« Weten Söygüsi » Romanini Sesqeyitige Ayalandurghandin Kéyin Tughulghan Oylar


 

 

Yazarmen: Nuriye Rahman

 

10801574_708227349303759_1877434805396883989_n

Yéqinda Tursun’ay Yunusning « Weten Söygüsi » namliq romanini oqup ün’ge élip tamamlidim.  Bu roman 2009-yili  aprilda yézilghan bolup, 2012-yili 11-ayda qayta tehrirlinip, Shinjang Xelq Neshriyati teripidin 2016-yili  dékabirda 2-qétim neshir qilin’ghan.  Kitab 32 formatliq, qélin muqawiliq élinip, tolimu nepis ishlen’gen, jem’iy 549 bet. Men bu romanni birnechche yillar ilgiri bir qétim oqup chiqqanidim hem nahayitimu yaxturghanidim.  Halbuki, bu qétim qayta oqup ün’ge élish dawamida, xuddi romanning ichige toluq kirip chiqqandek, romandiki pérsunajlar bilen yughurulup ketkendek héssiyatqa keldim. Netijide, pérsunajlar shadlinish, memnunluq peyzide külgende, ular bilen teng külsem, dert-elemlik héjran yighilirini tökkende ular bilen teng yighlidim. Ehtimal, ilgiri  waqtim yetsila Ürümchige bérip-kélip yürgen bolghachqa, romanda ipadilen’gen eng nazuk, eng inchike héslarni heqiqiy sézelmigen, weten’ge xalighan chaghda, erkin-azade bérip kélelmeslikning neqeder azabliq bir rohiy kishen ikenlikini öz wujudum bilen hés qilalmighan bolushum mumkin. Shu wejidinmu, bu qétim qayta oqughandin kéyin, mezkur romanning ana weten’ge bolghan tengdashsiz söygü heqqidiki muweppiqiyetlik bir roman ikenlikini jezimleshtürdum hem qérindashlimgha bu romanni tepsiliy tonushturushning zörürlikini tonup yettim.

 

Töwende men, aldi bilen, romanning weqelikini qisqiche bayan qilip ötimen ; andin, romanning bediiy alahidiliki üstide, bolupmu romandiki bir nechche kolminatsiye nuqtilar heqqide toxtilimen ; axirida, bu romanning muhajirettiki Uyghurlargha bolghan terbiyiwiy ehmiyiti toghrisidiki qarashlirimni  sunimen.

 

« Weten söygüsi » romanining qisqiche mezmuni

61783554_3379625305396371_3780107163679064064_n.jpg

Mezkur roman « Ensiz Yillar », « Weten Söygüsi » we « Teshnaliqta Ötken Künler »  dégen üch qisimgha bölün’gen. Aldi bilen, her bir qisimning mezmuni bilen qisqiche tonushup öteyli :

 

1-qisim :  « Ensiz yillar »

Roman ana yurtimizning jenubiy rayonidiki bir nahiyide olturushluq meripetwer,

xeliqperwer Siyit Hajining öyige chaqirilmighan ikki méhmanning yeni nahiyining Qaziaxunumi Seydulla bilen yamulning terjimani Qasim tögining kélishi bilen bashlinidu. Bu 20-esirning 30-yilliri bolup, « Tunggan Urushi » mezgilliri, yeni Ma Jongyingning qoshunliri jenubiy Shinjangda zor qirghinchiliq, bulang-talang heriketlirini élip bériwatqan qabahetlik  dewr idi. Qaziaxunum Seydulla bilen Qasim Töge Siyit Hajini özliri bilen birliship, künlirini aran-aran ötküziwatqan bichare xeliqni téximu qattiq ézip, chérikler üchün xizmet qilishqa hem ulargha iqtisadiy yardem bérishke qistaydu. Qasim töge hetta Siyit Hajining bir newre singlisini 4-xotunluqqa élish teklibini qoyudu. Siyit Haji bu teleplerni ret qilghandin kéyin, Qasim Töge öch élish niyitige kélidu. Bir küni u qoralliq chériklerni bashlap kélip, Siyit Haji ailisini talan-taraj qilidu hemde Siyit Haji, kélini we ikki newrisini wehshiylerche öltüriwétidu. Bu küni Siyit Hajining ayali Tillaxan, oghli Mamutqariy we qizi Ayimlar sehradiki bir tuqqinining öyige ketken bolup, öyde bolmighachqa, bu qirghinchiliqtin aman qalidu. Mamutqariy sehradiki tuqqanlirining tosishi bilen, ghezibini ichige yütüp, bir mezgil sehrada turup turushqa mejbur bolidu, lékin ularning künliri dekke-dükkide ötüdu. Bir küni Mamutqariyni kichikide bille oynap chong bolghan dosti Hesenjan yoqlap kélidu. Hesenjan namratliq derdide öz yurtidin chiqip ketken, kéyin chériklerge tutulup, chériklerning at baqari bolup ishlewatqan yash idi. Bir küni Mamutqariymu chérikler teripidin tutulup, mejburiy esker bolidu. U Yasin Fuguan isimlik bir aq köngül kishi bilen tonushidu hem uning yardimige érishidu.  Yasin fuguen, Hesenjan we Mamutqariylar bu yerdin qéchip kétish üchün etrapliq pilan tüzidu. Axir bir Qirghiz malchining yol bashlishi bilen, Mamutqariy anisi Tillaxan we singlisi Ayimni, Hesenjan alte yashliq qizi Reyhanni élip, Yasin Fuguen qatarliq yigirmidek kishi  qéchip, Sowét Itipaqi chégrisidin ötüp kétidu. Ana yurtidin ayrilip, yat bir elge kélip qalghanliqini bilgen Tillaxan ana öz yurtidin waz kéchip qachqan oghli Mamutqariyni  eyibleydu we kémide untup qalghan jélitkisini alghili bérip, qaytishida oq tégip qaza qilidu. Mamutqariy we Hesenjanlar seperni dawamlashturup, Sir derya boylirigha kélip qalidu we Lénin’Abat dégen kolxozgha orunliship, shu yerde qurulush, ishlepchiqirish, boz yer échish emgeklirige kiriship kétidu. Mamutqariy özining güldek ashpezlik hüniri bilen alqishlinidu. Hesenjan Mamutqariyning singlisi Ayim bilen toy qilidu. Kolxozdiki turmush nahayiti japaliq bolup, ular xuddi tömür ademdek ishlitilidu. Bu kolxozning reisi Babajan isimlik bir kishi bolup, uning xotunpurushliqi bilen nami bar idi. Bir küni u Hesenjanning öyide yoq waqtidin paydilinip, ayali Ayimni bozek qilmaqchi bolidu. Ayalini tuyuqsiz yoqlap kelgen Hesenjan neq meydan’gha chüshüp qalidu, u reiske warqirap heywe qilip qorqutiduyu, lékin achchiqini ayalini urup-dumbalap chiqiridu. 1941-yili Sowét-Germaniye urushi partlaydu. Hesenjan eskerlikke tizimlinip, jengge kétidu. Bu chaghda Hesenjanning qizi Reyhan urushqa mangmaqchi boluwatqan bir shopur yigit  Abduraxman bilen toy qilidu. Erler jengge kétip, Ayim bilen Reyhan yalghuz qalidu.   Ayimning péyige chüshüp yürgen kolxoz reisi bu pursettin paydilinip, yaman niyitini ishqa ashuridu. Bu ishni bilip qalghan Reyhan Ayimgha nepretlinidu. Ayim bu nomusqa chidimay, özining pakliqini, sadaqetmenlikini ispatlash üchün, Sir derya rayonluq hökümetke kolxoz reisining qilmishlirini pash qilip bir parche xet yézip qoyup, özige bénzin chéchip ot qoyup, hayatini axirlashturidu. Ayim tügep ketkendin kéyin, Reyhan özining uninggha naheqchilik qilghanliqini, eng éghir künlerde Ayimning haligha yétish uyaqta tursun, eksiche, uni shallaq, yénik ayallar qatarida pes körüp nepretlen’genlikidin ökünidu we bir küni choqum uning üchün intiqam élishqa niyet baghlaydu. Hesenjan urushtin qaytip kélip, ayali Ayimning béshigha kelgen külpetlerdin xewer tépip, qattiq azablinidu. Kolxoz reisi Babajandin intiqam almaqchi bolidu, lékin qolini qan qilishqa wijdani yol qoymaydu. Urushta ölüp kétiwatqan jengchilerni oylap hem  bashqilarning tosushi bilen, peylidin yanidu we yene aldinqi sepke jengge kétidu.

 

Emdi Reyhan’gha kelsek, U yoldishi kétip bir aydin kéyin, özining hamildar bolup qalghanliqini bilidu, kéyin bir qiz perzentlik bolup, Zulfiye dep isim qoyidu. Reyhan apisi Ayim tügep kétip, dadisi Hesenjan jengge qayta méngip, kolxozda ige-chaqisiz qalidu. Kolxoz reisi Babajan uni Kolxozning katipi qilish bahanisi bilen yénigha ekiliwalidu we yaman niyette bolushqa bashlaydu. Emma Reyhanning Ayim üchün intiqam élish niyiti nahayiti küchlük bolup, uni qiltaqqa chüshürüshni pilanlaydu. U Babajan bilen ayrim körüshmekchi bolup derya boyigha kélidu. Haraq ichip mest bolghan Babajan deryadin su ichish üchün éngishkende, deryagha chüshüp kétip ölidu.  Reyhan yoldishi Abduraxmanning iz-dérikini alalmay hesret chékidu. Yekka-yigane qalghan Reyhan Sir derya boyidiki Kolxozdin Tashkentke kélip, bu yerde nawaychiliq bilen tirikchilik qiliwatqan taghisi Mamutqariyni tapidu we uning yardimide, Uyghur yéza igilik alimi Mewlan Xojayofning ailiside öy xizmiti qilip turup qalidu. Mamutqariy Mewlan Xojayof we etrapidiki kishilerge wetenning, jümlidin Teklimakanning ehwali, medeniyiti heqqide sözlep bérip, u yerdiki kishilerning qelbide ana weten’ge bolghan chongqur séghinish, intilish tuyghulirini urghutidu. Mewlan Xojayofning yardimi bilen, Reyhan dadisi Hesenjanning urushta wapat bolghanliqini, hayat waqtida 2-derijilik xizmet körsitip en’ge élinip teqdirlen’genlikini, yoldishi Abdurahmanning yurtigha qaytip ketkenlikidin xewerdar bolidu.

 

 

2-qisim : « Weten Söygüsi »

Bu qisimda Mamutqariy nurghun yillar ilgiri ayrilghan wetinige qaytip kélidu. Bu yerde kishilerning neziridin chüshüp, bicharilerche yashawatqan Qasim Tögini köridu. Mamutqariy awwal Qeshqerge kélidu. Bu yerde bir mezgil turup, andin Ürümchige bérip tijaret qilidu. Kéyin Reyhan bilen qizi Zulfiye Ürümchige kélidu. Zulpiye Ürümchide bir mezgil ottura mektepte oquydu. Bu jeryanda, Almas, Zöhre qatarliq sawaqdashliri bilen dost bolup ötüdu. Kéyin Zulfiye Tashkentke qaytip kétidu, Almas Tashkentke bérip oqush pursitige ériship, Tashkentke kélip Zulfiye bilen bir aliy mektepte oquydu.

 

Zulfiye öz dadisining kimlikini sorap bilmekchi bolghanda Reyhan jawab bérishtin özini qachuridu. Eslide Reyhan toy qilghan Abduraxman ilgiri bir öylen’gen hem u ayalidin bir baliliq bolghan er idi. U Reyhan bilen toy qilghanda buni uninggha démigen, elwette. Abduraxman urushtin kéyin udul yurti Enjan’gha bérip, u yerdiki ayali bilen bir terep bolup, derhal Reyhanning yénigha barmaqchi bolidu. Lékin u  birinchi ayalining éghir késellikini körüp hem bu ayali bilen bolghan qizi Gülmireni oylap, ayalining axirqi künlirigiche uning yénida bolidu. Ayali tügep ketkendin kéyin, derhal Reyhanni izdep Kolxozgha kélidu. lékin Reyhan alliburun Tashkentke ketken bolup, Abduraxman uni izdep Tashkentke kélidu, emma iz-dérikini alalmaydu. Xéli yillar ötkendin kéyin, Reyhan bilen Abduraxman tassaddipiy uchriship qalidu hem anda-sanda körüshüp turidu. Zulfiye yéshining chongiyishi bilen apisidin dadisining ahwalini inchikilep soraydu hem dadisining kimliki heqqide deslepki uchurlargha érishidu. U mektiwidin orunlashturulghan bir qétimliq Moskwa ziyaritide, kütülmigen bir pursette dadisini uchritip qalidu. Kéyin Reyhan yoldishi bilen qizini uchrashturup, bir aile kishilirini jem qilidu.

 

Zulfiye Tashkentte oquwatqan chéghida Almas bilen muhebbet baghlaydu. Univérsitétni püttürüp, özi tughulghan Kolxozgha bérip, yéza-igilik tetqiqati bilen shughullinidu hem Almas bilen toy qilidu. Toydin kéyin, ular Almasning ata-anisini yoqlash üchün weten’ge baridu. Ular Almasning yurti Lopnurgha bérip, Almasning ailisidikiler bilen körüshidu. Almasning ata-anisi Zulfiyeni nahayiti qizghin kütiwalidu. Zulfiye bu yerning özgiche tebiiy sharaiti, güzel menziriliridin heyranliq bilen shadlinidu, bu yerning örp-aditi we mediniyiti bilen tonushidu. Ular Lopnurdin ayrilish aldida, Almasning dadisi méngisige qan chüshüp, jiddiy qutquzushqa élip bérilidu. Zulfiyening pasport bilen ruxsetlik turush waqti toshup qalghanliqtin, yalghuz qaytishqa mejbur bolidu. Almas dadisigha qarap, Lopnurda qalidu.

 

Zulfiye Tashkentke qaytip uzun ötmey dadisi Abduraxman mashina hadisisige uchraydu hem doxturxanida yürek zeipliki bilen qaza qilidu. Almasning dadisimu késeldin saqiyalmay tügep kétidu. Almas Tashkentke qaytmaqchi bolghanda, ikki dölet arisidiki munasiwet nacharliship, chégra taqilidu. Shuning bilen Almas Tashkentke qaytalmay, Ürümchide turup qalidu we Shinjang Univérsitétide ishleshke bashlaydu.

 

3-qisim : « Teshnaliqta ötken künler »

Reyhan yoldishi Abduraxman tügep kétip, musibette yürgen shu künlerde, qizi Zulfiye özining hamildar ikenlikini éytip, apisini xosh qiliwétidu. Bu xosh xewerni Almasqa yetküzüsh üchün pochtixanigha xet salghili barghandila, ikki dölet otturisidiki munasiwetning buzulup, chégrilarning taqalghanliqini anglap cheksiz azablinidu. Apisi Reyhan bolsa öz béshigha kelgen rehimsiz teqdirning öz qizining hayatida tekrarlinishidin cheksiz hesretlinidu. Lékin ana-bal ikkiylen ümidlik yashashqa bel baghlaydu. Zulfiye Tashkentte bir oghul tughidu, uninggha Jür’et dep isim qoyidu.

 

Xosh, emdi gepni Ürümchige aghdurayli : Zöhre Zulfiye Ürümchide oquwatqanda uning bilen dost bolup ötken, Tashkentke bérip oqushni bekla arzu qilghan, lékin Tashkentke bérip oqush pursitige érishelmigen bir qiz. U ottura mektepte oquwatqan chéghidila Almasni yaxshi körüp qalghan. Almas Tashkentke oqushqa kétkende, uning üstige, Zulfiye bilen toy qilghinini anglighanda köp azablan’ghan. Kéyin ikki balisi bar bir kélishken artistning öyini buzup, ata-anisining qarshiliqigha qarimay toyini qiliwalghan hem bir baliliq bolghan.

 

Zulfiye bilen Almasning Ürümchige kélishi deslep Zöhrening aramini buzidu. Kéyin, Almasning Tashkentke kételmiginini anglap, ichige jin kiridu. U öyide  sawaqdashlar uchrishish olturushi bergende, haraqni köp ichip xudini yoqatqan Almasni öyide qonduruwalidu. Netijide Almastin hamildar bolidu.  Shuning bilen yoldishidin ajrishidu, Almasni özi bilen toy qilishqa mejburlaydu. U chaghlarda Almas Zöhre bilen toy qilmisa, istil xataliqi dep qarilip, her ikkisi xizmettin heydelgen, emgek bilen özgertish meydanlirigha ewetilgen bolatti. Almas nailaj Zöhre bilen toy qilidu. Lékin Zulfiyeni héchqachan untup qalmaydu, Zulfiyemu Almasni séghinip azar chékidu. Ular xet yézishidu. Lékin pochtixanida ishleydighan Zöhre ularning xetlirini yoshuruwalghanliqtin, xetler bir-birige yetküzülmeydu. Almas bilen Zöhre bir oghulluq bolidu, oghligha Ümid dep isim qoyidu. Aridin nurghun yillar ötüp, ikki döletning munasiwiti yaxshilinip, chégra échiwétilidu. Zulfiye Ürümchige kélidu we Almas bilen körüshidu. Zulfiye Almasning özini héchqachan untimighanliqini, özini yene burunqidekla söyidighanliqini anglap shadlinidu. Kéyin Almasning Zöhre bilen toy qiliwalghanliqini bilip, cheksiz azablinidu we Almasqa xoshmu démey,  Tashkentke kétidu.

 

Almas Zöhre yoshuruwalghan xetlerni tépiwalidu hem qattiq ghezeblinidu. Zöhre özining ezeldin Almasning ténige érishken bolsimu, héchqachan uning muhebbitige  érishelmigenlikini we bundin kéyin uning bilen bille yashash imkaniyitining pütünley berbat bolghanliqini tonup yétip, Almastin ajriship, burunqi artist éri bilen yénishiwalidu. Zulfiye oghli Jür’etning toyini qilish munasiwiti bilen Almasni Tashkentke chaqirtidu. Almas Tashkentke bérip Zulfiye bilen körüshidu we Zulfiyege qayta toy qilish teklipini qoyup, uning bilen yarishiwalidu. Hesret, nadamet bilen puchilan’ghan yürekler wisalgha yétip,  muhebbetlik hayat qayta bashlinidu. Almasning Zöhre bilen bolghan oghli Ümidmu Tashkentke oqushqa kélidu. Zulfiye Ümidni nahayiti qizghin kütiwalidu. Jür’et bir Rus qiz Sutlana bilen toy qilidu. Toydin kéyin, qizning burunqi yigiti Jür’et bilen jidelliship, uninggha pichaq séliwétidu. Dadisi Almas we inisi Ümidlerning qan bérishi bilen, Jür’et hayat qalidu. Kéyin Sutlananing ailisidikilerning bésimi bilen ular mejburiy ajrishidu. Ular eng axirqi qétim Moskiwada qayta körüshkende, Sutlana gerche Jür’ettin éghirayaq bolghan bolsimu, uninggha tinmaydu. Her ikkisi dost bolup ötüshke, sap muhebbitini yürekliride saqlashqa wediliship xoshlishidu.

 

Ana yurtidin bala chaghlirida ayrilghan Reyhan weten’ge bolghan cheksiz séghinish piraqida bir qétim héchkimge ündémeyla, özi yalghuz ayrupilan’gha olturup weten’ge baridu. Lékin weten tupriqigha ayaq bésish bilenla, hayajandin özini tutiwalalmay, hoshidin kétidu we jiddiy qutquzulup, Tashkentke qayturulidu. Reyhan Jiddiy qutulduruwélin’ghandin kéyin, uning ana wetinige qaytish arzusini emelge ashurush üchün, Almas bilen Zulfiye  Reyhanni élip, ayrupilan bilen Ürümchige qarap yol alidu.

 

Roman mushu yerde tügeydu.

 

 

 

 

« Weten söygüsi » romanining bediiy alahidilikliri

 

Men bu nuqtida romanni inchike opératsiye qilip tekshürüp bahalashni nishan qilmidim, peqet romanning turmush chinliqi we tesirchanliqini kücheytken bir nechche tereplerni körsitip ötmekchimen.

 

« Roman keng weqelerni öz ichige alghan, belgilik tarixiy dewrning bir pütün mahiyetlik

alahidilikini gewdilendüridighan épik eser bolush süpiti bilen, persunajlar köp bolush,  sehipisi uzun bolush, hejmi chong bolushtek alahidiliklerge ige. Roman keng we murekkep ijtimaiy turmushni eks ettürüp, bir pütün tarixiy dewrning omumiy körünüshini kitabxanlarning köz aldida gewdilendüridu. » (Erkin Dawut, « Yéziqchiliq bilimliridin soal-jawablar »,  172-bet)

 

Mezkür roman makan we zaman jehettin nahayiti keng dairilik bolup, romanning

weqeliki Qeshqer, Korla, Lopnur, Ürümchi, Tashkent, Moskwa qatarliq yerlerge baghlinidu. Zaman jehettin,  20-esirning 30-yilliridin tartip 20-esirning  axirlirighiche bolghan tarixiy dewr gewdilen’gürülgen bolup, 1930-yillardin  yeni ana yurtimizda « Tunggan Urushi » bolghan mezgildin bashlan’ghan 60-70 yilliq uzun tarixiy jeryanni öz ichige alghan. Roman weqeliki Siyit Haji ailisidiki qirghinchiliq bilen bashlinip, Siyit Haji, Mamut Qariy , singlisi Ayim we Hesen’jan, Hesen’janning qizi Réyhan, Réyhanning qizi Zulfiye, Zulfiyening oghli Jür’et qatarliq besh ewlat kishilerning hayat kechürmishliri asasida dawam étidu.  Uyghur xelqi tirishchan, batur, merd, méhmandost, bashqilargha yardem bérishni xoshalliq dep bilidighan bir qedimiy millet. Mezkür romanda Uyghurlarning  her xil obrazliri xéli muweppiyetlik yaritilghan. Romandiki pérsunajlar xéli köp bolup, asasiy persunajlardin Hesen’jan, Ayim, Reyhan, Zulfiye, Almaslar bar, qoshumche pérsunajlardin muhimraqliridin  Mamutqariy, Zöhre we Jür’etler bar. Romanda teswirlen’gen Hesenjan küchtünggür, ishchan, keng qorsaq ezimet bolup, u baturliqi bilen Sabiq Sowét Itipaqining wetenni qoghdash urushigha aktip qatniship, qimmetlik hayatini teqdim qilghan  qehriman Uyghur qiz-yigitlirining obrazigha wekillik qilidu ;  Ayim aq köngül, mulayim, sadda bir déhqan qizi. U öz ar-nomusi depsendilikke uchrighanda, ölüwélish yolini tallashni birdin bir qarshiliq körsitish, pakliqini ispatlash yoli dep bilidu ;  Ana-bala Réyhan bilen Zulfiyening obrazi,  xarektéri we qismitidiki oxshashliqlar özgiche jelpkarliqqa ige. Reyhan sadaqetmen, wapadar méhriban ana. U yash waqitlirida tiriship-tirmiship ishlep, halal emgiki bilen perzentini özi yalghuz béqip, yaxshi terbiyiligen, yashan’ghanda bolsa, yat eldiki bayashat, xatirjem turmushtin ana wetinining baghrini ela bilgen yüksek wetenperlik rohigha ige kishilerning simasini körsitip béridu ; Zulpiye chet’elde tughulghan Uyghurlarning her xil qiyinchiliq sharaitlardimu tiriship oqup, japaliq ishlep, öz küchige tayinip igilik tikleydighan mustehkem iradilik, ijtihadliq bolushtek qeyser  obrazini yorutup béripla qalmastin, belki yene muhebbetke sadiq, wapadar ayallarning simwoli . Mamutqariy romandiki qoshumche persunaj bolup, Mamutqariy arqiliq weten’ge choqum qaytishtek mustehkem irade bilen hetta öy-ochaqliq bolmay, weten’ge qaytish pursitini kütken, öz nésiwisini öz emgikidin tépishqa adetlen’gen, ishchan, aq köngül hem méhir-shepqetlik wetenperwer zatlarning obrazi tiklen’gen.

 

Romandiki weten’ge bolghan cheksiz söygü yuquridiki pérsunajlarning yarqin obrazi arqiliq yorutulupla qalmastin, belki yene kishi ténini hayajangha sélip jughulditidighan  güzel ana zémin teswiri arqiliqmu gewdilendürülgen. Almas Tashkenttin  Zulfiyeni élip yurti Lopnurgha barghanda, ana yurtining tebiiy güzellikige, tarixigha, milliy mediniyitige qaytidin ishtiyaq baghlaydu. 124 yashliq Bayniyaz bowayning bu tilsim makan heqqide éytqanliri Almasta ana yurti Lopnurdiki xelq éghiz edebiyati toghrisida tetqiqat élip bérish istikini  qozghaydu. Bayniyaz boway mundaq deydu:  „“Bizning bu yer dunyada kem tépilidighan bir pinhan jay. Ilgiri bezi chet’ellikler kélip nurghun matériyallarni eketken, héchbolmighanda bu yerlerni körüp, az-tola chüshinip ketken. Ular némishqa bu yerge keldi bilemdila? Bu yerler burundin tartipla nezerdin chette qalghan jay, bu yerge nurghun sirlar yoshurun’ghan. Ular shu sirlarni achimiz dep kelgen bolghiydi. Biraq biz téxi özimizning qedrini, bu ziminning qedrini bilmey yürimiz.“   (364-bet)

 

Romanda yene mundaq bir weqelikmu qisqiche bayan qilinghan: Reyhan Mewlan

Xojayoflarning öyige yéngi kelgende, Mewlan Xojayofning ayali Mahidil xanim késel sewebidin mangalmay kariwatqa békinip yatqan ayal idi. Reyhan Mahidil xanimni Uyghur milliy tibabet usulliri boyiche dawalaydu. Romanning 178-bétide mundaq yézilghan:  “Reyhan uning putini adrasman, qurutulghan ettirgül we kawawichinni qaynitip teyyarlan’ghan issiq sugha chilap, yotisidin tartip tapinighiche yuyup uwulap tutatti….kéyinche Reyhan uni asta yétilep mangduridighan,taza qiziq aptap chüshkende yotisidin tartip oshuqighiche ghaz méyi, qoy méyi bilen maylap aptapqa salidighan boldi…“.    Reyhanning mana mushundaq köngül qoyup kütüshi bilen, möjize körülüp, Mahidil xanim saqiyip, qayta mangalaydighan bolidu. Bu bayanlar arqiliq Uyghurlarning mol milliy tibabetchilik medeniyitining xelq arisigha keng tarqalghan ijabiyliki körsitilipla qalmastin, belki Uyghurlarning aq köngül, ishchan, yardemchan bolushtek alijanap xislitimu medhiyilen’gen.

 

Romanning réal turmush puriqi küchlük bolup, bayan we teswirliridiki bediiy rengdarliq,

pérsunaj tilidiki xasliq, eqliy hékmetlerge toyun’ghan muhakimiler romanning turmush chinliqini ashurup, tesirchanliqini kücheytken.Roman weqelikining rawajlinishi uzun waqit we xéli köp pérsunajlargha yüklen’gen. Lékin  muellipning yéqimliq bediiy uslubi, weqeni bayan qilish maharitining üstünliki bilen, ademning diqqitini romanning béshidila tutuwalghan péti,  axirighiche qoyup bermeydu, her bir bölüm tügigende, kitabxanda  ixtiyarsiz  ’‘ kéyinki qisimda néme ish yüz bérer ?’’ dégendek soallar tughulup, weqelikning dawamigha bolghan qiziqishi qedemmu qedemmu zoriyip baridu. Roman weqelikining orunlashturulishidiki yene bir muhim alahidilik shuki, romandiki her bir ewlat persunajlarning weqelikide kishining wujudini lerzige salidighan kolminatsiye nuqtiliri köp qétim körülidu.  Nezirimizni töwendiki bir nechche ariyege aghdurayli: Mamutqariyning anisi Tillaxan ana özlirining wetenni tashlap qéchip chiqqanliqini bilgende oghligha achchiqlinip, mundaq deydu :

 

  • Biz bashqa döletke qéchip chiqtuq dégin, way exmeq, wijdanini it yep ketkenler, dadang dunyani nechche aylinip, Mekke, Medinige béripmu, hergiz bashqa yurtta qalmighanidi, emdize men yaqa yurtta qalamdim ? Atam körmigen, anam körmigen yurtta bizge néme bar ?

…..

  • Hey jénim balam, nege barsaq qazanning quliqi töt. Jahanda peqet bizla riyazet chékiwatamduq ? Bizla zulumgha uchriduqmu ? Xeq néme bolsa, bizmu shu bolar iduq. Tiriklikmu, ölümmu Allaning ilkidiki ish balam….

 

Tillaxan ana romanning béshida qisqiche tilgha élin’ghan bir pérsunaj bolup, aptor bu pérsunajgha mushundaq küchlük til bérish arqiliq, shu dewrdiki addiy bir Uyghur anining weten’ge, ana yurtqa bolghan küchlük baghlinishini, perzentige bergen untulmas wetenperwerlik  terbiyisini gewdilendürgen. Mundaqche éytqanda, bu yerde debdebilik quruq nutuq sözlenmigen, eksiche, wetinini söyüdighan herqandaq bir ademning aghzidin chiqidighan sözler anining tili arqiliq bérilgen.  Mushundaq pewqul’adde sharaittiki untulghusiz terbiye oghli Mamutqariyning diligha möhir bolup uyulidu. Wetendin ayrilip, yigirme nechche yil ötkende, Mamutqariy weten’ge qaytish niyitige kélidu. U Reyhan bilen xoshlishishqa bérip Reyhan’gha dégen bu sözlirige qarayli : « Méning öz yurtumgha bérip, meydemni kérip yashighum, ashu zémin’gha ching-ching dessigüm, bu méning, bizning zémin dégüm bar. » (210-bet) ; Bir qétim, Mamutqariy bilen mungdiship olturup Mewlan Xojayof mundaq deydu : « Men Enjanda tughulup ösken, dadam Qeshqerlik, anam Xotenlik iken. … Men ata-anam yashighan ashu eziz tupraqni körginim yoq. Lékin qan-qénimda birla nerse, – ata-anamning tughulghan yurtigha, yeni siz éytiwatqan Teklimakan’gha bolghan muhebbet urghuydu. Méningmu u yerni bir körüsh, ashu muqeddes tupraqni tutiyadinmu eziz bilip, közümge sürtüsh arzuyum bar… ; Sizge éytidighinim, egerchende shu zimindin birer kishi kélip qalsa manga bir siqim topa alghach kelsun, men uni puraymen, tupraqning hidini hidlaymen, uni yénimdin ayrimaymen… » (182-bet). Mana bu öz yiltizini untimighan, weten wisaligha telpün’gen bir yürekning azabliq nidasi ;  Reyhan wetendin ayrilghanda emdila 7-8 yashlardiki bir nariside qiz idi. Wahalenki, u wetenni, ana yurtini, yurttiki xelqni héchqachan untimaydu. U taghisining weten’ge qaytish aldida özige dégen sözlirige qayil bolup öz-özige shundaq deydu : « Yurtini séghinmaydighan, wetenni séghinmaydighan kim bar ? Héchkim, héchkim yoq. Özge yurtta padishah bolghan ademmu yene shu ana yurtini séghinidu, shu yurtning süyini, topisini, her bir ghérich yérini séghinidu. Shunga, gahi kishiler bashqa yurtta padishahliq textige olturghan bolsimu, ashu padishahliqtin, altun texttin kéchip, öz yurtigha bérip addiy xelq qatarida yashashni menzil qilidu, mana bu weten muhebbiti, weten qesidisidur. » (211-bet). Reyhan yashanghanséri wetenni téximu séghinidu, weten’ge qaytishni arzu qilidu. Bir küni u héchkimge ündimey, özi yalghuz weten’ge bérish üchün mangghanda,  ayrupilanda yénidiki yash yoluchigha dégen bu sözliri bilen közlirimiz ixtiyarsiz nemlinidu : « Wetenni séghindim, séghinghandimu  taqetsizlerche séghinip kettim. Bilmidim, wetenni oylap turup, bir ot béshimdin kirip, tapinimdin chiqip ketti, zadi néme bolghanliqimni özümmu bilelmidim. Belkim yürikim éghir zerbige uchrighandu yaki uzaq yilliq héjran azabi ichide qan-zerdabqa aylan’ghandu. Shunga özümdinmu qattiq ensiridim-de, hayat bolsam wetinimni körey, weten’ge bérip ölüp qalsam, ashu eziz tupraqqa kömüley dep oylighinimni bilimen. Hazir kallam qup-quruq, héch nersini bilelmey qaldim, peqet wetenning oti-piraqi yürikimni köydürüp, hijran, ayrilish azabi janni qiynawatidu. » (527-bet).  Reyhanning weten’ge qaytishtek bu küchlük arzusi, ölüp ketsimu wetenning tupriqigha qoshulup kétish ümidi ademning yürek tarlirini titritidu.Romanning bashlinishida oghli Mamutqariy bilen ana wetendin ayrilghandiki Tillaxan anining weqeliki romanning axirida yashan’ghan  Reyhanning qizi Zulfiye we küyoghli Almaslarning hemrahliqida ana weten’ge qarap yol élishi bilen ulunup, xuddi toluq yumulaq halqidek, roman weqeliki mukemmel bir pütünlikke kötürilidu.

 

« Weten söygüsi » romanining terbiyiwiy ehmiyiti

 

« Weten Söygüsi » romani heqiqetenmu yürekni lerzige salidighan derijide tesirlik yézilghan bir nadir eser, uning muweppiqiyiti del roman weqelikining turmush chinliqida.  U kitabxanlarni wetenni söyüshke, öz ghayisi we étiqadigha sadiq bolup, qet’iy irade we ishench bilen yashashqa righbetlendüridu. Muhajirettiki bir Uyghur bolush süpitimiz bilen, bu romandin qandaq ilham élishimiz kérek ? Ataqliq shairimiz merhum Téyipjan Éliyéf özining « Weten heqqide ghezel » dégen shéirida «  Özge yurtta shahi ton ichre qorun’ghan tenlirim, Öz élimde yayrighay kiysem kulahu jende men. » dep yazghan.  Shundaq, her bir adem wetendin ayrilghandila, eng addiy turmushtin memnun bolup, shükri éytip yashaydighan shu ana wetinining qedrige yétidiken. Yat eldiki bayashat turmush, yaxshi xizmet, erkin yashash muhiti  weten wisaligha telpünüp ingrighan yürekke dawa bolalmaydiken. Kindik qéni tökülgen zémin’gha öz erki boyiche ayaq  basalmasliq bolsa ademning tesewwuridin halqighan rohiy külpet bolidiken. Wahalenki, hazirqi pewqulade qiyin sharait öz nöwitide yene bizge özimizni tawlash pursiti bériwatidu. Romandiki Mamutqariy we Reyhanlarning ana weten’ge choqum qaytish iradisidin ilham élish, Zulfiyening tirishchanliq rohini örnek qilishning özila hayat yolimizgha ümid béghishlaydu. Biz yashishimiz kérek ! Qeyserlik bilen yashishimiz kérek ! Muhajirettiki her bir Uyghur ata-ana aldi bilen özimiz aktip rohiy-halette bolush arqiliq, herqandaq qiyinchiliq aldida tiz pükmeydighan rohiy üstünlikimiz bilen perzentlirimizge ülge bolup yashishimiz kérek. Perzetlirimizni terbiyileshke alahide étibar bérishimiz, jümlidin Uyghur kimlik terbiyisi bérish, Uyghurlarning tarixi, medeniyiti, örp-adetliri toghrisida zérikmey, térikmey telim bérishni kündilik turmushimizning bir qismigha aylandurishimiz zörür. Shuning bilen birge, muhajirettiki her bir Uyghur perzentimizni jemiyette bir kishilik orni bar ademlerdin qilip yétildürüsh her bir ata-ana bolghuchining Uyghur mewjutliqi üchün körsetken eng konkirt töhpisi hésablinidu. Shek-shübhisizki, Uyghurlarning muhajirette mewjut bolup turushi kelgüsining igiliri bolghan shu perzentlirimizning zimmiside !

 

Weten söygüsi, u wapadar ashiqning shertsiz söygüsi!

Weten söygüsi, u jan bilen kirip, jan bilen chiqidighan büyük söygü!

 

« Weten Söygüsi » romani heqqidiki qisqiche oylighanlirimni romanning 343-bétide Almasning anisigha dégen sözliri bilen ayaqlashturimen :

« Kichik chaghlirimda bowamning manga terbiye qilip : « Oghlum, sen bir erkek, gigant ademsen. Mana bu tupriqi zer – yipektek yumshaq, taghlirida ipar kiyikliri bar zéminning oghlisen. Könglüng qashtéshidek süzük, bighubar pak bolsun. Elge wapadar, weten’ge sadiq shundaq bir er bolghinki, bu yerni chöl yaki qumluq, sazliq déme, bu yer dunyaning yüriki, bu yerge nechche ming yilliq tarix, nechche ming yilliq örp-adet we dunyada kem tépilidighan bayliq kömülgen. Oghlum sen obdan oqup, dunya körüp, mana mushu tupraqning, ana zéminning kelgüsini yaritalaysen, sirini yésheleysen » dégini qulaq tüwimdila turidu. Men choqum yurtumgha qaytip, bowamning manga qaldurghan qimmetlik arzusini ishqa ashurimen. »

 

 

 

2019-yili 10-may, Jenve.

 

 

*Bu maqalining ünlik nusxisini töwendiki ulinishtin anglighaysiz:

 

https://youtu.be/WBXHQabdgIs

 

 

 

 

 

 

P.S. « Qoshumche »

 

 

 

 

Qoshumche :

 

« Weten Söygüsi » romanning ünlik nusxisi :   https://youtu.be/a7CulNJe7Og  , buni « Kitap Oqush Munbiri » : https://youtu.be/2ITw0QYv_jY de toluq angliyalaysiz. Jem’iy 18 saettin artuqraq bolghan ünlik nusxisi 11 bölekke ayrildi. Romanni ün’ge élip teyyarlashqa xéli köp waqit ketti. Men kespiy déktor emes, peqet bir kitab xumari bolush süpitim bilen, bu nadir eserdin köprek kishilirimizni waqiplandurush üchün biraz méhnet qildimla déyeleymen. Nurghun kishiler kitabni özi biwaste oqushni yaxshi köridu, menmu del shundaqlarning bir. Yene beziler waqtining qisliqi yaki bashqa her türlük sewebler tüpeyli, ünlik eserlerni anglashni xalaydu. Meyli qaysi xil tallash bolsun, muhimi kitabtin ayrilmasliq. Ötkende ijtimaiy taratqulardin tolimu omaq bir momayning kitabni söyüsh toghrisida oqughan shéirini shuqeder söyünüp anglighinim ésimde, töwendiki ikki koblét men shu shéirdin köchürüwalghan ariye :

 Kitab sanga tarixlardin bérer sawaq,

Yol tapqin dep qolunggha bérer chiraq,

Yaxshilarge hemdem qilip bolar ortaq,

Kitablarning bolmas ghémi kitabni söy.

 

Böshüktin ta qebrigiche ilim östür,

Peyghemberler emrini tut, ilim östür,

Ehmet éytar kitab sanga eziz dosttur,

Kitablarning bolmas kemi kitabni söy.

 

Axirida, « Kitab Oqush Munbiri »ge kirip, romanni qiziqip anglighan sadaqetmen anglarmenlirimge teshekkür éytimen, yenimu köp qérindashlirimning bu méhnitimdin behir élishigha tilekdashmen! Öz nöwitide yene mezkür eserning ünlik nusxisining süpitining yaxshi bolushi hem tor betke waqtida qoyulushi üchün manga hemdem bolghan qizim Dilfuruzgha rexmet éytimen.

 

Ulugh Ramizanimiz xeyirlik bolsun!  Allagha amanet!

 

https://www.youtube.com/results?search_query=weten+s%C3%B6yg%C3%BCsi

 

 

Rahile Dawut we Uning “Uyghur mazarliri” Degen Kitabi Heqqide Oylunush


Yazarmen: Nuriye Raxman

14670743_993015014158323_825606572832068891_n

Rahile Dawut we « Uyghur Mazarliri » Kitabi Heqqide Oylar- Nuriye Rahman

 

 

 

-Adash men görchi bop kettim.

-Way néme deydighansen?

-Rast. Kirgili bolidighanliki görlerge az dégende bir qétim kirip baqtim.

-Qorqmidingma?

-Yaq, deslep sel sür basti, kéyinche xuddi bir muqeddes öyge kirip chiqqandek, ghayiwane   bir dunyagha bérip kelgendek xosh bolidighan boldum.

 

  • Kündilik xatiremdin.

 

 

 

Rahile méning dostum. Rahile ikkimiz qizil gülning ghunchiliridek chaghlirimizda tonushup, özimizmu tuymayla bir birimizge chongqur dostluq méhri ornatqan chin dostlardinmiz. Rahile özining tirishchan, kemter, siliq-sipaye insanliq xisliti bilen méni özige ram qilip kelgen güzel dostum! Rahile Uyghurlardin Folklor kespide tunji doktorluq unwanigha érishken ijtihatliq pexirlik dostum!  Rahile yene 2017-yili 8-aydin étibaren Béyjinggha  bir yighin’gha bérish bahanisi bilenla iz-déreksiz yoqap kétip, méni ensiritip, hetta chüshlirimdimu méni yighlitidighan bolup qalghan eski dostum! Herqandaq shexsiy mudda-meqsetlerdin mustesna, peqet sebiy qelib rishtilirining ulinishliri bilen qurulghan dostliqimiz  talay yillar ötsimu zerriche chang qonmay, yene shundaq chin hem sap rewishte dawam étiwatatti. Bir nechche yil körüshmey qayta tépishqinimizda, xuddi tönügün körüshkendekla, yene burunqidek shundaq erkin mungdiship kétishlirimizni oylisam, yüreklirim échiship, közlirim yashlinidu. Mana dostumdin xewersiz yürginimge ikki yil bolay dédi. Men dostumni séghindim, bekla séghindim. Bezide ichimde: “Xep, bu qetim körüshsem, séni baghrimgha bésip,  nepes alalmighudek siqip,  “Way adash boldi qil! ” dégüziwetmisem” depmu kétimen.  Ichilirim siqilip yürgen bu künlerde axir özemche bir yaxshi amal tapqandek qildim. U bolsimu, sizge dostumning biraz paringini qilip bérey. Xata oylap qalmang yene, dostum gheywetlerdin tolimu yiraq bir insan. Bu yerde men sizge dostumning « Uyghur Mazarliri» dégen kitabini tepsiliy tonushturup bermekchimen. Shuning bilen, nawada siz téxi bu kitabni bir körüp chiqishqa muweppeq bolmighan bolsingiz, dostumning shundaq bir nadir eser yazghanliqidin waqip bolup qalisiz, méningmu biraz ichim boshap qalsa ejeb emes.

14449012_1716830805306997_6189226341058970551_n

Rahile 1966-yili may éyida Ürümchide bir ziyaliy ailiside tughulghan. Biz Ürümchi sheherlik 5-ottura mektepte oquwatqan chaghlirimizda, Rahilening apisi Rabiye appay mektiwimizning mudiri idi. Rabiye appay nahayitimu janliq, keskin hem bekmu subatliq ayal bolup, yürüsh-turushliri, söz-heriketliri shuqeder sürlük bilinettiki, oqughuchilar hemmimiz Rabiye appaydin bekmu eyminettuq. Rabiye appay ajayip urghuluq, jarangliq sözleytti. Rahile, apisining eksiche, tolimu nazuk, kemsöz, xijilchan qiz idi, hetta külgende aghzini tosuwélip awaz chiqarmay dégüdek kületti, emma ruxsaridin illiq bir xil külümsiresh her daim jilwilinip turatti. U bek eqilliq hem tirishchan bolup, sinipning aldi idi. Rahile 1983-yili Shinjang Uniwérsitétining Edebiyat fakoltétigha qobul qilinidu. 1987-yili mexsus kursni ela netije bilen püttürüp, baklawurluq unwanigha érishidu. 1990-yili 7-ayda Shinjang Uniwérsitétide “ Az sanliq milletler xelq edebiyati ” boyiche magistérliq unwanigha érishidu we  fakoltétqa oqutquchiliqqa élip qélinidu. 1998-yili 7-ayda  Béyjing Pédagogika Uniwérsitéti Edebiyat fakoltétida folklor ilmi boyiche doktorluq unwanigha ériship, Uyghurlardin chiqqan tunji Folklor doktori sheripige nail bolidu. 2001-yildin étibaren, Shinjang Uniwérsitétining Filologiye Institotining proféssori we aspirant oqughuchilar yétekchisi bolup ishlewatatti.

 

Rahile doktorluq unwanigha érishkendin kéyinmu dawamliq öginish, özini takammullashturushni toxtatmighan. 1999-yili Xinjang Uniwérsitétidiki “Pars we Chaghatay tili téz terbiyilesh kursida”da alte ay oqughan. 2003-yili Béyjing Til we Medeniyet  Uniwérsitétida alte ay In‘glizche téz yétishturush sinipida oqup, In‘giliz tilini mustehkemligen. 2003-yili 9-aydin 2004-yili 9-ayghiche Amérika Pénsilwaniye Uniwérsitéti we Indiana Uniwérsitétlirida  ziyaretchi oqughuchi bolup bilim ashurghan. 2006-yili 12-aydin 2007-yili 6-ayghiche Kaliforniye Uniwérsitétida ziyaretchi proféssor bolup ishligen.

page_1

Rahile Uyghur folklor sahesidiki nopozluq tetqiqatchi bolush süpiti bilen,  dölet derijilik, aptonom rayon derijilik we Uniwérsitét derijilik köpligen tetqiqat témilirigha yétekchilik qilghan; Dölet ichi we sirtidiki nurghun ilmiy jornallarda Uyghurche, Xenzuche, In’gilizche we Türkche tillarda nechche onlighan yuquri sewiyilik ilmiy maqalilerni élan qilghan. Yillardin béri, Rahile dölet ichidiki sansizlighan folklor ilmiy muhakime yighinlirining  muhim ishtirakchisi bolupla qalmay, Amérika, Yaponiye we  Yawropadiki nurghun döletlerge tekliplik bérip, léksiyelerni sözlep, Uyghur xelqining Mazar paaliyetlirige dair tarixiy milliy medeniyetlirini chet’ellerdiki kesp ehliliri we keng jamaetchilikke tonushturup kéliwatatti. Rahile folklor tetqiqati bilen shughulliniwatqan yigirme yildin artuq waqit jeryanida herqaysi döletlerdin Shinjanggha kelgen nurghun tetqiqatchilar üchün kem bolsa bolmaydighan bir yétekchi, meslihetchi, qabiliyetlik ustazgha hem bir yéqimliq, semimiy dostqa aylan’ghanidi.

 

Rahile, nede sen dostum? Séni menla emes, yene nurghun kishiler, séning Uyghur we chet’ellik dostliring, kespdashliring, oqughuchiliring, hemmimiz izdewatimiz. In’glizche  “No news is good news” (“Xewer bolmisa yaxshi xewer dégülük”) deydu. Chin dilimdin tileydighinim, meyli nede bolghin, aman turghaysen!

 

Rahile özining doktorluq  dissértatsiyisi üchün “Uyghurlardiki Mazar Medeniyiti” namliq  ilmiy tetqiqat netijisini yazghan bolup, bu eser xenzuche neshir qilin’ghan. Kéyin mushu dissértatsiye maqalisi asasida mezmunini teximu kéngeytip hem toluqlap, «Uyghur Mazarliri» dégen kitabni yézip chiqqan. Bu kitab 2001-yili Shinjang Xelq Neshriyati teripidin neshir qilin’ghan.

images

Adette “Mazar”, “Qebrigah”, “Tupraq béshi” dégen sözlerni anglighinimizda, wujudumizda ixtiyarsiz bir xil qayghu éqimi “shurride” éqip ötkendek bolidu. Bu sözler bizdin waqitsiz ayrilghan qedirdan ata-anilirimiz, uruq-tuqqanlirimiz, eziz dost-yarenlirimizni ésimizge sélipla qalmastin, yene biz körüp baqmighan, lékin namini yad étip kéliwatqan ulugh ejdatlirimiznimu eslitidu. Bu kitabdiki Mazarlar bolsa Ulugh zatlarning tupraq béshini körsitidu. Xosh, undaqta dostumning «Uyghur Mazarliri» dégen kitabida némiler sözlen’gen? Diyarimizdiki mazarlarni bir ilmiy tetqiqat derijisige kötürüp tetqiq qilishning ehmiyiti qanchilik? Bu bir ilmiyliki pewqul’adde yuquri esermu yaki hemme adem oqup chüshineleydighan ammibab esermu?  Ishinimenki, dostumning bu esirini tepsiliy tonushturushum bilen, bu suallargha özingiz jawab tapalaysiz.

 

Rahilening  «Uyghur Mazarliri» namliq bu kitabini mundin bir yil ilgiri oqup chiqqqanidim. Kitabni oqup bolup, bir tereptin dostumning Uyghurlarning milliy medeniyitige zich munasiwetlik nahayitimu muhim bir emeliy tetqiqat-tekshürüsh netijisini royapqa chiqarghanliqidin pexirlensem, yene bir tereptin, bu kitabni burunraq oqup baqmighanliqimdin ökündüm. Wahalenki, kitabni oqup bolghandin béri, kitabtiki bezi mezmunlar yadimgha kélip, pat-pat kitabni qolumgha qayta élip waraqlap, u yer, bu yerlirini oquydighan bolup qaldim. Séhirlik yéri shuki, bezi qurlar arisida, dostumning sheyixler bilen paranglishiwatqan, mazarlarning ichilirige kirip kétiwatqan’gha oxshash simalirini körgendek bolimen. Éhtimal, bu méning tessewurumdin bashqa nerse bolmisa kérek, elwette.

 

Hélimu ésimde, bir yili yazliq tetilde Ürümchige qaytqan chéghimda, aditimiz boyiche peqet ikkimizla körüshtuq. Rahiledin néme ishlarni qilip yürgenlikini sorisam,  “Way adishim, men görchi bolup kettim” dep, özining tetqiqat paaliyetlirini shundaq tepsiliy hem qizghinliq bilen sözlep bergenidi. Xotendiki mazarlarni qédirip-tekshürüsh ötmüshini sözlep kélip,  “Sheyixlerdin deslep bir nersilerni sorap bilmek bek qiyin boldi. Kéyinche ularning “ishenchisi”ge ériship, bir nersilerni sözlep béridighan bolghanda, Xoten shiwiside tézrek sözlise, néme dewatqinini toluq angqiralmay, yénimdikilerdin “terjimisi”ni sorap, bek ongaysizlandim hem xijil boldum. Uyghurlarning til medeniyitining özila ajayip zor bayliqken.” dégenidi.

 

Kitabning “Muqeedime”side Rahile özining mazarkeshlik hayatini tilgha élip mundaq yazidu: Mazar üchün desht-chöllerni kezdim, sheyixlerning yigane kepiliride ular bilen uzun söhbetlerde boldum. Chong tiptiki mazar paaliyetlirige xelqning bir ezasi bolup qatniship, ularning yürek sözlirini, héssiyatini tingshidim, chélishish, meddahliq, toxu, qoshqar soqushturush sorunlirida qan‘ghuche hozurlandim….

(« Uyghur Mazarliri », Muqeddime, 2-bet)

YetteQizlirim-415x303

Roshenki, « Uyghur Mazarliri » Rahilening japaliq emeliy tekshürüsh netijiliri asasida yézip chiqilghan bir ilmiy eser. Töwende men dostumning bu qimmetlik emgek méwisini bir nechche bölekke bölüp tonushturimen. Aldi bilen, mezkur kitabning “Muqeddimisi”diki mazarlarning türlerge ayrilishi heqqidiki tepsilatlarni qisqiche xulasilep ötimiz; Andin, kitabta tonushturulghan mazarlar heqqide söz achimiz; Axirida, Uyghurlarning milliy medeniyiti, jümlidin diniy étiqadining muhim ipadiliridin biri bolghan Mazar medeniyiti tetqiqatining Uyghurlarning kimlikidilikidiki muhimliqi üstide qisqiche toxtilimiz.

 

  1. Uyghur Mazarlirining türliri

 

Rahile Uyghur Mazarlirini mazarda yatqan kishilerning salahiyiti, jinsi we mazarning xaraktérige asasen Islam dini bilen munasiwetlik bolghan mazarlar we islam dini bilen munasiwetsiz bolghan mazarlar dep ikki chong türge bölüp tonushturghan.

 

  • Islam dini bilen munasiwetlik bolghan mazarlar töwendikidek besh türge ayrilghan :

 

  • Islam dinining diyarimizda tarqilishi üchün töhpe qoshqan xaqanlarning mazarliri. Bundaq mazarlarning dangliqliridin Islam dinini tunji bolup qobul qilghan Qaraxaniylarning Xaqani Sultan Sutuq Bughraxan Maziri, Islam dinini Uyghurlar arisigha kéngeytishke töhpe qoshqan Qaraxaniylar Xani Yüsüp Qadirxan Maziri, Chaghatay Xanliqining Xani Tughluq Tömürxan Maziri qatarliqlar bar.
  • Islam shéhitliri mazarliri. Qaraxaniylar islam dinini qobul qilghandin kéyin etraptiki islamlashmighan rayonlargha qarita qoral küchi bilen islamlashturush élip barghan bolup, tümenligen islam leshkerliri urushta shéhit bolghan. Uyghur mazarliri ichide shéhitlar mazarlirining sani eng köp, tesirimu chong. Dangliqliridin Xoten buddistliri bilen bolghan urushta qaza qilghan Qaraxaniylar Xani Eli Arslanxan maziri, Aqsudiki Qirmish Atam Maziri, Turpandiki Elpetta Xojam Maziri qatarliqlar bar.
  • Uyghurlar arisida Islam dinini tarqatquchilarning mazarliri. Bu xildiki mazarlarning tarqilishi keng, lékin mazar igilirining hayat paaliyetliri éniqsiz, yerlikte ular toghriliq her xil riwayetler tarqalghan. Dangliqliridin, Qeshqerdiki Imam Rebbane Maziri, Aqsudiki Ayköl Mewlanem Maziri, Korlidiki Rabbin Ata Maziri, Turpandiki Murtuq Xojam, Xizir Xojam, Qumuldiki Qebis Xojam, Ghuljidiki Sultan Uweyis Maziri qatarliqlar bar.
  • Diyarimizdiki dangliq Xoja we Sopilarning mazarliri. Dangliqliridin Apaq Xoja Maziri, Xoja Muhemmet Shérip Maziri, Ershidin Xoja Maziri qatarliqlar bar.
  • Islam Shie mezhipining dangliq imamliri we ewliyalarning mazarliri. Bu mazarlarning igiliri islam dini tarixida meydan’gha kelgen ewliyalar we ularning ewladliri, Islam Shie mezhipining dangliq imamliri. Emeliyette bu kishiler Shinjanggha kélip baqqan emes. Bu xildiki mazarlar ichide dangliqliridin Xotendiki Imam Jeifiri Sadiq, Imam Jeifiri Tebran, Imam Ghezzali, Imam Mehdi Axirzaman, Imam Musa Kazim, Töt Imam Maziri qatarliq Islam Shie mezhipidiki 12 Imamgha munasiwetlik mazarlar, Yekendiki Chilten Maziri qatarliqlar bar.

 

2)  Islam dini bilen munasiwetsiz mazarlar.

Bu türdiki mazarlarning bir qismi Islam dini bilen munasiwetsiz bolup, mazar igilirining köpinchisi tariximizda ötken maddiy we meniwiy medeniyetning yaratquchiliri. Yene bir qismi deslep qurulghanda islam dini bilen munasiwetsiz bolsimu, waqitning ötüshi bilen bara-bara diniy tüs alghan. Bularni töwendikidek bir nechche türge ayrish mumkin :

 

  • Dangliq Uyghur alimlirining mazarliri. Bu mazarlar Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyin meydan’gha kelgen dangliq kishilerning mazarlirini körsitidu. Mesilen, Mehmud Qeshqeri, Yüsüp Xas Hajip, Amannisaxan, Aqsudiki Haji Xarabati, Xotendiki Elami Elawiddin Muhemmet Xoteni, Üchturpandiki Imam Shakir, Ghuljidiki Yüsüp Sekkaki qatarliq dangliq Uyghur alimliri we shairlirining mazarliri.
  • Dangliq qehrimanlarning mazarliri. Qehrimanlargha choqunush Uyghurlar Islam dinini qobul qilishtin burunla bar bolghan bir xil en’ene bolup, dangliq qehriman shexslerning mazarliqliri bolghan. Kéyinche, bu xildiki mazarlar islamlashturulup, islam qehrimanlirigha aylandurulghan. Alayli, Xoten Lop nahiyisidiki Siyawush Maziri.
  • Melum kesip pirlirining mazarliri. Bu türdiki mazarlarning namliri mazar igilirining hayat waqtida shughullan’ghan kespi yaki melum jehettiki iqtidarige asasen qoyulghan. Alayli, Turpan, Qeshqerlerdiki sögel késilige dawa dep qaralghan Sögel Xojam Maziri, Turpandiki Chish Aghriqi Xojam Maziri, Qoychi Atam Maziri, Toqsundiki ayallarning köksi aghriqigha dawa dep qaralghan Qizil Emchek Xojam Maziri, Kuchadiki Chéchek Anam Maziri, Qilich Atam Maziri, Xoten, Aqsu qatarliq jaylardiki sen’etkarlar piri dep qaralghan Qemburulla Maziri qatarliqlar.
  • Ayallargha xas bolghan mazarlar. Bu türdiki mazarlar ayallarning ismi bilen yaki ayallargha munasiwetlik namlar bilen atalghan bolup, beziliri tarixtiki réal shexislerdur, mesilen, Qaraxaniylar jemetige mensup bolghan Buwi Meryem Xénim, Nur Elanurxan Xénim, Mehmud Qeshqerining anisi Buwi Rabiye Xénim qatarliqlar ; Yene beziliri toqulma shexislerdur, alayli,Yekendik süt Pashim, Bügürdiki Qara Chach Anam qatarliqlar.
  • Budda dinining muqeddes jayliridin özgergen mazarlar. Bu türdiki mazarlarning wekilliridin Turpandiki Tuyuq Xojam, Xotendiki Kohmarim, Kepter Mazar qatarliqlar bar.
  • Haywan, ösümlük namliri bilen atalghan mazarlar. Bu xildiki mazarlarning shekillinishi Uyghurlarning shaman étiqadi bilen munasiwetlik bolup, kéyin riwayet wastisi bilen islamlashturulghan. Alayli, Xotenning Lop nahiyisidiki Üjme Mazar, Guma nahiyisidiki Ghaz Xojam, Chira nahiyisidiki Lachin Xojam, Pichandiki Aq térek Xojam, Yekendiki Xoraz Xojam qatarliqlar.

 

Diyarimizdiki mazarlarni yuquriqidek inchike türlerge ayrish arqiliq, Rahile Uyghurlar tarixida zor tesir qozghighan Qaraxaniylar Xan jemeti ezaliri, dangliq Xojilar we Islam shéhitliridin bashqa, yene bashqa shekildiki nurghun mazarlarning mewjutliqini körsitip bergen.

 

Rahile mazar paaliyitining meydan’gha kélishi heqqide toxtilip, bu jehettiki ijtimaiy, diniy

we pisxik amillarni bir nechche nuqtigha bölüp chüshendürgen. Men bu nuqtilarni töwendikidek ikki terepke yighinchaqlidim:

220px-Mausoleum_of_Yusuf_Khass_Hajib_main_building

Birinchi, mazar Uyghurlar ilgiri étiqad qilghan bashqa dinlarning yughurulma soruni bolup, mazargha tiwinish paaliyetliride shaman we budda dinlirining islamlashturulghan téwinish adetliri, murasim shekilliri saqlan’ghan.

 

Uyghurlar özlirining qebilichilik dewride eng deslep börini özige ejdad we qoghdighuchi Ilah hésablighan. Kéyinche qebile ichidiki batur qebile bashliqliri we urush qehrimanliri hörmetlinip, ular ölgendin kéyin ularning rohi qebilining hémayichisige aylan’ghan. Bu hal tedirijiy dawam étip, ejdadlargha étiqad qilidighan haletke özgergen. Bu xil ejdad étiqadi Uyghurlar Budda dinigha étiqad qilghan dewirlerde mewjut bolupla qalmastin, Uyghurlar Islam dinini qobul qilghandin kéyinmu dawamlashqan we kéyinki mazar tawapining shekillinishide muhim rol oynighan. Islam dini Uyghurlar arisigha tarqalghandin kéyin, xelqning himayichi, qoghdighuchi Ilahqa tiwinishtek pisxikiliq éhtiyaji islamlashqan mazar tawapida qandurulghan. Her xil namdiki Ilahlar, mesilen,  Mol-hosul Ilahi, Tughut Ilahi, Bayliq Ilahi dégendek her xil Ilahlar riwayet wastisi bilen Islam dinigha  munasiwetleshtürülüp, Islam dini muhitida dawamliq mewjut bolup turush imkaniyitge ige bolghan ; Bezi budda muqeddesgahliri Islam riwayetliri arqiliq Islam mazarlirigha özgertilgen ; Yerliklerdiki térilghudin burun yaki küzlük yighimdin kéyin ötküzülidighan déhqanchiliqqa munasiwetlik ammiwiy tawap paaliyetliri, mazarlarda qan qilish, mazarlargha tugh baghlash, chiraq yéqish, mazarlardiki bulaq, tash we derexlerge téwinish qatarliq shaman dinining murasim adetliri mazarlarda dawamlishish imkaniyitini tapqan. Islam dinining tesiri bilen mazar kishilerning qelbide bulghashqa bolmaydighan “muqeddes” diniy paaliyet sorunigha aylan’ghan.

 

Ikkinchi, “Pir” qarishi we “Wastichi”lik idiyisi mazarlargha téwinishning mewjut bolup turushining meniwiy asasi bolghan.

 

Islam dinini qobul qilishtin ilgiri, Uyghurlar étiqad qilghan herqandaq dinning melum  konkért tiwinish obyéktliri bolghan. Islam dinida herqandaq bir mewjut nersige choqunush men’i qilin’ghan bolghachqa, Uyghurlar Islam dinini qobul qilghandin kéyin, özlirining esliy étiqad qarishini islamlashturushqa yol izdigen. Shuning bilen eslidila xelq ichide mewjut bolghan “Pir” étiqadini Islam dinining shie mezhipidiki “Imam” étiqadi bilen birleshtürgen. Rahile bu yerde bir nuqtini alahide tekitlep ötken, yeni Islam dini Shie mezhipidikilerning qarishiche, Imamlar adettiki kishilerdin üstün turidighan Ilahliqqa ige bolup, ular ademler bilen Alla otturisidiki wastichidur. Bu xil qarash konkért shekilge ige bolghan ejdad, pirlar qebrilirige we butlargha téwinip, shu arqiliq özlirining arzu-isteklirini munasiwetlik Ilahlargha yetküzüp adetlen’gen Uyghurlar üchün zor jelp qilish küchige ige bolghan. Xotendiki Imamlar mazarlirining we diyarimizdiki shéhitlar mazarlirining köplep meydan’gha kélishini ene shu xil qarashtin ayrip qarighili bolmaydu.

 

Yighinchaqlighanda, Uyghurlar özlirining jughrapiyilik orun alahidiliki seweblik yeni sherq bilen gherbni tutashturidighan qedimki yipek yoli tüginige jaylashqan bolghachqa, her xil din we medeniyetlerning tesirige uchrap turghan. Lékin her waqit özining medeniyet xasliqini saqlashqa tiriship, sirttin kelgen medeniyetni özlirining her xil éhtiyajigha maslashturghan. Uyghurlar arisida xéli keng dairide omumlashqan mazargha téwinish medeniyitini tetqiq qilish Uyghurlarning medeniyet tarixi tetqiqatidiki muhim folklor amili hésablinidu.

 

  1. Uyghur Mazarliri

 

Rahile bu kitabta özining asasen diyarimizning jenubiy qismidiki we Turpan wilayitidiki mazarlarni tekshürüp tetqiq qilish  bilen cheklen’genlikini tekitligen. Kitabning munderijisige jem’iy 86 Mazar kirgüzülgen bolup, her bir mazar tepsiliy tonushturulghan. Bu mazarlardin biri « Dölet derijilik nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun » , on biri  «Aptonom rayon derijilik nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun» , biri «Wilayet derijilik nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun », on sekkizi «Nahiye we Sheher derijilik nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun »  bolup, jem’iy 31 mazar oxshimighan derijide « Nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun » qatarigha kirgüzülgen. Bular töwendikiche:

 

Dölet derijilik:

Apaq Xoja Maziri

 

Aptonom Rayon derijilik:

  1. Sultan Sutuq Bughraxan Maziri
  2. Mehmud Qeshqeri Maziri
  3. Yüsüp Xas Hajip Maziri
  4. Altunluq Maziri
  5. Abduraxman Wang Maziri
  6. Baghdad Maziri
  7. Xizir Xoja Maziri
  8. Yette Qizlirim Maziri (Pichan nahiyiside)
  9. Tughluq Tömürxan Maziri
  10. Sultan Uweysxan Maziri
  11. Xunxay Maziri

 

Wilayet, Nahiye we Sheher derijilik:

  1. Jay Penchim Maziri
  2. Buwi Meryem Xénim Maziri
  3. Imam Rabbani Maziri
  4. Chilten Maziri
  5. Xoja Ming Döng Maziri
  6. Zunglang Maziri
  7. Qizilchi Maziri
  8. Shéhitdöng Maziri
  9. Kuhmarim Maziri
  10. Imam Asim Maziri
  11. Imami Epteh Maziri
  12. Imami Esker Maziri
  13. Imam Jeifiri Sadiq Maziri
  14. Qirmish Atam Maziri
  15. Tilmish Atam Maziri
  16. Sultanim Mehmud Buzukwar Qedimiy Qebrigahliqi
  17. Yette Qizlirim Maziri (Üchturpanda)
  18. Tuyuq Xojam Maziri
  19. Qeys Xojam Maziri

 

Alahide tekitlep ötüshke erziydighan bir nuqta bar, u bolsimu, kitabning munderijiside 86 mazarning ismi bérilgen, lékin kitabta tilgha élin’ghan mazarlarning sani buningdin xélila köp, yeni Rahile her bir serlewhide bir mazarni tepsiliy tonushturushtin bashqa, köp hallarda shu  mazarning etrapidiki bir qisim tarixiy qurulushlar jümlidin etrapidiki kichik mazarlar heqqidimu qisqiche uchur bérish arqiliq, kitabxanlarni téximu köp melumatlar bilen teminligen. Qoshumche tilgha élin’ghan bu mazarlar gerche inchike tonushturulmighan bolsimu, lékin diyarimizdiki  mazarlarning omumiy sitatistikiliq melumatigha ige bolushta muhim rol oynaydu.

 

Rahile eskertip ötkendek, Uyghur mazarlirining köpinchisining tezkirisi yoq, barliriningmu riwayet tüsi qoyuq. Shunga u mazar tarixigha ait bayanlarda özi toplighan riwayetlerni asasen kirgüzgen. Rahile mundaq dep yazidu: “Riwayet chin menidiki tarix emes, emma u mazar üstidiki tetqiqatta bizni qimmetlik yip uchi bilen teminleydu” (“Muqeddime”, 3-bet). Mezkur kitabqa kirgüzülgen riwayetler heqiqetenmu köp hem tolimu qiziqarliq.  Men kitabni tunji qétim qolumgha élip, bir nechche mazarning tonushturulishini oqupla, bir tereptin, Mazarlarning ilmiy yosunda inchike, séstimiliq tonushturulishidin söyünsem,  yene bir tereptin, her bir Mazargha munasiwetlik riwayetler xuddi baliliq chaghlirimda rehmetlik apam éytip béridighan  “Ming Bir Kéche” hékayiliridek qiziqishimni zoraytqanidi. Méningche bu kitabni Uyghur mazarlirigha munasiwetlik kichik riwayetler toplimi dések ashuriwetken bolmaymiz.

 

Rahile her bir mazarni tonushturghanda aldi bilen shu mazarning jughrapiyilik orni, qurulghan waqti, teweliki yeni mazar ismining kélish menbesi, mazarning qurulush alahidiliki, mazarda élip bérilidighan téwinish paaliyetliri qatarliq mezmunlarni etrapliq bayan qilghan. Töwende biz mushu alahidilikler bilen tepsiliyrek tonushup öteyli:

 

  • Jughrapiyilik orni we qurulush alahidilikliri

Her bir Mazarning tonushturulishida aldi bilen mazarning jughrapiyilik jaylishishi,

xeritidiki orni, kölimi, sirtqi shekli, ichki qurulush alahidilikliri, mazar öz ichige alghan terkipler, jümlidin meschit, yataq, hoyla, meqberiler sözlen’gen. Andin shu mazargha munasiwetlik tarixiy melumatlar bérilgen.

 

  • Teweliki

Her bir mazarning tonushturulishidiki ikkinchi qedem shu mazarning qachan, kim üchün qurulghanliqi, mazar ismining kélish menbesini aydinglashturush bolghan. Mazarlarning qachan qurulghanliqi toghrisida, xuddi Rahile tekitlep ötkendek, köp sandiki mazarlarning yézip qaldurulghan tezkirisi bolmighachqa, xelq arisidiki riwayetler asasliq menbe qilin’ghan. Mazar atlirining qandaq qoyulghanliqighigha kelsek, bezi ismlar éniq hem delillik bolsimu, beziliri riwayet asasida chüshendürülgen, yeni bezide shu tupraqta rast yashap ötken ademlerning yaki shu yerde shéhit bolghanlarning ismi bilen atalghan bolsa, bezide u yerge ayaq basmighan ademlerning ismi boyiche atalghan. Yene bezi mazarlarning ismi melum bir riwayetke yaki etrapidiki muhitqa we yaki téwinishtiki melum konkirt ehtiyajlargha asasen qoyulghan.

 

  • Mazar qurulushi

Rahile mazarlarning qurulush ehwali we hüner-sen’et  alahidiliklirini yeni qurulush

uslubi, kölimi, qurulushta ishlitilgen matériyallar, yasilish uslubi we neqish-bézeklerni inchikilik bilen tepsiliy tonushturghan. Bu arqiliq Uyghur mazarlirining diyarimizning en’eniwi binakarliq hüner-sen’iti tarixini tetqiq qilishta muhim tarixiy matériyal qimmitige ige ikenlikini yorutup bergen. Rahile yene her bir mazarning yéqinqi zaman tarixida rimont qilinish yaki chéqilish ehwalliri heqqidimu tepsiliy bayanlarni bérip, tebiiy kilimat özgirishi, yer tewresh qatarliq tebiiy apatlerdin bashqa, medeniyet zor inqilawida weyranchiliqqa uchrash, éghir derijide buzulush, asrap-qoghdash yéterlik bolmasliq, rimont qilinmasliqtek  her xil emeliy seweblernimu tonushturghan.

 

  • Mazardiki paaliyetler.

Mazarlarning kishiler téwinidighan muqeddesgah bolup mewjut bolup turishi emeliyette Uyghurlarning mustehkem diniy étiqadining namayendilirining biridur. Rahile her bir mazarni tonushturghanda shu mazarda élip bérilidighan paaliyetlernimu bayan qilghan.  Bu bayanlardin shuni bileleymizki, mazarlar yerlik ahaliler üchünla emes, belki yiraq-yéqindiki xoshna nahiye-kentlerdiki kishilerning hetta ichkiri ölkilerdin kelgen Tungganlarningmu ulughlarni yad étip tawab qilidighan, chong-kichik kölemdiki diniy paaliyetlerni élip baridighan, héyt-ayemlerde héyit namizini oquydighan, milliy tenterbiye we köngül échish paaliyetliri élip baridighan bir muhim ammiwiy sorun’gha aylan’ghan. Köp sandiki mazarlarning yénida meschitler bolghachqa, besh waq namazdin bashqa, bezide jüme namazliriningmu oqulup turulishi, mazarda nezir-chiragh qilinip, dua-tekbir, tilawetler oqulushi, hem yene hajetmenlerning mazarlargha kélip, késelliklerge shipa tilesh, baliliq bolushni tilesh, öy-ochaqliq bolushni tilesh dégendek her xil konkirt hajetlerni tilep tawap qilishlirigha oxshash türlük paaliyetler bilen mazarlar chölderep qalmay, nechche yüz yillardin béri Uyghurlarning ijtimaiy turmushining bir terkiwiy qismi bolup mewjut bolup turghan.

 

  • Tarixiy melumatlar we paydilinish menbesi

Rahile her bir mazarni tonushturghanda, munasiwetlik tarixiy melumatlarnimu qisqiche

bayan qilghan  bolup, Uyghur xanliqlirining tarixi, muhim shexisler heqqidiki qisseler, Budda dini bilen Islam dini muritliri arisidiki jengler qatarliqlargha ait mezmunlar oqurmenlerni ixcham, méghizliq tarix bilimliri bilen teminleydu.  Bu nuqtida Rahile yene bezi xata melumatlargha ilmiy deliller arqiliq tüzitish bergen.

 

Rahilening bu kitabni yézishta paydilan’ghan matériyalliridin söz échishqa toghra kelse, Rahile köp qétim tekrarlighandek, mazarlargha munasiwetlik yazma matériyallar yoq déyerlik bolup, kitabta  “Tewarixi Mussiqiyyun” (73-bet), “Udun-Qeshqer Tezkirisi” (159-bet),   “Shinjangning Xeritilik Tezkirisi” (240-bet), “Shejere’i Türk” we “Tarixiy Reshidi” (260-bet), qatarliq menbeler peqet sanaqliq bir nechche qétimla tilgha élin’ghan. Resimlerni tallashta, Rahile özining “Uyghur Mazar-Meschitliridin körünüshler” lerdinmu paydilan’ghanliqini éytqan. Lékin mutleq köp qisim tarixiy melumatlarning kélish menbeliri asasen “ Riwayetlerdin qarighanda”, “ Sheyixning éytishiche”, “Tarixiy menbelerde körsitilishiche” dep élin’ghan. Kitabqa paydilan’ghan matériyallar tizimliki bérilmigen.  Elwette, bu hal éhtimal Uyghur Mazarliri toghrisida mexsus tetqiqat élip barghuchilar üchün bir boshluq hésablinishi mumkin, lékin manga oxshash adettiki oqurmenlerge tesiri bolmaydu dep oylaymen.

 

61630825_3379578615401040_1460002105673646080_n

  1. « Uyghur Mazarliri» ning muhimliqi

 

Axirqi bu nuqtida men köp chüshendürüsh artuqche bolsa kérek dep oylaymen. Chünki

«Uyghur Mazarliri » dégen bu kitabning muhim bir ilmiy eser ikenliki muresse telep qilmaydu. Roshenki, xelqimizning milliy medeniyiti, jümlidin diniy étiqadining muhim ipadiliridin biri bolghan mazar medeniyiti tetqiqati Uyghurlarning kimlik alahidilikliri tetqiqatidiki muhim terkiplerning biridur. Diyarimizdiki mazarlarni ilmiy yosunda tetqiq qilish Uyghurlarning ötmüshi we bügünige, diniy étiqadigha, qisqisi insaniy heq-hoquqlirigha qilin’ghan hörmettur. Shuning üchünmu, « Uyghur Mazarliri » Uyghur tarixidiki töhpikar eserler qatarida sanilishqa heqliq bir nadir eserdur.

61688517_3379578518734383_1991377177521684480_n.jpg

Dostum Rahilening japaliq emgikining mehsuli bolghan « Uyghur Mazarliri » namliq kitabi toghrisidiki tepsiliy  tonushturushumni oqughandin kéyin, éhtimal sizde bu kitabni bir oqup chiqish, hetta manga oxshashla, ana diyarimizdiki shu mazarlarni bir körüp kélish istiki tughulghan bolushi mumkin. Shexsen men dostumning bu kitabini bir qimmetlik sayahet yétekchilik kitabi qatarida qolumda kötürüp, kitabtiki  mazarlarning birini qoymay ziyaret qilalighan bolsam, dégen arzudimen.  Bizde “Tiliseng taparsen” dégen gep barghu. Ulugh Ramizan künliridiki tileklirim ijabet bolsun. Ulugh Alla, dostum Rahileni öz panahingda saqlighaysen! Dostum Rahile bilen yéqin kelgüside aman-ésen körüshüshke nésip qilghaysen!

 

 

Jenve, 2019-yili 30-may.

 

 

 

Izahat:

Mezkur maqalining ünlik nusxisigha kitabtiki ikki mazarning tonushturulishi toluq kirgüzüldi.

Jenwe, 2019- yili 30- may.

 

 

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Keyinki Nöwetlik Aliy Qurultayi we Teyyarliq Kommétiti Heqqide Deslepki Lahiyye


 

28166898_197459374347620_1399412804899976708_n (1)

Muqeddime

Bu Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiting 2019-yilqi aliy qurultiyi heqqidiki bu lahiyye milliy herkitimizning tüp pirinsipliri, tejiribe-sawaqliri, wetinimizning hazirqi ehwali heqqideki texirsiz éhtiyaj qatarliqlar  nezerde tutulup, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlamentosi teripidin teyyarlandi. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlaméntosi bu yilliq aliy qurultayimiz heqqideki bu lahiyyeni teyyarlash jeryanida hökümet rehberliri, parlament ezaliri, milliy dawa qoshunimizdiki közge körüngen zatlar, teshkilat reyisliri, jamaet erbapliri we awam-puqralarning milliy heriketimiz heqqidiki ortaq bolghan  qimmet qarashlirigha yüksek derijide ehmiyet bérdi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlaméntosi bu yilliq aliy qurultayimiz heqqideki bu lahiyyeni teyyarlash jeryanida yene milliy herket qoshunimizdiki oxshimighan köz qarashtikilerning weten dawayimiz heqqidiki nezriyeliri, tejiribiliri we siyasiy küresh metodliri hemde millitimizning bizdin kütiwatqan arzu-armanliri qatarliqlarni nezerge élip, xelqimizning demokrattik heq hoquqlirini qoghdighan asasta, pikirlerni sistimlashturdi, ilmiylashturdi we zamangha layiqlashturdi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiting Parlaméntosi bu yilliq aliy qurultayimiz heqqideki bu lahiyyeni teyyarlashtin awal milliy musteqilliq herkitimizde milliy iradimizge tüptin wekillik qilidighan birdin bir qurulush Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti dep qarap, hökümitimizning teshkilatlirimiz, milliy heriket qoshunining ortaq gewdisi we közge körüngen shexsiyetler bilen bolghan baghlinishi, musapisi we bu hadisilerning kélichek tereqiyati we yüz bérish éhtimalliqi bolghan özgürüshlerni xéli estayidilliq bilen tekshürep we tetqiq qilip chiqti.

Shu asasta Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümiti özining milliy dawadiki salahiyitini resmiy shekilde bekitishi, xelqimizning toluq himayisige ériship, özige bap kélidighan inawitini tiklishi lazim, dep qaraldi. Milliy herikette ijabiy qedem tashlashta birlik, ittipaqliq we hemkarliq aldinqi pilangha chiqirilishi lazim! Shunga biz milliy dawadiki oxshimighan qurulushlarning meniwiy, siyasiy we ammiwiy merkizige aylinishni deslepki meqset qishimiz lazim dep qaraymiz. Bundaq déyishtiki meqset wetinimizning milliy musteqilliqini emelge ashurup, xelqimizni qulluqtin qurtuldurushta bizge kérek boliwatqan ilmiy, zamaniwiy we logikiliq toghra bir yol xeritisini royapqa chiqirishtur!

Omumen Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlaméntosi wetenni munqerizliktin qutuldurushtin ibaret bu muqeddes ghayige yetish üchün, hökümitimiz aldi bilen milliy herkitimizdiki sürgündiki hökümet bilen birlishish tereptarlirini asasiy qanunimiz yol qoyghan shertler asasida özige jelip qilishi, muhim küchlerni özige qoshuwélishi we muxalipetchiler bilen söhbetliship ortaq ghaye heqqide hemkarliq ornutush üchün bar bolghan hemme imkanlarni tépip chiqish lazim, dep qaraydu. Shunga Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlaméntosi hökümitimiz bilen milliy dawada bir yolda kétiwatqan, parallil heriket qiliwatqan we bizge tenqidiy pozitsiye bildüriwatqan barliq teshkilat we jemiyetlerning wekilliri bilen aktip, janliq we netijilik söhbetliship, birlik, ittipaqliq we hemkarliqni kücheytishining riyal imkanlirigha bap kélidighan töwendiki lahiyyeni tüzep chiqti.

 

1- Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yilliq Qurultayning meqsidi bolishi kérek.Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yilliq qurultayi peqetla bir saylam emes, tejiribilerni yekünleydighan, milliy herikette bir qedem ijabiy qedem élishqa sewepchi bolidighan milliy musteqilliq inqilawimizning örnek bir mektiwige aylinishi lazim. Esirlerdin béri Xitay tajawuzchilirining mustemlikisi we boyunturiqi astida turiwatqan millitimizni azat qilip, hür we musteqil jumhuriyitizni eslige keltürüsh herkitini tereqqiy qildurush Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiting aliy ghayesidur.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining özining 2019-yilqi aliy qurultiyini, ghelbilik échishtiki nishani milliy dawada jümlidin hökümitimizde ilgiri körülüp baqmighan yéngiche tereqqiyatlarni barliqqa keltürüshtur! Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümit biz bilen birlishish tereptarliri bilen asasiy qanunimiz yol qoyghan shertler asasida adem küchini, eqliy küchni we maddiy küchni birleshtürüsh üchün küresh qilishi lazim. Biz

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bolush salahiyitimiz bilen milliy musteqilliq qoshunimizdiki barliq teshkilatlar bilen oxshimighan tereplerdin birliship, milliy dawa qoshunidiki aktip hésaplanghan, muhim küchlerni özimizge qoshuwélishimiz lazim. Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bolush salahiyitimiz bilen yene dawa qoshunimizdiki özimizdin bolghan muxalipetchiler we xelqaradiki bizge hesdashliq qilidighan dewlet we teshkilatlar bilen oxshimighan xelqaraliq témilarda söhbetliship, hemmimizge ortaq bolghan yeqin, orta we uzaq musapilerdiki ghayeler heqqide öz-ara hemkarliq ornutushni miz lazim. Bizning yene bir ghayimiz dawa qoshunimizda birlik, ittipaqliq we hemkarliqni  bar imkanlarimiz bilen tekitlep we ishqa sélip, xelqimizning ammiwiy aktipchanliqini heqiqi qozghutup, parallil heriket qiliwatqan we bizge tenqidiy pozitsiye bildüriwatqanlarning könglini hökümetimizge mayil qilip, düshmenge kütülmigen tereptin ejellik hojum qilishtur!

 

2- Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yilliq Qurultayning ehmiyitini toluq hés qilishimiz lazim.Millitimiz yéqinqi yillardin beri weten ichi we siritidaki murekkep weziyetni közde tutup, milliy musteqilliq herikitide, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiting oynaydighan roligha alahiyde ehmiyet bériwatidu. Xelqara siyaset, weten ichi we siritidiki weziyet hemde  milliy herkitimizning éhtiyaji  Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining bu besh yilda bir qétim kélidighan aliy qurultiyini alahiyde chaqrip, milliy heriketning heqiqi aliy siyasiy orginini berpa qilishimizni teqezza qiliwatidu.Eger xelqimizning bu ghayisi bu qétimqi qurultayda emelge ashsa, xitayning millitimizni irqiy, kultural we siyasiy tereplerdin toluq berbat qilish qara niyiti emelge ashmaydu!

Millet ümütlnidu, yiqilghan yeridin qopidu we azatliqi üchün bedel töleshke bashlaydu.Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yilliq Qurultayning ehmiyitini toluq hés qilishimiz, bu qurultay arqiliq xelqimiz kütken bir netijige érishishimiz lazim!

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitige nöwette milliy musteqilliq herkitimizdiki bayraqdar qurulushlarning merkizi orgini haligha kélishtin ibaret purset keldi. Biz bir hökümet, teshkilat yaki jemiyet emes, undaqken hökümetlik salahiyitimizni küchlendürishimiz lazim.

Biz  milliy heriket qoshunimizdiki teshkilat we shexislerning beziliri bilen birliship, beziliri bilen  ittipaqliship, beziliri bilen öz-ara hemkarliship milliy herkitimizning xelqimiz zariqip kütiwatqan ulugh ghelbilirini qolgha keltürüsh üchün birlikte daghdam yol échishimiz lazim!

3- Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini Islahat Qilish,Tereqqiy Qildurush we Zamaniwiylashturush lazim!Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini ismi-jismigha layiq islahat qilish, tereqqiy qildurush we zamaniwiylashturush, milliy heriketning shuari, yol xeritisi we ghayisini téximu yarqinlashturidu. Hökümetke yéngi qan qobul qilish, punkitsiyesini zamangha layiq özgertish, emeliy heriketke ötüsh, xeliqaradiki bar bolghan barliq imkanlar heqqide izdinish, bekinmichilik qilmasliq, weziyetke aktip maslishalaydighan bolush qatarliqlar milliy musteqilliq herkitimizni parlaq ghelbilerge bashlashlaydu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini muqeddes bir amanet dep qarap, uni xelqimizge tapshurush, ularning idare qilishigha yol qoyush, milletning xaraktirini simiwolluqtin asta-asta resmiy halgha keltürüshke yéteklesh milliy inqilapning ijabiy qedemler bilen ilgirilishige türtke  bolidu. Sherqiy Türkistan milliy inqilawining ghelbesini qazinishta xelqimizning aktipchanliqidin we ortaq qollishidin hergizmu ayrilalmaymiz.

Xelqimiz hökümitimizning bir izda toxtap qelishini hergiz xalimaydu we milliy dawamizda bashlamchiliq rolini jariy qildurushini kütidu. Biz xelqimizning hökümitimiz heqqidiki ümüdini aqlash, hökümitimizge ichkiy we tashqiy jehetlerdin kéliwatqan her türlük tehdit we bésim qatarliqlargha ünümlük taqabil turush we milliy dawadiki ornimizni yükseltishimiz lazim. Kögüldikidek netijige erishish üchün teximu köp chare we tedbirlerni belgülesh bilen birge dewirge, xelqara weziyetke we milliy heriket pirinsiplirigha uyghun halda sépimizni kéngeytishimiz we sürgündiki hökümitimizning milliy inqilaptiki punkitsiyisesini toluq heriketke keltürüshimiz lazim.

4- Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini toluq tonushimiz, alahiydilikige qarap tereqqiy qildurushimiz lazim! Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti salahiyitide etrapimizgha nezer tashlaydighan bolsaq, wetinimizning igilik hoquqini qolgha keltürüsh üchün eng awal milliy herkitimizde bayriqi roshen halda milliy musteqilliqimizni telep qiliwatqan we shu yolda küresh qiliwatqan barliq teshkilatlar bilen aktip birlik ornitishimiz lazim!

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining inqilapning ediologiye basquchidiki qurulushi téxi axirilashmidi. Milliy inqilapning üch basquchi bolidu. Birinchisi milliy oyghunushni ishqa ashurush, ikkinchisi muntizim teshkilatlinishni ishqa ashurush we axirida quralliq inqilapqa ötüsh. Biz téxiche birinchi basquchni ghelbilik axirlashturalmighachqa ikkinchi we üchünchisidin yüreklik söz achalmaywatimiz. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bir jemiyet emes. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bir teshkilat teximu emes.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bir siyasiy partiyemu hem emes. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti milliy heriket qoshunimizdiki köp xil partiye, siyasiy éqimlar we amiwiy gorohlargha ortaq iradisige wekillik qilidighan  bir siyasiy organ bolup, uni pütkül Sherqiy Türkistan xelqining milliy inqilaptiki oyghunush, teshkilatlinish we éhtiyahgha qarap qurallinishtin ibaret ortaq ediologiyelik menpeetige wekillik qilidighan qurulushqa aylandurush bizning zimmimizdiki eng ulughwar, muqeddes we éghir wezipidur.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini dunya tinichliqini ilgiri süridighan, milletler, medeniyetler we dinlarning ortaq menpeetini hürmetleydighan, weten ichi we siritida milliy musteqilliq herkitimiz üchün küresh qiliwatqan oxshimighan til, eriq, din we örpi-adetlerge ige xelqimizge ortaq bolghan bir qimmet qarshini asas qilghan sistimigha chüshürüsh üchün bar küchimiz bilen xizmet qilishimiz lazim. Bu ghayini ishqa ashurushta milliy herkitimizdiki barliq teshkilat we jemiyetlerni seperwer qishimiz, xelqimizning ortaq milliy iradisige asasen oylaydighan, pilan tüzidighan we bir milletning ortaq teqdiri üchün heriket qilidighan qurulushqa aylinishimiz lazim.

5- Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yildiki qurultiyi arqiliq aliy meqsetlerge yetish teyyarliq xizmetliri bek muhim!Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yildiki qurultiyini ghelbilik échishta passip nezeriyegila emes tejiribe we sawaqlarghamu toluq ehmiyet bérishimiz lazim. Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining tarixida Enwer Yüsüp, Mahinur Yüsüp we Ahmetjan Osman qatarliqlar peyda qilghan her xil kirzislirini ijabiy xulasilap, hökümitimizni qoghdash, kücheytish we tereqqiy qildurush ishlirigha köngül bölmisek qettiy bolmaydu!

Biz démisimu nezeriyebazliq qilmay, heqiqetni emeliyettin izlesh, kitabiy toghrighila ésiliwalmay, dognatizimdin uzaq turup, chare-tedbirni sezgürlik bilen tépip chiqmighan bolsaq ilgirki we ötken yilqi kirzistin özimizni qurtulduralmaytuq. Biz ötken yili wetenperwer, xeliqperwer öktichi küchlerge hökümitimizning derwazisining xelqimizge her waqit ochuq ikenlikini, milliy dawada milliy musteqilliq kürishimizde biz bilen birlishish éhtimali bolghan barliq teshkilat we jemiyetler bilen hemkarlishidighanliqimizni, hökümitimizning saylimining her besh yilda bir bolidighanliqini, riyalliqni nezerge élip qanunluq saylamning belgülengen bir tarixta, 2019-yili muhajirettiki xelqimiz toluq seperwer qilinghan bir qurultay échilip emelge ashidighanliqini, millitimizning sürgündiki hökümettin ibaret muqeddes amanetni xelqimizning hür iradisige, ene shu qurultay arqiliq tapshuridighanliqimizgha wede bergeniduq!

Islahat, tereqqiyat we xelqiqchilliq maskisini taqap milliy inqilapqa ziyan salmaqchi bolghan küchlerning tehditige toxtimay uchrap turiwatimiz. Bahasi qandaq bolushidin qettiynezer, xelqimizning bu muqeddes amanitini emin ellerde saqlap qélishimiz we kilichekte aman ellerge isen halda tapshurup berishimiz lazim!Hökümitimiz milliy inqilap ochughimizdiki bir öchmes choghqa oxshaydu!Bu xelqimizge nishan belgülep béridighan choghni ichkiy we tashqiy düshmenler birliship öchürüshke orunup keldi, kelichekte hem shundaq bolidu.

Bu inqilap choghini qoghdashni her bir wijdanliq Sherqiy Türkistan ewladi muqeddes wezipem, dep bilishi lazim! Emdi bu choghni yélinhitighan emeliy xizmetlerni ishleydighan waqit yétip keldi. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-Yildiki Qurultiyini ghelbilik achimiz deydikenmiz 2018-yilda yüz bergen bir qatar ishlarni eslep chiqishimiz we milliy heriket weziyitimiz teqezza qilghan éhtiyaj we biz eyni chaghda hökümet muxalipetchilirige bergen wedimiz boyinche bir qatar xizmetlerni ishlishimiz lazim.

6- Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yildiki aliy qurultiyini ghelbilik échishta, qurultiyimizni échish teyyarliq kometitini qurushimiz lazim!Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bolush süpitimiz bilen xelqara  weziyetni, milliy herkitimizning nöwettiki tereqqiyatini we hökümitimizning hazirqi halitini nezerde tutup, teyyarliq kommétiti arqiliq eqilge uyghun pilanlarni tüzüsh we uni qurultiyimiz jeryanida emeliyleshtürimiz lazim.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti milliy herkitimizdiki eng aliy siyasiy organ bolush salahiyiti bilen, üzil késil milliy musteqilliq shuari bayriqi astida heriket qiliwatqan Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi, Sherqiy Türkistan Musteqilliq Teshkilati, Sherqiy Türkistan Milliy Oyghunush Herkiti we Dunya Sherqiy Türkistan Yashliri Teshkilati qatarliq teshkilatlarni öz künliki astigha toplishi lazim!Gholuq teshkilatlar bilen birliship kétishte biz üchün köwrük bolidighan aliy qurultay teyyarliq qilish kométitini birlikte qurup, hökümitimizning nazariti astida bir merkez arqiliq  pilanlap, qurultay ghelbisige kapaletlik qilghili bolidu. Eslide Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti ilgiriki saylamlardila shundaq qilishi lazim idi, lekin sharayit we imkanlar u chaghda téxiche piship yetilmigechke emelge ashurush qiyin idi.

Xelqara weziyet, Xitaylarning xelqimiz üstidin yürgüziwatqan irqiy, kultural we ijtimayi qirghinchiliqliri xelqimizni oyghatti, xelqimizning ang sewiyesi yükseldi, milliy musteqilliq yolidiki tarqaqliq, chechilanghuluq haleti tedirji özgürep ittipaqlishish, birlishish  we hemkarlishishqa qarap yüzlenmekte. Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti milliy herkitimizning ghelbisige kapaletlik qilishta, milliy inqilap qoshunidiki merkiziy teshkilatlar, jemiyetdiki aktip siyasiy paaliyetchiler, tonulghan ziyalilar, xeliq arisida tesiri küchlük erbaplar, diniy ölümalar qatarliqlar bilen teshebbuskarliq bilen, dadil birlishishimiz lazim. Birlik, ittipaqliq we hemkarliq inqilapning kapaliti!

7- Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-Yildiki Aliy Qurultiyi Teyyarliq Kometitini Qurushning Konkérit Pilani:

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yildiki aliy qurultiyi teyyarliq kometitini qurush, aliy qurultiyimizni ghelbilik échishning kapaliti. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yildiki aliy qurultiyi teyyarliq kometitini qurushning zörüriyitini wetenning nöwettiki weziyiti, milliy herkitimizning texrisiz ehtiyaji we hökümitimizde peyda qilghan bir qatar kirzislar sewepchi boldi.

Her yaman ishning bir xeyirlik teripi bar dep, ötken yilqi kirzistin keyin weziyette chong özgürüshler bolup, terepdarlirimiz köpeydi, hömümet ezalirini yashlashturush resmiy küntertipke qoyuldi, bu yilqi aliy qurultayni muhajirettiki Sherqiy Türkistanliqlar omumiyüzlük seperwer qilinghan bir paaliyetke aylandurush pilani barliqqa keldi.Hemmidin muhimi hökümitimiz éghir bir xterdin millitimizning ichkiy qizghinliqi arqiliq qoghdap qélindi we bezi alahiyde teqdirleshke tigishlik Seyit Tumtürük, Turmemet  Hashim we Osmanjan Tursun Uyghuri qatarliq shexisler ortigha chiqti we hökümitimizni qoghdash kürishide biz bilen bir meydanda turup, hökümitimizning ishenchisige érishti.Biz ötken yili hökümitimizning ichide yüz bergen kirzis we hel qilish üchün qollunilghan chare-tedbirlerdin keyin kimning dost, kimning düshmen ikenlikini obdan biliwalduq.

Ötken yilqi hökümitimiz we parlamentimizgha alaqidar hadisiler aliy saylimimizni qandaq échishimiz heqqide bizge yengi upuqlarni teminlidi. Biz nöwettiki yaman weziyette bezi küchler bilen birliship ketish, bezilliri bilen ittipaqlishish, yene bezilliri bilen hemkarlishish yolini tutishimiz lazim!Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining yüki eslide milliy dawa qoshunidiki herqandaq bir teshkilattin besip chüshidu. Undaq iken bizning jawapkarliqimiz intayin éghir.

Biz peqet üzil-kesil we ochuq ashikare milliy musteqilliq üchün küresh qiliwatqan teshkilat we shexisler bilen emes belki millitimizning milliy mawjutliqi, insaniy heq-hoquqliri üchün küresh qiliwatqan Dunya Uyghur Qurultiyi, Amerika Uyghur Jemiyiti, Uyghur Kishlik Hoquq Pondi we Sherqiy Türkistan Maarip Jemiyiti qatarliq yerlik teshkilat we jemiyetler bilenmu hemkarlishishimiz we ular bilen ish birliki ichide bolishimiz lazim. Biz ichkiy tashqiy weziyetni we hökümitimizning nöwettiki ehtiyajini nezerde tutup, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yilqi aliy qurultiyining teyyarliq kommetitini qurush heqqidiki laheni töwendikidek hazirlap chiqtuq:

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining bezi küchler bilen birliship ketish, bezilliri bilen ittipaqlishish, yene bezilliri bilen hemkarlishish töwendiki emeliy chare arqiliq emelge ashidu!

Birinchi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur Reyisi, Parlamento Reyisi we Bashmenistiri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Menistir Derijilik Rehberliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining parlamentosigha tewe bolghan teshkilat reyisliri, biz bilen birliship kétishni meqset qilghan teshkilat reyisliri we ammiwiy gorohlarning alahiyde wekilliridin teshkil qilghan bir kömétit qurush.

Ikkinchi:Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yilliq Aliy Qurultay Teyyarliq  Kommétitining xizmetlirini hökümitimizning ichidikilerni bir goruppa, siritidikilerni bir goruppa qilip teshkillep, qerellik söhbette olturup, meselilerni muzakire  qilish chare-tedbir belgülesh we xizmetlerni ortaq bolghan alahiyde wekiller arqiliq emeliyleshtürüsh.

Üchünchi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining terkiwige kiridighan teshkilatlargha, parallil xizmet qilidighan teshkilatlargha, Xitaylar besiwalghan Xeliqler (Tibet, Munghul, Manju, Teywen, Hongkung) teshkilatlirigha  we xelqara teshkilatlardin( Birleshken Milletler Teshkilkati, Awropa Ittipaqi, Xelqara Islam Konferensi, Nato…) largha hökümet namida mektup yollap, ular bilen Sherqiy Türkistan meseliside ortaq bolghan meselilerde hemkarlishish, yardemlishish heqqidiki arzu-armanlirimizni ipadilesh.

 

Törtinchi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Aliy Qurultay Teyyarliq  Kommétitining ishligen xizmetlirini resmiy torbetler, tortivisi we torradiosi qatarliqlar arqiliq xelqimiz bilen ortaqliship, millitimizni 2019-yildiki omumiy saylamgha seperwer qilish, teklip we tenqidiy pikirlerni qobul qilish.

Xatime:

Essalamu eleykum hökümitimizning aliy rehberliri, menistirlar, parlament ezaliri, teshkilat reyisliri we wetenperwer, milletperwer qerindashlar yaxshimusiler, hemminglarning mushu waqti xeyirlik bolsun. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 2019-yilliq Aliy Qurultayi Teyyarliq  Kommétitini qurush we qurultayni ghelbilik échip hökümitimizni ismi jismigha layiq islahat qilish, tereqqiy qildurush we zamaniwiylashturushqa yol échish heqqidiki pikir, pilan we ghayeni qeghezning yüzige chüshürüshte xelqara weziyet, düshminimiz bolghan xitaylarning weziyiti, milliy dawayimizning ichkiy weziyiti, hökümitimizning nöwettiki weziyiti, küchimiz, imkanlirimiz we yol xeritimiz qatarliqlar jiddiy nezerge élindi. Biz bu materiyalda hergiz ishqa ashuralmaydighan nishanni ortigha qoymiduq. Biz weten dawasida semimiy, dorust we pidakar bolsaqla hökümitimiz simiwolluq alahiyidilikidin riyalliqqa yüzlinidu, milliy herikette alemshomul ghelbeler qolgha kelidu, Allah biz bilen, heqiqet biz terepte, ghelbe aldimizda!

Qerindashlar silerdin ötünüp soraydighinimiz bu pilan we lahiyye heqqide pikir we tekliplerni berishinglarni we kam-chala bolup qalghan yerler bolsa tenqidinglarni ayimasliqinglarni semimiy iltimas qilimiz. Axirda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlaméntosi namidin hemminglargha otluq salam aliy éhtiram yollaymiz!

 

 

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti

Parlaméntosi Reyisi: Korash Atahan

 

 

 

13.02.2019 Gérmaniye

 

 

 

 

 

 

 

 

Tijaret Yoli- Erkinlik, Azatliq we Hüriyet Yolidur!


11030920_807491275997464_389772266753784923_o

Yazarmeni: Küresh atahan

Hey Eziz Qérindashlirim Awal Pul Tépinglar!
Hey Eziz Qérindashlirim Bilim Élip Yat Milletler Aldida Yüz Tépinglar!
Hey Eziz Qérindashlirim Pul We Bilimge Tayinip Millitinglar Üchün Yol Tépinglar!
Hey Eziz Qérindashlirim Pul Tepip Yene Xitayni Bay Qilmay, Milliy Inqilap Qoshunimizni Küchlendürünglar!
Qérindashlar Silerni Inqilap Qilimiz Dep Taghqa Bashlap Chiqqanlarning Arqisida Xitaylar Bar! Xitaylar Silerni Türkistanda, Pakistanda we Türkiyede Düshmenge Maldek Setiwetti!
Qérindashlar Afghanistan, Keshmir, Baluchistan, Iraq we Süriyege Emes, Emdi Özimiz Turiwatqan Erkin Dewletlerde Tijaretke Yürüsh Qilayli!
Hey Eziz Qérindashlirim Awal Pul Tépinglar! Pul Bilen Bilimni, Quralni, Hakimiyetni, Erkinlikni Hetta Dewletnimu Setiwalghili Bolidu!
Hey Eziz Qérindashlirim Dewliti Yoq Milletler Ilgiri Axiri Bolup Yoqulup Kétishke Mehkum Milletlerdur!
Hey Eziz Qérindashlirim Bilimge, Küchke, HakimiyetkeIge Bolmay Turup Hür Yashighili Bolmaydu!Resmi Könglümdikini Eyitsam Teshkilat Quruluptu, Dise Derghezep Bolidighan, Bir Ashxana Bolsimu Echiliptu Dise Shatliqqa Chümidighan Bolup Qaldim. Nimishqa Dep Sorimanglar. Sewebi Inqilap Qilalaydighanlargha Qarighanda Eplep-Seplep Pul Tapalaydighanlarning Sani Köp, Muellisep Namrat We Bilimsiz Bir Milletbiz!Biz Hazir Dunyadiki Oxshimighan Dewlet we Ediologiysi Periqliq Rayonlargha Chechilip Kettuq, Yashawatqan dewletlirimizde Ilgirki Bir Ikkidin Jemiyet we Teshkilatlirimiz Baridi, Xeli Küchlük Iduq, Birlik, Ittipaqliq we Hemkarliq Baridi! Emdi Teshkilatlar Ashxanidek Köpüyüp Ketken Bilen Qoshunimiz Ajizlap Ketti! Bezi Rehberlik Qilish Qabiliyiti Yoq Teshkilatlarni Firmagha Aylanduriwetken, Yrnila Ilgirki Merkiziy Teshkilatlargha Qaytidin Toplanghan Yaxshi! Bundaq Bir Milletning Teshkilattin Bekraq Tijaret Qilishqa Ihtiyaji Bar!
Hey Eziz Qérindashlirim Pul Tepish, Bay Bolush, Bilim Elishmu Ibadettur, Jihattur, Inqilaptur! Tijaret qilayli, tijaretni qamlashturup qilghanlar awal bay bolidu, andin bilim alidu we axirida xalighan shekilde hakimiyet quridu…
Hey Eziz Qérindashlirim Nopusi 20 Milyondin Ashmaydighan Yehudi Milliti Hazir Dunyani Sorawatidu! Hey Eziz Qérindashlirim Millitimiz Xuddi Yehudi Millitidek Tijaretke Mahir Xeliqtur! Biz Pul Tapmay Turup Düshmenni Yengelmeymiz! Hey Eziz Qérindashlirim Millitimiz Yehudi Millitidek Meripetperwer Bir Xeliqtur! Bilim Elishqa, Qural Setiwelishqa, Urush Qilishqa Pul Ketidu! Dewlet Qurush Üchün Mal-Dunyagha Ehtiyajimiz Bar! Pul Tapqanlarning , Bay Bolghanlarning Béshigha Dewlet Qushi Özligidin Qonidu!
Paydisi yoq jihat-pihat qilimen, dep milletni aldap chellide at chapmay, jeninglarni tikip qoyup mustemlike astidiki weten üchün, Xitay zulumi astidiki millitinglar üchün tijaret qilip, pul tepinglar!

Hürmet Bilen: Küresh atahan

23032019

Insanlarning Alisi Ichide, Haywanlarning Alisi Teshida!


 

(Taghdin Baghdin-Ixtiyari Mikro Yazmilar…)

Niyiti Buzuq Kishiler Japa Chekip Özlirining Meghlubiyitige, Dorust Kishiler Xuddi Kütkinidekla Meqset We Muradigha Ulishidu!
-Xatiremdin

54730255_3174490679243169_203055174602719232_n

Yazarmeni: Küresh Atahan

 

Schäme für China! Retten Die Tausenden Jahrigen Alte Kulturen von Uighuren! Shame on China! Save The Thousands Years Old Cultures Of Uighir People!Çin’e ayıp! Uygurların Bin Yıllık Kültürlerini Kurtarın!

UKM

Please Use The Right Name Of Our Country! No 新疆, The Rights Name Of Our Country is East Türkistan !!!!!!!
UKM

Siqilma Hey Könglüm, Allah Büyüktur! Xudaning Eghir Intahanliri Üchün Zinhar Isyan Etme! Belki Bu Künlerningmu Biz Bilmigen Bir Xeyri Bardur!
UKM

Ajizliqimizni Körsütüp Bergenler Bizning Dostimiz! Dost Körünüp, Ajizliqimizdin Hojum Qilghanlar Bolsa Tebeiyki Düshminimizdur!

UKM

Essalamu Eleykum Eziz Qerindashlirim, Xitaylar Hoduqiwatidu, Temtirewatidu, Ümütsizliniwatidu, Gheyret Jasaritimizdin Chüchiwatidu….Bu Ötkünchi Bir Dewirdur, Dunyada Bek Uzaqqa Barmay Intayin Chong Özgürüshler Bolidu, Biz Küresh Meydanlirida Tengritagh Qaraghayliridek Zulungha Bash Egmey Tik Turishimiz Lazim! Biz Uzaqqa Qalmay Ghelbe Qilimiz! Milliy Inqilap Yolidin Waz Kechmenglar, Muresse Qilmanglar, Teslim Bolmanglar, Chekinmenglar!Kesip Eytimizki Awal Allahning Izni Bilen Kelichigimiz Shühbesiz Parlaq Bolidu!Seper Bizdin Zeper Allahdin!

UKM

Uyghurlarning Milliy Kimliki Uyghurlarning Milliy Medeniyitige Yiltiz Tartighliqtur! Din we Siyaset Arqiliq Milliy Medeniyitimizge Qarshi Turiwatqanlarning Yiltizi Eslide Birtutash!

UKM

Bashqa Dewletler Döt Ademni Eqilliq Qilsa, Xitay Dewliti Eqilliq Ademni Döt Qilidu! Bashqa Dewletler Sarang Ademni Saqaytsa, Xitay Dewliti Saq Ademni Sarang Qilidu!

UKM

Weteninglar Shaninglar, Milletinglar Sheripinglardur!Melinglarnighu Setinglar Boptu, Pul Berse ShanSheripinglarnimu Satamsiler?

UKM

Awal Özimizni Aktiplashturmisaq Birawlar Herqanche Yöligen Bilenmu, Hergiz Közlen’ gen Büyük Pellilerge Chiqqili Bolmaydu!

UKM

Xitaylar Musulmanlargha, Türüklerge Jümledin Uyghurlargha Öz Qoli Bilen Özining Közini Quyiwitish Taktikisini Ishqa Seliwatidu!

UKM

Ishenmeslik Kerek Weten Üchün Hijret, Digen Dinni Setip Milletke Asiyliq Qilidighan Xitayist Kazzaplargha…

Bizde Üchey Setip Jan Baqidighanlarni Ücheychi, Tire Setip Jan Baqidighanlarni Tirichi, Deydighan Setiliwatqan Boyumning Ismi Axirigha +Chi ni Qoshup, Hünerning Ismini Chiqiridighan Til Aditi Bar. Shunga Hazir “Dinchi” we “Milletchi” Digen Geplerning Esli Menisi Özgürep Ketti…

Dinni we Milletni Süyistimal Qilip Jan Baqidighan Yengi Kesip Chiqti! Ilgiri Dingha we Milletke Allahning Raziliqi Üchün Xizmet Qilinati, Emdi Bolsa Weziyet Özgürep Bay Bolush, Qursaq Beqish Üchünmu Milletchilik we Dinchiliq Wilidighan Ish Chiqti. Dinchisi Dinnila Bildu, Musulmanning Öler Tirilishi Bilen Kari Yoq, Ikkunchisi Milletnila Bilidu, Qursaq Toqlashtin Bashqa Ghayisi Yoq! Milletimiz Gheyri Normal Dinchilar We Chüshengili Bolmaydighan, Wetenperwer We Milletperwerlerge Chish Tirniqi Bilen Öchlük Qilidighan Eshu Milletchilerning Destidin Bezi Artuqche Bedellerni Tölidi…

Emdi Yol Qoymaymiz Xuda Buyrisa…..Yeter Chichen- Rus, Afghan- Amerika, Süriye-Amerika Urushliridin Beri Hijret We Jihad Sewebiddin Oxshimighan Shekillerde Xelqimizge Misqalche Paydisi Yoq Yüz Minglarche Uyghur Qirilip Ketti!

UKM

Insanlarning jümlidin yer yüzidiki barliq milletlerning ottursidiki munasiwetlermu xuddi yirtquch haywanlarning arisidiki riqabet we küreshke tolghan rehimsiz munasiwetlerge quyup qoyghandek oxshaydiken.

Xitay niqawini yirtip tashlap, bizni bir pütün millet süpitide düshmen elan qildi.Millitimiz kommunizim yalghanlirigha aldinip, hayat helekchilikide hemmimiz allahning bendisi, dep ghepletke patqan yillarda, Xitay milliti hergiz jim yatmay bizni yeterlik düshmen, dep qarap, bizni yoqutush üchün bizge chandurmay astiritin milliy mawjutliqimizgha qarshi nurghun qapqanlarni qurup chiqiptu.

Biz hazir Xitaylar wetinimizni besiwalghan 70 yil jeryanida bizge qurghan qapqanlargha toxtimay dessewatimiz. Hazirche qapqangha dessimey mengish mumkin bolmighachqa bedel bek eghir bolup ketiwatidu.

Millitimiz aldamchi, kazzap qara niyet Xitaylar destidin insanliq tarixidiki eghir böhranlarni arqa arqidin bashtin kechüriwatidu. Wetendiki ishlar ayrim. Xitaylar wetendimu ayaqlirimizni kötergüsiz patqaqqa paturup qoydi.

Muhimi Xitaylar bizni milliy inqilapta közge asan körünmeydighan her xil gorupilargha ayriwetti. Biz bu put qolimizni küshep turghan qepezni cheqip tashlap iddiymizni birlikke keltürishimiz lazim!

Tajawuzchi Xitaylar peyda qilghan bir birimizge pikir jehettin oxshimaydighan, biz aldirap periqlendüremeydighan shekildeki öz ara Ot bilen sudek chiqishalmaydighan echinishliq halgha xatime berishimiz lazim! Xitaylar qandaq qilip bizni bu echinishliq halaketke we kolliktip xeterning girdabigha keltürüp qoyalidi…?!

Sewbini tepip chiqip meniwiyitimizdiki ajizliqlirimiz, inqilap sepimizdiki milliy munapiqlar we Xitay tajawuzchilari bilen üch septe, oxshash waqitta, parallel shekillerde küresh qilayli!

Biz Allahning izni bilen birlik, ittipaqliq we hemkarliqimizgha eng muwapiq kilidighan bir sistem qurup chiqishqa tirishiwatimiz!Xuda xalisa ishlar düshmenning kütkinidek emes, xelqimizning arzusidikidek netijilinidu!

Sherqiy Turkistanliq qerindashlirim milliy Inqilap yolidiki eziz sebdashlirim janabi Allah bizni qelbimizdiki öz-ara kin- nefret we kibirlirimizdin, meheliwiy chüshenchilirimizning iskenjisidin qurtulup, zalim Xitaygha birikte qarshi turushimizgha emir qiliwatidu!

 

Biz buni hes qilghanda jüret qilip aldimizgha hichqandaq düshmen chiqalmaydu!

UKM01042019

 

Qerindashlar Utopiye Bilen Pantaziyening, Pelesefe Bilen Edebiyatning, Sennet Bilen Geometiriyening Perqini Dep Beqinglar! UKM

Milliy Herikette Oyghunush, Uyushush we Qozghulush Dewri Boludu! Millet Qozghalmisa Milliy Inqilap Aldirap Ghelbe Qilalmaydu!UKM

Insanlarning Yaxshi Yeri Ichidki Alisini Ish Herkiti Arqiliq Milletke Tonutup Qoyidu! Yaman Yeri Qarap Turup  Körmeske Salidu!

UKM

Biz Uyghurlar Organik Köz We Eqil Közige Qarighanda Idrak Közige Téximu Ihtiyaj Tughulghan Kiritik Bir Dewirde Yashawatimiz!

UKM

 

Xitay Zulumi Chékige Yetti, Xelqimiz Oyghandi! Milliy Heriket Janlandi! Sular Sharqirap Aqti, Qushlar Bes-Beste Sayridi, Yultuzlar Parlidi!

UKM

Awal Tash Üstidiki Quyruqqa Emes Düshmen Istiratigiyisige Diqqet Qilsang, Milliting Erkinlikning Temini Göshtek Tetiyalaydu!

UKM

Diqqet Qilmisaq Mekkar Düshmenlerimiz Milliy Herket Sepidiki Küchlerimiznimu, Özimizni Öltüridighan Mashinigha Aylandurup Qoyidu!

UKM

Musteqilliq Kürishimiz Melum Bir Teshkilat, Yaki Melum Bir Ademge Tayinip Emes, Belki Milliy Iradimizge Tayinip Ghelbe Qilidu!

UKM

Irqimizni, Kulturimizni we Dinimizni Qirghin Qiliwatqan Xitayni Yengish Asan! Yoli Peqet Hür Yashash Iradimizni Tirik Tutushtur!

UKM

Hüseyin Tejelli, Küsen Ustaz We Ahmet Pidayighila Tayinip, Amin, Amin, Depla Manta-Polo Yepla Yürüwersek Biz Uyghurlarning Halimizgha Way!

UKM

Bu Esir Bilim, Istiriatigiye We Texnologiye Dewri Bolup, Bulargha  Ige Bolalmighan Milletler Herqanche Qilipmu Özini Qoghdap Qalalmaydu!

UKM

Söz, Pikir, Iddiye Ariliq Siyasiy, Iqtisadiy we Eskiriy Küchlerge Üzlüksiz Tesir Körsütüp, Yengighili we Ghelbe Qilghili Bolidu!

UKM

Bu Esirdiki Urushlar Köprek Pikir Dunyasida Elip Berilidu! Kilassik Urushlar Mawjut Bolghini Bilen, Alla Burun Waqti Ötti!

UKM

Bir Milletni, Bir Medeniyetni, Bir Dinni, Bu Üch Nersining Sahipliri Waz Kechmigen Ehwal Astida Mejburlap Hergizmu Yoqutiwetkili Bolmaydu!

UKM

Biz Uyghurlar Bashsiz, Pichaqsiz Küresh Qiliwatimiz! Qanlar Töküliwatidu, Bombilar Partilawatidu, Ademler Qirilip Ketiwatidu!

UKM

Bir Milletning Igilik Hoquqini Qolgha Keltürüshning Yolliri Milliy Oyghunush,Teshkillinish We Her Tereplep Küch Qollinish Köwrükidin Ötidu!

UKM

Bir Milletni Öltürüp Emes, Diniy, Qanuniy, Siyasiy, Exlaqiy, Kultural Alahiydiliklerdin Paydilinip, Yoqutush Xelqara Ehdinamilarda Cheklenmigen!

UKM

Qanun Arqiliq Birnimu Öltürgili Bolmaydighan Milletlerni, Bahane Oydurup Chiqip Kolliktip Qirghin Qilish Emperiyal Küchler Terpidin Qanunlashturuldi!

UKM

Dewletler Milletlerning Biz Köreligen Insaniy Yüzidur!Milletlerning Yene Biz Bilmigen Sheytaniy we Haywani Yüzlirimu BarTéxi!

UKM

Men Serxil Digenliringni Tonidim, Oxshashla Esker Bolmay Geniral Bolghisi Bariken. Imkan  Bolsa Ularning Hemmisini Türmige Tashlaytim!

UKM

Eslide Eng Bexitlik Kishiler Yenila  Wetinide Tughulghan Insanlardur!Wetensiz Turup Sultan Bolsaqmu Hich Bir Menasi Yoqtur!

UKM

Gheriptiki Dewletler Islamiy Roh Bilen, Sheriqtiki Musulman Dewletler Sheytaniy Emirler Bilen Idare Qiliniwatidu!

UKM

Biz Ghayige Bashlaydighan Bir Dahigha Emes, Menzilge Biz Minip Baridighan, Dümbisi Qoydek Yumshaq Bir Ishekke Bekraq Herismen Millet!

UKM

Pul Tepinglar Eziz Qerindashlar, Peqet Pul Bolsala Özenglarning, Ailenglarning We Millitinglarning Qeddi Özlikidin Kötürilidu!

UKM

Toghra deysizler buraderler…Pul tapayli! Germaniyeni, Engiliyeni, Fransiyeni we Hollandani öz ichidin chiqqan bir qanche puldar aqsöngek aile qoghdap turidu…Bu baylarning kimlikini bizmu bilmeymiz…

Bizge oarxorluq we chiriklik bilen beyighan Islam Kerimopning qizidek emes, Rotschild, Rockfeller we Busch ….Ailisidek bilim, texnika we talantqa tayinip bay bolghan dunyagha tesir körsüteleydighan yoquri qatlam dangliq baylar kerek…Eniqki ishlarni A din bashlash kerek….

UKM

Uyghur Perzentlirining Weten Ichi we Hür Dunyadiki Qismetliri Heqqidiki Bezi Oxshashliqlar Heqqide Pikir Yürgüzünglar…..!

UKM

Ne Yaziqki Meniwiy Jehettiki Qulluq Zenjirige Esir Bolghanlar, Negila Barsa Milliy Asaretke Boynini Tenglepla Yashaydu!

UKM

Eslide Eng Bexitlik Kishiler Yenila  Wetinide Tughulghan Insanlardur!Wetensiz Turup Sultan Bolsaqmu Hich Bir Menasi Yoqtur!

UKM

Weteninglar Shaninglar, Milletinglar Sheripinglardur!Melinglarnighu Setinglar Boptu, Pul Berse ShanSheripinglarnimu Satamsiler?

UKM

Eziz Qerindashlirim Janabi Allah Bizni Qelbimizdiki Öz-Ara Kin- Nefretlerdin, Shexsiy Kibirlirimizdin We Meheliwiy Chüshenchilirimizning Iskenjisidin Waz Kechip, Zalim Xitaygha Birikte Qarshi Turushimizgha Emir Qiliwatidu!Biz Buni Hes Qilghan Chaghda Shu Heqiqetke Sheksiz Ishininglarki, Hichqandaq Bir Düshmen Asanliqche Jüret Qilip Aldimizgha Chiqalmaydu!

UKM

Ne Yaziqki Meniwiy Jehettiki Qulluq Zenjirige Esir Bolghanlar, Negila Barsa Milliy Asaretke Boynini Tenglepla Yashaydu!

UKM

Eziz Qerindashlirim Janabi Allah Bizni Qelbimizdiki Öz-Ara Kin- Nefretlerdin, Shexsiy Kibirlirimizdin We Meheliwiy Chüshenchilirimizning Iskenjisidin Waz Kechip, Zalim Xitaygha Birikte Qarshi Turushimizgha Emir Qiliwatidu!Biz Buni Hes Qilghan Chaghda Shu Heqiqetke Sheksiz Ishininglarki, Hichqandaq Bir Düshmen Asanliqche Jüret Qilip Aldimizgha Chiqalmaydu!

UKM

Köch we Urush Malimanchiliqlirida Xaniweyran Bolup Ketken Uyghur Balilarni Hemmimiz Ülüshüp Birdin, Ikkidin Beqiwalayli! Millitimizning Yawrularining Yat Milletler Aldida Xar we Zebun Halgha Chüshüp QelIshigha Yol Qoymayli!

UKM

Namussiz Xitaylar,Yeqinni Oylighanda Bizge,Uzaqni Oylighanda Öz Millitingge Ziyan Selishting! Bu Ishning Hesabi Haman Elinidu!

UKM

Niyiti Buzuq Kishiler Japa Chekip Özlirining Meghlubiyitige, Dorust Kishiler Xuddi Kütkinidekla Meqset We Muradigha Ulishidu!

UKM

Hayatliq Yollirida Dayim Bundaq Yultuzlar Chaqnap Turghan Chirayliq Ötüshme Yollargha Duch Kelgili Bolmaydu! Bezide Aldinggha Jut Shiwirghannliq Tik Dawanlar, Bezide Boran Huwlap Turidighan Qarliq Choqqilar, Bezide Yene Xuddi Jehennem Chongqurlirini Eslitidighan Mudhish Hanglarghimu Duch Kelisen! Bundaq Alahiyde Yollarda Tengrining Merhemet We Rehmitige Nahil Bolghan Xillanghan we Taleylik Kishilerla Beshi Tik Hemde Salmaq Qedemler Bilen Xatirjem Yüreleydu!

UKM

Tekrar Jiddiy Agahlandurush!!!!

Xitaylar Uyghur Millitanlirigha Qarishi Eskiriy Hazirluqlirini Kücheytish Meqsidide Pakistan Tewesidiki Keshmirge Eng Yeqin Rayonda, Hindistan Teweligidiki Aqsaychingha, Tajikistanning Teweligidiki Bedexshan Rayonogha we Afghanistan teweligidiki Waxan Korredori qatarliqlargha ilgirki yillarda herbiy baza qurghanidi….

Uyghur millitanliring Xitay bilen bolghan alaqisini qayrip qoyup, Xitaylar bu rayonda yene qandaq shumluqlarni pilanlawatidu, bini hazirche bilmek tes….

Dimisimu dunyada bizge munasiwetlik we munasiwetsiz nurghun hadisiler boliwatidu. Sirlar bek köp qanaetlinerlik bilgige hazirche ige emesmiz.

Dunyada, orta asiyada we xitay ishghaliyitidiki sherqiy Türkistanda yüz beriwatqan zenjirsiman weqe hadisilerge ayit bezi jawaplar özligidin ashikariliniwatidu…Dimek keyinki 5-10 yilda chong ishlar bolidu…

Ottura asiya hazirqi ottura sheriqqe aylinip qelish ihtimali chong. Urush bolidu Millitimizmu urushqa qatnishidu…Köp dewlet qatnishidu bu urushqa, uyghurlarningmu jengktin qandaq yer alidighanliqigha qarar berishimiz lazim. Urush xitaygha qarshi bolidu, Emma islamiy terrorizimgha birlikte qarshi urush sheklide ortigha chiqidu..terrorchi, radikalchi bolsaq köp dewletler qisimlirining öltirep oynaydighan ow haywini bolup qalimiz…otura sheriqtiki kurt millitanliri sheklidemu yaki Isis yeni Daish sheklidimu yer alamduq bu majrada texi eniq emes…

Kurt quralliq küchliridek rol alsaq aqiwiti bugünki kurtlarni orap turghan, dayishtek rol alsaq aqiwiti bugünki Islam xelipilikidek bolidu sözsiz…Ishning qorqunchluq teripi xitay we Amerika bizning orta asiyada Daishning rolini elishimizni xalawatidu…

Chünki musulman turup qulluqqa adetlinip ketken radikal islamchilirimiz xelqimizni baldurraq ölüp tügüshep, jennetkila kirip ketish yoligha yiteklewatidu…xelqara weziyet xitaylargha paydisiz bolggachaq xitay dewliti qural kötüreleydighan 14 yashtin 70 yashqiche bolghan uyghurlarni türge ayrip, öltüridighanni öltürüp, tutidighanni tutup, nazarette tutidighanni arxipkashturup, amanliq tedbirini Aldi…

Bizningkiler ishning heqiqiqi alahiydiliklirini Filip bolalmighan halette turiwatidu.Bu ishlardin chong dewletlerning istixbaratining bizge qarighanda teximu köp xewiri bar…Hindistan rayondiki özgürüshlerge Amerikidekla diqqet qiliwatidu….

Türükiyemu Shu…Xitaylar weten millet, diyish islamgha muxalip kelidu, deydighan Sherqiy Türkistan islamiy herkiti bilen Afghanistanni idare qiliwatqan Taliban arqiliq dostane munasiwet ornutiwalsa keyinki 10 yil ichide wetinimizla emes pütün büyük Türkistan qan dengizigha aylinidu….

Dimisimu mawjut hadisiler islamiy radikal küchleening Xitay bilen yeng Ichide birlishiwalghanliqini ispatlawatidu!!! Boliwatqan herbir chong kichik ishlargha We hadisilerge qqet qilishimiz lazim!
Xitaylar bilen Talibanlar Ish Birlikchiliri küchlük gherp dewletlirinimu changgiligha eliwalghan perde arqidisidki emperiyal yoshurun küchlerning mekkarlarche dellaliq qilishi bilen Shangxey ish birlikini perde arqisida qurushni pilanlap, Ruslar bilen anglashti hemde Uyghurlarning milliy musteqilliq herkitining yol xeritisini özgertip, milliy unqilapni diniy inqilapqa yeni xelqara jihatchiliqqa özgertiwetti.

Xitaylar bilen Talibanlar nishanliq birlishish aldida turghan Türük dunyasining küchiyip Sheriqte Xitay, Gheripte Awropa, Shimalda Russiyege tehdit bolup qelishining aldini aldi.

Xitaylar bilen Talibanlar ishni puxta oylap, gheriptiki gumashtiliri bilen birlikte Uyghurlarni talibanlar sepige chandurmay ittirip kirip, millitimizning Uyghurlargha hergizmu oxshimaydighan yirginchlik resimini ghelbilik sizip chiqti!

Xitaylar bilen Talibanlar Uyghur millitini dunyagha Insaniyetning düshmini-Radikal Islamchi, Terrorchi we Xelqara jihadizimning heyranliri- dep teshwiq qilip, bu tabloda nadan xelqimizni uzaqqa sozulghan dirammida ustiluq bilen rol aldurup, derijidin tashqiri ghelbe qazandi.

Xitaylar bilen Talibanlar birlikte Sherqiy Türkistan Milliy Herkitining Yengi Bir Jumhuruyet bolup qurulushigha paydiliq halda xelqaraliship qelishining imkanlirini böshügide ojuqtiriwetti.

Xitaylar bilen Talibanlar birlikte Türkistan Xeliqlerning qaytidin Awropa ittipaqigha oxshash birliship qelish ihrimalliqini yoqqa chiqardi, Xitaylar bilen Talibanlar birlikte Sherqiy Türkistanni Xitaylarning ishghali astida tutup, Uyghur xelqini Etnik, kultural we din tereptin birlikte chöktüriwitish projektini ishlewatidu.

Xitaylar bilen Talibanlar birlikte Xitaylarning awal türük Islam dunyasigha andin Afriqigha axirda Awropagha kengiyishige deqemte yol hazirlawatidu!

UKM

Siqilma Hey Könglüm, Allah Büyüktur! Xudaning Eghir Intahanliri Üchün Zinhar Isyan Etme! Belki Bu Künlerningmu Biz Bilmigen Bir Xeyri Bardur!
UKM

Jiddiy Agahlandurush!!!!

Xitaylar Uyghur Millitanlirigha Qarishi Eskiriy Hazirluqlirini Kücheytish Meqsidide Pakistan Tewesidiki Keshmirge Eng Yeqin Rayonda, Hindistan Teweligidiki Aqsaychingha, Tajikistanning Teweligidiki Bedexshan Rayonogha we Afghanistan teweligidiki Waxan Korredori qatarliqlargha ilgirki yillarda herbiy baza qurghanidi….

Uyghur millitanliring Xitay bilen bolghan alaqisini qayrip qoyup, Xitaylar bu rayonda yene qandaq shumluqlarni pilanlawatidu, bini hazirche bilmek tes….Dimisimu dunyada bizge munasiwetlik we munasiwetsiz nurghun hadisiler boliwatidu. Sirlar bek köp qanaetlinerlik bilgige hazirche ige emesmiz.

Dunyada, orta asiyada we xitay ishghaliyitidiki sherqiy Türkistanda yüz beriwatqan zenjirsiman weqe hadisilerge ayit bezi jawaplar özligidin ashikariliniwatidu…Dimek keyinki 5-10 yilda chong ishlar bolidu…

Ottura asiya hazirqi ottura sheriqqe aylinip qelish ihtimali chong. Urush bolidu Millitimizmu urushqa qatnishidu…Köp dewlet qatnishidu bu urushqa, uyghurlarningmu jengktin qandaq yer alidighanliqigha qarar berishimiz lazim.

Urush xitaygha qarshi bolidu, Emma islamiy terrorizimgha birlikte qarshi urush sheklide ortigha chiqidu..terrorchi, radikalchi bolsaq köp dewletler qisimlirining öltirep oynaydighan ow haywini bolup qalimiz…otura sheriqtiki kurt millitanliri sheklidemu yaki Isis yeni Daish sheklidimu yer alamduq bu majrada texi eniq emes…

Kurt quralliq küchliridek rol alsaq aqiwiti bugünki kurtlarni orap turghan, dayishtek rol alsaq aqiwiti bugünki Islam xelipilikidek bolidu sözsiz…Ishning qorqunchluq teripi xitay we Amerika bizning orta asiyada Daishning rolini elishimizni xalawatidu…

Chünki musulman turup qulluqqa adetlinip ketken radikal islamchilirimiz xelqimizni baldurraq ölüp tügüshep, jennetkila kirip ketish yoligha yiteklewatidu…xelqara weziyet xitaylargha paydisiz bolggachqa xitay dewliti qural kötüreleydighan 7 yashtin 70 yashqiche bolghan uyghurlarni türge ayrip, öltüridighanni öltürüp, tutidighanni tutup, nazarette tutidighanni arxipkashturup, amanliq tedbirini aldi…

Bizningkiler texiche yenila Sovetler Birliki tarqitiwitilgendin keyinki, bolupmu Süriye urushidin keyinki xelqara terrorizimgha qarshi küreshke ahit xelqara istirategiyening heqiqi alahiydiliklirini bilip bolalmighan halette turiwatidu.

Bu ishlardin chong dewletlerning istixbaratining bizge qarighanda teximu köp xewiri bar…Hindistan rayondiki özgürüshlerge Amerikidekla diqqet qiliwatidu….Türkiyemu Shu…Xitaylar weten millet, diyish islamgha muxalip kelidu, deydighan Sherqiy Türkistan islamiy herkiti bilen Afghanistanni idare qiliwatqan Taliban arqiliq dostane munasiwet ornutiwalsa keyinki 10 yil ichide wetinimizla emes pütün büyük Türkistan qan dengizigha aylinidu….

Dimisimu mawjut hadisiler islamiy radikal küchlerning Xitay bilen yeng Ichide birlishiwalghanliqini ispatlawatidu!!! Hich bolmoghanda UYGHUR mellitanlarning qumandanlirining yipi xitayning qolida bolghachqa yillardin bei Xitayning millitimizni terrorgha bahanidap qirghin qilishida körünerlik muhim rol oynidi…

Samanning tegidin su emes yünde eqiwatidu, at aylixan yol sarixan qilinip, bichare bigunah xelqimiz topidek sorulup ketiwatidu…Arimizda düshmenge ichidin teshidin baghlanghanlar bar! Boliwatqan herbir chong kichik ishlargha We hadisilerge diqqet qilishimiz lazim!

28.03.2019 Germaniye

UKM

Awropagha Dangliq Türükche Neshir Qilinidighan POST Gezitxanisi Sheqiy Türkustan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Bilen Wetinimizning Nöwettiki Weziyiti Heqqide Ötküzülgen Söhbet Heqqide Naqale Yezip, Gezitning Bash Betide Elan Qildi!Kendiliridin Allah Razi Bolsun!

Essalamu eleykum Sherqiy Türkistanliq eziz qerindashlar, Awropada Türükche neshir qilinidighan dangliq gezit’Post” bilen Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti namidan, Wetinimizdiki Xitay zulmi we millitimizning beshigha kelgen eghir tiragediyeler, hür dunyadiki milliy inqilawimiz qatarliq temilar heqqide bir ehmiyetlik söhbet elip barghan iduq…

Allah razi bolsun gezitxana rehberliki bizge hessidashliq qilip, lewzimizni yerde qoymay ishghal astidiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining bugünki teqdiri, siyasiy weziyiti heqqide bir parche chong maqala hazirlap bash betke beriptu. Maqalida Sürgündiki Hökümitimizning mubarek namini alahiyde gewdülendürüp, bash bette elan qilinghan bolup, buning inshaallah ehmiyiti choqum chong bolidu…POST geztidiki eziz qerindashler Katta ish qildi…

Kendilerindin Allah razi bolsun…Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetidikiler 80 milyondin Artuq qandash, kulturdash we dindash Türük qerindashlarimiznining bu derijidin tashqiri yaman künlerde bizge qilghan bu yaxshiliqini ebediy unutmaymiz we yad itimiz!

Rexmet!

Hürmet bilen:Küresh Atahan

28.03.2019 Germaniye

 

 

Qizimning Xatirisi


 

10801574_708227349303759_1877434805396883989_n

Yazarmeni: Nuriye Rahman

 

 

Bügün seherde oyghinipla axshamqi hayajanlirimning yenila shu péti urghup turghanliqini hés qildim. Balkon’gha chiqip, seherning sap hawasidin toyup, toyup nepes aldim. Bu yil küz pesli tolime yaxshi ötüwatidu, bezide hetta temperatura 20°C din éship, ademge aram-bexishlik illiq hawa dawam étiwatidu. Qizimning öyi Arve deydighan bir deryaning boyida bolghachqa, her qétim qizimning öyige kélip qonup qalsam, seherde ornumdin turupla, balkon’gha chiqip, xuddi tunji qétim körüwatqandek, etraptiki menzirilerge zoq bilen qarap kétimen. Bügün méni kök asmanliq ochuq bir kün kütiwaldi. Seherning hawasi sel soghuq bolsimu, uyqudin yéngi oyghan’ghan ten’ge bösüp kirip, ademning rohini janlanduratti.  Mana sus yéshil qashtéshi renggidiki derya süyi tép-ténich éqiwatidu. Bir nechche ördek suda erkin üzüp yürüydu. Derya boyidiki ikki ret derexler gerche küz peslidin bisharet berip, yapyéshil yopurmaqlirining renggini  qizghuch, sériq, sus yéshil dégendek renglerge özgertken bolsimu, yopurmaqliridin ayrilishqa közi qiymay, ularni mehkem tutiwalghan bolghachqimu, yenila shundaq mezmut körünetti. Bu derexler arisidiki piyadiler yoligha chüshken küz  yopurmaqliri xuddi renglik payandazdek bu yolgha téximu güzel bir tüs bergen idi.

 

Aditim boyiche ishqa méngishqa tereddutlendim, emma kéche uyqulirimni alliqayaqlargha qachurup, méni xéli waqitlarghiche uxlatmighan tügimes oylargha, axsham qizim bilen bolghan söhbetlirimizge ixtiyarsiz qayta shungghudum.

 

Tönügün kechlik tamaqtin kéyin, qizim bilen parangliship olturup, bir kitab toghriliq söz échildi. Qizim u kitabni kitab ishkabidin izdep yürüp, qoligha bir xatire depterni aldi. Xatire depter nechche yillardin béri qolgha élinmighan bolghachqimu, üstige biraz topa-changlarmu qon’ghan idi.

 

– Hejepmu chirayliq tashliq xatiriken’ghu qizim ? Ekilinge, körüp baqay, -dédim men qiziqip.

 

Qizim xatirining üstini pakiz sürtiwetip: “ Bu men burun köchürüp yazghan, men eng yaxshi köridighan shéirlar apa, uzun boptu qolumgha almighili ” degech, xatirini manga uzatti.

 

Bu xatirining muqawisi biz Uyghurlarning neqqashliq sen’itige mayil resimlerge oxshap kétidighan,her xil renglik chéchekler bilen tolghan nepis bir parche süretlik tash idi. Birinchi bétini achtim. Qizim özining ismini Uyghurche yéngi yéziqta, kona yéziqta we xenzuche yézip bolup, dadisi we méning ismimni famililirimiz bilen qoshup kona yéziqta yéziptu. Bu betning etrapini ramkilap, güller, yultuzlarni sizip bézep, xuddi bu xatirisining kirish sözini bergendek boptu.  Ikkinchi bétige öttüm. Bu betning töt bulungigha hem addiy hem omaq kichik güller, otturisigha kichiktin tedrijiy  choghayghan halqisiman shekillik chéchekler sizilghan idi. Üchinchi bétige ötüshüm bilen, heyranliqim xuddi déngiz qirghaqlirigha urulghan dolqunlardek örleshke bashlidi. Bu bettin bashlap, qizim sol betke bir parche resim chaplap, ong betke shéir köchürüptu. Közüm derhal “Bahar Chillaymen” dégen témigha chüshti. Bu shéirni men nechche qétimlap oqughan, hetta bir nechche koblétini yadlapmu alghanidim. Xelqimizning qelib  töridin orun alghan meshhur  yazghuchimiz,  shairimiz merhum Abdurehim Ötkürning bu shéiri qehritan zimistanda ghal-ghal  titrigen qanchilighan yüreklerni illitmighan?! Qanchilighan ümidsiz rohlargha jan bérip, yéngi hayat yoligha bashlimighan?! Yene qanchilighan kishilergha gheyret, jasaret, ümid mesh’ellirini tutquzup, yüksek ghayining serkilirige aylandurmighan?! Bu, bu bir shéirla emes, bu bir abide, bu biz Uyghurlarning qiblinamisi! Töt köblet shéirni jarangliq oqup chiqtim. Shéirni oqup bolupla qizimdin :

 

– Bu xatirini qachan yazhgantingiz qizim? – dep soridim hayajan bilen.

 

– Shiwitsariyege yéngi kelgen waqtimda, yeni 14-15 yillar ilgiri. Siz aldirash bolghandikin, derslirimni öginip bolupla, shu kitab oqughach, yaxshi körgenlirimni köchüruwalghantim,- dep jawab berdi qizim.

 

Kéyinki betlerni örüshke bashlidim: Fransuzche addiy tildiki ikki parche shéirdin kéyin, inglizche “ Kechür déyish hemmidin tes söz bolsa kérek ” (“ Sorry seems to be the hardest word”), andin “Hemme dest turayli” (“All Rise”) dégen ikki naxshining tékisti turatti. Men qizim üch yashlargha kirgendila inglizche ögitishke bashlighan bolghachqa, 12 yéshida Shiwitsatriyige yéngi kelgende, fransuzchini téxi bilmigechke, inglizche sözlep, meqsidini chüshendüreleytti. “Blue” (“Kök”) dégen bir guruppining naxshilirigha tolimu hérismen idi. Shunga bu tékistlerni körüp ziyade heyran bolmidim.

 

– Shu chaghlarda ajayip yahxi körettingiz- he bu guruppidiki naxshichilarni?

– Hee apa, umu shundaq bir dewir idi….

 

Andin, bir türkche téma qoyulghan betke keldim: “Yagmurlar Islanmasin”. Bu bir muhebbet naxshisining tékisti idi.

 

– Qandaqlarche bu türkche naxshining tékistini köchürüp qaldingiz qizim?

 

Qizimning jawabini kütmeyla,  közlirim “ Iz” dégen serlewhige tikildi. Sol bétige qizimning 12 yashqa tolghan tughulghan künide biz shu küni olturup Jenve köli yeni Léman Köli seylisi qilghan paraxotning kapitani bilen chüshken resimi chaplanghan idi. Ong betige ulugh shairimiz merhum Abdurehim Ötkürning  töt köbletliq “Iz” namliq shéiri köchürülgen idi. Yaq, “Iz”ni shéir dégendin,  ötmishimizning yeküni, kelgüsimizning nishani dések téximu toghra bolidu! Qizim söz bashlidi:

 

– Apa, besh-alte yash chaghlirimda manga “Iz” we yene “Tügimes Naxsha”, “Heykel” dégen shéirlarni yadlatqan idingiz. Chong öylerge barsam bowam-momamlar, qorogha chiqsam xulum-xoshnilar “Dilfuruz “Iz” ni bir oqup béringe” dep turiwalatti. Bir qétim téxi “Yulghun” résturanidiki bir xetne toydimu men bu shérni diklamatsiye qilip bersem, bir nechche dadash kélip manga pullarni bérip ketkenidi. Ésingizdimu?  Shu waqitta ögen’gen shéirlirimni peqet untumaymen apa.

 

Ésimde bar, elbette. Qizim kichik chaghlarda özem yaxshi köridighan shéirlardin besh-altini qizimgha yadlatquzghan idim. Diklamatsiye qilghanda choqum toghra oqushini hem rohluq bolushini telep qilattim. Chünki men üchün bu shéirlar meshhur shairlirimizning milletke bolghan cheksiz méhir-muhebbiti we  kamaletke yetken eqil-idrek  tuyghulirining mehsuli bolupla qalmastin,  dewr boranlirida bihude tökülgen qan-ter bedilige kelgen muqeddes eser hem tépilghusiz meniwiy bayliq hésablinatti. Shuning üchünmu qizimni öyde diklamatsiye qildurghinimda sel boshangliq körülse, térikip kétettim, bezide zerdim bilen: “bundaq oqughandin köre, oqumayla qoyung. Yaxshi oqumisingiz, bu chong dadashlargha bihörmetlik qilghan bolisiz!” dégen waqtlirimda, qizim derhal xuddi hazir jengge atlinidighan kichik jengchidek qeddini ruslap, bu shéirlarni qayta-qayta diklamatsiye qilatti. Lékin her qétim bashqilar aldida diklamatsiye qilghanda bolsa, qilche tartinmay, estayidilliq bilen bir bashlap kettimu, “Toxtang! Boldi qiling!” démigüche, birnechche shéirni birining keynidin birini ulap,  shu qeder janliq hem jarangliq oqup kétetti.

 

Shu eslimilirim bilen yiraqlap kétiwetip, nezirim ixtiyarsiz shéir astidiki sus sériq rengde sizilghan qum barxanlirigha, qara renglerde sizilghan kichik-kichik ayaq izlirigha, qizghuch renglik kechlik upuq menzirilirige aghdi. Bu ay, bu künlerde eslidinmu yighlangghu bolup kétiwatattim, bu resimni körüp özemni tutalmidim. Yashlirim emdi manga boy bermeytti, xuddi yipi üzülgen marjandek, közümning hemmila yéridin tökülüshke bashlidi, goya manga : “Bizni erkin qoyuwet! Bizni hazir tökmey qachan tökisen? Bizni xoshalliq bilen, pexirlik bilen töküwatisen!” dewatqandekmu qilatti.Shundaq, men, qizimdin söyünuwatattim, qizimdin pexirliniwattattim, qizimdin razi boluwatattim. Qizimni baghrimgha bastim…

 

Biraz eslimge kéliwalghandin kéyin, téximu qiziqish bilen betlerni örüshni dawamlashturdum: bu bette meshhur qoshtilliq yazghuchimiz merhum Abdukerim Xojining “Heykel” dégen shéiri,  yanda qizimning  momisi Saadet Imin apamning boynigha gire sélip, mengzilirini yéqip, külüp  chüshken resimi, kéyinki üch bette ataqliq shair Tahir Talipning “ Sulayman Guwah” dégen shéiri, yene bir bette Abduxaliq Uyghurning “Oyghan” dégen shéiri… Shéirlarning her birini toluq hem awazimni qoyup bérip oqup chiqtim. Kéyinki bir nechche betlerge fransuzche, in’glizche, nemische shéirlar köchürülgen idi.  Andin, wujudumda yene bir yéngi dolqunlar kötürülüshke temsheldi. Köz aldimda men oqup baqmighan shéirlar: NimShehidning 20 kobletliq “Aldida” dégen shéiri, Tursun Beg Ibrahimning “Sekkiz Süritim” namliq satirik dastanidin élin’ghan yette koblétliq parche, dangliq shairimiz merhum Téyipjan Eliyopning “Tiwilgha” namliq shéiri, dangliq yazghuchi, shair Rozi Sayitning “Bil”, “Yürek sözüm” dégen ikki parche shéiri… Bu shéirlarni men rastla bilmeydikenmen. Birdin birdin oqup, xuddi bir yéngi enggüshter tépiwalghandek hayajanlinip sözlep kettim:

 

– Qizim, bu shéirlarni men oqup baqmaptikenmen, bek ésil shéirlarken!

 

Qizim temkinlik bilen söz bashlidi: “Men bu shéirlarni birnechche qétim oqup, yaxshiken dep tallap köchürgen idim apa. Méni del mushundaq shéirlar  “Sanga köydüm, manga köyemsen? Séni almisam ölimen” dégendek tétiqsiz naxshilardin yiraq tutqan. Adem kichikide alghan terbiye bek muhimken, ademge qaysi yolni boylap ilgirileshni ögitidiken. Shu terbiye bolghachqa, fransuzche yaki in‘glizche tillarda tallap oquydighan eserlirimmu yerlikler yaxturup oquydighan yaki edebiy ijadiyet mukapatlirigha érishken kitablar boldi. Buningdin kéyinmu mushu yölinishte mangimen. Waqtim bolsa, uyghurche kitablarni oqushni qayta bashliwalsam bolatti.”

 

Qizimni yene baghrimgha bastim: “ Rehmet qizim! Bu xatiringizdiki mundin on nechche yil ilgiri, emdila 12-13 yashlargha kirgen ösmür chaghliringizda  köchürüp yazghan, men hetta körüpmu baqmighan ésil  shéirlarni oqup, bir harduqum chiqqandek bolup qaldim. Gerche ana wetinimizdin 12  yéshingizda ayrilip bu yerge kelgen bolsingizmu, ishench bilen éytalaymenki, sizning Uyghur tilingiz,  milliy rohingiz, Uyghurluq ghoruringiz wetendin ayrilmay yashawatqan tengtushliringizningkidin artuq bolsa artuqki, hergiz kem emes! “Uchqundin yan’ghin chiqidu” dégen gep bar. Sebiy chaghlirngizda qelbingizning chongqur qatlamlirigha ornighan bu uchqunlar ilgiri bolsun, kéyin bolsun, choqum bir küni wetinimizge, xelqimizge bir kishilik hessingizni qoshalaydighan adem bolup chiqishingizgha türtke bolghusi.  Méni bekla xosh qiliwettingiz qizim! Ulugh Allaning manga sizdek bir perzent berginige ming ming shükriler jénim qizim!”

 

– “Apa, xalisingiz, bir-ikki shéirni ün’ge élip teyyarlayli, burun ishligen muzikilirimdin bu shéirlargha muwapiq kélidighanliri choqum chiqidu”-  dédi qizim.

 

Men goya del shuni kütüp turghandek, “Bolidu qizim, shundaq qilayli!” depla, muzika tallashqa kiriship kettuq.

 

Qizim besh yashlargha kirgende Ürümchidiki Sen’et Inistitotining dangliq pianino oqutquchisi Xurshide appaydin pianino dersi élishni bashlighanidi. Aridin bir nechche ay öter-ötmeyla, qizimda xéli ilgirilesh boldi. Shunga dadisining anche  qoshulup ketmiginige qarimay, bir pianino sétiwaldim hem künde yénida turup meshiq qildurdum. Deslep qizimgha mekteptin kélip tapshuruqlirini ishlep bolghandin kéyin, sirtqa chiqip, mehellidiki balilar bilen bille oynashning ornigha, pianino aldida olturup birer saet meshiq qilish éghir keldi. Hélimu ésimde, sirtta balilarning chuqan sélip oynighan awazlirini anglap, qizimning qoli pianinoda, emma manga yalwurghandek yighlamsirap qarashliri, bezide hetta özümningmu bel qoyuwetkülirim kélip ketkenliri.

 

Qizim kichikidinla xuddi chong ademni kichiklitip qoyghandek bir ishni chüshendürsem  chüshinetti, jahilliq qilmayti. U chaghlarda men Xurshide appayning ikki balisigha in’glizche deris ötettim. Hésabta Dilfuruzning bir saetlik pianino dersi ikki balining bir saetlik in’glizche dersige barawer bolatti. Hurshide appayning baliliri tolimu omaq hem eqilliq balilar bolup, her bir saetlik derisni shundaq yaxshi öginiwalatti. Mushu teriqide bir nechche yil dawamlashturup, kéyin men Shiwitsariyige oqushqa ketkendin kéyin, qizim her türlük sewebler tüpeyli, pianino dersini hem özi chélip meshiq qilishlarni tashlap qoyghan idi. Qizim Shiwitsariyige kélip, toluqsiz otturini yaxshi oqup püttürüp, toluq otturigha chiqqanda mejburiy tallinidighan ders qatarida yaki resim dersi, yaki muzika dersi tallash mejburiyet boldi. Her ikkimiz ikkilenmeyla muzika dersini talliduq. Bu qizim üchün burun ögen’gen pianinoni qayta tépiwelish, qayta öginish pursiti idi. Men üchün bolsa, bu yéngi iqtisadiy chiqimni hel qilish üchün köprek ishlesh, téximu iqtisatchan bolushning bishariti idi. Chünki heptide bir qétim baridighan, 45 minuti 80 franikliq shexsiy pianino dersini uda ikki yil dawamlashturushtin bashqa,  bir pianino sétiwelish zörür idi.  U waqitta qizimgha méning chüshendürüshim hajetsiz boldi. Chünki u özi körüp turiwatatti: men bashqilargha ikki saet fransuzche dersi yaki üch saet xenzuche dersi ötkendila, qizimning bir saetlik pianino dersining puli chiqatti. Shu teriqide her ikkimiz teng tiriship, ikki yildin kéyin, toluq otturini püttürüsh dissértatsiyisini yaqlash waqtimu yétip  keldi.

 

Qizim mektep pütturüsh dissertatsiyisining témisini “ Héslirimni muzikilirim bilen anglitay” (fransuzche:  “Mes sentiments à travers ma musique”) dep qoyghan bolup, özi ishligen töt  parche muzika arqiliq, özining xoshalliq, qayghuluq, ümidsizlik we ümidwarliqqa oxshash héssiyatlirini ipadiligenidi. Dissértatsiye bahalash hey’itidiki üch proféssorning aldida qizim bu muzikilirini pianinoda temkin orunlap, nahayiti yuquri bahagha érishti. Toluq otturini püttürgende qizimla emes, hetta oqutquchilirimu qizimning muzika Institotida oqushini teshebbus qilghan bolsimu, men qet’iy qoshulmighan idim. Qizim mening “put tirep turghudek asaslirim” gha qayil bolup, Muzika Inistitotida oqush arzusidin waz kechken idi. Wahalenki, qizimning  ene shu toluq ottura mektepte oquwatqan chaghlirida ishligen muzikiliri heqiqeten ademning yürek tarlirini titritidighan, xiyal kepterlirini yiraq-yiraqlargha uchurup kételeydighan muwepiqiyetlik muzikilar idi, hetta bir nechche uyghurche shéirlarni yézip, özi ishligen muzikigha sélip, naxshisini manga éytquzup ün’gimu alghanidi.

 

Mana hazir qizimning del shu chaghlarda ishligen muzikiliridin tallap olturattuq. Muzikilarni anglighach, shéirlarni oqup körettuq. Nahayiti tézla, dangliq shairimiz Tahir Talipning  “Sulayman Guwah” dégen shéirigha mas kélidighan bir muzikini talliwalduq. Muzikining rétimliri shéirgha shuqeder mas kelgen idiki, xuddi tikküchi usta ölchep késip tikken pelto igisige  xopmu yarashqandek tuyulup ketti. Birnechche qétim sinap körüp, resmiy ün’ge alduq hem axirqi nusxisini ün-tünsiz olturup anglap, tügigende bir-birimizge qariduq. Her ikkimizning közliri nemlengenidi…

 

50 nechche yilliq hayatimda nahayiti küchlük hayajan’gha tolghan chaghlirim az bolmighan, emma axshamqidek bir nechche saet dawam etken bu xil teswirligüsiz shadliq  qaynimida tunji qétim örkeshlishim.  Bu némedégen ésil tuyghu-he?! …

 

Bügün bir künüm bir tereptin ishlep, bir tereptin oylap, tolimu jiddy ötkendek tuyuldi. Kechte qizim bilen pütüshkinimizdek, qizimning xatirisidiki bashqa shéirlarni yene qizim özi ishigen muzikilar bilen qoshup ün’ge alimiz. Ishinimenki, tilgha alghuchilikimu yoq bu  zerriche méhnitimiz bizdin waqitsiz ayrilghan meshhur ediblirimiz we arimizda bar bolsimu, lékin qelemliri sundurulup, yézish hoquqidin mehrum qilinghan el söyer yazghuchilirimizgha bildürgen yüksek hörmitimizning ipadisi bolup qalghusi!

 

 

Izahat: Mezkur maqalining ün’ge élin’ghan nusxisidiki muzikini qizim Dilfuruz Ghéni

ishligen.

 

2018-yili 28-öktebir, Jenve.

« Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti » we Uyghur Romanliri Heqqide Deslepki Izdinish


Autori: Nuriye Rahman

14670743_993015014158323_825606572832068891_n

Kirish söz
Ötken yili 12-ayning bir küni bir dostum féysbukta yollighan « Bügünki dewir Uyghur edebiyatida barliqqa kelgen 101 parche roman » degen mezmunni oqup, derhal inkas bildürüp, men oqughan « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »ge asaslan’ghanda, Uyghur romanlirining 200 yüzdin ashidighanliqini éytqan idim. Shuning bilen birge bu témigha qiziqquchilarni, bolupmu dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan Uyghur roman hérismenlirini mukemmel hem asasliq uchurlar bilen teminleshning zörürlikini hes qilghan idim. Shu meqsette, qolumda bar matériyallar, tor béti we dostlirim arqiliq érishken menbelerdin toluq paydilinip, imkaniyitim yar bergen sharaitta estayidil izdinish we sélishturup tekshürüsh arqiliq, uyghur romanlirining ismi, sani we roman yazghuchilarning isim-familisi heqqidiki mezkur maqalini yézip chiqtim. Manga qimmetlik waqtini hem zéhnini berip yardemde bolghan dostlirimgha jümlidin Abdushükür Abdurishitke chin dilimdin rehmet éytimen.
Bu maqalida asasliqi « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »ni oqughandin keyinki qisqiche tesiratimni otturigha qoyush arqiliq, Uyghur romanlirining istatistikiliq ehwalini tonushturush bilen birge, bu jehettiki izdinishlerni dawamlashturushning zörürlikinimu sherhilep öttüm. Uyghur romanlirigha qiziqidighan oqurmenler üchün biraz menpeti bolup qalsa ejeb emes, degen arzudimen. Wahalenki, maqalini yézish jeryanida izdinishimning yéterlik bolmasliqi tüpeyli bézi nuqsanlargha yol bergen bolushum mumkin. Oqurmenlirimning tüzüt qilmay körsitip bérishini, tenqid we teklip pikirlirini bérishini ümid qilimen.
1. « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti » heqqide
On nechche yil neshriyatchiliq xizmiti bilen shughullan’ghanliqimdin bolsa kérek, qolumgha bir kitab alghan haman, kitabning aldi-keynini örüp, özemche « tekshürüp » kétimen. Elwette bu hemmidin awal qolumdiki kitabning aptori, neshir qilghan neshriyat, neshir qilin’ghan waqti degendek uchurlarni igilesh üchün bolidu. Men bundin ikki yillar ilgiri « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »ni qolumgha alghandimu, del shundaq qilghantim. Bu lughetning aptori Sadir Tursunniyaz Udunluq, kitab jem’iy 743 bet, 32 format, qelin muqawiliq bolup, Shinjang Uniwersitéti Neshriyati teripidin 2015-yili 9-ayda neshirge yollinip, 2016-yili 8-ayda bésilip tarqitilghan.
Roman keng weqelerni öz ichige alghan, sehipisi uzun, hejmi chong edebiy eser bolup, keng we murekkep ijtimaiy turmushni ekis ettürüp, bir pütün tarixiy dewirning omumiy körünüshini kitabxanlarning köz aldida gewdilendüridu. Uyghur edebiyatining muhim terkibiy
2

qismi bolghan Uyghur romanliri 1 yazghuchilirimizning qimmetlik waqtini hem zéhinquwwitini sérip qilip royapqa chiqarghan japaliq emgikining mehsuli, shuning bilen birge, xelqimizning qimmetlik meniwiy bayliqi hésablinidu. Uyghur romanlirining omumiy ehwalidin xewer berish, kéyinki ewladlar üchün menbe, iz qaldurush roman tetqiqatchiliri we roman xumarlirining zimmisidiki bir wezipe. Aptor Sadir Tursunniyaz Udunluq del mushu nuqtini közde tutup, etrapliq izdinish netijiside « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »ni tüzüp chiqqan.
Aptorning qarishiche, Uyghur romanliri 20-esirning otturlirida barliqqa kelgen bolup, 60 nechche yil jeryanida nurghun egri-toqayliqlarni bösüp ötüp, bügünki kün’ge kelgende san hem süpet jehette yükselgen. Roman yazghuchilar yoqluqtin barliqqa kélip, ijadiyet qoshuni zorayghan, ayal roman yazghuchilarmu künsayin köpeygen. Shuning bilen birge, az bolsimu, bir türküm romanchiliqni tetqiq qilidighan tetqiqatchilarmu meydan’gha kelgen. Halbuki, Uyghur romanchiliqi tetqiqati Uyghur roman ijadiyitining güllinishige yétishelmesliktek réalliqmu roshenlishishke bashlighan. Neshir qilinghan romanlar heqqide yézilghan maqalilarning az bolushi, kitabxanlarni Uyghur romanchiliq tarixida barliqqa kelgen romanlarning ehwalidin xewerlendürüshning yéterlik bolmasliqi, shundaqla Uyghur romanchiliq bilimlirige dair ilmiy matériyallarning kemchilliki Uyghur edebiyat tarixida bir boshluqning künsayin chongqurlishishidiki halqiliq sewebler dep körsitilgen. Aptor bu boshluqni nezerde tutup, Uyghur romanlirining omumiy ehwali toghrisida etrapliq izden’gen. Her bir romanni bir qétimdin oqup chiqqan, romanlar heqqide yézilghan obzor-maqalilarni toplighan we ilmiy asasliq yekün’ge érishken. Men aptorning Uyghur romanliri heqqidiki 15 nuqtiliq yekünini oqughandin keyin, özüm muhim dep qarighan nuqtilarni töwendikidek xulasilep chiqtim:
1. Uyghur romanlirining sani we dairisi Uyghur romanlirining sani toghrisida oxshimighan qarashlar bar, hetta Uyghur romanliri az kam minggha yéqinlashti, deydighan konkirt asasi bolmighan perezlermu bar. Yalqun Rozi 2001-yili 1-ayning 30-küni « Shinjang Maaripi Géziti » de « Uyghur Yazghuchiliri Qanche Roman Yazdi » serlehwilik bir maqalini élan qilghan bolup, 1950-yildin 2000-yilghiche bolghan ariliqta 85 romanning yézilip neshir qilin’ghanliqini tonushturghan. Lékin Yalqun Rozi shéiriy romanlar we terjimihal eserlerni roman qatarigha kirgüzmigenidi. Shundaq déyishke boliduki, Yalqun Rozi Uyghur romanlirining sani hem yazghuchilirining ismini istatistika qilish jehette etrapliq izden’gen hem bu heqte izdinish maqalisi élan qilghan tunji yazghuchidur. 2012-yili 5-ayda Shinjang Pidagogika Uniwérsitétida ötküzülgen bir qétimliq roman ijadiyet muhakime yighinida edebiyat tetqiqatchisi Azat Sultan Ependi : « Uyghur romanliri 244 ke yetti » dep élan qilghan. Buni Uyghur romanliri heqqidiki éniq uchur dep bilishke bolidu. Lékin bu yerde 1950-yili bashlan’ghan roman türidiki eserlerning sanini belgileshte mueyyen yil chéki asas qilinmighan, « roman » dep atilidighan eserlerning éniq dairisi yeni qaysi xildiki edebiy eserlerni roman dep atash ölchemliri békitilmigen. Del mushu jehettiki éniqsiz tereplerni aydinglashturush üchün, aptor özining « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti » de,

1 Uyghur romani dégen isimgha éniqlima bergende, bu Uyghur yazghuchilar teripidin Uyghur tili yaki bashqa tillarda we her xil mezmunlarda yézilghan romanlarni körsitidu. Aptordin.
3

waqit chéki jehettin, 1950-yilidin 2013-yilining bashlirighiche, yeni mezkur lughetni neshirge teyyar qilghuche bolghan ariliqta neshir qilin’ghan barliq romanlar tizimlikini turghuzup chiqqan hem xulasilep mundaq dégen : « Bir tomluq roman 243 parche, ikki tomluq roman 27 parche, üch tomluq roman alte parche, töt tomluq roman bir parche, alte tomluq roman bir parche, yette tomluq roman bir parche, shéiriy roman üch parche, jem’iy 279 parche roman bar.2 » (Izahat : Bu istatistikida körülgen bezi xataliqlar toghrisida mezkür maqalining 2-bölümide chüshendürüsh bérildi.)
« Roman » dep atilidighan eserlerning dairisi mesiliside, aptor « roman » dégen namda neshir qilin’ghan romanlarni, « roman » dégen namda neshir qilinmighan bolsimu, neshir qilin’ghandin kéyin oqurmenler teripidin yézilghan maqalilerde « roman » dep étirap qilin’ghan romanlarni, shéiriy romanlarni, tarixiy roman hésablighan asasta terjimihal eserlerning hemmisini we tarixiy qisselerni « Lughet »ke kirgüzgen. Aptor yene Uyghur romanlirini shekil we mezmun jehettiki alahidilikliri boyiche réalliq témisidiki romanlar, tarixiy romanlar, ilmiy fantaziyilik romanlar, pelsepewiy romanlar, balilar romanliri, shéiriy romanlar, hejwiy romanlar we pisxika romanliri dep sekkiz türge ayrighan.Uyghur romanliri bizning tariximiz, yiltizimiz, kechürmishlirimiz hem bügünimiz bilen zich baghlan’ghan. Uyghur romanlirida ejdadlirimizning yiltizi toghrisida tepsilatlar xéli köp. Köp qisim tarixiy romanlarda Uyghur tarixida yüz bergen zor weqeler we bu jeryanda otturigha chiqqan ijabiy we selbiy shexislerning ehwali bayan qilin’ghan. Xelqimizning aile turmush ehwali, örpadetliri, kishiler otturisidiki munasiwetler, turmush qarishi, dunya qarishi hemde wetenperlik, meripetwerlik qarashliri namayen qilin’ghan. Romanlarda güzellikmu, rezillikmu yézilghan. Qedimki dewirdin bügün’giche bolghan turmush kartinilirimiz teswirlen’gen. Shuning bilen birge, ijtimaiy témilarmu, penniy témilarmu, réalliqmu, fantaziyimu yézilghan. Qisqisi, Uyghur romanlirida turmushimizda körülgen, körüliwatqan ishlar asasen yézilip, turmushimizning bediiy höjjiti bolush shertini hazirlighan.
2. Roman yazghuchilirining isim-familisi we romanlarning nami Uyghur romanlirining namini we roman yazghuchilarning isim-familisini toghra atash emeliyette yazghuchilarning emgikige hörmet qilish, tarixqa hörmet qilish bolupla qalmastin, belki kelgüsige, ewlatlargha bolghan mes’uliyetchanliq éngi bolup hésablinidu. Aptor del mushu nuqtini közde tutup, « Uyghur yazghuchilirining 1950-yilidin 2013-yilining béshigha qeder yézilghan romanlirining ehwalini körsitish jedwili »ni tüzüp chiqqan. (Bu jedwel resimge eyni tartilip, qoshumche bérildi.)
Aptor romanlarning ismini atash jehette saqliniwatqan bezi mesililerni alahide körsitip ötken. Alayli, Qeyyum Turdining « Qizil Tagh étikide » namliq romanining 1984-yili deslepki neshride « Qizil tagh chiraghliri » dep élin’ghan. 2003-yili we 2009-yilidiki neshride « Qizil tagh étikide » namida élin’ghan; Muhemmet Osman Emirining « Qanliq édir » romani kéyin « Natonush Yigit »dep neshir qilin’ghan; Ehmetjan Qurban Sabirining « Kök Östeng » namliq romani kéyin « Yatliq Bolalmighan Qizlar » dep neshir qilin’ghan; Alimjan Rejepning 2006-yili

2 « Lughet » tiki 4-bet
4

neshir qilin’ghan « Chiradin Halqighan Oghlan » namliq romani 2008-yili qayta neshir qilin’ghanda « Teklimankandin Halqighan Oghlan » dégen namda neshir qilinghan. Yighinchaqlighanda, aptorning « Uyghur yazghuchilirining 1950-yilidin 2013-yilining béshigha qeder yézilghan romanlirining ehwalini körsitish jedwili »ni roman yazghuchilirining isimfamilisi we romanlarning namini toghra atashtiki ishenchlik paydilinish menbesi, dep békitishke bolidu. (Izahat: Bu « Jedwel» de körülgen bezi xataliqlar mezkür maqalining 2bölümide sherhilendi.)
3. Uyghur romanliri yézilghan tillar we terjime qilinish ehwali Aptor mezkur lughetni tüzüsh dawamidiki izdinishlirige asasen, Uyghur romanliri yézilghan tillar we neshir qilin’ghan romanlarning bashqa tillargha terjime qilinish ehwali üstide qisqiche toxtalghan. Uyghur til-yéziqi bizning ana til-yéziqimiz, bizning alaqe qoralimiz. Shuning üchünmu, tebiiy halda, ana tilimizda yézilghan romanlar Uyghur romanlirining mutleq kop qismini igileydu. Wahalenki, yazghuchilirimiz Uyghur tilidin bashqa tillardimu romanlarni yézip neshir qildurghan. Shuning bilen birge, uyghurche yézilip, neshir qilin’ghandin kéyin bashqa tillargha terjime qilin’ghan romanlarmu bar. Aptorning tekshürüshlirige asaslanghanda, töwendiki bir nechche xil ehwalni sherhilep ötüsh mumkin:
 Uyghur tilida yézilghan, emma xenzu tilida élan qilin’ghan, kéyin, uyghurchigha terjime qilinip, neshir qilin’ghan roman. Alayli, Memtimin Toxtayupning « Qanliq Yer » esli Uyghur tilida yézilghan, kéyin xenzuchigha terjime qilinip, eyni waqittiki « Gherbiy shimal edebiyat-sen’iti » jornilining 1951-yilidiki sanlirida élan qilin’ghan. Kéyin, Mehmutjan Islam bu romanni xenzuchidin uyghurchigha terjime qilghan we 1993-yili Uyghur tilida neshirdin chiqqan.  Xenzu tilida yézilghan roman. Merhum Réyhan’gül Mijitning « Qayta Nikah » namliq romani xenzu tilida yézilghan. Kéyin, Siyit Tilwaldi teripidin uyghurchigha terjime qilinip, 2008-yili neshirdin chiqqan.  Xenzu tiligha terjime qilin’ghan romanlar. Uyghur tilida yézilghan romanlardin xenzuchige terjime qilinip, neshirdin chiqqan romanlar xéli köp. Alayli, « Izdinish» (Zordun Sabir), « Qizil Tagh étikide » (Qeyyum Turdi), « Boz Dala» (Ebeydulla Ibrahim), « Pilsirattin Ötkenler » (Batur Rozi), « Léyighan Bulaq » (Jalalidin Behram)3, « Mehmud Kashgheriy » (Perhat Jilan) we bashqilar.  énggiliz tiligha terjime qilin’ghan romanlar. « Kiroranliq Balilar » (Perhat Elyas), « Jezire » (Tursunjan Muhemmet)  Nemis tiligha terjime qilin’ghan roman. « Izdinish » (Zordun Sabir)  Türk tiligha terjime qilin’ghan roman. « Mehmud Kashgheriy » (Perhat Jilan)

4. Uyghur romanlirida eng köp teswirlen’gen dewir we obrazi yaritilghan meshhur shexisler Uyghur romanlirida tariximizning herqaysi dewirliri oxshash bolmighan usul bilen teswirlen’gen bolup, her bir roman özige arqa körünüsh qilghan dewir sharaitidin xelqimizning omumiy tarixiy musapisini körüwélish mumkin. Aptorning qarishiche, Uyghur romanlirida töwendiki dewirler köprek teswirlen’gen: Orxun Uyghur Xanliqi dewri, Idiqut

3 Jalalidin Behramning « Léyighan Bulaq » jem’iy yette tom bolup, 1- we 2-tomliri xunzuchige terjime qilin’ghan.
5

Uyghur Xanliqi dewri, Qaraxaniylar Xanliqi dewri, Yarkend Seidiye Xanliqi dewri, Xinjangning 17-esirdin 19-esirning axirighiche bolghan ariliqtiki dewri, Shinjangning 20-esirning aldinqi yérimi we Üch wilayet inqilawi dewri, 20-esirning 50-yillirining axiri, “Medeniyet zor inqilabi” dewri we uningdin kéyinki dewirler.
Yazghuchilar bediiy obraz wastisi arqiliq turmushni ekis ettüridu. Mutleq köp qisim Uyghur romanlirida Uyghurlarning obrazi asasiy obraz süpitide yaritilghan, bu tebiiy ehwal, elwette. Shuning bilen birge yene bashqa milletler obrazi asasiy obraz qilin’ghan romanlarmu yoq emes. Uyghur romanlirida nami tilgha élinip, obrazi yarqin yaritilghan meshhur tarixiy shexisler xéli köp. Alayli, Yüsüp Xas Hajip, Mehmud Kashgheriy, Sutuq Bughraxan,Abduqadir Damolla, Abduxaliq Uyghur, Melike Ammannisaxan, Seidixan, , Shah Mexsut, Yaqupbeg, Apaq Xoja, Sadir Palwan, Lutpulla Mutellip, Tömür Xelipe, Molla Zeydin, Xojaniyaz Haji, Exmetjan Qasimi, Seypidin Ezizi we bashqilar, yene Chianlong Xan, Sun Zhongshen, Mao Zedong, Lénin, Sitalin, Jiang Jieshi, Gitlér, Chinggizxan, Chérchil qatarliqlarmu bar. Bezi romanlarda nami chiqmighan bolsimu, xelqimiz üchün özini béshlighan kishilirimizning obrazi teswirlen’gen bolsa, yene bezi romanlarda herqaysi dewirlerde yashap, türlük ehwallarda xelq bilen qarshilashqan satqun, munapiq kishilerning ehwallirighimu tégishlik orun bérilgen.
5. Edebiyat tariximizda yézilip, bizgiche yétip kélelmigen romanlar Hazirqi zaman Uyghur edebiyatida Uyghur romanliri 1940-yillarning otturilirida barliqqa kelgen bolup, gerche san jehettin nahayiti az bolsimu, edebiyat tariximizda yézilip, bizgiche yétip kélelmigen romanlar dep qarilidu. Aptor bu romanlar heqqide qisqiche toxtalghan:
 « Dawanlar Ashqanda » Bu Uyghur edebiyatida yézilghan tunji roman bolup, aptori Lutpulla Mutellip (1922 – 1945). Merhum shairimiz 1941-yili yazda Sowét Itipaqi ékispédiyichilirige terjiman bolup jenubiy Shinjangning bir qisim yerlirige barghanda, xeliqning échinishliq turmushi bilen tonushqan. Kéyin shu qétimliq seper xatirisi asasida bu romanni yazghan. Bu roman 1945-yili Gomindang eksiyetchiliri teripidin köydürüwétilgen.  Ibrahim Turdi (1914 – 1990) « Tentene », « Xumaxan » qatarliq dastanlarni yézip tesir qozghighan bu shair 1960-yillirining béshida bir roman yazghan bolup, “Medeniyet zor inqilabi” mezgilide bu romanning waraqliri Ürümchidiki edebiyat-sen’etchiler qorosida shamalda uchup yürgen, héchkimning kari bolmighan. Shu wejidin, bu romanmu bizgiche yétip kélelmigen.  Abduléziz Mexsum (Abduqadir Damollamning oghli) (1889 – 1982) Merhum shair ömride nurghun shéir yazghan, lékin köp qismi élan qilinmighan. Merhumning eyni yillarda roman yazghanliqi melum, lékin bizgiche yétip kélelmigen.  Nimshéhit Ermiye éli Sayrami (1906 – 1972)
6

Merhum shair 20-esirning 70-yillirining bashlirida « Gör éghizidin Yanghanda » namliq bir shéiriy romanning 1 ming 500 koplétini yézip bolghan. Epsus, bu shéiriy romanmu bizgiche yétip kélelmigen.

2. Sélishturup tekshürüshtin xulase
Men bu bölümde, aldi bilen, aptor Sadir Tursunniyaz Udunluqning « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »ni oqurmenlerge qisqiche tonushturushni meqset qilghan bu maqalini yézish dawamida bayqighan « Lughet »tiki bir nechche xataliqni sherhilep ötüshni muwapiq kördum. Gerche bu xataliqlar mezkur lughetni tüzüsh dawamida aptorning qilghan japaliq ejri aldida tilgha élishqa erzimeydighan yétishsizlikler bolsimu, emma ularni körsitip ötmeslikni bir xil érensizlik, mes’uliyetsizlik dep qaridim. Andin, bashqa menbeler arqiliq érishken Uyghur romanliri tizimlikini « Lughet » tiki romanlar tizimliki bilen sélishturush arqiliq ige bolghan yekünümni qisqiche tonushturimen.
1. « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »de bayqalghan bir nechche xataliqlar
« Lughet »ni estayidilliq bilen oqush we tekshürüsh dawamida, « Uyghur yazghuchilirining 1950-yilidin 2013-yilining béshigha qeder yézilghan romanlirining ehwalini körsitish jedwili » de mundaq xataliqlar yaki yétishsizlikler barliqini bayqidim:
1. Bir aptorning ikki romani jedwelge kirgüzülmigen, lekin « Lughet »te izahlan’ghan yeni kitabning ichide tonushturulghan
Bu Amannuri Abdurusulning « Tang Aldida Tughulghanlar » bilen « Ashiq-Meshuqlar » namliq ikki parche romani.
2. Jedwelde bérilgen ikki romanning ismi bilen « Lughet »te izahlan’ghan isimlirida biraz periq körülgen
Mesilen, Alimjan Ismayilning bir romani jedwelde « Atilar Izidin » dep élinip, kitab ichide « Atilar Yoli » dep atalghan ; Muhemmetjan Litipning romani jedwelde « Atining nesiheti » bolsa, kitab ichide « Ata Nesiheti » dep élin’ghan.
3. Jedwelde bérilgen aptor ismliri bilen lughette izahlan’ghan aptor isimlirida periq körülgen
Jedweldiki isim
Ablet Abdurishit Berqi
Mamutjan Dawut
Osman Haji Yüsüpjan Qeyum
Muhemmet Osman
Kitab ichidiki isim
Abdulehet Abdurishit Berqi
Mamut Dawut
Osman Haji Abduraxman
Yüsüpjan Sulayman
Muhemmet Osmanhajim

7

4. Jedweldiki roman sani we kitab sanida xataliqlar körülgen, eng axirqi yighinda sanlar pütünley xata jemlen’gen
Bu jedweldiki aptor sani, roman sani, tom sani we jem’iy kitab sanlirini qayta hésablap hem lughettiki her bir kitabning izahliq tékisti bilen inchike sélishturush arqiliq, bezi kichik, emma muhim xataliqlarni bayqidim hem tüzitip qoyushni muwapiq kördüm. Aldi bilen, jedwelde ikki qétim tekrarlan’ghan töt aptorning ismi töt aptor emes, belki sekkiz aptor sanilip hésablan’ghan. Bular Jalalidin Behram (resimdiki 10- betning eng axirqi quri we 11-betning 1qurida), Gheyret Osman (resimdiki 12-betning eng axirqi quri we 13-betning 1-qurida), Mettursun Obulqasim (resimdiki 13-betning eng axirqi quri we 14-betning 1-qurida), Tursun Ömer (resimdiki 14-betning eng axirqi quri we 15-betning 1-qurida). Netijide aptorlarning sani 125 neper bolmay, 129 neper bolup xata hésablanghan. Andin, roman ismigha asasen érishilgen omumiy roman sani xata hésablan’ghan. Jedweldiki roman isimlirini munderijide bérilgen roman isimliri bilen birmu bir sélishturush hem qayta-qayta sanash arqiliq, roman sanining 279 parche emes, belki 270 parche ikenliki delillendi. Axirida, kitab sani, tom sanimu xata jemlen’gen. Yeni Jalalidin Behramning « Hayat Qismiti » namliq ikki tomluq romani bir tomluq , dep xatirilen’gen (resimdiki 11-bette) ; Muhemmet Barat Teshnaining üch parche romani qoshulup üch parche kitab déyilmey, ikki parche dep yézilghan (resimdiki 14-bette) ; Adil Imin Shadtékinning ikki parche romani qoshulup, ikki parche déyilmey, bir parche dep tizimlan’ghan (resimdiki 17-bet); Jedwelning eng axiridiki yighinda sanlar yuquridiki xataliqlarni hesabqa almighan ehwaldimu pütünley xata jemlen’gen bolup, töwendikidek toghrilash bérildi :
Jedwelde bérilgini Aptor Roman ismi (roman sani)
Tom sani
Jem’iy kitab sani 129 279 233 233
Toghrilap élin’ghini 125 268 308 308
Amannuri Abdurusulning ikki romani qoshulghanda
126 270 310 310

Démek, bu maqalining béshidiki « Uyghur romanlirining sani we dairisi » dégen témida tilgha élip ötülgen aptorning uyghur romanlirining ehwali heqqidiki xulasisini toghrilap mundaq yézish mumkin : Uyghur romanliri, aptor dégendek, « bir tomluq roman 243 parche, ikki tomluq roman 27 parche, üch tomluq roman alte parche, töt tomluq roman bir parche, alte tomluq roman bir parche, yette tomluq roman bir parche, shéiriy roman üch parche, jem’iy 279 parche » bolmastin, bu « Lughet »ke kirgüzülgen Uyghur romanliri bir tomluq roman 240 parche (jedweldiki 238 parche bilen Amannuri Abdurusulning jedwelge kirgüzülmey qalghan ikki parche bir tomluq romani qoshulghanda), ikki tomluq roman 24 parche, üch tomluq roman töt parche, töt tomluq roman bir parche, alte tomluq roman bir parche bolup, jem’iy 270 parche. Bu romanlarni yazghan aptorlarning omumiy sani 126 bolup, buning ichide 14 neper ayal yazghuchi bar. Alahide körsitip ötüshke tégishlik bir nuqta shuki, aptor « yette
8

tomluq roman bir parche » dégenyu, lékin bu roman « Uyghur yazghuchilirining 1950-yilidin 2013-yilining béshigha qeder yézilghan romanlirining ehwalini körsitish jedwili »dimu körsitilmigen, « Lughet »ning ichki tékistliridimu chüshendürülmigen. Elbette, bu yerde déyiliwatqan yette tomluq roman Jalalidin Béhramning « Léyighan Bulaq » namliq romani bolup, her bir tomining nami oxshimaydu : « Üch Dost » (1-tom), « Üshshük Tegken Yapraqlar » (2-tom), « Qara Chayshapliq Qiz » (3-tom), « Qarchuqta Qatqan Qan » (4-tom), « Axirqi Doqal » (5-tom), « Yügensiz Ötmigen Yillar » (6-tom) we « Wisal Deqiqiliri » (7-tom). Jalalidin Behramning bu romanining 1-tomi Shinjang Uniwérsitéti teripidin 1997-yili 2-ayda neshir qilin’ghan bolsa, eng axirqi 7-tomi Milletler Neshriyati terepidin 2006-yili 4-ayda neshir qilin’ghan. Wahalenki, maqalining bash qismida yeni « Uyghur romanliri yézilghan tillar we terjime qilinish ehwali » dégen 3-nuqtida körsitip ötülginidek, aptor Xenzu tiligha terjime qilin’ghan romanlar qatarida Jalalidin Behramning « Léyighan Bulaq » romanining ikki tomining xenzuchige terjime qilinghanliqini yazghan. Neme sewebtin Jalalidin Behramning bu romani « Lughet »te izahlan’ghan bashqa 9 romani qatarida orun almidi ? Aptordiki bixestilikmu yaki neshriyattiki tehrirlerdin xataliq öttimu ? Bu suallargha jawab tépishqa nailaj boldum.
2. « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti » diki romanlarni bashqa menbelerde bérilgen Uyghur romanliri bilen sélishturushtin qisqiche xulase
Mezkur maqalining eng deslepki qurlirida tilgha élip ötkinimdek, bu maqalini yézishqa türtke bolghini bir dostumning féyisbukta yollighan « Bügünki dewir Uyghur edebiyatida barliqqa kelgen 101 parche roman » témiliq bir uchur bolghan idi. Men bu uchurning https://ug.wikipedia.org ni menbe qilghanliqini bilgendin kéyin, bu tor bétidiki mezmunlarni, bolupmu romanlarning tizimlikini estayidil körüp chiqtim hemde bu tizimliktiki romanlarning aptorlirining ismi we romanlarning ismini « Lughet »te körsitilgen romanlar bilen birmu-bir sélishturup chiqtim. Netijide 101 parche romanning 92 parchisini Lughet »tin tépip chiqtim. Tapalmighan romanlar Abduwéli élining « Bedölet » (yene bir menbe http://www.uyghurpedia.com de « Bédölet Heqqide Qisse » ), « Mehdum Ezem We Uning Ewlatliri », « Apaq Xoja », « Turghaq Xojilar » ; Ablikim Sabirning « Ümid Yultuzliri » ; Perhat Tursunning « Ölüwélish Sen’iti », Tursun Rozining « Qurumas Derex », Jalalidin Behramning « Léyighan Bulaq » we Memtili Hélimning « Qan’gha Boyalghan Sayram » qatarliq toqquz parche roman boldi. Bu yerde qoshumche tekitlep qoyidighinim, « 101 parche roman » tizimlikide Abdurahman Qaxarnng « Hayat siri » namliq romani « Hayat sepiri » dep élin’ghan ; Qeyyum Turdining « Qizil Tagh étikide » namliq romani « Qiziltagh Baturliri » dep élin’ghan. Men « Lughet »ke asasen birlikke keltürüp, bu romanlarning « Hayat siri » we « Qizil Tagh étikide » dep tüzitilishini tewsiye qilimen.
Buningdin bashqa, yene bir dostumning tewsiyesi boyiche, http://www.uyghurpedia.com (Uyghur énsiklopédiyisi) da körsitilgen «Uyghurche 100 nadir eser » dégen témida bérilgen eserler tizimlikini toluq körüp chiqtim hemde « Romanlar » qatarida körsitilgen 28 parche romanningmu « Lughet »te bar-yoqluqini tekshürüp chiqtim. Heyranliq bilen shuni
9

bayqidimki, bu romanlar gerche « Lughet » tiki yil chékige uyghun yeni 1950-yildin 2013yilning béshichiche neshir qilin’ghan bolsimu, Nesirdin Rabquzining « Qissesul Enbiya »4, xenzuchidin terjime qilin’ghan ikki parche roman « Su Boyida » bilen « Qizil Rawaqtiki Chüsh »we Erebchidin terjime qilin’ghan Jorji Zeydanning « Ramizanning On Yettisi » qatarliq töt parche romanni qoshmighanda, yene alte parche roman « Lughet» ke kirgüzülmigen bolup chiqti ! Bular Yüsüp Elyazning « éghir Tiniqlar » (1997-yili neshir qilin’ghan), Abduweli élining « Bédölet Heqqide Qisse » (1997-yili), Mirrehmet Siyit bilen Yalqun Rozining « Memtili Tewpiq » (1997-yili), Jalalidin Behramning « Léyighan Bulaq » (1996 – 2006-yilliri) we Abdulla Qadirining « Méhraptin Chayan » (1982-yili) bilen « Ötken Künler » (1983-yili ). Bu romanlarning nime üchün « Lughet »ke kirgüzülmiginini oxshashla sürüshtürüp éniqlash imkaniyiti bolmidi.
Uyghur romanlirini toghrisida melumat bergende, men nezirimizdin saqit qilishqa bolmaydighan yene bir muhim nuqta bar dep qaraymen, u bolsimu chet’ellerde yashawatqan uyghurlar yazghan romanlar. Alayli, Istanbul Taklimakan Uyghur Neshriyati neshir qilghan Söyün’gül Janishéf xanimning « Köz Yéshida Nemlen’gen Zémin » (2006-yili), Ziya Semedining « Ghéni Batur » (2018-yili) qatarliq romanlar. Bu romanlarmu elwette Uyghur romanliri tizimlikide tégishlik orun élishi kerek. Shunga bu jehettimu belgilik izdinishlarni élip bérish Uyghur romanchiliqining omumiy ehwalini aydinglashturushta muhim ehmiyetke ige.
Axirqi söz
Sadir Tursunniyaz Udunluqning bu « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti »de 2013-yilda neshir qilin’ghan romanlar toluq bolmayla qalmastin, 2014-yilidin 2016-yilining axirighiche bolghan ariliqta neshir qilinghan romanlarmu yoq. Oqurmenlerning semige selip qoyushqa tegishlik yene bir nuqta shuki, 2017-yili 2-aydin étibaren barliq neshriyatlarning Uyghur tili bölümliri yéngi kitab neshir qilishni pütünley toxtitip, ilgiri neshir qilin’ghan barliq kitablarni tekshürüshke buyrulghan.
Xulasilighanda, Uyghur romanlirining omumiy sani heqqide éniq melumat bérish hazirche mumkin emes. Wahalenki, 2013-yilning béshigha qeder neshir qilin’ghan romanlarning sanini yeni « Lughet »ke kirgüzülgen 270 parche roman, « Bügünki dewir Uyghur edebiyatida barliqqa kelgen 101 parche roman »da körsitilgen tizimliktin « Lughet » te tépilmighan toqquz parche roman we «Uyghurche 100 Nadir Eser » dégen maqalidiki « Romanlar » qatarida körsitilgen 28 parche romandin « Lughet »te tépilmighan ikki parche roman (tépilmighan töt parche romandin « Bédölet Heqqide Qisse » bilen « Léyighan Bulaq »ni hésabqa almighanda) bolup, bularni jemligende, az dégende 281 parche roman barliqini jezimleshtürüshke toluq asasliqmiz. Roshenki, 2013-yildin 2016-yilning axirighiche neshir qilin’ghan romanlar ichide dadilliq bilen yézilghan hem neshir qilin’ghan, kitabxanlarning qizghin alqishigha érishken, yuquri süpette bésilghan romanlar Uyghur tarixida misli
4 Men bu eserni oqup baqmighan. Igilishimche, bu bir diniy eser iken. Nime üchün « Lughet »ke kirgüzülmiginini bilish mumkin bolmidi. Aptordin.
10

körülmigen bir yuquri pellige yetkenidi. Xalide Israilning « Altun Kesh » (2016-yili 4-ay 1bésilishi) we Tursun’ay Yunusning « Weten Söygüsi » (2012-yili 2-neshri, 2016-yili 12-ay 2bésilishi) qatarliq romanlarning Uyghur jemiyitimizde qozghighan küchlük tesirige, Uyghurlarning kimlik éngining mustehkemlishishide oynighan roligha hergizmu sel qarighili bolmaydu. Yash yazghuchi Gülchéhre Chongelem Ezizning « Qiriq Kéche » namliq edebiy xatirisi 2016-yili 3-ayda tunji qétim neshir qilinip, 2017-yili 1-ayda 48’000 tiraj bilen 6-qétim bésilip tarqitilghan. Uyghur roman yazghuchilar qoshunining nahayiti az bir qismini teshkil qilghan ayal yazghuchilirimizning romanchiliqtiki muweppiqiyetlirining özila bu qoshunning Uyghur romanchiliqida neqeder zor netijilerni yaratqanliqini namayende qilip turuptu. Shundaq dep éytishqa boliduki, Uyghur roman yazghuchilirimizning qolgha keltürgen muweppiyetliri ular Uyghur romanchiliq tarixigha yazghan öchmes sehipiler, Uyghur tarixidiki öchmes izlar bolup qalghusi !
Men tekitlep ötüsh zörür dep qarighan bir nuqta bar, u bolsimu Uyghur romanlirini bashqa tillargha terjime qilish mesilisi. Yuqurida sherhilep ötkinimdek, Uyghur romanlirida Uyghurlarning qedimki dewirdin bügün’giche bolghan turmush kartinilirimiz teswirlen’gen bolup, bizning tariximiz, yiltizimiz, kechürmishlirimiz hem bügünimiz romanlargha yughurulghan. Xelqimizning aile turmush ehwali, örp-adetliri, qaide-yosunlar, kishiler otturisidiki munasiwetler, meripetwerlik, wetenperlik qarashliri güzel tilimiz bilen shuqeder obrazliq teswirlen’gen. Uyghur romanlirini bashqa tillargha tejime qilish arqiliq Uyghur romanlirini dunyagha yüzlendürüp, bashqa milletlerge tonutush mahiyette xelqimizning ésil mediniy bayliqlirini alemge tonutush bolupla qalmastin, teximu muhimi, chet’ellerde tughulup chong boluwatqan, Uyghur tilimizni yaxshi bilmeydighan ewlatlirimizgha bu qimmetlik edebiy eserlerni özliri bilidighan tillarda oqush yaki anglash sharaiti hazirlashtur. Mundaqche éytqanda, ewlatlirimizning bu heqliq miraslirini ular érisheleydighanliki her xil yollar bilen ulargha yetküzüshtur.
Axirida, men roman söyer her bir Uyghurni Uyghur romanlirini bashqa tillargha terjime qilish, Uyghur romanlirini tizimlash we toluqlash ishlirigha köngül bölüsh, bolupmu 2013-yildin kéyin neshir qilin’ghan romanlarning tizimlikini turghuzush, hetta bu romanlarning qisqiche mezmunidin oqurmenlerni waqiplandurush arqiliq, téximu köp kishilerning Uyghur romanlirigha bolghan qiziqishi we chüshinishini qozghash we kücheytish üchün ortaq ejir qilishqa chaqirimen.
« Ish birlikte, küch ömlükte » (Uyghur maqal-temsilliridin)
Jenve, 2019-yili 2-ayning 6-küni.

Paydililan’ghan menbeler :
– « Uyghur Romanliri Izahliq Lughiti », Sadir Tursunniyaz Udunluq, 2015-yili 9-ay 1neshri, 2016-yili 8-ay 1-bésilishi.
11

– « Bügünki dewir Uyghur edebiyatida barliqqa kelgen 101 parche roman » (https://ug.wikipedia.org din élin’ghan) – «Uyghurche 100 Nadir Eser » ( http://www.uyghurpedia.com Uyghur énsiklopédiyisi)
Qoshumche :
« Uyghur yazghuchilirining 1950-yilidin 2013-yilining beshigha qeder yézilghan romanlirining ehwalini körsitish jedwili »ning fotograf resimliri

12

13

14

Uyghur-romanliri-Izahliq-lughiti-toghrisida-Nuriye-Rahman