünsiz algha ilgirleydighan waqtinglardur!

Axirida deydighinim: Xata qilmaydighan adem yoq! Hemmimizning xatasi bar! Hemmimizning xatalarni tüzütüshke purset bar waqitta tüzütüp, bir birimizni quchaqlayli qérindashlar! Angliq rewishte teshkillineyli, teshkilatlargha toplishayli, xatalirimizni tüziteyli, milliydawani islahat qilayli, bilimlik, tejiribilik we talantliq chonglarimizgha egisheyli!

Her Üch Adem Bar Yerde Bir Bashliqqa Egishinglar! Bir adem üchke, üch ADEM ottuzgha, ottuz ADEM üch yüzge, üch yüz ADEM üch minggha, üch ming ADEM üchyüzmingha, üch yüzming ADEM üch milyongha, üch milyon ADEM ottuz milyongha HEQIQI bash bolalaydighanlargha egeshsun! Milliy Herkitimizde otturgha chiqiwatqan nurghun ziddiyet we jidel-majralar xelqimizni yiteklep mangidighan shexsiyetlerning sapasining bir-biridin töwenlikidin kélip chiqiwatidu! Yoqardiki meselilerni asta-asta xelqaradiki melum bir nopuzluq sistimigha chüshürüp hel qiliwalsaq, u halda bashqa ishlarmu arida söz-chöchek we pitne-pasat tarqatmastin özlikidin tüzülep ketidu!

Bashliqni Zinhar we zinhar Quliqi Yumshaqken, Chiqishqaq Iken we Yuwash Ademken, At-Ishek Qilip Minip Oynisaqmu Kari Yoqken, Teywen Yardem Qilidiken, Teqwaken, Mujayidken, Arqisida Amerika Barken, Tuqqini Beyjingda Emeldarken, Besh Waq Namaz Oquydiken, Hajimken, Xiroyinkeshken Dep Emes Oqughanmiken, Qabiliyetlikmiken, Milletchimiken, Ang-Sewiyesi Yoqurimiken, Qehrimu, Behrimu Barmiken, Qolidin Ish Kelemdiken, Kimning Ewladiyken, Texitde olturghandek Düshmenge Qarshi keskin Jengklerde Aldinqi Sepkimu Chüshelemdiken Dep Saylanglar!Bashliq Digen Qoydek Yowash Bolmaydu, Shir we Erarislandek Sürlük we Heywetlik Bolidu! Bashliq Yighlisa Yer Yighlaydu, Bashliq Külse Asman Shatlinip Kétidu! Siler Saylighan Rehbiringlar Perishtidek Milliy Irade Aldida Itaetchan, Inqilapta Peyghremberdek Aldin Körer We Siyasette Sheytandek Eqilliq Bolsun!!!

Hürmet bilen: K.Atahan

03.08.2018 Germaniye

Akademik Alim Mirsultan Osman Ependi We Uning Éyitqanliri !


Akademik Alim Mirsultan Osman Ependi We Uning Éyitqanliri !
sultan

Mirsultan Osman pütün ömrini uyghur tili tetqiqatigha béghishlap, hayatini menilik ötküzüwatqan hörmetke sazawer alimimiz bolup, uning we oqughuchillirining izdinishliri we ilmiy emgekliri saheside Uyghur medeniyiti jümlidin Uyghur tili xelqarada bugünkidek tonuldi we ilmiy shrhiylendi.
Meshhur alim, tilshunas Mirsultan osman ependi 1929-yili 7-ayning 31-küni hazirqi qazaqistanning yarkent shehirige qarashliq aqkent yézisida tughulghan .
Mirsultan osman ependi 1932-yili ata-anisi bilen bille ghulja nahiyisige köchüp kelgen, 1935-yilidin 1940-yilighiche ghulja sheherlik «ayding» bashlan’ghuch mektipide oqughan.
Mirsultan osman ependi 1943-yili ghulja gimnaziyisini püttürgen. 1945-yilidin 1957-yilighiche naburchik we korréktor bolup ishligen.
Mirsultan osman ependi 1951-yilidin 1957-yilighiche, sabiq merkiziy milletler institutining az sanliq millet kadirlirini yétishtürüsh kursida oqughan. Bir yildin kéyin shu mektepte oqutquchiliqqa teyinlinip, til fakultétidiki ikki qarar xenzu oqughuchilargha uyghur tilidin ders bergen. Del mushu chaghda uning könglide omumiy tilshunasliqi bilimlirini etrapliq igilesh, ana tilini yéngiwashtin sistémiliq öginish we tetqiq qilish istiki qozghalghan.
Mirsultan osman ependi mushu arzuning türtkisi we oqutushning éhtiyaji bilen aldinqi esirning 50-yillirida uyushturulghan memliket boyiche az sanliq milletlerning til-yéziq ehwalini omumyüzlük tekshürüsh xizmet ömikining 6-etritige qatniship, 1955-yili qeshqer wilayitide, 1956-yili küz hem qish xoten wilayitide uyghur tilining di’alékt-shéwilirini tekshürgen.
Mirsultan osman ependi 1957-yili béyjingdin ana wetini Uyghuristangha qaytip kélip, 1965-yilighiche sabiq Uyghuristan (shinjang) institutining til-edebiyat fakultétidiki oqughuchilargha hazirqi zaman uyghur tili we omumiy tilshunasliq derslirini ötken.
Mirsultan osman ependi bu jeryandimu ana til oqutushini janliq tilni tekshürüsh bilen zich birleshtürüp, 1960-yili yazda lopnurning mirsali, chara, közlek, tikenlik we miren yézilirida, 1962-yili turpan hem ürümchilerde uyghur tilining di’alékt-shiwilirini tekshürgen. Mirsultan osman ependining tilshunas Nesrulla Yolboldi ependi bilen birlikte yazghan «Hazirqi Zaman Uyghur Tili» namliq üch qisimliq kitabi 1964-yili yéngi yéziqta neshir qilin’ghan.
Mirsultan osman ependi 1965-yilidin taki 1978-yilining axirlirighiche, Uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq komitétining tetqiqat bölümide uyghur til-yéziqi tetqiqati bilen shughullan’ghan. Shu mezgilde, 1965-yili yazda uyghur tilining fonétika mesililirini chöridep, qeshqer hem xotende neq meydan tekshürüsh élip barghan.
Mirsultan osman ependi 1967-yili yaz we küzde, qazaq tili boyiche ürümchining nensen rayonida, altay, künesning yaylaqlirida élip bérilghan dala tekshürüshige qatniship, bir munche til matériyali yighqan. 1978-yili 10-ayda Xitayning tiyenjin sheride échilghan tunji qétimliq dewletlik tarixshunasliq yighinida, Türük dunyasi medeniyet xezinisidiki bibaha göher «diwanu lughatit türk» we «qutadghu bilik» ni hazirqi zaman uyghur hem xenzu tillirigha terjime qilip neshir qilish, sisitémiliq bir «uyghur tarixi» kitabini yézish mesilisi otturigha qoyulup, memliketlik pelsepe-ijtima’iy pen tetqiqat pilanigha resmiy kirgüzülgen. Bu projekit tebi’iy halda qurulush basquchida turiwatqan Uyghuristan aptonom rayonluq ijtima’iy penler akadimiyisining nuqtiliq tetqiqat türi bolghan.
1979-yili, mirsultan osmanning xizmiti Uyghuristan akadimiyining til tetqiqat institutigha yötkelgen. Bu orun ana tilgha ashiq her bir xadim üchün köngüldikidek meripet soruni idi. Mirsultan osman ependi shuningdin bashlap énsiklopédiyilik nadir eser «diwanu lughatit türk» ni hazirqi zaman uyghur tilida neshirge hazirlap neshir qilish projekti guruppisida bashlamchiliq rolini jariy qildurup, üch tomluq bu katta eserning 2- we 3-tomlirining muherrirlikini qilghan.
Mirsultan osman ependining dewirdashliri u heqte toxtulup”Mirsultan osman ependi «diwanu lughatit türk» ni terjime qilish-neshirge teyyarlash jeryani, emeliyette, uni chongqur öginish-tetqiq qilish hem janliq tilni etrapliq tekshürüsh jeryani boldi. Mirsultan osman ustaz ibrahim mut’iy bilen 1980-yili yazda artush we yéngisar nahiyiliride «diwan»gha a’it léksika mesililiri boyiche tekshürüsh élip barghan, 1982-yili qeshqerde «diwan»ni neshirge teyyarlash xizmitini ishligen.
Biz Uyghurlarda «tirishqan ozar, tirishmighan tozar» dégen maqal bar. Töhpikar ustaz, netijilik tilshunash mirsultan osmanning izdinish musapisi mushu hékmetlik sözning janliq delili bolalaydu; dep alimning xizmetlirige yüksek baha bergen…
Uyghur tilshunasliqigha ayit ilmiy izdinishlerde Mirsultan osman ependining töhpisi alahiyde yoquri bolup, uning zamandashliri alim heqqide toxtulup yene” Uning tilshunasliq ilmi, jümlidin uyghur tilshunasliqi üchün tökken qan-teri da’ire nuqtisidin tilshunasliqning her qaysi sahelirige, zaman nuqtisidin hazirqi zamandin qedimki zaman’ghiche tutiship kétidu”-dep alimning mol ilmiy emgeklirini mueyenleshtüridu.
Mirsultan osmanof 1989-yili 8-ayda Uyghuristan aptonom rayonluq milletler til-yéziq xizmiti komitétining pen tetqiqat bashqarmisigha yötkelgen. U bu organdimu bir qolda tetqiqatni, yene bir qolda til tekshürüshni ching tutqan. U shu yilning axirida tilshunas Amine Ghappar xanim bilen birlikte qaghiliq nahiyisining paxpu yézisida neq meydan til tekshürüshi qilip, «qaghiliq nahiyisining paxpu shéwisi toghrisida» serlewhilik maqalini élan qilghan.
Mirsultan osman ependi 1996-yili yazda, sherqiy Uyghuristandiki qumul nahiyisining tömürti, aqtash yézilirida til tekshürgen. U etrapliq tekshürüsh, inchike tetqiq qilish hem hardim-taldim démey izdinish netijiside özi yalghuz we bashqilar bilen birlikte «hazirqi zaman uyghur tilidiki teqlid sözler toghrisida», «hazirqi zaman uyghur tilidiki rewishler toghrisida», «chaghatay tili toghrisidiki qarashlirimiz», «‹qutadghu bilik›te ipade qilin’ghan edebiy til toghrisida» qatarliq bir munche ilmiy ilmiy maqalilarni élan qilghan. «uyghurche-xenzuche lughet», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla lughiti», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining teleppuz lughiti», «hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilidiki tinish belgiler we ularning qollinilishi», «qisqiche tilshunasliq lughiti», «hazirqi zaman uyghur edebiy tili tawushlirining akustikiliq tetqiqati», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla we teleppuz lughiti», «hazirqi zaman uyghur tilining qumul shéwisi», «hazirqi zaman uyghur tilining lopnur di’alékti», «hazirqi zaman uyghur tilining xoten di’alékti» qatarliq yirik eserlerni özi yalghuz we bashqilar bilen wujudqa chiqarghan.
Bu eserlerdin bir qanchisi Uyghuristan boyiche élip bérilghan pelsepe-ijtima’iy pen tetqiqat netijilirini bahalashta alahide derijilik, 1-we 2-derijilik mukapatlargha érishken. Mirsultan osman ependi yene «jahanname», «uyghur shéwiliri sözlüki» qatarliq muhim eserlerning mes’ul muherrirlikini qilghan. 1985-we 1999-yilliri Uyghuristan uniwérsitétida échilghan chaghatay tili öginish kursigha chaghatay tili girammatikisidin deris ötken. Mirsultan osman ependi yene 80-yillarning otturiliridin étibaren, yette qararliq 10 nechche aspirantqa hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri we chaghatay tili derslirini ötüp, uyghur tilshunasliqi boyiche magistir terbiyilesh xizmitigimu tégishlik hesse qoshqan.

Mirsultan osman ependi Uyghuristan uniwérsitéti aspirantlirining magistirliq dissértatsiye yaqlash yighinlirida bahalighuchi bolghan. Mirsultan osmanof yene chet’ellerde ilmiy ziyaretlerde bolup hem ilmiy muhakime yighinlirigha qatniship, chet’eldiki kesipdashlargha özining tetqiqatide heqqide bir qanche qétim léksiye sözligen. 1999-yili yaponiyining kiyoto uniwérsitétida «lopnur di’aléktining alahidiki toghrisida» dégen témida, 2000-yili türkiyide xoten di’alékti heqqide léksiye sözlep, léksiye anglighuchilarning qarshi élishigha sazawer bolghan.

Mirsultan osman 1960-yili sabiq Uyghuristan institutining til fakultétida léktorluq ilmiy unwanigha, 1983-we 1987-yilliri kandidat tetqiqatchi we tetqiqatchi ilmiy unwanigha érishken. 1983-yili Uyghuristan boyiche munewwer mutexessis bolup bahalan’ghan. 1991-yili Xitay dewleti boyiche töhpe yaratqan munewwer mutexessis dep bahalinip, hazirgha qeder ilim dunyasining alahide muamilisidin behrimen bolup kelmekte. Mirsultan osman ependi 1992-yili 3-ayda resmiy dem élishqa chiqqan bolsimu, emma uning tilshunasliq sahesidiki tirishchanliq suslashmidi, qolidiki qelimi toxtimidi, yénidin shagirtliri üzülmidi, netijilirimu özlüksiz chiqip turiwatidu.

Mirsultan osman ependi «diwanu lughatit türk» ni retlesh, neshr qilish, tetqiq qilish xizmitige qoshqan töhpisi üchün nurghun shereplerge na’il boldi. 2005-yili qeshqerde échilghan «mehmud kashgheriy tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh memliketlik ilmiy muhakime yighini» da mirsultan ependi bilen bashqa toqquz alimgha «diwanshunasliqtiki töhpikar» sherepnamisi bérildi. 2008-yili Uyghuristan uniwérsitétida échilghan «Mehmud Kashgheriy tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh ilmiy muhakime yighini» da Mirsultan ependi bilen Imin Tursun ependige diwanshunasliqtiki töhpisi üchün ton keydürüldi.

Alimning dewirdashliri Mirsultan osman ependi heqqide toxtulup yene “Ana til millet mewjutluqining yiltizi. Ana tilni öginish, qollinish we rawajlandurush ene shu til arqiliq tili chiqqan her qandaq kishining bash tartip bolmaydighan mejburiyiti, burchi we ana til aldidiki qerzi. Bir némis alimi shundaq deydu: bir milletning tili shu milletning rohi, bir milletning rohi shu milletning tilidur. 60 nechche yildin buyan ana tilimizning sapliqi, mukemmelliki we tereqqiyati üchün méhnet qiliwatqan, muqeddes burchini ada qilish üchün minnetsiz tetqiq qiliwatqan, ter töküwatqan, hérish-charchashni bilmeydighan alim Mirsultan Osman yéshining chongiyip qélishi, salametlikining burunqigha yetmeywatqanliqigha qarimay, xuddi 50 nechche yil burunqidekla xizmetke özini urup turidu. U hazirmu yashan’ghinigha qarimay, döletlik we aptonom rayonluq tetqiqat témilirini ishlewatidu,” dep yazdi.

Akademik Alim Mirsultan Osman Ependi özining hayati we ijadiyiti heqide toxtulup: Bu yil toptoghra 85 ke kirdim. Emeliy yéshimni sürüshtürsengler men alliqachan yüz yashtin éship kettim. Chünki türmidiki bir yilim on yilgha teng désem artuq ketmes. Türmidiki toqquz yilning tört yilini alte kilo éghirliqtiki kishen bilen ötküzdüm. Achliq, dehshetlik qiyin qistaqlar destidin ölüp qalmighinimgha heyranmen. Türmide urulghan qattiq shapilaq bir quliqimni pang qilip qoydi, yene bir quliqimmu qériliq destidin ajizlashti.

Men 83 yashqa kirgende newayining chahar diwanidin ikki tomni neshrge teyyarlidim. 84 yéshimda qutadghubilikning perghane nusxisini neshrge teyyarlidim. 85 ke kirginimde ming bettin artuq diwan xarabatiyning tehrirlikini tügettim. On ikki muqam ili uslubining tékistlirini ishlep yéqinda tügettim.

Qériliq, késellik terep tereptin qistap kéliwatidu. Aldimda taghdek döwilinip turghan ishlarni men bireylen tügitip bolushumgha közüm yetmidi. Yashlargha nurghun témilarni bérip baqtim héchkim qilmidi.

Emdi aram alay dep qelimimni tashlighan bu üch kün manga goya üch yildek bilindi. Manga qeghez, qelem, kitaptin bashqa yaxshi dost yoq iken. Barliq xushalliq manga ilim bilen shughullinishtin kélidiken.

Milletning bir ishi bolsimu aziyip tursun, özüm qilalaydighan ishlarni bashqilargha qaldurup qoymay, yashlarning kelgüsidiki wezipisidin birni bolsimu azaytay. Ular tosalghusiz ilgirilisun_mirsultan osman dostlar tarqitip qoyunglar, barliq uyghurlar körsun, hayatning qimmitini bilsun…, dep weten-millet üchün ilmiy izdinish ichide ötken hayatini xulasileydu we ilim-pen sahesidiki yash ewlatlardin özining kütidighanlirini jiddiy, estayidil we semimiy shekilde otturgha qoyidu.

Mirsultan Osman Ependining hayati harmay-talmay bir kishining küchi bilen on kishining ishini qilghan hayat bolup, qedirlishimiz, ülge qilishimiz we teshwiq qilishimizgha erziydu. Mirsultan Osman Ependi Quddus Xojamyarof we Abdushkur Memtimin qatarliqlar bilen birge Uyghurlarning 20-esir ilim dunyasida chaqnighan üch alimning biri bolush shertini hazirlighan mol hosulluq yoruq yultuzimizning biridur. Mirsultan Osman Ependi yoqarqi ikki alimimiz bilen birge Uyghur medeniyet saheside dunyawiy shöhret qazanghan bolup, bugün tarixning tirik shahidi süpitide arimizda yashawatqan, meshhur tilshunas, shundaqla Mehmut Qeshqiriydin kéyin Uyghur xelqi yétishtürgen yene bir enisklopedik alim hésaplinidu.Uning qedimki türük tilirini, ottura zaman türük tillirini jümlidin Uyghur-Uzbek tillirini tetqiq qilish jehette qolgha keltürgen netijilliri ilim dunyasida nur chéchip turghusi,(K.Atahan)

10.08.2015 Germaniye

 

Birawning Nam-Sheripini We Ünwanini Atash Heqqide!


Birawning nam-sheripini shu kishi özi yaxshi körüdighan ünwan, texellus we leqem bilen atash xudagha qilin’ghan eng aliy  éhtiramdur!
-xatiremdin

 

Autori:Korash Atahan

37596267_2640877082604534_3877368029536845824_n.jpg

 

Birawning Nam Emili we Ünwanini Atash Heqqide!

Insanlarning yep-ichish, sayahet qilish we qanun yol qoyghan dayiride eyish-ishret qilish, aile qurush we perzent körüsh erkinliki bolidu.Bu erkinlikni kapaletke ige qilish üchün dewletke ihtiyaj bar. Dewlet bu wezipini sot, ediliye we teptishning birlikte élip barghan heriketi arqiliq kapaletke igeqilidu!

Insanlarning yep-ichish, sayahet qilish we qanun yol qoyghan dayiride eyish-ishret qilish, aile qurush we perzent körüsh qatarliqlar insanning tughma heq-hoquqliri bolup, dewlet uni yoq qilish üchün emes, bu muqeddes hoquqlarning bixeterliki we xewipsizliki üchün qurulidu. Muningha xilapliq qilghanlar insanlar teripidin hetta ilah teripidin kechürülmeydu!

Insan ewladi meyli yaxshi we yaman, biguna we gunahkar bolsun qanun aldida barawer bolup oqush, terbiyelinish we jemiyetning tereqqiyatigha hesse qoshushta teng hoquqluqdur! Qanunda insanning til-yéziq, örpi-adet, diniy-étiqat we qayide-yosunliridin ibaret tughma heq-hoquqlirini qoghdash, tereqqiy qildurush we ewlatlirigha pen-maarip arqiliq miras qaldurush yolluq dep qaralghan.

Telim-terbiye we uzaq yilliq japaliq izlinish, keshpiyat hemde nam-abroy qatarliqlar étirap qilinishi we qoghdulishi, ilmiy, penniy we maddiy jehettin netije qazanghan Birawlarning nam-emel we ünwanliri hörmet bilen tilgha élinishi we kishilerning ismining axiri er bolsa ependi, xotun bolsa xanim diyilishi medeniyetlik jemiyetning belgüsi bolup, bundaq namlandurush rabbimizning ilahiy qanunigha bolghan itaet we shu kishilerning tughma, özgermeydighan ilahiy sheripini hürmetligenlik bolidu.

Qanunda herqandaq bir ademning, türmidiki tughma jinayetchilerning wehetta ölümge höküm qilinghan qatillarningmu japaliq izdinish we hayat-mamatliq küresh arqiliq qolgha keltürgen ghelbe méwiliri insanning anadin tughma shan-sheripi qatarida qoghdilidu!

Rabbim insanni yaratqanda uni yaxshi körüp turup yaratqachqa, Adem neslila bolidiken texiche tughulmighan bebek, yéngi tughulghan buwaqtin tartip, qérighan boway-momaylardin ölgen ölüklergichemu heqqi-hoquqi bar bolup, insanning shan-sheripi toqunulmastur!

Insanlarni özliri pexirlinidighan namlar bilen atash we xitap qilish rabbimizning ilahiy qanunlirigha körsütülgen insangha qilinghan hürmet we izzet bolup, bu halni téximu riyalliqqa uyghunlashturup béridighini asasiy qanunlar, qanunlar, xelqara qanunlar we ehdinamilerdur. Herqandaq qanun we ehdinameler bu meselige kelgende noqul insane eqli, hökümdarning iradisi we ilmiy ijadiyetke emes, samawiy kitaplarning- Quraniy Kerim hem buning ichide- rohini asasiy ölchem qilghan!

Diwanelerning, Ölüklerning We Saranglarning Könglige Azar Bermenglar! Barliq Charesizlerning Tek Sahibi Alemlerning Rabbidur! Sarangni Tepme, Ölükke Qarap Tükürme, Diwanilerni Qoghlima! Sotchi Sen Emes Belki Alemlerning Rabbi Perwerdigaringdur!

Adettiki ehwalda: Kündilik turmush, gheyri-resmi yazmilar- astida düshmenni bolupmu weten satquchlarni, munapiqlarni, bigunah adem öltürgenlerni we zinaxorlarni hürmet süpetliri we ünwanliri bilen atimisaqmu bolidu. Emma ularni eyipleydighan we aqlaydighan mundaqche qilip éyitqanda ofitsiyel/resmiy qarilighan, aqlighan yazmilarda-eyipname, hökümname, kechürümname, erizshikayet we ölüm xeti-shu kishi er bolsa ependim hotun bolsa xanim dep, xuddi mertiwisi yoquri kishilerni atighandek xitap qilimiz, bu bir insaniy exlaqtur!

Herqandaq ademning insanliqqa uyghun shekilde hürmet we izzet körüsh hoquqi bar yerde elbette tariximizda ötken Burhan Sheyidi, Seypidin Ezizi, Abdukérim Abbasof, Isa Yüsüp Alip Tekin, Mesud Sabiri qatarliqlarni ependim diyish xata emes beliki teshebbus qilishqa erziydighan ishtur! Hilighu millitimiz yétishtürgen her xil ediologiyeni özining dunyaqarishi we iddiysi süpitide toghra dep qarighan tarixiy shexislirimizni, Ölümge höküm qilinghan qatil, hetta herqandaq jinayetchinimu hürmetlesh üchün qollunilghan ependim yaki xanim digen nam bilen qoshup atash hergiz xata emes!

Herqandaq adem qanun aldida bap-barawer bolup, hemmisining mertiwisi, inawitiwe shan-sheripi qanuniy shertlerge uyghun halda hürmet qilinishi lazim! Bolupmu tarixiy shexislerge salmaqliq bilen baha berginimiz yaxshi! Bu yerde men ependim yaki xanim dep atashni teshebbus qilghanlar tariximizdiki selbiy kishiler bolghini bilen, ular yenila mening qan-qérindashlirim, ular özlirining iddiysi, dewirning cheklimiliki we millitimizning qalaqliqi sewebidin nurghun xata ishlarni qildi. Buningliq bilen biz ularni pütünley inkar qilip düshmen qatarigha chiqirip qoysaq, hetta ulargha düshmendinmu qattiq pozitsiye bildürsek toghra bolmaydu!

Herqandaq ademni resmiy sorunlarda we resmiy yazmilarda meyli u kim bolsa bolsun -hetta qatil Shing shisey xitay, qatil Wang lechüen Xitay we qatil Ching chuengo xitaymu shuning ichide-ependim dep turup meselini hel qilishni ügünishimiz lazim. Ademge hürmet we izzetning, chetke qéqish we nepretning oxshimighan meydan we sorunlarda emel qilinishqa tigishlik qizil we yéshil siziqliri bar bolup, u shexistin üstün bolghan topluqlar, topluqtin üstün bolghan milletler we millettinmu üstün bolghan samawiy kitaplarning iradisi boyinche bir terep qilinidu!

Biz bir ish qilghanda adem peyda bolghandin tartip ilghar jemiyetlerdin bixewer yawayi yashighan we bizge zulum séliwatqan medeniyetsiz xitaylarni emes, insangha allahning ilahiy qanunliri asasida heq-hoquq tonuydighan, qedimki yunan, qedimki babilon, qedimki rum we qedimqi sak we toxar medeiyetlerini özide sintizlep, xas rayon xaraktirlik medeniyet berpa qilip, büyük dewletlerni qurghan ejdadlirimizning yolida méngishimiz lazim!

Dunyada xitaylarla insanning sherepini hürmet qilmaydu.Birawni ependim yaki xanim digenlik insan neslini hörmetligenlik bolup bu bir milletning ang sewiyesige baghliq chong ishtur! Emma qatil we jinayetchilerni ependim digenlik hergizmu ularning jinayitini aqlighanliq yaki shiriklik hisiyatida bolghanliqni bildürmeydu! Insan esli mahayitidin ulugh yaritilghan, shunga uning insaniy heq-hoquqliri muqeddestur!

 

Uyghuristan Kultur Merkizi

22.07.2018

Büyüklük We Qulluqning Chek-Chigirisi Küresh Bilen Sizilidu!


Autori:Korash Atahan

4756661749_45ff6286e0_b.jpg
Aliy nesep yeni mertiwe we tégipeslik yeni mertiwisizlikning chigirisini hayat-mamatliq küresh belgüleydu! Hedislerde namratliq kufurliqqa yéqin, ajizlarni yölenglar, qérindashlargha sahip chiqinglar, xelqinglargha méhriban bolunglar, emma risqinglargha chang salghan reqibinglargha rehimsiz bolunglar, qénini chéchinglar, degen misralar bar!
Qérindashliringiz achken, muhtajken we ajizken herqandaq imtiyazlaringiz haramdur!
Bizning qiliwatqan küreshlirimiz aliy neseplik qérindashlar bilen mertiwilik millitimizning üstün heq-hoquqlirini dewlitimizni qayta qurush yoli arqiliq eslige keltürshtur!
Insanlar bilimi, hoquqi we mal-mülikige qarap mertiwilik we awam dep ikkige ayrilidu! Aliy mertiweliklrning bu dunyadiki küchi, erkinliki we istimali addiy awamlargha qarighanda periqlengini bilen, ölgendin keyinki mertiwisi hergiz Allahtin bisoraq bilim, hoquq we mülük sewebidin bu alemdikidek bolmaydu.
Dunyada mertiwilik ademlerge oxshashla mertiwilik milletler bar!Dunyada yene tégi pes mertiwisiz kishilerge oxshashla, mertiwisiz tégi pes milletlermu bar!Mertiwilik shexis we milletler özining ailiy nesebini qanliq küreshliri we japaliq izlinishliri arqiliq birlikte berpa qilghan!
Mertiwe yeni aliy nesep tegipes yeni mertiwisizlikning alamiti bolghan satqunluq, peskeshlik, shexsiyetchiliq, horunluq, xayinliq, munapiqliq, hesetxorluq, ichi tarliq qatarliqlargha ölüp tartip ketken we ach- yalingach qalghan teqdirdimu yéqillashmasliq, dégenliktur!
Aliy neseplik kishiler bilen tégipes kishilerning islamiyet aldida körünishte hichqandaq perqi yoqtur. Aliy neseplik kishiler bilen addiy awamning her biri hoquqta bap-barawerdur. Bu dunya her ikki sinip üchün sinaqtur!Allah xalighan kishini mertiwilik, xalighan kishini mertiwisiz qilalaydu!
Barliq ghelbe we meghlubiyetler Allahning iradisidin bolup, ichi tar, hessetxor, shexsiyetchi we körelmes ademler mertiwilik yaki mertiwisiz bolsun her ikki dunyada doztaqqa yeqilghu bolidu!
Eger mertiwilik yeni aliy neseplik adem mertiwisiz yeni tegipes neseptin kélip chiqqan bir ademni urup öltürse, uni qisas élish yüzisidin öltürüsh lazim. Bu höküm mertiwisiz yeni tegipes neseptin kelgen kishilerning mertiwilik yeni aliy neseplik ademlerni öltürishigimu oxshashla kecherliktur!
Bu dégenlik insaniy temel heq-hoquqlarning aldida hemme adem barawer digenlik bolup, hergizmu ademler olturaq öy, siyasiy erkinlik, iqtisadiy hoquq we eskiri imtiyazlardin teng behrimen bolidu, dégenni bildürmeydu!
Bir shexis yaki bir millet téximu köp bilim, hoquq we mülükke ige bolay deydiken, japaliq küresh qilish lazim!Xuda herqandaq imtiyazni tilemchi tebiyetlik, horun, qashshaq, xurapiy we jayil kishi yaki milletlerge bermeydu!
Allahning zeper derwaza we yollari ümit, ichench we irade bilen yolgha chiqqan jassur shexisler yaki jessur milletlerge échilidu!
Emma Allahning neziride aliy neseplik we tégi pes dep ayrilmaydu. Allahning adaliti aldida insanlarning öz-ara perqi bardur. Kimning teqwaliqi köp bolsa, allahta’alah aldida uning mertiwisi yoquri, kimning gunahi köp bolsa derijisi derijidsi hergizmu ulughlardin sanalmaydu.
Aliy neseptikilerning ichidin we awamning arisidiki yaxshiliq qilghanlar jennetler bilen yamanliq qilghanlar jehennemler bilen özlirige uyghun shekilde riziqlandurilidu!
Nusret we zeper allah teripidin bolidu, her qandaq bir ishqa kirishmekchi bolsaq, eng awwal dinimizda buyrughini boyiche öz niyitini toghrilash perzdur.
Alihan Törem “Tewarixi Muhemmidiye” esiride:Eger biraw hayatliq ilmini oqumaqchi iken, bilginige özi birinchi bolup emel qilishi, bilmigenlerini sorishi, bilgenlirini ögitishke niyet qilishi lazim. Oqush we ögitish allahning raziliqi üchün bolsun. Bu toghrida Allahning emrisiz héch kimdin hichnime téma qilmisun.”dep xitap qilip adimiylikimiz üchün güzel chaqriqta bolunghanidi. Aliy neseptikiler exlaqliq, edeplik we peziletlik kelidu.Pesler yeni qul mijez insanlar tam uning eksiche kelidu! Aliy neseptikilerning ghayisi dayim birawning yelkisige yük bolush emes, belki birawning yükini yenggillitish koyida bolghachqa, niyiti dorust bolghachqa rabbim teripidin shunga toxtimay yükseldürülgen. Qisqisi, insan oghli qaysi penni, qaysi ilimni bilse, qandaq hünerni ögense xuddi Alihan Törem hezretliri bizge buyrighandek meqset insanlargha yardem bérish, insaniyet alimige bir ölüsh payda yetküzish üchün bolsun. Yalghuz özini oylap, bashquilarni xor körüp, özining paydisighila ish körüsh aliyjanap, mertiwelik we peziletlik kishilerge yat bolup, bundaq qilmishlar insaniyliqqa ochuqtin qilin’ghan xiyanet we kechürgili bolmaydighan, aliy nesep ejdatlirimiz teripidin qanche ming yildin béri meniy qilin’ghan éghir jinayettur.
Eger kishi dinimiz buyrighandek ish qilishtin burun niyitini toghrilap, insaniyet jümlidin milliti paydisini közlimeydiken, yetmishikki türlük ilim pen’ge ige bolghini bilen, ölgüche qoli ishtin, béshi ghemdin, yüriki derttin boshiyalmaydu. Köngli ghem qayghudin xali bolalmaydu. Eger emili aliy nesepke layiq bolidiken, ishi az bolsimu ünümlük bolidu, saz bolidu. Uning yaxshiliqi xuddi köl süyidek özidin téship bashqilarning chöllirighimu yitip baridu.
Aliyjanap we mertiwilik kishiler öz milliti bolsimu, tegipes, qul tebiyetlik insanlar heset we körelmeslik sewebidin ularni wetenge qoshup düshemnge sétiwitidu. Millitimizning beshigha chiqqanlar arimizdiki yalang töshler sinipidur! Insan alimi yaritilishtin bashlap ashundaq mertiwisi töwen, tegipes ach köz, körelmes, niyiti yaman, hesetxor, munapiq we satqun kishilerdin pütün xelq esir-esirlep ziyan tartip kelmekte. Insan alimi yaritilishtin bashlap ashundaq beriketlik aliy neseblik kishilerdin pütün xelq paydilinip kelmekte.
(K.Atahan)

Aliyhan Törem Hetretlirining “Tewarixiy Muhemmidiye”siden özleshtürüp elindi!

20.07.2017 Gérmaniye

Murajetname:  Boldi Bes Közünglarni Échinglar, Oyghuninglar, Ittipaqlishinglar!


Murajetname:
Boldi Bes Közünglarni Échinglar, Oyghuninglar, Öz-Ara Yol Bériinglar!

uyghur-bayraqi

Qérindashlar boldi bes közünglarni échinglar, oyghuninglar, ittipaqlishinglar! xitayning wetinimizdiki zulumi tarixtiki eng chong rekortni yaratti! Xitay zulumigha parallel halda xitay istixbaratining pilanliq heriket qilishi, bir qisim yaman niyetlik ademlerning ichkiy jehettin masliship dawa qoshunida pitne tarqitip qutratquluq qilishi we bir bölük nadan kishilerning qaymuqup such-chöcheklerge we siyasiy buzghunchiliqlargha arliship qélishi netijiside milliy dawa qoshunimizdaki ichkiy riqabet öz-aera düshmenlikke aylinip ketip, xitaylar tamashsha körmekte!
Boliwatqan bu öz-ara eyipleshlerdin kélip chiqqan achchiq tiragidiyelerdin xelqimizning yüriki qan bolup ketti.
Boldi bes, yeter artuq, silerning orunsiz jidel-majraliringlardin jaq toyduq! Özenglarni tüzep gunahinglargha towa qilinglar!
Boldi bes, ichkiy urushni toxtitinglar, helimu bir-biringlarni eyipleymen dep özenglarning nam abroyi we inawitini bir tiyin qilip boldunglar!
Hey qérindashlar millitimizning birlik we barawerlikige paydisiz bolghan herqandaq nerse herqanche toghridek körüngini bilen milliy herkitimiz üchün paydisiz!
Eziz millitimizni qusurlini qoshup söyüshni, millitimizning düshmenliridin artuqchiliqini qoshup nepretlunishni bileyli qerindashlar!
Dunyada mukemmel insan bolmighinidek, mukemmel milletmu yoq!
Emma tereqqiy qilghan millietler bir-birining eyipini yépip, artuqchiliqini küchlendürüp, bugünkidek güllengen dewirge qedem qoyghan!
Yoqulang ishlarni bahane qilip, milletning büyük ishlirigha ziyan salmayli!
Bashqilarning chong kichik eyibini yapayli, hayattiki kichik xatalirini amalbar körmeske salayli!
Gheywet-shikayet ,söz-chöchek we pitnilerge hemmimiz birliship turup yol qoymayli!
Méningche dawa qoshunimizdaki qérindashlarning hemmisi xelqimiz üchün muhim insanlar, artuqche bir-birimizdin süpiti yaman guman qilip yürmeyli!
Boliwatqan öz-ara riqabetlerning chek-chigirisigha diqqet qilmisaq dost bilen dost ottursidiki ziddeiyet, düshmen bilen düshmen ottursidiki hayat-mamatliq küreshke aylinip kétidu!
Arimizdiki riqabet öz-ara düshmenlikke aylinip ketse, düshmenge toy bolidu, asan meqsidige yétidu, meghlup bolimiz, xelqimizge musibet yetidu!
Barliq imkanimiz bilen bir-birimizge yardemchi bolayli!
Öz-ara riqabetni düshmenlikke aylanduriwetmeyli!
Sharayit yar berse azghanlarni toghra yolgha bashlayi, imkanlar yar bermise qérindashlirimizning insabi üchün jiq dua qilayli.
Qérindashlar mushundaq bir kiritik dewirde bezi aghiniler suni leyitip biliq tutiwatidu, samanning astidin su yügertiwatidu!Bu ishning arqisida xitayning aghdurmichiliq herkiti bar!Bu jengk meydanida öz qoshunigha qarishi isyan qilghandek ish boliwatidu. Talishiwatqan, öz-ara qaralawatan we bir-birini inkar qiliwatqan ishlarning arqisidiki qara qoldin hushshar bolsaq weziyet tizla ongshulup ketidu!
Söyümlük qérindashlar, inqilapning idiywiy qurulushi we telim-terbiye ishlirigha selqarap qoynimizda qandaq bir yilanni büyütkenlikini uzaqqa qalmay bilip qalimiz!Emdi bolsimu boliwatqan ichkiy ittipaqsizliqlargha qarishi téximu köp chare qollanmisaq dunyamizni apet basidu! !
Eghirbesiq bolayli, bir birimiz heqqide pitnepasat tarqatmayli! Birbirimizge rehimdil, epuchan we keng qursaq , düshmenge rehimsiz bolayli!
Dostni yighlitip, düshmenlerni küldüridighan ishlardin uzaq turayli! Ümitlik bolayli, xuda buyrisa uzaqqa barmay Ishlirimiz tüzülüp ketidu, inshaallah!

Hürmet bilen: Küresh Atahan

Uyghuristan Kultur Merkizi

21.07.2018

Uyghur Tiragediyesining Yiltizi Tutashqan Jay!


Autori: Korash Atahn

37594177_230337391132760_5438527949449986048_n.jpg

Way derixa oqni tekküzduq chala, Hemmidin yaman iken sülhiy sala!

Ahmetjan Qasimi ependi, Isa Yüsüp Aliptekin Ependi we Abdukerim Abbasof Ependi Qatarliqlar Resimge Xeli Yaxshi Chüshüptiken.Resimge qarisaq, ularning iddiysi oxshimisimu könglide milliy musteqilliqtin ibaret oxshash bir armanning yélinjawatqanliqini körimiz!
Muellisep xelqradiki düshmen küchler ularning ching köngüldin birlishishige hergiz yol qoyushmidi.
Hemmidin chataq yeri qarighu yaki gacha bolsimu hemme adem ortaq étirap qilidighan bir lider yoqti!
Hemme adem jahangir dewletlerning ghidiqlishidin kélip chiqqan waqitliq imkanlirigha ishinip özini ajayip chaghlayti we asmandiki ghazning göshige nan chilap yeyti!
Üch at qoshulghan harwini bu u terepke, u bu terepke tartip, axiri inqilapning yüginini xeterlik küchlerge tartquzup qoydi.
Awazlar ala-taghil chiqatti, mana mushu biz burni quliqimizgha qeder toyup ketken xitaylar birsinla xelqimizning arisida pan türkizim we pan islamizimning himayichisi bolup ketti!
Alte sheherlikler shimalda qurulghan jumhuriyetke guman bilen qarap, öz hökümetini yétim qaldurdi.
Xelqara jemiyet bizde ortaq pikir bolmighan teqdirdimu angliq shekilde étirap qilinghan milliy bir mepkurening yoqliqini bilip, bizni yenila xitaylarning hakimiyiti astida yashap tursun, dep qarar qildi!
Tiragédiye shu dewirning her türlük chekliimilikliri tüpeylidin bu üch qerindashning milletning ortaq ghayesi üchün milliy qarar alalmasliqidin partilap chiqti!
Tosalghular nahayiti köp idi, birlishelmeyti, ruxset qilmayti!
Ichkiy tashqiy sharayitlar yenila piship yétilmigenidi, xelqimiz heqqide dunyaning hichqandaq ijabiy bir köz qarishi yoqti!
Bular qilimen depmu öz aldigha qarar qilalmayti, xelqimizning teriti boshti, yeqin kelgen yat milletlerning hemmisining niyiti buzuqidi!
Eyni waqittiki xelqimiz arisidiki ziddiyetler bugünkidin anche periq qilmayti!
Bu üch ademning boyni Rusiye, Xitay we Amerikadin ibaret üch terepke baghlinip qalghan idi. Hemmisi milletni zulumdin azat qilishni oylayti.
Hemmisi Sherqiy Türkistan xelqi siyasiy, iqtisadiy we meniwiy tereptin erkin we hür bolsiken, dep arzu qilatti!
Hemmisi izish we ézilishke uchrimaydighan bir ghayiwiy jemiyetni ghaye qilishqanidi.
Hemmisi mening toghra, dep qarayti.
Shu wejidin birlishelmeyti, ittipaqlishalmayti!
Bullar shu seweptin milletning heqiqi chiqish yolining achquchisining öz yanchuqida ikenlikini chüshenmeyti! Xelqimiz bu sirlarni chüshenmeyti, bularmu xelqimizge rast gepni qilalmayti.
Shunga ular xelqimizning közige, xelqimiz ularning közige ishench bilen qariyalmayti!
Düshmenler birlishiwalghachqa, bularning hichqaysisining atqan hoshiqi ong chüshmidi! Allah hemmisini raxmet qilsun, yatqan yerini jennet qilsun!
Amin!

21.07.2018 Germaniye