Umberto Eco Makes a List of the 14 Common Features of Fascism


 

Umberto_Eco_1984Creative Commons image by Rob Bogaerts, via the National Archives in Holland

 

One of the key questions facing both journalists and loyal oppositions these days is how do we stay honest as euphemisms and trivializations take over the discourse? Can we use words like “fascism,” for example, with fidelity to the meaning of that word in world history? The term, after all, devolved decades after World War II into the trite expression fascist pig, writes Umberto Eco in his 1995 essay “Ur-Fascism,” “used by American radicals thirty years later to refer to a cop who did not approve of their smoking habits.” In the forties, on the other hand, the fight against fascism was a “moral duty for every good American.” (And every good Englishman and French partisan, he might have added.)

Eco grew up under Mussolini’s fascist regime, which “was certainly a dictatorship, but it was not totally totalitarian, not because of its mildness but rather because of the philosophical weakness of its ideology. Contrary to common opinion, fascism in Italy had no special philosophy.” It did, however, have style, “a way of dressing—far more influential, with its black shirts, than Armani, Benetton, or Versace would ever be.” The dark humor of the comment indicates a critical consensus about fascism. As a form of extreme nationalism, it ultimately takes on the contours of whatever national culture produces it.
It may seem to tax one word to make it account for so many different cultural manifestations of authoritarianism, across Europe and even South America. Italy may have been “the first right-wing dictatorship that took over a European country,” and got to name  the political system. But Eco is perplexed “why the word fascism became a synecdoche, that is, a word that could be used for different totalitarian movements.” For one thing, he writes, fascism was a fuzzy totalitarianism, a collage of different philosophical and political ideas, a beehive of contradictions.”

While Eco is firm in claiming “There was only one Nazism,” he says, “the fascist game can be played in many forms, and the name of the game does not change.” Eco reduces the qualities of what he calls “Ur-Fascism, or Eternal Fascism” down to 14 “typical” features. “These features,” writes the novelist and semiotician, “cannot be organized into a system; many of them contradict each other, and are also typical of other kinds of despotism or fanaticism. But it is enough that one of them be present to allow fascism to coagulate around it.”

  1. The cult of tradition. “One has only to look at the syllabus of every fascist movement to find the major traditionalist thinkers. The Nazi gnosis was nourished by traditionalist, syncretistic, occult elements.”
  2. The rejection of modernism. “The Enlightenment, the Age of Reason, is seen as the beginning of modern depravity. In this sense Ur-Fascism can be defined as irrationalism.”
  3. The cult of action for action’s sake. “Action being beautiful in itself, it must be taken before, or without, any previous reflection. Thinking is a form of emasculation.”
  4. Disagreement is treason. “The critical spirit makes distinctions, and to distinguish is a sign of modernism. In modern culture the scientific community praises disagreement as a way to improve knowledge.”
  5. Fear of difference. “The first appeal of a fascist or prematurely fascist movement is an appeal against the intruders. Thus Ur-Fascism is racist by definition.”
  6. Appeal to social frustration. “One of the most typical features of the historical fascism was the appeal to a frustrated middle class, a class suffering from an economic crisis or feelings of political humiliation, and frightened by the pressure of lower social groups.”
  7. The obsession with a plot. “The followers must feel besieged. The easiest way to solve the plot is the appeal to xenophobia.”
  8. The enemy is both strong and weak. “By a continuous shifting of rhetorical focus, the enemies are at the same time too strong and too weak.”
  9. Pacifism is trafficking with the enemy. “For Ur-Fascism there is no struggle for life but, rather, life is lived for struggle.”
  10. Contempt for the weak. “Elitism is a typical aspect of any reactionary ideology.”
  11. Everybody is educated to become a hero. “In Ur-Fascist ideology, heroism is the norm. This cult of heroism is strictly linked with the cult of death.”
  12. Machismo and weaponry. “Machismo implies both disdain for women and intolerance and condemnation of nonstandard sexual habits, from chastity to homosexuality.”
  13. Selective populism. “There is in our future a TV or Internet populism, in which the emotional response of a selected group of citizens can be presented and accepted as the Voice of the People.”
  14. Ur-Fascism speaks Newspeak. “All the Nazi or Fascist schoolbooks made use of an impoverished vocabulary, and an elementary syntax, in order to limit the instruments for complex and critical reasoning.”

This abridged list (available in full at The New York Review of Books) comes to us from Kottke, by way of blogger Paul Bausch, who writes “we have a strong history of opposing authoritarianism. I’d like to believe that opposition is like an immune system response that kicks in.”

One detail of Eco’s essay that often goes unremarked is his characterization of the Italian opposition movement’s unlikely coalitions. The Resistance included Communists who “exploited the Resistance as if it were their personal property,” and leaders like Eco’s childhood hero Franchi, “so strongly anti-Communist that after the war he joined very right-wing groups.” This itself may be a specific feature of an Italian resistance, one not observable across the number of nations that have resisted totalitarian governments. As for the seeming total lack of common interest between these parties, Eco simply says, “Who cares?… Liberation was a common deed for people of different colors.”

Read Eco’s essay at The New York Review of Books. There he elaborates on each element of fascism at greater length. And support NYRB by becoming a subscriber.

via Kottke

Related Content:

Umberto Eco Dies at 84; Leaves Behind Advice to Aspiring Writers

Rare 1940 Audio: Thomas Mann Explains the Nazis’ Ulterior Motive for Spreading Anti-Semitism

George Orwell Reviews Mein Kampf: “He Envisages a Horrible Brainless Empire” (1940)

Josh Jones is a writer and musician based in Durham, NC. Follow him at @jdmagness

 

http://www.openculture.com/2016/11/umberto-eco-makes-a-list-of-the-14-common-features-of-fascism.html

UYGURLARDA HUKUK SİSTEMİ VE KAVRAMLARI


​Türk tarihinde yüksek bir medeniyet yaratmış Uygur Türkleri uygarlık tarihi bakımından bütün Türk kavimleri tarihi içinde ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Kamu hukuku ve özel hukuk alanında kendilerine özgü bir sistem kurmuşlar.Kira, satış, vasiyet, faiz, yarıcılık,özel sözleşme benzeri birçok ticaret ve hukuk kavramını kullanan Uygurlar, oldukça basit nitelikte de olsa pasaport ve vize uygulamaları hayata geçirmişlerdir. 

Doğu Türkistan’da yaşayan Uygurlardan kalma manzum bir eser olan Kutadgu Bilig, Orhun Yazıtları ve Turfan metinleri ortaya çıkıncaya kadar, Türk dilinde yazılmış belgelerin en eskisi ve en önemlisi sayılmıştır. “Siyasetname” veya “saadet verici bilgi” anlamlarında tercüme edilen bu eser, Balasagun’lı Yusuf isminde bir şair tarafından, Kaşgar’da ilk Türk İslam devletini kuran Satuk Bugra Karahan adına, 1069 yılında yazıımıştır. Esere sonradan ilave edilmiş olan mukaddimelerde de belirtildiği gibi bu kitap hakimlerin sözleri ile dolu ve herkes için faydalı bir kitap olmakla beraber, özellikle hükümdara memleket idaresi konusunda gerekli olan bilgileri içermektedir. İçinde bir devletin ayakta durması veya yıkılması şartları belirtilerek, hükümdarın halka ve halkın hükümdara karşı hakları, halkın itaatli olması için hükümdarın tebaasına karşı nasıl davranacağı, askerin düzenlenmesi ve savaş yapma şekilleri gösterilmiştir. Tüm bunlara rağmen eserde, kelime ve kafiye oyunlarına başvurularak, felsefi ve ahlaki düşüncelerle, ideal bir devlet hayatından söz edilmesi, onun edebiyat tarihçilerinin gözünde sahip olduğu yüksek değer yanında hukuk tarihçileri açısından fazla tatminkar bulunmamasına neden olmuştur.​
Uygur hukukunun incelenmesi sırasında, bize yol gösterecek eserlerin başında Çin kaynakları gelir. Ayrıca “Kutadgu Bilig” adlı yapıt ile Doğu Türkistan’da ele geçirilmiş olan hukuksal belgeler de Uygur hukukunun incelenmesi bakımından büyük bir değer taşımaktadır. Göktürk devletinin yıkılışından sonra kurulmuş olanl Uygur devletinin de parçalanması üzerine bir kısım Uygurlar, Doğu Türkistan’a yerleşerek orada Çin’in etkisi altında kendilerine özgü bir hukuk-sistemi geliştirmişlerdir. XlX. Yüzyılın sonlarında ve XX. yüzyılda çeşitli uluslara mensup araştırmacılar tarafından Turfan bölgesinde gidilip yapılan araştırmalar sonucunda bulunan dini, felsefi ve edebi belgeler yanında birçok da hukuki belgeler ele geçirilmiştir. Hukuki belgeler çoğunlukla borç. alıp verme, alım-satım, kiralama, rehin, vakıf belgeleri niteliğindedir. Bu belgeler arasında çok az vasiyetname şeklinde düzenlenmiş olanlar da mevcuttur. 
UYGURLARDA KAMU HUKUKU
Uygur hükümdarları, egemenlik güçlerinin tanrısal bir kaynağa bağlanmış olması nedeni ile, kendilerinden “Gök ve Ay Tanrıdan kut bulmuş” diye söz etmişlerdir. Hükümdarlar, kendi asıl adlarından başka bir de saltanat ve hükümet adları da kullanmışlardır. Bundan dolayı Uygur kağanlarının çoğunun asıl adları öğrenilmemiştir. 743 yılında Göktürk devletini yıkan Basmil, Uygur ve Karluk gibi Türk boyları, Basmil Türklerinin başkanlığında yeni bir kağanlık kurmuşlardır. Basmil Kağanı, ortada, Beş- Balığ bölgesinde oturmuş; doğuda, Orhun nehri kıyılarında oturan Uygurların başkanı da “sol- yabgu”ünvanını almıştır. Batıda, Altay dağlarının güney doğusunda yaşayan Karluklar ise “sağ-yabgu”luğu meydana getirmişlerdir. Her iki yabgu da Basmil kağanına bağlı durumdaydılar. Bu devlette, sağ ile sol kollar eşit ve aynı haklara sahiptir. Bu nedenle bütün işler hükümet merkezi olan Karabalasagun’da görüşülmüştür. Kağanlar divanları burada toplamışlar, imparatorluğun siyasi kararları burada alınmıştır.​
Uygurlarda “Tutuk” adı ile anılan boy reisleri mevcuttur. Bu kişiler her türlü siyasi görevlerinin yanında devlet hazinesi için vergi toplamakla da görevlidirIer. Boy reisIeri çoğunlukla kağanın yakın akrabaları arasından atanmış olmakla birlikte, bu makamın babadan oğula geçip geçmediği hakkında açıklayıcı bilgilere rastlanmamıştır.​
Uygur devletinde kağanlığın babadan oğula geçtiği konusunda yeterli delil bulunmamaktadır. Bununla birlikte Hükümdar Tun Bağa’nın 789 yılında ölümüyle tahta geçen oğlunun bir yıl sonra küçük kardeşi tarafından öldürülmesi üzerine, ülkede öldürülen kağanın oğlu lehine bir isyan çıkartılmış ve henüz çocuk denecek yaştaki oğlu tahta geçirilmiştir. Bu olay bize saltanatın babadan oğula geçme adetinin çok güçlü olduğunu göstermektedir. 795 yılından sonra, İkinci Uygur Devleti döneminde, bu kural bozulmuş, amca çocukları, küçük kardeşler veyeğenler de tahtta söz sahibi olmaya başlamışlardır. Sonradan Doğu Türkistan’a yerleşmiş olan Uygurların kamu hukukiarı hakkında Kutadgu Bilig bize bilgi vermektedir. Kutadgu Bilig’den X. yüzyıl Uygurlarında devlet örgütünün başında çeşitli ünvanlarla anılan büyükmemurların bulundukları anlaşılmaktadır. Bu memurlar: 1) Uluğ Hacib (Büyük Vezir), 2) Sübaşçı (Başkomutan), 3) Kapık Başlar Er (Saray Bakanı), 4) Bitikçi (Kağanın Baş Yazmanı, Dışişleri ve Adalet Bakanı), 5) Ağıcı (Hazinedar), 6) Yalvaçlar (Elçiler)’dır.’Bir de “Tapukçu” adıverilen ikinci sınıf memurların varlığı dikkat çekmektedir. Kutadgu Bilig’de tüm memurların görevlerinin ne olduğu ayrıntıları ile belirtilmemiş olmakla beraber, bu memuriyetlere getirilen kimselerin nasıl olmaları gerektiği konusunda geniş bilgiler verilmiştir.
UYGURLARDA SOSYAL SINIFLAR
      Yusuf Has Hacib’in yaşadığı XI. yüzyılda Uygurlar başlıca iki-ana sosyal sınıfa ayrılmıştır. Bunlar aydınlar ve asıl halk sınıfıdır. Aydınlar sınıfı kendi aralarında beş grupta incelenebilir : 1) Aleviler (Hazret-i Muhammed’in soyundan gelenler), 2) Bilginler (din bilginleri de dahil olmak üzere bilginlerin tamamı), 3) Otacılar (tıp bilginleri ve eczacılar),4) Yıldızcılar (Münnecimler, astrologlar), 5) Şairler (manzum sözler söyleyenler). Asıl halk ise geçimlerini sağladıkları alanlara göre altı sınıfa ayrılmıştır: I)Tarıgçılar (tarımla uğraşanlar), 2) Satıgçılar (tüccarlar), 3)İğdişçiler (Çobanlar), 4) Uzlar (küçük sanatlar ile uğraşanlar), 5) Karabudun (belli bir işi olmayan şehir halkı), 6) Çigaylar (yoksul kimseler). Uygurhalkı arasında görülen bu sınıflandırmalar hukuki açıdan bir bölünmüşlük göstergesi değildir. Çünkü devlet içinde, bazı ayrıcalıkları olan beyler ve çeşitli haklardan tamamiyle kısıtlanmış kullar bir yana bırakılırsa, halkın hukuk bakımından birbirine eşit olduğu anlaşılmaktadır. Kutadgu Bilig’ de beyliğin temelinin doğruluk ve adalet olduğundan söz edilerek, hakimiyetin esasının da adalet olduğu üzerinde durulmuştur. Uygur Türkçesinde  yazılan belgeler arasında, Kutadgu Bilig’in bu teorik bilgilerini doğrulayacak nitelikte şahitlik, dilekçe ve mahkeme ilamları gibi yazılı belgelerin bulunuşu, Uygurlarda yargı teşkilatının ulaştığı düzeyin ifadesi açısından büyük önem taşır​.

      UYGURLARDA ÖZEL HUKUK​
Uygurlardan günümüze kadar gelen ve özel hukukları hakkında çeşitli ipuçları içeren hukuk belgeleri incelendiğinde, her şeyden önce bu belgelerin birbirine olan benzerlikleri dikkat çekmiştir. Hukuksal işlemlerde bağıtın konusunun niteliğinden doğan bazı küçük ayrılıklara bakılmazsa, daima belli örneklere, formüllere göre hareket edildiği anlaşılmıştır. Belgeler her zaman hukuksal işlemin yapılmış olduğu tarihle başlamıştır. Daha sonra iki yanlı hukuksal işlemlerde önce icabı yapanın adı yazılmış, bunu çoğunlukla işlemin nedeni izlemiştir. Bundan sonra kabulde bulunanın adı yazılarak, bunu iki yanın kendilerine düşen borçları yerine getirdiklerini bildiren sözler, varsa koşullar ve tanıkların adları izlemiştir. Uygur hukuk belgelerinden, onların hem gerçek hem de hükrni şahısları bildikleri görülmüştür. Gerçek şahıslar arasında bir sınıflama söz konusudur. Bu sınıflamada birinci sırayı alan beyler, kendi içlerinde iki ayrı imtiyazlı zümreye ayrılmışlardır. Bunlardan birincisi olan tarhanlar, hayat kaydıyla kendilerine, vergi muafiyeti verilen kimselerdir. Ayrıca istedikleri zaman, izin almaksızın kağanın huzuruna çıkabilme, ağır suçlar dışında işledikleri suçların dokuz kez af edilebilmesi, genel tören ve ziyafetlerde yüksek mevkilerde yer almaları gibi ayrıcalıkları davardır. İkinci zümre ruhanilerdir. Bunlar da hayat kaydıyla vergiden muaf sayılan dini görevlilerdir. Gerçek şahısların ikinci sınıfı ehliyet hakkını tam olarak kullanan hürlerdir, Üçüncü sınıf ise, ehliyeti kısıtlı bulunan kölelerdir . Uygur belgelerinden, Uygurların köleliği kabul ettikleri sonucu ortaya çıkmaktadır. Çünkü para ve pamuklu bez ihtiyacından dolayı köleler, zaman zaman satım akdine konu olmuşlar ve bir çeşit mal gibi kabul edilmişlerdir. Köle satış belgelerinde kölelerin cinsiyeti açık bir şekilde belirtilmiştir. “Kul” kelimesi “erkek köleler” için, “küng” kelimesi ise “kadın köleler”i belirtmek için kullanılmıştır. Köleyi satan kimselerin ailenin tek sorumlusu olduğu anlaşılmaktadır. Ailenin ortak malı olarak kullanılan kölelerin satışları sırasında aile reisinin sorumluluğu sınırsızdır.​
Uygurların hükmi şahıslardan olan vakıflar konusunda bilgi sahibi oldukları, konu ile ilgili belgelerden açıkça anlaşılmaktadır. Uygur vakfiyeleri, Buda dinindeki Türklere ait olup, Uygur harfleriyle yazılmıştır. Uygur Türklerine ait, vakıf ile ilgili belgeleri üç ana başlık altında toplamak mümkündür:

1. Manastır inşası nedeniyle düzenlenen belgeler,
2. Manastırlara vakfedilen arazi veya bağların tahsislerine ilişkin belgeler 
3. Manastır veya manastıra ait bina ve arazi tahsisinin devlet reisleri tarafından onayı ve vergilerden muaf tutulmaları için verilen fermanları 

Bütün eski Türk toplumlarında olduğu gibi, Uygurlarda da aileye büyük önem verilmiştir. Uygurlarda “ana-ata”, ana-baba sözleri.çok yaygındır. Kadına büyük değer verilmiştir. Annelerini, “anam tuğlu, kutlu ağa” diye adlandıran Uygurların, eski şiirleri, anneyi “tuğluk” ve “kutluluk” isimlendirmeyle onurlandırmıştır.​
Çin kaynaklarından elde edilen bilgilere göre, Kuzey Uygurlarda aile, resmi ve hukuki bir evlenme akdine dayanmıştır. Evliliği “kavuşmak’; olarak niteleyen Uygurlar, evliliğin aşk ve his yönünü belirtmişlerdir Uygurlarda kan hısımlığı evlenmeye engeldir. Evlenmenin belli bir yaşı yoktur ve bülüğ evlenme için yeterlidir. Evlenmenin şartları arasında, tarafların ve anne babanın rızası gereklidir. Ayrıca güveyi tarafından kız için kızın babasına ve velisine verilen “kalın” adı ile anılan belli bir miktar mal söz konusudur. Evlenme bir alım-satım akdi olarak görülmediğinden, “kalın”, kızın fiyatı olarak değil, kızın terbiyesi için yapılan masraflara iştirak bedeli olarak görülmüştür. Bu bedel bir kaç baş hayvandan ibaret olabildiği gibi yüzlerce at ve binlerce koyun da olabilmiştir.

Uygurlar, evlatlık kurumunu kabul etmişlerdir. Evlat edinme. Bir akid şeklinde gerçekleştirilmiştir. Evlat edinmiş olan şahıs, evladına karşı hem maddi, hem manevi sorumluluk yüklenmiştir. Evlat edinme ile ilgili belgelerde evlat edinilecek çocuğun “süt sevinci” diye ifade edilen bir para ile değiştirildiği ve evlat edinmeye “oğulluk bir” denildiği görülmüştür. Evlatlığın nafakası babalığına aittir. Kendisi de ona sadakat göstermekle yükümlüdür. Evlatlık, babalığına mirasçı olur. Babalık, görevlerini yerine getirmediği takdirde, aradaki sözleşmeli hısımlık da sona erer.​
Uygurlarda iki çeşit varislik söz konusudur. Bunlardan biri kanuni varislik, diğeri vasiyetname sonucunda varisliktir. Kanuni varislikte, prensipte bütün çocuklar mirasçıdır. Ancak babaları hayatta iken paylarını alıp, kendilerine bir ev kuran çocuklar ile evlenirken belli miktar eşyaalan kızlar mirastan yoksun bırakılmışlardır. Ölen erkeğin eşine mirastan düşen miktar ¼ dür. Baba evinin tek mirasçısı küçük oğuldur. Vasiyet yolu ile mirasçılıkta vasiyeti yapan kimse, kimi mirasçı olarak kabul ettiğini ve terekesinden kimlerin hak alamayacağını göstermiştir. Ayrıca üveyoğulların analıkları ile evlenmelerine vasiyetname ile engel olunabileceği de anlaşılmaktadır.​

Uygurlar, başta karz (ödünç), satım, kira ve hizmet sözleşmesi olmak üzere, bütün akid çeşitlerini uygulamışlardır. Borç alıp-verme belgelerinde, faizi ile alınacak mal belirtildikten sonra, ne zaman ve hangi miktar ile faiz karşılığı malın geri verileceği kaydedilmiştir. Belgelerdegenellikle hangi ihtiyaçtan dolayı mal faizi ile alındıysa, yine aynı mal faizi ile birlikte geri verilmiştir. Bazen de alınan mal kendi cinsi ile ödenmeyip başka bir çeşit mal ile ödenmiştir. Örneğin, pamuklu dokuma karşılığında şarap olarak ödeme yapılmıştır. Borç alıp-verme belgelerinde, zamanında ödenmeyen ya da borç alan kişinin ortadan kaybolması-ölmesi- halinde, borç veren kişinin zor durumda kalmaması için, alınan malın nasıl ve kimler tarafından’ ödeneceği bildirilmiştir. Zamanında ödenmeyen borçlar için, örf hukukuna göre. normal faizden çok farklı bir faiz ödeme zorunluluğu getirilmiştir.​

Uygurların hukuki belgeleri arasında dikkat çeken bir diğer tür de kira akdidir. Kira akidleri; tarla kiralama ve hayvan kiralama belgeleri olmak üzere iki şekildedir. Tarla kiralama belgeleri, kiralayan şahısların pamuk, mısır, tarla ve kiraya veren şahsın para ihtiyacını karşılamak için hazırlanmıştır. Para ihtiyacı dışındaki belgelerde, şahıslar hangi ihtiyaçlarını karşılamak için tarlayı kiralayacaklarını ve daha sonra kira karşılığı olarak tarla sahibine ne vereceklerini belirtmişlerdir. Para ihtiyacını karşılamak için kiralama belgelerinde ise kiraya verilecek tarlanın sınırları belirlenmiştir. Gerek tarla, gerek ‘hayvan kiralama akidlerinde mülkiyetin kesin olarak kiraya veren kişi üzerinde olduğu açıktır. Bu nedenle özellikle tarlada yapılacak işlerden sahibi sorumlu tutulmuştur.​
Uygur hukukunda, “birzün” denilen satım akdinin en çok görüleni, gayri menkul akdi olmuştur. Uygurlarda arazi genellikle ortak olarak kullanılmıştır. Araziler ailenin ortak malı sayılmakla birlikte, ailenin ferdIeri arasında bölüşülmüş olarak kullanılmış ve satış yaparken şahıslar sadece kendi mülkiyetlerinde olan kısmın satışını yapabilmişlerdir. Uygur belgelerinde satıcıların ve alıcıların genellikle akraba ve özellikle kardeşler olarak görülmesi miras kalan toprağın parçalanmaması için olabilir.​

Satış belgelerinde ödemeler, belgenin yazıldığı gün yapılmıştır. Satın alanın haklarını korumak amacıyla, satın alınan bir mala, satıcının akrabaları tarafından yapılacak itirazların önlenmesini öngören kayıtlar düşülmüştür. Yani satışı yapılan malın bütün sorumluluğu satıcı tarafından yüklenilmiştir.​

Tarla satış belgelerinde, tarlanın yeni sahibinin araziye sahip olma hakkının zamanla sınırlandırılmamış olması Uygurlarda, taşınmaz mallar üzerinde mülkiyet hakkının tamamen ortaya çıktığının bir delilidir. Bunun yanında yeni mülk edinen bir kişi, gayri menkulünü kullanma veya başkasına satma haklarına da sahiptir. Uygur hukukunda rehin kurumu da bilinmektedir. Gayri menkuller rehin akdine konu olabildiği gibi, bazı şartlarda insanlar da rehine konu teşkil edebilmişlerdir. Örneğin : Baba kendi oğlunu belli bir miktar para karşılığında rehin olarak verebilmektedir. Çocuk, borç ödeninceye kadar alacaklıya hizmet etmekle yükümlüdür. Buna karşılık alacaklı da çocuğun bütün masraflarını karşılayacaktır. Bu bir çeşit rehinle teyit edilmiş hizmet akdidir.​

İslamiyet’ten önce kurulan Türk devletlerinin hukukları ile ilgili bilgilerimiz oldukça sınırlıdır. Bununla birlikte, özelikle bu devletlerin yönetim biçimleri, devlet idaresinde görev alan kimselerin nitelikleri ve üstlenmiş oldukları yükümlülükler, suç işleyen kimseleri cezalandırma yöntemleri gibi günümüz hukukunda, kamu hukukunun ilgi alanları içinde yer alan pek çok ana başlık konusunda, kaba hatları ile değerlendirme yapabilecek verilere sahibiz. Yine aynı şekilde insanların evlenme tarzları, aile yapıları, kadının toplumsal statüsü, akrabalık türleri,çeşitli ticari nitelikli akidler vb. özel hukuk alanları içine giren konularda da oldukça kapsamlı bilgilere ulaşabilmekteyiz. Bütün bu veriler bize, göçebe kültürü içerisinde de kendine özgü bir hukuk ve teşkilatlanmanın var olduğunu göstermektedir.​

Kaynakça:
1)Yard. Doç. Dr. ESRA YAKUT​ Uygurlarda  Hukuk sistemleri​   Uygur  akademesinde yayınlanan yazısı
2)Colin Mackerras, “Uygurlar”, Erken İç Asya Tarihi, (Derleyen: Denis Sinor), İstanbul, 2000, s.433.​
3) Saadettin Görneç, Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, Ankara,I 997, s.78-82.​

Bugünki Dewir Uyghur Edebiyati We Edebiyatimizdiki Bir Meydan QARA Yomur!


Autori: Korash Atahan

29542301_2424011830957728_6238628060849253649_n

 

Uyghur ediplirini toghra chüshünüshke tirishish we ijadiyetlirige amal bar ijabiy baha bérish terepdari bolush lazim! Milliy edebiyatimizda otturgha chiqqan her bir parche eserge oxshashla yazghuchi we shairlarmu dewirning mesulidur!Her dewirdiki edipler millitimizning serxilliri bolup, ular qandaq bir ediologiyning tesirige uchrighan bolsun yaki bolmisun milliy edebiyatmiz sehipilliride rengdar izlarni qaldurup ketti.

Edebiyat-sennet ishi nazuk ishtur! Bizde bu meselining tégi-tektini yaxshi chüshinidighanlar bek az. Edebiyat-sennet yoli kallini qoltuqqa qisturup qoyup mangidighan heq yolidur, wijdaniy yoldur, insaniy yoldur, adalet yolidur. Emma bizge qarisingiz edebiyat-sennet sahemizde shunche köp hadisiler yüz berip ketken bolsimu, bularning ichide nurghunlirining saxta ikenliki bilinmekte. éqimlar saxta, yazghuchilar saxta, shaérlar saxta, eserler saxta. Edebiyatimizdiki yazghuchi emes yazghuchining, shair emes shaierning, eser emes teqlitning roini élip, alghan edip we yalghan edebiyat peyda qilidighan hadisilergimu shahit bolduq! Edebiyat-sennet sépidikilerning körünishige qarap ichkiy dunyasigha, yazghanliridiki pikirlirige we qollanghan usluprigha qarap meniwiy dunyasigha baha bergili bolmaydu.Shunga edebiyatimiz, sennitimiz chong bir dash-qaynaqqa aylanghan bolup, uningdin xuddi diwanining xurjunidikidek birimu pütün bolmighan hemme nersini tapqili bolidu.

Nimila bolmisin milliy medeniyetimizning tereqqiyati saxtiliq bilen rastchilliqning, güzellik bilen rezillikning we adalet bilen rezaletning küresh qilidighan meydani bolup keldi. Bu meydanda ademni nepretlendüridighan rezilikler we tillarda destan bolidighan ijabiy hadisiler üzlüksiz meydangha keldi! Uyghurlarning medeniyet meselisi bolupmu edebiyat-sennet meselisi murekeplikke ige bolup, uniungdin dunyawiy xususiyetlerning hemmini tapqili bolidu. Uyghur hazirqi zaman edebiyatida ötken ediplerni pelesepiwiy jehettin ediyalist edipler, materiyalist edipler we kommunist edipler dep üchke ayrishqa bolidu.Uyghur hazirqi zaman edebiyatida ötken ediplerni siyasiy jehettin pantürkizimchi edipler, milliyetchi edipler we sotsiyalizimchi edipler dep yene üch goruppigha ayrishqa bolidu. Uyghur hazirqi zaman edebiyatida ötken ediplerni bolsa yene qollanghan uslupliri we teqqaslighan edbiy eqimliri nuqtisidin riyalizimchi, sotsiyalistik riyalizimchi, romantizimchi, modernizimchi(Ang eqimichi, ipadizimchi, süriyalizimchi, qara yomurchi, naturalizimchi…) degendek goruppilargha ayrishqa bolidu.

Uyghur edebiyatida barliqqa kelgen hadisiler yoqarda tilgha alghan alahiyidiliklerge ige bolup, herqandaq bir tar ölchem bilen edebiyatimizgha baha berishke bolmaydu.Biz hazir hür emes, kallimiz jayidamu emes, medeniyet, edebiyat we sennet ishlirimizgha milliy irade bilen höküm qilalmaymiz. Put qolimiz baghlanghan, közimiz oyup tashlanghan, tilimiz késiwetilgen, qulaqlirimiz pichetliniwitilgen halda yashawatimiz. Xitaylar bizge medeniyert we edebiyat-senet tereptin intayin köp süyqest qilip ketti. Millitimizni hemme adem buzek qilip bizge maddiy we meniwiy jehettin köp ziyanlarni séliwatidu.Tariximizda mezlum xelqimizni buzek qilip, millitimizge ichkiy we tashqiy jehettin ziyan salidighan qebiy jinayetler ishlendi. Hazirche bu ishlar yépiq qazan halitide turiwatqini bilen kelichek ewlatlirimiz buni hergizmu bosh qoyiwetmeydu.Xelqimiz üchün, erkin dunya üchün yépiq turghan sirliq qazanlar hergizmu mengülük yépiq qazan halette qéliwermeydu.Pilanliq we qesten yasap chiqilghan yalghan tarix we saxta nopuzlar tarixning heqqaniy sotlirida jinayi qilmishlirining jajisini yeydu! Xuda xalisa kona we yéngi hadisiler we tarixiy shexisler heqqide xatirjem halda tetqiqat élip baridighan, medeniyet sahemizdiki rengwazliq we saxtapezliklerge ayrim baha béridighan, heq we naheqchilikler üstide inchike hésaplar qilinidighan we yaxshi yamangha adil baha béridighan künler téxi yétip kélidu!

Millitimizning mustemlike hayatida bashimizdiki sachtek nurghun ishlar bolup ötüp ketti.Bu jeryanda milliy mawjutliqimiz üchün talaylighan ijabiy hadisiler qatarida milliy teqdirimizge paydisiz tesir körsütidighan, millitimizge düshmendinmu bekraq ziyan salidighan hadisilermu bolup ketti.Millitimizning arqisigha qarap bu meselilerge baha bergüdek sapasi teximu toghrisi köngül aramchiliqi bolmay keldi.Bundaq bir boshluqtin yaman niyetlik ademler we nadan qara qursaq ademler paydilinip xelqimizni toxtimay koldurlatmaqta. Men bu wezipe gerche manga chüshmisimu, özem bir 80-yillarda edebiyat sepige kirip kelgen autor bolush süpitim bilen 80-yillardiki dewirdashlirim we ular bashlighan yengiliqperwerlik herkitining meqsidi, alahiydiliki we netijisi heqqide azraq toxtilip ötüshni milliy we wijdaniy buruchum dep bilimen.

Milliy edebiyatimizda yengiliqperwerlik we milletchilik éqimi Qutluq Shewqi, Abduxaliq Uyghuri, Memtili Ependi, L. Mutellip we Turghun Almaslarning ijadiyitidin bashlap peydin-pey shekillengen bolup, 50-yillarning axirigha kelgende pütünley parlech haletke chüshüp qaldi.Milliy edebiyatimizda 80-yillarda bash kötürüshke tegishlik Abduxaliq Uyghuri, Memtili Ependi, Abliz Maxsum, Ibrahim Turdi qatarliqlarning izidin mangghan Shair Arislan, Mirzayid Kerimi we Shair Qurban Barat qatarliqlar bayraqdarliq qilghan milliy iptixarliqni oyghutidighan, xelqimizni küreshke we qehrimanliqqa ündeydighan milliyetchi edebiyat atalmish yengiliq perwerchiler dep atalghan gungichilar we xitaylarning sol siyasiyti sewebidin tereqiyat jehette cheklimige uchrap waqtida pütkül edebiyat-sennet qoshunimizgha kéngiyip, özining yüksek pellisige chiqalmidi.

Edebiyatimzda tuyuqsiz peyda bolghan gunggichiliq herikiti edebiyat-sennet qoshunimizdikilerning diqqitini milliyetchilik edebiyatidin purap, 70-yillarning axirdila sanduq ichidiki buwaq, yultuzlar yurti we apetlik yillardin achchiq xatire qatarliq yirik eserler peyda bolghan pouziyemizde atalmish gunguchiliq dep atalghan zeherxende bir eqim bash kötürgendin kéyin, wetenperwerlik, milletperwerlik we meripetperwerlik témisidiki eserler koniliq dep qaralip, chüshkünlükni, zamaniwiy terkidunyachiliqni, ümitsizlikni terghip qilidighan, weten we millet timisini xunukleshtürüp, edebiyat sennetning medeniyitimizdiki eneniwiy rolini inkar qilidighan bu shieriyettiki gunggichilar herikiti, intayin halqiliq bir peyitte milliy edebiyatimizning saghlam tereqiyatigha xitaylar élip barghan bedniyet zor inqilawigha qarighandimu köpraq passip tesir körsetti.

80-yillarda edebiyatimizda barliqqa kelgen gungichiliq deslepte medeniyitimizde yéngiliqperwerlik sheklide oturgha chiqip, edibiyat-sennet qoshunimizda éghir gangirash peyda qildi. Edebiyat-sennet qoshunimiz bir izda tingirqap, köp sandiki oqurmenlirimiz ganggirap qaldi. Bu dewirde oturgha chiqqan hadisilerning milliy medeniyitimiz, jümlidin milliy edebiyatmizgha körsetken ijabiy tesirige qarighanda xitaylarning bizni meniwiy tereptin teximu uzaq mustemlikiside tutup turishi üchün selbiy roli téximu chong boldi.Atalmish gunggichilar éqimining bash kötürishi bilen, bu dewirde millitimiz ming teste yetishtürgen yash ziyalilar enenini, edebiyat-sennet tariximizni, kilassik edebiyatimizni inkar qiliship, asasen digüdek atalmish yengiliqperwerlik késilige giriptar bolup, xelqimiz üchün eshu yillarda hawadinmu bek zörür bolghan milliyetchi edebiyatni inkar qildi. Bu yillar sowetler ittipaqining parchilinish harpisi bolup, pütün dunya miqyasida milliyetchilik, jumhuriyetchilik we démokrattik heriket yoquri dolqungha kötürülüp ketken bolup, bu dewirde xelqimiz edebiyat-sennette yerdin üngendek peyda bolup qalghan atalmish gunggachiliq herkitining peyda qilghan tumanlirida uzaqni körelmey, xamush halette 10 yildinartuq waqitni bihude ötküziwetti.

Milliy edebiyatimizda peyda bolghan gunggichiliq herkitining közge körüngen wekilliridin Abduqadir Jalalidin, Batur Ruzi, Ahmetjan Osman, Erkin Ibrayim, Ilgharjan Sadiq, Polat Hewzulla qatarliqlarni sanashqa bolidu.Gungichiliq edebiyati deslepte edebiyatimizgha azraq ümüt élip kelgen bolsimu, keyinche omumiyyüzlik étirapqa érishelmey, bu eqimni shekillendürgen ijadiyetchiler tarqilip bash qauslupta eser yazidighanlarning sepige qoshulup ketti.Eyni chaghda gunggichiq edebiyatining alahiydiliki we gherip modirnizimining xususiyetlirini tetqiq qilghandin kéyin edebiyat sennet sahemizde qattiq tewrinish kelip chiqti.

Biz gungga shieriyetchilerning sennet heqqidiki alahiyidilkliridin shühbilinip, edebiyatimizda hem uyghur edebiyat enenilirige sadiq, hem gheripning yengiche ipadilesh usulirini ijadiy özleshtürgen prozichiliq herkitini bashlap xeliq arisida mueyen ijabiy bahagha ige bolduq. Bu dewirde Kichidiki adem(Eset Emet), Mazar chashqini(Erkin Emet), Nohning Kemisi(Küreshchan Ümer) we Tumanliq Yekshembe(Hüseyin Tash) dégendek hem milliy pirozichiliqimizning enenisige, hem gheripning sennet éqimlirigha tewe bolghan eserler bilen herqaysi tereplerdin riqabetlisheleydighan dunyawiy sewiyediki bir türküm izlenme hékayiler dunyagha keldi.

Edebiyat-sennitimizde eneniwiy usullarni asas yéngiche metodlarni qoshumche we singishlik qollunup eser yézish dolquni kötürildi. Shuning bilen bir waqitta edebiyat-sennetimizdiki enenichilikni teshebbus qilidighan chong qoshunda tarixta az körülidighan güllinish weziyiti meydangha kelip, proza we poiziyede tengla ilgirleshler otturgha chiqip romanchiliq, dastanchiliq qatarliqlar misli körülmigen netijilerge érishti. Bu ijabiy hadiseler shieriyetiki gunggichiliqtin ibaret yéngilgen yéngiliqperwerlikke xatime bérilip, edebiyat-senitimizda heqiqi dewir bilen bir qedemde mangidighan shieriyetchilik we prozachiliq özining tereqqiyat yönilishige qayitip keldi. Emma edebiyatimizdiki milliy enene bilen yengiliq yaritish teshebbusidiki gungichilar bilen milliy ennechiler ottursidiki talash-tartishlar we qaymuqushlar 10 yillap dawamliship, edebiyat-sennet qoshuni Ötkür ependi, Zorudun Sabir, Turghun Almas we Ruzi Niyaz qatarliq edeipler yene gheyret bilen qoligha qelem alghiche bolghan ariliqta, edebiyat-sennet qoshunimiz milletning teqdiri meselilirige degendek toluq diqqitini merkezleshtürelmidi.

Bu hadisiler bizni qattiq oygha saldi. Biz eneniwiy edebiyatimiz, duch kelgen meseliler we dunya edebiyatidiki her türlük éqimlar we pelesepiwiy asasliri heqqide jiddiy izlinish élip berip,edebiy ijadiyette milliy edebiyat enelirimizni gheripning yéngiche ipadilesh usulliri asasida islahat qilip, gheripning libiral pelesepesidiki makan, zaman, madda we rohning hemde ölüm we hayatliqning menilirini özleshtürduq.Gherip pelesepisidiki insan tebiyiti bilen hayatliq iradisining, riyalliq bilen pissixik riyaliqning, formal logika bilen bediyi logikining ottursidiki munasiwetlerni ilgirligen halda tehlil qilip edebiyat we sennet ijadiyitimizge tedbiqliduq.

Dunya edebiyatining millitimizge köplep tonushturilishi, edebiyat-sennet qoshunimizda hertürlük izlinishlerning kélip chiqishigha sewep boldi. Herqaysi izliniwatqan goruppilarda oxshashla gangirash we qaymuqush höküm sürdi. Shieriyettiki gunggichiliqmu del eshundaq bir dewirning mehsuli bolup, bir mehel qaymuqishqa duch kelgen eshu yillardiki bir qisim yash ediplerni edebiyat-sennette ganggirighan bir ewlat dep atashqa bolidu.Bu dewirdiki yash qelemkeshlerning ijdihat bilen ügünüp, dadil sinaq qilip, uyghur hazirqi zaman edebiyatigha yol belgüligen materiyalistik pelesepe, riyalizimliq we romantizimliq edebiyat qatarliqlar bilen modérnizim edebiyatigha asas bolghan pelesepe we modérnizim edebiyatidiki herxil éqimlarning perqlirini chüshünüp, milliy medeniyetke özleshtürüp, netijilerni milliy edebiyat-sennitimizdiki eneniwiy pirinsiplargha tedbiqlap, ijadiyette milliy edebiyatimizgha yarishidighan, dewirge layiq yéngi bir yol tepiwelishi üchün xéli uzaq bir waqit ketti.

Gunggachiliq shiériyitining edebiyatimizda peyda qilghan boshluqni toluqlash milliy edebiyatimiz qoshunidikilerge undaq asan toxtimidi.Eger edebiyat-sennitimzide gungga shier herkiti bolmighan bolsa Oyghanghan zimin, iz, Ana Yurt, Leyighan bulaq, Yanghin qaplighan Dala, Kök Kepter, Bahadirname, we Jallat xenim qatarliq eserlerler belki 10-15 yil ilgirila yezilishi mumkinidi.Shundaq qilip teximu baldur yüz bérishi kérek bolghan edebiyat-sennetning güllinish dewri intayin kechikip meydangha keldi. Yene texi shu dewirdiki nadir eserlerdin Uyghurlar, Uyghur kilassik edebiyati we Hunlarning qisqiche tarixi, degendek xelqimiz söyüp oqughan edebiyatimizgha tewe nadir tarixiy eserlermu bar.

Gungga shieriyetchiler ilghar pikir bilen otturgha chiqip, yéngiliq yaritish meqsidide xéli köp izlinip baqqan bolsimu, netijisi yaxshi bolmidi. Meningche ularning meghlup bolishigha, ularning dunya qarishi, pelesepiwiy qarishi we chetel edebiyatigha ölük teqlit qilishi sewep boldi. Autorlar gherip modernizimi pelesepilirini bilmey we herqaysi éqimlarning ipadilesh usulirini anche chüshenmey turup hazirliqsiz ijadiyet bashlighachqa, yézilghan eserlerni asasen dégüdek dorap we teqlit qilip yazghachqa autorgha eser, eserge autor, uslupqa pelesepe, pelesepege ipadilesh usulliri maslashmidi. Özini yengiliqchi dep niqapliwalghan gungichilar qarighu adem bashqilarning ayaq tiwishigha asasen yol mangghuchi körlerdek teqlitchi bolup, özi teqlit qilip yeziwatqan eserlerning pelesepisini we edebiy uslubini, éqimlar we arisidiki periqlerni hemde shu xil eserlerning riyalliqtiki menbiyini toluq chüshwnmeyti. France Kafkaning Yatlishish esiridiki Georgiy Shamsani kapitalizimning ekispulatisiyesige uchrighan izilgen milletlerning tipik obrazi, dep siyasiy kalla bilen chüshünetti. Bu xil tiptiki edebiyatning gherpning ijtimayi, siyasiy we kultural sistimisi bilen zich baghlinishliq ikenlikini bilmeyti. Edebiyat qoshunimizdikilerning Gheripning lébiral séstimisi bilen munasiwetllik hadisilerni sheriqning peodal we diktatur tüzimide ösüp yitilgen kalla bilen chüshünüshi tes boldi. Gheripning pelesepisi, hakimiyet shekli, jemiyet qurulmisi, kultural adetliri démokratiye we insan heqliri ölchemlirini asas qilidighanliqini, modérnizimliq edebiyat-sennetining gheripning qimmet qarashliri we hayatliq chüshenchilirige alaqidar ikenlikini bilish shu zamanning shertliride yash we tejirbisiz qelemkeshler üchün undaq asan emesidi.

Edebiyatimizda ushtumtut peyda bolup, tizla toxtap qalghan gunggachi shieriyet heqqide ilgirlep tetqiqat qilishqa erziydu. Biz shieriyitimizde bir haza höküm sürgen gungichiliq herkitini, uning türlük alahiyidilklirini nezerde tutup uyghur edebiyati baghchisidiki haram putaq deyishke tamamen heqliqmiz. Bundaq déyishimizdiki sewep shu qoshungha kirip eser yazghanlardin Ahmetjan Osmandin bashqilarning hemmisi kéyinki tereqqiyat jeryanida özlirining xataliqini tonup, milliy edebiyatimizning eneniwiy pirinsiplirigha qayitip, edebiyat-senitimizde keyin barliqqa kelgen oxshimighan gülinishlerde ijabiy rolini jariy qildi. Emma gungichiliq herkiti kengiyip tereqqiy qilip, özining deslepki inawitini we tesirini qoghdap qalalmidi.Shieriyitimizdiki gungichiliq herikiti sünniy qizghinliq bilen otturgha chiqip, xuddi gheriptin emport qilinghan bezi naxsha-muzikilar bir mezgil moda bolup, uzaq ötmey ornini yene kilassik muqam melodiyeliri we xeliq sennitige ötünüp bergendekla ish boldi.
***
Gunga eserler meydangha kélip uzaq ötmey, ichide ikkilinish, tingirqash we shühbe bilen bu heriketni qozghighan wekil xaraktergha ige qelemkeshlerningmu ditigha anche yaqmay qélishti. Gunggichilar ´eqimidikilerning, yéngiliqperwerlik dep atalghan gunga edebiyatning etrapidin turupla tarqap kétishi we bashqa kilassik ipadilesh usulirini jiddiy eslige keltürüp, gunggichiliqqa oxshimaydighan eserlerni yazidighan bolup ketkenlikila eslide edebiytimizda eshundaq bir heriket élip berishning pursitining piship yétilmigenlikni körsetti. Hemmidin yaman bolghini edebiyatimizde deslepte peyda bolghan yengiliqchilar özliri ozuqliniwatqan pelesepe we ipadilesh usullirini yaxshi bilmeyti.

Gheripche eser yeziwatimen dep oylap ang eqimigha qara yomurni, mewjudiyetchilikke sürriyalizimni qara qoyuq arlashtutriwetkechke otturgha ijadiy eserler kemdein kem ayan boldi.Shieriyettiki gungichiliq dep atalghan, özini gherip modernizimliq edebiyatining uyghurche wariyanti dep teripligenler yazghan eserlerni gherip modernizim edebiyatining qayidiliri we pelesepiliri bilen tekshürep baqsaqla ularning yengiliqperwerlik dep atalghan gunggichiliq edebiyatida qazangghan netijillirining qanchilik ikenlikini asanla biliwalalaymiz!

Edebiyatimizdiki haram shax gungichiliq herkitining aktip ishtirakchilliri biwaste bilginige emes, anglighinigha we qarighularche teqlitchilikke bérilip ketkenliki üchün, uyghur edebiyatning munbet tupriqigha ghlbilik yiltiz tartiyalmidi.Bu dégenlik shu dewirdiki yéngiliqchi izdinishler pütünley meghlup boldi digenni anglatmaydu elbette. Bu dewirdemu yéngiliq heqqide tirishqangha layiq isil eserlermu meydangha keldi. Meselen: Memet Baghrashning aq echilghan süget güli (sürriyalizim), Dildar Eziz xanimning winasning heykili (Ang éqimi) qatarliq eserlerlerni uyghur pirozisidiki gherip modernizim edebiyatining tesirige uchrighan yengiliqperwer deslepki nadir eserler qatarigha kirgüzüshke boidu.

Gunggichilar éqimidikiler edebiyatning tereqqiyati üchün yengi bir yol échish süpitide gherip modernizimigha teqlit qilinghan köpligen eserlerni yazghan bolsimu, eserler modernizimliq edebiyatning pelesepiwiy chüshenchilliri we ipadilesh usullirigha köp tereplerdin uyghun bolmighachqa xelqimizning ötkür tenqidiy neziridin qéchip qurtulalmidi shundaqla hayatiy küchini yoqutup edebiyat-sennetning tiz we jiddiy éqinida shallinip ketti! Shu seweptin gunggichilarning wekillirining bir qismi enenechilikni we milletchilikni teshebbus qilidighan tenqidiy riyalizim we milliy modernizimgha uyghun eser yazidighan chong qoshunning terkiwige singip ketti we bir qatar nadir poiziyege we pirozigha ayit eserlerni yézip ariliqtiki boshluqni toldurdi , yene bezilliri bolsa shieriyitimizde yüzbergen ikkinchi qetimliq yengiliqqa köchüsh herkitini qozghighan Perhat Tursun, Tayir Hamut, Mettoxti Metseydi, Qeyser Tursun we Chimengül Awut qatarliq dunya edebiyat-sennitini resmiy chüshengen ediplerning sepige ghelbilik qoshulup ketti!

Bularning eserliri teqlitchilik, milliy enenini inkar qilish, milletin, dindin we sennet enenisidin uzaq eserliri bilen nam chiqardi. Bular gheripning modernizimliq edebiyatini örnek qilghan bolsimu, gherip edebiyatining pelesepiwiy asaslirini bilmeyti yaki toluq bilmeyti.Gungichilar eslide modernizim uslubidiki eserlerni yazmaqchiidi. Oylimighan yerdin ular özliri riyalliqning özidiki modernizimliq bir hayatning (eserning) kommédiyeliki qoyuq bolghan personajlirigha aylinip qaldi.Bularning qilghan ishliri shunche külkilik bolup, sotsiyalizimni mediylep yazghan eserlirinimu ang eqimi we sürriyalizim eqimining ipadilesh usulliri bilen ipadileshke orunup, dunya edebiyat tarixidiki eng yomeristik seyipini yezip qaldurdi.Edebiyat sennet sahemizde 80-yillarda tunji qétim élip berilghan yéngiliqni teshebus qilidighan, shieriyettiki gungichiliq éqimi etrapigha uyushqan qelemkeshlirimiz, yüz yil burun gheripte peyda bolghan modernizim edebiyatini örnek qilip, ajayip bir edebiyat-sennet yaratmaqchi bolushqan bolsimu, milliy medeniyitimizning imkanliri buningha yol qoymighachqa, mukemmel esrlerni yazalmighan bolsimu, özliri ghaye qilghan edebiyat-sennet éqimigha oxshydighan kechürmishlerning ichide janliq personajlargha aylinip ketti.

Bu dewirde özidin, millitidin, milletning sennet eneniliridn yatlashqan bir türküm pilastik shairlar meydangha chiqti. Ularning teshi pal-pal ichi ghal-ghal bolup, uyghur tilida eser yazsimu uyghurlar hichnimini chüshünelmeyti. Millet u eserlerdin hichnimini chüshenmise andin autorlari talantliq hesaplinatti. Ular doqmush-doqmushta Abduxaliq Uyghuri we Memtili Ependilerni inkar qilatti. Alshir Newayi we Abdureyim Nizari Qatarliq shairlarni pütünley inkar qiliship, besh yüz yil bir izda toxtap qalghan medeniyitimizde bombidek partiliduq, dep donkihottek qelimini qilich qilip, bir mehel shamal tügmenlirige hojum qilishti.

Bular uyghur edebiyatida gunguchilar dep tonulghan bolup, eserliri shekil jehettin modernizimliq eserlerge oxshighandek qilghini bilen, atalmish eserlerning pelesepiwiy jehettin gherip modernizimiliq eserlerge oxshushi uyaqta tursun, özige xas hichqandaq tilgha alghudek alahiydilikliri yoq idi. Eger bir alahiydilik bar diyilse, u eserlerde gherip modernizimiliq edebiyat-sennitining pelsepewiy asaschilliri bolghan Marten Heydiger, Artor Shopenhauer, Friderix Nietsche, Segmud Preued, Jean Paul Sartiri we Karil Gustap Jung qatarliqlarni tüptin inkar qilidighan xitayche sotsiyalizim qarashlirini misalgha keltürüshke bolidu.

Bu özini ajayip bilermen sanaydighan, yüzige gherip modernizimchilirining maskisini taqiwalghan ediplerning modernizimliq edebiyat dep yazghan eserliri qarisa kastum burulka kiyip galastuk taqighan bir gheriplikke oxshisamu, mezmun tereptin qizil armiyening tört yanchuqluq jungsenpusini kiyiwalghan, shepkisige 8-armiyening beshyultuzluq qip-qizil iznakini taqiwalghan ixtayche ittipaq ezlari, mawzhushining yaxshi perzentlirige teximu oxshayti. Bu jehetin élip éyitqanda 80-yillardiki yéngiliqni qalpaq qilip kiyiwalghan, milletning siyasiy teqdiridin özini qachurup turidighan atalmish tuzsiz gunggachi edebiyat we ediplirimiz insaniyet edebiyat-sennet tarixida özlirimu uqmighan halda, resmiy oynilidighan bir qara yomur dirammisida muwapiqiyetlik rol oynap chiqtip, modernizimliq edebiyat tarixida özige xas yengi bir rekort yaratti.

Eslide 80-we 90-yillar milliy edebiyatimizning enene, uslup, zamaniwiyliq we mililiyetchilik nuqtisidin eng güllinidighan bir dewiri bolghan bolsimu, bu teqlitchi gungichilarning meydan´gha kelishi bilen milliy edebiyatta milliy oyghunushning partilishidin söz achqili bolmay qaldi. Ular modernizimning wetenperwerlik, insanperwerlik we miliyetchilik tereptiki pelesepisini kélishtürelmigechke, milliy edebiyatimizdiki milletchilik éqimining bash kötürishini eng az degendimu 15 yil keyinge sürüwetti.Hemmidin échinishliqi manga oxshaydighan bir qatar edebiyatchilarning ijadiy hayatimning altun dewrining eshu gunggichiliq hadisisining tumanlirida weyran qilinishidur! Bizning gherip pelesepisi, edebiyat éqimliri we ipadilesh usluplirini ögünüp edebiy ijadiyette öz aldimizgha mewqe tiklep, milliy edebiyat-sennitimizge uyghun bolghan yéngiche ijadiyet yoligha kirishishimiz intayin japaliq bir jeryanni bésip ötti.

Men bashta Uyghur ediplirini toghra chüshünüshke tirishish we ijadiyetlirige amal bar ijabiy baha bérish terepdari bolush lazim!”, dedim emma edebiyatimizda 80-yillarda bash kötürgen atalmish gungichi exmaqlarning arqisida hichqandaq mejburlighuchi bir küch yoq turup, yenila milliy medeniyitimizge tosalghu bolidighan hadisilerge sewep bolup qalghanliqi üchün, shu dewirdiki haraq ichip olturup eser yazidighan aylambash xeyirsiz bir ewlat qelemkeshlerni aldirap kechürüwitishke bolmaydu, dep qaraymen!Ularning miliy edebiyatimizda peyda qilghan ziyanni peqet tepekkur qatilliqi diyishtin bashqa söz bilen ipadileydighan yene bashqa bir atalghu yoq!

Bir milletning medeniyet hayatida pelesepe we edebiyat-sennet bek muhim rol oynaydu! Edebiyat-senetni millitning medeniyet tereptin, jümlidin sennet tereptin qudret tepishi üchün we nöwiti kelgende bir pütün milletning meniwiy émonet küchining eship berishi hemde güllinishi üchün oynaydighan rolini inkar qilishtin saqlinish lazim!

Hazirqi zaman edebiyatimiz tarixida men yoqarda sanighanedek nurghun alahiydilikke ige edipler qoshuni, her türlük usluplar, közge asanliqche anche körünmeydighan bezen éqimlar otturgha chiqti. Bu qalaymiqan mustemlike yillirida edipler nime oylighan bolmisun yaki nime yazghan bolmisun dayim öz dewrining otyürek awangartliri bolup keldi. Mustemlike dewirde yashighan bu ediplerning milliy medeniyitimiz, edebiyat-sennitimiz, til-yeziqimiz we milliy mawjutluqimizni qoghdashta ijabiy roli öz aldigha yoquri hemde mölcherligüsiz boldi.Shunga edebiyatimiz we ediplirimizge bugünning, hür dunyaning we sennet shunasliqning keskin ölchemliri bilen baha berip qara qoyuq inkar qilmastin we qara-qoyuq mueyenleshtürüp xataliq ötküzüshtin her waqit saqlinishimiz, ulargha heqiqetni emeliyettin izdigen halda baha berishimiz we teriximiz hemde tarixiy shexislirimizni milliy medeniyitmizning kelichek tereqqiyati üchün aktip we ijabiy xizmet qildurishimiz lazim!

 

24.03.2018 Gérmaniye

Antalya’nın Kayıp 9 Fetih Kitabesinden 2’si Bulundu


   

Antalya’nın fethinin ardından Selçuklu Sultanı İzzettin Keykavus’un yaptırdığı 2 fetih kitabesi, metruk bir binanın bahçesinde bulundu. Kitabeler gerekli incelemenin ardından bulundukları yerlerden alınarak müzeye taşındı.

Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in 5 Mart 1207’de fethettiği Antalya’da Kaleiçi’ne surlar yaptırıldı. Keyhüsrev’in surların üstüne yazdırdığı 43 kitabeden oluşan fetihnamenin yaklaşık 100 yıldır kayıp olan iki bölümünü, araştırmacı Necmi Atik buldu. Atik, AA muhabirine yaptığı açıklamada kitabeleri, metruk bir evin bahçe girişinde sütun şeklinde dikili olarak bulduğunu söyledi. Kaleiçi’ndeki çalışmaları sırasında daha önce eğlence merkezi olarak kullanılan ve şu anda metruk durumda olan binanın bahçesinde dikili halde bulduğu iki fetih kitabesinin en son 1924’te görüldüğünü ve bu zamana kadar nerede olduklarının bilinmediğini söyledi.

Yıllardır araştırmacıların kitabeleri aradığını belirten Atik, bulunan iki kitabenin yaklaşık 100 yıldan bu yana kayıp olduğunu, kendisi bulduğu için ayrıca çok heyecanlı olduğunu dile getirdi.

antalyanin-kayip-9-fetih-kitabesinden-2si-bulundu-1.jpg

43 kitabeden 9’u kayıptı
Atik, tarih, kültür ve sanat gibi birçok açıdan birinci dereceden belge olan 43 kitabelik fetihnamenin Antalya Müzesi Kurucusu Süleyman Fikri Erten başta olmak üzere Osmanlı dönemi tarihçileri tarafından da incelendiğini ve okunmaya çalışıldığını belirten Atik şöyle devam etti: “Günümüzde 43 kitabenin 27’si insitu (kaynak) durumunda, konulduğu orijinal haliyle kalenin burç ve surlarında. 7’si Antalya Müzesinde. Kayıp olan 9 kitabeden 2’sini metruk bir evin bahçesinde bulduk. Bulunan kitabeler, fetihnamenin 2. ve 3. kitabeleri.”
Antalya Müzesi yetkilileri, bulunan kitabelerin gerekli incelemenin ardından bulundukları yerlerden alınarak müzeye taşındığını bildirdi.

03.03.2018 Anadolu Ajansı

 

http://arkeolojihaber.net/2018/03/05/antalyanin-kayip-9-fetih-kitabesinden-2si-bulundu/

Ikki Chetellikning Uyghurlar Heqide Yazghan Maqalisidin Milliy Herkitimizge Tenqidiy Bir Nezer!


Auotori: Korash Atahan

29511600_2422067757818802_7282390827506759207_n

Weten ichi we siritidiki Paralil Shekilde Yüz Bériwatqan pajiyeler heqqide jiddiy pikir qilishqa erziydu!Hemmidin yaman bolghini millitimiz shunche köp adem yetishtürgen bir xeliq turup, ishlirimiz dewirge layiq emes! Weten-Milletning teqdiri bilim, iqtidar we qabiliyet telep qilidu! Yitekchi orunda turiwalghanlar qandaq seweplerdindur milletni koldurlutup yüriydu, qoshunda milliy heriketning pirinsipliri asasida heriket qilalaydighanlar, milliy heriketke xelqara ölchemde yitekchilik qilalaydighanlar bekla az bolup, perde arqisidiki küchler teripidin chetke qeqilip turidu, qabiliyetlik insanlar küchini toghra birleshtürelmigechke, dawa sépidiki sani az bolghanliri sepning aldigha ötelmeydu!

Milliy heriket bilim, sewiye, tejiribe telep qilidu! Milliy Heriketke ayit haisiler körünüshte bek addiy, hemme kishi höddisidin chiqip kételeydighandek qilidu, emma undaq addiy emes, hemmela adem höddisidin aldirap chiqalmaydu. Milliy herikette aktipliq yaxshi ish, teqdirleshke erziydu.Emma töge mazarliqta ussulgha chüshkendek mes-eles we kor eqil bilen heriket qilish xeterlik! Milliy herikette milliy dawani, tariximizni, milliy xraraktérimizni, xoshnilirimizni, düshmenlirimizni, xelqara weziyetni, imkanlirimizni, dewirni, emeliy kuch-qudiritimizni bilmey turup étilghan toghra bir qedem, sözlengen toghra bir söz, qaldurghan toghra bir izmu waqti kelgende bashqa bala bolidu!

Milliy heriketke qomandanliq qilish bilim, irade, qabiliyet we etiqat telep qilidu! Milliy herikettiki eqilgha emes hayajangha berilip qilinghan kichik bir xataliq 10-20 yillap waqit serip qilip milliy heriket yolida insha qilinghan bir baghchini birdemde howqush huwlap turidighan xarabilikke aylanduriwiteleydu! Milliy dawa ishi chaqchaq qilidighan ish emes, belki nazuk we xeterlik bir ishtur! Milliy Heriket yolida sözlengen xata bir söz, étilghan xata bir qedem, alghan xata bir tiniq milyon ademning qirilip ketishige sewep bolup qalidu! Milliy Heriket yolida qilinghan toghra bir söz, étilghan toghra bir qedem, alghan toghra bir tiniq milyon ademning zulum astidiki ölük halettin tirilip, wetening gül-chechekke pürkünüp kétishige sewep bolup qalidu!

Biz Uyghuristanliqlarning derdi, düshmini we wezipilliri heddi hesapsiz köp! Eng xeterlik düshmenler shek-shühbesizki xuddi virus weyaki baktériyedekla öz ichimizde heriket qiliwatidu!Wujudimiz shu seweptin jansiz, pikirimiz shu seweptin qalaymiqan, sépimiz shu seweptin weyri-weyrane! Adem bakteriye yaki virustin yoqumlansa asperin yaki antibiotikum arqiliq saqiyip ketidu! Emma pikirde yaman süpetlik virus we bakteriyeler bilen yuqumlansa qutulduriwelish undaq asan emesken!

Xelqimiz özige paydiliq bolghan yolni emes, paydisiz emma asan bolghan yolni, özige heqiqi yol bashlaydighan ademni emes, özlirini aldap esirlep koldurlutup yürüydighan gumanliq ademlerni tallaydu! Tarixta ajayip ishlar boldi. Xitaylar kelgende wetenperwerler xelqimizni inqilapqa dewet qildi, baylar, emeldarlar xitaydin kengchilik tilep wetenni tashlap qechip ketti, yalangtöshler yölep turghuzulup, milletning boynigha sélinghan siritmaq shularning qoligha awaylap tutquzuldi! Bugünmu hem weten-ichi we siritida millitimizge qiliniwatqan bu xiyanet we ahanetler zenjirsiman halette ishlenmekte!

Xelqimiz yaxshi teshkilatlinalmighachqa kawap we manta pologha aldinip, xelqarada we ishghal astidiki wetinimizde bizge qarshi ishliniwatqan jinayetlerni körsimu körmeslikke selip yashaydu! Bu bir özige-özi qilghan heqsizliq, bu bir milliy dawagha qilinghan xayinliq, bu bir örnikini aldirap tapqili bolmaydighan kolliktip diwengliktur! Millitimiz yaxshi gepni emes, yaman gepni anglashqa, hüriyet yolini emes qulluq yolini tallashqa könüp ketken!Xelqimiz öz yol bashchilirigha bash igishni nomus bilgechke, düshmenning aldida tizlinip yashashqa mejbur bolghan!

Hazir weten we weten siritidiki halimiz xarap, 20-30 yildin beri milliy mawjutluqimizni qoghdash, igilik hoquqimizni qolgha keltürüsh, ademdek yashash üchün élip barghan gah pilanliq, gah istixiyelik, gah bashqilarning heydekchiliki bilen élip barghan küreshlirimizde izchil tereqqiyat yoq boldi.Milliy herkitimizdiki izdinishler istixiyilik boldi, pilanlanmighachqa kelgen yerdin dawamlishidighan hadise bolmighachqa bir izda turuqluq turghun weziyet ademni buruqturma qilidu!

Bir Milletning azatliq kürishi peqet öz küchige tayinipla wujutqa chiqmaydu! Ichkiy amil birinchi orunda turidu elbette. Xelqara küchler bizning teshkilatlinishimizgha, teshkilatlinishtiki enenimizge, milliy xaraktirimizdiki artuqchiliq we kemchiliklerge, bir ishni qilishtiki uslubimizgha, qabiliyitimizge we emeliy küchimizge qarap bizge dostane yaki düshmenlik bilen muamile qilidu! Hazirqi halitimiz bek échinishliq bolghachqa, teshkilat dewatqanlirimiz jemiyet sewiyiside bolghachqa, ish heriketlirimiz xelqara ölchemlerge toshmighachqa “Zibalighing bolmisa xéridasing ne qayda” digendek hadise yüz beriwatidu! Qisqisi dunya bizdin ümitsizliniglik halda turiwatidu! Dunya xelqining bizge bergen bahasi nigatip bolsa, qiliwatqan ishlirimiz, mengiwatqan yollirimiz, towlawatan shuarlirimiz xata degenlik bolup, herqanche qilsaqmu hichbir netijige erishelmeymiz! Men yeqinda erkin dunya xelqining uyghurlargha baha tereqiside yazghan töwendiki ikki maqalisidin, nomus ichide yene bir qedem ilgirlep oylunushqa mejbur boldum!

Bir Amerikiliq Jornalist Uyghurlar heqqide mundaq yazghan!

1-Maqala: „Bash Egmes Millet-Uyghurlar”

Maqalining mawzusi: “bash egmes millet-uyghurlar”, aptori bir amérikiliq, timining tirnaq ichidiki izahati bolsa “jongguning ichki ölkiliridiki uyghurlarni körüp hés qilghanlirim”. Maqalidin özüm muhim dep qarighan qurlarni tépishqa aldiridim: ” uyghur xizmetchiler…. Özliri béyjingda yashaydu, sa’iti ürümchi waqtigha toghrilaqliq. Béyjingda yashighinigha 10-20 yil bolghan, emma béyjingliqlardin birmu dosti yoq, ular bilen ariliridiki eng yéqin déyilgen munasiwet xizmetdashliq.

‘dölitingni söyemsen?’ dep sorisang he’e dep bash lingshitip qoyidu, emma bille olturup musabiqe körseng, chawakni jonggu komandisining emes, chet’el komandisining utuqigha chalidu…. Özümge munasiwetlik qurlar tépilmighandin kéyin ikkinchi abzasqa atlap kettim:

” …. Uyghur oqughuchilar….. Sani bir onwérsitta 70 yaki 80 , éship ketse 200 yaki 300 . Onming, 20 ming oqughuchisi bar onwérsitlarda xuddi mushularla oquwatqandek mewjutluqi namayen…

Kéchide chiriqi eng axirida öchidighan yataq mushularning. Hepte axirliri eng jushqun muzikilar jaranglaydighan, eng qattiq külke yangraydighan yataqlarmu hem. Gahi bashqa ölkilikler bilen, gahi mektepning muhapizetchiliri bilen kaltek-chomaqni qiz-oghul teng kötürüp chiqip soqushidighanlarmu hem mushular.

Bu alametlerge bir qarisang körilidighini tertipsizlik, bir qarisang chaqnaydighini hayatqa bolghan qizghin muhebbet, dostluqqa, qérindashliqqa bérilgen yüksek ehmiyet…. Yene bir qarisang, bu dölettiki asasliq nopus bilen teng olturup, teng qopalmaydighan perqliq milliy zoq, singiship

bolalmaydighan perqliq bir hayat shekli”…. ” tirikchilik koyidiki uyghurlar…. Yol qoysang, aldini tosmisang, hemmisi usta tijaretchi- sodiger. ..putlikashang chiqarsang, her birsi bir jengchi. Bular qolida néni qalmisa, tilep yimeydu, bulap yeydu. Yanchuqida puli tügise, kochida yatmaydu, türmide yatidu….eslide béshidin kechüriwatqini kün emes, bir jeng.

Béshigha kelgen égiz-pes künler bezlirining qolida sunuq, bezilirining béshida yériq izi qaldurghan, emma közliridin we tonliridin melumki, rohiy sunuq emes, yüriki ézik emes.

Bular yerliklerge qorqunuchluq körünüshke raziki, ghérip-bichare körünüshke razi emes. Heq-naheq jidelliride tayaq yégüchi bolushqa raziki tamashibin bolushqa razi emes….ziyaritim dawamida untulmas bir diyalogqa shahid boldum.

Ikki shérik, yaq ikki sebdash, yaq ikki teqdirdash, biri kündilik oqiti üchün bosughudin atlashning aldida yene birige tapilidi: -eger bügün kech qaytip kélelmey qalsam, bu pulni türmidiki akamning ayaligha yollap ber . -étilip ketken akangning baliliri télipon qip qalsichu? -aldinqi qétimliq oljining pulini men shulargha ewetken. -körüshmekchitim dep qalsichu? -‘aldirash, mektepte oquwatidu’ dep qoy. Tilini chüshünüp qaldim, mektep dégini türme yaki mazar.

Buningghimu heyran qalmidim, chünki körüp bolghanmen, bu sheherde birmu uyghur mehellisi yoq, emma uyghur mazarliqi bar, bu mazarlqitiki gümbezning sani, bu sheherde midirlap yürgen uyghurlarning sanidin az emes. Tesir qilighini bu süzlerni dewatqan chaghdiki u temkin rohiy halet, bosughudin atlighan chaghdiki u mezmut qedem.

Méningche bu ” men yashaymen”la emes, ” a’ilem we qewmu-qérindashlirimnimu yashitimen!” dégen ünsiz bir bayanat! eger bir millet achliqtin yoqulidighan ish bolsa, bular kopiratsiye dewride yeni 1960-, 1970‏-yillarda yoqulup bolghan bolatti; Eger bir millet nadan qaldurulush bilen tügishidighan ish bolsa, yang zéngshéng dewridin kéyinla izi yoqalghan bolatti;

Oqta bir milletning yoqulushi mumkin emes, eger oqta boysundurghini bolidighan ish bolsa, bu millet zo zongtang dewridin kéyin bash kötürelmigen bolatti. Jongguning tereqqiyatini xalimaydighan, he désila jonggudin eyip izdeydighan bezi küchler bu kishilerning teqdiri heqqide uni-buni dep yüridu, emma bu milletni yoqilidu, dése men ishenmeymen…

Bu millet bügün’giche yoqalmidi, intérnét dewride esla yoqalmaydu.”l“

Qerindashlar topidin kochurup qoydum: M.Hezret

Bir Türük Jornalist Uyghurlar heqqide mundaq yazghan!

2-Maqala:

ABD’den Uygur kışkırtması

22.3.2018 04:25
Sosyal medyada hızla yayılan ve Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping’i hedef alan videoyu Türkiye’deki Uygur diasporasının lideri yorumladı
İSTİHBARAT SERVİSİ

Türki azınlıklar tarafından Afrin’de çekildiği iddia edilen Çin Halk Cumhuriyeti’ni tehdit eden videoyla ilgili, Türkiye’deki Uygur diasporasının liderinden biri Aydınlık’a konuştu. Kışkırtmayı yapanların Türk olmadığını belirten isim, “Bu insanlar Soros’tan, NED’den, Amerikan vakıflarından para alıp geçimini sağlıyor. Amerika, Türkiye’de Çin karşıtı eylemler çıkarmak istiyor” dedi.

‘ONLAR TÜRK DEĞİL’

Son günlerde sosyal medyada çok sayıda paylaşılan bir videoda, TSK’nın taklit üniformasını giyen ve elinde Türk bayraklarıyla kamera karşısına geçen bir kişi, Çince konuşarak Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping ve Çin’i tehdit ediyor. Yayınlanan görüntüyle ilgili Uygurlu bir lider Aydınlık’a şu değerlendirmelerde bulundu:

“Biz Türkiye’ye sığındık, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıyız, milli menfaatlerimiz her şeyden önce gelir, önünde gelmesi lazım. Bu ülkenin çıkarlarını korumak her vatandaşın görevidir. Hassa’da yalandan askeri giysi giyip tankların önünde terörü teşvik edici, iki ülkeyi baltalayıcı sözlere, davranışlara karşı olduğumuzu söylemek isterim. Orada yapılan gösterinin İstanbul’daki Uygur kuruluşlarıyla hiçbir alakası yok. Tabii Çin’de baskı ve insan hakları ihlalleri var ama sorunları savaş açarak çözme imkanımız yok. Öyle bir dünyada yaşamıyoruz. Hassa’dakiler Kayseri Doğu Türkistan Kültür Yardımlaşma Derneği’nin desteğiyle o protestoyu yapıyorlar. Onlar da Tayland’dan, Malezya’dan, Suriye’den kaçıp Türk vatandaşı olmayan kişiler tarafından yapılmıştır, tamamen bir provakasyondur. Türkiye Cumhuriyeti’ni zorda bırakacak her türlü eyleme karşıyız.

SOROS VE NED FİNANSE EDİYOR

Uygur ve Doğu Türkistan meselesi, Amerika ve Batı’nın insafına bırakılmayacak kadar milli meseledir fakat burda bir sıkıntı var. Batı’nın ve Amerika’nın Çin karşıtı eylemlere sürekli destek vermesinin sebebi, bölgede insan hakları ihlalleri olduğunu da önplana çıkarıyor. Zaten sorun olmazsa Batı’nın elinde yapacak bir şey kalmaz. Bu insan hakları ihlallerinin çözüme kavuşturulması gerekir aksi taktirde Amerika sürekli yükselen Çin’in önünü kesmek için; tırnak içinde ‘Uygurlar’ı da kullanacaktır, Çin’in zayıf noktalarını kaşıyacaktır, terörizme destek verecektir.

Hassa’daki olay soruşturulmalı ve yapanlar mutlaka cezalandırmalıdır. Bu insanlar Soros’tan, NED’ten, Amerikan vakıflarından para alıp geçimini sağlayanlardır; milli dava olarak bu işi yapan insanlar değil, geçimini bu işten yapan insanlardır. Amerika ve Batı bu gibi insanları kullanarak Çin karşıtı eylemleri Türkiye’ye getirmek ve Türkiye, Çin ilişkilerini bozmak istiyor. Bunun önüne geçmek sizin, bizim hepimizin görevi.

Bu sorunun çözümü hakkında şöyle düşünüyorum; Çin kapılarını açmalıdır, insanları yargısız infaz yapmaktan vazgeçmelidir. İnsanları Çin Halk Cumhuriyeti yasaları çerçevesinde, özerklikle yaşamasına uygun zemin hazırlamalıdır. Bunu hazırladığında Çin yönetbilirse ülkeyi bir sıkıntı olacağını düşünmüyorum.”

https://www.aydinlik.com.tr/abd-den-uygur-kiskirtmasi-dunya…

 

29542386_2421356501223261_5596174657632857438_n

Men bu ikki maqalini oqup deslepte achchiq we mesxirilik küldüm andin ghezeptin yighlap kettim! Biz bir bexitsiz millet ikenmiz. Eslide üstimizdin besip turghan mustemlikidin allaburun qurtulup ketettuq. Yaman bolghini düshmen emes, arimizdin chiqqan mustemlike sistimidin paydilinip öz xelqining yilikidin su ichidighan munapiqlarning salghan ziyini dayim bek chong bolup keldi! Bu munapiqlar wetende xelqimizni qandaq topidek soriwetken bolsa chet-eldimu xitay istixbarati bilen birlishiwelip yaxshiliq we yamanliqche jan yerimizge esiliwelighliq halette turmaqta.

Bu munapiqlarning alahiydiliki ach köz, menpetperes, shöhretperes we shexsiyetchi. Weten we Milletni közini qirpitmay, ishning aldi-keynini oylimay bir qacha yünde üchün setiwitidu!Biz arimizdin chiqqan nadan, bilimsiz, shexsiyetchi we qara yürek insanlarning destidin körmigenni körüwatimiz! Biz her waqit segek bolishimiz, ismi eniq bolmighan, arqa körünishi eniq bolmighan, teshkilatlar turup teshkilatlardin bisoraq ish qiliwatqan, ademlerni ademler qilalmaydighan ishlargha küshkürtiwatqan yallanma eblexlerdin uzaq turushimiz lazim!

Men undaq ademlerni obdan tonuymen, ular wetende xitaygha yalaqchiliq qilip qizil bayraqni qandaq tutqan bolsa, yene it nepsi üchün hür dunyada kök bayraqnimu shundaq tutughluq! Ne wetende ne chetelde millitimiz xitay istixbarati üchün ishleydighan bu xil tiptiki naehlilerning ziyankeshlikidin qurtulalmidi! Bu mexluqlar hemme ishning qimitini pul bilen ölcheydu. Pul bolmisa weten-millet heqqide yazmaydu, pul bolmisa weten-millet heqqide sözlimeydu, pul bolmisa weten-millet heqqide yol mangmaydu, pul bolmisa weten-millet heqqide kök bayraqni kötürmeydu!

Uyghurlardiki shexsiy qehrimanliq yaxshi teshkilatlandurulmisa millietning halaketke yüzlinishini tizleshtüriwetidu! Amerikiliq tilgha alghan “Seiyit Nochi tipidiki rohiy ghalbiyetchilik” ölümge uzanghan yol bolup ilghar milletler bolsa eshundaq hallarda tam buning eksiche heriket qilidu! Türükler yazghan maqalida bolsa Uyghurlar qesten yasap-jabdunghan bir tiyatir sehniside dunya tinchliqi we rayon xewipsizlikige qarshi düshmen qilip teswirlengen. Bilhassa emeliyette bu perdidiki körünishte mubalighe qilip körsetküdek hichqandaq bir nerse yoq!

Bu ikki maqalidiki Uyghurning resimi asasen degüdek bir-birini toluqlaydu. Biride Uyghurlarning yawayiliqi, ikkinchiside bolsa xeteri, dunyawiy tertipke bolghan ziyini, terror bilen yandashliqi asasliq teswirlengen bolup, ademni emes haywanni yeziwatqan tuyghuda yaman niyet bilen qelem tewretken! Her ikki apturning neziride zulum astida yashawatqan Uyghurning menpeti emes, düshmenlerning xatirjemliki üchün qelem tewritilgen. Her ikki maqala zakas qilinghan maqalilar bolup ularda uyghurlar 21-yüz yilda duch kelgen eghir erqiy we kultural yoqutush heqqide bir jümlemu söz qilinmighan! Her ikki maqalida Uyghuristanliqlargha nisbiten yiltizi bek chongqur jaylargha qeder tutashqan wehshiy bir düshmenlik bar!

Biz bu eserde Amerikiliqlar we Türükler yazghan ikki maqalini resimge oxshattuq. Bu resimlerde oxshashla Uyghurlar shexsiy qehriman, qaram, yiraqni körmeydighan, nadan, yüzeki oylap ish qilidighan, aghzini we lewzini chaghlimaydighan, mesele shexsiy menpeetige toqunsa ölümgimu tewekkul qilidighan, muelisep weten-millet meselisige kelgende düshmenning depigha asanla sarangdek usul oynaydighan, terrorgha yandash, yiraqqa nezer tashlap herket qilalmaydighan güdek, sadda, hamaqet, nezer dayirisi tar, dunyani chüshenmeydighan, xelqara tertipke ziyanliq we ang sewiyesi töwen millet qilip teswirlengen!

Biz Uyghuristan xelqining siyasiy teqdiri ikki esirdin béri yatlarning qolida bolup keldei. Siyasiy, ijtimayi we iqtisadiy hayatimizda özimizning eghirliqini özimiz dengsep, özimizning eqli we parasitige tayinip, öz hökümdarlirimizning bayriqi astida bir ish qilghan tariximiz asasen yoq deyerlik.

Xelqimiz özige paydiliq iddiylerni periq qilalmaydu, millet üchün eng kereklik boliwatqan munewwer , qabiliyetlik we dorust yolbashchilirigha egeshmeydu. Millet nadanliqidin toghra yolni emes, meghlubiyetke baridighan yolni, heqiqi wetenperwer, ishenchlik we bilimliklerni emes, ishenchisiz, gumanliq, kargha kelmes, bejiriksiz, qaranghu küchlerge setilip ketken munapiqlarni tallap mangidu we egishidu!

Hazirmu tarixtiki eshu echinishliq hadisiler arqa-arqidin tekrarlanmaqta! 1950-yillardin beri ishlirimizgha qara qol zaten arlishiweliqliqidi. Emdi kélip ishlirimizgha ikkinchi qara qol arlishiwalghilimu 20 yil bolup qaldi! Biz hazir tarixta körülmige kirzis ichide turiwatimiz! Ilgiri xitaydin ibaret birla düshminimiz baridi. Emdi xelqara pashizim biz qarshi pilan tüzmekte.

Milliy heriket xeter ichide turiwatidu. Bu mesilide xitay bilen xelqara pashizim birlishiwaldi.Birinchi qara qol 2000-yillardin ilgirki milliy herketni kontrul qilghan bolsa, ikkinchi qara qol sowetler tarqalghandin keyinki inqilapning yolini tosimaqta!

Uyghur millitining kolléktip pissixikisidiki bugünkidek aqiwiti palaket bolghan tiragediyege kolliktip engimizdiki yekke yüzlinishchan xarakterlar, yüksek siyasiy ghaye üchün uyushalmasliq, musteqil teshkilinelmeslik sewep bolghan. Yoqarqi ikki maqalining aptorliri bizning rohimizdiki kesellerni we kolléktip rohiy késelliklirimizning ipadilinish shekillirini, bu tiptiki pessixik ajizliqlarning yaman aqiwetlerini bisharet sheklide selbiy tereptin obdan yorutup beriptu.

Kolliktip xaraktirimizdiki Seyit Nochi Kompelikisi we bu kiseldin kelip chiqiwatqan achchiq aqiwetler we teragediyelerdin qurtulup ketkili bolidu.Uyhur millitining teqdirini hel qilish kürishi paralil herket qilidighan, ortaq ghayini közleydighan pewqullade periqliq metodlarni telep qilidu.

Milliy teqdirimizni saghlam bolghan bir qurulush arqiliq qoghdap qelish asan emes.Milliy mawjutluqimizni kapaletke ige qilishta herqandaq sharayittamu dewirge, shertlerge we zamangha layiq oxshimighan métodtlarda uyushush, ittipaqlishish we teshkillinish lazim!Milliy kolliktip sapayimizni östürüsh we dewirning rohigha uyghun yeqin we yiraq pilanlar boyiche teshkillinish arqiliq bugünkidek pajiyelerdin qutulghili, menpeetimizge yaman tesir körsütiwatqan passip hadisilerni tediriji aktip amillargha aylandurghili bolidu!

Bir milletning pissixikisidiki pozitip hallar yaxshi perwish qilinmaydiken, undaqta qimmetlik dep qaralghan paydiliq amillar passip we yaman aqiwetlerge sewep bolidu!Muhimi keng qursaqliq bilen ishni qabiliyet igillirige ötünüp bérish, pidakarliq bilen egishish, pem bilen teshkillinish we oxshimighsan liniyelerde élip beriliwatqan küreshlirimizge qara qollarning arlishiwelishigha hemme birlikte angliq halda hemkarliq asasida yol qoymasliqtur!

K.Atahan
23.03.2018 Gérmaniye

 

Sekeller Ve Prens Csaba


Yaklaşık 800.000 nüfuslu Sekellerin çoğu bugünkü Romanya’nın Transilvanya (Erdel) bölgesinde, bir kısmı Moldova bölgesinde, diğer bir kısmı da Macaristan içerisinde yaşamaktadırlar. Hun-Macar kökenli bir ulus olan Sekeller, Macar lehçelerinden birini konuşuyor. Soydaşları, Macaristan, Macarlarıyla yüzde, yüz anlaşıyorlar. Sekellerin inanışlarına göre; Sekeller ,Atilla’nın 453’te ölümü ve devamında gelen Hun İmparatorluğu’nun çöküşü sonrasında Karpat Havzası’nda muhkem bir yere çekilen 3 bin Hun savaşçısının torunlarıdırlar. 895’e dek burada varlıklarını devam ettirdiler. Ortaçağın Macar vakayinameleri de Sekeller’in Atilla’nın torunları olduklarını ve Macarlar geldiklerinde orada bulunduklarını kaydediyor.Sekellerin bayrağında eski Macar tanrılarını sembolize eden güneş ve ay bulunuyor.

Sekel adına 13. yüzyılda rastlandığı belirtilir, ama Sekel adı 10-11. yüzyıllarda Macaristan’da duyulmaya başlanır. Bu dönemin yazılı kaynaklarında da Sekel adının geçtiği bilinir. Hatta Sekel âlim Alexander Ferenczi, Sekellerin 8-9. yüzyıllardan itibaren yaşadığını ileri sürmektedir.

Çekoslovakya’nın Bohomiya bölgesinde, 10-11. yüzyıllarda Sekula adlı bir kavmin varlığı bilinir. Ayrıca bu bölgede Sekelce yer adlarına rastlanır. 12. yüzyılda da Transilvanya’nın güney bölgelerinde Sekel adına ve Sekelce yer adlarına rastlamak mümkündür.

Bugünkü Hırvatistan’ın kuzeybatı bölgelerinde 10-11. yüzyıllarda Sekellerin yaşadığı bilinmektedir. Çuk, Oderhay, Kovasna ve Mureş bölgelerinin hem resmi hem de sözlü kaynaklarında geçer. Romanya Devlet arşivinde bulunan Oreda adlı defterde, şimdiki Oderhay bölgesinde yaşayan ve Oderhay Sekelleri olarak bilinen Sekellerin 13. yüzyılın başlarından Transilvanya’nın batısına göç ettikleri yazar. Bugünkü Çuk bölgesi Sekelleri, Oderhay Sekellerinin bir koludur ve Georgen tarafındaki Sekeller de Çuk bölgesi Sekellerin bir uzantısıdır. 14-15. yüzyıldan itibaren Sekel adına sıkça rastlanır.

Sabokay adında bir kişinin sekiz ciltlik bir Sekel arşivi vardır. Bu eserin önemli olmasının sebebi sadece Sekelleri konu edinmesidir.

Sekel adının Macarca olduğu ve sınır muhafızı anlamına geldiği söylenir. Fakat daha sonra Thury Jozsef’in Çağatay Lügatindeki sigil (asil, soylu) kelimesinden geldiği görüşü yaygınlık kazanır. Hasan Eren de kelimenin prens anlamına geldiğini söyler. Bir başka görüş de kelimenin Romen ve Latin dillerindeki karşılığından (Ceicui) yola çıkmıştır. Ceicui kelimesi Saka ile bir çağrışım yapar. Bu coğrafyada Sakalar uzun süre bulunmuşlardır. Sakalara Ceicut (Sikut-Sikit) denildiği düşünülürse bu kelimenin Sekel’e fonetik olarak çok benzediği görülür. Büyük ihtimalle, kelime seicu (saka) + lar = sakalar > Sekeller şeklinde gelişim gösterir.

Sekeller, Romanya’da bugün müstakil bir azınlık olarak sayılmamaktadır. Macarlarla birlikte anılırlar. Sekellerin Macarlarla birlikte 1.600.000 nüfuslu olduğu kabul edilerek, Macarlar Romanya’nın en güçlü azınlığı olarak sayılır, meclis ve parlamentoda temsil edilirler. Macarlar da Sekellerden ayrı bir halk olmadıklarını kabul ederler, ama Sekellerin çoğunluğu bu görüşü desteklemez ve özerklik talep ederler.

Transilvanya, bir geçiş bölgesi olduğundan birçok kavmin iz bıraktığı bir bölgedir. Bu nedenle Sekellerin kökeni hakkında birçok teori ortaya atılır.

Sekellerin büyük çoğunluğu Atilla’nın soyundan geldiklerini düşünürler. Atilla adı Sekellerde çok yaygındır ve Atilla hakkında çok fazla efsane bulunur. 12. yüzyıl sonlarına doğru kaleme alınmış, Anonimus (Anonim) Tarih Kitabı olarak bilinen eserde, Sekellerin Hunların devamı olduğu yazmaktadır. Bunun dışındakiler efsane gibi sözlü kaynaklardır.

Bazı Macar âlimleri, Sekellerin Avarlardan geldiği görüşündedirler ve bu görüşlere Hüseyin Namık Orkun da katılır. Romen asıllı tarihçiler, Sekellerin Hun ve Avar kökenli olduğu görüşlerini reddederler.

Koráracsony Janos, Hun imparatorluğu içindeki Sas ve Got katmanlardan yola çıkarak Almancadaki kelimelerle Macarca kelimeler arasında bağ kurarak Sekellerin Alman kökenli olduğunu iddia eder, fakat bu teori tartışılmıştır.

Sekellerin Macarca konuşmaları, Macar kökenli oldukları iddiasının temel dayanağı olmuştur. Sekel yazısına oyma yazı diyerek bu yazının bir Macar yazısı olduğunu iddia ederler. Macarlar, Romanya içerindeki 1.600.000 nüfusuyla en büyük azınlıktır. Bu nüfusun 800.000’i Sekel’dir. Macarlar içindeki bu 800.000 nüfusu farklı bir kavim olarak görmek Macarların Romanya içindeki gücünün büyük oranda azalmasına sebep olur. Bu gücü kaybetmek istemeyen Macarlar Sekellerin Macar olduğunu iddia etmekte ve bunu ispatlamaya çalışmaktadır.

Kabarların Macarlarla aynı göç yoluyla bölgeye geldikleri ve Macarca konuşmaya başladıkları söylenir. Sekel bilim adamları Kabar yer adlarıyla ilgili çalışmalar yapmaktadırlar.

Romanya’nın resmi düşünce olarak kabul ettirmeye çalıştığı teori, Romen kökenli oldukları yönündedir. Romenler, Sekellerin Macar olmadıklarını, zorla Macarlaştırılan kavim olduklarını söylerler, hatta bu konuda Romence basılan kitap devlet desteğiyle Sekellere dağıtılmaktadır.[†]

Bir başka iddia da Peçenek kökenli oldukları iddiasıdır. Bu iddianın sahibi Sandor Ferenci’dir. Peçenekler 11-12. yüzyıllarda Bistritsa, Alba ve Kuluj civarında yaşamışlardır. Sandor Ferenci, Sekellerin bu bölgede yaşamış olan Peçeneklerin kalıntılarını olduğunu ve sonradan Macarlarla birlikte yaşadıkları için dil değiştirdiklerini söyler.

Sandor Ferenci’nin yaptığı bir çalışmada Bulgar kökenli oldukları görüşüne yer verilir. 7-8. yüzyıl Bulgar-Macar savaşları sırasında Bulgar esirlerinin bu bölgeye getirildiklerini ve Sekellerin bir kısmının bu Bulgarların devamı olduğu belirtilir. Bölgede bulunan Bulgar yer adları da buna örnek olarak gösterilir.

Teoriler sonucu, % 80’i; Hun ve Atilla’nın soyundan geldiğini, kesinlikle Macar olmadıklarını söylerler. % 20’si; Hunlarla bir ilgisi olmadığını, Macarların bir kolu olduklarını düşünürler. % 98’i de kesinlikle Romen ve Macar asıllı olmadıklarını söylerler.

Bölgede yapılan araştırmalar sonucu üç Sekel tipiyle karşılaşılır. Birinci tip; uzun boylu, açık tenli, ela veya kahverengi göz rengine sahip, burunları düz, kemersiz, siyah renkte düz saç rengindedir. İkinci tip; uzun boylu, beyaz tenli, kemerli burna ve açık (çakır) göz yapısına sahip, siyah ya da koyu kestane saç renginde düz saçlıdır. Üçüncü tip; orta boylu, açık tenli, sarışın, burun yapısı kısa, kemersiz ve ucu kalkık, sarı veya kestane renkte dalgalı ya da kıvırcık saçlıdır.

Sekeller, hayvancılıkla uğraşır. Hayvanlarını beslemek için ot yetiştirirler. Nadiren de tahıl ekimi yaparlar. Bunun dışında çiftçilikle pek uğraşmazlar. At beslerler, dokuma, ağaç işleme, seramik yapımı gibi zanaatlarla uğraşırlar. Sekellerin kilim desenleri, ağaç işlemeleri ve nakışlarındaki motifler Türklerinkine çok benzer.

Sekel yazısı, runik yazının bir versiyonudur, “rovás” yazısı olarak da adlandırılır. Sekeller bu yazıyı millî yazı kabul ederek hâlâ kullanırlar. Sekel yazısını öğrenme ve bu yazıyla yazışma gençler arasında çok yaygındır. Sekeller, bu yazının gençler tarafından öğrenilmesi için yazıyı ders kitaplarına koymuşlardır.

Sekeller arasında eskiden büyük aile sistemi (dede-oğul) vardı. Ailede erkekler arasında en yaşlı olanı ailenin reisiydi. Çocuk sayısı fazla (6 ile 10 arası) idi. Onluk sistem halinde yerleşen Sekeller, aile düzenlerini de bu sisteme göre kurmuşlardır. Onluk sistemde Sekel gençlerini eğiten köyün yaşlı ve bilge kişisidir ve Sekeller bu kişiye Aksakal demektedirler. Aksakal, köyün gençlerine töreyi ve ahlakı öğretmek, onların meslek sahibi olmalarına yön vermek ve onları hayata hazırlamakla görevlidir. Aksakal tabiri ve görevleri bütün Türk dünyasında hemen hemen aynıdır. Aksakalın Sekeller içerisinde saygın bir yeri vardır.

Sekellerde eğitim ve kültüre önem verilir. 16. yüzyıl başlarından itibaren kültürel hayatları sistemleşir. Latince ve Macarca eğitim veren okullar açılır. Bu okullar, Sengeorgi ve Oderhey’de yoğunlaşır. Özellikle fakir halkın çocukları kölelikten kurtulmak için eğitime önem verir. Viyana, Götingen ve Leiden gibi yerlerdeki tanınmış okullara giderek eğitim alırlar.

Sekellerde klasikleşmiş eğitim sistemi, eğitim öğretime verilen önem her dönemde devam etmiştir. Bugünkü Romanya sınırları içerisinde de Sekel bölgelerinde Macarca eğitim veren ilköğretim, lise ve üniversite düzeyinde okulları bulunmaktadır. Sekel aydınlar biri Budapeşte’de diğeri de İsviçre’de olmak üzere iki Sekel Enstitüsü kurmuşlardır. Bu enstitülerin resmi adları Macarca olmasına rağmen yapılan araştırma ve incelemeler Sekel ağırlıklıdır.

Tarihi veriler kronikler Sekellerin Hun-Macar-Sekel ortak etnisitesine dikkat çekmektedirler.Seekel mili kimliği ve mitoljisinde Prens Çaba(Csaba)nın büyük yeri vardır.

Krimhilda Savaşı ve Prens Çaba (Csaba)

Avrupa Hunlarının büyük hakanı Attila’nın 453 yılındaki ani ölümü ardından Hun birliği büyük bir kaosa sürürüklenmiş, Hun veraset usulü gereğince varisleri arasında kıyasıya bir mücadeye yaşanmıştır. İşte bu mücadelelerden biri Sekel tarihi ve kültürü açısından oldukça önemli bir gelişmeye sahne olacaktır. Attila’nın Batı Roma İmparatoru III. Constantius’un kızı ve bir sonraki imparator III. Valentiniaus’un kız kardeşi olanPrensesHonoria(417-452) ile olan evliliği sonucu dünyaya geldiği söylenen oğullarıPrens Aladár ve Prens Çaba (Csaba)kozlarını savaş meydanında paylaşmıştır. Simon Kézai kronikasında Attila’nın ölümünden sonra iki oğlu arasındaKrimhilda Savaşı adı verilen kanlı bir mücadele yaşandığı ve sonuçta Çaba’yı destekleyen sayıları 15.000 olan Hunlar mağlup edildiği belirtilmektedir. Çaba geriye kalan 3.000 Hun atlısı ile birlikte Yunanistan’a doğru çekilmiş, bu Hunlar Csigle denen yereyerleşerek Árpád (895-907) çağına kadar burada kalmışlardır. Kendilerini Prens Çaba’ya hasreden bu Hun bakiyesi, Macarlar Pannonia’yı fethettiği sırada tekrar gelerek onlara katıldılar ve Ruthenia’nın (Karpatlar) fethinde iştirak ettiler.

Bugünkü Sekellerin ataları olduğu düşünülen bu Hun topluluğunun Macarlara katılımı XIII. yüzyıl başlarında Kral III. Belá’nın memuru olan ve asıl adı bilinmeyen Anonymus tarafından kaleme alınan Gesta Hungarorum adlı eserde aynen nakledilmektedir. Eserde Sekellerin Hun Kralı Attilla’nın halkı oldukları ve Macar Kralı Árpád’ın Pannonia’yı istilası sırasında onlara katılarak fetihlerde görev aldıkları söylenmektedir.

Böylelikle Sekellerin milli tarihinde çok önemli bir simge olan Prens Çaba ve onun destansı mücadelesi aynı zamanda Macar tarihi içinde mühim bir motif olarak eski kroniklerde yerini almıştır. Sekellerin köklerini Büyük Hun Hakanı Attila’ya kadar götüren bu olaylar zinciri aslında Macarların 896 yılında Pannonia’ya gelerek yurt tutuş”hadisesini gerçekleştiren Árpád için de önemli bir dayanak noktası oluşturmuştur. Árpád yurt tutuş hadisesi ardından kendisinin de Attila’nın soyundan geldiğini söyleyerek bu topraklarda hükümranlığını eski geleneklere bağlamış ve iktidarını sağlamlaştırmıştır. Zira Anonymus’un eserinde Árpád kendisi ve kendisinden sonra Macar tahtına oturacak olanların Attila’nın Hun tarihsel mirası yurt tutuş ile birlikte yeni bir boyut kazanarak Macar ve Sekel halkları arasında bir kaynaşmaya neden olmuştur. Burada en önemli birleştirici unsur Attila ve Hunlarına duyulan derin saygı ve adanmışlık duygusunun iki toplum nazarında da milli bir şuura dönüşmüş olmasıdır. Şimdi bu şuurun ortaya çıkmasına katkı sağlayan destanlara bir göz atarak Sekel halkının mitolojik köklerine ışık tutmaya çalışacağız.

Milli Destanlara Göre Sekellerin Menşei

Sekellerin bugün dahi muhafaza ettikleri destanlar kendi benliklerini hasrettikleri yegâne hazineleri durumundadır. Bugün maalesef ki azınlık durumunda yaşamını idame ettiren Sekel halkı, varoluş reçetesi olarak geçmişine ve özgün kültürüne sarılmıştır. Öncelikle ortak Hun mirası ve uzun yıllar birlikte yaşamaları sebebiyle Macar epik edebiyatının da etkisinde kalan Sekel toplumu, kendilerine has bir takım inanç ve adetlerini kısmen de olsa korumayı bilmiştir.Biz burada yukarıda dikkat çektiğimiz üzere Hun -Macar-Sekel tarihi ve kültürel birlikteliğidir. Bu sebeple tarihi süreçiçinde eski Hun-Macar-Türk mitolojisinden de esintilerin görüldüğü ve ortak mirasa işaret eden menşe hikâyelerini birlikte vermek uygun olacaktır.

Samanyolu Efsanesi(Hadak Útja) Prens  Csaba

Sekellerin menşe efsaneleri  Hun ve Macar geleneğinden bağımsız değildir. Ancak bir Sekel’i bir Macar’dan ayıran yegâne husus Prens Çaba’ya atfedilen büyük değerden ileri gelmektedir.

Prens Çaba Sekel milli kültüründe bir ata olmaktan öte adeta bir aziz olarak tasavvur edilmiş ve hatırası gönüllerde yer etmiştir. Sekeller arasında Hadak Útja olarak bilinen efsaneye göre Sekel halkı varlığını tehdit edici bir tehlike ile karşılaştığı vakit Saman Yolu galaksisi içendeki yıldızlarda bulunan Prens Çaba ve ordusu gökyüzünden inerek onları bu beladan kurtaracaktır.Bu inanç en zor zamanlarda Sekel toplumunu bir arada tutan ve geleceğe umutla bakmalarını sağlayan itici bir güç olmuştur.

Prens Çaba’nın Sekeller arasındaki hatırası o derece kuvvetlidir ki Sekel milli marşında bile kendisine yer bulmuştur.

Sekel Milli Marşı

Macarca

Ki tudja merre, merre visz a végzet

Göröngyös úton, sötét éjjelen.

Segítsd még egyszer győzelemre néped,

Csaba királyfi

csillagösvényen.

Maroknyi székely porlik, mint a szikla

Népek harcának zajló tengeren.

Fejünk az ár ezerszer elborítja,

Ne hagyd elveszni Erdélyt, Istenünk!

Türkçe

Kim bilebilirdi ki kader tutup bizi buraya getireceğini,Gecenin karanlık bir yolunda!

Milletine zafer için yardım et,

Prens Çaba yıldız yolunda.

Yurdumuz Szekely dağlar gibi yıkıldı

Milletlerin savaşının fırtınasında.

Başımız her zaman diktir,

Erdel topraklarını korumamıza yardım et ey tanrı!

Attila , Hunları Sekel, Macar ve Türk etnisitesini birleştiren ortak bir miras olarak karşımızda durmaktadır. Kısacası Sekellerin Macarlığı, Macarların Hunlarla olan tarihsel bağları ile alakalıdır ve bu iki toplumunda genlerinde Merkezi Asya Türk kültürünün esintileri açıkça hissedilmektedir. Bu nedenle türeyiş efsaneleri de benzerlik göstermektedir. Burada Sekeller arasında Prens Çaba’ya biçilen değer baskın olan Hunların tarihsel mirasıdır.

KAYNAKÇA

Anonymus,Gesta Hungarorum, Fordította: Pais Dezső, Magyar Helikon 1977.

BALÁZS János,Levédia, Nyék… és a Székelyek Eredete

, Magyar Deákság,Anyanyelvünk és az Európai Nyevi Modell, Budapest 1980.

BÁLİNT Hóman,A Székelyek Eredete,A Magyar Nyelvtudományi Társaság Kiadványai17 Budapest

Magyar Történelem Tizedei, Fordította: Péter Kulcsár, BalassiKiadó, Budapest 1995.

BOROVSZKY Samu, “Hun-Magyar Rokonságról”, Ethnographia, 1894.

DOĞAN İsmail,Atilla’nın Torunları Sekeller , Yeni Avrasya Yayınları, Ankara 2004.

ECKHART F., Macaristan Tarihi, Çev. İbrahim Kafesoğlu, TTK Basımevi, Ankara 2010.

ERDÉLYİ László, A Székelyek Eredete, Szent Bonaventura Könyvnyomda, Kolozsvár 1918.

GÖMEÇ Saadettin, “Türk Tarihinde Sek E-Çik -Çigil Meselesi”, Ankara Üniversitesi DilveTarih-Coğrafya Fakültesi Tür koloji Dergisi C. 18, S. 2 (2011), s. 49-

https://www.tahtapod.com/blog/sekellerler-ve-prens-csaba

20-Esir Uyghur Jumhuriyetchilik Idiye Musapiliri


Ziya semedi (birinchi qatar ongda). Ürümchi, 1950-yili.

Ziya semedi (birinchi qatar ongda). Ürümchi, 1950-yili.

 RFA/Oyghan

Tarixi menbelerge asaslan’ghanda xitay kompartiyesining 1957-yili 1958-yilliri Uyghur diyarida élip barghan “Yerlik milletchilik” ke zerbe bérish herikiti emeliyette Uyghurlar arisidiki jumhuriyetchilik idiyelirini tazilashtin ibaret bolup, “Yerlik milletchi” lik bir siyasiy jinayet türige kirgüzülüp, uning uqum da’irisi “Uyghuristan” yaki “Sherqiy türkistan” nami astida musteqil yaki xuddi sowét ittipaqining milliy jumhuriyet tüzülmisige oxshash “Ittipaqdash jumhuriyet ” qurush, yerlik xelqler özlirini özliri idare qilish, pütün bashqurush hoquqliri milliy kadirlargha ötküzüp bérilish we bashqilar bilen xaraktérlen’gen idi. Bu elwette, xitay kompartiyesi hakimiyiti tiklen’gen 1949-yilidin kéyin Uyghurlar arisida peyda bolghan emes, belki qaytidin bash kötürgen jumhuriyetchilik idiyesi bolup, bu xil idiye 1951-1957-yilliri arisida ashkara we yoshurun shekilde, ziyaliylar, awam xelq, hökümet xadimliri hetta xitay kompartiyesi tesis qilghan Uyghur aptonom rayonining yuqiri derijilik rehbiri kadirliri arisida otturigha chiqqan idi.

Amérikidiki wudrow wilson merkizi yéqinda élan qilghan 1957-yilidin 12-aydin 1958-yili 4-ayghiche dawamlashqan Uyghur aptonom rayonluq partkomning mexsus “Yerlik milletchilik” ke zerbe bérishke a’it kéngeytilgen yighini toghrisidiki sowét ittipaqining ürümchi we ghuljidiki konsulxaniliri toplighan doklatlarning mezmunliridin qarighanda, wang énmaw, lü jenrén, abdulla zakirof we bashqa yuqiri derijilik rehbiri shexsler sowét ittipaqi terepke bergen doklatlirida ziya semedi, ibrahim turdi, abduréhim eysa, abduréhim se’idi, es’het is’haqof, seydulla seypullayéf, muhemmedimin iminof we bashqa nazir hem mu’awin re’is derijilik rehbiri kadirlardiki Uyghurlarning milliy jumhuriyitini berpa qilish xahishi asasliq “Milletchilik idiyesi” süpitide körsitilgen idi. Mesilen, Uyghur aptonom rayonluq partkom 6 aygha sozulghan kéngeytilgen yighinning xulasisi süpitide chiqarghan “Shinjang Uyghur aptonom rayonluq partkomning omumi yighini (kéngeytilgen yighin)ning ziya semedi, ibrahim turdi, abduréhim eysani partiyedin chiqirish qarari” namliq 1958-yili, 28-aprél künidiki höjjitide mezkur üch shexsning atalmish “Jinayetliri” ning “Uyghuristan jumhuriyiti”, “Sherqiy türkistan jumhuriyiti”, yaki “Uyghur jumhuriyiti” qurushni telep qilghanliqi eng aldinqi orun’gha tizilghan idi. Eyni waqittiki shinjang pédagogika institutining oqughuchisi, “Esheddiy milletchi” dep kompartiyedin qoghlap chiqirilip nazirliq wezipisidin qaldurulghan ziya semedining oghli, hazir qazaqistanda yashawatqan zhurnalist riza semedining éytishiche, “Uyghuristan jumhuriyiti” qurush idiyesige ige dadisi ziya semedi, ibrahim turdi we bashqa erbablar jazalan’ghandin kéyin Uyghurlar arisidiki bu xil “Milletchilik” idiyelirini tazilash herikiti pütün Uyghur diyari miqyasida shuningdin kéyin taki 1959-yilighiche élip bérilip, aliy mektep oqutquchi-oqughuchiliri, ziyaliylar we bashqa sahelerdiki milletchilik xahishidiki kishiler pash qilinip zerbe bérildi.

Riza semedining éytishiche, shu qétimliq zerbe bérish herikiti emeliyette Uyghurlar arisida 20-esirning bashliridin étibaren dawamliship kéliwatqan öz milliy jumhuriyitige ige bolush idiyesining xitay kompartiye hakimiyiti teripidin tüp yiltizidin tazilash meqset qilin’ghan heriket idi. Xitay menbeliride körsitilishiche, shu qétimliq herikette 1600 din artuq kishi “Yerlik milletchilik” qilmishi bilen jazagha uchrighan.

Tarixi menbelerge asaslinip, dewrlerge bölgen de, Uyghur milletperwerliri arisidiki jumhuriyetchilik idiyelirini 1949-yilidin ilgiri we kéyinki dewrge ayrishqa bolidu. 1949-Yilidin ilgiri Uyghurlar bashqa xelqler bilen birlikte ikki qétim sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan idi.

Bu mesililer, jümlidin Uyghur jumhuriyetchilik idiyelirining tereqqiyat jeryani we bésip ötken musapiliri heqqide qazaqistandiki tarixchi qehriman ghojamberdi we turan uniwérsitéti proféssori ablet kamalof öz qarashlirini bayan qildi. Qehriman ghojamberdi bolsa, 1951-yilidiki Uyghur milletperwerlirining “51 Chiler” herikitini eslise, doktor ablet kamalof Uyghur jumhuriyiti idiyesining aldi bilen 1920-1921-yilliri abdulla rozibaqiyéf qatarliqlar teripidin otturigha qoyulghanliqi we ulardiki “Uyghuristan” ghayisi heqqide toxtaldi. ümidwar

Tepsilatini yuqiridiki awaz ulinishidin anglighaysiz.

“BEŞ TUZAK” (ÇİNLİLERİN HUNLARI YIKMAK İÇİN UYGULADIKLARI TEMEL STRATEJİLER


 

I-İ Chih-İ / I-İ-Fa-İ ve “Beş Tuzak” (Çinlilerin Hunları Yıkmak İçin Uyguladıkları Temel Stratejiler)[i]

hun suvarisi

Prof. Dr. Mehmet TEZCAN[ii]

Hocam Merhum

Prof. Dr. Bahaeddin ÖGEL’in

Aziz Hatırasına…

 

Tarih boyunca gerek Orta Asya’da, gerekse Batı’da kurulmuş Türk veya genel olarak “göçebe” kavimlere karşı yerleşik kavim ve milletlerin uyguladıkları zayıflatma, yıkma ve assimile etme politikaları hep aynı olmuştur. Bu politikaları doğuda Çin, batıda İran, daha batıda ise Roma ve Bizans değişik isimlerle, farklı Türk boylarına ama hep aynı şekillerde uygulamışlardır. Hemen belirtmek gerekir ki, aşağıda da görüleceği gibi, bu politikalar, değişik uygulama şekilleriyle ve çağa uydurulmak suretiyle, günümüzde bile aynıyla gerek Türkiye’ye, gerekse “gelişmekte” olan siyaseten ve iktisaden zayıf devletlere hâlâ tatbik edilmektedir. Sonuç, göçebeler ve zayıflar aleyhine hep “hüsran”, yerleşikler ve teorisyenler adına ise tam bir “başarı”dır.

Asya’da M.Ö. III. yy. sonunda kurulan Hsiung-nu (Hun) İmparatorluğu, Asya’da göçebeler tarafından kurulan ve tarihin “devlet” olarak kaydettiği ilk siyasî kuruluştur. O zamana kadar güçlü ve merkezî bir tehditle karşılaşmamış olan Çin, Hsiung-nular ile birlikte, komşularını, göçebeleri alt etmek için artık sistemli bir çalışma içine girmiş; bu konuda birçok bilgin değişik teoriler geliştirmişler, bu teoriler, uygulanabilirlikleri ölçüsünde tarih boyunca bütün göçebelere zamanın şartları da dikkate alınmak suretiyle tatbik edilmiştir. Bu çalışmamızda biz, Hsiung-nu İmparatorluğu’nun M.Ö.’ki dönemlerinde Çin’in İlk Han Sülâlesi (M.Ö. 206-M.S. 24) zamanında yaşamış olan Chia I, Ch’ao Tso ve Tung Chung-shu gibi teorisyenler ve bunlar tarafından geliştirilen Hsiung-nuları yıkma politikaları üzerinde duracağız.

Ho-ch’in Anlaşması (M.Ö. 198)

M.Ö. III.yy. sonunda Orta Asya’da “eli ok ve yay tutan bütün kavimleri” bir devlet çatısı altında toplayan ve hepsini “tek bir aile halinde birleştiren”, kısacası “Hun” yapan Mao-tun, M.Ö. 198 yılında Çin’deki Han Sülâlesi ile de Ho-ch’in Anlaşması’nı imzalamıştı. Başlangıçta oldukça basit şartlardan oluşan Ho-ch’in Anlaşması’nın temel maddeleri dört madde halinde şöyle özetlenebilir: 1. Shan-yü ile evlenmek için Çinli bir prenses gönderilecek; 2. Çinliler, Hsiung-nulara her birinin miktarı önceden tespit edilmiş olarak: Para yardımı, ipek, şarap, pirinç ve başka yiyecek maddelerinden oluşan yıllık ödemelerde bulunacaklar ve bunu da yılda birkaç defa tekrarlayacaklar; 3. Han Sülâlesi ile Hsiung- nular iki eşit (“kardeş”) devlet sayılacaklar; 4. Çin Seddi, Hanlar ile Hsiung-nular arasında sınır olacak.2 “T’ien-tzu” (Gök’ün Oğlu) olan Çin imparatoru ve “Chung-kuo” (Dünyanın merkezindeki/Orta Krallık) anlayışındaki Çin için bu anlaşma, yüz kızartıcı, aşağılayıcı bir şeydi. Bu anlaşmaya rağmen Hunlar, bilhassa sınır boylarında anlaşmayı zaman zaman ihlal ederek akınlarda bulunuyorlar, Çin Seddi güneyine de geçerek sınır boylarını yağmalıyorlardı; bu durumda anlaşma, güçlü devlet olan Hsiung-nular lehine şartları daha da ağırlaştırılarak ve her seferinde bir şeyler kazanılarak, Çinliler aleyhine ise bir şeyler kaybedilerek yeniden imzalanıyordu.

Bu anlaşmayla Hsiung-nu Shan-yüsünün aslında iki temel hedefi vardı: Öncelikle ve en etkili olanı, Hunların “siyasî elit tabakasını” beslemek ve ödüllendirmek için kullanılacak olan doğrudan yardım kazanmak; shan-yü, bu maksadına eriştikten bir süre sonra, üzerinde durduğu asıl gayeyi biraz değiştirmiş, bu defa, sınır boylarında oturan alelâde göçebe halkın da ihtiyaçlarının sağlanması ve sınır pazar yerlerinde ticaret yapmalarına izin vermesi için Han Sülâlesi sarayından istekte bulunmaya başlamıştı3 ki bu, aşağıda Chia I’nin sınır Pazar yerlerinin açılması ile ilgili teklifinde ele alınacaktır.

Ho-ch’in Anlaşması’nin, Wu-ti (M.Ö. 140-87) imparator olmasının ilk senelerine kadar devam etmiş ve bu müddet zarfında M.Ö.135 tarihine kadar 10 kezden fazla imzalanmıştı.4 Wu-ti, esaslı bir değişiklik yapıncaya kadar “Ho-ch’in politikasının barbar5 hastalığına hiçbir şekilde ilaç olmadığı defaatle isbatlanmıştı.”6 Ho-ch’in Anlaşması’nın “artan fiyatı ve azalan tesiri” karşısında savunmadan saldırıya geçmek, Hsiung-nu tehdidini bir defada ve tamamen defetmek için Çin’in, politikasını değiştirmeğe karar vermesi kaçınılmaz görünüyordu.7

Mao-tun’un M.Ö. 174 yılında ölümünden sonra yerine geçen oğlu Lao-shang Shan-yü zamanında ise şartlar Çin için daha ağırlaşmıştı; üstelik M.Ö. 160’lı yıllarda Çin’den gelen Çinli bir vezir, Chung-hang Yüeh, Hunları Çin kültürünün tehlikeli yönlerine karşı uyarıyor, ona her gün tavsiyelerde bulunuyordu.

Vezir Chung-hang Yüeh’nin Tavsiyeleri

Çin’den İmparator’un emriyle M.Ö. 169 yılında kendilerine elçi olarak gelen ve ülkesine geri dönmeyerek Hun hükümdarına (Shan-yü) hemen her hususta hizmet etmeyi bir vazife bilen Chung- hang Yüeh’nin tavsiyeleri ana başlıklarla şöyledir: 1. “Hunların bütün nüfusu, Çin’in bir eyaletinin nüfusu kadar bile etmez.” Çin nüfusu Hun nüfusundan daha fazla olduğu için Çin daha güçlüdür. 2. Hunların gücü, onların yiyecek ve giyeceklerinin Çinlilerinkinden farklı olmasında yatmaktadır. Çinlilerin elbise ve yiyecekleri ise Hunlarınki kadar iyi değildir; bu sebeple ipekten yapılmış Çin giyeceklerine, şarap, pirinç ve başka türden Çin yiyeceklerine kendinizi kaptırarak onlara bağlanmak, Çin’in iktisâdî tesiri altına girmek doğru değildir. Sizin keçeden veya deriden yapılmış pantolon, ceket gibi giyecekleriniz; yoğurt, süt, ayran ve kımız gibi içecekleriniz daha iyidir. 3. Hun hükümdarı, Çin imparatorundan daha güçlü ve daha büyük olduğunu göstermek için mektup ve mühürlerini onlarınkinden daha uzun ve daha geniş yaptırmalı; mektup yazarken kullandığı unvan ve hitaplar Çin’dekinden daha gururlu bir ifade ile kaleme alınmalıdır.8

İşte bütün bu siyasî, iktisadî ve psikolojik şartlar karşısında Çin, Hunlara karşı koyabilmek için yeni stratejiler geliştirmek zorunda kalmıştı.

Chia I (M.Ö. 201-169)

Han Sülâlesi’nin önde gelen devlet adamlarından olan Chia I’nin ölümünden sonra çok önemli birçok tarihî eser kaleme alınmıştır. Onun eserleri Çin edebiyatının en önemli örnekleri arasında sayılmaktadır.9 İmparatorluğun çağdaş durumunu yükseltmek ve yapısını kuvvetlendirmek isteyen Chia I, kralların gücünü indirmek de dahil bazı önemli hususlarda İmparator’a sert tedbirler alınmasını tavsiye eden, ancak başarılı biri olarak nitelendirilemeyecek bir devlet adamı idi. Sağlığında gerçek değeri takdir edilemeyen erdemli bir devlet adamı örneği sergileyen Chia I, Çin tarihinde bir efsane olmuştu. Ahlâkî ve ictimâî anlayışları itibariyle Konfüçyanist sayılmış, hatta, Konfüçyus’un fikirlerine aykırı hareket eden önceki Ch’in Sülâlesi’nin başarısızlıkları hususunda “Kuo Ch’in-lun” (Ch’in Devleti’nin Yanlışları) adıyla bir eser kalem almıştır.10 Siyasî fikirleri itibariyle Chia I, “İmparatorluğun prensipleri Ch’in Sülâlesi’nin örnekleri ve müesseselerine dayandığı durumlarda”, devletin prensiplerinin sadık bir müdafii idi. Onun Ch’in politikalarını tenkit etmesi, daha önceki devlet adamları ve meşhur Ch’in imparatoru Shih Huang-ti’nin politikalarını ve hedeflerini eleştirmekten ziyade, “prensiplerini uygularken insanların başarısızlıklarını göstermek, Han Sülâlesi yöneticilerini, hatalarından nasıl kaçınacakları hususunda uyarmak”tan kaynaklanıyordu.

Chia I, Ch’in idarecilerinin başarısız olmalarının sebebini, Konfüçyus ile gelen ahlâkî ideallerden vazgeçilmesinde arıyordu. Ona göre, idareciler, Ch’in Sülâlesi’nin yıkılmasına sebep olan ifratlardan sakınmalıydılar.11 Chia I’nin kendisi de, İmparator Wen-ti’yi, Çin prenslerini eğitmek için Konfüçyanist âlimleri kullanması için teşvik ederek, Konfüçyanist öğretinin böylece ileride Han Sülâlesi’nin imparatorları üzerinde kuvvetli bir tesir elde edeceğini söylemişti.12

Chia I, henüz daha 20 yaşlarındayken İmparator Wen-ti tarafından davet edilerek kendisine âlimlik görevi verildiğinde saraydaki en genç bilgindi. İmparator ne zaman bir ferman yayınlayacak olsa bunun taslağı, tartışma için bilginlerin görüşlerine sunulurdu; genellikle yaşlılar, tek bir kelime söyleyemezken Chia I, sarayda, İmparator’un soruları karşısında, büyüklerin söylemek isteyip de ifade edemedikleri her şeye tam bir bilgelikle cevap veriyordu. Çok geçmeden diğer âlimler, Chia I’nin kabiliyetiyle yanşamayacaklarını fark ettiler. İmparator ise ondan son derece memnun olduğu için kendisini hızla ilerletmiş, bir yıl gibi kısa bir zaman zarfında onu saray danışmanı mevkiine çıkarmıştı.13

Bununla beraber Chia I, kendisinin daha büyük bir devlet memuriyetine gelmesine muhtemelen rakipleri engel oldukları için, Han Sülâlesi sarayında üst rütbeli bir danışmandan yukarıya çıkamamıştı.14 Saraydaki görevinden uzaklaştırıldıktan sonra bir gün İmparator Wen-ti, “manevî varlıklar”ın tabiatı hakkında kenisine bir şeyler sorduğunda Chia I, bu sorulara teferruatlı cevaplar vermişti. Chia I’yi yolladıktan sonra İmparator, “Usta Chia (I)’yı uzun bir zamandır görmemiştim. Ben, ondan daha fazla şey bildiğimi düşünürdüm, ama şimdi görüyorum ki onunla boy ölçüşemem.”15 Chia I’nin kısa bir süre sonra İmparator Wen-ti’nin en küçük oğlu olan Liang Kralı Huai’in baş mürebbisi vazifesine atanmıştı. Bu tayininden bir kaç yıl sonra Kral, bir gün at sürerken attan düşüp öldü. Chia I de, mürebbilik görevini yerine getirmede başarısız olduğunu görerek utandı ve bu acı içerisinde bir yıl sonra intihar etti; Chia I böylece büyük bir devlet memuriyetine bile atanamadan 33 yaşında hayata veda etmişti.16 Ancak kendisinden sonra torunları, İmparator Wu-ti zamanında eyalet valiliklerine atanmışlardır.17 Chia I’den geriye, gerek manzum, gerekse mensur olarak yazılmış bazı eserler kalmıştır ki en önemlisi, bizzat kendisi tarafından toplanmış olmamakla beraber, Hsin-shu ismi verilen eserdeki denemeleri, bunun içerisinde ise Ch’in Sülâlesi’nin yükseliş ve çöküşünü anlattığı “Ch’in’in Hataları” isimli eseridir.18

Chia I, en azından “iki kritik konuda” Han Sülâlesi İmparatoru’ye Wen-ti (M.Ö. 179-157) müsbet mânâda tavsiyelerde bulunmuştur: Bunlar, çok yakında kralların (wang) yetkilerinin azaltılması gerekeceğini ve “Hsiung-nularla hesaplaşma günü”nün uzun müddet geciktirilemeyeceğini önceden görmüş olması19 ve Hsiung-nularla imzalanan Ho-ch’in anlaşmasını tenkit etmesidir.20

Chia I’ye atfedilen ve Han Dönemi Çin edebiyatının en enteresan belgelerinden olan bu eser belki de sonradan yazılmıştır ama aşağıda görüleceği üzere, Çin’deki Han Sülalesi’nin Hsiung-nulara karşı uygulayacağı her türlü propaganda ve strateji burada teferruatıyla verilmiştir.21 Chia I’nin bu çalışması Çin tarihindeki bu tip eserlerin tabiatıyla ilki değildir; ancak burada, düşmanlara kitle halinde uygulanacak “ikna” teknikleri anlatılmaktadır.

Han Sülalesi’nden çok önce keşfedildiğini ve askerî maksatlarla Ch’in zamanında da kullanıldığını bildiğimiz, ancak Chia I’nin önerileriyle geniş ölçüde Han döneminde hayata geçirilen temel savunma tedbirlerlerinden biri de, düşman saldırılarını anında haber alabilmek için sınır boylarında gözetleme kuleleri ve uyarıateşi yakma sistemlerinin yapılmış olmasıdır.22

Biz burada Han Sülâlesi’nin Hsiung-nularla ilgili olarak alması gereken tedbirler konusunda Chia I’nin yaptığı tavsiyeler üzerinde duracağız.

Çin Devleti ve İmparator’un Durumu

İmparator Wen-ti zamanında, Chia I, zaten birkaç kez keskin bir dille tenkit ettiği Ho-ch’in sulh politikası hakkında uzun bir rapor hazırladı ve bunu İmparator’a sundu. Bu raporunda Chia I, gerek Han Sülalesi’nin, gerekse İmparator’un Hsiung-nular karşısındaki aşağılayıcı durumunu açık, ama zaman zaman da mizahî bir şekilde şöyle tasvir etmektedir:

“İmparatorluğun durumu, tam olarak ayaklarından baş aşağıya asılmış bir adam şeklinde tasvir edilebilir. Göğün Oğlu, İmparatorluğun başıdır. Niçin? Çünkü o tepede kalmalıdır. Barbarlar İmparatorluğun ayaklarıdır. Niçin? Çünkü onlar ayak tarafında yeralmalıdır. Şimdi, Hsiung-nular bir taraftan mağrur ve küstah, diğer taraftan da bizi istilâ ve yağma ediyorlar; bize binlerce hakaretlerde bulunuyorlar, ki bu durum bize karşı son derece saygısız bir davranış olarak kabul edilmelidir. Onların İmparatorluğa verdikleri zararın ise haddi hesabı yok. Daha fazla hakaretlere maruz kalmamak için bir çok masrafa giriyoruz; her yıl Han Sülâlesi onlara para, ham ipek ve kumaş veriyor! Bunları talep etmek, hâkim ve sâhip olmak demektir. Onlara bu vergiyi vermek ise onların tâbiiyeti altına girmek demektir! Barbarlara emretmek, tepede bulunan İmparatora bahşedilmiş bir yetkidir; Göğün Oğlu’na haraç takdim etmek ise ayak kısmındaki vassallar tarafından yapılması gereken olağan bir davranıştır. Demek oluyor ki şimdi ayaklar üstte, baş ise aşağıda bulunuyor! Bu şekilde başaşağı asılı durma insan muhayyilesinin ötesinde bir şey! Ne müthiş bir herc ü merc! Buna tahammül edildiği sırada İmparatorluk dâhilinde hakikaten gayretli, işgüzar kumandanlar bulunduğu iddia edilebilir mi? İmparatorluk bugün hakikaten utanılacak ve hazin bir vaziyette bulunuyor. Kimse memleketi bu durumdan kurtarmak için uğraşmıyor. Memleket kuzey-batı tarafından şiddetli surette muzdariptir. Orada birçok asker ve yüksek maaşla kumandanlar bulundurmak için birçok masraflara gidildiği halde ahali daima telaş içinde yaşıyor! Bir parça kuvveti olan kimselerin tamamı aralıksız nöbet bekleme halindedirler. Gece gündüz ateşler yakmak ve işaretler vermekle uğraşıyorlar. Askerler de üzerlerinde zırhlar, başlarında miğferlerle uyumak mecburiyetinde bulunuyorlar. Bunlar, İmparatorluğunuzu muzdarip edecek hakikî ve ciddî bir fenalıktır. Bir tabip, memleketi bu hastalıktan kurtarmak için ilaç tavsiye ediyor, halbuki sözleri dinlenmek istenilmiyor! Bu, ağlanacak bir hal değil midir? “İmparator” gibi şan ve şeref dolu bir unvan taşıdığınız halde “haraçgüzar” gibi hareket etmek, utanılacak bir şey değil midir? Bütün bu hakaretlere katlanmakta devam edecek, bu fenalıkların kökleşmesine müsaade gösterecek olursanız bu hareketin neticesi nereye varacaktır? Zât-ı Haşmet-penâhîlerin (İmparator’un) fikir sorduğu adamlar içinde hiç bir kimse yoktur ki şu bahsettiğim fenalıkların doğruluğuna kâni bulunmasın! Fakat bunlara çare bulmak mes’elesi bahis konusu olunca, hiçbir tedbir düşünemediklerini söylüyorlar. Ben başka bir fikirdeyim: Bakan’ınızın hesaplarına göre, Hsiung- nuların bütün nüfusu büyük bir Çin kasabasının (hsien) nüfusunu aşmıyor. Binâen aleyh büyük bir İmparatorluğun, bir kasaba nüfusunun kontrolü altına girmesi, bu kadar geniş bir devletin kuvvetleriyle bu kadar mahdud bir millete karşı mukavemetten âciz kalmak, memleketi idare edenler için, İmparatorluk işlerinden sorumlu olan kişiler için sizin Bakanınızın pek büyük bir utanç duymasını gerektirir. Hsiung-nu’lardan gördüğümüz fenalıklara çare bulmak o kadar kolaydır ki Size tâbi olan krallardan yalnız biri, nasihatlerim bir parça takip olunursa bu barbarları itaat altına alabilir. Bunu bir tecrübe ediniz! Göreceksiniz ki az zaman içinde Shan-yü’ye hâkim olacaksınız! Siz Majesteleri, niçin beni Bakanınız, tâbi devletlerden (shu-kuo)23 sorumlu bir memurunuz olarak istihdam etmiyorsunuz? Bakanınızın (yani benim) planı kabul edilecek olursa, Bakanınız olarak ben, bir yandan, Shan-yü’nün iki yakasını toplayıp onun hayatını sizin hizmetinize sunabilecek; diğer yandan, eğer arzu ederseniz shan-yü’nün Meclisine başkanlık eden (Kurultay başkanı!) hâin Chung-hang Yüeh’yi kendi sırtını kırbaçlatmak için yere yatıp uzanmak zorunda bırakacak ve onu cezalandıracağım. Üstelik, bütün Hsiung-nu halkı da sadece İmparator’un emirlerini dinler hale getirilecek. Affınıza sığınarak arzedeyim ki Hsiung-nu’ların bu kadar mağrur bir şekilde davranmalarının sebebi, sizin hareket tarzınızdır. Sizi endişelendiren bu vahşilerin üzerine atılacağınız yerde av peşinde dolaşmakla vakit geçiriyorsunuz! Havâî bir eğlence uğrunda bu kadar büyük fenalıkları düşünmeği ihmâl ediyorsunuz! Sükun ve istirahat, emniyet bu suretle sağlanmaz! Hüküm ve nüfuzunuzu korkulacak bir hale getirmek, faziletinizi en uzak memleketlere hatta hududlarınızdan dışarıya sevdirmek isterseniz bu, Sizin elinizde olan bir iştir. Halbuki bugün İmparatorluğunuzdan 30-40 fersah mesafede bile kendinize itaat temin edemiyorsunuz!”24

Bu metne bakıldığında Hsiung-nuların Çinlilere gerek maddî gerekse manevî yönden ne kadar zarar verdikleri, Çinlilerin ise onları ne kadar hakir gördükleri kolayca anlaşılabiliyor. Chia I’nin burada ifade ettiği hususlar, aslında o dönem insanlarının çoğunun psikolojik durumunu da yansıtmaktadır.

Raporda, özetle şu radikal değişikliklerin yapılması önerilmektedir: 1. Savunmaya dayalı dış politikadan kuvvet kullanmak suretiyle yayılmacı politikaya geçilmeli, Çin, göçebe korkusunu üzerinden atmalı, 2. Ho-ch’in Sistemi yerine “Haraç Sistemi”25 getirilmeli.26

Chia I’nin bu teklifleri Çin sarayında o zamanki şartlar icabı fazla ciddiye alınmamış, ancak bir nesil kadar sonra İmparator Wu-ti zamanında en katı ve eksiksiz bir şekilde uygulanmaya başlanmıştır.

Hsiung-nulara Karşı Alınması Gereken Tedbirler

M.Ö. 198 yılında Hsiung-nular ile Çin’deki Han Sülâlesi arasında imzalanan Ho-ch’in Anlaşması, yukarıda izah etmeye çalıştığımız Çin merkezli dünya nizamı anlayışına kuvvetli bir darbe indirmişti; Hanlar ile eşitlik statüsünü de elde eden Hunlar, bu nizamın en kuvvetli ve saldırgan mütecâvizleri olmuşlardı. Chia I’nin yukarıda bahsettiğimiz ikazlarına ve Ho-ch’in sistemini de acımasızca tenkit etmesine rağmen Çin, Ch’in Sülâlesi’nin yıkılması ve Han Sülâlesi’nin doğuşunu takip eden iç savaş ve dahilî problemlerle uğraşıyordu; ayrıca M.Ö. 201 yılındaki savaşta neredeyse Mao-tun’un eline esir düşme tehlikesi yaşayan İmparator Kao-tsu (Kao-ti) için Hsiung-nu gücüne büyük bir hürmet göstermek, hediyeler vermek, evlilik münasebetleri tesis etmek, Hsiung-nuları yatıştırmanın en kolay yoluydu. Hatta İmparator Kao-ti, eğer İmparatoriçe Lü engel olmasaydı kendi kızını bile Mao-tun’a eş olarak vermeye hazırlanmıştı.

Ho-ch’in anlaşması, Kao-ti’den sonra Lü, Wen ve Ching gibi İmparatorlar zamanında da Hsiung- nuların aralıklarla sınır boylarını yağmalamalarına rağmen devam etmiş, hatta İmparatoriçe Lü’ye Mao-tun’un M.Ö. 192’de yaptığı kaba evlilik teklifini bile Çin, bu sebeple sineye çekmek zorunda kalmıştı.27 Ancak “saf” Hunlar, gerçekte, Chung-hang Yüeh, aşağıda göreceğimiz “Beş Tuzak” konusunda kendilerini uyarıncaya kadar,28 kendi güçlerinin Çin tarafından resmen tanınmasının Han sarayını nasıl şiddetli bir sıkıntıya soktuğunu başlangıçta fark edememişlerdi; bu sebeple de Çinlilerin her dediklerini doğru kabul ediyorlardı.29

Çinliler ise, “Ho-ch’in” sulh anlaşması maddelerinin aslında kendileri için ileriye dönük olarak nasıl kazançlı bir yol olduğunu çok iyi kavramışlardı. Bu vesile ile Hsiung-nuları Çin malları ile iktisaden etkileri altına almak, sonra da kültürel yönden assimile etmek niyetindeydiler. Çinliler, Hsiung-nulara verdikleri hediyeler ve yaptıkları para yardımını, onları önce zayıflatmak, sonra da neticede yıkmak için iktisadî bir silah olarak kullanmayı düşünüyorlardı.30 Onların bu niyetlerini Chia I’nin İmparator’a sunduğu raporlarından açıkça görmek mümkündür. Çin sarayı için asıl önemli olan şey, Ho-ch’in anlaşmasına nasıl yapılıp da son verileceği ve, Çin hakimiyeti çerçevesinde bir haraç sistemine Hsiung-nuların nasıl çekileceği idi. Ancak bu, “Hsiung-nular askerî bakımdan daha fazla zayıflatıldıktan ve iktisaden Çin yardımına daha çok bağımlı hale getirildikten sonra mümkündü ancak.”31

“Beş Tuzak”

Göçebe kavimleri itaat altına almak, bizim şimdiki örneğimizde ise nihaî hedef olarak Hsiung- nuların tabiiyet altına alınması, Çin için Konfüçyanist düşünce sisteminin ve Çin merkezli dünya hakimiyeti anlayışının ayrılmaz bir parçası idi ve bu, aynı zamanda Çin’in, “haraç sistemi” denilen ve en iyi şekilde de Ho-ch’in anlaşması fırsat bilinerek uygulanmaya çalışılan politikasının temelini teşkil ediyordu. “Haraç sistemi”nin hususî şartları daha tespit edilmemiş olduğu zamanlarda bile Çin sarayında Konfüçyanist âlimlerin öncülüğünde “ho-ch’in anlaşması çerçevesinde Hsiung-nuların nasıl kontrol altında tutulabileceği” hususunda tarışmalar yapılıyor, ortaya enteresan fikirler atılıyordu.32 Bu konudaki ilk Çin teklifi de yukarıda hayatı ve Konfüçyanist fikirlerinden kısaca bahsettiğimiz Chia I’nin “Beş Tuzak” diye bilinen teklifidir:

“Onlara (yani Hsiung-nulara) GÖZLERİNİ BOZMAK için ihtimamla hazırlanmış elbiseler ve arabalar vermeliyiz; AĞIZLARINI BOZMAK için onlara nefis yiyecekler vermeliyiz; onlara KULAKLARINI BOZMAK için musikî ve kadınlar vermeliyiz; MİDELERİNİ BOZMAK (yani genel arzu veya iştahlarını bozmak) için onlara yüksek evler, tahıl ambarları ve köleler temin etmeliyiz; itaat etmek için gelen Hsiung-nulara İmparator, bir kraliyet resepsiyonu ile kendilerine hürmet göstermeli, bu partide İmparator, onların AKLINI BOZMAK için onlara bizzat şarap ve yiyecek ikram etmelidir. Beş Tuzak denilenler bunlardır.”33

Ying-shih Yü’nün dediği gibi, bu “Beş Tuzak”da teklif edilen, “Han Sülâlesi Çini’nin üstün maddî kültürü nün yanı sıra lüks hayat tarzını Ho-ch’in sistemi vasıtasıyla Hsiung-nuları felç etmek için kullanmaktan başka bir şey değildi.”34 Ho-ch’in Anlaşmasının bu münasebetle Çinliler tarafından gerçekte kötü niyetle uygulandığı, Chung-hang Yüeh’nin Hsiung-nu Shan-yüsüne yaptığı ikazlardan açıkça anlaşılmaktadır. Öyle anlaşılıyor ki gerek Çinliler, gerekse Hsiung-nular, Ho-ch’in sisteminin arkasında yatan gerçeğin aynı şekilde farkındaydılar. “Hsiung-nular için pek verimli gibi görünen Çin ipeklileri, hububatı, lezzet itibariyle tatlı, ama maalesef zehirliydi”.35

Chung-hang Yüeh, Hsiung-nu shan-yüsüne bu tavsiyeleri yaptığında artık zaman çoktan geçmiş, Hunlar Çin yiyecek ve giyeceklerine iyice alışmış bulunuyorlardı. Çöküşün sebebi sadece malların beğenilmesiyle ilgili olmayıp bir o kadar da ekonominin ve hayat şartlarının değişmesiyle alâkalıydı.36 Bu durumu fark eden Vezir’e düşen ise sadece, Çin’den bundan sonra saraya gelecek olan malların daha kaliteli ve daha fazla olmasına dikkat etmek, Çin elçilerini de bu yönde tehdit etmek olacaktı.37

“Beş Tuzak” ile ifade edilen Çin stratejisi Hsiung-nuları tehdit eder gibi görünmekle beraber

Hunların temel ekonomisi, Çin’den gelen kumaş, hububat, şarap ve madene bağlı olmadığı için hiç bir zaman fazla bir risk taşımıyordu; evet, ticaret önemliydi ve göçebeler, bu gibi yiyecek mamulleri ile el yapımı Çin ürünlerini kendi hayvanî ürünleri karşılığında alıyorlardı; bu sebeple de başarısız olmuş sayılabilir. Çin’in Hun sarayına gönderdiği hediyeler ise genellikle ipek ve ipek mamulleri, para yardımı, rüşvet gibi, “lüks” ürünlerdi ve shan-yü, bunları devleti idare eden “elit” tabaka arasında paylaştırıyordu. Bunlar ise göçebe bir devlet için zenginlik kaynağıydı. O. Lattimore’un dediği gibi,38 saf göçebe olmayan ve gelir kaynaklarının farkında olan Hsiung-nu idarecileri, bozkır kavimlerinin sırtından ve kendi hesaplarına bu siyasî gücü korumak için Çin ile iş yaparken bu istisnaî hakkını dikkatle koruyordu.39 Hatta Hsiung-nu idarecileri, hiç bir mahallî Hun yöneticisinin Çin ile kendi adına görüşme yapmasına ve Çin topraklarında kalmasına izin vermiyorlardı; sınır ilişkileri hiç mahallî olarak yapılmıyordu: Shan-yü’den Çin sarayına veya Çin’den Shan-yü’nün karargahına gelip giden elçiler vasıtasıyla oluyordu. Çin idarecileri bunu bildikleri için zaman zaman sınır boylarındaki kalabalık göçebe Hun gruplarını yoğun hediyeler ve ünvanlar vermek suretiyle kendi topraklarına ayartıyorlar, ancak Hunların merkezî devlet yapısı, bu gibi Çinli yöneticilerin bozkırdaki Hun idarecileri ile ittifaklar yapmasını imkânsız hale getiriyordu.40 Fakat Çin malları hususunda temel bir problem vardı ki işin püf noktası bu idi: Çin’den gelen “lüks” hediyeler sadece shan-yü ve idarecilerine gidiyordu; Saray’ın dış gelirleri, genellike Çin’den alınan haraçla sınırlıydı ve hükümdar, ekstra gelirler ve elçilerin veya Hun ülkesini ara sıra ziyaret eden Çinli idarecilerin zaman zaman getirdikleri hediyeler olduğu sürece otoritesini sağlayabiliyordu;41 ancak sınır boylarında bulunan idareciler ve halk “açtı”, bunların Çin’den bir kazancı olmuyordu; işte bu sebeple ve yine Hsiung-nu hükümdarının talebiyle “sınır pazar yerleri” açılmıştır.

A.  Sınır Pazar Yerlerinin Açılması

Çinlilerin sınır Pazar yerleri açmaları, Hsiung-nuların artan saldırıları ve sınır bölgelerindeki yağma hareketlerinin devam etmesi neticesinde İmparator Wen-ti’nin, Ho-ch’in anlaşmasını yeniden gözden geçirmesi, bu arada verilen yıllık vergi miktarının artırılması ile birlikte sınır ticaretinin de açılması ile ilgilidir. Tarihçiler, genellikle, kuzeydeki Çin Seddi boyunca sınır Pazar yerlerinin açılışının, İmparator Ching-ti (M.Ö. 156-140) zamanında başladığına inanıyorlarsa da, HS’nin toplayıcısı Pan Ku’ya göre, bu resmen Wen-ti zamanında başladı ve Ho-ch’in anlaşmasının bir parçası sayıldı.42 Bu bakımdan, sınır ticaretinin resmen açılışı İmparator Wen-ti ile Lao-shang shan- yü arasında olmuş olmalıdır.43 Pan Ku’nun dediğine göre, “İmparator Wen, Hsiung-nularla sınır ticaretini açtı, Shan-yü ile evlenmek üzere Han Sülâlesine mensup bir kız gönderdi ve Hsiung-nulara verilen hediyeleri de yılda 1000 parça altına çıkardı.”44 Wen-ti’nin Ho-ch’in Anlaşmasını yeniden gözden geçirmesi esnasında daha sonra sınır Pazar yerleri şeklini alacak olan sınır ticareti, bilhassa önemlidir ve Hsiung-nuların sadece hanedan üyelerinin değil, bu defa sınır boylarında oturan halkın da Çin mallarına temâyül ederek önce bunlara alışmalarına, daha sonra da buna engel olmak isteyen Hun idarecilerine başkaldırmalarına sebep olmuştur. Çünkü, yukarıda temas edildiği gibi, Çin’den gelen lüks mallar, vergiler, hatta arasıra verilen rüşvetler sadece Hsiung-nu elit tabakası arasında paylaşılıyor, ancak halk bundan bir kâr elde edemiyordu. Kalabalık Hun kitlelerinin bu malları elde etmek için uygulayacakları en kolay yol, anlaşmayı da hiçe sayarak Çin’e yağma akınlarında

bulunmak olacaktı. İşte bu sebepten, Wen-ti zamanında Çinlilere bizzat Hsiung-nular tarafından, “sınır Pazar yerleri kurulması” fikri empoze edildi; bu sınır pazar yerleri, Hsiung-nu halkının ihtiyaçlarını karşılayacaktı.45 Bu husus, daha sonra yapılan anlaşmalarda dile getirilmişti: Eğer Shan-yü’den anlaşmaya riayet etmesi isteniyorsa, Çin ile sınır ticaretinin açılması şarttı.46 Ancak, sınır ticaretinin diğer bir yönü daha vardı: Çin ile olan anlaşma ve sınır ticareti vasıtasıyla Hunlara bağlı bulunan göçebeler, bu şekilde sakinleştirilmiş oluyorlar, Shan-yü de en üst askerî lider olarak kendi durumunu emniyete almış oluyordu; yani Shan-yü, göçebelerle Çin sarayı arasında ticaret ilişkileri hususunda bir tür aracı vazifesi görüyor, kendi durumunu da muhafaza altına alıyordu.47

Chia I, sınır Pazar yerleri açılması ve bunun ne şekilde işletileceği konusunda bize, kısaca şu bilgileri vermektedir:

“Hsiung-nuların en çok ihtiyaç duydukları, sınır pazar yerleridir (kuan-shih), üstelik onları bizden almak için, başka çare kalmayınca kuvvete başvurmak da dahil çılgınca hareketler yaptılar. Majestelerine, kararımızı kendilerine bildirmek için bu fırsatı kullanarak, onların büyük çaplı sınır Pazar yerleri kurma ricalarını tereddüt göstermeden yerine getirmeyi, Hsiung-nularla sulh yapmak için bol hediyelerle birlikte elçiler yollamayı tavsiye ediyorum. Elçilerimiz geri döndüklerinde de stratejik önemi hâiz yerlerde hemen birçok pazarlar açmalıyız. Bu Pazar yerlerinin her birinde bizim kendimizi korumamız için yeterince askerî kuvvet bulundurmalıyız. Sınırdaki her büyük pazarda, çiğ et, şarap, pişirilmiş pirinç ve nefis kuzu çevirmeleri satmada uzmanlaşmış dükkanlar bulunmalı. Dükkanların hepsi 100 veya 200 kişiye hizmet edebilecek kapasitede olmalıdır. Bu şekilde Çin Seddi altındaki Pazar yerlerimiz kesinlikle Hsiung-nularla kaynayacaktır. Üstelik, eğer onların kralları ve komutanları Hsiung-nuları kuzeye dönmeye zorlamaya çalışırlarsa onların, dönüp kendi krallarına saldırmaları kaçınılmazdır. Bizim pirinç, yahni, kuzu çevirmelerimiz ve şarabımız Hsiung-nuların iyice gözlerinde tütmeğe başladığında bu, onların öldürücü zayıflamaları olacaktır.”48

İmparator Wen-ti ve Ching-ti zamanlarında Hsiung-nular, Ho-ch’in anlaşması uyarınca kendilerine ödenen vergiler ve verilen hediyeler karşılığında Çin sınırlarına büyük çaplı yağmalar yapmaktan bir zaman için vazgeçmiş görünüyorlardı; para ve altın takdimi de “hediyeler”in bir kısmını oluşturuyordu.49 M.Ö. 140 yılında İmparator olan savaş taraftarı Wu-ti de, saltanatının ilk dönemlerinde Hunlara bol bol hediyeler vermeye devam etti; öyle ki Wu-ti zamanında Hunlara verilen yıllık vergi en yüksek seviyeye ulaştı; sınır ticareti de Hunlar lehine daha da genişletildi.50 SC’nin belirttiğine göre, tahta geçtiğinde Wu-ti’nin yaptığı ilk işlerden biri, “Ho-ch’in sulh anlaşmasını yenilemek” oldu. “O (Wu-ti), Hsiung-nulara büyük bir cömertlikle davrandı, sınır Pazar yerlerinde onların ticaret yapmasına müsaade etti ve onlara bol bol hediyeler gönderdi. Bütün Hsiung-nular, Çin Seddi boyunca gelip giderek Hanlarla arkadaş gibi büyüdüler.”51 Hsiung-nuların, üstün Çin maddî kültürünün kullanılması sayesinde uysallaştırılması, Ying-shih Yü’nün dediği gibi gerçekten dâhice bir buluştu;52 alınan neticeler de bunun böyle olduğunu göstermiştir.

B.  Ch’ao Ts’o (ö. M.Ö. 154)

Yerleşik Çin medeniyetinin tarih boyunca göçebelere karşı yürüttüğü assimile ve birbirlerine düşürme siyasetinin temellerini atan ve stratejisini tespit eden kişi olarak ifade edebileceğimiz Ch’ao Ts’o, “barbarı barbara düşürme” olarak açıklanan bir sistemin kurucusudur. İmparatorluğun içinde bulunduğu kötü şartlarda bakan olan Ch’ao Ts’o’nun bu enteresan görüşü, daha çok Sonraki Han Sülâlesi (M.S. 24-220) zamanında yoğun bir şekilde uygulanmış, neticede Hsiung-nular, gerek “kardeş” ve tâbi devlet ve boyların isyanı, gerekse kendi içlerinde meydana gelen kardeş kavgaları sonucunda kısa zamanda zayıflayarak en sonunda yıkılmıştır. Ch’ao Ts’o, devletin en büyük üç memuriyetinden birinde, imparatorluk danışmanı olarak M.Ö. 155-154 yılları arasında hizmet etmiş; Chia I’den daha güçlü, çağdaş problemleri sistemli ve nizama uygun bir şekilde analiz etmeyi bilen pratik bir devlet adamıydı.53 İmparator Ching-ti tahta geçtiği zaman ona “imparatorluk sekreteri” olarak hizmet etmiş54 ve ona, kendisine itiraz edecek, meydan okuyacak krallara canla başla karşı koymasını, Hsiung-nu’larla ilişkilerde stratejik ve taktik davranılmasını tavsiye etmiş; devletin ziraî üretimini artırma vasıtalarına dikkati çekmişti; Chia I gibi o da, önceki Ch’in Hanedanı’nın hataları ve başarısızlıklarının farkındaydı.55

Ch’ao Ts’o’nun Chia I’den farkı, prensiplerden ziyade derece ve vurgulama farkıydı; eğitim altyapıları da faklıydı: Chia I, Shih-ching (Şarkılar Kitabı) ve Shu-ching (Belgeler Kitabı) üzerinde öğrenim görmüştü; oysaki Ch’ao Ts’o’nunki, Shang Yang ve Shen Pu-hai’a dayanıyordu.56 HS’daki Ch’ao Ts’o’nun denemelerine bakıldığında, Konfüçyus prensipleriyle birleşmiş etnik ve sosyal hiyerarşiler hususunda açık hiçbir işaret yoktur. Her ikisi de imparatorlara hemen aynı tavsiyelerde bulunmuşlar, her ikisininki de kabul görmüş olmakla beraber, Chia I, o zaman bir kahraman gibi karşılanmış, Ch’ao Ts’o ise ancak Çinli yazarlar tarafından son zamanlarda takdir edilmiştir. M.Ö. 155 yılında imparatorluk danışmanı olan, ikinci olarak ancak bakanlık görevine getirilen Ch’ao Ts’o, zaten bir yıl sonra, M.Ö. 28 Şubat 154 tarihinde, kendisini çekemeyen rakiplerinin kıskançlıklarının kurbanı olarak katledilmiştir.57

C.  I-i-chih-i/I-i-fa-i

a.  I-i-chih-i

İlk defa İmparator Wen-ti zamanında Ch’ao Ts’o tarafından takdim edildiği bilinen bu taktiklerden birincisi olan “i-i-chih-i”, “Barbarları durdurmak için Barbarları kullanmak”; ikincisi “i-i-fa-i” ise “Barbarlara saldırmak için Barbarları kullanmak” demektir.58

Burada “barbar” anlamında kullanılan “I” kelimesi, M.Ö. XI. yy.da Çin’de Chou Sülâlesi’nin kurulmasıyla birlikte Çin kaynaklarında gözüken ve genel anlamda “yabancı”demek olan bir tabirdir. Bu dönemde Çinliler, yabancıları Doğuda: I’ler, Güneyde Manlar, Batıda: Junglar, Kuzeyde: Tiler şeklinde tasnif ediyorlardı.59 Bunlardan birincisi olan “i-i-chih-i” prensibi, Çin’deki o zamanın şartları icabı60 daha çok Birinci Han Sülâlesi döneminde yani M.Ö.’ki zamanlarda, ikincisi ise M.S.’ki Han Sülâlesi zamanında uygulanmıştır.

Chou Sülâlesi zamanındaki hâkim geleneğe göre, birbirleriyle savaşmak, savaşırken de Çinli olmayan, “barbar” olanlara karşı bunu yapmak gerekiyordu; “saf” Çin Devleti’nin bir diğeriyle savaşmaması lazımdı.61 Bu iki strateji, Çin’deki Han İmparatorluğunun Batı’daki muasırı Roma İmparatorluğunda da enteresan bir şekilde gördüğümüz “Divide et Empire” (Böl ve Hükmet!) prensibinin Çin’deki karşılığı olarak görülebilir ki bu prensibin yalnızca Çin’e, Birinci Han Sülâlesi’ne mahsus bir metod olmadığı62 böylece anlaşılmış oluyor. Çinli olmayan kavimlere karşı Çinli olmayanların kullanılması gibi, Roma İmparatorluğu’nda da yardımcı birliklerden oluşan ücretli asker toplama adeti vardı ve bu, büyük bir başarıyla işliyordu.63 İlk defa Sonraki Han döneminde daha çok uygulanmış ise de o dönemin bir “keşfi” olmayıp, çok daha önceden Ch’ao Ts’o tarafından önerilmişti.

Ch’ao Ts’o, İmparator’a sunduğu uzun bir eserde, İmparatorluğun şu andaki durumunun, en iyi avantaj olarak “Barbarlara saldırmak için Barbarları kullanma”yı gerekli kıldığını; bu sistemin, bilhassa itaat altına alınan Hsiung-nuları süvari olarak silahlandırmak; bizzat kendi kabilesinden olanlara karşı savaştırmada yoğun bir şekilde kullanabilmek için bunları Çin kuvvetlerine katmak anlamına geldiğini söyledi.64 Ch’ao Ts’o, gelecekte Hsiung-nulara karşı tatbik edilecek muhtemel bir stratejiyi işler kılmak için iki unsur tesbit ederek onları İmparator’a yazdığı eserinde açıkladı: Bunlardan biri, Hsiung- nulara saldırmak için doğrudan Çinlileri değil, Çin’e bağlanan “Barbar”ları şu gaye için kullanmaktı: “Barbarlarla savaşmak için Barbarları kullanmak. Orta Krallık’ın (Chung-kuo) âdeti/sanatı bu” idi.65 İkinci husus, savaşlarda tecrübe edildiği kadarıyla Hsiung-nuların askerî üstünlüğü, büyük ölçüde onların atları yüzündendi; Hunların atlarıyla Çin ordusunun atlarını mukayese etmek mümkün değildi. “Hsiung-nuların arazisi, sahip olduğu yapı ve icap eden maharet bakımından Çinlilerinkinden farklıydı. Dağ ve bayırları çıkarken ve inerken, sarp gözetleme kulelerine girip çıkmada Çin askerleri, Hsiung- nuların atlarıyla rekabete dayanamazlardı.”66

İmparator Wu-ti zamanından itibaren de, özellikle Çin’e tâbi olan Hsiung-nuların “shu-kuo” askerleri, Hsiung-nu asıllı olan Hular ve, Çin’in güneyindeki Yüehler (Güney Barbarları), Çin ordusu içerisine dâhil edilmeğe başlandı.67 Çin’de sınır bölgelerinde bulunan yabancı asıllı savaşçılar ve süvarilerin Çin ordusuna asker olarak alınması ve bunların düzenli askerden çok gönüllü olarak kullanılması Ch’ao Ts’o zamanından beri bilinmemektedir.68

Çin’in uyguladığı bu “i-i-chih-i” politikasını M.S.’ki dönemlerde meselâ I. Türk Kağanlığı’nın Doğu ve Batı kolları arasına fitne sokulması ve neticede 630’lu yıllarda yıkılması örneğinde de görmek mümkündür: O zaman T’ang Sülâlesi imparatoru olan T’ai-ts’ung, Batı Türkleri arasındaki âhengi ortadan kaldırmak için, “i-i-chih-i” politikasını kullanarak 641 yılında, Batı Türk Kağanlığı’nın Doğu bölümü kağanı Tu-lu Kağan’a (638-651) karşı Sha-po-lo Yeh-hu’nun (Işbara Yabgu Kağan) meşruiyetini tanıyarak onu Batının kağanı yapmış,69 bunun üzerine her iki Türk grubu birbirleri ile savaşmaya başlamışlardı. II. Türk Kağanlığı döneminde, “Mançurya’dan İli vadisine kadar” bütün İç Asya’yı kontrol eden ve Çin Seddi’nin kuzeyindeki bütün bozkır bölgesini hakimiyeti altına alan Kapagan Kağan’ın 698-699 yıllarındaki Çin seferleri münasebetiyle Çin, Ti Jen-chieh gibi şöhretli bir Çin devlet adamının “i-i-chih-i” yani “barbarları kontrol etmek için barbarları kullanma” teklifini kabul etmek zorunda kalmıştı.70

b.  I-i-fa-i

Sonraki Han Sülâlesi zamanında, Ch’ao Ts’o’nun bu stratejisi, zamanın şartlarına göre ve göçebelerin ortaya çıkan yeni durumlarından doğan ihtiyaçlara cevap vermek üzere daha da düzeltilerek iyiden iyiye gözden geçirilmiştir. Sonraki Han Sülâlesi yıllıklarında “i-i-fa-i”, yani “Barbarlara saldırmak için Barbarları kullanmak” ile ilgili bir yığın örnek vardır. Çin sınır garnizonlarında görevli askerî kişilerin umumî dinlendirilmesi veya ilga edilmesi gibi durumlarda bilhassa M.S.’ki dönemlerde, Güney Hsiung-nuları, Wu-huan, Ch’iang kavimleri gibi Çin’e bağlanmış veya Çin içerisinde sayılan göçebeler de aynı ölçüde, ya istilâ savaşlarında ya da göçebelerin sebep olduğu isyan savaşlarına karşı kullanılmıştır. Meselâ Üç Krallık Devri olarak bilinen dönem (M.S. 221¬265) sonuna doğru bu göçebe kavimler, Çin’in iç savaşlarında da oldukça önemli vazifeler ifa etmişlerdir. Bu sebepledir ki Çin, Sonraki Han Sülâlesi döneminde göçebeleri Çin içerisine yerleşmeye teşvik etmiş, aynı şekilde Çin içerisinde bulunan “barbar”lardan da daima mahallî yönetimlere ağır işçilik hizmetlerinde bulunmalarını istemişti.74

Sonraki Han Sülâlesi zamanında “i-i-fa-i” prensibinin anlamı daha da genişletilerek Batı’da uygulanan “Divide et Empire” (Böl ve Hükmet!) denilen prensip yerine bile geçmeye başlamıştır. Bu “Böl ve Hükmet!” siyasetini, M.S. 51 yılından itibaren Hsiung-nular münasebetiyle Çin’de de açık olarak görüyoruz.72 Mesela 137 yılında, Jih-nan’da (şimdiki Vietnam) isyan çıkarıldığı zaman, memur Li Ku, isyanı bastırmak için Çin ordusu göndermek yerine bu sistemi uygulamıştı; “ona göre, en etkili ve uygun araç, Barbarları birbirlerine karşı savaştırabilmek için para ve, barbarlara bir ‘kama sokmak’ şerefini kullanmak” idi. Her ne kadar onun bu enteresan teklifi sarayda umumî bir kabul görmemiş ise de gerçekten beklenen neticeleri vermekte gecikmemişti.73

Çinli sınır görevlileri, HHS’nun kaydına göre, meselâ bir Ch’iang birleşik cephesini “toz haline getirmek” ve onları karşılıklı hücumlarla birbirleriyle meşgul etmek için parayı bir silah olarak kullanmanın daha etkili olduğunu görmüşlerdi. “Barbarlara karşı barbarları kullanmak” prensibinin en iyi bilinen örneklerinden biri, Hsiung-nuların ikiye ayrılmaları münasebetiyle M.S. 73, 88 ve 89 yılı hadiselerinde yine HHS’da kendisini göstermektedir. 77 yılında, sınır boylarında oturan: Güney Hsiung-nuları, Ch’ianglar, Wu-huanlar ve Hsien-pilerden oluşan atlı birlikler, Kuzey Hsiung-nularına karşı büyük bir saldırıya geçmişlerdi ki burada 7.000 kişilik kuvveti sadece Güney Hsiung-nu’ları ve Ch’iang’lar meydana getiriyordu.74 O dönemde bir yazar şöyle demişti: “Kuzey Barbarları’nın (yani Hsiung-nular) iki gruba bölünmüş olması ve birbirlerine karşı savaşlara girişmiş olmaları gibi Tanrı tarafından verilmiş böyle bir şansa sahibiz. Barbarlara saldırmak için barbarları kullanmak devletimizin avantajınadır.”75 Yine M.S. 88 yılında, Tung Hu neslinden gelen Hsien-piler Kuzey Hsiung-nulara saldırarak onları yenmişlerdi; “barbarın barbara saldırışı”nın bu tipik örneği karşısında Saray’daki Çinli bir memur, “tek bir Çin askeri kaybetmeksizin savaş kazanan” İmparator’u alkışlayarak tebrik etmişti. Çünkü o böyle bir işin ancak, Hsien-pilerin câzip Çin hediyelerine olan tamahkârlıklarıyla mümkün olduğunu çok iyi biliyordu.76 Yine 88 yılında, Kansu bölgesinde Chang-yeh’de oturan Hsiao Yüeh- chihlar, Ch’iang kavminin saldırısına maruz kalınca Çin sarayına müracaat ederek onlardan yardım ve himaye talep ettiklerinde “neredeyse bütün saray memurları, durumu Çin için oldukça avantajlı görmüşler, bu yüzden de Çin’in bir şekilde müdahil olması fikrini tasvip etmemişlerdi.”77 89 yılında Çin komutanının Kuzey Hsiung-nularına karşı giriştiği büyük sefere Ch’ianglar ve mahallî yardımcı birlikler büyük destek verdikleri gibi, Güney Hsiung-nuları da 40.000’den fazla askerle katılmışlardı.78 Sınır bölgelerinde yerleştirilerek Çin’e destek veren ve Çin sınırlarını kuzeyden gelecek “barbar” tehditlerine karşı savunacak olan bu “barbar” yardımcılara Çin idaresinin ” kulakları ve gözleri” deniyordu.79

Açıkça i-i-fa-i metodu, Sonraki Han Sülâlesi zamanında insanı hayrete düşürecek şekilde Çin menfaatlerine hizmet eden bir politika haline dönüştürülmüştü; ancak zamanın yeni şartlarına ve yeni göçebe kavimlerin ortaya çıkmasına göre Çinliler, bu sistemi, “birleşik, güçlü ve saldırgan bir bozkır devletinden gelen daimî tehditlere karşı değil, aynı zamanda gerek Çin içerisinde gerekse dışında bulunan çok küçük ve bölünmüş, ama sebep oldukları karışıklık hiç de daha az olmayan barbar gruplarla yüzyüze geldiklerinde”80 de uyguluyorlardı.

Çin sınırlarını savunmak için İmparator Wen-ti’den önce sınır bölgelerine kısa aralıklarla vazife yapacak genç askerler gönderiliyordu. Ch’ao Ts’o, bunu da tenkit etmiş; sınır muhafazasını bunlara emanet etmek yerine meskenlere ve çiftliklere aileleriyle birlikte yerleştirilecek insanlardan düzenli yerleşim yerleri teşkil etmenin Devlet’in daha fazla avantajına olacağını delilleriyle göstermiş; Devlet’e, insanlara bu tür koloniler kurmalarını teşvik etmek için özendirici teklifler yapılmasının iyi olacağı teklifinde bulunmuştur. Bu insanlar, o bölgede hem askerî, hem de ziraî işler yapmakla da mükellef olacaklardı.81 Ch’ao Ts’o’nun bu teklifi, İmparator Wu-ti zamanından itibaren, Hsiung-nulardan zaptedildikten sonra “Hsi-yü” yani Doğu Türkistan bölgesinde uygulanmış, Fergana bölgesinin fethinden sonra her biri 500 kadar çiftçi-askerden oluşan askerî ziraî koloniler diyebileceğimiz t’un- t’ien’ler kurulmuştur. Bu yerleşim yerlerinin maksadı, Batı Bölgelerine gidecek olan Çin askerlerinin ve elçilerinin yiyecek ihtiyaçlarını karşılamaktı; 82 bununla görevli olan Wu-chi Chiao-wei memuriyeti ise, hem t’un-t’ienlerden sorumlu olacak, hem de Batı Bölgesi’ndeki Çin askerlerine yiyecek temin edecekti.83 HHS’nun toplayıcısı Fan Yeh’nin ifadesine göre, bu t’un-t’ien sistemi, Çin Haraç Sistemi’nin Batı Bölgelerinde desteklenmesinde “anahtar rol” oynamıştır.84

D.  Tung Chung-shu

(M.Ö. 195/179?-115/104?)

Han Sülâlesi zamanında ve İmparator (Hsiao) Ching-ti ile Wu-ti dönemlerinde görev yapan Tung Chung-shu, Konfüçyanist eyilimli bir devlet adamı, yeni ortaya çıkan “elit tabaka” ideolojisinin de ateşli taraftarı olan Konfüçyanist bir filozftur.85 Bilindiği üzere Ch’in Sülâlesi zamanında İmparator Shih Huang-ti, bir sebep yüzünden bütün Konfüçyanist kitaplari imha ettirmiş, bu ekolü temsil eden birçok âlimi de öldürtmüştü.86 İşte, Çin’de Konfüçyanist sistemin yeniden yerleşmesini temin eden ve bu konuda Çin İmparatoru Wu-ti’ye danışmanlık yapan Tung Chung-shu’dur. Hayatı ve hangi tarihler arasında yaşadığı konusunda tam bir görüş birliği yoktur. M.Ö. 179 ilâ 104 yılları verildiği gibi,87 195 ilâ 115 tarihlerini verenler de vardır. Konfüçyus gibi Çin’in kuzey bölgesinde, eski Chao Beyliği  topraklarındaki Kuang-ch’uan’da doğmuştur. Gençliğini, Konfüçyus’a atfedilen Ch’un-ch’iu (İlkbahar ve Sonbahar) Yıllıklarım “yutmak”la geçirmişti; kendisi bu konuda akademik bir uzmandı.88 Gerek kendisi gerekse çocukları ve torunlarının hep “yüksek memuriyetlerde” çalıştıkları Çin kaynaklarında anlatılan Tung Chung-shu,89 ilk defa Ching-ti döneminde muhtemelen M.Ö. 152 tarihlerinde devlet görevine getirilmişti.

Ching-ti zamanında “po-shih” (> Türkçe: Bahşi; yüksek bilgi sahibi âlim, Üstad) unvanını kazanmış, Wu-ti zamanında ise İmparator başa geçer geçmez kendisini Güneydoğu Çin’deki Chiang- tu Krallığı’nın “başbakanlığına” getirmiş; 90 bir müddet sonra da devlet “üniversite”sinin baş âlimi olmuştu. İmparator’un görev ve sorumlulukları konusunda kendisine sorulan felsefî ve siyasî sorular münasebetiyle iki kere İmparator’un huzuruna çıkmıştı. Hükümdarlığın mahiyeti ve Göğün otoritesine dayalı fikirleri, Ch’in Sülâlesi’nin yanlışları gibi konularda fikirlerini çekinmeden söylemesiyle tanınan91 ve İmparator’u yönetimdeki etkinliği ile çok etkileyen Tung Chung-shu, ölümüne kadar hep bazı krallıklarda “başbakanlık” görevlerinde bulunmuştur; çok yaşlı bir halde emekliliğe ayrıldıktan sonra da kendisini yazı yazmaya vermiştir. Öldüğünde arkasında, 2000 yıldır Çin’de devam edecek olan bir miras (Konfüçyanizm) bırakıyordu. “İmparatorluk Konfüçyanizmi”nin etkili kurucusu sayılan Tung Chung-shu, bilhassa Konfüçyanistler tarafından çok seviliyordu; ancak o, her gelenekten düşünürlere de son derece saygı ve hürmet gösterirdi. 150’den fazla kısa eser yazmış olan ve bunlardan çoğunu da İmparator’a takdim eden Tung Chung-shu’nun İmparatorlara sunduğu muhtelif konulardaki eserlerinin M.Ö. 141 ilâ 130 arası bir tarihte sunulduğu tahmin ediliyorsa da ilk tarih muhtemelen çok erken olmalıdır; genellikle M.Ö. 134 gibi bir tarih veriliyor.92 Tung Chung-shu’nun Konfüçyanist Çin devlet geleneğine getirdiği önemli bir yenilik şudur: “imparatorluğun temel idare prensipleri değişmeden kalır, ancak, siyasetin tedbir almayı gerektiren kararları, farklı çağların değişen şartlarını bunların uygulandıkları şartlara uydurmak için her zaman değiştirilmelidir.”93

Wu-ti, işbaşına geçtikten sonra Hsiung-nulara karşı o zamana kadar yürürlükte olan pasif Çin tavrını değiştirerek onlara karşı şiddet taraflısı bir yol takip etmeye başlamıştı. M.Ö. 130’lu yıllarda başlayan bu siyasî manzara ve Hunlara karşı patlak veren askerî saldırılar karşısında Tung Chung- shu, “iyi bir Konfüçyanist” olarak bu hareketleri kınamıştı. Anlaşma şartlarına riayet, “chün-tzu” yani prensip adamı olanlar için geçerliydi, Hsiung-nular gibi “açgözlü”ler için geçerli değildi; onlar ancak maddî şeylerle tatmin edilebilirdi. Bu sebeple, Hsiung-nulara verilen yıllık ödemelerin artırılması teklifi karşısında Saray’a bu konuda ısrar etmeği sürdüren Tung Chung-shu, pratik bir zeka ile, şu hususların, yeni yapılacak anlaşmalara konulmasını önerdi: Hsiung-nularla, Tanrı (Gök) huzurunda mukaddes bir yemin yaptırılarak bir anlaşma akdedilmelidir. Ayrıca, “Hsiung-nuların anlaşmaya riayet edeceklerinden emin olmak için Han Çin’i Shan-yü’den, bir oğlunu rehin olarak Çin’e vermesini istemelidir. Böylece, üçlü-iktisadî, dinî ve şahsî-kölelik sayesinde Hsiung-nuların Ho-ch’in sistemi ile kendiliklerinden Han (Çin) hakimiyetine bağlanmağa zorlanacağı” umuluyordu.94

Sonuç:

Ho-ch’in Sistemi’nden

Ying-shih Yü’nün de haklı olarak işaret ettiği gibi, gerek Chia I, gerekse Tung Chung-shu’nun yukarıda verdiğimiz teklif ve önerileri, bütün Türk tarihi ve Türklerin Çin ile olan ilişkileri, yıkılış sebep ve şekilleri dikkate alındığında basit, tek tek kimselerin Çin Sarayı’na sundukları boş, anlamsız teklifler olarak düşünülmemelidir; her ikisi de Ho-ch’in sulh anlaşmasına az veya çok dâhil olmuş kişiler olmakla kalmamışlar, sonraki zamanlarda “Haraç Sistemi”nin meydana getirilmesine de yardımcı olmuşlardır. Anlaşma icabı, Çin’den alınan hediyelerin, “ekonomik bir silah” olarak kullanılması “Haraç Sistemi”ne tam olarak uydurulmakla birlikte Tung Chung-shu’nun teklif ettiği “barbarlardan rehin alma” sistemi, “barbarların haraçgüzar yapılması”nın önemli bir sembolü olarak ortaya çıkacaktır.95 Dinamik açıdan ve tarihî süreç içerisinde bakıldığında bu Çin-Hun-Türk ilişkileri, Çin’in “cihanşümul devlet nizamı” anlayışına uygun bir şekilde düzenlenebileceği özel bir şekle doğru, Ho-ch’in Sistemi’nden Haraç Sistemi’ne doğru bir geçiş için sürekli bir arayış olduğu görülebilir. Barfield, “Haraç Sistemi”nde, eski Ho-ch’in anlaşmasının yerine bir yenisinin konmasını değil, eski anlaşmaya sadece yeni bir ilâve görmektedir.96 Gerçi Çin-Hun ilişkilerini düzenleyen böyle bir müessese henüz yoktu ve bunun eksikliği hissediliyordu; Han Çini’nin ekonomik silahının, istenen “barbar”ları itaat altına almada bir müessese halini alabilmesi için dinî ve şahsî bağlar tek başına hâlâ çok zayıftı; ancak Tung Chung- shu’nun teklifi, geçiş için bu “şekil” problemine çok daha yakındı.97

Ch’ao Ts’o’nun geliştirdiği “barbara karşı barbarı kullanma” siyaseti ise tarih boyunca Orta Asya boyları ve devletleri ile Çin sülâleleri arasında hep uygulana gelmiştir; meselâ, M.Ö. 133 tarihlerinde İmparator Wu-ti, Çin’e sığınmış olan Hunlardan Hsiung-nularin kuzeyinde yaşadığını öğrendiği Yüeh-chihlere elçi olarak Chang Ch’ien’i göndermişti.98 Onları bulmak için ta Maveraünnehir bölgesine kadar giderek Yüeh-chih hükümdarıyla konuşan ve eli boş dönen Chang Ch’ien’in asıl vazifesi, Yüeh-chihları tekrar Kansu bölgesine geri getirtmek, Hsiung-nulara karşı içlerinde sönmeyen bir kin olan Yüeh-chihler99 ile Hsiung-nuları bu şekilde birbirleriyle vuruştumak idi. Bu birinci seferinde başarısız olan Chang Ch’ien, Hsiung-nuların Kansu bölgesini kaybetmelerinden sonra onları bir başka “barbar” ile arkadan vurmak isteyen Wu-ti tarafından M.Ö. 118 ilâ 115 yıllarında bu defa, Hsiung-nulara tâbi olan ve Tanrı Dağları bölgesinde oturan Wu-sunları kendi tarafına çekmek ve Hsiung-nulara karşı isyan ettirmek üzere elçi olarak gönderilmişti.100 Böylece Wu-ti, her iki örnekte de “i-i-fa-i” politikasına işlerlik kazandırmak istemişti.101 Wu-ti’nin bu ikinci teşebbüsü başarılı olmuş, Wu-sunlar, gerek Çin’den gelen cazip teklifler gerekse Hsiung-nuların artan baskıları neticesi Çin’e yakınlaşmak zorunda kalmışlardır. Çinliler, Batı Bölgelerindeki Ta Yüan (Fergana), K’ang-chü (Soğdiana) ve Wu- sun gibi devletlere Çin’in zengin altın ve ipek hediyelerini bolca vererek onlarla ilk münasebetleri kurmaya ve daha sonra da onları Çin’e bağlamaya muvaffak olmuş;102 zaman zaman da, M.Ö. 110 ve 105 yılındaki Wu-sun örneğinde olduğu gibi, bu devletlere birer Çin prensesi göndererek önemli bir pazarlık gücü elde etmişti.103 Çinliler, bu devletleri kendilerine bağlarken, düşmanca tavırlar sergileyen mahallî kralları öldürtmek ve onların yerine Çin namzetlerini geçirmek gibi, yaklaşık yarım yüzyıl önce Chia I’nin ortaya attığı “Beş Tuzak” prensibinden hiç de daha aşağı kalmayan yollara başvurmuşlardı.104 İlk Han ile Sonraki Han Sülâleleri arasında bulunan Wang Mang Dönemi’nde (M.S. 9-23) ise gerek bu gibi tâbi devletlere, gerekse Hsiung-nulara uygulanan stratejiler son derece karmaşıktır ve bunlar, Çin’de dahi birçok tartışmalara sebep olmuştur; meselâ Hsiung-nu idarecilerini birbirlerine karşı açıkça kışkırtmak, komplo hazırlamak, Hunları 15 ayrı shan-yülüğe bölmek, teklifini kabul etmeyenleri öldürtmek, Hun devlet mührünü gizlice değiştirmek… gibi.

W. Eberhard’ın çok açık bir şekilde ifade ettiği gibi, “Çin kaynaklarından, Hsiung-nulardaki Shan-yülerin birinin gidip diğerinin gelmesi ve fiilî çatışmalardan Çinlilerin ne derece sorumlu oldukları açıkça görülememekle beraber, Çinliler, Hsiung-nular içerisindeki tefrikayı ve karışıklığı tahrik etmek için entrika, ispiyon ve sabotaj dahil yapabilecekleri her şeyi yaptılar.”105

Hsiung-nulara karşı Çinlilerin uyguladıkları bu entrikacı ve saldırgan tutum, Wu-ti döneminde Çin’in kuzey bölgelerinin ve Kansu’nun onların elinden alınmasından sonra da durmaksızın devam etmiş, hatta onun halefleri Chao-ti (M.Ö. 87-74) ve Hsüan-ti (M.Ö. 74-49) zamanlarında Hunlar daha da zayıflamışlardı. Muhtemelen bu durum, neticede Hsiung-nulara karşı diğer kabileleri harekete geçirmiş:106 M.Ö. 72-71 yıllarında Batıdan Wu-sunlar, kuzeyden Ting-lingler ve doğudan Wu- huanlar, Hsiung-nulara karşı ortak bir saldırıya geçerek onlara düşmanları olan Çinlilerin yaptığından daha ağır kayıplar verdirmişlerdi; Çin kaynaklarına göre, bu “kardeş kavgaları”esnasında Hsiung-nular nüfuslarının %30’unu, hayvanlarının ise yarısını kaybetmişler, bu tarihten sonra onların bilhassa Doğu Türkistan sahasında bulunan tâbi devletler üzerindeki hakimiyeti de tamamen sona ermişti.107

Hsiung-nuların içerisine Çin tarafından sokulan ikiliğe en iyi ve ibretâmiz örnek, M.Ö. 54 yılında iki kardeşin: Hsiung-nu Shan-yü’sü olan Hu-han-yeh ile kardeşi Chih-chih’nın birbirlerine karşı kışkırtılıp önce Chih-chih’nın Shan-yü’ye isyan ederek tahtı elinden almasına ve Hu-han-yeh’nin de M.Ö. 53 yılında Çin’e bağlanmasına yol açmış ve Hunlar ilk defa Çin hakimiyetini “resmen” kabullenmek zorunda kalmışlar; Hu-han-yeh Çin’e sığındıktan sonra kendisine, M.Ö. 48 yılındaki Moğolistan’a dönüşüne kadar Çin sınırında, her yıl artan mikdarda “bedava” altın, bakır, elbiseler, ipek ve ipek mamulleri, kuru pirinç ve hububat gibi Çin yardımları yapılmış, kendisine, Çin’in her zaman yaptığı gibi “büyük” unvanlar verilmişti.108 Bunun bir “neticesi” olarak Çin, kendisine verdiği 16.000 kişilik Çin süvarisiyle Hu-han-yeh’nin, tahtı kardeşi Chih-chih Shan-yü’den geri almasını sağlamış; iki “kardeş” arasındaki savaş, neticede pek çok “kardeş” Hun’un ölümüne sebebiyet verdiği gibi, Chih-chih da M.Ö. 36 yılında, müşterek bir Çin-Hsiung-nu ordusuyla, yani “barbara karşı barbar” destekli Çin ordusuyla Talas boylarında kendisiyle yaptığı kanlı bir kale muharebesi sonucu ortadan kalkmış, i- i-fa-i, “barbarlara saldırmak için barbarları kullanma” stratejisi bir kez daha uygulanmıştır. 109 M.Ö. 33 yılında Çin’i ziyaret eden Hu-han-yeh shan-yü, Çin’e yaptığı “üstün hizmetlerden dolayı” İmparatorluk hareminden beş Çinli kadınla taltif edilmişti110 ki burada, Chia I’nin “Beş Tuzak” prensibi içerisindeki “(güzel) kadınlar vermek” suretiyle Hsung-nuların KULAKLARINI BOZMAK maddesi uygulanıyordu.111 Chia I’nin “Beş Tuzak” prensibinde de izah edildiği üzere Çin imparatorları, Çin’i ziyaret eden yabancı kişileri doyurmak için zaman zaman onlara yiyecek ve içeceklerin yanı sıra, gözlerini boyamak için kıymetli taşlarla ve mücevherlerle süslü çadırlar ve elbiseler içerisinde onları karşılıyorlar; onları eğlendirmek için mûsiki, muhtelif “okus-pokus”lar ve vahşi hayvan gösterileri (sirkler) de hazırlıyorlardı.112 Çin’in i-i-fa-i prensibini en iyi uyguladığı ve gerçekten enteresan olan örneklerden biri de M.S. XII. yy.’a âittir.

Mançurya bölgesinden gelerek Çin’in kuzeyini ele geçiren Ch’i-tanlar (Kitan/Kıtay), burada Liao (907-1125) adıyla anılan bir devlet kurmuşlardı. Yaklaşık 200 yıl kadar Çin’de yaşayan ve artık Çin kültürüne de önemli ölçüde adapte olan Ch’i-tanlardan kurtulmak için Çin’deki Sung Hanedanı (960-1234), Mançurya’nın çok daha kuzeydeki ormanlık bölgesinde yaşayan bir diğer “barbar” olan, ancak Ch’i-tanlardan daha vahşi bir hayat yaşayan Cürçenlere haber göndererek onları Çin’in kuzey bölgelerine gelmek ve “kardeş” olan Ch’i-tanlara saldırmak üzere ikna etmişti; Sung Çini ile işbirliği yapan Cürçenler, kuzeyden gelerek Kuzey Çin’deki Ch’i-tanlara saldırmışlar ve onları 1114 yılında tamamen imha ettikten sonra bu bölgeye yerleşmişlerdi. Sungların, hesapta olmayan bu duruma karşı çıkması üzerine Cürçet’ler, silahlarını bu defa Çinlilere çevirerek sadece Kuzey Çin’i değil, Yang- tse’ye (Gök Irmak) kadar olan Güney Çin’i de “silip süpürmüşler” ve burada, Çingiz Han’ın Çin’e girip onları bertaraf ettiği XIII. yy. başına kadar yaklaşık 200 yıl Çin’e hakim olarak Ch’i-tanlarınkinden çok daha geniş bir bölgede Chin Hanedanı’nı (1115-1234) kurmuşlardır113 ki burada, ters tepmiş bir i-i-fa-i stratejisinin yanı sıra, “yakındaki barbara saldırmak için uzaktakini dost edinme”114 ile ilgili VIII. yy. Türk kitabelerindeki enteresan bir işarete de yeniden şahit oluyoruz.115

Gerek Hun, gerek Türk gerekse bozkırdaki bu “kardeş” kavgaları münasebetiyle, merhum Ziya Paşa’nın şu veciz ifadesini hatırlamamak mümkün değildir:

Ehibbâ şîve-i yağmada mebhût eyler a’dâyı

Hudâ göstermesün izmihlâli bir yerde116

*********************

1      Bu makalede, Çince kelimelerin transkripsiyonu için Wade-Giles Sistemi kullanılmıştır.

2     Yü 1967, s. 41-42; Yü 1990a, s. 122; Yü 1990b, s. 386; Barfield 1989, s. 46.

3     Barfield 1989, s. 47.

4     Yü 1990a, s. 115. Hsiung-nularla imzalanan Ho-ch’in Anlaşması, en son olarak M.Ö.135 yılında görülüyorsa da aslında bu tabir, 135 yılından sonra da Çin tarihlerinde “dostluk ve arkadaşlık ilişkileri” gibi daha geniş bir anlamda zaman zaman görülmektedir. Ancak biz bunu, daha dar ve esas anlamında olarak Hsiung-nularla yapılan anlaşma için kullanıyoruz. Bk. Yü 1967, s. 10, dn.3.

5     Çinliler, Çinli olmayan veya Çin’de oturmayan anlamında zaman zaman farklı kelimeler kullanmışlardır. Bu tabirin içine, Türk, Moğol ve Tibet gibi Orta Asya’da yaşayan bildiğimiz göçebe kavimler girebildiği gibi, Çin’in mesela ta en güneyindeki bir kavim de girebilir; genel anlamda “yabancı” karşılığı olan Çince kelimeleri karşılamak için biz de yabancı kavimler ve göçebeler için Batıda kullanılmış olan “barbar” kelimesini kullandık.

6     Yü 1967, s. 11.

7     Yü 1990a, s. 125.

8     Bk. De Groot 1921, s. 80-81; De Guignes 1923, s. 217-218; Barfield 1989, s. 52. Bk.

9     Malyavkin 1989, s. 215.

10   Loewe 1990a,      s. 144-148.

11   Loewe 1990a,      s. 148.

12   Chen-chi-yun 1996, s. 503. Chia I’nin bu teşebbüsleri boş çıkmamış, ondan sonra yazılan meselâ Shih-chi ve Han-shu gibi önemli pek çok Çin tarih kaynakları, bu öğetinin etkisi altında yazılmışlardır.

13   Watson II 1993, s. 444.

14   Loewe 1990a,      s. 148.

15   Watson II 1993, s. 450.

16   Loewe 1990a, s. 148. Loewe, Chia I’nin ölüm tarihi olarak, daha önceki bir eserinde M.Ö. tahminen 166 yılını vermektedir (Loewe I 1967, s. 155).

17   Watson II 1993, s. 451.

18   Bu konuda bk. Watson I 1993, s. 10, dn. 9; Watson II 1993, s. 197, dn.3.

19   Loewe 1990a, s. 148

20   Yü 1967, s. 11.

21   Eberhard 1977, s. 87.

22   Loewe I 1967, s. 102. Chia I’nin konudaki önerileri ve M.Ö. 158 tarihli bir hadise ile ilgili rapor bilinmektedir.

23   “Tâbi Devlet” veya “İtaat altına alınmış Devlet” anlamındaki Shu-kuo tabiri, her ne kadar Ch’in Sülâlesi zamanında da mevcud olan bir müessese ise de, Han Sülâlesi zamanında bilhassa Wu-ti zamanında, bağlanmaya gelen göçebe veya yabancıların sayısının hızla artması karşısında bunları organize etmek maksadıyla sıklıkla kullanılmıştır. M.Ö.121-120 yılında yenice itaat altına alınan 40.000 Hsiung-nu’ya mesken vermek maksadıyla Çin’in kuzey sınırı boyunca beş shu-kuo kurulmuş; her shu-kuo’dan sorumlu olacak bir de, shu-kuo’tu-wei ünvanlı Çinli bir komutan tayin edilmişti, yanında da idarî işlerde görevli birçok yardımcı bulunuyordu. Bu shu-kuoların ictimaî adetlerini ve kendi hayat şartlarını devam ettirmelerine izin veriliyordu; ancak bunların uzun bir süre sonra Çin’e adapte olmaları kaçınılmaz oluyordu. Bu konuda bk. Yü 1967, s. 72-78; Yü 1990b, s. 428.

24   Bu metin, J. De Guignes ile Ying-shih Yü’nün verdiği tercümeler birleştirilmek suretiyle

25   Batılı tarihçiler, M.Ö. 209-M.S. 551 tarihlerine kadar Orta Asya’da kurulan ve geçimini bu şekilde, gerek Çin’de, gerekse Doğu Türkistan’daki vaha devletçiklerinden alınan yıllık vergi veya elit tabakaya sunulan hediyelerle sağlayan devletlere “Haraç Devletleri”, bu sisteme de “Haraç Sistemi” adını vermektedirler ki Hsiung-nu, Hsien-pi, Wu-huan, Juan-juanlar bu devletler zümresine girerler. Çin universal devlet anlayışının bir prensibi olarak görülen bu haraç sisteminin proto izleri Shang Sülâlesi zamanına kadar götürülmektedir; Çinli olanla Çinli olmayanları ayıran bir tür derece farkı burada da karşımıza çıkıyor. Bu konuda bk. Yü 1990b, s. 381-383; Di Cosmo 1999, s. 29-30. Di Cosmo, 552-907 arasındaki Türk Kağanlığı, Uygurlar, Kırgızlar, Tibetliler ve Hazarlar için ise “Ticaret- Haraç Devletleri” adını kullanmaktadır. Bk. Di Cosmo 1999, s. 30-32 (Bu makalesinin ayrıbasımını bana göndermek lütfunda bulunan Prof. N. Di Cosmo’ya müteşekkirim).

26   Yü 1967, s. 12; Barfield 1989, s. 53.

27   Barfield 1989, s. 53-54. Mao-tun’un bu son derece kaba evlilik teklifi ve mektubun metni hakkında bk. Yü 1990a, s. 123; Yü 1990b, s. 387; Ögel I 1981, s.429-430.

28   Çin kaynağının belirttiğine göre, Chung-hang Yüeh, her gün her gece, Çin karşısında daha üstün bir seviyeye gelebilmek için nasıl manevralar yapması gerektiği konusunda shan-yü’ye talimat veriyordu (Watson II 1993, s. 145).

29   Barfield 1989, s.  53.

30   Barfield 1989, s.  51.

31   Yü 1967, s. 43.

32   Yü 1967, s. 36.

33   Yü 1967, s. 37; Barfield 1989, s. 51.

34   Yü 1967, s. 37.

35   Yüeh 1967, s. 37. Bu münasebetle, Orhun kitabelerindeki “…Çinliler altın, gümüş, ipek ve ipekli kumaşları güçlük çıkarmaksızın öylece bize veriyorlar. Çin halkının sözleri tatlı, ipekli kumaşları da yumuşak imiş. Tatlı sözlerle ve yumuşak ipekli kumaşlarla kandırıp uzaklarda yaşayan halkları böylece kendilerine yaklaştırırlar imiş. Bu halklar yaklaşıp yerleştikten sonra da Çinliler fesatlıklarını o zaman düşünürler imiş.” (Kül Tigin Kitâbesi Güney Yüzü 5) (Tekin 1988, s. 3; Tekin 1995, s. 35-36) sözlerini hatırlayalım.

36   Gumilev 1960, s. 88.

37   Yüeh 1967, 37-38; Ögel I 1981, s. 514.

38   “Saf göçebe, fakir göçebedir.” Bk. Lattimore 1962, s. 322; Barfield 1989, s. 52.

39   Barfield   1989, s. 52.

40   Barfield   1989, s. 52.

41   Di Cosmo 1999, s. 29.

42   Yü 1967, s. 42.

43   Yü 1990b, s. 388.

44   Yü 1990a, s. 124.

45   Yü 1990a, s. 125.

46   Barfield   1989, s. 47.

47   Barfield   1989, s.48.

48   Yü 1990a, s. 124.

49   Yü 1967, s. 42.

50   Yü 1967, s. 42.

51   Yü 1990a, s. 125.

52   Yü 1967, s. 39.

53   Loewe 1990a, s. 148-149.

54   Watson I 1993, s. 406.

55   Loewe 1990a, s. 149.

56   Shan Yang, Ch’in Sülâlesi zamanında yaşamış bir âlim olup genellikle “kanun” üzerinde durmuş, “metodlar” ve “teknikler”i vurgulamıştır. Shen Pu-hai ise yine aynı dönemde komşu Han devletinde görevli olup, “devlet sanatı” üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu konuda bk. Bodde 1990, s. 74-75.

57   Loewe 1990a, s. 149; Watson I 1993, s. 409, 460.

58   Yü 1967, s. 14.

59   Bk. Ögel I 1981, s. 39-40; Tezcan 1996, s. 62.

60   M.Ö.’ki dönemlerde bütün menfî şartlara rağmen Hsiung-nular yine de kuvvetli, ancak Çin oldukça zayıftı; M.S. ise durum değişmiş, Hsiung-nular gerek dahilî kavgalar gerekse komşu kavimlerin isyan ve saldırıları neticesi zayıflamış, Çin ise güçlenmişti.

61   Latourette 1934,  s. 47.

62   Yü 1967, s. 15-16.

63   Crespigny 1984, s. 88-89.

64   Yü 1967, s. 14.

65   De Groot 1921, s. 85; Franke 1930, s. 333; Daffinâ 1982, s. 71.

66   Daffinâ 1982, s. 71-72.

67   Yü 1967, s. 14.

68   Loewe II 1967, s. 182.

69   Wechsler 1981, s. 224.

70   Guisso 1981, s. 317-318.

71   Yü 1967, s. 14-15. Mao-tun döneminden beri Hun idarecilerinin, Hunların Çin’i fethetmelerine ve orada, Çin Seddi güneyinde yerleşmelerine niye engel olmaya çalıştıkları, bu örneklerden daha iyi anlaşılmaktadır.

72   Yü 1990b, s.403-405.

73   Yü 1967, s. 15.

74   Crespigny 1984,  s. 88.

75   Yü 1967, s. 15.

76   Yü 1967, s. 16.

77   Yü 1967, s. 16.

78   Crespigny 1984,  s. 88.

79   Yü 1990b, s. 430.

80   Yü 1967, s. 16.

81   Loewe I 1967, s. 82.

————————————————-

[i] TÜRKLER, C. I, Editörler: Hasan Celal Güzel, Prof. Dr. Kemal Çiçek, Prof. Dr. Salim Koca, , Yeni Türkiye, Ankara 2002, s. 729-742.

[ii] Uludağ Üniversitesi Târih Bölümü

 

http://www.kirmizilar.com/tr/index.php/konuk-yazarlar2/2924-bes-tuzak-cinlilerin-hunlari-yikmak-icin-uyguladiklari-temel-stratejiler

Uygur Medeniyetinde Çift başlı Uygur Kartalı Sembolü


Autori: Tanay YüJel

10592793_10152442653979983_6969228038046991652_n
Uygur Türkleri büyük bir medeniyet kurmuş asil bir Türk boyudur.
James Churchward deyimiyle ‘Mu’nun en büyük kolonisi ve “Mu’dan sonraki, insanoğlunun en büyük uygarlığı”, Uygur İmparatorluğu’dur. Uygur İmparatorluğu hemen hemen tüm Asya’yı ve Avrupa’yı kaplıyordu. Doğuda Pasifik’ten, batıda Atlantik Okyanusu’na kadar uzanıyordu ve güneyde İran, Mezopotamya ve Hindistan’ı içeriyordu. Churchward, tüm Ari ırklarının köklerinin Uygurlara dayandığını iddia ederken, Fransız araştırmacı ve yazar Edouard Schure de, günümüzden 5 bin yıl önce, Avrupa Kıtası’nın kadim İskit ülkesi olduğunu yazıyor.
Bu kadar geniş bir alana yayılmış olmasına karşın,Uygur İmparatorluğu’nun merkezi, Uluğ Türkistan düzlükleriydi. Tüm doğu efsaneleri, büyük tufan felaketinden önce Uluğ Türkistanın bugün çöller ve bozkırlarla kaplı alanlarının, son derece bereketli topraklar ve ormanlar ile örtülü olduğunu iddia etmektedirler. O günlerde güçlü bir imparatorluğa merkez olabilecek nitelikte bulunan bu topraklar, büyük tufan ile denizden gelen dev dalgaların altında kalmış ve çölleşmiştir. Gobi Çölü’nün hemen altında bol miktarda tatlı su kaynağının varolması, bir zamanlar buraların ne denli bereketli topraklar olduğunun bir işaretidir. Churchward, Uygurların beyaz tenli, renkli gözlü ve sarı veya siyah saçlı olduklarını yazıyor.
Naacal arşivlerine göre Uygur kolonisi, 70 bin yıl önce Mu’luların kurdukları ilk kolonidir. Tabletler, Mu dininin, Uygurların tüm ülkesinde hakim olduğunu ve bağımsız bir imparatorluğa dönüşmesinden sonra da Naacal Kardeşlik Örgütü rahiplerinin, yönetici sınıf olarak varlıklarını sürdürdüklerini belirtmekte.

İngiliz araştırmacı, Mu ve Atlantis’i batıran tufan sırasında Uygur ülkesinin büyük bölümünün sular altında kaldığını ve imparatorluğun da son bulduğunu yazıyor. Churchvvard, tufandan ancak Tibet yaylalarında yaşayan Naacal Kardeşleri ile her iki okyanusa da oldukça uzakta bulunan ve bu nedenle su baskınını en az zararla atlatan Babil Kardeşlerinin kurtulabildiklerini belirtiyor. Ara Avedisyan, 1973 yılında kaleme aldığı “Evrende En Büyük Sır” adlı eserinde, Uygurların Mu ülkesinin varisleri olduğunu belirtmiştir. Tufandan geriye kalan bu örgütlerden Tibet’te bulunanında bilgilerin daha saf bir biçimde günümüze ulaşması, Tibet Naacallerinin, suların çekilmesinden sonra Uygur arşivlerini ele geçirmeleri ve saklamaları ile mümkün olmuştur. Rahip Rishi’nin, Churchward’a gösterdiği tabletler de bu arşivlerin bir bölümüdür. Öte yandan Babil Kardeşliği, her ne kadar orijinal öğretiyi bir ölçüde yozlaştırmışsa da, Mısır “Hermes” Kardeşliği ile birlikte, Ezoterik öğretinin tüm dünyaya yeniden yayılmasında ve günümüz uygarlığını etkilemesinde büyük rol oynamıştır.
Uygur İmparatorluğu, tufan sonrası kurulan uygarlıklarda gerek sembolleri, gerek dini yapısı ve inançları, gerek yaşam biçimi ile birçok iz bırakmıştır. Sadece Asya ve Avrupa’da değil, neredeyse tüm dünyada iz bırakan Uygur sembollerinin başında, imparatorluk arması olarak kullanıldığı sanılan, tek veya çift başlı kartal gelmektedir
Pek çok araştırmacı, çift başlı kartalın tarihte bilinen ilk kullanımına, Sümer’in Lagaş kentinde rastlandığını ve kalıtların M.Ö. 5 binli yıllara işaret ettiğini savunuyor. Ancak Orta Asya’da ve Kuzey Amerika’da kimi mezarlarda bu sembole rastlanıyor ve arkeologlar, bu mezarların tarihinin M.Ö. 8 binler olduğunu söylüyor. Yine Mısır’da, firavunların ülkeyi yönetmeye başlamalarından yüzyıllar öncesine ait insanların mezarlarından çıkarılan kimi taşlar üzerinde çift başlı kartal süslemeleri bulunuyor. Mısırologlar, bu mezarların da, en azından M.Ö. 7 binli yıllara ait olduklarını ifade ediyor.

29104000_10155635226979983_8267603227785035776_n

Merkezi Asya Kamları ve Avrupa Şamanları, bu sembolü kutsal olarak kabul ediyor. Tıpkı, Kuzey ve Güney Amerika Şamanları gibi. Japonya’dan başlayarak, tüm Asya, Avrupa ve Amerika halkları, bu sembolü kendi dünyaları içerisindeki en üst yönetimin sembolü olarak, kimi kabile totemi, kimi de imparatorluk arması şeklinde kullanıyor. Binlerce yıl önce kullanıldı, bugün hâlâ kullanıyor.
İncelememize, bugünkü bilimin bizlere, insanlığın en eski uygarlığı olarak tanıttığı Sümerlerden başlayalım. Sümer uygarlığının kuruluşu, arkeologlar tarafından M.Ö. 5-6 binler olarak veriliyor. Ancak unutmayalım ki, yüzyıl önce Sümer uygarlığı tanınmıyordu ve tarih, uygarlığın daha yeni bir döneminden, M.Ö. 3 bin 500’lerin Mısır’ından başlatılıyordu. Tarihin Sümer’de başladığı tezini, bizatihi Sümerlilerin kendileri yalanlıyor. Sümer çivi yazısı kil tabletlerinde, sıklıkla, büyük bir tufanın meydana geldiği ve çok az insanın bu felaketten kurtulduğundan bahsedilmektedir. Bu tabletlerin en önemlilerinden olan Sümer Kraliyet Listesi’nde, tufan öncesi en az on krallığın yaşadığı ve her birinin 10 bin yıl ile 60 bin yıl arasında varlığını sürdürdüğü ifade edilmektedir. Liste, şu sözlerle sona erer: “Tufandan sonra krallık, yücelerden aşağıya gönderilmiştir.” Bu sözlerden, tufandan önceki
uygarlık düzeyinin çok daha yüksek olduğu ve tufan sonrası, yeni bir başlangıç yapıldığı anlamı çıkarılmaktadır. Tufandan sonra, Uygurların bir kolu olan İskitler, merkezden koptular ve Mezopotamya’ya yerleşerek Sümer Devleti’ni kurdular.
Çift başlı kartalın tüm Asya’da, Avrupa’da ve hatta Amerika’da binlerce sene öncesinden bu yana görülüyor olmasının altında, bu sembolün Uygur İmparatorluğu’nun arması olmasının yatması kuvvetle muhtemeldir. Uygur çift başlı kartalının bir başının doğuya, Pasifik’teki Mu İmparatorluğu’na, diğer başınm batıya, Atlantik’teki Atlantis İmparatorluğu’na baktığı söylenebilir.

Uygur İmparatorluğu’nun merkezi, Merkezi Asyadır. Yani Türk boylarının ana yurdu. Mu dilinde “Hun” kelimesi, “Tek” ve “Bir” anlamlarını taşımaktadır.55 Kutsal bir kelimedir ve Tanrıya işaret eder. Türklerin tarihte kendilerini tanımladıkları ilk kelime de, bu Hun kelimesi olmuştur. Çift başlı kartal, Volga ve Tuna Hunlarının sembolüdür. Hunların yanı sıra, Adriyatik’ten Kamçatka’ya, Yakutlar, Kutluklar, Uygurlar, Moğollar, İskitler, Kumanlar, Uzlar, Peçenekler, Macarlar, Bulgarlar, kısacası çok sayıda Türk boyu, çift başlı kartalı, kabile ya da kraliyet ongunu olarak kullanmıştır. Daha yakın tarihlerde de Oğuzlar ve Selçuklular bu sembolü imparatorluk arması olarak kabul etmiştir.
Bir İskit boyu olarak genel kabul gören Sümerler ile yine Anadolu’ya kuzeyden gelen Hititlerde aynı sembol, tanrıların yeryüzündeki temsilcisi olarak kullanılmıştır. Türk Tanrısı Ülgen’in, Yunan Tanrısı Zeus’un ve Sümer Tanrısı Şamaş’ın özel ulağı hep kartaldır. Tıpkı Mısır’da Horus’un, yani ilahi kelamın özel ulağı olması gibi.

Amerikalı araştırmacı Arthur Parker, Türkistandaki Türklerin M.Ö. 4 binli yıllardan bu yana tek ya da çift başlı kartal sembolünü kullandığını, çift başlı kartal sembolünün Türkçe adının “Hamca” olduğunu ifade etmektedir. Büyük Hun İmparatoru Atilla’nın bayrağında, “Tuğrul” adı verilen bir kartal, kraliyet arması olarak yer almaktadır. Göktürkler de kuvveti simgelemek üzere arma olarak, boynuzlu ve uzun kulaklı kartalı kullanmışlardır. Kartalın keskin görme yeteneğine, puhu kuşunun kulakları eklenerek, gece duyma yeteneği de kazandırılmıştır. Ünlü Göktürk İmparatoru Gültekin’in, Ural Batur Müzesi’nde sergilenen büstündeki miğferin ortasında, tek başlı bir kartal arması yer almaktadır. Bulgarlar ve Peçeneklerin 7. yüzyılda kartalı bir arma olarak kullandıkları bilinmektedir. Macarların 2. hanedanı olarak bilinen Arpadların unvanı, kartal boyudur. Altay Türklerinden Merkit boyunun sembolü kara kartal, Yurtas boyununki beyaz kartal, Yakutlarınki ise “kartal baba”dır.

Fredoom for Uyghur
Türkistan Türklerinde tek başlı kartal yalnızca hakanın sembolüdür. Çift başlı kartal ise devletin yönetiminde kadının da erkek gibi söz sahibi olduğunu simgeler. Başlardan birisi erkek, diğeri kadın cinsiyetini temsil eder ve birlikte, kudretin ve neslin sürekliliğinin ifadesidir. Doğu Türkistan’daki bir Budist mabedinde, Uygur Türklerinden kalan bir çift başlı kartal figürü, M.S. 8. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Bir Türk boyunun, tufan öncesi imparatorlukla aynı ismi taşıyan bir devleti binlerce yıl sonra kurmuş olması çok dikkat çekicidir.

Türk devletlerinde ve boylarındaki bu uygulamalar, çift başlı kartalın diğer Avrasya uygarlıklarındaki yeri ile birlikte, bu sembolün bir tek kaynaktan kök aldığı, bunun da, tüm kıtayı kaplayan tufan öncesi Uygur İmparatorluğu olduğu görüşünü destekler mahiyettedir.
Kaynakça:
James Churchward : The Children of Mu, 107, 217, 20, 172, 106, 215, 193, 159, 140, 133, 55, 58, 70, 224, 61, 224, 227, 215, 122, 184, 207, 237, 245, 223 p. Brotherhood of Life, Albuquerque, New Mexico, USA 1987
Batık Kıta Mu ‘nun Çocukları 14, 15 s. Ege Meta Yayınları İzmir 2000
Satesson Hans Stephan : Batık Ülke Mu Uygarlığı, 87, 95, 99 s. RM yayınları, İstanbul 1989
The Lost Continent of Mu, Addendum 106, 251, 252, 53, 59, 106, 174, 177, 107, Addidum 66 p, 106p.
Emet Derviş, Münevver Abliz : Uyğur Kılassik Edebiyatida Dayim uçraydiğan Atalğularğa İzahat, 71 s. 86 s. Keşker Uyğur Neşiriyatı 1998
The Sacret Symbols of Mu, 204, 107, 109, 110, 161, 124, 125, 69, 147, 157, 202, 209 p.
Cihangir Gencer : İzoterik Batıni Doktrinler Tarihi, 89 s. Gece Yayınları Ankara 1995
Eşref Bengi Özbile : Uygurlar 1233 ‘ten beri Amerika ‘da, Türk Dünyası Tarih Dergisi Ekim 1996, 118 sayı14 s. Ethel G. Stewart : The Dene and Na-Dene İndian Migration – 1233 A.D. Escape dfrom Genghis Khan to America. 566 p.
Ezoterik Batıni Doktrinler Tarihi : Cihangir Gener

Ezitqu Yollardin Kötürülgen Qara Chuqan!


Autori: Korash Atahan

d0d69ba0b5b4fe371ed4fbfc3a912061

Millitimz Hazir Asasen Degüdek Birlikke Kelgen Ortaq Toghra Bir Chiqish Yolida Emes.Milliy Mepkurisi Yétilmigen, Yaxshi-Yamanni Ilgirki Rohaniy Tuyghular Asasida Belgüleydighan, Qimmet Qarishi Zamanning Arqida Qalghan Milletlerning Inqilawi Qaranghuluq Qoynida Bir Haza Gürüldep Köyüp, Birdemdila Külge Aylinip Kétidighan Yantaq Döwisidek, Kichikkine Shamalda Tuzup Kétidu!

Bizning Hazir Memliket Ichi We Siritida Qiliwatqanlirimizning Ilgiri Qilghanlirimizdin Anche Chong Perqining Yoqliqini Azraq Diqqet Qilghan Herqandaq Adem Asanla Biliwalalaydu!

Milliy Ghayimiz Milletning Jismaniy We Meniwiy Mawjutluqini Dunya Milletliri Qatarida Kapaletke Ige Qilidighan Igilik Hoquqimizni Qolgha Keltürüshtur! Hazirqidek Bir Dewirde Élip Bérilidighan Inqilaplar Awal Xeliqning Qelbide Toluq Yiltiz Tartqan Bolishi, Zamanisigha Yarisha Bir Sewiyege Kelgen Bolishi Kérek!

Milliy Herkitimizde Ammiwiy Asas We Meniwiy Asas Bek Muhim Bolup, Bu Jehette Tereqqiyat Asta, Inqilap Mitodimiz Nisbiy Turghunliqni Saqlap Kelmekte! Milliy Ghayimizge Nöwette Biz Küntertipte Tutiwatqan Herqandaq Bir Pilansiz We Istixiyilik Yollar Bilenla Yetelmeymiz!

Dunya Bek Tiz Özgürep Kétiwatidu. Shuningha Egiship Biznimu Yengi Bir Islahat Texirsizlik Bilen Kütüp Turiwatidu. Özimizge Kelip Tüzükrek Teshkillenmisek Aqiwitimiz Teximu Yaman Bolup Ketidu.

Biz Deslepte Qilishqa Tigishlik Özimiz Öz Küchimizge Musteqil Tayinip Qilalaydighan Nurghun Ishlar Bar.Yaxshi Bir Lahiye, Pilan We Ijra Qilish Mitodi Bolmighan Ehwalda Siyasiy, Iqtisayadiy We Deplomatiye Jehettin Bizge Qarshi Jeng Qiliwatqan Düshmen Aldida Teshebuskarliqimizni Yoqutup Qoyimiz!

Dawalghup Turghan Bu Dunyada Biz Özimizni Yengidin Zamangha Uyghun Teshkilleshke Ayit Deslepki, Keyinki We Axirqi Ishlar Chiqti! Bu Ishlar Pütmey Turup Beshimizgha Bir Dewlet Qushi Aldirap Qonmaydu!

Pikirlirim Shexsiy Tuyghulirindin Emes Belki Milletimizning Kollektip Tuyghulirining Tiz Eqinlirida Shekillendi! Eytidighanni Ejdatlar Qandaq Hawale Qilghan Bolsa Shundaq Halda Yeni Eslige Sadiq Bolghan Halda Eyittim! Men Wezipemni Yerige Keltürdim, Diqqet Qilidighanlar Az Boldi. Mundaq Bolsa Ziyan Manga Emes Özlirige Bolidighanliqini Bilmemdikina Bular!

Bashqa Milletler Milliy Qediriyetlirini Bolupmu Ilim-Pen Netijilirini Köz Qarchughidek Bilidu! Bizde Wetenperwer, Milletperwer We Meripetperwer Ademlerning Baziri Kasat. Bu Jehette Biz Tamamen Bashqiche! Qelem Nadanlarning Qolida, Qural Milliy Mepkurisi Yoq Appaqxojadek Satqunlarning Qolida, Hakimiyet AchKöz, QaraQursaq, Bejiriksis, Milliy Munapiqlarning Qolida Bolup Keldi!

Xeliqning Hali Künsayin Yamanliship Ikki Esirdin Keyin, Echinishliq We Sirliq Shekilde Bugünki Halgha Chüshüp Qaldi!

Bürkütler Uchar Chette, Bezmide Qara Qargha,
Kim Bolsa Wetenperwer, Nadanlar Asar Dargha!
Biz Ölsek Yene Meyli, Milletke Bek Uwal Boldi,
Qayge Baray Dawagha, Özem Tapqan Balagha?!

Men Chüshünüshlik Tillar Bilen Bu Milletning Kelichigi Heqqide Xélila Yeterlik Eyittim.Hazir Bu Heqqaniy Chuqanlargha Qulaq Salmisanglar Düshmenning Iplas Ayaqliridin Qurtulalmaysiler!Men Silerge Deydighan Gepler Üchün Bir Ömür Ügendim! Silerge Eytidighan Sözler Üchün Bir Ömür Bedel Töleydighanlar Bek Az! Bundaq Bir Pidakarliqqa Esli Öz Xelqi Uyaqta Tursun Düshmen Milletmu Aperin Oquydu!

Men Hazirgha Kelgüche Milliy Heriketke Ayit Yüzligen Maqala Yezip, Tarix, Medeniyet, Teologiye, Pelesepe, Siyaset, Mediye We Xelqara Munasiwetler Temisida Her Türlük Ajizliqlirimizni Nezerde Tutup Köpligen Pikirlerni Bayan Qildim!Eytqanlirimni “Küresh Atahanning Emes Ejdatlirimizning Bizlerge Qaldurghan Wesiyiti we Amaniti,” Dep Bilgeysiler!

Biz Özimizning Nadan We Xurapatqa Berilip Ketip, Weten We Millet Ishlirigha Xuddi Bugünkidek Tarixtimu Sel Qarighanliqimiz Sewebidin Milliy Hakimiyitimiz Yiqilip Ikki Esirdin Buyan Qulluqqa Mehkum Bolduq. Xelqimiz Bu Shum Teqdirdin Qurtulup Ketish Üchün Toxtawsiz Küresh Qilip Keliwatqan Bolsimu Xelqimizning Toluq Oyghunup Ketelmeslik, Düshmen Küchlerning Yol Bermesligi Sewebidin Milliy Inqilap Ghelbe Qilalmay Keldi.

Xuda Xalisa Millitimiz Milliy Iradisidin Hergiz Waz Kechmidi, we Hergiz Waz Kechmeydu! Tarixta Ejdatlarimizdin Kelgen Ewlatlargha Qeder Uzanghan Erkinlik Iradisi Zulum Jehenimide Köyüwatqan Bir Xeliqning Külliri Astida Yelinjap Turghan Qip-Qizil Choghdek Özini Haman Qoghdap Qalidu, Inshaallah!
Kün Kelidu, Kona Yengi Hesap Kitaplar Qilinidu. Kün Kelidu Bu Milletning Iradisi Hür Bolidu. Kün Kelidu Barliq Zulumlar Yoqutulup Xelqimizning Milliy Iradisi Hemmige Hökmaran Bolidu!Bu Bichare Xeliq Haman Bir Küni Qeddini Kötüridu, Ichkiy We Tashqiy Düshmenliri Üstidin Ghelbe Qilidu, Küchlinidu, Ata Miras Wetinimizde Erkin, Hür, Azat we Musteqil Yashaydu!

11.03.2018 Gérmaniye

Insaniyetning Hayatliq Pelesepisining Qayidisi


Autori:Korash Atahan

54a7b9656f9c52cf423d69abb109fd46--game-of-life-humor-quotes

Insaniyetning Hayatliq Pelesepisining Qayidisi

Bügünki Dunyada Insanlarning Hayatliq Pelesepesi Qeliplashqan Bir Sistima Ichide Demokrattik we Erkin Halda Shekillengen.

Insanlarning Hayatliq Pelesepesi Qanche Ming Yilliq Puxta Tereqiyat Basquchini Bésip Ötken Bolup, Yer Shari Xaraktirliq Nopuzgha Ige! Bu Pelesepeni Bir Millet Yaki Melum Bir Dinnni Yadro Qilip Uyushqan Insanlar Topi Weyaki Melum Bir Siyasiy Ediologiye Aldirap Özgertiwitelmeydu, Eksiche Uning Terkiwidiki Élimintqa Aylinishqa Mejbur Bolidu. Bu Sistima Bolsa Medeniyet, Medeniyetni Qobul Qilsh, Normilirigha Boy Sunush Yaki Emel Qilish Bolsa Kultur Dep Atilidu!

Dunyawiy Sistemini Etirap Qilmasliq Medeniyetsizlik, Medeniy Insanlar Bilen Birge Yashiyalmasliq Bolsa Kultursizliq Yaki Barbarliq Weyaki Antisotsiyalliq Dep Atalghan!

Dewrimizde Barbarliq Yaki Antisotsiyalliq Kolliktip Yaki Shexsiy Rohiy Kesellik Dep Hésaplinidu!

Medeniyet Bilen Barbarliqning Ottursidiki Küresh Dawamlishidu!

Parlaq Medeniyetke Ige Uyghur Xelqi Bilen Tughma Anti Sotsiyal Xaraktirgha Ige, Özidin Bashqa Herqandaq Nersini Düshmen Dep Qaraydighan Kolliktip Rohiy Késel Millet Xitaylarning Ottursidiki Küresh Yoruqluq Bilen Qaranghuluq Arisidiki Medeniy Dunyaning Demograttik Ölchrmlirige Hergiz Uyghun Klemeydighan Küreshtur.

Medeniyetlik Dunyada Urushmu Toxtam Arqiliq Xelqara Pirinsiplargha Uyghun Élip Bérilidu! Tinichliqmu Xelqara Ehdinamilerge Asasen Düshmen Milletler Ara Tüzülgen Tinichliq Toxtimi Arqiliq Emelge Ashidu! Emma Anti Sotsiyal, Kishlik Buzuqliqi Tebiyitige Ige Xitaylar Bilen Uyghurlarning Ottursidiki Ziddiyetni Medeniyetke Tayinip Hel Qilghili Bolmaydu!

Erkin Dunyada Güzellik Bilen Rezillik, Yoruqluq Bilen Qaranghuluq Ottursidiki Ziddiyetlerning Hel Qilinishini Shahmat Oyunigha Oxshutushqa Tamamen Bolidu! Medeniyetni Asas Qilghan Adalet Bilen, Milletni Qaplighan Kolliktip Pesixik Buzuqluqni Asas Qilghan Zelalet Ottursidiki Riqabet We Küresh Melum Xelqaraliq Ölchemler We Qayidilerge Boy Sunmighachqa, Bundaq Ziddiyetlerning Xususiyetliri Shahmat Oyunida Rushen Gewdilenmeydu!

Erkinlik Pewquladde Bir Siyasiy, Sotsiyal We Kultural Xelqaraliq We Rayon Xaraktérliq Hal Bolup, Uning Chigirisi Peqet Bashqilarning Erkinlik Pasiligha Bérip Toxtaydu! Xitaylar Uyghurlarning Etnik, Kultural We Siyasiy Erkinlikini Boghup, Özlirining Erkinlik Adalitini Depsende Qildi. Eslide Erkinlik Oxshimighan Tereplerning Ortaqliqliri Ichige Yerleshtürülgen Bolghachqa, Uningda Etnik Indewidualliq we Shexsiy Qiziqishlargha Asasen Degüdek Yer Berilmigen!

Dunya Shahmat Taxtisigha, Ademler Shahmat Uruqlirigha Oxshaydu. Shunisi Éniqki Xitay Jemiyitini Dunyaning, Dunyani Xitay Jemiyitining Bir Parchisi Déyishke Bolmaydu! Xitaylar Yochun Bir Barliq Bolup, U Xelqara Jemiyetni, Xelqara Jemiyet Bolsa Xitay Jemiyitini Bir-Biridin Siritqa Ittirip Turidu!Bu Menidin éyitqanda Barliq Insanlar Bir Séstimigha, Peqet Xitaylarla Bashqa Bir Sistimigha Mensuptur!

Kishiler Özlirige Mensup Bolghan Chek-Chigirilar Ichide Özlirining Demokrattik Heqlirini We Hoquqlirini Qanuniy Ölchemler Asasida Qollunup Erkin Yashaydu!

Emma Xitay Ishghaliyet Rayonliri We Xitay Teritoriyeside Mewjut Bolghan Etnik Topluqlar Hergiz Ademdek Yashash Hoquqigha Ige Emes! Xitay Hakimiyet Sistimisida Tarixtin Béri Bolmighan Dunyawiy Erkinlik, Bu dewlet Yiqilmighiche Bar Bolmaydu.Xelqarada Erkinlik Xuddi Shaxmet Uruqlirining Salahiyiti, Qabiliyiti We Nopuzigha Qarap Démokrattik Ölchemler Asasida Özgürep Baridu! Erkinlik Bolmighan Yerde Sotsiyal, Siyasiy We Iqtisadiy Bixeterlikke Kapaletlik Qilghili Bolmaydu. Erkinlik Eng Töwen Derijilik Hoquq Bolup, Demokratiy Bolsa Shahmat Uruqlirini Eslitidighan Étnik Topluqlar, Siyasiy Gorohlar We Shexsiylerning Hemmisige Ortaq Bolghan Elementar Heq we Hoquqlarning Kapaletke Ige Qilinidighan Siytémisini Körsütidu.

Shahmat Uruqliri Oxhash Qapchuqta Saqlinidu, Oxshash Tekshilikke Tizilidu, Oxshash Materiyaldin Yasalghan Bolidu.Shahmat Uruqliri Öz Pikirliri, Yolliri We Iradisini Erkin Ishlitip, Küchini Namayan Qilidu. Öz-Ara Qarshi Tereptikilerning Rengliri Oxshimaydu, Ortaq Mepkurigha Ige Bolghan Tereptikilerning Özige Xas Reng We Teritoriysi Bar!Bu Milletlerning Ottursidiki Birlik we Barawerlik, Ziddiyet We Chetke Qéqishlargha Sewep Bolidu!Xitay Ishghaliyet Astidiki Uyghuristan , Tibet, Monghuliye We Manjuriye Qatarliq Rayonlirining Xitaydin Ajrap Chiqishi We Xitay Téritoriyesideki Periqliq Goruppilarning Parchilinishi Muqerrerlik Bolup, Bu Hal Xelqara Sistéma Déyiliwatqan Dunya Tertiwining Asiyadiki Ijabiy Tereqiyati Hésaplinidu! Dunyada Omumiyyüzlük Erkinlikni yeni Démokratiyeni Hakim Qilish Bolsa, Xitay, Rusiye We Hindistandek Chong Dewletining Téximu Ushshaq Parchilinishi Bilen Andin Toluq Emelge Ashidu!

Kélichekte Uyghurlardek Zulum Astida Xorlanghan Barliq Milletlerning Xelqarada Ölchimi Békitilgen Dewliti, Hakimiyiti We Memuriy Idare Qilish Sistimisi Bolidu! Shahmat Uruqlirini Eslitidighan Étnik We Siyasiy Goruppilar Xelqara Nizamlar, Ehdinamilar we Exlaqiy Ölchemler Aldida Barawer Bolup, Insanlar Ortaq Etirap Qilghan Qanunlargha Boysunghan Halda Öz_Ara Urush We Tinichliqta Birge Yashaydu! Qarshi Tereptikiler Arisida Gireleshme Jengkler We Tillarda Dastan Bolidighan Hemkarliqlar Bolup Turidu!

Hemmidin Muhim Bolghini Etnik Topluqlar, Ediologiygiylik Goruppilar, Samawiy Dinlar We Siyasiy Gorohlar Öz Iradisi Bilen Tallighan Yollarda Erkin Riqabet Yaki Hayat-Mamatliq Keskin Küresh Ichide Nisbiy Musteqil Halda Öz-Ara Birlikte Yashaydu!

 

UKM

13.03.2018 Gérmaniye

Büyük Ejdadim Tengriqut Oghuz Xaqanning Yarliqi!


Uygurlar (1)

Men Silerge Boldum Xaqan,
Élinglar Qolgha Ya Bilen Qalqan!
Bizge Tamgha Bolsun Buyan,①
Hem Kök Büri Bolghay Uran!②
Tomur Neyzeler Bolghay Orman!
Déngiz Hem Deryalar Tursun Éqiship,
Ow Yéride Yursun Qulan…
Quyash Tugh Bolghay, Asman Qoriqan!③

954757_1381454195412956_764240442_n

Büyük Ejdadimiz Tengriqut Oghuz Xaqanning 10 Ming yilliq Bayriqi! Jessur We Eqil-Parasetlik Millitimizning Quyash Tugh Bolghan, Asman Qorighan (Pasil) Bolghan Meshur Tughi!

Shundin Kéyin Tengriqut Oghuz Xaqan Tot Etrapqa Yarliq Chushurdi we Mektup Yézip Elchilerni Könderdi.
Bu Mektupte Shundaq Yézilmish Idi:
“ Men Uyghurlarning Xaqanimen, Men Pütün Jahanningmu Xaqani Bolushum Kérek!Men Silerning Manga Boysunushinglarni Soraymey. Kimki Boysunup Aghzimgha Baqsa, Uninggha Tartuq Yollap, Uni Dost Tutimen, Kimki Manga Boysunmisa, Gheziwim Téship, Qoshun Tartimen, Uni Özemge Dushmen Tutimen, Derhal Basturup Bérip, Dargha Asturup, Uni Yoq Qilimen! ”

Qedimqi uyghurlarning Uyghur Qedimqi Yéziqida Xatirlengen Nadir Kilassik Eseri « Oghuzname» Eposidin Élindi.

Menbe:
Qediqi Uyghur Yazma Yadikarliqliridin Tallanmalar

Tuzguchiler:
Abduqeyyum Xoja
Tursun Ayup
Israpil Yusup
Mes’ul muherriri:Mamut Sabit
Uyghuristan Xelq Neshriyati
1983 – yil 9 – ay 1 – neshri
1984 – yil 4 – ay 1 – bésilishi
① Buyan – bext – sa’adet, paraghet
② Uran – herbi parol yaki Shuar, belge we buyruq, jenggiwar shu’ar
③ Qoriqan – qorighan, pasil, bayraqning girwiki, bargah, chédir, chek-chigire!

 

Milliy Oyghunush Ürgütliri!

 

Uyghuristan, 1982-yili Ürümchide Neshirge Teyyarlanghan.