Almutada Qazaqistan we Merkiziy Asiyaning Tarixi we Medeniyiti Boyiche Sherqiy Türkistan Menbeliri Témisida Ilmiy Muhakime Yighini Ötti


Qazaqistanliq tarixchi risalet kérimowa toplighan süret, yarkend shehiridiki meschitning körünüshi. 19-Esirning axiri.

Qazaqistanliq tarixchi risalet kérimowa toplighan süret, yarkend shehiridiki meschitning körünüshi. 19-Esirning axiri.

 RFA/Oyghan

12-Öktebirde almutadiki pelsepe institutining mejlis zalida «qazaqistan we merkiziy asiyaning tarixi we medeniyiti boyiche sherqiy türkistan menbeliri (19-We 20-Esirler)» témisida ilmiy muhakime yighini bolup ötti. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti uyushturghan mezkur yighin institut terkibidiki uyghurshunasliq merkizining rehbiri, tarix penlirining doktori, proféssor risalet kerimowaning ilmiy paaliyitige béghishlandi. Uninggha alimlar, aliy oqush orunlirining oqutquchiliri, jemiyetlik birleshmiler we ammiwi axbarat wasitiliri wekilliri qatnashti.

Yighinning tentenilik qismini achqan süléyménof namidiki sherqshunasliq institutining mudiri, milliy penler akadémiyisining akadémiki ebsattar dérbisali risalet kerimowaning qazaqistan ilim-Penige qoshqan töhpisini yuqiri bahalap, uning sherqshunasliq, shu jümlidin uyghurshunasliq ilmini rawajlandurushtiki ish-Paaliyetlirini, insaniy xisletlirini körsetti. E. Dérbisali r. Kerimowaning 30 yildin oshuq waqit hayatining qazaqistan penler akadémiyisi bilen zich baghlinishta bolup kelgenlikini, bu jeryanda uning yüzdin oshuq ilmiy emgeklirining élan qilinghanliqini, uning ilmiy paaliyitining yuqiri bahalinip, «qazaqistan pénige qoshqan töhpisi üchün» hörmetlik belgisi, shuningdek köpligen pexriy guwahnamiler bilen teqdirlengenlikini alahide tekitlidi. Institut mudiri r. Kerimowaning pédagogikiliq sahesidiki, yeni yash ilmiy kadirlarni terbiyileshtiki emgikinimu yuqiri bahalidi we kolléktip namidin uning 65 yashliq tewelludini qizghin tebriklidi.

Andin sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori ablehet kamalof «risalet kerimowaning ilmiy paaliyiti heqqide» mawzusida doklat qildi. Tebrik sözge chiqqan qazaqistan yazghuchilar ittipaqi uyghur edebiyati kéngishining bashliqi exmetjan hashiriy, jumhuriyetlik «uyghur awazi» gézitining bölüm bashliqi shemshidin ayupof, «inayet» jemiyetlik birleshmisi wekili nadirem ömerowa, shundaqla «turan» uniwérsitéti, abay namidiki qazaq pédagogika uniwérsitétining oqutquchiliri, sherqshunasliq institutining alimliri r. Kerimowaning ilmiy paaliyiti heqqide öz qarashlirini bildürdi.

Radiomiz ziyaritini qobul qilghan sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi, tarixchi doktor ablehet kamalof r. Kerimowaning ilmiy paaliyitining asasiy yönilishlirige toxtilip, mundaq dédi: «risalet kerimowaning ilmiy paaliyitini ikki yönilishte atap ötüshke bolidu. Birinchidin, u özining pütkül namzatliq ilmiy ishini yettisu uyghurlirining emeliy senitini yorutushqa béghishlighan bolsa, ikkinchidin, doktorluq ilmiy ishini sherqiy türkistanning ottura esir sheherlirini tetqiq qilishqa béghishlidi. Risalet kerimowa hem étnografiye saheside ishlewatqan peytidimu, hem ottura esir tarix ilmi saheside ishlewatqan waqtidimu ilmiy ékispéditsiyelerge alahide köngül böldi, chünki peqet mushu ékispéditsiyeler arqiliq köpligen zörür matériyallarni toplashqa bolidighanliqini yaxshi chüshendi. U öz ilmiy paaliyitining deslepki qismida, yeni yettisu uyghurlirining emeliy seniti boyiche ishlewatqan peytide qazaqistan we perghane wadisida yashawatqan uyghurlarni arilighan idi. Kéyin bolsa, yeni ottura esir tarixi boyiche matériyal toplighan waqtida 1998 we 2007-Yilliri sherqshunasliq institutining uyghur aptonom rayonigha uyushturghan ilmiy ékispéditsiyesini bashqurdi. U shundaqla ‹medeniy miras› dölet programmisi boyiche 2007-Yili wéngiriyege bolghan étnografiyilik ékispéditsiyege qatnashti.»

A. Kamalof kéyinki on yilning ichide, yeni 2007-Yildin bashlap risalet kerimowaning özini heqiqiy rehber süpitide körsetkenlikini, uyghurshunasliq merkizining rehbiri lawazimida merkezning barliq ilmiy layihilirini bashqurghanliqini alahide tekitlidi. A. Kamalofning éytishiche, 2007-Yildin buyan uyghurshunasliq merkizi uyghur élining ötmüsh tarixi we medeniyitini merkiziy asiya we qazaqistan bilen zich alaqide tetqiq qilip kéliwatqan bolup, bu jeryanda köpligen ilmiy layihiler orunlandi, muhakime yighinliri ötküzüldi, monografiyeler we maqaliler toplamliri neshr qilindi.

Ilmiy muhakime yighinining ikkinchi qismi asasiy jehettin sherqiy türkistan menbeliri asasida yézilghan til, edebiyat, tarix, étnografiye, maarip we bashqimu mesililerge béghishlanghan doklatlarni öz ichige aldi.

Abay namidiki qazaq pédagogika uniwérsitétining oqutquchisi shairem baratowa sherqiy türkistan qolyazmiliridin bolupmu bilal nazimning «kitabi ghazat der mülki chin» dastanining ottura asiya tarixini tetqiq qilishtiki ehmiyitining intayin zor ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: «mezkur yighinda bu qolyazma heqqide uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimliri tarixchi ablehet kamalof ‹bilal nazim emgekliri yettisu tarixining menbeliri süpitide› we ‹bilal nazimning kitabi ghazat der mülki chin dastanining syuzhétliq-Kompozitsiyelik alahidilikliri› namliq doklatlirida öz pikirlirini éytti. A.Kamalof 19-Esirning ikkinchi yérimida sherqiy türkistanning ili wilayitidiki ijtimaiy-Siyasiy weziyetning yettisudiki ehwal bilen bolghan alaqilirini, ikki terepte yashawatqan türkiy xelqlerning özara étnikiliq we medeniy munasiwetlirini yorutidu. R.Yüsüpof bolsa, öz doklatida dastanning ili wilayitide yüz bergen qoralliq qozghilang heqqide melumatlarni toluq igileshke mumkinchilik béridighan tarixiy menbe ikenlikini ispatlaydu. Doklatchi, ikkinchidin, dastanning 19-Esir uyghur edebiyatining omumiy tereqqiyatini, uningdiki réalizm yönilishining bir ülgisini körsitidighan bediiy eser ikenlikini körsitidu. U bu eserde teswirlengen waqielerning qozghilangning bashlinishidin tartip ta u ghalibiyet qazinip, musteqil ili sultanliqi qurulghangha qeder chong ariliqni öz ichige alghanliqi heqqide weqelerning keng dairide teswirlengenlikini yarqin misallar bilen ispatlap béridu.»

Uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi, tilshunas doktor xalminem mesimowa öz doklatida 19-Esirdiki séyit muhemmet qashining «sherhi shikeste», musa sayramining «tarixi eminiye» we ismetulla möjüzining «tewarixi musiqiyun» eserlirining bezi til alahidiliklirini tehlil qilghanliqini bildürüp, mundaq dédi: «bu dewrdiki eserlerde uyghur tili fonétikiliq we léksika-Gramatikiliq alahidilikliri bilen hem kona uyghur tilidin, hem hazirqi zaman uyghur tilidin melum derijide perqlinidighanliqini körüsh mumkin. Buni mezkur eserlerning morfologiyilik, léksikiliq we sintaksisliq alahidilikliridin körüshke bolidu» .

Yighinning ikkinchi qismidin shundaqla ruslan arziyéfning «sherqiy türkistandiki jeditchilik herikiti», zulfiye kerimowaning «19-Esirning ikkinchi yérimidiki sherqiy türkistan yazma yadikarliqlirini tetqiq qilish tarixi», gülbehrem molotowaning «diwani meshrep» esiri boyiche neqshbendiye sopilirining karametliri» we bashqimu alimlarning doklatliri orun aldi.-oyghan

Ghezep we Zar


Abduhaliq Uyghuri
Autori: Abduxaliq Uyghuri

 

Ey pelek,bu dehshitingdin intiha bizarimen,
Istidim köp,tapmidim bu derdime héch darimen.
Ata-bowamdin miras kona késelning derdide,
Gah ölüp,gah tirilip,köptin béri awarimen.
Bir purap külsem ne arman,béghim bahari gülini,
Her seher gül ishqida bulbulgha oxshash zarimen.
Dostlirim owgha chiqarda keltürür misaligha,
Qarchigha qushlar ular, men misali sarimen.
Yüz qilmas te’erruz köp köngülchandur ular,
Körsem chaynar nijis goyaki dil azarimen.
La eqil dep oylidi,chindin nezer salmay turup,
Yéngilip ketti ular,köptin béri hushyarimen.
Qoldin ish kelmeydu dep,da’im ghidiqlaydu méni,
Men ularning shu sözige bekmu-bek xunbarimen.
Pen’ge mangsaq köz échip kapir, jedit dep qarghishur,
Bu hamaqet dewride atesh bulup yanarimen.
Chöl-jezire, deshtu-sehra ichre qaldim na’ilaj,
Ah qachan bir yol tépip qoshulay qatarimen.
Sugha teshnadur bu chöl, bipayan munbet zémin,
Misli derya tapmay éqish, qaynam bulup qaynarimen.
Oyghinip ketti jahan, meghribi-meshriq tamam,
Men téxi süt uyquda, chüsh körüp yatarimen.
Bashqilar kökte uchup, suda üzüp ketti yiraq,
Men misali yalang ayaq dessep tiken mangarimen.
Ilim-pendin yoq xewer, basti gheplet, xewp-xeter,
Halimiz quldin beter, qandaq chidap turarimen.
Til-haqaret, tene-dixmar way dad!…bu janni qiynidi,
Emdi ne qilmaq kérek, ejepmu boldum xarimen.
Zulumning okyanidin tapmay paraghet arili
Tagh kebi dolqunida örlep, heqqe ah urarimen.
Dewri jebridin isit! halinggha uyghur wayikim,
Janni alqan’gha élip chiq,tapmaysen bashqa charisen.

1921-Turfan, Uyghuristan 

Barangdiki Leghmen


Autori: Abduweli Ayup
2017-10-10
abduweli-ayup-trt

Kamérdiki ornumning muzdek sémunt yerdin kariwatqa almashqini tasadipiyliq emes iken. Tengritagh rayonluq teptish mehkimisi «jinayitim» ni qanunsiz meblegh toplash dep békitiptu. Démek, emdi siyasiy jinayetchi emes idim. Bu xewerdin kéyin gundipaylarning muamilisidimu özgirish boldi. Bundaq özgirish kamér hayatimgha bezi yéngiliqlarni bexsh etken boldi. Emdi men qamaqxanida étilidighan pulluq tamaqlarni buyrutalayttim, manga sélinghan, ezeldin kamér bashliqlirigha yem bolup özüm xalighanche ishlitelmigen pullarni xirajet qilalayttim.

2013-Yili 20-Awghust charshenbe küni tengritagh qamaqxanisigha mehkum bolup düshenbe tunji pul qétim pul kirgen idi. Qeshqerdin nege élip méngilghanliqim éniqsiz ehwalda, adrésimdin kimning bu qeder téz xewer tépip pul sélishi méni heyran qilghan idi. Chekke qarisam ewetküchi tolduridighan katekchige xitayche inisi dégen xet yéziliptu. Yene bir chekke méhrigül dep yézilghan iken. Qamaqtin chiqqandin kéyin jiyenlirim, newre inilirim we ayalim méhrigülning manga pul salmighinini, öydikilerning manga ait tepsiliy xewerlerni aylar ötüp andin anglighini melum boldi.

Qamaqta yétish jeryanda köpinche pul akamning namida kirgen bolsimu yuqiriqidek manga natonush isimlardin pullar, kitablar, kiyimler kirip turghan boldi. Kitablirim yastuqsiz  kamérda kamér bashliqining béshigha qoyulup, kiyimlirim uchisigha chiqti. 2013-Yilning axirighiche manga kirgen pullarni  kamérdiki her derijilik «rehberler» yep bolushti.

Qamaqqa kirgüzülgen pullarning miqdaridin chiqip kétidighan künümni perez qilattim, pulning miqdari köpeygenche xuddi qamaqta yatidighan künüm uzirip kétidighandek biaram bolattim. Pullirim xeqqe yem bolghanche tengsizlikke ghezipim küchiyetti. Emma qamaqta shu natonush kishilerdin pul sheklide teselliler manga medet bolatti, özümning yalghuz emeslikimni, untulmighanliqimni hés qilduratti. Adette isim chaqirilmay mehbus kiyimidiki nomur boyiche ataydighan qamaqxanida peqet pulning chéki yetküzülgendila isim tilgha élinatti. Her qétim ismimning chaqirilishi manga esli kim ikenlikimni, kimlerning mendin ümid kütüwatqanliqini we kimler üchün yashishim kéreklikini eskertip turatti.

Qamaqtiki héch bir tamaqqa tuz, may sélinmaytti. Nashtigha umach, chüshte we kechte bérilidighini yésiwilek yaki berengge shorpisi bolatti. Bu shorpa «azab shorpisi» dep atilatti. Tuz sélinidighan, anche munche yagh gösh daritilidighan pulluq alahide tamaqni kamér bashliqi buyrutatti. Mendek siyasiy mehbuslar peqet xeq yégen tamaqqa heq tölep qarap olturushqa mejbur iduq. Göshsiz yésiwilek qorumisi sélinghan gürüch 40 som, göshlük qoruma sélinghan gürüch 80 somdin sétilatti.

Qilmishimning iqtisadiy délo qilip békitilishi bilen ornum yoghinap özüm biwasite tamaq buyrutalaydighan boldum. Tunji buyrutqandin bashlap tamaqni qamaqtiki birdin bir uyghur kamirdishim abdusalam bilen yéyishke bashlidim. Ata-Anisi ishsiz abdusalam aq chékip tutulghan idi. U manga kelpinde bir yash balining étiwétilgenlikini, tekshürüsh ponkitidin motsiklitta toxtimay ötüp ketkenlikining «jinayet» bolup qalghanliqini sözlep bergen idi. Uning weqedin kéyin yüz bergen namayishta tutulghanlarni sanap olturup özini tutalmay yighlap ketkini hélimu ésimde.

Abdusalam alte ayliq késilgendin kéyin türmige yötkelmey qamaqxana karidorida tamaq toshushqa sélindi. U tunji kündin bashlap nashtigha umach ekélip men turuwatqan  kamérning ishikige yéqinlashqanda sap ürümchi teleppuzida «aka, hey!» dep chaqirip ötüp kétidighan boldi. Ikkinchi heptidin bashlap u «gülen ependi» dep chaqiridighan boluwaldi. Uninggha texellusum we eserlirim heqqide démigen idim, belkim qamaqxanida ishleydighan kadirlardin anglighan bolsa kérek. Teripimni qilghan shu balilargha rehmet! abdusalamdin alte aygha yéqin her seherde anglinip turghan «gülen ependi» dégen söz méning sanggilighan béshimni kötürüp uninggha qarap, toghrisi erkin hayatqa telpünüp birni külümsirishimge seweb bolghan idi.

Bir küni  kamérning keynidiki hawalanma bar tamning arqidin «gülen ependi» dégen awaz keldi. Arqidinla abdusalamning, -Abduweli aka, apam leghmen kirgüzüptiken. Yep béqing he!- Dégen awazi anglinip yaltiraq xaltigha oralghan leghmen tamdin artilip sim tor üstige chüshti.

Kamérning arqisidiki hawalanmaning üsti sim tor bilen toqulghan bolghachqa xaltidin tökülgen leghmen arachlardin sanggilap turup qaldi. Men bolsam peske tamchilawatqan seyning süyige kakkuk balisidek aghzimni tuttum. Axiri chidap bolalmay sanggilap turghan chöpleni sekrep yéyishke bashlidim. Sekrisem qolum yétidighanliri tügep qaldi. Besh alte töshüktin biliner-Bilinmes sanggilap turghan chöplerge müshüktek qarap turdum. Tamchilaydighan seyning süyimu tügidi. Leghmen sim torning töshükchiliridin körünüp turghach ya ümid üzüp ketküm kelmeytti, ya sekrep élip yéyelmeyttim. Qamaqtiki shu qara künlerde shu chaghda yéyelmigen leghmen ongumda we chüshümde daim köz aldimdin ketmidi. U leghmen shu qeder oxshighachqimu, yaki qamaqta yégen tunji qétimliq öy tamiqi, ana tamiqi bolghachqimu shu leghmendek oxshighan bir leghmenni bügüngiche yep baqmidim.

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/turme-qamaq-10102017151552.html?encoding=latin

Kazakistan Cumhurbaşkanı: Rusçayı bırakıyoruz!


Kazakistan Cumhurbaşkanı: Rusçayı bırakıyoruz

Kazakistan Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçişin Rusça konuşan insanları, Rus dili ve diğer dilleri etkilemeyeceğini söyledi.

Nazarbayev, ülkesinin Latin alfabesine geçmesiyle ilgili düzenlediği toplantıda yaptığı konuşmada, Latin alfabesine geçişin tarihi önem taşıdığını belirterek, “Dünyada hiçbir ülke yeni alfabesini halkıyla bizim kadar tartışmamıştır. Herkesin düşüncelerini bilmek bizim için önemlidir.” ifadelerini kullandı.

Cumhurbaşkanı Nazarbayev,

Latin alfabesine geçiş konusuyla ilgili 300’den fazla öneri geldiğini aktararak, “Gençlerin de bu süreci desteklemesi cesaret veriyor.

diye konuştu.

Latin temelli yeni Kazak alfabesi projesi tartışmalarına önde gelen kamu kurumları ve bilim çevresinin de aktif bir şekilde katıldığını söyleyen Nazarbayev, projenin hazırlanmasında dünya tecrübesinin dikkate alındığını dile getirdi.

Nazarbayev, dil alanındaki reformun diğer dillerin kalkınmasına zarar vermemesi ve insan haklarını ihlal etmemesi gerektiğinin altını çizerek, şöyle devam etti:

“Kazak alfabesinin Latin alfabesine geçişi, herhangi bir şekilde Rusça konuşan insanların, Rus dili ve diğer dillerin haklarını etkilemez. Rus dili aynı zamanda kullanılmaya devam edecek. Yeni alfabeye geçiş Kazak dilinin öğrenimini kolaylaştıracak.”

Latin alfabesine geçiş

Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçmeye hazırlanan Kazakistan, 2018’den itibaren okullarda ders kitaplarının Latin alfabesinde basılmasını hedefliyor.

Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, 2025 yılına kadar tüm kitapları, süreli yayın ve resmi belgeleri Latin alfabesinde yayımlamayı planladıklarını açıklamıştı.

 

http://turkcenindirilisi.com/kazakistan-cumhurbaskani-ruscayi-birakiyoruz/

Tilimizni Toghra Saqlap Qélish Heqqide


945094_487497708006186_153276997_n-1

Erkin Sidiq

2017-yili 27-Sintebir

Kona yéziq nusxisi:

http://www.meripet.com/2017/20170927_uyghur_tilini_qoghdash-UEY.pdf

Bu yil 9-ayning 1-künidin bashlap Uyghur tilining Uyghur diyaridiki barliq bashlan’ghuch we ottura mekteplerde oqutush tili süpitide ishlitilishi emeldin qalduruldi. Shuningdin kéyin chet eldiki bir qisim Uyghur ziyaliylar özliri we bashqilardin «Uyghur tili duch kelgen xirisqa qarita biz qandaq qilishimiz kérek?» dégen so’alni sorap, hazirqidek bir paydisiz shara’itta ana tilimizni saqlap qélishning ünümlük usul-tedbirliri üstide izdinishke bashlidi. Ana til bir milletning milliy mewjutluqini belgileydighan eng muhim amillarning biri bolup, men ana tilimizni qoghdap qélish mesilisi üstide izdiniwatqili we qelem tewritiwatqili xéli uzun boldi. Men bu heqte teyyarlighan eng axirqi maqalining témisi «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» [1] bolup, melum muhim sewebler tüpeylidin men bu maqalining témisida «ana til» dégen sözni ishletmidim. Emma uningda chet eldiki Uyghurlarning a’ile terbiyisi arqiliq balilirigha ana tilni ögitishning ehmiyiti we paydisi’gha a’it bir qisim köz-qarashlirimni otturigha qoydum. Shundaqla baligha ikki yaki uningdin köp tilni ögitishning paydisi, hemde balilargha ana til, bashqa til we din ögitishning eng muwapiq yéshi jehettiki bir qisim ilmiy bayqashlar we ilmiy qarashlarnimu bayan qilip öttüm. Chet elde yashawatqan balilargha ana tilni ögitish tilimizni qoghdap qélishtiki eng muhim charilerning biri. Shundaqla u tilimizni qoghdap qélishtiki zörür shertlerning biri. Emma u tilimizni qoghdap qélishning yéterlik shertlirining hemmisi emes. Uning yéterlik shertlirining ichide yene özimiz ana tilimizni toghra öginish, shu asasta ana tilimizni balilirimizgha toghra ögitish, hemde hemme Uyghurlar her qandaq jayda we her qandaq waqitta ana tilimizni toghra ishlitishtek bashqa muhim amillarmu bar.

 

20170927_AustraliaKids
1-resim: Awistraliye Adélaydé shehiridiki Uyghur Mektepning omaqliri.

 

Men mezkur maqalide chonglarning ana tilimizni toghra öginishi, hemde her waqit we her jayda ana tilimizni toghra ishlitishi heqqide toxtilimen. Bu ish ana tilimizni qoghdap qélish, hemde uni toghra saqlap qélishta kem bolsa bolmaydu. Balilargha ana tilni ögitishke a’it mezmunlarni aldinqi maqalide otturigha qoyup bolghan bolghachqa, u mesile heqqide mezkur maqalide qayta toxtalmaymen. Men «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» dégen maqalini téxi oqup baqmighan wetendashlargha uni choqum bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen.

 

 

  1. Kitab Oqush Arqiliq Öginish Eng Yaxshi Usul

 

Hazir ana tilimizni toghra ishlitish jehette Uyghurlar arisida saqliniwatqan mesililer intayin éghir bolup, méningche uning töwendikidek sewebliri bar:

–(1) Atalmish «qosh tilliq ma’arip» ning mejburlishi bilen ana tilni sistémiliq öginelmeslik

–(2) Xenzu mektepte oqughanliqi üchün ana tilni sistémiliq öginelmeslik

–(3) Ana tilni ögen’gili bek uzun bolup ketken bolghachqa, Uyghur tilining qa’idilirini untulup kétish

–(4) Özi Junggoda bolsimu, Uyghur tili ishletmeydighan orunda xizmet qilidighanliqi üchün ana tilni untulup kétish

–(5) Chet elde yashawatqili bek uzun bolup ketkenliki üchün ana tilni untulup kétish

–(6) Éghir derijidiki biperwaliq

–(7) Uyghurni we Uyghur tilini közge ilmasliq, we ularni qedirlimeslik

 

Men yuqiridiki 1 – 5- seweblerni toghra chüshinimen, emma 6-sewebke échinimen, we 7-sewebke bolsa nepretlinimen.

 

Men bu yerde 6-sewebke bir misal körsitey. Méning «erkinsidiq@gmail.com» dégen bir élxet sanduqum bar bolup, men uni özümdin meslihet soraydighan weten ichi we sirtidiki oqughuchilar üchün ishlitiwatqili 10 yil boldi. Gerche méning ismimning toghra yézilishi yuqiridiki élxet adrésida éniq bar bolsimu, manga xet yazghan oqughuchilarning kem dégende yérimi ismimni «Arkin», «Arken», «Erken», «Sidik», «Sedik», «Sidek» dégendek her xil buzulghan shekilde yézip keldi. Uningdin bashqa, manga 10 oqughuchidin kelgen xette Uyghur tilining 10 xil buzulghan wariyanti ishlitildi. Men ashundaq qilghanlarghimu bashqa oqughuchilargha oxshashla jawab qayturup keldim. Emma, her qétim ashundaq yézilghan xetlerni oqulghanda intayin rahetsizlendim. Hemde milletning ashundaq bir derijidiki éghir biperwaliqigha qattiq échindim. Méning perizimche, eger birer til-yéziqni bahalaydighan orun her xil ijtima’iy taratqulargha yézilghan Uyghurche yazmilarni tekshürüp chiqidighan bolsa, ular choqum «Uyghurlar bir sawati toluq chiqmighan millet iken», dégen yekünni chiqiridu. Eger siz Amérikidiki aq tenlikler bilen bolghan ijtima’iy munasiwette ularning ismini xuddi méning ismimni xata yazghandek xata yazidikensiz, siz ularning neziridiki öz hörmitingizni bir demdila pütünley yoq qiliwétisiz. In’glizche yazmilardimu hem shundaq. Siz In’glizche nerse yazghanda, mesilen, bir chet ellikke In’glizche élxet yazghanda, 50 pirsent sözlükte xataliq bar bolush u yaqta tursun, peqet bir pirsent sözlükte xataliq bar bolsimu siz bashqilargha bir nahayiti qalaq yaki töwen derijilik adem bolup körünisiz.

 

Uyghurche nerse yazghanda biperwaliq bilen Uyghur tilini xata ishlitish tilimizni hörmetlimeslik we qedirlimeslikning bir xil ipadisi. U yene milletni hörmetlimeslik bolup hésablinidu. Eger biz öz millitimizni özimiz hörmetlimisek, öz millitimizni özimiz qedirlimisek, bashqilardin Uyghurlarni hörmetlesh toghrisida némini küteleymiz? Yehudiylar, Yaponlar we Gérmanlar öz millitini bashqa millettin köp üstün qoyidu. Özlirini bashqa héch kimge teng qilmaydu. Shundaq bolghachqa ular bilen munasiwet élip baridighan bashqa millet kishiliri nahayiti éhtiyatchanliq bilen ish élip baridu. Öyde izzetlenmigen bala sirtta xarlinidu. Eger biz öz-özimizni hörmetlimisek we qedirlimisek bashqilar teripidin közge ilinmaymiz.

 

Yuqiridiki 7-seweb boyiche ish qilidighan kishilerning tutqan yolini ularning insanliq süpiti we Uyghurgha mas kelmeydighan xaraktéri belgiligen bolup, men ular heqqide buningdin artuq toxtilishimni xalimaymen.

 

Emma méning bu yerde aldinqi 5 seweb tüpeylidin Uyghur tilini toghra qollinalmaywatqan wetendashlargha yene bir qanche éghiz gep qilghum bar. Méning mölchirimche, her bir ademning ünümlük ögineleydighan waqti ottura hésab bilen 50 yildin ashidu. Eger siz ashu 50 yilning her bir yilida bir nersini qoshumche qilip öginip mangsingiz, ömringizde intayin köp nersilerni öginip tügiteleysiz. Bir qisim nersilerni choqum bir mektepte sistémiliq ögenmise öginiwélish teske toxtaydu. Mesilen, men hazir shughulliniwatqan optika téxnologiyisi kespi. Emma yene bir qisim nersilerni ishtin sirtqi waqitlirida özlükidin öginiwalghili bolidu. Til mektepte oqumay özlükidin öginiwalghili bolidighan nersilerning biri. Men bashlan’ghuch 1-siniptin tartip yéngi yéziqta oqughan. Emma, méning rehmetlik dadam bir oqutquchi bolup, men ashu bashlan’ghuch 1-sinipta oquwatqan waqtimdila dadamdin Uyghur tilining kona yéziqi bilen Slawyan yéziqini öginiwalghan. Bu yéziqlardimu aran 32 herp bar bolghachqa, u yéziqlarning her birsini öginiwélishqa bir nechche heptila waqit ketken. U chaghda balilar üchün neshr qilin’ghan Uyghurche kitablar bolmighachqa (men 1965-yili bashlan’ghuch 1-sinipqa kirgen), men chonglarning kona yéziq we Slawyan yéziqidiki kitablirini échip, ayrim-ayrim sözlerni oqup oynighan.

 

Yézigha qayta terbiyige chüshken waqtimda Uyghurche-xenzuche lughet bolmighachqa, bizge heqsiz tarqitilidighan «Maw Zédung eserliridin tallanmilar» dégen kitabning Uyghurchisi bilen xenzuchisini yénimda saqlap, ularni bir-birige sélishturup yürüp özlükümdin xenzu tilini ögen’gen.

 

Men In’gliz tili bilen Yapon tilinimu deslipide pütünley özüm ögen’gen. Kéyin In’gliz tilida bir mewsum, we Yapon tilida yérim yil mexsus til kursida oqudum. Ashundaq asasimgha tayinip Yaponda we Amérikidiki ilmiy pa’aliyetlirimni élip bardim. Hazirmu Amérikida shundaq qiliwatimen.

 

Men 1971 – 1976-yilliri ottura mektepte Uyghur tilini sistémiliq ögen’gen. Mende hazir bar bolghan Uyghur tili asasi ene shu chaghdin kelgen bolup, men 1976-yilidin kéyin Uyghur tili heqqide birer ders élip baqmidim. Ottura mekteptiki waqtimda bizge Uyghurche shé’irlarning qa’idisi ders qilip ötülgen. Emma men hékaye, powést, zawén (nesr), xewer we doklat yézishqimu qiziqqan bolup, ularni oxshash xildiki matériyallarni oqush arqiliq öginishke tirishqan. Yeni, eger sizde ashundaq istek bar bolidiken, siz her bir nerse oqughanda mundaq ikki nersige diqqet qilisiz. Biri oqughan mezmun. Ikkinchisi oqughan nersining shekliy-qurulmisi, weqelerning bayan qilinish uslubi, ishlitilgen sözliri, we til-edebiyat qa’idisi qatarliqlar. Hékaye oqush arqiliq hékaye yazalaydighan bolghili bolidu. Xewer oqush arqiliq xewer yazalaydighan bolghili bolidu. Maqale oqush arqiliq maqale yazalaydighan bolghili bolidu. Uyghurche kitablarni köp oqush arqiliq Uyghur tilining grammatika qa’idilirini we sözlerning tüzülüshlirini toghra öginiwalghili bolidu. Bundaq ishlargha mektepke kirip oqush ketmeydu. Belki uninggha istek, irade we tirishchanliq kétidu. Bir nerse oqughanda hem mezmun’gha diqqet qilish, hem til qa’idisige diqqet qilishqa toghra kélidu. Shunglashqa men Uyghur tilini toghra ishletmeslikning yuqiridiki 1- 5-sewebliridin kélip chiqqan ajizliqni pütünley toluqliwalghili bolidu, dep oylaymen. Uyghurni söyidighan kishi Uyghur tilinimu söyüshi kérek. Uyghur tilini toghra ishlitishnimu öginiwélishi kérek. Eger siz Uyghurche bir nersilerni yazidighan biri bolsingiz, yaki Uyghurche xet, maqale yaki bashqa bir xil edebiy eser yézishni öginiwélishni isteydighan biri bolsingiz, choqum 6 ay, bir yil yaki 2 yil waqit chiqirip, kitab oqush arqiliq Uyghur tilining qa’idilirini özingizge yetküdek derijide öginip qoyung. Biz shundaq qilish arqiliq ana tilimizni qoghdap qalalaymiz. Shundaq qilish arqiliq ana tilimizni toghra saqlap qalalaymiz. Bashqilar aldida bir mukemmel xas tilgha ige medeniyetlik millet bolup körüneleymiz.

 

Men yéqinda «Uyghurche barmaq wezinlik shé’ir yézish qa’idisi heqqidiki chüshenchem» dégen bir témida bir yazma teyyarlap, uningda ashundaq shé’irlarning qa’idisi heqqidiki öz chüshenchilirimni bayan qilip öttüm [2]. Shé’iriyet ishlirigha qiziqidighan wetendashlar yaki Uyghurche shé’ir heweskarliri uni bir bir qétim oqup baqsanglar bolidu.

 

Ilawe: Men hazir bir dangliq zatning léksiyilirini anglawatqan bolup, men yéqinda anglighan bir léksiyide u mundaq dédi:  Tarixta yasalghan eng körkem binalar diniy binalardur.  Ular dindar kishiler üchün yasalghan bolup, ular xudaning iradisini namayan qilidu, dep qarilidu.  Körkemlikte 2-orunda turidighan binalar emeldarlar üchün sélin’ghan binalar bolup, ularni padishahlar ishletken.  Kéyinche insanlarning jem’iyetlishishige egiship, soda binaliri wujutqa kelgen. Binalargha tarixtiki waqitlar, weqeler we nersiler xatirlen’gen bolidu.  Binalar bir döletning 3-tili bolup hésablinidu.  Yeni, döletning 1-tili kishiler sözlishish üchün ishlitidighan til. Ikkinchi tili bolsa bir dölet xelqi ishlitidighan yéziq.  Üchinchi tili bolsa binalar bolup, 4-tili bolsa sizning yémeklikliringiz bolidu.

 

 

 

  1. Chet Eldikiler Üchün Uyghurche Kitab-matériyal Menbeliridin Qandaqliri Bar?

 

Hazir chet eldiki Uyghurlarning weten bilen bolghan alaqisi pütünley üzüp qoyulghan bolghachqa, hazirche wetendin Uyghurche kitab ekeldürüsh asasen mumkin emes. Emma Türkiyediki Uyghurche kitabxanilardin xéli köp kitablarni sétiwalghili bolidu. Uningdin bashqa, hazir bir qanche Uyghurche tor betliride Uyghurche zhurnal we kitablarning élkitab (PDF) nusxiliri bar. Shundaqla bir qisim ot yürek wetendashlar chet eldikiler üchün awazliq kitab ambarlirinimu qurup chiqti. Uyghurche matériyal körüsh arqiliq ana tilini toghrilimaqchi yaki pishshiqlimaqchi bolghan wetendashlar ashundaq menbelerdin paydilansanglar bolidu. Töwendikisi Uyghurche tor betlirining bu qétim méning ésimge kelgenliri bolup, u bir mukemmel tizimlik emes. Chüshüp qalghan tor betlirini oqurmenlerning mezkur yazmining astigha inkas yézip manga we bashqa oqurmenlerge bildürüp qoyushini ötünüp soraymen. Men mushu pursettin paydilinip, özlirining waqti, puli we zéhnini serp qilip, millet üchün töwendiki tor betlirini yasap chiqqan qérindashlarning hemmisige chin könglümdin rehmet éytimen.

 

[1] Altun oq tor kitab ambiri

http://www.altunoq.com/

 

[2] Élkitab ambiri

https://www.elkitab.org/

 

[3] Ana yurt zhurnili

http://anayurtjurnili.net/

 

[4] Uyghur akadémiyisi tor béti

http://www.akademiye.org/ug/

 

[5] Tedbiryar Yutyub awazliq eserliri

https://www.youtube.com/playlist?list=PLmzPlt07BuCy6AEk3wR3LjAEt2B0nYqHK

 

[6] Eziz Eysa Elkün tor sehipisi

http://www.azizisa.org/

 

[7] London Uyghur ansambili awazliq eserliri

http://www.uyghurensemble.co.uk/en-html/u-awazliq-eserler.html

 

[8] Féyisbuk: Awazliq eserler

https://www.facebook.com/awazliq.eserler/

 

 

  1. Uyghur Latin Yéziqi (ULY) ni Toghra Ishlitish Heqqide

 

Men yuqirida tilgha élip ötkinimdek, hazir Uyghurlar ishlitiliwatqan Uyghur Latin Yéziqi (ULY) yaki «Yéngi yéziq» ning türliri intayin köp. Uning weten, Amérika, Yawropa, Türkiye we ottura Asiya qatarliq döletlerge qarap oxshimighan shekli bolupla qalmastin, her bir dölettimu yene bir qanche kichik tiptiki oxshimighan türliri mewjut bolup turmaqta. Eger hazir Uyghur emes, emma Uyghurchini bilidighan bir adem pütün Uyghur tor béketliri we intérnét munberliri üstide tekshürüsh qilidighan bolsa, Uyghurni «sawati yaxshi chiqmighan, tayini yoq, intayin chéchilangghu bir millet iken» dégen xulasige kélishi mumkin. Bu bir intayin échinishliq ehwal bolup, u her bir Uyghurning diqqitini qozghishi kérek. Yurtimizdiki bir qisim til mutexessisliri we ot yürek yashlar 2000-yillarning béshidiki 4-5 yil waqit ichide ilmiy munazire, muzakire yürgüzüsh we izdinish arqiliq, ULY yéziqini birlikke keltürüsh meqsitide ULY ni barliqqa keltürdi.

20170927b_anatilim

2-resim: ULY bilen UEY ning sélishturma jedwili.

 

Men bu ULY toghrisida kem dégende mundaq 2 alahidilik barliqini hés qildim: 1) Uni In’gliz tilida sözlisheleydighan hemme milletler shu pétiche oquyalaydu (mesilen, «Qimen’gül» bilen «Cimen’gül» ni In’gliz tilidikiler toghra oquyalmaydu, emma «Chimen’gül» ni oquyalaydu), hemde téz yézishqa toghra kelgende, chet eldiki ölchemlik kompyutérning hemmiside chékitsiz herpler bilen téz sür’ette yazghili bolidu. 2) Bir qisim ot yürek Uyghur yashliri xalis ishlesh arqiliq, bir xildiki yumshaq détalni ishlep chiqqan bolup, shuni ishlitish arqiliq bir ULY we UEY diki höjjetlerni öz ara aylandurghili bolidu. Mesilen, hazir chet eldiki Uyghurche tor betlirining ichide töwendiki ikki tor bétide ashundaq yumshaq détal bar bolup, uni özingizning kompyutérigha heqsiz chüshürüp qachiliyalaysiz:

http://www.yulghun.com/

http://www.kenjisoft.com/uyghuredit/program/uyghuredit.zip

 

Yuqiridiki ikki tor bétide Uyghurchini öz ichige alghan her xil tillar otturisidiki lughetmu bar bolup, uni bu yerdin tapalaysiz:

http://dict.yulghun.com/

http://www.kenjisoft.com/judict/

 

Men chet elde oqughan, Uyghur tilshunasliqida bilimi bar, emma yurtimizdiki ULY toghrisida qarar élish jeryanigha qatnishalmighan Uyghur ziyaliylirining hazirche ULY qararigha boysunushini, öz aldigha ayrim ULY tüzüp chiqip ishletmeslikini tewsiye qilimen. Undaq qilmaydikenmiz, biz Uyghur ishlirini ilgiri sürgüchi emes, uni buzghuchi bolup qalimiz. Biz bash qaturmisaq bolmaydighan, köngül bölmisek bolmaydighan, izdenmisek bolmaydighan nurghun muhim we jiddiy ishlar bar. Uyghur bilim igilirining öz bilimini ishliteleydighan we ishlitishke tégishlik ishlar we sorunlar intayin köp. Emma, méningche yéngi bir ULY ni otturigha chiqirish uning biri bolmasliqi kérek. Bir qétim qarar qilinip bolghan ishni chet eldikiler öz aldigha ayrim qayta muzakire we qarar qilishning zörüriyiti yoq. Bir ish toghrisida axiri üzülmeydighan munazire we muzakire qilish biz Uyghurlar üchün intayin paydisiz. Shunga men hemme ademning Uyghurning tüp menpe’itini közde tutup, yéngi yéziqta tüzülgen tor béketliride we chet eldiki Uyghurlar otturisidiki öz-ara alaqide bir tutash ULY ni ishlitishni teshebbus qilimen. Millet üchün yaxshi ish qilip bérishni isteydighan her bir adem üchün, hemde kelgüside chongraq ishlarni qilishni nishanlighan her bir yash üchün ULY dek 32 herplik yéziqni öginiwélish héchqanche ish emes. U bir kishining qolgha keltürgen chong netijisi bolupmu hésablanmaydu. Belki, hazirqi zamanda Uyghur tili, UEY we ULY ni puxta bilish hemde ularni toghra ishlitish, özini milletperwer hésablaydighan her bir Uyghurning qilishqa tégishlik mejburiyitidur.

 

 

  1. Axirqi Söz

 

Men Yehudiylar heqqide bir qisim izdinishlerni élip bardim. Shu jeryanda diqqet qilghan bir nuqtam shu boldiki, gerche ularning nopusining sani Uyghurlarningkige yéqin, yeni 13 milyon bolsimu, Isra’iliyede yashaydighan Yehudiylarning sani aran 5.5 milyon iken. Yene 6.5 milyon nopus Amérikida, qalghan bir milyoni bolsa bashqa ellerge tarqalghan halda yashaydiken. Hemde Isra’iliyening sirtida yashawatqan Yehudiylarning Isra’iliyege siyasiy, iqtisadiy, herbiy we ijtima’iy sahelerdiki yardimi intayin zor iken. Men Amérikida körgen yene bir ehwal, Amérikida dunyadiki köpligen milletlerning öz aldigha ayrim-ayrim jama’etliri bar iken. Mesilen, Amérika Kaliforniye shtati Los Anzhélis nahiyisi Gléndéyil Xil (Glendale Hill) shehiridin ibaret birla jayda 450 ming Erméniyelikler yashaydiken. Amérikidiki köpligen chong sheherlerde Xenzular mehellisi yaki Xenzular sheherliri bar bolup, Amérikida hazir 4 – 6 milyon Xenzular yashaydu. Hazir Amérikida yashawatqan Uyghurlarning sani méning mölchirimche 5000 – 7000 bolushi mumkin. Men buningdin 10 nechche yilning aldida bir qisim nopusning chet ellerde yashishining ehmiyiti chüshinip yétip, yazghan maqalilirimde imkaniyiti yar béridighan Uyghurlarning chet ellerge chiqip kétishini teshebbus qildim. «Birer milyon Uyghurning chet elde yashishining millet üchün zor istratégiyilik ehmiyiti bar», dep, her xil sorunlardimu sözlep yürdüm.

 

Eger men bir top charwining igisi bolsam, u charwilar üstidiki hökümranliq hoququmni toluq saqlap méngish üchün yaki ularni bir qotan’gha solap qoyimen, yaki bolmisa ularni baghlap qoyimen. Uyghurlar böre mijez millet bolup, erkin yashashqa adetlen’gen, hemde her waqit erkin yashashni isteydu. Ular yéqinqi 60 – 70 yildek waqit ichide erkinlikke nahayitimu intizar bolup keldi. Shunglashqa 2016-yilining béshida Uyghur diyarida Uyghurlargha pasport bérishni asanlashturush siyasiti yolgha qoyulghanda, men yéqinlirimgha «Bu yéqinqi bir esirning mabeynide Uyghurlarning béshigha kelgen eng chong amet boldi», dep yürgen, hemde ulargha imkaniyiti bar tughqanlirining hemmisini chet elge chiqiriwélish teklipini bergen idim. Epsuski, Uyghurlarning bu «altun dewri» aran bir qanche ayla mewjut bolup turalidi. Men héliqidek pasportni asan bérish siyasiti tetürige yandurulghanda «charwilarning igisi bundaq qilishning yaxshi usul emeslikini sézip qaptu», dep oylidim.

 

Men on nechche yilning mabeynide yézip kéliwatqan maqalilirimde Uyghurlarning nöwettiki eng muhim wezipisi özlirining milliy kimlikini saqlap qélish ikenlikini tekitlep keldim. Özimizning milliy mewjutluqini saqlap qélishta biz hazir weten ichidiki xelqimizdin héch qandaq bir ishni kütelmeymiz. Ular hazir öz tallishidin pütünley ayrilip qalghan bolup, peqet bashqilar buyrughan ishlarnila qilalaydu. Shundaq bolghachqa yuqiridiki wezipe pütünley chet ellerdiki Uyghurlarning zimmisige chüshti. Bu yolda chet ellerdiki her bir a’ile, her bir jama’et, her bir dölet, we pütün dunyadiki Uyghurlar hazir néme ishlarni qilalaydu? Mana bu nöwette hemme wetendashlar oylimisa we izdenmise bolmaydighan bir mesile. Méning «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» dégen yazmamda ashu so’algha jawab bolidighan bir qisim mezmunlar bar bolup, men hemme wetendashlarni uni bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen [1]. Biz chet eldiki Uyghurlar burun déngizda ayrim-ayrim kémilerning üstide yashap yürüwatqan kishiler iduq. Hazir bolsa biz bir chong kémining üstidiki ayrim-ayrim öylerde yashawatqan kishilerge aylanduq. Eger bu chong kéme chöküp kétidiken, biz hemmimiz uning bilen teng chöküp tügeymiz. Méningche mushundaq bir milliy mes’uliyetni téxiche chüshenmigen, hemde mushundaq bir tarixiy mes’uliyetni ada qilish üchün téxiche yolgha chiqmighan Uyghurlarni millet epu qilmaydu. Allahmu kechürmesliki mumkin. Shunglashqa men chet eldiki hemme wetendashlardin yaratquchimiz ata qilghan eqil we qabiliyetlerni toluq ishqa sélip, ana tilimizni qoghdap qélish, ana tilimizni toghra saqlap qélish, hemde shu asasta milliy mewjutluqimizni saqlap qélish ishigha bir kishilik töhpe qoshushini ümid qilimen.

 

 

Bu Yazmida Tilgha Élin’ghan Maqaliler:

 

[1] Erkin Sidiq: Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?

http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=142&extra=page%3D1

http://www.meripet.com/2017/20170829_raise_kids_right.pdf

 

[1] Erkin Sidiq: Uyghurche barmaq wezinlik shé’ir yézish qa’idisi heqqidiki chüshenchem

http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=112

http://www.meripet.com/2017/20170918_uyghurche_sheir.pdf

 

Bu maqalini «Pidakar» inimiz tehrirlidi.

 

Bu maqale barliq Uyghurlargha mensup bolup, uni menbesini eskertken halda bashqa her qandaq ijtima’iy taratqulargha chiqirip qoysingiz boluwéridu.

http://www.meripet.com/2017/20170927_uyghur_tilini_qoghdash.htm

Qazaqistan Uyghur Ziyaliyliri Latin Yéziqini Qarshi Almaqta


Qazaqistan uyghurliri jumhuriyetlik medeniyet merkizining reisi shahimerdan nurumof(ongda) we qazaqistan xelqi assambléyesi reisining orunbasari darxan mingbay ependiler yighin sehniside. 2017-Yili 22-Séntebir, almata.

Qazaqistan uyghurliri jumhuriyetlik medeniyet merkizining reisi shahimerdan nurumof(ongda) we qazaqistan xelqi assambléyesi reisining orunbasari darxan mingbay ependiler yighin sehniside. 2017-Yili 22-Séntebir, almata.

 RFA/Oyghan

22-Séntebirde almata shehiridiki milliy kutupxanining mejlis zalida qazaqistan uyghurlirining jumhuriyetlik milli-Medeniyet merkizining uyushturushi bilen «qazaqistanning latin yéziqigha ötüshi» mawzusida kéngeytilgen yighin bolup ötti. Uninggha qazaqistan xelqi assambléyesi we uyghur jemiyetliri birleshmisi wekilliri, ziyaliylar, yurt-Jamaetchilik aktipliri we bashqilar qatnashti.

Yighinning kirish sözini sözligen qazaqistan parlaménti aliy kéngishining ezasi, jumhuriyetlik uyghur medeniyet merkizining reisi shahimerdan nurumof memliket prézidénti nursultan nazarbayéfning ilgiri sürgen «kélechekke nishan: meniwi yéngilinish» programmisi we qazaqistanning peydinpey latin yéziqigha ötüsh mesilisi etrapida öz pikirlirini otturigha qoydi. Andin sözge chiqqan qazaqistan xelqi assambléyesi reisining orunbasari darxan mingbay «ulugh yipek yoli boyidiki söhbetler» layihesi boyiche yürgüzülüwatqan ishlar, «kélechekke nishan: meniwiy yéngilinish» programmisining mahiyiti, yéqinda memliket paytexti astana shehiride ötken xelqara körgezme hem uning meqsiti we ehmiyiti, bashqimu memliket rehberliki yürgüzüwatqan paaliyetler heqqide toxtaldi. U qazaqistan xelqi assambléyesining bu teshebbusni toluq qollaydighanliqini, bügünki künde memliketlik til- Qazaq tilini barliq qazaqistan puqralirining bilishi we hörmet qilishi lazimliqini, emma bu jehette bashqa milletler tilini kemsitishke yol qoyulmaydighanliqini bildürdi.

Yighinda jumhuriyetlik «uyghur awazi» gézitining bash muherriri yérshat esmetof «latin élipbesi – Qazaqistanning kélechek yéziqi» mawzusida doklat qildi. Uningdin bashqa yene almata sheher aliy kéngishining ezasi shawket ömerof, almata shehiri jemiyetler kéngishi komissiyisining ezasi exmetjan sherdinof, almata wilayetlik aliy kéngishining ezasi zakirjan quziyéf we bashqilar bu heqte öz pikirlirini bildürdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistan yazghuchilar ittipaqi uyghur edebiyati kéngishining bashliqi, yazghuchi we dramatorg exmetjan hashiri yéqinda tewsiye qilinghan latin yéziqidiki yéngi qazaq élipbesining pütkül qazaqistanliqlar teripidin qizghin muhakime qiliniwatqanliqini, uni qobul qilishqa yene waqitning bar bolup, shu waqit ichide birer omumiy durus qarargha kélishning muhimliqini bildürüp, mundaq dédi: «elwette, uyghur tilini latin élipbesi bilen saqlap qélishta biz chong ishlarni qilishimiz kérek. Biz özimizning milliy tilimiz, dilimizni yetküzidighan herplerni élishimiz kérek. Hazir 80 dölet latin heripide iken. Uning 40i türkiy xelqler iken. Uyghur alimliri, yazghuchiliri, muellimlerning béshini qoshup, bir komissiye qurup, milliy komissiyege öz pikirlirimizni yetküzüshimiz kérek».

«Uyghur awazi» gézitining bash muherriri yérshat esmetofning pikriche, qazaqistan prézidéntining «kélechekke nishan: meniwi yéngilinish» programmisi élan qilinghandin buyan latin yéziqigha ötüsh mesilisi resmiy emelge ashurulushqa bashlap, bu yönilishte köpligen ishlar qilinmaqta. Yéqinda qazaqistan parlaménti aliy kéngishi yighinlirining biride qazaq tilini latin yéziqigha köchürüsh mesilisi qarap chiqilip, bu heqte mutexessisler, zhurnalistlar, jamaetchilik wekilliri öz pikirlirini teklip qilishqa bashlidi hem layiheler tewsiye qilindi. Y. Esmetof mundaq dédi: «hazir qazaq élipbesining 25 heriptin tüzülgen latin yéziqi jiddiy muhakime qiliniwatidu. Yighinda heqiqetenmu qazaq tilining latin herpige ötüshining uyghur xelqige biwasite munasiwetlik ikenliki éniq köründi. Qazaq tili latin élipbesige ötse, bu qazaqistanda yashaydighan köpligen türkiy milletlermu bu yéziqqa ötüshke heqliq. Sewebi latin yéziqigha ötsek memliketlik tilmu biz üchün chüshinishlik bolidu. Memliketlik til latin yéziqigha ötüwalsa, bizning uyghur jamaetchilikimu qarap olturmaydu, dep oylaymen».

Emdi mektep oqughuchilirining latin yéziqigha köchüshide qandaq qiyinchiliqlar peyda bolushi mumkin? almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige qarashliq qaraturuq yézisidiki awut sattarof namidiki ottura mektepning uyghur tili we edebiyati muellimi büwinur ghojamberdiyéwaning qarishiche, mektep oqughuchiliri tor betliri arqiliq latin yéziqi bilen yéqindin tonush bolghachqa, bu mesilide köp qiyinchiliqlar sadir bolmaydiken. U, latin yéziqigha ötüshning zaman telipi ikenlikini, hazir bu heqte oqughuchilar arisida chüshendürüsh ishlirining yürgüzülüwatqanliqini bildürüp, mundaq dédi: «oqughuchilar latin yéziqini qollap-Quwwetlewatidu désem artuq bolmaydu. Shexsen özüm latin yéziqigha köchüsh kérek dep oylaymen. Köpinche bizde chetellikler bilen arilashqanda latin yéziqida yézishidu. Bizning hazir aldimizgha qoyghan meqsitimiz ikki-Üch yilning ichide balilargha latin yéziqini ögitish. Hazir oqughuchilarda latin yéziqigha bolghan qiziqish peyda boldi. Men özümmu latin yéziqigha qiziqiwatimen».

Hazir qazaqistanda 60 tin oshuq toluq uyghur tilidiki we arilash tilliq mektepler bolup, ularda 15 minggha yéqin uyghur balisi oquydu. Qazaqistan memlikiti yürgüzüwatqan köp tilliq bilim bérish programmisi boyiche uyghur mektepliride bilim éliwatqan oqughuchilar özlirining ana tilidin tashqiri memliketlik til- Qazaq tilini, rus we ingliz tillirini igilimekte.(Oyghan)

Doktor Rishat Abbas Yéngi Dora-«Neratinib» Tetqiqatida Zor Töhpe Yaratti


Pexirlik uyghur alimimiz doktor rishat abbas borhan ependi «amérika dorigerlik sahesidiki alimlar birleshmisi» ning 2014-Yilidiki yilliq yighinida.

Pexirlik uyghur alimimiz doktor rishat abbas borhan ependi «amérika dorigerlik sahesidiki alimlar birleshmisi» ning 2014-Yilidiki yilliq yighinida.

Photo: RFA

Yéqinda amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ayallarda körülidighan kökrek rakini dawalash we uning qayta qozghilishining aldini élishta ünümi zor bolghan bir yéngi dorini resmiy testiqlighan.

«Neratinib» (Nératinib) dep atilidighan bu yéngi dora ayallardiki kökrek rakini dawalashta nishanliq ishlitilidighan dora bolup, dawalash ünümining yuqiriliqi, eks tesirining yoqluqi shundaqla tablétka halitide yasalghanliqi qatarliq alahidilikliri bilen dora tetqiqati sahesidiki mutexessislerning yuqiri bahasigha érishken.

Bu dorining uzun mezgillik tetqiqat jeryani we muweppeqiyetlik halda sinaqtin ötüshide doktor rishat abbasning töhpisi zor bolup, uning bu jehette qolgha keltürgen ilmiy netijiliri amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning torbétide mexsus tonushturulghan.

Amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning bu heqte bergen bayanatida mundaq déyilgen: «doktor rishat abbasning tetqiqat netijiliri yéqinda FDA teripidin testiqlanghan kökrek rakini dawalashtiki yéngi dora -‹Nératinib› ning wujudqa kélishide töhpe qoshti. Bu dora yaxshi süpetlik ösme yeni deslepki basquchtiki ayallar kökrek rakini nishanliq dawalashta sinaqtin ötken tunji dora hésablinidu. Bu dora yene deslepki nishanliq dawalashtin kéyin, kökrek rakining qayta qozghilishining aldini alidu.»

Igilinishiche, doktor rishat abbas 2004-Yilidin buyan «nératinib», yeni ayallarning kökrek rakini dawalashta ishlitilidighan bir yéngi dora üstide tetqiqat élip barghan. Bu jeryanda u mezkur dora tetqiqati heqqide xelqaraliq dangliq méditsina tetqiqati zhurnallirida 19 parche ilmiy maqale élan qilghan.

«Nératinib» namliq bu yéngi dorining amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi teripidin resmiy testiqlinip, dora ishlesh zawutlirigha yollinishi dunya dora tetqiqati saheside kökrek rakini dawalash boyiche qolgha keltürülgen bösüsh xaraktérlik netijilerning biri hésablinidiken.

Doktor rishat abbas ependi bu munasiwet bilen radiomiz ziyaritini qobul qilip, pütün dunyadiki uyghur jamaitige salam yollidi. U, ilim yolida izdiniwatqan uyghur yashlirining we kesip igilirining tirishchanliq körsetsila özliri izdiniwatqan sahelerde choqum netije qazinalaydighanliqigha chongqur ishinidighanliqini bildürdi.

Doktor rishat abbas töhpe qoshqan bu yéngi dora heqqide kolombiye uniwérsitéti méditsina tetqiqati institutining tetqiqatchisi, doktor memetimin ependimu ziyaritimizni qobul qildi we bu heqtiki bezi zörür chüshenchilerni berdi.

Muxbir: hörmetlik memetimin ependi, doktor rishat abbas uzun yillar ejir singdürgen we yéqinda FDA teripidin testiqlanghan «nératinib», yeni ayallarning kökrek rakini dawalashtiki yéngi dora heqqide qisqiche melumat bergen bolsingiz?

Doktor memetémin: bolidu, men bu soalgha jawab bérishtin ilgiri amérikaning döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning yéngi dorilarni testiqlash jeryani toghriliq qisqiche toxtilip ötey.

Amérikaning döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi qisqartilip FDA dep atilidu. FDA Ning yéngi dorilarni testiqlash üchün qoyidighan telepliri bek qattiq bolup, bir yéngi dora eng deslepki kandidatliq dora dewridin resmiy testiqlinip bazargha kirish üchün texminen 12-15 Yil waqit kétidu. Kandidat dorilar deslepki qedemdiki tetqiqat basquchi we haywanda sinaq qilish basquchini béshidin ötküzüp, resmiy testiqlinip bazargha kirishtin burun, yene 4 basquchluq klinikiliq sinaqtin ötüshi kérek.

Her bir basquchluq klinikiliq sinaq üchün ayrim ‏-Ayrim halda FDA ning testiqidin ötüshke toghra kélidu. Adette yéngi dorilarning birinchi basquchluq sinaq üchün testiqlinish nisbiti nahayiti töwen, nurghun dorilar tetqiqat basquchidila toxtap qalidu, bir ömür dora tetqiqati bilen shughullinip, birmu dorisi testiqtin ötmeydighan dora tetqiqatchiliri xélila köp.

Birinchi basquchtiki klinikiliq sinaq üchün testiqlanghan dorilarning 4 basquchning hemmisidin ongushluq ötüp, eng axirda resmiy testiqlinip bazargha kirish nisbiti 9.6% Bolidu. Buningda rak késili dorisining testiqlinish nisbiti téximu töwen bolup, aran 5.1% Etrapida bolidu؛ démek, klinikiliq sinaqta testiqlanghan her 100 rak késili dorisi ichidin aran 5 dora eng axirida testiqlinip bazargha kireleydu dégen gep.

Adette burun mewjut bolghan dorilar bilen oxshiship kétidighan we yaki ünüm jehette periqlenmeydighan dorilar testiqtin ötmeydu. Yéngi dora testiqtin ötüsh üchün u dorida choqum burun mewjut bolghan oxshash türdiki bashqa dorilarda yoq bolghan özgiche bir alahidilik bolushi kérek.

Doktor rishat abbas uzun yillar ejir singdürüp, FDA teripidin yéqinda testiqlanghan «nératinib» dep atalghan ayallarning kökrek raki dorisi, asasliqi bashqa dorilar bilen dawalash élip bérilghan her 2 türdiki kökrek rakining qayta qozghilishining aldini élishqa we bimarning hayatini uzartishqa ishlitilidu.

Muxbir: bu dorining rak késilini dawalash jehette, yeni dora tetqiqat ilmi sahesidiki bösüsh xaraktérlik yéngiliqi zadi néme?

Doktor memetémin: men yuqirida dep ötkendek, bu dora asasliqi bashqa dorilar bilen dawalash élip bérilghan her 2 türdiki kökrek rakining qayta qozghilishining aldini élishqa ishlitilidighan bolup, u, bu türdiki tunji dora hésablinidu؛ her 2 türdiki kökrek raki bashqa türdiki kökrek rakigha nisbeten bedenning bashqa jaylirigha baldur tarqaydighan, éghir derijidiki rak bolup, bu dorini ishletken bimarlarning 2 yil ichide rak hüjeyrilirining qayta qozghilish we rak bilen munasiwetlik sewebler tüpeylidin ölüp kétish nisbiti sélishturma dorigha nisbeten közge körünerlik derijide töwen bolghan.

Muxbir: doktor rishat abbas bilen doktor shöhret mutellipofning arqa-Arqidin qazanghan netijiliri ilim yolida izdiniwatqan yashlirimizgha, shundaqla uyghur akadémik serxillirining xelqara sehnide yenimu tonulushigha qandaq ijabiy tesirlerni körsitidu, dep oylaysiz?

Doktor memetémin: hemmimiz bilgendek, köpinchimizge nisbeten öz ornimizda közge körünerlik netije yaritip bashqilarning aldigha ötüsh unche asan emes, elwette. Bolupmu yuqiri melumatliq mutexessisler bilen doktorlar toplashqan tetqiqat orunlirida we aliy bilim yurtlirida téximu qiyin. Yuqirida tilgha élinghan bu ikki pexirlik alimimiz yalghuz öz ish ornida we yaki özi xizmet qiliwatqan sheher yaki shtatlardila emes, belki pütün amérikada, jümlidin dunyada özliri shughulliniwatqan kesip dairiside alahide közge körüngen we netije yaratqan alimlardur. Ular bizning pexrimiz, ular ilim yolida izdiniwatqan yashlarning ülgisi. Ular, eger biz tirishsaqla bashqilar qilalighan, hetta qilalmighan ishlarni qilghudek eqil-Parasetlik ikenlikimizning tipik misali.

Muxbir: sizgimu melum, uyghurlar atom siniqining ziyankeshlikige uchrighan bir xelq. Uyghurlar rayonida türlük rak késellirining xitaydiki bashqa jaylargha qarighanda köp ikenliki ilgiri sürülmekte. Uyghur ayallirida köp uchraydighan kökrek (emchek) raki buning bir misalidur. Atom siniqining ayallar kökrek rakini keltürüp chiqishta melum tesiri bolamdu? eger bar déyilse, sizche doktor rishat abbas uzun yil tetqiqat qilghan bu dora uyghur rak bimarlirighimu melum ümid élip kélelemdu-Qandaq?

Doktor memetémin: atom siniqining ayallar kökrek (emchek) rakini keltürüp chiqirishta elwette tesiri bolidu. Atom siniqining tesiri deslepke 10 yil ichide asasliqi qan rakini keltürüp chiqiridighan bolup, 10 yildin kéyin, hetta 30-40 Yil ötkende bashqa türdiki raklarni keltürüp chiqirishi mumkin.

Atom siniqining tesirige uchrighanlarning rak késelliklirige giriptar bolush nisbiti adettiki kishilerge nisbeten közge körünerlik derijide yuqiri bolidu.

Doktor rishat abbas uzun yil izchil ejir singdürgen we yéqinda FDA teripidin testiqlanghan bu dora uyghur rak késili bimarlirigha elwette melum ümid élip kélidu, dep qaraymen. Biraq uningdin qanchilik behrimen bolalaydu, uninggha bir néme déyish tes.

Burun amérikada testiqlanghan dorilar xitayda nahayiti asanla testiqtin ötüp bazargha kiretti, biraq hazir xitay özining dora shirketlirini qoghdash we tereqqiy qildurush üchün, amérikada bazargha kirgen dorilarni xitayda asanliqche testiqlimaydighan boldi.

Buninggha bir misal, 2015-Yili amérikada jemiy 45 yéngi dora testiqlinip bazargha kirgen bolup, u dorilardin hazirgha qeder aran 16 si xitayda testiqlinip bazargha kirgen. Qalghan dorilar ichide 9 dora xitaydiki 61 dora shirketliri teripidin yalghandin yasilip bazargha kirgüzülgen.(Qutlan)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/rishat-abbas-08282017134901.html?encoding=latin