Almutada Qazaqistan we Merkiziy Asiyaning Tarixi we Medeniyiti Boyiche Sherqiy Türkistan Menbeliri Témisida Ilmiy Muhakime Yighini Ötti


Qazaqistanliq tarixchi risalet kérimowa toplighan süret, yarkend shehiridiki meschitning körünüshi. 19-Esirning axiri.

Qazaqistanliq tarixchi risalet kérimowa toplighan süret, yarkend shehiridiki meschitning körünüshi. 19-Esirning axiri.

 RFA/Oyghan

12-Öktebirde almutadiki pelsepe institutining mejlis zalida «qazaqistan we merkiziy asiyaning tarixi we medeniyiti boyiche sherqiy türkistan menbeliri (19-We 20-Esirler)» témisida ilmiy muhakime yighini bolup ötti. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti uyushturghan mezkur yighin institut terkibidiki uyghurshunasliq merkizining rehbiri, tarix penlirining doktori, proféssor risalet kerimowaning ilmiy paaliyitige béghishlandi. Uninggha alimlar, aliy oqush orunlirining oqutquchiliri, jemiyetlik birleshmiler we ammiwi axbarat wasitiliri wekilliri qatnashti.

Yighinning tentenilik qismini achqan süléyménof namidiki sherqshunasliq institutining mudiri, milliy penler akadémiyisining akadémiki ebsattar dérbisali risalet kerimowaning qazaqistan ilim-Penige qoshqan töhpisini yuqiri bahalap, uning sherqshunasliq, shu jümlidin uyghurshunasliq ilmini rawajlandurushtiki ish-Paaliyetlirini, insaniy xisletlirini körsetti. E. Dérbisali r. Kerimowaning 30 yildin oshuq waqit hayatining qazaqistan penler akadémiyisi bilen zich baghlinishta bolup kelgenlikini, bu jeryanda uning yüzdin oshuq ilmiy emgeklirining élan qilinghanliqini, uning ilmiy paaliyitining yuqiri bahalinip, «qazaqistan pénige qoshqan töhpisi üchün» hörmetlik belgisi, shuningdek köpligen pexriy guwahnamiler bilen teqdirlengenlikini alahide tekitlidi. Institut mudiri r. Kerimowaning pédagogikiliq sahesidiki, yeni yash ilmiy kadirlarni terbiyileshtiki emgikinimu yuqiri bahalidi we kolléktip namidin uning 65 yashliq tewelludini qizghin tebriklidi.

Andin sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori ablehet kamalof «risalet kerimowaning ilmiy paaliyiti heqqide» mawzusida doklat qildi. Tebrik sözge chiqqan qazaqistan yazghuchilar ittipaqi uyghur edebiyati kéngishining bashliqi exmetjan hashiriy, jumhuriyetlik «uyghur awazi» gézitining bölüm bashliqi shemshidin ayupof, «inayet» jemiyetlik birleshmisi wekili nadirem ömerowa, shundaqla «turan» uniwérsitéti, abay namidiki qazaq pédagogika uniwérsitétining oqutquchiliri, sherqshunasliq institutining alimliri r. Kerimowaning ilmiy paaliyiti heqqide öz qarashlirini bildürdi.

Radiomiz ziyaritini qobul qilghan sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi, tarixchi doktor ablehet kamalof r. Kerimowaning ilmiy paaliyitining asasiy yönilishlirige toxtilip, mundaq dédi: «risalet kerimowaning ilmiy paaliyitini ikki yönilishte atap ötüshke bolidu. Birinchidin, u özining pütkül namzatliq ilmiy ishini yettisu uyghurlirining emeliy senitini yorutushqa béghishlighan bolsa, ikkinchidin, doktorluq ilmiy ishini sherqiy türkistanning ottura esir sheherlirini tetqiq qilishqa béghishlidi. Risalet kerimowa hem étnografiye saheside ishlewatqan peytidimu, hem ottura esir tarix ilmi saheside ishlewatqan waqtidimu ilmiy ékispéditsiyelerge alahide köngül böldi, chünki peqet mushu ékispéditsiyeler arqiliq köpligen zörür matériyallarni toplashqa bolidighanliqini yaxshi chüshendi. U öz ilmiy paaliyitining deslepki qismida, yeni yettisu uyghurlirining emeliy seniti boyiche ishlewatqan peytide qazaqistan we perghane wadisida yashawatqan uyghurlarni arilighan idi. Kéyin bolsa, yeni ottura esir tarixi boyiche matériyal toplighan waqtida 1998 we 2007-Yilliri sherqshunasliq institutining uyghur aptonom rayonigha uyushturghan ilmiy ékispéditsiyesini bashqurdi. U shundaqla ‹medeniy miras› dölet programmisi boyiche 2007-Yili wéngiriyege bolghan étnografiyilik ékispéditsiyege qatnashti.»

A. Kamalof kéyinki on yilning ichide, yeni 2007-Yildin bashlap risalet kerimowaning özini heqiqiy rehber süpitide körsetkenlikini, uyghurshunasliq merkizining rehbiri lawazimida merkezning barliq ilmiy layihilirini bashqurghanliqini alahide tekitlidi. A. Kamalofning éytishiche, 2007-Yildin buyan uyghurshunasliq merkizi uyghur élining ötmüsh tarixi we medeniyitini merkiziy asiya we qazaqistan bilen zich alaqide tetqiq qilip kéliwatqan bolup, bu jeryanda köpligen ilmiy layihiler orunlandi, muhakime yighinliri ötküzüldi, monografiyeler we maqaliler toplamliri neshr qilindi.

Ilmiy muhakime yighinining ikkinchi qismi asasiy jehettin sherqiy türkistan menbeliri asasida yézilghan til, edebiyat, tarix, étnografiye, maarip we bashqimu mesililerge béghishlanghan doklatlarni öz ichige aldi.

Abay namidiki qazaq pédagogika uniwérsitétining oqutquchisi shairem baratowa sherqiy türkistan qolyazmiliridin bolupmu bilal nazimning «kitabi ghazat der mülki chin» dastanining ottura asiya tarixini tetqiq qilishtiki ehmiyitining intayin zor ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: «mezkur yighinda bu qolyazma heqqide uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimliri tarixchi ablehet kamalof ‹bilal nazim emgekliri yettisu tarixining menbeliri süpitide› we ‹bilal nazimning kitabi ghazat der mülki chin dastanining syuzhétliq-Kompozitsiyelik alahidilikliri› namliq doklatlirida öz pikirlirini éytti. A.Kamalof 19-Esirning ikkinchi yérimida sherqiy türkistanning ili wilayitidiki ijtimaiy-Siyasiy weziyetning yettisudiki ehwal bilen bolghan alaqilirini, ikki terepte yashawatqan türkiy xelqlerning özara étnikiliq we medeniy munasiwetlirini yorutidu. R.Yüsüpof bolsa, öz doklatida dastanning ili wilayitide yüz bergen qoralliq qozghilang heqqide melumatlarni toluq igileshke mumkinchilik béridighan tarixiy menbe ikenlikini ispatlaydu. Doklatchi, ikkinchidin, dastanning 19-Esir uyghur edebiyatining omumiy tereqqiyatini, uningdiki réalizm yönilishining bir ülgisini körsitidighan bediiy eser ikenlikini körsitidu. U bu eserde teswirlengen waqielerning qozghilangning bashlinishidin tartip ta u ghalibiyet qazinip, musteqil ili sultanliqi qurulghangha qeder chong ariliqni öz ichige alghanliqi heqqide weqelerning keng dairide teswirlengenlikini yarqin misallar bilen ispatlap béridu.»

Uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi, tilshunas doktor xalminem mesimowa öz doklatida 19-Esirdiki séyit muhemmet qashining «sherhi shikeste», musa sayramining «tarixi eminiye» we ismetulla möjüzining «tewarixi musiqiyun» eserlirining bezi til alahidiliklirini tehlil qilghanliqini bildürüp, mundaq dédi: «bu dewrdiki eserlerde uyghur tili fonétikiliq we léksika-Gramatikiliq alahidilikliri bilen hem kona uyghur tilidin, hem hazirqi zaman uyghur tilidin melum derijide perqlinidighanliqini körüsh mumkin. Buni mezkur eserlerning morfologiyilik, léksikiliq we sintaksisliq alahidilikliridin körüshke bolidu» .

Yighinning ikkinchi qismidin shundaqla ruslan arziyéfning «sherqiy türkistandiki jeditchilik herikiti», zulfiye kerimowaning «19-Esirning ikkinchi yérimidiki sherqiy türkistan yazma yadikarliqlirini tetqiq qilish tarixi», gülbehrem molotowaning «diwani meshrep» esiri boyiche neqshbendiye sopilirining karametliri» we bashqimu alimlarning doklatliri orun aldi.-oyghan

Ghezep we Zar


Abduhaliq Uyghuri
Autori: Abduxaliq Uyghuri

 

Ey pelek,bu dehshitingdin intiha bizarimen,
Istidim köp,tapmidim bu derdime héch darimen.
Ata-bowamdin miras kona késelning derdide,
Gah ölüp,gah tirilip,köptin béri awarimen.
Bir purap külsem ne arman,béghim bahari gülini,
Her seher gül ishqida bulbulgha oxshash zarimen.
Dostlirim owgha chiqarda keltürür misaligha,
Qarchigha qushlar ular, men misali sarimen.
Yüz qilmas te’erruz köp köngülchandur ular,
Körsem chaynar nijis goyaki dil azarimen.
La eqil dep oylidi,chindin nezer salmay turup,
Yéngilip ketti ular,köptin béri hushyarimen.
Qoldin ish kelmeydu dep,da’im ghidiqlaydu méni,
Men ularning shu sözige bekmu-bek xunbarimen.
Pen’ge mangsaq köz échip kapir, jedit dep qarghishur,
Bu hamaqet dewride atesh bulup yanarimen.
Chöl-jezire, deshtu-sehra ichre qaldim na’ilaj,
Ah qachan bir yol tépip qoshulay qatarimen.
Sugha teshnadur bu chöl, bipayan munbet zémin,
Misli derya tapmay éqish, qaynam bulup qaynarimen.
Oyghinip ketti jahan, meghribi-meshriq tamam,
Men téxi süt uyquda, chüsh körüp yatarimen.
Bashqilar kökte uchup, suda üzüp ketti yiraq,
Men misali yalang ayaq dessep tiken mangarimen.
Ilim-pendin yoq xewer, basti gheplet, xewp-xeter,
Halimiz quldin beter, qandaq chidap turarimen.
Til-haqaret, tene-dixmar way dad!…bu janni qiynidi,
Emdi ne qilmaq kérek, ejepmu boldum xarimen.
Zulumning okyanidin tapmay paraghet arili
Tagh kebi dolqunida örlep, heqqe ah urarimen.
Dewri jebridin isit! halinggha uyghur wayikim,
Janni alqan’gha élip chiq,tapmaysen bashqa charisen.

1921-Turfan, Uyghuristan 

Barangdiki Leghmen


Autori: Abduweli Ayup
2017-10-10
abduweli-ayup-trt

Kamérdiki ornumning muzdek sémunt yerdin kariwatqa almashqini tasadipiyliq emes iken. Tengritagh rayonluq teptish mehkimisi «jinayitim» ni qanunsiz meblegh toplash dep békitiptu. Démek, emdi siyasiy jinayetchi emes idim. Bu xewerdin kéyin gundipaylarning muamilisidimu özgirish boldi. Bundaq özgirish kamér hayatimgha bezi yéngiliqlarni bexsh etken boldi. Emdi men qamaqxanida étilidighan pulluq tamaqlarni buyrutalayttim, manga sélinghan, ezeldin kamér bashliqlirigha yem bolup özüm xalighanche ishlitelmigen pullarni xirajet qilalayttim.

2013-Yili 20-Awghust charshenbe küni tengritagh qamaqxanisigha mehkum bolup düshenbe tunji pul qétim pul kirgen idi. Qeshqerdin nege élip méngilghanliqim éniqsiz ehwalda, adrésimdin kimning bu qeder téz xewer tépip pul sélishi méni heyran qilghan idi. Chekke qarisam ewetküchi tolduridighan katekchige xitayche inisi dégen xet yéziliptu. Yene bir chekke méhrigül dep yézilghan iken. Qamaqtin chiqqandin kéyin jiyenlirim, newre inilirim we ayalim méhrigülning manga pul salmighinini, öydikilerning manga ait tepsiliy xewerlerni aylar ötüp andin anglighini melum boldi.

Qamaqta yétish jeryanda köpinche pul akamning namida kirgen bolsimu yuqiriqidek manga natonush isimlardin pullar, kitablar, kiyimler kirip turghan boldi. Kitablirim yastuqsiz  kamérda kamér bashliqining béshigha qoyulup, kiyimlirim uchisigha chiqti. 2013-Yilning axirighiche manga kirgen pullarni  kamérdiki her derijilik «rehberler» yep bolushti.

Qamaqqa kirgüzülgen pullarning miqdaridin chiqip kétidighan künümni perez qilattim, pulning miqdari köpeygenche xuddi qamaqta yatidighan künüm uzirip kétidighandek biaram bolattim. Pullirim xeqqe yem bolghanche tengsizlikke ghezipim küchiyetti. Emma qamaqta shu natonush kishilerdin pul sheklide teselliler manga medet bolatti, özümning yalghuz emeslikimni, untulmighanliqimni hés qilduratti. Adette isim chaqirilmay mehbus kiyimidiki nomur boyiche ataydighan qamaqxanida peqet pulning chéki yetküzülgendila isim tilgha élinatti. Her qétim ismimning chaqirilishi manga esli kim ikenlikimni, kimlerning mendin ümid kütüwatqanliqini we kimler üchün yashishim kéreklikini eskertip turatti.

Qamaqtiki héch bir tamaqqa tuz, may sélinmaytti. Nashtigha umach, chüshte we kechte bérilidighini yésiwilek yaki berengge shorpisi bolatti. Bu shorpa «azab shorpisi» dep atilatti. Tuz sélinidighan, anche munche yagh gösh daritilidighan pulluq alahide tamaqni kamér bashliqi buyrutatti. Mendek siyasiy mehbuslar peqet xeq yégen tamaqqa heq tölep qarap olturushqa mejbur iduq. Göshsiz yésiwilek qorumisi sélinghan gürüch 40 som, göshlük qoruma sélinghan gürüch 80 somdin sétilatti.

Qilmishimning iqtisadiy délo qilip békitilishi bilen ornum yoghinap özüm biwasite tamaq buyrutalaydighan boldum. Tunji buyrutqandin bashlap tamaqni qamaqtiki birdin bir uyghur kamirdishim abdusalam bilen yéyishke bashlidim. Ata-Anisi ishsiz abdusalam aq chékip tutulghan idi. U manga kelpinde bir yash balining étiwétilgenlikini, tekshürüsh ponkitidin motsiklitta toxtimay ötüp ketkenlikining «jinayet» bolup qalghanliqini sözlep bergen idi. Uning weqedin kéyin yüz bergen namayishta tutulghanlarni sanap olturup özini tutalmay yighlap ketkini hélimu ésimde.

Abdusalam alte ayliq késilgendin kéyin türmige yötkelmey qamaqxana karidorida tamaq toshushqa sélindi. U tunji kündin bashlap nashtigha umach ekélip men turuwatqan  kamérning ishikige yéqinlashqanda sap ürümchi teleppuzida «aka, hey!» dep chaqirip ötüp kétidighan boldi. Ikkinchi heptidin bashlap u «gülen ependi» dep chaqiridighan boluwaldi. Uninggha texellusum we eserlirim heqqide démigen idim, belkim qamaqxanida ishleydighan kadirlardin anglighan bolsa kérek. Teripimni qilghan shu balilargha rehmet! abdusalamdin alte aygha yéqin her seherde anglinip turghan «gülen ependi» dégen söz méning sanggilighan béshimni kötürüp uninggha qarap, toghrisi erkin hayatqa telpünüp birni külümsirishimge seweb bolghan idi.

Bir küni  kamérning keynidiki hawalanma bar tamning arqidin «gülen ependi» dégen awaz keldi. Arqidinla abdusalamning, -Abduweli aka, apam leghmen kirgüzüptiken. Yep béqing he!- Dégen awazi anglinip yaltiraq xaltigha oralghan leghmen tamdin artilip sim tor üstige chüshti.

Kamérning arqisidiki hawalanmaning üsti sim tor bilen toqulghan bolghachqa xaltidin tökülgen leghmen arachlardin sanggilap turup qaldi. Men bolsam peske tamchilawatqan seyning süyige kakkuk balisidek aghzimni tuttum. Axiri chidap bolalmay sanggilap turghan chöpleni sekrep yéyishke bashlidim. Sekrisem qolum yétidighanliri tügep qaldi. Besh alte töshüktin biliner-Bilinmes sanggilap turghan chöplerge müshüktek qarap turdum. Tamchilaydighan seyning süyimu tügidi. Leghmen sim torning töshükchiliridin körünüp turghach ya ümid üzüp ketküm kelmeytti, ya sekrep élip yéyelmeyttim. Qamaqtiki shu qara künlerde shu chaghda yéyelmigen leghmen ongumda we chüshümde daim köz aldimdin ketmidi. U leghmen shu qeder oxshighachqimu, yaki qamaqta yégen tunji qétimliq öy tamiqi, ana tamiqi bolghachqimu shu leghmendek oxshighan bir leghmenni bügüngiche yep baqmidim.

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/turme-qamaq-10102017151552.html?encoding=latin

Kazakistan Cumhurbaşkanı: Rusçayı bırakıyoruz!


Kazakistan Cumhurbaşkanı: Rusçayı bırakıyoruz

Kazakistan Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçişin Rusça konuşan insanları, Rus dili ve diğer dilleri etkilemeyeceğini söyledi.

Nazarbayev, ülkesinin Latin alfabesine geçmesiyle ilgili düzenlediği toplantıda yaptığı konuşmada, Latin alfabesine geçişin tarihi önem taşıdığını belirterek, “Dünyada hiçbir ülke yeni alfabesini halkıyla bizim kadar tartışmamıştır. Herkesin düşüncelerini bilmek bizim için önemlidir.” ifadelerini kullandı.

Cumhurbaşkanı Nazarbayev,

Latin alfabesine geçiş konusuyla ilgili 300’den fazla öneri geldiğini aktararak, “Gençlerin de bu süreci desteklemesi cesaret veriyor.

diye konuştu.

Latin temelli yeni Kazak alfabesi projesi tartışmalarına önde gelen kamu kurumları ve bilim çevresinin de aktif bir şekilde katıldığını söyleyen Nazarbayev, projenin hazırlanmasında dünya tecrübesinin dikkate alındığını dile getirdi.

Nazarbayev, dil alanındaki reformun diğer dillerin kalkınmasına zarar vermemesi ve insan haklarını ihlal etmemesi gerektiğinin altını çizerek, şöyle devam etti:

“Kazak alfabesinin Latin alfabesine geçişi, herhangi bir şekilde Rusça konuşan insanların, Rus dili ve diğer dillerin haklarını etkilemez. Rus dili aynı zamanda kullanılmaya devam edecek. Yeni alfabeye geçiş Kazak dilinin öğrenimini kolaylaştıracak.”

Latin alfabesine geçiş

Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçmeye hazırlanan Kazakistan, 2018’den itibaren okullarda ders kitaplarının Latin alfabesinde basılmasını hedefliyor.

Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, 2025 yılına kadar tüm kitapları, süreli yayın ve resmi belgeleri Latin alfabesinde yayımlamayı planladıklarını açıklamıştı.

 

http://turkcenindirilisi.com/kazakistan-cumhurbaskani-ruscayi-birakiyoruz/