Uyghur Tili We Milliy Motiflarimizning Etmologiyelik Meniliri Heqqide!


Autori: Korash Atahan

Men Uyghurgha Boldum Kahan, Élinglar Ya Bilen Qalqan!
Kökböre Bolsun Oran, Quyash Tughimiz, Asman Qorighan!
-Tengriqut Oghuz Kahan

24991607_2263088350383411_4799020163161133414_n

(Bu kichikkine yazmini Uyghuristan yashliri 1985-yili 12-ayning 12-küni ürümchide élip barghan shanliq démokrattik herketke béghishlaymen!)

Uyghur tili yer sharidiki tarixi uzun we nopuzluq sanaqliq tillarning biridur! Uyghur tili Engiliz, Erep, Paris we Gérman tillirigha oxshashla insaniyet medeniyet tarixida intayin muhim orun tutup kelgen tildur.
Uyghur tili mukemmel tereqqiy qilghan til bolghachqa özide Altay-oral til sistimisining barliq alahiydiliklirini mujessemligen bir til bolupla qalmay, Semetiy we Hindo-awropa tilliriningmu morpilogiylik, sintakisliq we fonitikiliq xususiyetlirini til tereqiyatigha uyghun qobul qilip, jahan tilliri sewiyesige chiqqan muhteshem bir tildur.
Uyghur tilini beziler qedimqi misir tilliri we somer tilliri bilen baghlap chüshendüridu.Uyghur tili türkiy tillarning ichide Awropa tilliri bilen menbiyi, munasiwiti wa xaraktéri eng yéqin bolushrtek alahiydiylikke ige bir tildur!Yene uningdin bashqa ikki ming yilliq tarixqa ige Ibray tilining yiltizi qedimqi Uyghur tili bilen munasiwetlik dep qaraydighanlarmu yoq emes!
Mayteri semit, altun yaruq, erqiy pütük, ikki tekin hekayisi, türky tillar diwani, qutatqu bilig, hikmetname, shahnameyi türki, qisesul enbiya we elshir newaiy eserliri qatarliq minglighan kilassik qolyazmilar Uyghur tilida yézilghan.Ikkinchi ustaz nami bilen tilgha élinidighan El-farabiy, dunya tif ilimining asasini qurghan Ebinsina, Algebra ilimining atisi Elxrazimi, tesewwup edebiyatining yirik namayendilliridin Jalalidin Rumi hezretliri, dangliq asternom Ulughbeg qatarliqlarning tehsili Uyghur tili arqiliq élip bérilghan we eshu büyüklirimizning xéli köp sandiki eserliri Uyghur tilida yézilghan.
Uyghur tili heywetlik bir binagha oxshaydu. Uyghur tilining özila insaniyetning bir medeniyet qamusi bolup, uni gheyri maddiy we ilmiy miras süpitide alahiyde qoghdap qélishqa iltimas sunush lazim! 
Uyghue tilini Uyghurlarmu hayati boyiche ügense tügümeydighan bir bilim xezinisi bolup, U bir adettiki til emes, bir ilmiy eserge oxshaydu. Uyghur tili, uyghur pelesepisidiki ot, su, hawa we tupraqtin ibaret tört tadu hul téshi qilinghan gholuq bir pelesepening makani bolup, heqiqiten barliq xirislardin qoghdap qélishqa erziydu!

uyghur_empire_largestever
Uyghur tilini üch qewetlik binagha oxshatsaq birinchi qewette Uyghur awam telepuzi, ikkinchi qewette Uyghur edebiy tili, üchünchi qewette Uyghur tilining Aliy telepuzi turidu! 
Üchünchi qattiki til bilen aliy derijilik Uyghur alimliri we yoquri neseptiki aq-söngekler alaqilishalaydu! 
Meselen: Birinchi qattiki Uyghur tilini addiy awam puqralar, ikkinchi qattiki uyghur tilni ziyalilar, üchünchi qattiki Uyghur tilni Abduqadir Dewmullam Hezretliri, Qutluq Shewqi Hezretliri, Hüseyinhan Tejelliy Hezretliridek penniy we diniy elimlarda dunyawiy sewiyede etrapliq terbiye körgenler istimal qilishidu! 
Birinchi qattiki Uyghur tilini:Awam tili, Ikkinchi qattiki Uyghur tilini ziyalilar tili, Üchünchi qattiki Uyghur tilini Alimlar tili yeni aq-söngekler tili dep kilassipikatsiyeleshke bolidu!Üchünchi qattiki tilda Uyghur tilining yüksek tereqqiyati ipadilinidu! 
Bu qewettiki tilda söz ibarilerning we jümlilerning köchme menisi asas qilinip qollinilidu.Uyghur tilining alimlar tilida cheteltilliri ibarillirinimu köplep uchratqili bolidu!
Tilimiz dunya tilliri ichide yüksek tereqiyat jeryanini bashtin kechürgen az sandiki tillarning qatarida bolup, simiwoluq alahiydilki küchlük. Meselen qara, aq, qizil we kök digen sözlerning hemmisi ulugh, qutsal küchlük dégen menalarni bilsüridu. Kök digen sözning simiwoluq menisi bek küchlük bolup nahayiti köp meqsetlerde qollinilidu! Meselen kök bayraq, kök büre, kök tengri…qatarliqlar! Bu yerdiki kök hergizmu kök rengni emes, her kontékistta ayrim mena anglitidu. Kök digen söz yéshil digen menaghimu, kök-tat degen meneaghimu ige! Uyghur medeniyet Dunyasida nurghun kökler bar, u peqet rengnila körsetmeydu. Meselen tengrining renggi kökmu yaki qaramu, qizilmu yaki aqmu bir neme demek tes! Bürelerning ichide kök rengliq bir büre yoq! Uningdin bashqa Uyghur metologiysidiki kök büre hichbir waqitta bir haywanni körsetmeydu!Uyghur metologiysidiki kök bürening biologiylik bir janliq bilen hichqandaq alaqisi yoq!

uygur_devleti
Uyghur Millitining Milliy Ediologiysining Rengi Uyghur Millitining Rengi bolup, Bu Heqqide Qisqiche Sawatqa Ige Bolush Kérek Elbette!
Uyghur Millitining Téni, Jéni, Rohiy we Pikirining Rengliri Aq, Qara, Qizil We Kök Renglerdin Apiride Bolghan!
*Uyghurlarning MillIy Rengliri: Aq, Qara, Kök we Qizil Bolup, Bashqa Milletlerning Rengliridin Periqlinidu!

*Milliy Medeniyitimizning Peyda Bolishi We Kélishishide Ejdatlirimiz Yashighan Jughrapiyeler Asasliq Rol Oynighan!

*Medeniyitimizde Qizil Reng Bilen Qara Reng Hökümdarlargha, Aq Reng Awamgha, Kök Reng Tengrige Yéqindur!

*Reng Jehettin Élip Éyitqanda Biz Uyghurlarning Hazirqi Belgümiz Qizil, Türkiyeliklerning Qaradur!

*Shimaldiki Türklerning Renggi Kök,Jenuptikilerning Renggi Aq,Sheriqtikilerning Renggi Qizil,Gheriptikilerning Rengi Qaradur!

*Büyük Ejdatimiz Tengriqut Oghuz Xaqandin Bashlanghan Milliy Bayriqimizning Rengi Kök We Aqtur!

*Milliy Motiflirimizda Kök Reng Bilen Aq Reng Köp Qollunilghan! Bashqa Renglerning Hemmisi Bularning Qoshumchisidur!

*Pelesepimizde Ademning Tughulishi We Ölüshi, Ten We Saqliqi, Yash We Qériliqi Qatarliqlarni Shu Tört Zat Belgüleydu!

*Milliy Medeniyitimizde Yene Herqandaq Bir Zat Yenela Shu Tört Zattin Peyda Bolghan Dep Qarilip Kelgen!

*Milliy Pelesepimizde Kök Reng Tengrini, Qizil Reng Hoquqni, Qara Reng Bayliqni, Aq Reng Étiqatnimu Ipadileydu!

*Milliy Pelesepimizde Hayatliq Bilen Ölümning Arisida Yamghurning Yeghishi We Pargha Aylinishidekla Bek Chong Periq Yoqtur!

*Tughulush, Ölüsh Tebiy Hadisiler Bolup, Medeniyitimizde Bu Hadisiler Dewir Qilip Turidu, Deyilgen!

*Ademning Téni We Jéni Shu Tört Zatning Bashlinishi We Axirlishishi Bolup, Hayat we Mamatliqqa Wekillik Qilidu!

*Milliy Pelesepiwiy we Istétikaliq Qarashlirimizda Qizil Otni, Qara Tupraqni, Kök Shamalni, Aq Suni Bildüretti!

*Uyghurlar Maddiy We Mewhum Sheyilerning Hemmisi Bu Tört Zattin Tüzülgen 
*Uyghurlarning Bu Muqeddes Tört Rengi Bashqa Milletlerning Tilidikidek Peqet Rengnila Emes Belki Xas Pelesepiwiy Ediymizni Ipadileydu!

*Ejdatlirimiz Özidiki Hemme Ulughluqni Bu Tört Renge Yighinchaqlap Yer Yüzide Özidin Bashqa Hichnime Yoq Dep Qarighan!

*Medeniyitimizde Qizil Sheriqimizni, Qara Gherbimizni, Kök Shimalimizni Aq Jenubimizni Bildüridu!

*Uyghurlar Dunyani Qara, Qizil, Kök we Aqtin Ibaret Tört Rengdin Tüzülgen, Dep Qaraydu!

*Uyghurlar Ayrim Hallarda Asmanning Renginimu, Maysining Renginimu Kök Deydu!

*Tilimizning Milliy Kontékisida Her Ikki Jumhuriyet Dewidiki Bayraqlarning Renggi Köktur! Kök we Yéshil Dep Ayrish Xata! UKM
Tilimizda Aq Reng Bilen Qara Rengning Her Ikkisi Kök Dégen Atalghu Bilen Menidash Qollinilidu! Menisi Ulugh Démekdur!

*Uyghur Tilining Milliy Kontéxistlirida Kök Reng Bilen Yéshil Rengning Her Ikkisini Kök Dep Ataydu! Menisi Ulugh Démekdur!

*Uyghur Medeniyitide: Qara, Aq, Kök We Qizil Rengler Büyüklükni Ipadileydighan Qutsal Rengler Dep Qaralghan!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup Tilirilshni Bilduridu! Xitaylarning Medeniyitide Bu Del Eksinche Bolup 4 Dégen San Shum San Bolup Ölüsh we Halak Bolushni Bilduridu!

*Milliy Medeniyitimzde 4 Xasiyetlik San Bolup Qara, Qizil, Aq we Kökke Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Tirilish we Tughulushning Simiwoli Bolup, Su, Ot, Hawa we Tupraqqa Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup, Atamizning Ata-Anasi we Anamizning Ata-Anisigha Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimzde 4 Dégen Sanning Menisi Qutsal Bolghachqa Beshimizgha Élip Kötürimiz! Yomulaq Tiksimu Bolidighan Doppilar Tört Burjeklik Bolup, Renggi Köpinche Tört Xil Rengning Ichidin Tallanghan Bezide Tört Rengning Hemmisi Qollunilghan Bolidu!

*Milliy Medeniyitimizde Sheriqni Erdoghan Bilen, Gheripni Arislan Buqisi Bilen, Shimalni Kök Böre Bilen, Jenupni Arqar-Keyik Bilen Ipadileydighan Enene Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Tengrini Kün Bilen, Haqanlarni Bürküt Bilen, Hökümdarlarni Arislan Bilen, Eskiri Qomandanlarni Kök Böre Bilen Ipadileydighan Enene Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Kök we Aq Rengni Ametke, Qara Reng Bilen Sériq Rengni Apetke Simiwol Qilghandek Xitaylar Sériq Reng Bilen Qara Rengni Ametke, Aq Reng Bilen Kök Rengni Apetke Simiwol Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Reng Yeni Qizilchi, Qarachi we Aqchi, Kökchiler Tabu Bolsa, Xitay Medeniytide Peqet Aqchi Bilen Qarachidin Ibaret Ikkila Tabu Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Ot Bilen Hawa, Su Bilen Tupraqtin Ibaret Tört Zat Hökmaran Bolup, Xitay Medeniyitide Su Bilen Tupraqla Bolghachqa, Uyghurlar Xitaylarning Muhitida Halak bolidu…Xitaylar Uyghurlarning Bayriqi Astida Mewjutluqini Qoghdap Qalalmaydu!

*Medeniyitimizde Uyghurlarning Rengliri Toyunghanda Xitaylarning Rengliri Öchüshke Bashlaydu, Xitaylarning Rengliri Toyunghanda Köklikimiz Qaridap, Qizilliqimiz Aqirip Kétidu!

*Milliy Medeniyitimizde Terepler 4, Tabular 4, Awazlar 4 We Rengler Tört Bolghachqa Uyghur Ediologiyesining Namayendilliridin Uyghur Kilassik Edebiyati, Uyghur Folklori, Dunyagha Meshur Uyghur Ményatorliri we Insaniyet Medeniyitidiki Gigant Eser Uyghur 12 Muqammu Tört Terep, Tört Zat, Tört Reng We Tört Awazdin Ibaret Temparamentin Tüzülgen!

*Xitaylar mustemlike milletning edebiy tili we yoquri nesep tili bolmaydu dep qarap, Uyghur tilining chaghatay dewri telepuzini pilanliq we sistimiliq shekilde yoq qilip, kembighel awam puqralarning tilini Uyghur edebiy tili qilip békitip qoyushqan.

15894865_1437198459646320_1915636235687097193_n-1

Awropada peyda bolghan edebiyat-sennet oyghunishi herkiti, sanaet inqilawi bolupmu Parij inqilawidin kéyin qanche ming yildawamliship kelgen peodalliq sistem asta-asta zawalliqqa yüzlünüp, ottura esir qarangghuluqi ichiden insanperwerlik quyashi tughuldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushi kona sistemning yimirilip, insaniyet tarixidiki yéngi bir iraning bashlinishiidi.Burunqi chék-chigirisini hésaplap tügetkili bolmaydighan jahan dewletliri yiqilip, yerlik kichik milliy jumhuriyetler quruldi.Ilgirki peodalliq jemiyette Aq-söngeklerning we baylarningla balliri oqup, jahan dewletliridiki hakim milletning özgiche tereqqiy qilghan tilida telim-terbiye köretti. Kembighellerning we qullar we yanchilarning balliri bolsa oquyalmayti we sawatsizliq déngizida nadanliq ichide hayat kechüretti. 
Bu ehwal Türük dunyasidimu shundaq idi. Xitaylarning sériq topiliq igizliki bilen büyük hunlarning bozqirini ayrip turidighan Seddichin s sépilidin Awistiriyening payitexti wienaghiche bolghan jughrapiyede Uyghurlar we Uyghurlarning qewmi-qérindashliri qurghan jahan dewletliri bar bolup, bu dewletlerde Uyghur tilining aliy neseptikilliri qollunidighan aq-söngekler telepuzida telim-terbiye élip bérilatti. 
Beg töriler, aq-söngekler we alim-ölimalar sinipining qanche ming yildin béri ishlitip kelgen tili yeni, ilim saheside Chaghatay dewri Uyghur tili dégen til Osmaniye émparatorluqi, Baburiyler dewliti, Ilhanlar dewliti, Altun orda dewliti, qirim xanliqi, Chaghatay dewliti, Temüriyler émparatorluqi we Seyidiye Uyghur dewliti qatarliq chong kichik dewletlerning yiqilishi bilen asta-asata zeyiplep, dunyawiy yéngi sistémining türütkisi bilen, Türükler yashighan keng jughrapiyening hemmila yéride yerlik telepuzlarni asas qilghan yazma edebiyat barliqqa keldi. 

gokturk-bayragi
Kéyinki dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili dep atalghan eshu muhteshem til Uyghur yazma edebiyati asasida tereqiy qilghan til bolup, türükler yashighan kengri jughrapiyede uni yerlik xeliqler chüshünelmeyti! Bu til awam xeliq ishlitiwatqan yerlik til we diyalikitlardin periqliq haalda tereqqiy qilghan bolup, peqet dewletler ara deplomatiyede, yazma edebiyatta, poiziye we pirozachiliqta, dewletning xet-chekliride we ilmiy-diniy oqu-oqutush ishlaridala peqet dewletning aliy menpetini közde tutup qollunatti.
Yéngi zaman Uyghur tili, Uyghurlar merkezlik toplushup olturaqlashan Türkistan tupraqliridaki töwen qatlam awam-puqralarning tili bolup, u tilmu téximu kichiklep Sheriq shiwisini asas qilip hazirqi zaman UYGHUR tili, gherip shiwisini asas qilip Üzbek tili dep ikkige ayriwétildi.
Shundaq qilip alemshomul we muhteshem dewletlerde hakimiyet we telim-terbiye tili bolup qanche-ming yil höküm sürüp kelgen, axirqi dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili, dep atalghan til asta-asta sünniy shekilde istimaldin qaldi we özining ornini bugünki meheliwiy tilardin, Uyghur, Üzbek, Qazaq, Qirghiz, Türük, Azeri we Türükmen tili deydighan yüzligen ushshaq tillargha ötünüp berdi!
Hazir Uyghur tilining heqiqi opfitsiyel telepuzini yeni aqsöngekler shiwesini qollunidighanlar barghanche yoqap kétishke bashlidi…Chünki uni chüshünidighanlar az! 

25152428_2263090090383237_8921478510028553464_n
Alim Abdushkur Memtiminni tilimizning aqsöngekler telepuzini qollinip eser yazidighan alimlarning eng axirqi wekilidur déyishke bolidu!
Eslide Uyghurlarning heqiqi edebiy tili 18-esirgiche pütün dunyadiki türkiy we parisiy xeliqlerning, 20-esirgiche otura asiyadiki yeni büyük türkistandiki barliq Türkiy qewimlerning edebiy tili we resmiy munasiwetlerde qollunilidighan we alaqilishidighan ortaq ofitsiyel tililiq rolini oynap kelgen. 
Bu qisqa yazmining toxtalmaqchi bolghan mawzusi Kök bayraqtaki kök böre dep qoyalghan bolup, hazirqi teleppuzda kök bayraqtiki yéshil böre dep chüshünilidu…Tilning menasi milliy medeniyitimzning logikisigha yat halda pütünley özgürep kétidu. 
Kök bayraqtiki yéshil böre dise uning esli menisi qalmaydu! Kök bayraqtiki kök böre dégenlik qutsalliqning ichidiki büyüklük dégenlik bolidu…wahakazalar!
Xitaylar wetinimizni besiwalghan yérim esirdin köpraq waqittin beri Uyghur tilining esli edebiy telepuzi pütünley yoq qilindi! 
12.12.2017

Uyghur Tili We Milliy Motiflarimizning Etmologiyelik Meniliri Heqqide!


Autori: Korash Atahan
-Bu kichikkine yazmini Uyghuristan yashliri 1985-yili 12-ayning 12-küni ürümchide élip barghan shanliq démokrattik herketke béghishlaymen! –Autordin

gokturk-bayragi
Uyghur tili yer sharidiki tarixi uzun we nopuzluq sanaqliq tillarning biridur! Uyghur tili Engiliz, Erep, Paris we Gérman tillirigha oxshashla insaniyet medeniyet tarixida intayin muhim orun tutup kelgen tildur.
Uyghur tili mukemmel tereqqiy qilghan til bolghachqa özide Altay-oral til sistimisining barliq alahiydiliklirini mujessemligen bir til bolupla qalmay, Semetiy we Hindo-awropa tilliriningmu morpilogiylik, sintakisliq we fonitikiliq xususiyetlirini til tereqiyatigha uyghun qobul qilip, jahan tilliri sewiyesige chiqqan muhteshem bir tildur.
Uyghur tilini beziler qedimqi misir tilliri we somer tilliri bilen baghlap chüshendüridu.Uyghur tili türkiy tillarning ichide Awropa tilliri bilen menbiyi, munasiwiti wa xaraktéri eng yéqin bolushrtek alahiydiylikke ige bir tildur!Yene uningdin bashqa ikki ming yilliq tarixqa ige Ibray tilining yiltizi qedimqi Uyghur tili bilen munasiwetlik dep qaraydighanlarmu yoq emes!
Mayteri semit, altun yaruq, erqiy pütük, ikki tekin hekayisi, türky tillar diwani, qutatqu bilig, hikmetname, shahnameyi türki, qisesul enbiya we elshir newaiy eserliri qatarliq minglighan kilassik qolyazmilar Uyghur tilida yézilghan.Ikkinchi ustaz nami bilen tilgha élinidighan El-farabiy, dunya tif ilimining asasini qurghan Ebinsina, Algebra ilimining atisi Elxrazimi, tesewwup edebiyatining yirik namayendilliridin Jalalidin Rumi hezretliri, dangliq asternom Ulughbeg qatarliqlarning tehsili Uyghur tili arqiliq élip bérilghan we eshu büyüklirimizning xéli köp sandiki eserliri Uyghur tilida yézilghan.
Uyghur tili heywetlik bir binagha oxshaydu. Uyghur tilining özila insaniyetning bir medeniyet qamusi bolup, uni gheyri maddiy we ilmiy miras süpitide alahiyde qoghdap qélishqa iltimas sunush lazim!
Uyghue tilini Uyghurlarmu hayati boyiche ügense tügümeydighan bir bilim xezinisi bolup, U bir adettiki til emes, bir ilmiy eserge oxshaydu. Uyghur tili, uyghur pelesepisidiki ot, su, hawa we tupraqtin ibaret tört tadu hul téshi qilinghan gholuq bir pelesepening makani bolup, heqiqiten barliq xirislardin qoghdap qélishqa erziydu!
Uyghur tilini üch qewetlik binagha oxshatsaq birinchi qewette Uyghur awam telepuzi, ikkinchi qewette Uyghur edebiy tili, üchünchi qewette Uyghur tilining Aliy telepuzi turidu!
Üchünchi qattiki til bilen aliy derijilik Uyghur alimliri we yoquri neseptiki aq-söngekler alaqilishalaydu!
Meselen: Birinchi qattiki Uyghur tilini addiy awam puqralar, ikkinchi qattiki uyghur tilni ziyalilar, üchünchi qattiki Uyghur tilni Abduqadir Dewmullam Hezretliri, Qutluq Shewqi Hezretliri, Hüseyinhan Tejelliy Hezretliridek penniy we diniy elimlarda dunyawiy sewiyede etrapliq terbiye körgenler istimal qilishidu!
Birinchi qattiki Uyghur tilini:Awam tili, Ikkinchi qattiki Uyghur tilini ziyalilar tili, Üchünchi qattiki Uyghur tilini Alimlar tili yeni aq-söngekler tili dep kilassipikatsiyeleshke bolidu!Üchünchi qattiki tilda Uyghur tilining yüksek tereqqiyati ipadilinidu!

uygur_devleti
Bu qewettiki tilda söz ibarilerning we jümlilerning köchme menisi asas qilinip qollinilidu.Uyghur tilining alimlar tilida cheteltilliri ibarillirinimu köplep uchratqili bolidu!
Tilimiz dunya tilliri ichide yüksek tereqiyat jeryanini bashtin kechürgen az sandiki tillarning qatarida bolup, simiwoluq alahiydilki küchlük. Meselen qara, aq, qizil we kök digen sözlerning hemmisi ulugh, qutsal küchlük dégen menalarni bilsüridu. Kök digen sözning simiwoluq menisi bek küchlük bolup nahayiti köp meqsetlerde qollinilidu! Meselen kök bayraq, kök büre, kök tengri…qatarliqlar! Bu yerdiki kök hergizmu kök rengni emes, her kontékistta ayrim mena anglitidu. Kök digen söz yéshil digen menaghimu, kök-tat degen meneaghimu ige! Uyghur medeniyet Dunyasida nurghun kökler bar, u peqet rengnila körsetmeydu. Meselen tengrining renggi kökmu yaki qaramu, qizilmu yaki aqmu bir neme demek tes! Bürelerning ichide kök rengliq bir büre yoq! Uningdin bashqa Uyghur metologiysidiki kök büre hichbir waqitta bir haywanni körsetmeydu!Uyghur metologiysidiki kök bürening biologiylik bir janliq bilen hichqandaq alaqisi yoq!
Xitaylar mustemlike milletning edebiy tili we yoquri nesep tili bolmaydu dep qarap, Uyghur tilining chaghatay dewri telepuzini pilanliq we sistimiliq shekilde yoq qilip, kembighel awam puqralarning tilini Uyghur edebiy tili qilip békitip qoyushqan.
Awropada peyda bolghan edebiyat-sennet oyghunishi herkiti, sanaet inqilawi bolupmu Parij inqilawidin kéyin qanche ming yildawamliship kelgen peodalliq sistem asta-asta zawalliqqa yüzlünüp, ottura esir qarangghuluqi ichiden insanperwerlik quyashi tughuldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushi kona sistemning yimirilip, insaniyet tarixidiki yéngi bir iraning bashlinishiidi.Burunqi chék-chigirisini hésaplap tügetkili bolmaydighan jahan dewletliri yiqilip, yerlik kichik milliy jumhuriyetler quruldi.Ilgirki peodalliq jemiyette Aq-söngeklerning we baylarningla balliri oqup, jahan dewletliridiki hakim milletning özgiche tereqqiy qilghan tilida telim-terbiye köretti. Kembighellerning we qullar we yanchilarning balliri bolsa oquyalmayti we sawatsizliq déngizida nadanliq ichide hayat kechüretti.
Bu ehwal Türük dunyasidimu shundaq idi. Xitaylarning sériq topiliq igizliki bilen büyük hunlarning bozqirini ayrip turidighan Seddichin s sépilidin Awistiriyening payitexti wienaghiche bolghan jughrapiyede Uyghurlar we Uyghurlarning qewmi-qérindashliri qurghan jahan dewletliri bar bolup, bu dewletlerde Uyghur tilining aliy neseptikilliri qollunidighan aq-söngekler telepuzida telim-terbiye élip bérilatti.
Beg töriler, aq-söngekler we alim-ölimalar sinipining qanche ming yildin béri ishlitip kelgen tili yeni, ilim saheside Chaghatay dewri Uyghur tili dégen til Osmaniye émparatorluqi, Baburiyler dewliti, Ilhanlar dewliti, Altun orda dewliti, qirim xanliqi, Chaghatay dewliti, Temüriyler émparatorluqi we Seyidiye Uyghur dewliti qatarliq chong kichik dewletlerning yiqilishi bilen asta-asata zeyiplep, dunyawiy yéngi sistémining türütkisi bilen, Türükler yashighan keng jughrapiyening hemmila yéride yerlik telepuzlarni asas qilghan yazma edebiyat barliqqa keldi.
Kéyinki dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili dep atalghan eshu muhteshem til Uyghur yazma edebiyati asasida tereqiy qilghan til bolup, türükler yashighan kengri jughrapiyede uni yerlik xeliqler chüshünelmeyti! Bu til awam xeliq ishlitiwatqan yerlik til we diyalikitlardin periqliq haalda tereqqiy qilghan bolup, peqet dewletler ara deplomatiyede, yazma edebiyatta, poiziye we pirozachiliqta, dewletning xet-chekliride we ilmiy-diniy oqu-oqutush ishlaridala peqet dewletning aliy menpetini közde tutup qollunatti.
Yéngi zaman Uyghur tili, Uyghurlar merkezlik toplushup olturaqlashan Türkistan tupraqliridaki töwen qatlam awam-puqralarning tili bolup, u tilmu téximu kichiklep Sheriq shiwisini asas qilip hazirqi zaman UYGHUR tili, gherip shiwisini asas qilip Üzbek tili dep ikkige ayriwétildi.

مىرسۇلتان-1-1
Shundaq qilip alemshomul we muhteshem dewletlerde hakimiyet we telim-terbiye tili bolup qanche-ming yil höküm sürüp kelgen, axirqi dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili, dep atalghan til asta-asta sünniy shekilde istimaldin qaldi we özining ornini bugünki meheliwiy tilardin, Uyghur, Üzbek, Qazaq, Qirghiz, Türük, Azeri we Türükmen tili deydighan yüzligen ushshaq tillargha ötünüp berdi!
Hazir Uyghur tilining heqiqi opfitsiyel telepuzini yeni aqsöngekler shiwesini qollunidighanlar barghanche yoqap kétishke bashlidi…Chünki uni chüshünidighanlar az!
Alim Abdushkur Memtiminni tilimizning aqsöngekler telepuzini qollinip eser yazidighan alimlarning eng axirqi wekilidur déyishke bolidu!
Eslide Uyghurlarning heqiqi edebiy tili 18-esirgiche pütün dunyadiki türkiy we parisiy xeliqlerning, 20-esirgiche otura asiyadiki yeni büyük türkistandiki barliq Türkiy qewimlerning edebiy tili we resmiy munasiwetlerde qollunilidighan we alaqilishidighan ortaq ofitsiyel tililiq rolini oynap kelgen.
Bu qisqa yazmining mawzusi Kök bayraqtaki kök böre dep qoyalghan bolup, hazirqi teleppuzda kök bayraqtiki yéshil böre dep chüshünilidu…Tilning menasi milliy medeniyitimzning logikisigha yat halda pütünley özgürep kétidu.
Kök bayraqtiki yéshil böre dise uning esli menisi qalmaydu! Kök bayraqtiki kök böre dégenlik qutsalliqning ichidiki büyüklük dégenlik bolidu…wahakazalar!
Xitaylar wetinimizni besiwalghan yérim esirdin köpraq waqittin beri Uyghur tilining esli edebiy telepuzi pütünley yoq qilindi!
12.12.2017 Gérmaniye

Uyghur Millitining Rengi Heqqide Qisqiche Sawat!


Autori: Korash Atahan

Men Uyghurgha Boldum Kahan, Élinglar Ya Bilen Qalqan!
Kökböre Bolsun Oran, Quyash Tughimiz, Asman Qorighan!
-Tengriqut Oghuz Kahan

24991607_2263088350383411_4799020163161133414_n

Uyghur Millitining Téni, Jéni, Rohiy we Pikirining Rengliri Aq, Qara, Qizil We Kök Renglerdin Apiride Bolghan!
Uyghurlarning MillIy Rengliri: Aq, Qara, Kök we Qizil Bolup, Bashqa Milletlerning Rengliridin Periqlinidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizning Peyda Bolishi We Kélishishide Ejdatlirimiz Yashighan Jughrapiyeler Asasliq Rol Oynighan!
UKM
Medeniyitimizde Qizil Reng Bilen Qara Reng Hökümdarlargha, Aq Reng Bilen Kök Reng Awamgha Yéqindur!
UKM
Reng Jehettin Élip Éyitqanda Biz Uyghurlarning Hazirqi Belgümiz Qizil, Türkiyeliklerning Qaradur!
UKM
Shimaldiki Türklerning Renggi Kök,Jenuptikilerning Renggi Aq,Sheriqtikilerning Renggi Qizil,Gheriptikilerning Rengi Qaradur!
UKM
Büyük Ejdatimiz Tengriqut Oghuz Xaqandin Bashlanghan Milliy Bayriqimizning Rengi Kök We Aqtur!
UKM
Milliy Motiflirimizda Kök Reng Bilen Aq Reng Köp Qollunilghan! Bashqa Renglerning Hemmisi Bularning Qoshumchisidur!
UKM
Pelesepimizde Ademning Tughulishi We Ölüshi, Ten We Saqliqi, Yash We Qériliqi Qatarliqlarni Shu Tört Zat Belgüleydu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Yene Herqandaq Bir Zat Yenela Shu Tört Zattin Peyda Bolghan Dep Qarilip Kelgen!
UKM
Milliy Pelesepimizde Kök Reng Tengrini, Qizil Reng Hoquqni, Qara Reng Bayliqni, Aq Reng Étiqatnimu Ipadileydu!
UKM
Milliy Pelesepimizde Hayatliq Bilen Ölümning Arisida Yamghurning Yeghishi We Pargha Aylinishidekla Bek Chong Periq Yoqtur!
UKM
Tughulush, Ölüsh Tebiy Hadisiler Bolup, Medeniyitimizde Bu Hadisiler Dewir Qilip Turidu, Deyilgen!
UKM
Ademning Téni We Jéni Shu Tört Zatning Bashlinishi We Axirlishishi Bolup, Hayat we Mamatliqqa Wekillik Qilidu!
UKM
Milliy Pelesepiwiy we Istétikaliq Qarashlirimizda Qizil Otni, Qara Tupraqni, Kök Shamalni, Aq Suni Bildüretti!
UKM
Uyghurlar Maddiy We Mewhum Sheyilerning Hemmisi Bu Tört Zattin Tüzülgen Dep Qarap, Shehi-Hadisilerni Shu Asasta Chüshendürgen!
UKM
Uyghurlarning Bu Muqeddes Tört Rengi Bashqa Milletlerning Tilidikidek Peqet Rengnila Emes Belki Xas Pelesepiwiy Ediymizni Ipadileydu!
UKM
Ejdatlirimiz Özidiki Hemme Ulughluqni Bu Tört Renge Yighinchaqlap Yer Yüzide Özidin Bashqa Hichnime Yoq Dep Qarighan!
UKM
Medeniyitimizde Qizil Sheriqimizni, Qara Gherbimizni, Kök Shimalimizni Aq Jenubimizni Bildüridu!
UKM
Uyghurlar Dunyani Qara, Qizil, Kök we Aqtin Ibaret Tört Rengdin Tüzülgen, Dep Qaraydu!
UKM
Uyghurlar Ayrim Hallarda Asmanning Renginimu, Maysining Renginimu Kök Deydu!
UKM
Tilimizning Milliy Kontékisida Her Ikki Jumhuriyet Dewidiki Bayraqlarning Renggi Köktur! Kök we Yéshil Dep Ayrish Xata! UKM
Tilimizda Aq Reng Bilen Qara Rengning Her Ikkisi Kök Dégen Atalghu Bilen Menidash Qollinilidu! Menisi Ulugh Démekdur!
UKM
Uyghur Tilining Milliy Kontéxistlirida Kök Reng Bilen Yéshil Rengning Her Ikkisini Kök Dep Ataydu! Menisi Ulugh Démekdur!
UKM
Uyghur Medeniyitide: Qara, Aq, Kök We Qizil Rengler Büyüklükni Ipadileydighan Qutsal Rengler Dep Qaralghan!
UKM

15894865_1437198459646320_1915636235687097193_n-1
Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup Tilirilshni Bilduridu! Xitaylarning Medeniyitide Bu Del Eksinche Bolup 4 Dégen San Shum San Bolup Ölüsh we Halak Bolushni Bilduridu!
UKM
Milliy Medeniyitimzde 4 Xasiyetlik San Bolup Qara, Qizil, Aq we Kökke Wekillik Qilidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Tirilish we Tughulushning Simiwoli Bolup, Su, Ot, Hawa we Tupraqqa Wekillik Qilidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup, Atamizning Ata-Anasi we Anamizning Ata-Anisigha Wekillik Qilidu!
UKM
Milliy Medeniyitimzde 4 Dégen Sanning Menisi Qutsal Bolghachqa Beshimizgha Élip Kötürimiz! Yomulaq Tiksimu Bolidighan Doppilar Tört Burjeklik Bolup, Renggi Köpinche Tört Xil Rengning Ichidin Tallanghan Bezide Tört Rengning Hemmisi Qollunilghan Bolidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Sheriqni Erdoghan Bilen, Gheripni Arislan Buqisi Bilen, Shimalni Kök Böre Bilen, Jenupni Arqar-Keyik Bilen Ipadileydighan Enene Bar!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Tengrini Kün Bilen, Haqanlarni Bürküt Bilen, Hökümdarlarni Arislan Bilen, Eskiri Qomandanlarni Kök Böre Bilen Ipadileydighan Enene Bar!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Kök we Aq Rengni Ametke, Qara Reng Bilen Sériq Rengni Apetke Simiwol Qilghandek Xitaylar Sériq Reng Bilen Qara Rengni Ametke, Aq Reng Bilen Kök Rengni Apetke Simiwol Qilidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde 4 Reng Yeni Qizilchi, Qarachi we Aqchi, Kökchiler Tabu Bolsa, Xitay Medeniytide Peqet Aqchi Bilen Qarachidin Ibaret Ikkila Tabu Bar!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Ot Bilen Hawa, Su Bilen Tupraqtin Ibaret Tört Zat Hökmaran Bolup, Xitay Medeniyitide Su Bilen Tupraqla Bolghachqa, Uyghurlar Xitaylarning Muhitida Halak bolidu…Xitaylar Uyghurlarning Bayriqi Astida Mewjutluqini Qoghdap Qalalmaydu!
UKM
Medeniyitimizde Uyghurlarning Rengliri Toyunghanda Xitaylarning Rengliri Öchüshke Bashlaydu, Xitaylarning Rengliri Toyunghanda Köklikimiz Qaridap, Qizilliqimiz Aqirip Kétidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Terepler 4, Tabular 4, Awazlar 4 We Rengler Tört Bolghachqa Uyghur Ediologiyesining Namayendilliridin Uyghur Kilassik Edebiyati, Uyghur Folklori, Dunyagha Meshur Uyghur Ményatorliri we Insaniyet Medeniyitidiki Gigant Eser Uyghur 12 Muqammu Tört Terep, Tört Zat, Tört Reng We Tört Awazdin Ibaret Temparamentin Tüzülgen!
UKM

25152428_2263090090383237_8921478510028553464_n

Uyghuristan Kultur Merkizi

12.12.2017 Gérmaniye

Bir Milletke Tewe Bolushning Besh Sherti!


Autori:  K.Atahan

24852132_2257900220902224_4730959316006771513_n

Bir Milletke Tewe Bolushning Besh Sherti!

Bir ademni besh türlük nerse melum bir milletke tewe qilip turidu.
1.Ana til (Özi tughulghan ayilide asasliq sözlishilidighan til),
2.Qan (Ejdatliridin miras qalidighan, eqil-parasiti, insaniy xarakteri, ademiylik mijezi we kishlik xuy-peylini belgüleydighan menggü dawamlishidighan érqiy we ersiyliki küchlük alahiydilikler) , 
3.Kultur(Tiradetsiyon/Örpi-Adet), Folklor we retuallashqan tughum-aykün, toy-tökün, ölüm-yetimlerge ayit qayide-yosunlar,
4.Weten, (Ejdatliridin qalghan zimingha maddiy we meniwiy baghlinish) 5.Ediologiye( Tarix, edebiyat, pelesepe, din, estitika we ammiwiy qanun qatarliq tereplerdin bir sistimigha tewe bolush….wahakazalar….
Bir kishide yuqarqi besh türlük nersidin biri kem bolsa aldirap melum bir milletke tewe qilishqa bolmaydu.
Bir kishide yuqarqi besh türlük nersidin ikkisi kem bolsa, u kishini melum bir milletke tewe deyish nahayiti qiyin.
Eger eshu besh türlük nersidin melum bir shexiste üchi kam bolsa undaq ademlerni, melum bir milletke tewe deyish xata….
Bu menidin elip eyitqanda bundaqlarni uyghur demduq yaki yengi bir atalghu keship qilip shu nam bilen atamduq we yaki milletsizler demduq oylinishqa erziydu.
Wetende xirtayliship ketken, orta asiyada rusliship ketken, ottura sheriqte erepliship ketken…uyghurlar nahayiti köp!
Yoqarqi xususiyetlerni özleshtürüp, özidin yatliship bashqa milletke beqinip ketkenlerni uyghur deyli desek uyghurluqqa, xitay deyli desek xitayliqqa, erep deyli desek ereplikke sherti toshmaydu.
Hazir xelqimizde öz milliy alahiydilikliridin barghanche yatliship, ejdatlirinining medeniyitini inkar qilidighan, örpi-adet, olturup-qopush we keyinish qatarliq nurghunlighan tereplerdin ereplerni örnek qilidighan éqim bash kötürdi. Bular weten-milletni inkar qilidu. Bularni uyghur diyishke sewep nahayiti az qaldi. Bularni musulman deyli desek- Uyghur milliti eslidin bir musulman millet- herqandaq musulmanning bir milliy kimliki bar, shundaqla dunyada musulman deydighan ayrim bir millet yoq!
Hazir millitimiz pütün dunyada miqyasida milliy kimlik kirzisidin ibaret yengi bir xeterge duch keldi. Uyghur millitining kélichigini qoghdap qélish muhim bir qutsal wezipe süpitide, bu dewirde yashawatqan bir ewlat kishilerning zimmisige chüshti….Bu kirzisning yamrap ketishining aldini élish, xuddi urush qilip wetenni azat qilghandinmu shereplik xizmet bolup, keyinki ewlatlirimizni, medeniyitimizni we saghlam bolghan diniy etiqadimizni peqet miliy kimlikimizni qoghdap qelish üchün angliq herket qiliwatqan esil ahilelerla qutuldurup qalalaydu! 

08.12.2017

Ustaz Mangghan Uyghurluq Yoli


Autori: Abduweli Ayup
2017-12-05

Merhum tilshunas we türkolog mirsultan osman ependi türkiye ghazi uniwérsitétida. 2015-Yil, enqere, türkiye.

Merhum tilshunas we türkolog mirsultan osman ependi türkiye ghazi uniwérsitétida. 2015-Yil, enqere, türkiye.

RFA/Abduweli Ayup

Bügün uyghurgha derd üstige derd keldi. Bügün ana tilgha üshshük tegdi. Bügün birinchi dékabirning muzluq künide, uyghurluq singgen qelblerge qar yaghdi. Bügün uyghur tilining perwishkari, ustaz mirsultan osmanoftin ayrip qalduq. Uyghurning nidasi boghulghan, dili mujulghan, qanatliri boghushlanghan bu künlerde ustaz hayat yürüp berse, törlerde turup berse, kochilarda méngip berse bolatti.

Ustaz arimizda bolsa sunuq köngüller pütün bolatti, chüshkün közler üstün bolatti, miskin rohlar jushqun bolatti. Ustaz izzetler ézilip, ghururlar payxan boluwatqan bu demlerde gheshliklerge ghemxan idi. Ustaz armanlar qérip, ghayiler ghérib bolghan zimistanda gülxan idi. Zulmetlik bu zaman chölide éziqmay tik yashash, tirik yashash üchün jénimizgha jan, rohimizgha yölek idi. Bu millet ustazdek alimliri bilen wezmin, bu weten ustazdek pidakarliri bilen ulugh, söyümlük we ghemguzar idi.

Ustaz ana tilgha baghwen, perwishkar idi. Merhum ana tilimizni mukemmelleshtürgüchi we bu mukemmellikni ispat qilghuchi idi. Biz tilimizning qaidilik teleppuzini, yéziqimizdiki ölchem-Qéliplarni merhumning élimidin ögenduq. U «uyghur tilining imla we teleppuz lughiti» we «uyghur tilidiki tinish belgiliri» dégen kitabliri bilen ana tilgha mizan békitti. U uyghur tilining héch bir tildin qélishmaydighan küchini «uyghurche-Xitayche chong lughet» arqiliq ispat qilip uyghurche hemmige qabil sözler arqiliq uyghurgha naqayil közlerni teslim qildi.

Ustaz uyghurluq tarixigha méhriban idi. U urxon menggü tashlirigha oyulghan, «diwan» largha pütülgen muqamlargha kömülgen, yéza-Sehralargha chéchilip ketken momilar we bowilarning yadikarini bizlerge ögitip tariximizni tirildürdi. U lopnurluqlarning ejdadini «chömül» dep atalghan qedimki uyghur qebilisige baghlidi. Xoten uyghurlirining sözidin aq hon izlirini bayqidi.

U mehmut qeshqiri qaldurghan hékmetlik kitabni ewladlargha qoral, nawayidin miras ana til söygüsini heqdarlargha enggüshter qildi. U qedimki tilimizni qurutmay bügünge ulighan, singquselining sözini nawayigha chatqan, yüsüp xas hajip achqan yolni gumnamdin tapqan idi. Ustaz uyghurluq tarixini menggü tashlardiki sözler, «diwan» diki hékmetler, «qutadghubilik» tiki mayaklar we nawayi yaqqan chiraghlar bilen yorutqan idi.

Ustaz uyghurluq xezinisige pasiban idi. Rehmetlik alim hayatida uyghurning tewerrük makanliridin shehidane xoten, ezizane qeshqer, ghalibane qumul we ghaziyane aqsularni kezgen, lopnurdiki qalpaqliq challar, kuchadiki aq romal momaylar we turpandiki qizil böklük aqsaqallar bilen mungdiship ularning tilidiki xezinilerni achqan, ünchilerni toplighan idi. Uning «uyghur dialéktliri», «qumul shéwisi», «xoten dialékti» we «lopnur dialékti» heqqide yazghan xas eserliri awam tilida chéchilip yatqan shu qimmetlik wesiyet we miras hékmetlerning bizge qaldurulghan xatirisi idi.

Ustazning tetqiqati uyghurluq rohini namayan qilghan idi. Merhum ustazimiz uyghur sözining «medeniyet» dégen menisini ejdadlar yaratqan medeniyetlerni qézish arqiliq tehqiqligen. U bu yoldiki ishtiyaqi bilen özlerni, ijtihati bilen özgilerni ishendürgen idi. U el üchün qilinidighan xizmette «uyghur» sözining yene bir menisige munasip dostlar bilen tashtek uyushup we xizmetdashlarni süttek uyushturghan idi.

Ustaz yétekchilik qilghan «türki tillar diwani», «uyghur tilining akustikiliq tetqiqati», «uyghur dialékt we shéwiler lughiti» qatarliq netijiler ömlükning, uyushqan uyghurluq rohining namayendisige aylanghan. U ana til grammatikisigha atalghan tunji kitabini nesirulla yolboldi bilen, tilshunasliq lughitini metréyim sayit bilen, nawayi tetqiqatini xemit tömür bilen, «qutadghubilik» tetqiqatini amine ghappar bilen ishlep mehmut qeshqiri meqberisini ibrahim mutiy bilen bille ispatlap chiqqan.

Merhum ustaz ilim telepkarlirigha telepchan, pasiban xushchiray idi. Eyni yillarda rehmetlikke egeshken uyghur we bashqa el-Millettin bolghan heweskarlar bügün mutexessislerge aylandi, shagirtlar mana hazir ustaz bolup tonuldi.
Men rehmetlik bilen 90-Yillarning axirida ürümchide mulaqette bolghan idim. U mendin opaldiki her bir aymaq, édir, qir we qishlaqlarghiche sorap, bilmigenlirimning menisini dep bergen idi. Shu chaghda mehellemge yéqin yerdiki qaraxaniylar xani qilich bughraxanning qebrisi, shu qebre jaylashqan kenttiki turdi chong salghan penni mektep, 30-Yillarda opalgha sélinghan tiyatirxana we mehmud qeshqiri mazirining ispatlinish jeryani qatarliqlar heqqide heyran qalarliq melumatlarni éytip bergen idi. Eger shu sözler séziwélinsa her bir mezmun bir uzun maqalige méghiz bolghan bolatti.

Merhum ustazimiz dosti turghun almasni perzentliri arqiliq u wapat bolghuche yoqlap turghan idi. Dostining wesiyiti boyiche «tarixi reshidi» ning neshr qilinishigha türtke bolghan idi. Ustaz eyni yillarda xuddi turghun almasning kitabigha reddiye yazmighangha oxshash bügünki uyghur ziyaliylirigha téngilghan étirap, towa we iqrar qilghuzushlargha awaz qoshmighan idi.

Ustaz iz salghan uyghurluq yoli yürektin bashlanghan menggülük yol, ilimge, elge we alemlerge jawab izdigen ishtiyaq yolidur. U bu yolda méngip köllerde susiz, baghlarda ach qalghan, türmilerde yatqan. U bu yolda hakimiyet we hakimlargha yarap eplik we neplik yashashni emes, heqni yaqilap netijilik yashashni tallighan. Shunga alim bu yolda emeldin taj, paydidin kemer baghlighan emes. Shunga ustaz katektek bir yürüsh öyde minglighan saraylardin katta armanlar ichide, yoqiliwatqan miraslarning ghémide yashighan idi. Ustaz shuninggha shahit idiki, bu yolda sherepke layiq emeller az, emma sherep temesidiki téjimeller köp idi, bu yolda qan shorar yalmawuz, jan sorar qatillar bar idi, yene héch néme sorimas, héch nerse bilmes, emma héch ish qildurmas rodupaylar teyyar idi.

Ustaz bashlighan bu yol uyghurluq yoli, medeniyet-Uygharliq yolidur. Bu seweblerge köre ayighi chiqidighan, ilim bilen tüzilip, senet bilen bézelgen, ijat we yéngiliq bilen dawamliq yoruydighan aydingliq yoldur. Ustazdek heqke, heqiqetke we heqqaniyetke ashiq bolmighan héch bir jahaletlik qelb bu yolgha zar emes, ustaz belge salghan bu yoldiki yoluchi uyghurmu jahil pirlargha intizar emes.

Rohni Saghlamlashturush- Milletni Güllendürüshning Muqeddimisi 


مىرسۇلتان-1

Autori: Abdushükür Muhemmet’imin

Hesetxorluq – milletni xarablashturidighan xeterlik illet
Nadanliqtin üch bix üsüp chiqqan, ular: qara niyet, saxta shöhret we hakawurluq.
– Shupinxaw’ér

Nadanliqning meripetke zitliqi hemmige ayan. Nadanliqning ikki xil tarixiy shekli mewjut: buning biri, meripet ( siwilizatsiye) tin ilgiriki nadanliq ( warwarliq ) ,iptida’iy insan gurohidiki nadanliq we qipyalingach nadanliq . Buning ikkinchisi ,békinme halettiki jem’iyet chembirikidiki nadanliq ,saxta shöhret bilen kiyindurulgen nadanliq , hesetxorluq weswesisi bilen tolghan nadanliq .
Eqilni ret qilish (ératsionalliq) bu ikki xil nadanliqning tüp xususiyti. Wehalenki, eqil, peqetla eqil insanning gheyri haywaniy ewzelliki we insaniy takamullishish mumkinlikini teshkil qilghan. Eqilni ret qilghan ,nadanliqqa chöküp kétiwergen milletning arqida qélish,parchilinish, tozup kétishtin ibaret «halaket trilogiysi»ning her bir basquchigha hesetxorluqtin ibaret rohiy késellik singgen.
Hesetxorluqning biz tunup yetken «körünüsh» liri mundaq:
Birinchi, qaraniyetlik we qoli yetmeslik-hesetxorluqning bashlinishidin ibaret. Omumen, bilimini pezilet kurisi we kamalet kurisigha yetküzmigen atalmish «ölima-ziyali»lar öz millitidin heqiqi tepekkur we bilim igilirining chiqishini körelmeydu .

Abduqadir bédil hesetxorluqning qaraniyetlik bolidighanliqini mundaq sökken:

Dili hesetke tolghan ichi qara,
Da’im pak ademge chaplaydu yala.
Torusqa ésip kör ap’aq paxtini,
Jimi is chaplishar shu aq paxtigha.

Se’idi shirazi hesetxorluqtiki qaraniyetning qoli qisqa ,tirishmas ,qabilyetsiz ,namert ademler qelbige xas alahidiliklirini mundaq pash qilghan:

Qoli qisqa hesetxor qilar gheywet, yoq amal,
Eger udul yuluqsang bolur tili kalwa-lal.

Hem quli qisqa-naqabil ,hem qaraniyet-gheywetxor bulush bir xil zidiyetchan rohiy késellik bolup ,iblis teswirige oxshaydu .Naqabil bolghan iken qabil bulushqa tirishishi ,qabil bulalmisa ,qabillarni qollishi lazim bolghan nurmal rohiy haletning zidiyetchan rohiy késellikike aylan’ghanliqini hesetxor qelbning iblisliqi emesmu?
Ikkinji, özgini keslep ,öz shéxini kötürüsh hesetxorluqning muhim alamitidin ibaret .Milletning nadan hesetxorliri dunyada qandaq yéngiliqlarning bolghanliqi, qandaq kitaplarning yézilghanliqi, qandaq keshpiyatlarning meydan’gha chiqqanliqi bilen kari bolmay, öz millitide bir yéngiliq bash kütürsila «yüriki yara ,yüzi qara» bulup kétishidu .

Abduxaliq uyghur özining «bardur» namliq ghezilide millitimizdiki bu illetni mundaq sökken:

Te’awunu- tenasur ornigha bizlerde bir adet,
Yéngi bashni kütergenni urup yéqitqanimiz bardur.

Qizil közlük ,körelmeslik weya özi qilalmasliq,
Qilay dep baghlisa belni tümen bohtanimiz bardur.

Hesetxorluqning shundaq bir tipi barki ,ular özliri uchirighan bexitsizlikni «eng yaxshi ali mektep» (biliniskiy) dep bilip ,uningdin eqliy we wijdaniy xulase chiqarmastin, «sun’ghan aqsungekler» che esebiy qisaskarliq pisxik késelligi bilen aldin ketkenlerning gheywitini qilip, ora kolap, shéxini késip, asan yol bilen « qehriman» liq munbirige chiqishni qesitleydu .Bundaq kishilerning hesetxorluqi waste tallap olturmaydighan tersaliq bilen tenha yaki türküm buyiche élip bérilidu.Buni « qisaskarlarche hesetxorluq» digen nam astida eyiblesh lazim .

Kamalidin binayi mundaq yazsa:

Heset hemme illet-noqsandin yaman,
Hset ehli barche yamandin yaman.

Nasir xusraw mundaq yazghanidi:

Bérilmigeysen hesetke zinhar,
Hesetning chéki yoq, tügenchi miqdar.

Üchinji, pitne tughdurup ,töhmet qilish hesetxorluqning asan chéliqidighan sheklidin ibaret. Hesetxorluqning qorali pitne bilen töhmet ikenliki shübhisiz, buni ular «sésitish» dep atishidu. Turmushni aldighili, xelqni pütün bir tarixi jeryanda qaymuqturghili bolmaydu. Qeyser iradilik kishiler öz ejri bilen hemishe yashnap turuwéridu. «sésitquchilarning sésip kétishi» mana bu pak we napakliq kürishidiki bir heqiqet. Mana bu tarixning nurane yönilishi. Eger mundaq bolmighanda tengrimu bolmighan, heqiqetmu bolmighan, tarixmu bolmighan ,istiqbalmu bolmighan ,ishench we aliy himmetmu bolmighan bolatti!
Bizning hesetxor pitne-töhmetchilirimiz «aqni qara qilish», «özi gunah qilip ,bashqini gunahkar körsitish», «oghri oghrini tut dep warqirash», «bashqilar namida qara xet yézish», «bir ademge ikki xil ton keygüzüsh», «kéchisi adem öltürüp, kündüzi hazidar bolush» qatarliqlar bilen shughulliniwéridu .Bashqilar namida xet yazghanler ichide ayal kishi süritige kiriwélip xet yézish ,töwenni qutritip quyup özi qazi boluwélish ,olturush-sorunlarda ashkare pitne-éghwa tarqitish ,pitne-éghwani chet elge kéngeytish qatarliq hadisilerni körüp millitimiz ichide bu jehettiki «maharet» ning dunyawi sewiye yaratqanliqidin epsuslanmay turalmidim .
Tötinji ,gurohwazliq qilip ,bashqilarni chetke qéqish hesetxorluqning türkümleshken sheklidin ibaret .Hesetxorluq eslide zeherlik chayandek nerse bolsimu ,özinimu köydüridighan ,bashqilarnimu köydüridighan xusumetlik ot bolsimu ,hesetxorlar türkümliship ,chayandin pil peyda qilishqa maqul bolushidu .Ular melum huquq yaki tesir küchi bolmisa ,bir ishni bashqa élip chiqqili bolmaydighanliqini bilgenliktin türkümlishidighan boldi .Emma bu türkümning her bir hesetxor ezasi hemishe öz türkümidin yüz örüshke teyyar ,biwapa kishilerdin ibaret .Hesetxorluq guruhliri ikki sher astida, yeni qudretlik muxaliplirigha taqabil turush üchün ,qullarche derijilik boysunush munasiwet tertipi boyichila saqlinip turushi mumkin.

Hapiz shirazi mundaq digenidi:

Ket yamanlar söhbitidin, izdiseng ger yaxshi nam,
Bedniyetlik ol eqilsizliqqa ispattur tamam.

Beshinji ,xelqni parchilash,milletni xaniweyran qilish- hesetxorluqning heriket nishanisi we tarixi jinayitidin ibaret.

Hesetxorluq shundaq kiselki:
Birinjidin, özini halak qilidu;
Ikkinjidin, yuqturwalghan kishilerni hlak qilidu;
Üchinjidin, milletning uyushush küchini tarqaqlashturup, rohiy uyushturghuchi aqil kishilerning abroy -nopuzini dawamliq qirqip, milletni halak qilishning jeryanini tézleshtüridu.

Hesetxorning tepekkuri, hésiyati, tili, qelimi xunukluk bilen tolghachqa, tiniqi we yürek soqushi hemishe heset zehiri, bohtan oti we qorqush teshwishide turidu ,uning pisxik késili jismaniy ajizliqini keltürüp chiqiridu. Hesetxorluqni yuqturghan kishi özige yarisha «jenggah» échiwalghan yene bir hesetxordur.
Hesetxorluq teripidin chirmiwélin’ghan millet gerche til birliki bilen birliship tursimu ,qelbi parchilan’ghan millettin ibaret.
Qelbi parchilan’ghan milletning tili bu qelbni parchilashqa xizmet qilishtin bashlap ,bu milletni halak qilish bilen özinimu halak qilidighan til bolmay nime?
Roshenki, tilni tashqi post, qelbni ichki özek qilghan milli uyushmining hesetxorluq ichide temtirishi halaket halqisining alamitini ekis ettüridu ,xalas .
Güllen’gen milletning hayat yoli ispatlidiki ,milletke yémek-ichmek ,öy-makandin bashqa muhimi milli rohiyet lazim .
Bu milletning uyushush küch menbesi bolghan étiqad, milli enene ,yéngiliqqa intilish ,meniwi yétekchilik nupuziqatarliqlardin ibaret .
Mundaq binakarliqni buzushtin halaket ,tüzeshtin güllinish kélip chiqidighanliqini addi , emma bizde estin chiqirilghan heqiqet .
Meniwi qehrimanliq we ghayiwi yolbashchiliq légindilirini yaratqan xelqning birdinla hesetxorluq uchqunliri bilen benit bolushining tektide tarix némini pichirlawatqanliqini angqirish müshkül emesmu!
Gértsin: «heqiqetke hörmet qilish zéreklikning we danishmenlikning bashlinishidur» dégenidi. Heqiqetni söyidighan qelib nurane qelib, xelqimizning tarixiy istiqbaligha wekillik qilidighan qelib, mundaq qelib heqiqetni hörmet qilidu ,uninggha jan péda qilidu.
Hesetxorluqning qattiq zerbisige uchirighanlargha kelgende shuni éytish kérekki, bu ular üchün téximu qeyser xaraktir yitishtüridighan shiwirghan siniqi!
Hiraklit toghra éytidu :«sanga shuning üchün reshik qilishiduki, séning zoqlan’ghuchiliring heqiqeten tolimu nurghun!»

1989-yil 22-féwral.

Milliy Ma’arip We Nezeriyewi Tepekkur



5365

Aotori: Abdushukür muhemmet’imin

«shinjang sen’iti» zhornilining bu yilqi xenzuche 1-sanida bésilghan, xen ziyung, lé lin isimlik ikki aptur yazghan «tebi’et, medeniyet,insan» namliq maqalini oqup, gherbi diyarda yashap kelgen yerlik milletlerning rohiyitidiki ajizliqlar we milli ma’aripimiz toghrisida oylinip qaldim.

Maqalide gherby diyarning «tebi’et anisi» muhitida küchlük, milli’uyushushchanliq ajiz, soda we tepekkur iqtidari küchlük, siyasi’iqtidari ajiz, héssiyatchan iqtidari küchlük, eqli bilish iqtidari’ajiz, yéngiliqqa qiéziqish iqtidari küchlük, özini bilish en’enisniqedirlesh iqtidari ajiz ikenliki tilgha élin’ghan bulup, otturatüzlenglik a’ilisning rohé mediniyet tüzülmisi bilen sélishturulghan. Maqale apturliri gherby diyarliqlarning uyushush kuchining bir-birning chetkeqéqish küchidin köp ajizliqni, tarixqa, ata-anigha, péshiqedemnamayendilerge, en’enige bolghan hörmet, warisliq we qedirlesh éngining’untulush, qedirlimeslik, biperwaliqtin köp ajizliqni tilgha élish bilenbu milletlerning yadro hasil qilalmasliqi, töt etrapidiki uyushqan, yadro hasil qilghan siyasi hakimiyet kontrolluqni teqdir qilghanliqi, sergerdan millettiki , mediniyet namayendilirining bashqa xeliqlertezkirilirige nami chüshup qalghanliridin bashqiliri öz töhpiliri bilenbille cheksiz qum déngizigha bulidighanliqini ochuq-yoruq bayan qilghan.

Maqalini oqup uyghur medeniyitining bir qatar tarixy en’eniwi ajizliqlirining noqul «tebi’et anisi» qélipida shundaq ezelilikke ige bulup yaralghan dégili bolmisimu, hazirqi uyghur ijtima’y we rohi muhitida éghir derijide saqlan’ghan üch muhim illet we ajizliqni qayta hés qildim. Bu noqtidin yuqirqi ikki apturning ochuq-yoruq ilmy pozitsysige tesenna oqush kérek.

Men ilgiri yézip ilan qilghan «rohni saghlamlashturush-milletnigüllendürüshning muqeddimisi», «hesetxorluq heqqide hesretlik xiyallar», «milletning öz-özini bilishi we sotsiyalistik mediniyet üch bürjiki», «yipek yolidiki bir chong illet» namiliq maqalilirimde xelqimizning rohiyet tüzilmisi, medeniyet pisxiki, tumush shekli jehetlerdiki bir qatar illetlerni yüz xatire qilmay körsitip ötken idim. Ichki ittipaqsizliqning (yurtwazliq, kespiy hesetxorluq, pitne-ighwagha hirismenlik, özidin chiqqan yaramliq kishilerni chökürüsh, bir-birige ora kolash, qesit qilish) bizdiki asasiy illet ikenlikinimu köp qétim tilgha alghanidim.

Héssiyatqa bérilish, gahi qehriman, gahi gheriban, gahi xoshxuy, gahi chüshkün rohiyetke esir bulush, oqtek qizip nikahlinip, tézdin sowup a’ilini weyran qilish, ghezepke paylimay paji’e hasil qilish, bikar telep, söletwazliq qatarliqlarni da’im yuluqturup turimiz.
Muhimi shuki, millitimiz umumen eqliy, mentiqi, nezeriyiwi, ilmy tepekkurgha nisbeten hésisiyat we öz aldidiki rohy keypiyat boyche pikir yürgüzishke éghir derijide mayil. Bizde sha’irliq, yazghuchiliq, artisliq, sazendilik, naxshichiliq xahishi ilmy we nezeriywi jehettiki ijadiyet ishliridin köp küchlük.

Bizde en’eniwi ang tolimu ajiz, ata-anilarni, péshiqedem jama’et erbablirini, ustazlarni hörmetlimeslik, ulargha wapasizliq qilish,öztarixini izchil-mentiqi chüshinishning yitersizliki, quruq qayil chiliqwe eqidiwazliq tüpeylidin tüzükrek saqlap qalghan medeniyetyadikarliqlirimizmu yoq. Tariximizning xéli bir qismi gahida u ishan, gahida bu xojining arqisidin murit bulush bilen bille ütüp ketken.Bularni oylighinizda diqqitimiz birdinla milly ma’aripimizgha buraldi. Ma’arip-insanni tebi’et dunyasidin medeniyet dunyasigha, jahilliq’alimidin arifliq alimigha qayta töreldürdighan ulugh bina karliq,milly ma’arip nispy menidin éytqanda shu milletning konkirét tarixi, ijtima’y, milly we rohiyet alahidiliklirini asas qilghan, qaratmiliqiküchlük telim- terbiye xizmitidin ibaret.

Aptonom rayunimizda milly ma’arip, bulupmu uyghurlargha qartilghan millyma’arip öz obyéktlirining halqiliq ajizliqlirini éniq bayqighan weqaratmiliqqa ige telim- terbiye wastilirining ünümdarliqini rushen’gewdilendürgen bulushi lazim. Méningche, halqiliq mesile uyghurrohiyitidiki héssiyat qurulmisining tepekkür qurulmisidin üstün bulushhadisisni terbiye arqiliq tedrijiy tertipke sélishtin ibaret. Bumesilni hel qilmay milletning ichki uyushchanliqi we tarixi, en’eniwi’izchilliq mesilisni chüshendürgili, tedrijiy hel qilghili bolmaydu.

Melumki, «milletning muhim bayliqi-xelqning meniwi qiyapitidin ibaret» (chérnéshwiskiy). Xelqning meniwi qiyapitining yuqiri-tüwenliki axirqi hésabta nezeriywi tepekkürgha baghliq.
Nezeriywi tepekkür del marks terpidin «öz zamanisning meniwi taji» dep atalghan ilmy tepekkür we pelsepiwi tepekkürdin ibart.

Milli ma’arip öz obyéktlirining nezeriywi tepekkü jehettiki’ajizliqini yéterlik mölcherligen halda terbilen’güchilerge pelsepe,tebi’et penliri, qanunshunasliq, jemyetshunasliq we tarixi penlerdinnuqtiliq terbiye bérishi, oqughuchilarni matématka, logika we siyasy-iqtisadqa a’it penlerni igilishige köprek ilhamlandurshi kérek.

Féyxtiwan’gér «mentiqiy tepekkür- insaniyet tengrisi» dése, én’gilis «dunyada birer millet aldinqi qatarda turimen dése, nezeriywi tepekkürdin bir minutmu ayrilalmaydighan bulushi lazim» dégenidi. Elwette, bu «edebiyat-sen’et bilen shughullanmasliq kérek, edebiyat-sen’ette nezeriywi tepekkür yoq dégenlik emes». Bu, peqet bizde edebiyat-sen’etke nisbeten, edebiyat-sen’et kitabliri, gézit-zhornallargha nisbeten, edebiyat-sen’et ijadiyitige nisbeten pelsepe, tebi’et penliri, iqtisad, qanunshunasliq, jem’iyetshunasliq, tarixshunasliqqa oxshash gholluq ilmiy, nezeriywi tepekkür wastiliri, ijadiyet xahishi we netijiliri tolimu kem dégenlik.

Biz a’ililerdin jem’yetkiche kishilerni qa’ide-pirinsiplar boyche pikir yürgüzidighan, sözleydighan, öz héssiyatlirini tizginliyeleydighan, musteqil pikir yügüzeleydighan qilalisaq, balilarni kichikidin bashlapnezeriywi tepekkür yürgüzüshke yiteklep, tebi’iy pen kuruzhuklirigha uyushturup, ularda nezeriywi tepekkür égizlikini igileshke intilish aditini yétildürelisek, bu meqsette bushashmay bir qanche yil qétirqinip ishlisek chuqum körünerlik netije qazinalaymiz.

Nezeriywi tepekkürning üstün we ewzel muhitini yaritish, miningche uyghur milliy ma’aripning asasiy yétekchi éngi we tarixiy xizmiti bulup hésablinishi kérek.