Umberto Eco Makes a List of the 14 Common Features of Fascism


 

Umberto_Eco_1984Creative Commons image by Rob Bogaerts, via the National Archives in Holland

 

One of the key questions facing both journalists and loyal oppositions these days is how do we stay honest as euphemisms and trivializations take over the discourse? Can we use words like “fascism,” for example, with fidelity to the meaning of that word in world history? The term, after all, devolved decades after World War II into the trite expression fascist pig, writes Umberto Eco in his 1995 essay “Ur-Fascism,” “used by American radicals thirty years later to refer to a cop who did not approve of their smoking habits.” In the forties, on the other hand, the fight against fascism was a “moral duty for every good American.” (And every good Englishman and French partisan, he might have added.)

Eco grew up under Mussolini’s fascist regime, which “was certainly a dictatorship, but it was not totally totalitarian, not because of its mildness but rather because of the philosophical weakness of its ideology. Contrary to common opinion, fascism in Italy had no special philosophy.” It did, however, have style, “a way of dressing—far more influential, with its black shirts, than Armani, Benetton, or Versace would ever be.” The dark humor of the comment indicates a critical consensus about fascism. As a form of extreme nationalism, it ultimately takes on the contours of whatever national culture produces it.
It may seem to tax one word to make it account for so many different cultural manifestations of authoritarianism, across Europe and even South America. Italy may have been “the first right-wing dictatorship that took over a European country,” and got to name  the political system. But Eco is perplexed “why the word fascism became a synecdoche, that is, a word that could be used for different totalitarian movements.” For one thing, he writes, fascism was a fuzzy totalitarianism, a collage of different philosophical and political ideas, a beehive of contradictions.”

While Eco is firm in claiming “There was only one Nazism,” he says, “the fascist game can be played in many forms, and the name of the game does not change.” Eco reduces the qualities of what he calls “Ur-Fascism, or Eternal Fascism” down to 14 “typical” features. “These features,” writes the novelist and semiotician, “cannot be organized into a system; many of them contradict each other, and are also typical of other kinds of despotism or fanaticism. But it is enough that one of them be present to allow fascism to coagulate around it.”

  1. The cult of tradition. “One has only to look at the syllabus of every fascist movement to find the major traditionalist thinkers. The Nazi gnosis was nourished by traditionalist, syncretistic, occult elements.”
  2. The rejection of modernism. “The Enlightenment, the Age of Reason, is seen as the beginning of modern depravity. In this sense Ur-Fascism can be defined as irrationalism.”
  3. The cult of action for action’s sake. “Action being beautiful in itself, it must be taken before, or without, any previous reflection. Thinking is a form of emasculation.”
  4. Disagreement is treason. “The critical spirit makes distinctions, and to distinguish is a sign of modernism. In modern culture the scientific community praises disagreement as a way to improve knowledge.”
  5. Fear of difference. “The first appeal of a fascist or prematurely fascist movement is an appeal against the intruders. Thus Ur-Fascism is racist by definition.”
  6. Appeal to social frustration. “One of the most typical features of the historical fascism was the appeal to a frustrated middle class, a class suffering from an economic crisis or feelings of political humiliation, and frightened by the pressure of lower social groups.”
  7. The obsession with a plot. “The followers must feel besieged. The easiest way to solve the plot is the appeal to xenophobia.”
  8. The enemy is both strong and weak. “By a continuous shifting of rhetorical focus, the enemies are at the same time too strong and too weak.”
  9. Pacifism is trafficking with the enemy. “For Ur-Fascism there is no struggle for life but, rather, life is lived for struggle.”
  10. Contempt for the weak. “Elitism is a typical aspect of any reactionary ideology.”
  11. Everybody is educated to become a hero. “In Ur-Fascist ideology, heroism is the norm. This cult of heroism is strictly linked with the cult of death.”
  12. Machismo and weaponry. “Machismo implies both disdain for women and intolerance and condemnation of nonstandard sexual habits, from chastity to homosexuality.”
  13. Selective populism. “There is in our future a TV or Internet populism, in which the emotional response of a selected group of citizens can be presented and accepted as the Voice of the People.”
  14. Ur-Fascism speaks Newspeak. “All the Nazi or Fascist schoolbooks made use of an impoverished vocabulary, and an elementary syntax, in order to limit the instruments for complex and critical reasoning.”

This abridged list (available in full at The New York Review of Books) comes to us from Kottke, by way of blogger Paul Bausch, who writes “we have a strong history of opposing authoritarianism. I’d like to believe that opposition is like an immune system response that kicks in.”

One detail of Eco’s essay that often goes unremarked is his characterization of the Italian opposition movement’s unlikely coalitions. The Resistance included Communists who “exploited the Resistance as if it were their personal property,” and leaders like Eco’s childhood hero Franchi, “so strongly anti-Communist that after the war he joined very right-wing groups.” This itself may be a specific feature of an Italian resistance, one not observable across the number of nations that have resisted totalitarian governments. As for the seeming total lack of common interest between these parties, Eco simply says, “Who cares?… Liberation was a common deed for people of different colors.”

Read Eco’s essay at The New York Review of Books. There he elaborates on each element of fascism at greater length. And support NYRB by becoming a subscriber.

via Kottke

Related Content:

Umberto Eco Dies at 84; Leaves Behind Advice to Aspiring Writers

Rare 1940 Audio: Thomas Mann Explains the Nazis’ Ulterior Motive for Spreading Anti-Semitism

George Orwell Reviews Mein Kampf: “He Envisages a Horrible Brainless Empire” (1940)

Josh Jones is a writer and musician based in Durham, NC. Follow him at @jdmagness

 

http://www.openculture.com/2016/11/umberto-eco-makes-a-list-of-the-14-common-features-of-fascism.html

UYGURLARDA HUKUK SİSTEMİ VE KAVRAMLARI


​Türk tarihinde yüksek bir medeniyet yaratmış Uygur Türkleri uygarlık tarihi bakımından bütün Türk kavimleri tarihi içinde ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Kamu hukuku ve özel hukuk alanında kendilerine özgü bir sistem kurmuşlar.Kira, satış, vasiyet, faiz, yarıcılık,özel sözleşme benzeri birçok ticaret ve hukuk kavramını kullanan Uygurlar, oldukça basit nitelikte de olsa pasaport ve vize uygulamaları hayata geçirmişlerdir. 

Doğu Türkistan’da yaşayan Uygurlardan kalma manzum bir eser olan Kutadgu Bilig, Orhun Yazıtları ve Turfan metinleri ortaya çıkıncaya kadar, Türk dilinde yazılmış belgelerin en eskisi ve en önemlisi sayılmıştır. “Siyasetname” veya “saadet verici bilgi” anlamlarında tercüme edilen bu eser, Balasagun’lı Yusuf isminde bir şair tarafından, Kaşgar’da ilk Türk İslam devletini kuran Satuk Bugra Karahan adına, 1069 yılında yazıımıştır. Esere sonradan ilave edilmiş olan mukaddimelerde de belirtildiği gibi bu kitap hakimlerin sözleri ile dolu ve herkes için faydalı bir kitap olmakla beraber, özellikle hükümdara memleket idaresi konusunda gerekli olan bilgileri içermektedir. İçinde bir devletin ayakta durması veya yıkılması şartları belirtilerek, hükümdarın halka ve halkın hükümdara karşı hakları, halkın itaatli olması için hükümdarın tebaasına karşı nasıl davranacağı, askerin düzenlenmesi ve savaş yapma şekilleri gösterilmiştir. Tüm bunlara rağmen eserde, kelime ve kafiye oyunlarına başvurularak, felsefi ve ahlaki düşüncelerle, ideal bir devlet hayatından söz edilmesi, onun edebiyat tarihçilerinin gözünde sahip olduğu yüksek değer yanında hukuk tarihçileri açısından fazla tatminkar bulunmamasına neden olmuştur.​
Uygur hukukunun incelenmesi sırasında, bize yol gösterecek eserlerin başında Çin kaynakları gelir. Ayrıca “Kutadgu Bilig” adlı yapıt ile Doğu Türkistan’da ele geçirilmiş olan hukuksal belgeler de Uygur hukukunun incelenmesi bakımından büyük bir değer taşımaktadır. Göktürk devletinin yıkılışından sonra kurulmuş olanl Uygur devletinin de parçalanması üzerine bir kısım Uygurlar, Doğu Türkistan’a yerleşerek orada Çin’in etkisi altında kendilerine özgü bir hukuk-sistemi geliştirmişlerdir. XlX. Yüzyılın sonlarında ve XX. yüzyılda çeşitli uluslara mensup araştırmacılar tarafından Turfan bölgesinde gidilip yapılan araştırmalar sonucunda bulunan dini, felsefi ve edebi belgeler yanında birçok da hukuki belgeler ele geçirilmiştir. Hukuki belgeler çoğunlukla borç. alıp verme, alım-satım, kiralama, rehin, vakıf belgeleri niteliğindedir. Bu belgeler arasında çok az vasiyetname şeklinde düzenlenmiş olanlar da mevcuttur. 
UYGURLARDA KAMU HUKUKU
Uygur hükümdarları, egemenlik güçlerinin tanrısal bir kaynağa bağlanmış olması nedeni ile, kendilerinden “Gök ve Ay Tanrıdan kut bulmuş” diye söz etmişlerdir. Hükümdarlar, kendi asıl adlarından başka bir de saltanat ve hükümet adları da kullanmışlardır. Bundan dolayı Uygur kağanlarının çoğunun asıl adları öğrenilmemiştir. 743 yılında Göktürk devletini yıkan Basmil, Uygur ve Karluk gibi Türk boyları, Basmil Türklerinin başkanlığında yeni bir kağanlık kurmuşlardır. Basmil Kağanı, ortada, Beş- Balığ bölgesinde oturmuş; doğuda, Orhun nehri kıyılarında oturan Uygurların başkanı da “sol- yabgu”ünvanını almıştır. Batıda, Altay dağlarının güney doğusunda yaşayan Karluklar ise “sağ-yabgu”luğu meydana getirmişlerdir. Her iki yabgu da Basmil kağanına bağlı durumdaydılar. Bu devlette, sağ ile sol kollar eşit ve aynı haklara sahiptir. Bu nedenle bütün işler hükümet merkezi olan Karabalasagun’da görüşülmüştür. Kağanlar divanları burada toplamışlar, imparatorluğun siyasi kararları burada alınmıştır.​
Uygurlarda “Tutuk” adı ile anılan boy reisleri mevcuttur. Bu kişiler her türlü siyasi görevlerinin yanında devlet hazinesi için vergi toplamakla da görevlidirIer. Boy reisIeri çoğunlukla kağanın yakın akrabaları arasından atanmış olmakla birlikte, bu makamın babadan oğula geçip geçmediği hakkında açıklayıcı bilgilere rastlanmamıştır.​
Uygur devletinde kağanlığın babadan oğula geçtiği konusunda yeterli delil bulunmamaktadır. Bununla birlikte Hükümdar Tun Bağa’nın 789 yılında ölümüyle tahta geçen oğlunun bir yıl sonra küçük kardeşi tarafından öldürülmesi üzerine, ülkede öldürülen kağanın oğlu lehine bir isyan çıkartılmış ve henüz çocuk denecek yaştaki oğlu tahta geçirilmiştir. Bu olay bize saltanatın babadan oğula geçme adetinin çok güçlü olduğunu göstermektedir. 795 yılından sonra, İkinci Uygur Devleti döneminde, bu kural bozulmuş, amca çocukları, küçük kardeşler veyeğenler de tahtta söz sahibi olmaya başlamışlardır. Sonradan Doğu Türkistan’a yerleşmiş olan Uygurların kamu hukukiarı hakkında Kutadgu Bilig bize bilgi vermektedir. Kutadgu Bilig’den X. yüzyıl Uygurlarında devlet örgütünün başında çeşitli ünvanlarla anılan büyükmemurların bulundukları anlaşılmaktadır. Bu memurlar: 1) Uluğ Hacib (Büyük Vezir), 2) Sübaşçı (Başkomutan), 3) Kapık Başlar Er (Saray Bakanı), 4) Bitikçi (Kağanın Baş Yazmanı, Dışişleri ve Adalet Bakanı), 5) Ağıcı (Hazinedar), 6) Yalvaçlar (Elçiler)’dır.’Bir de “Tapukçu” adıverilen ikinci sınıf memurların varlığı dikkat çekmektedir. Kutadgu Bilig’de tüm memurların görevlerinin ne olduğu ayrıntıları ile belirtilmemiş olmakla beraber, bu memuriyetlere getirilen kimselerin nasıl olmaları gerektiği konusunda geniş bilgiler verilmiştir.
UYGURLARDA SOSYAL SINIFLAR
      Yusuf Has Hacib’in yaşadığı XI. yüzyılda Uygurlar başlıca iki-ana sosyal sınıfa ayrılmıştır. Bunlar aydınlar ve asıl halk sınıfıdır. Aydınlar sınıfı kendi aralarında beş grupta incelenebilir : 1) Aleviler (Hazret-i Muhammed’in soyundan gelenler), 2) Bilginler (din bilginleri de dahil olmak üzere bilginlerin tamamı), 3) Otacılar (tıp bilginleri ve eczacılar),4) Yıldızcılar (Münnecimler, astrologlar), 5) Şairler (manzum sözler söyleyenler). Asıl halk ise geçimlerini sağladıkları alanlara göre altı sınıfa ayrılmıştır: I)Tarıgçılar (tarımla uğraşanlar), 2) Satıgçılar (tüccarlar), 3)İğdişçiler (Çobanlar), 4) Uzlar (küçük sanatlar ile uğraşanlar), 5) Karabudun (belli bir işi olmayan şehir halkı), 6) Çigaylar (yoksul kimseler). Uygurhalkı arasında görülen bu sınıflandırmalar hukuki açıdan bir bölünmüşlük göstergesi değildir. Çünkü devlet içinde, bazı ayrıcalıkları olan beyler ve çeşitli haklardan tamamiyle kısıtlanmış kullar bir yana bırakılırsa, halkın hukuk bakımından birbirine eşit olduğu anlaşılmaktadır. Kutadgu Bilig’ de beyliğin temelinin doğruluk ve adalet olduğundan söz edilerek, hakimiyetin esasının da adalet olduğu üzerinde durulmuştur. Uygur Türkçesinde  yazılan belgeler arasında, Kutadgu Bilig’in bu teorik bilgilerini doğrulayacak nitelikte şahitlik, dilekçe ve mahkeme ilamları gibi yazılı belgelerin bulunuşu, Uygurlarda yargı teşkilatının ulaştığı düzeyin ifadesi açısından büyük önem taşır​.

      UYGURLARDA ÖZEL HUKUK​
Uygurlardan günümüze kadar gelen ve özel hukukları hakkında çeşitli ipuçları içeren hukuk belgeleri incelendiğinde, her şeyden önce bu belgelerin birbirine olan benzerlikleri dikkat çekmiştir. Hukuksal işlemlerde bağıtın konusunun niteliğinden doğan bazı küçük ayrılıklara bakılmazsa, daima belli örneklere, formüllere göre hareket edildiği anlaşılmıştır. Belgeler her zaman hukuksal işlemin yapılmış olduğu tarihle başlamıştır. Daha sonra iki yanlı hukuksal işlemlerde önce icabı yapanın adı yazılmış, bunu çoğunlukla işlemin nedeni izlemiştir. Bundan sonra kabulde bulunanın adı yazılarak, bunu iki yanın kendilerine düşen borçları yerine getirdiklerini bildiren sözler, varsa koşullar ve tanıkların adları izlemiştir. Uygur hukuk belgelerinden, onların hem gerçek hem de hükrni şahısları bildikleri görülmüştür. Gerçek şahıslar arasında bir sınıflama söz konusudur. Bu sınıflamada birinci sırayı alan beyler, kendi içlerinde iki ayrı imtiyazlı zümreye ayrılmışlardır. Bunlardan birincisi olan tarhanlar, hayat kaydıyla kendilerine, vergi muafiyeti verilen kimselerdir. Ayrıca istedikleri zaman, izin almaksızın kağanın huzuruna çıkabilme, ağır suçlar dışında işledikleri suçların dokuz kez af edilebilmesi, genel tören ve ziyafetlerde yüksek mevkilerde yer almaları gibi ayrıcalıkları davardır. İkinci zümre ruhanilerdir. Bunlar da hayat kaydıyla vergiden muaf sayılan dini görevlilerdir. Gerçek şahısların ikinci sınıfı ehliyet hakkını tam olarak kullanan hürlerdir, Üçüncü sınıf ise, ehliyeti kısıtlı bulunan kölelerdir . Uygur belgelerinden, Uygurların köleliği kabul ettikleri sonucu ortaya çıkmaktadır. Çünkü para ve pamuklu bez ihtiyacından dolayı köleler, zaman zaman satım akdine konu olmuşlar ve bir çeşit mal gibi kabul edilmişlerdir. Köle satış belgelerinde kölelerin cinsiyeti açık bir şekilde belirtilmiştir. “Kul” kelimesi “erkek köleler” için, “küng” kelimesi ise “kadın köleler”i belirtmek için kullanılmıştır. Köleyi satan kimselerin ailenin tek sorumlusu olduğu anlaşılmaktadır. Ailenin ortak malı olarak kullanılan kölelerin satışları sırasında aile reisinin sorumluluğu sınırsızdır.​
Uygurların hükmi şahıslardan olan vakıflar konusunda bilgi sahibi oldukları, konu ile ilgili belgelerden açıkça anlaşılmaktadır. Uygur vakfiyeleri, Buda dinindeki Türklere ait olup, Uygur harfleriyle yazılmıştır. Uygur Türklerine ait, vakıf ile ilgili belgeleri üç ana başlık altında toplamak mümkündür:

1. Manastır inşası nedeniyle düzenlenen belgeler,
2. Manastırlara vakfedilen arazi veya bağların tahsislerine ilişkin belgeler 
3. Manastır veya manastıra ait bina ve arazi tahsisinin devlet reisleri tarafından onayı ve vergilerden muaf tutulmaları için verilen fermanları 

Bütün eski Türk toplumlarında olduğu gibi, Uygurlarda da aileye büyük önem verilmiştir. Uygurlarda “ana-ata”, ana-baba sözleri.çok yaygındır. Kadına büyük değer verilmiştir. Annelerini, “anam tuğlu, kutlu ağa” diye adlandıran Uygurların, eski şiirleri, anneyi “tuğluk” ve “kutluluk” isimlendirmeyle onurlandırmıştır.​
Çin kaynaklarından elde edilen bilgilere göre, Kuzey Uygurlarda aile, resmi ve hukuki bir evlenme akdine dayanmıştır. Evliliği “kavuşmak’; olarak niteleyen Uygurlar, evliliğin aşk ve his yönünü belirtmişlerdir Uygurlarda kan hısımlığı evlenmeye engeldir. Evlenmenin belli bir yaşı yoktur ve bülüğ evlenme için yeterlidir. Evlenmenin şartları arasında, tarafların ve anne babanın rızası gereklidir. Ayrıca güveyi tarafından kız için kızın babasına ve velisine verilen “kalın” adı ile anılan belli bir miktar mal söz konusudur. Evlenme bir alım-satım akdi olarak görülmediğinden, “kalın”, kızın fiyatı olarak değil, kızın terbiyesi için yapılan masraflara iştirak bedeli olarak görülmüştür. Bu bedel bir kaç baş hayvandan ibaret olabildiği gibi yüzlerce at ve binlerce koyun da olabilmiştir.

Uygurlar, evlatlık kurumunu kabul etmişlerdir. Evlat edinme. Bir akid şeklinde gerçekleştirilmiştir. Evlat edinmiş olan şahıs, evladına karşı hem maddi, hem manevi sorumluluk yüklenmiştir. Evlat edinme ile ilgili belgelerde evlat edinilecek çocuğun “süt sevinci” diye ifade edilen bir para ile değiştirildiği ve evlat edinmeye “oğulluk bir” denildiği görülmüştür. Evlatlığın nafakası babalığına aittir. Kendisi de ona sadakat göstermekle yükümlüdür. Evlatlık, babalığına mirasçı olur. Babalık, görevlerini yerine getirmediği takdirde, aradaki sözleşmeli hısımlık da sona erer.​
Uygurlarda iki çeşit varislik söz konusudur. Bunlardan biri kanuni varislik, diğeri vasiyetname sonucunda varisliktir. Kanuni varislikte, prensipte bütün çocuklar mirasçıdır. Ancak babaları hayatta iken paylarını alıp, kendilerine bir ev kuran çocuklar ile evlenirken belli miktar eşyaalan kızlar mirastan yoksun bırakılmışlardır. Ölen erkeğin eşine mirastan düşen miktar ¼ dür. Baba evinin tek mirasçısı küçük oğuldur. Vasiyet yolu ile mirasçılıkta vasiyeti yapan kimse, kimi mirasçı olarak kabul ettiğini ve terekesinden kimlerin hak alamayacağını göstermiştir. Ayrıca üveyoğulların analıkları ile evlenmelerine vasiyetname ile engel olunabileceği de anlaşılmaktadır.​

Uygurlar, başta karz (ödünç), satım, kira ve hizmet sözleşmesi olmak üzere, bütün akid çeşitlerini uygulamışlardır. Borç alıp-verme belgelerinde, faizi ile alınacak mal belirtildikten sonra, ne zaman ve hangi miktar ile faiz karşılığı malın geri verileceği kaydedilmiştir. Belgelerdegenellikle hangi ihtiyaçtan dolayı mal faizi ile alındıysa, yine aynı mal faizi ile birlikte geri verilmiştir. Bazen de alınan mal kendi cinsi ile ödenmeyip başka bir çeşit mal ile ödenmiştir. Örneğin, pamuklu dokuma karşılığında şarap olarak ödeme yapılmıştır. Borç alıp-verme belgelerinde, zamanında ödenmeyen ya da borç alan kişinin ortadan kaybolması-ölmesi- halinde, borç veren kişinin zor durumda kalmaması için, alınan malın nasıl ve kimler tarafından’ ödeneceği bildirilmiştir. Zamanında ödenmeyen borçlar için, örf hukukuna göre. normal faizden çok farklı bir faiz ödeme zorunluluğu getirilmiştir.​

Uygurların hukuki belgeleri arasında dikkat çeken bir diğer tür de kira akdidir. Kira akidleri; tarla kiralama ve hayvan kiralama belgeleri olmak üzere iki şekildedir. Tarla kiralama belgeleri, kiralayan şahısların pamuk, mısır, tarla ve kiraya veren şahsın para ihtiyacını karşılamak için hazırlanmıştır. Para ihtiyacı dışındaki belgelerde, şahıslar hangi ihtiyaçlarını karşılamak için tarlayı kiralayacaklarını ve daha sonra kira karşılığı olarak tarla sahibine ne vereceklerini belirtmişlerdir. Para ihtiyacını karşılamak için kiralama belgelerinde ise kiraya verilecek tarlanın sınırları belirlenmiştir. Gerek tarla, gerek ‘hayvan kiralama akidlerinde mülkiyetin kesin olarak kiraya veren kişi üzerinde olduğu açıktır. Bu nedenle özellikle tarlada yapılacak işlerden sahibi sorumlu tutulmuştur.​
Uygur hukukunda, “birzün” denilen satım akdinin en çok görüleni, gayri menkul akdi olmuştur. Uygurlarda arazi genellikle ortak olarak kullanılmıştır. Araziler ailenin ortak malı sayılmakla birlikte, ailenin ferdIeri arasında bölüşülmüş olarak kullanılmış ve satış yaparken şahıslar sadece kendi mülkiyetlerinde olan kısmın satışını yapabilmişlerdir. Uygur belgelerinde satıcıların ve alıcıların genellikle akraba ve özellikle kardeşler olarak görülmesi miras kalan toprağın parçalanmaması için olabilir.​

Satış belgelerinde ödemeler, belgenin yazıldığı gün yapılmıştır. Satın alanın haklarını korumak amacıyla, satın alınan bir mala, satıcının akrabaları tarafından yapılacak itirazların önlenmesini öngören kayıtlar düşülmüştür. Yani satışı yapılan malın bütün sorumluluğu satıcı tarafından yüklenilmiştir.​

Tarla satış belgelerinde, tarlanın yeni sahibinin araziye sahip olma hakkının zamanla sınırlandırılmamış olması Uygurlarda, taşınmaz mallar üzerinde mülkiyet hakkının tamamen ortaya çıktığının bir delilidir. Bunun yanında yeni mülk edinen bir kişi, gayri menkulünü kullanma veya başkasına satma haklarına da sahiptir. Uygur hukukunda rehin kurumu da bilinmektedir. Gayri menkuller rehin akdine konu olabildiği gibi, bazı şartlarda insanlar da rehine konu teşkil edebilmişlerdir. Örneğin : Baba kendi oğlunu belli bir miktar para karşılığında rehin olarak verebilmektedir. Çocuk, borç ödeninceye kadar alacaklıya hizmet etmekle yükümlüdür. Buna karşılık alacaklı da çocuğun bütün masraflarını karşılayacaktır. Bu bir çeşit rehinle teyit edilmiş hizmet akdidir.​

İslamiyet’ten önce kurulan Türk devletlerinin hukukları ile ilgili bilgilerimiz oldukça sınırlıdır. Bununla birlikte, özelikle bu devletlerin yönetim biçimleri, devlet idaresinde görev alan kimselerin nitelikleri ve üstlenmiş oldukları yükümlülükler, suç işleyen kimseleri cezalandırma yöntemleri gibi günümüz hukukunda, kamu hukukunun ilgi alanları içinde yer alan pek çok ana başlık konusunda, kaba hatları ile değerlendirme yapabilecek verilere sahibiz. Yine aynı şekilde insanların evlenme tarzları, aile yapıları, kadının toplumsal statüsü, akrabalık türleri,çeşitli ticari nitelikli akidler vb. özel hukuk alanları içine giren konularda da oldukça kapsamlı bilgilere ulaşabilmekteyiz. Bütün bu veriler bize, göçebe kültürü içerisinde de kendine özgü bir hukuk ve teşkilatlanmanın var olduğunu göstermektedir.​

Kaynakça:
1)Yard. Doç. Dr. ESRA YAKUT​ Uygurlarda  Hukuk sistemleri​   Uygur  akademesinde yayınlanan yazısı
2)Colin Mackerras, “Uygurlar”, Erken İç Asya Tarihi, (Derleyen: Denis Sinor), İstanbul, 2000, s.433.​
3) Saadettin Görneç, Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, Ankara,I 997, s.78-82.​

Bugünki Dewir Uyghur Edebiyati We Edebiyatimizdiki Bir Meydan QARA Yomur!


Autori: Korash Atahan

29542301_2424011830957728_6238628060849253649_n

 

Uyghur ediplirini toghra chüshünüshke tirishish we ijadiyetlirige amal bar ijabiy baha bérish terepdari bolush lazim! Milliy edebiyatimizda otturgha chiqqan her bir parche eserge oxshashla yazghuchi we shairlarmu dewirning mesulidur!Her dewirdiki edipler millitimizning serxilliri bolup, ular qandaq bir ediologiyning tesirige uchrighan bolsun yaki bolmisun milliy edebiyatmiz sehipilliride rengdar izlarni qaldurup ketti.

Edebiyat-sennet ishi nazuk ishtur! Bizde bu meselining tégi-tektini yaxshi chüshinidighanlar bek az. Edebiyat-sennet yoli kallini qoltuqqa qisturup qoyup mangidighan heq yolidur, wijdaniy yoldur, insaniy yoldur, adalet yolidur. Emma bizge qarisingiz edebiyat-sennet sahemizde shunche köp hadisiler yüz berip ketken bolsimu, bularning ichide nurghunlirining saxta ikenliki bilinmekte. éqimlar saxta, yazghuchilar saxta, shaérlar saxta, eserler saxta. Edebiyatimizdiki yazghuchi emes yazghuchining, shair emes shaierning, eser emes teqlitning roini élip, alghan edip we yalghan edebiyat peyda qilidighan hadisilergimu shahit bolduq! Edebiyat-sennet sépidikilerning körünishige qarap ichkiy dunyasigha, yazghanliridiki pikirlirige we qollanghan usluprigha qarap meniwiy dunyasigha baha bergili bolmaydu.Shunga edebiyatimiz, sennitimiz chong bir dash-qaynaqqa aylanghan bolup, uningdin xuddi diwanining xurjunidikidek birimu pütün bolmighan hemme nersini tapqili bolidu.

Nimila bolmisin milliy medeniyetimizning tereqqiyati saxtiliq bilen rastchilliqning, güzellik bilen rezillikning we adalet bilen rezaletning küresh qilidighan meydani bolup keldi. Bu meydanda ademni nepretlendüridighan rezilikler we tillarda destan bolidighan ijabiy hadisiler üzlüksiz meydangha keldi! Uyghurlarning medeniyet meselisi bolupmu edebiyat-sennet meselisi murekeplikke ige bolup, uniungdin dunyawiy xususiyetlerning hemmini tapqili bolidu. Uyghur hazirqi zaman edebiyatida ötken ediplerni pelesepiwiy jehettin ediyalist edipler, materiyalist edipler we kommunist edipler dep üchke ayrishqa bolidu.Uyghur hazirqi zaman edebiyatida ötken ediplerni siyasiy jehettin pantürkizimchi edipler, milliyetchi edipler we sotsiyalizimchi edipler dep yene üch goruppigha ayrishqa bolidu. Uyghur hazirqi zaman edebiyatida ötken ediplerni bolsa yene qollanghan uslupliri we teqqaslighan edbiy eqimliri nuqtisidin riyalizimchi, sotsiyalistik riyalizimchi, romantizimchi, modernizimchi(Ang eqimichi, ipadizimchi, süriyalizimchi, qara yomurchi, naturalizimchi…) degendek goruppilargha ayrishqa bolidu.

Uyghur edebiyatida barliqqa kelgen hadisiler yoqarda tilgha alghan alahiyidiliklerge ige bolup, herqandaq bir tar ölchem bilen edebiyatimizgha baha berishke bolmaydu.Biz hazir hür emes, kallimiz jayidamu emes, medeniyet, edebiyat we sennet ishlirimizgha milliy irade bilen höküm qilalmaymiz. Put qolimiz baghlanghan, közimiz oyup tashlanghan, tilimiz késiwetilgen, qulaqlirimiz pichetliniwitilgen halda yashawatimiz. Xitaylar bizge medeniyert we edebiyat-senet tereptin intayin köp süyqest qilip ketti. Millitimizni hemme adem buzek qilip bizge maddiy we meniwiy jehettin köp ziyanlarni séliwatidu.Tariximizda mezlum xelqimizni buzek qilip, millitimizge ichkiy we tashqiy jehettin ziyan salidighan qebiy jinayetler ishlendi. Hazirche bu ishlar yépiq qazan halitide turiwatqini bilen kelichek ewlatlirimiz buni hergizmu bosh qoyiwetmeydu.Xelqimiz üchün, erkin dunya üchün yépiq turghan sirliq qazanlar hergizmu mengülük yépiq qazan halette qéliwermeydu.Pilanliq we qesten yasap chiqilghan yalghan tarix we saxta nopuzlar tarixning heqqaniy sotlirida jinayi qilmishlirining jajisini yeydu! Xuda xalisa kona we yéngi hadisiler we tarixiy shexisler heqqide xatirjem halda tetqiqat élip baridighan, medeniyet sahemizdiki rengwazliq we saxtapezliklerge ayrim baha béridighan, heq we naheqchilikler üstide inchike hésaplar qilinidighan we yaxshi yamangha adil baha béridighan künler téxi yétip kélidu!

Millitimizning mustemlike hayatida bashimizdiki sachtek nurghun ishlar bolup ötüp ketti.Bu jeryanda milliy mawjutliqimiz üchün talaylighan ijabiy hadisiler qatarida milliy teqdirimizge paydisiz tesir körsütidighan, millitimizge düshmendinmu bekraq ziyan salidighan hadisilermu bolup ketti.Millitimizning arqisigha qarap bu meselilerge baha bergüdek sapasi teximu toghrisi köngül aramchiliqi bolmay keldi.Bundaq bir boshluqtin yaman niyetlik ademler we nadan qara qursaq ademler paydilinip xelqimizni toxtimay koldurlatmaqta. Men bu wezipe gerche manga chüshmisimu, özem bir 80-yillarda edebiyat sepige kirip kelgen autor bolush süpitim bilen 80-yillardiki dewirdashlirim we ular bashlighan yengiliqperwerlik herkitining meqsidi, alahiydiliki we netijisi heqqide azraq toxtilip ötüshni milliy we wijdaniy buruchum dep bilimen.

Milliy edebiyatimizda yengiliqperwerlik we milletchilik éqimi Qutluq Shewqi, Abduxaliq Uyghuri, Memtili Ependi, L. Mutellip we Turghun Almaslarning ijadiyitidin bashlap peydin-pey shekillengen bolup, 50-yillarning axirigha kelgende pütünley parlech haletke chüshüp qaldi.Milliy edebiyatimizda 80-yillarda bash kötürüshke tegishlik Abduxaliq Uyghuri, Memtili Ependi, Abliz Maxsum, Ibrahim Turdi qatarliqlarning izidin mangghan Shair Arislan, Mirzayid Kerimi we Shair Qurban Barat qatarliqlar bayraqdarliq qilghan milliy iptixarliqni oyghutidighan, xelqimizni küreshke we qehrimanliqqa ündeydighan milliyetchi edebiyat atalmish yengiliq perwerchiler dep atalghan gungichilar we xitaylarning sol siyasiyti sewebidin tereqiyat jehette cheklimige uchrap waqtida pütkül edebiyat-sennet qoshunimizgha kéngiyip, özining yüksek pellisige chiqalmidi.

Edebiyatimzda tuyuqsiz peyda bolghan gunggichiliq herikiti edebiyat-sennet qoshunimizdikilerning diqqitini milliyetchilik edebiyatidin purap, 70-yillarning axirdila sanduq ichidiki buwaq, yultuzlar yurti we apetlik yillardin achchiq xatire qatarliq yirik eserler peyda bolghan pouziyemizde atalmish gunguchiliq dep atalghan zeherxende bir eqim bash kötürgendin kéyin, wetenperwerlik, milletperwerlik we meripetperwerlik témisidiki eserler koniliq dep qaralip, chüshkünlükni, zamaniwiy terkidunyachiliqni, ümitsizlikni terghip qilidighan, weten we millet timisini xunukleshtürüp, edebiyat sennetning medeniyitimizdiki eneniwiy rolini inkar qilidighan bu shieriyettiki gunggichilar herikiti, intayin halqiliq bir peyitte milliy edebiyatimizning saghlam tereqiyatigha xitaylar élip barghan bedniyet zor inqilawigha qarighandimu köpraq passip tesir körsetti.

80-yillarda edebiyatimizda barliqqa kelgen gungichiliq deslepte medeniyitimizde yéngiliqperwerlik sheklide oturgha chiqip, edibiyat-sennet qoshunimizda éghir gangirash peyda qildi. Edebiyat-sennet qoshunimiz bir izda tingirqap, köp sandiki oqurmenlirimiz ganggirap qaldi. Bu dewirde oturgha chiqqan hadisilerning milliy medeniyitimiz, jümlidin milliy edebiyatmizgha körsetken ijabiy tesirige qarighanda xitaylarning bizni meniwiy tereptin teximu uzaq mustemlikiside tutup turishi üchün selbiy roli téximu chong boldi.Atalmish gunggichilar éqimining bash kötürishi bilen, bu dewirde millitimiz ming teste yetishtürgen yash ziyalilar enenini, edebiyat-sennet tariximizni, kilassik edebiyatimizni inkar qiliship, asasen digüdek atalmish yengiliqperwerlik késilige giriptar bolup, xelqimiz üchün eshu yillarda hawadinmu bek zörür bolghan milliyetchi edebiyatni inkar qildi. Bu yillar sowetler ittipaqining parchilinish harpisi bolup, pütün dunya miqyasida milliyetchilik, jumhuriyetchilik we démokrattik heriket yoquri dolqungha kötürülüp ketken bolup, bu dewirde xelqimiz edebiyat-sennette yerdin üngendek peyda bolup qalghan atalmish gunggachiliq herkitining peyda qilghan tumanlirida uzaqni körelmey, xamush halette 10 yildinartuq waqitni bihude ötküziwetti.

Milliy edebiyatimizda peyda bolghan gunggichiliq herkitining közge körüngen wekilliridin Abduqadir Jalalidin, Batur Ruzi, Ahmetjan Osman, Erkin Ibrayim, Ilgharjan Sadiq, Polat Hewzulla qatarliqlarni sanashqa bolidu.Gungichiliq edebiyati deslepte edebiyatimizgha azraq ümüt élip kelgen bolsimu, keyinche omumiyyüzlik étirapqa érishelmey, bu eqimni shekillendürgen ijadiyetchiler tarqilip bash qauslupta eser yazidighanlarning sepige qoshulup ketti.Eyni chaghda gunggichiq edebiyatining alahiydiliki we gherip modirnizimining xususiyetlirini tetqiq qilghandin kéyin edebiyat sennet sahemizde qattiq tewrinish kelip chiqti.

Biz gungga shieriyetchilerning sennet heqqidiki alahiyidilkliridin shühbilinip, edebiyatimizda hem uyghur edebiyat enenilirige sadiq, hem gheripning yengiche ipadilesh usulirini ijadiy özleshtürgen prozichiliq herkitini bashlap xeliq arisida mueyen ijabiy bahagha ige bolduq. Bu dewirde Kichidiki adem(Eset Emet), Mazar chashqini(Erkin Emet), Nohning Kemisi(Küreshchan Ümer) we Tumanliq Yekshembe(Hüseyin Tash) dégendek hem milliy pirozichiliqimizning enenisige, hem gheripning sennet éqimlirigha tewe bolghan eserler bilen herqaysi tereplerdin riqabetlisheleydighan dunyawiy sewiyediki bir türküm izlenme hékayiler dunyagha keldi.

Edebiyat-sennitimizde eneniwiy usullarni asas yéngiche metodlarni qoshumche we singishlik qollunup eser yézish dolquni kötürildi. Shuning bilen bir waqitta edebiyat-sennetimizdiki enenichilikni teshebbus qilidighan chong qoshunda tarixta az körülidighan güllinish weziyiti meydangha kelip, proza we poiziyede tengla ilgirleshler otturgha chiqip romanchiliq, dastanchiliq qatarliqlar misli körülmigen netijilerge érishti. Bu ijabiy hadiseler shieriyetiki gunggichiliqtin ibaret yéngilgen yéngiliqperwerlikke xatime bérilip, edebiyat-senitimizda heqiqi dewir bilen bir qedemde mangidighan shieriyetchilik we prozachiliq özining tereqqiyat yönilishige qayitip keldi. Emma edebiyatimizdiki milliy enene bilen yengiliq yaritish teshebbusidiki gungichilar bilen milliy ennechiler ottursidiki talash-tartishlar we qaymuqushlar 10 yillap dawamliship, edebiyat-sennet qoshuni Ötkür ependi, Zorudun Sabir, Turghun Almas we Ruzi Niyaz qatarliq edeipler yene gheyret bilen qoligha qelem alghiche bolghan ariliqta, edebiyat-sennet qoshunimiz milletning teqdiri meselilirige degendek toluq diqqitini merkezleshtürelmidi.

Bu hadisiler bizni qattiq oygha saldi. Biz eneniwiy edebiyatimiz, duch kelgen meseliler we dunya edebiyatidiki her türlük éqimlar we pelesepiwiy asasliri heqqide jiddiy izlinish élip berip,edebiy ijadiyette milliy edebiyat enelirimizni gheripning yéngiche ipadilesh usulliri asasida islahat qilip, gheripning libiral pelesepesidiki makan, zaman, madda we rohning hemde ölüm we hayatliqning menilirini özleshtürduq.Gherip pelesepisidiki insan tebiyiti bilen hayatliq iradisining, riyalliq bilen pissixik riyaliqning, formal logika bilen bediyi logikining ottursidiki munasiwetlerni ilgirligen halda tehlil qilip edebiyat we sennet ijadiyitimizge tedbiqliduq.

Dunya edebiyatining millitimizge köplep tonushturilishi, edebiyat-sennet qoshunimizda hertürlük izlinishlerning kélip chiqishigha sewep boldi. Herqaysi izliniwatqan goruppilarda oxshashla gangirash we qaymuqush höküm sürdi. Shieriyettiki gunggichiliqmu del eshundaq bir dewirning mehsuli bolup, bir mehel qaymuqishqa duch kelgen eshu yillardiki bir qisim yash ediplerni edebiyat-sennette ganggirighan bir ewlat dep atashqa bolidu.Bu dewirdiki yash qelemkeshlerning ijdihat bilen ügünüp, dadil sinaq qilip, uyghur hazirqi zaman edebiyatigha yol belgüligen materiyalistik pelesepe, riyalizimliq we romantizimliq edebiyat qatarliqlar bilen modérnizim edebiyatigha asas bolghan pelesepe we modérnizim edebiyatidiki herxil éqimlarning perqlirini chüshünüp, milliy medeniyetke özleshtürüp, netijilerni milliy edebiyat-sennitimizdiki eneniwiy pirinsiplargha tedbiqlap, ijadiyette milliy edebiyatimizgha yarishidighan, dewirge layiq yéngi bir yol tepiwelishi üchün xéli uzaq bir waqit ketti.

Gunggachiliq shiériyitining edebiyatimizda peyda qilghan boshluqni toluqlash milliy edebiyatimiz qoshunidikilerge undaq asan toxtimidi.Eger edebiyat-sennitimzide gungga shier herkiti bolmighan bolsa Oyghanghan zimin, iz, Ana Yurt, Leyighan bulaq, Yanghin qaplighan Dala, Kök Kepter, Bahadirname, we Jallat xenim qatarliq eserlerler belki 10-15 yil ilgirila yezilishi mumkinidi.Shundaq qilip teximu baldur yüz bérishi kérek bolghan edebiyat-sennetning güllinish dewri intayin kechikip meydangha keldi. Yene texi shu dewirdiki nadir eserlerdin Uyghurlar, Uyghur kilassik edebiyati we Hunlarning qisqiche tarixi, degendek xelqimiz söyüp oqughan edebiyatimizgha tewe nadir tarixiy eserlermu bar.

Gungga shieriyetchiler ilghar pikir bilen otturgha chiqip, yéngiliq yaritish meqsidide xéli köp izlinip baqqan bolsimu, netijisi yaxshi bolmidi. Meningche ularning meghlup bolishigha, ularning dunya qarishi, pelesepiwiy qarishi we chetel edebiyatigha ölük teqlit qilishi sewep boldi. Autorlar gherip modernizimi pelesepilirini bilmey we herqaysi éqimlarning ipadilesh usulirini anche chüshenmey turup hazirliqsiz ijadiyet bashlighachqa, yézilghan eserlerni asasen dégüdek dorap we teqlit qilip yazghachqa autorgha eser, eserge autor, uslupqa pelesepe, pelesepege ipadilesh usulliri maslashmidi. Özini yengiliqchi dep niqapliwalghan gungichilar qarighu adem bashqilarning ayaq tiwishigha asasen yol mangghuchi körlerdek teqlitchi bolup, özi teqlit qilip yeziwatqan eserlerning pelesepisini we edebiy uslubini, éqimlar we arisidiki periqlerni hemde shu xil eserlerning riyalliqtiki menbiyini toluq chüshwnmeyti. France Kafkaning Yatlishish esiridiki Georgiy Shamsani kapitalizimning ekispulatisiyesige uchrighan izilgen milletlerning tipik obrazi, dep siyasiy kalla bilen chüshünetti. Bu xil tiptiki edebiyatning gherpning ijtimayi, siyasiy we kultural sistimisi bilen zich baghlinishliq ikenlikini bilmeyti. Edebiyat qoshunimizdikilerning Gheripning lébiral séstimisi bilen munasiwetllik hadisilerni sheriqning peodal we diktatur tüzimide ösüp yitilgen kalla bilen chüshünüshi tes boldi. Gheripning pelesepisi, hakimiyet shekli, jemiyet qurulmisi, kultural adetliri démokratiye we insan heqliri ölchemlirini asas qilidighanliqini, modérnizimliq edebiyat-sennetining gheripning qimmet qarashliri we hayatliq chüshenchilirige alaqidar ikenlikini bilish shu zamanning shertliride yash we tejirbisiz qelemkeshler üchün undaq asan emesidi.

Edebiyatimizda ushtumtut peyda bolup, tizla toxtap qalghan gunggachi shieriyet heqqide ilgirlep tetqiqat qilishqa erziydu. Biz shieriyitimizde bir haza höküm sürgen gungichiliq herkitini, uning türlük alahiyidilklirini nezerde tutup uyghur edebiyati baghchisidiki haram putaq deyishke tamamen heqliqmiz. Bundaq déyishimizdiki sewep shu qoshungha kirip eser yazghanlardin Ahmetjan Osmandin bashqilarning hemmisi kéyinki tereqqiyat jeryanida özlirining xataliqini tonup, milliy edebiyatimizning eneniwiy pirinsiplirigha qayitip, edebiyat-senitimizde keyin barliqqa kelgen oxshimighan gülinishlerde ijabiy rolini jariy qildi. Emma gungichiliq herkiti kengiyip tereqqiy qilip, özining deslepki inawitini we tesirini qoghdap qalalmidi.Shieriyitimizdiki gungichiliq herikiti sünniy qizghinliq bilen otturgha chiqip, xuddi gheriptin emport qilinghan bezi naxsha-muzikilar bir mezgil moda bolup, uzaq ötmey ornini yene kilassik muqam melodiyeliri we xeliq sennitige ötünüp bergendekla ish boldi.
***
Gunga eserler meydangha kélip uzaq ötmey, ichide ikkilinish, tingirqash we shühbe bilen bu heriketni qozghighan wekil xaraktergha ige qelemkeshlerningmu ditigha anche yaqmay qélishti. Gunggichilar ´eqimidikilerning, yéngiliqperwerlik dep atalghan gunga edebiyatning etrapidin turupla tarqap kétishi we bashqa kilassik ipadilesh usulirini jiddiy eslige keltürüp, gunggichiliqqa oxshimaydighan eserlerni yazidighan bolup ketkenlikila eslide edebiytimizda eshundaq bir heriket élip berishning pursitining piship yétilmigenlikni körsetti. Hemmidin yaman bolghini edebiyatimizde deslepte peyda bolghan yengiliqchilar özliri ozuqliniwatqan pelesepe we ipadilesh usullirini yaxshi bilmeyti.

Gheripche eser yeziwatimen dep oylap ang eqimigha qara yomurni, mewjudiyetchilikke sürriyalizimni qara qoyuq arlashtutriwetkechke otturgha ijadiy eserler kemdein kem ayan boldi.Shieriyettiki gungichiliq dep atalghan, özini gherip modernizimliq edebiyatining uyghurche wariyanti dep teripligenler yazghan eserlerni gherip modernizim edebiyatining qayidiliri we pelesepiliri bilen tekshürep baqsaqla ularning yengiliqperwerlik dep atalghan gunggichiliq edebiyatida qazangghan netijillirining qanchilik ikenlikini asanla biliwalalaymiz!

Edebiyatimizdiki haram shax gungichiliq herkitining aktip ishtirakchilliri biwaste bilginige emes, anglighinigha we qarighularche teqlitchilikke bérilip ketkenliki üchün, uyghur edebiyatning munbet tupriqigha ghlbilik yiltiz tartiyalmidi.Bu dégenlik shu dewirdiki yéngiliqchi izdinishler pütünley meghlup boldi digenni anglatmaydu elbette. Bu dewirdemu yéngiliq heqqide tirishqangha layiq isil eserlermu meydangha keldi. Meselen: Memet Baghrashning aq echilghan süget güli (sürriyalizim), Dildar Eziz xanimning winasning heykili (Ang éqimi) qatarliq eserlerlerni uyghur pirozisidiki gherip modernizim edebiyatining tesirige uchrighan yengiliqperwer deslepki nadir eserler qatarigha kirgüzüshke boidu.

Gunggichilar éqimidikiler edebiyatning tereqqiyati üchün yengi bir yol échish süpitide gherip modernizimigha teqlit qilinghan köpligen eserlerni yazghan bolsimu, eserler modernizimliq edebiyatning pelesepiwiy chüshenchilliri we ipadilesh usullirigha köp tereplerdin uyghun bolmighachqa xelqimizning ötkür tenqidiy neziridin qéchip qurtulalmidi shundaqla hayatiy küchini yoqutup edebiyat-sennetning tiz we jiddiy éqinida shallinip ketti! Shu seweptin gunggichilarning wekillirining bir qismi enenechilikni we milletchilikni teshebbus qilidighan tenqidiy riyalizim we milliy modernizimgha uyghun eser yazidighan chong qoshunning terkiwige singip ketti we bir qatar nadir poiziyege we pirozigha ayit eserlerni yézip ariliqtiki boshluqni toldurdi , yene bezilliri bolsa shieriyitimizde yüzbergen ikkinchi qetimliq yengiliqqa köchüsh herkitini qozghighan Perhat Tursun, Tayir Hamut, Mettoxti Metseydi, Qeyser Tursun we Chimengül Awut qatarliq dunya edebiyat-sennitini resmiy chüshengen ediplerning sepige ghelbilik qoshulup ketti!

Bularning eserliri teqlitchilik, milliy enenini inkar qilish, milletin, dindin we sennet enenisidin uzaq eserliri bilen nam chiqardi. Bular gheripning modernizimliq edebiyatini örnek qilghan bolsimu, gherip edebiyatining pelesepiwiy asaslirini bilmeyti yaki toluq bilmeyti.Gungichilar eslide modernizim uslubidiki eserlerni yazmaqchiidi. Oylimighan yerdin ular özliri riyalliqning özidiki modernizimliq bir hayatning (eserning) kommédiyeliki qoyuq bolghan personajlirigha aylinip qaldi.Bularning qilghan ishliri shunche külkilik bolup, sotsiyalizimni mediylep yazghan eserlirinimu ang eqimi we sürriyalizim eqimining ipadilesh usulliri bilen ipadileshke orunup, dunya edebiyat tarixidiki eng yomeristik seyipini yezip qaldurdi.Edebiyat sennet sahemizde 80-yillarda tunji qétim élip berilghan yéngiliqni teshebus qilidighan, shieriyettiki gungichiliq éqimi etrapigha uyushqan qelemkeshlirimiz, yüz yil burun gheripte peyda bolghan modernizim edebiyatini örnek qilip, ajayip bir edebiyat-sennet yaratmaqchi bolushqan bolsimu, milliy medeniyitimizning imkanliri buningha yol qoymighachqa, mukemmel esrlerni yazalmighan bolsimu, özliri ghaye qilghan edebiyat-sennet éqimigha oxshydighan kechürmishlerning ichide janliq personajlargha aylinip ketti.

Bu dewirde özidin, millitidin, milletning sennet eneniliridn yatlashqan bir türküm pilastik shairlar meydangha chiqti. Ularning teshi pal-pal ichi ghal-ghal bolup, uyghur tilida eser yazsimu uyghurlar hichnimini chüshünelmeyti. Millet u eserlerdin hichnimini chüshenmise andin autorlari talantliq hesaplinatti. Ular doqmush-doqmushta Abduxaliq Uyghuri we Memtili Ependilerni inkar qilatti. Alshir Newayi we Abdureyim Nizari Qatarliq shairlarni pütünley inkar qiliship, besh yüz yil bir izda toxtap qalghan medeniyitimizde bombidek partiliduq, dep donkihottek qelimini qilich qilip, bir mehel shamal tügmenlirige hojum qilishti.

Bular uyghur edebiyatida gunguchilar dep tonulghan bolup, eserliri shekil jehettin modernizimliq eserlerge oxshighandek qilghini bilen, atalmish eserlerning pelesepiwiy jehettin gherip modernizimiliq eserlerge oxshushi uyaqta tursun, özige xas hichqandaq tilgha alghudek alahiydilikliri yoq idi. Eger bir alahiydilik bar diyilse, u eserlerde gherip modernizimiliq edebiyat-sennitining pelsepewiy asaschilliri bolghan Marten Heydiger, Artor Shopenhauer, Friderix Nietsche, Segmud Preued, Jean Paul Sartiri we Karil Gustap Jung qatarliqlarni tüptin inkar qilidighan xitayche sotsiyalizim qarashlirini misalgha keltürüshke bolidu.

Bu özini ajayip bilermen sanaydighan, yüzige gherip modernizimchilirining maskisini taqiwalghan ediplerning modernizimliq edebiyat dep yazghan eserliri qarisa kastum burulka kiyip galastuk taqighan bir gheriplikke oxshisamu, mezmun tereptin qizil armiyening tört yanchuqluq jungsenpusini kiyiwalghan, shepkisige 8-armiyening beshyultuzluq qip-qizil iznakini taqiwalghan ixtayche ittipaq ezlari, mawzhushining yaxshi perzentlirige teximu oxshayti. Bu jehetin élip éyitqanda 80-yillardiki yéngiliqni qalpaq qilip kiyiwalghan, milletning siyasiy teqdiridin özini qachurup turidighan atalmish tuzsiz gunggachi edebiyat we ediplirimiz insaniyet edebiyat-sennet tarixida özlirimu uqmighan halda, resmiy oynilidighan bir qara yomur dirammisida muwapiqiyetlik rol oynap chiqtip, modernizimliq edebiyat tarixida özige xas yengi bir rekort yaratti.

Eslide 80-we 90-yillar milliy edebiyatimizning enene, uslup, zamaniwiyliq we mililiyetchilik nuqtisidin eng güllinidighan bir dewiri bolghan bolsimu, bu teqlitchi gungichilarning meydan´gha kelishi bilen milliy edebiyatta milliy oyghunushning partilishidin söz achqili bolmay qaldi. Ular modernizimning wetenperwerlik, insanperwerlik we miliyetchilik tereptiki pelesepisini kélishtürelmigechke, milliy edebiyatimizdiki milletchilik éqimining bash kötürishini eng az degendimu 15 yil keyinge sürüwetti.Hemmidin échinishliqi manga oxshaydighan bir qatar edebiyatchilarning ijadiy hayatimning altun dewrining eshu gunggichiliq hadisisining tumanlirida weyran qilinishidur! Bizning gherip pelesepisi, edebiyat éqimliri we ipadilesh usluplirini ögünüp edebiy ijadiyette öz aldimizgha mewqe tiklep, milliy edebiyat-sennitimizge uyghun bolghan yéngiche ijadiyet yoligha kirishishimiz intayin japaliq bir jeryanni bésip ötti.

Men bashta Uyghur ediplirini toghra chüshünüshke tirishish we ijadiyetlirige amal bar ijabiy baha bérish terepdari bolush lazim!”, dedim emma edebiyatimizda 80-yillarda bash kötürgen atalmish gungichi exmaqlarning arqisida hichqandaq mejburlighuchi bir küch yoq turup, yenila milliy medeniyitimizge tosalghu bolidighan hadisilerge sewep bolup qalghanliqi üchün, shu dewirdiki haraq ichip olturup eser yazidighan aylambash xeyirsiz bir ewlat qelemkeshlerni aldirap kechürüwitishke bolmaydu, dep qaraymen!Ularning miliy edebiyatimizda peyda qilghan ziyanni peqet tepekkur qatilliqi diyishtin bashqa söz bilen ipadileydighan yene bashqa bir atalghu yoq!

Bir milletning medeniyet hayatida pelesepe we edebiyat-sennet bek muhim rol oynaydu! Edebiyat-senetni millitning medeniyet tereptin, jümlidin sennet tereptin qudret tepishi üchün we nöwiti kelgende bir pütün milletning meniwiy émonet küchining eship berishi hemde güllinishi üchün oynaydighan rolini inkar qilishtin saqlinish lazim!

Hazirqi zaman edebiyatimiz tarixida men yoqarda sanighanedek nurghun alahiydilikke ige edipler qoshuni, her türlük usluplar, közge asanliqche anche körünmeydighan bezen éqimlar otturgha chiqti. Bu qalaymiqan mustemlike yillirida edipler nime oylighan bolmisun yaki nime yazghan bolmisun dayim öz dewrining otyürek awangartliri bolup keldi. Mustemlike dewirde yashighan bu ediplerning milliy medeniyitimiz, edebiyat-sennitimiz, til-yeziqimiz we milliy mawjutluqimizni qoghdashta ijabiy roli öz aldigha yoquri hemde mölcherligüsiz boldi.Shunga edebiyatimiz we ediplirimizge bugünning, hür dunyaning we sennet shunasliqning keskin ölchemliri bilen baha berip qara qoyuq inkar qilmastin we qara-qoyuq mueyenleshtürüp xataliq ötküzüshtin her waqit saqlinishimiz, ulargha heqiqetni emeliyettin izdigen halda baha berishimiz we teriximiz hemde tarixiy shexislirimizni milliy medeniyitmizning kelichek tereqqiyati üchün aktip we ijabiy xizmet qildurishimiz lazim!

 

24.03.2018 Gérmaniye

Antalya’nın Kayıp 9 Fetih Kitabesinden 2’si Bulundu


   

Antalya’nın fethinin ardından Selçuklu Sultanı İzzettin Keykavus’un yaptırdığı 2 fetih kitabesi, metruk bir binanın bahçesinde bulundu. Kitabeler gerekli incelemenin ardından bulundukları yerlerden alınarak müzeye taşındı.

Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in 5 Mart 1207’de fethettiği Antalya’da Kaleiçi’ne surlar yaptırıldı. Keyhüsrev’in surların üstüne yazdırdığı 43 kitabeden oluşan fetihnamenin yaklaşık 100 yıldır kayıp olan iki bölümünü, araştırmacı Necmi Atik buldu. Atik, AA muhabirine yaptığı açıklamada kitabeleri, metruk bir evin bahçe girişinde sütun şeklinde dikili olarak bulduğunu söyledi. Kaleiçi’ndeki çalışmaları sırasında daha önce eğlence merkezi olarak kullanılan ve şu anda metruk durumda olan binanın bahçesinde dikili halde bulduğu iki fetih kitabesinin en son 1924’te görüldüğünü ve bu zamana kadar nerede olduklarının bilinmediğini söyledi.

Yıllardır araştırmacıların kitabeleri aradığını belirten Atik, bulunan iki kitabenin yaklaşık 100 yıldan bu yana kayıp olduğunu, kendisi bulduğu için ayrıca çok heyecanlı olduğunu dile getirdi.

antalyanin-kayip-9-fetih-kitabesinden-2si-bulundu-1.jpg

43 kitabeden 9’u kayıptı
Atik, tarih, kültür ve sanat gibi birçok açıdan birinci dereceden belge olan 43 kitabelik fetihnamenin Antalya Müzesi Kurucusu Süleyman Fikri Erten başta olmak üzere Osmanlı dönemi tarihçileri tarafından da incelendiğini ve okunmaya çalışıldığını belirten Atik şöyle devam etti: “Günümüzde 43 kitabenin 27’si insitu (kaynak) durumunda, konulduğu orijinal haliyle kalenin burç ve surlarında. 7’si Antalya Müzesinde. Kayıp olan 9 kitabeden 2’sini metruk bir evin bahçesinde bulduk. Bulunan kitabeler, fetihnamenin 2. ve 3. kitabeleri.”
Antalya Müzesi yetkilileri, bulunan kitabelerin gerekli incelemenin ardından bulundukları yerlerden alınarak müzeye taşındığını bildirdi.

03.03.2018 Anadolu Ajansı

 

http://arkeolojihaber.net/2018/03/05/antalyanin-kayip-9-fetih-kitabesinden-2si-bulundu/

Ikki Chetellikning Uyghurlar Heqide Yazghan Maqalisidin Milliy Herkitimizge Tenqidiy Bir Nezer!


Auotori: Korash Atahan

29511600_2422067757818802_7282390827506759207_n

Weten ichi we siritidiki Paralil Shekilde Yüz Bériwatqan pajiyeler heqqide jiddiy pikir qilishqa erziydu!Hemmidin yaman bolghini millitimiz shunche köp adem yetishtürgen bir xeliq turup, ishlirimiz dewirge layiq emes! Weten-Milletning teqdiri bilim, iqtidar we qabiliyet telep qilidu! Yitekchi orunda turiwalghanlar qandaq seweplerdindur milletni koldurlutup yüriydu, qoshunda milliy heriketning pirinsipliri asasida heriket qilalaydighanlar, milliy heriketke xelqara ölchemde yitekchilik qilalaydighanlar bekla az bolup, perde arqisidiki küchler teripidin chetke qeqilip turidu, qabiliyetlik insanlar küchini toghra birleshtürelmigechke, dawa sépidiki sani az bolghanliri sepning aldigha ötelmeydu!

Milliy heriket bilim, sewiye, tejiribe telep qilidu! Milliy Heriketke ayit haisiler körünüshte bek addiy, hemme kishi höddisidin chiqip kételeydighandek qilidu, emma undaq addiy emes, hemmela adem höddisidin aldirap chiqalmaydu. Milliy herikette aktipliq yaxshi ish, teqdirleshke erziydu.Emma töge mazarliqta ussulgha chüshkendek mes-eles we kor eqil bilen heriket qilish xeterlik! Milliy herikette milliy dawani, tariximizni, milliy xraraktérimizni, xoshnilirimizni, düshmenlirimizni, xelqara weziyetni, imkanlirimizni, dewirni, emeliy kuch-qudiritimizni bilmey turup étilghan toghra bir qedem, sözlengen toghra bir söz, qaldurghan toghra bir izmu waqti kelgende bashqa bala bolidu!

Milliy heriketke qomandanliq qilish bilim, irade, qabiliyet we etiqat telep qilidu! Milliy herikettiki eqilgha emes hayajangha berilip qilinghan kichik bir xataliq 10-20 yillap waqit serip qilip milliy heriket yolida insha qilinghan bir baghchini birdemde howqush huwlap turidighan xarabilikke aylanduriwiteleydu! Milliy dawa ishi chaqchaq qilidighan ish emes, belki nazuk we xeterlik bir ishtur! Milliy Heriket yolida sözlengen xata bir söz, étilghan xata bir qedem, alghan xata bir tiniq milyon ademning qirilip ketishige sewep bolup qalidu! Milliy Heriket yolida qilinghan toghra bir söz, étilghan toghra bir qedem, alghan toghra bir tiniq milyon ademning zulum astidiki ölük halettin tirilip, wetening gül-chechekke pürkünüp kétishige sewep bolup qalidu!

Biz Uyghuristanliqlarning derdi, düshmini we wezipilliri heddi hesapsiz köp! Eng xeterlik düshmenler shek-shühbesizki xuddi virus weyaki baktériyedekla öz ichimizde heriket qiliwatidu!Wujudimiz shu seweptin jansiz, pikirimiz shu seweptin qalaymiqan, sépimiz shu seweptin weyri-weyrane! Adem bakteriye yaki virustin yoqumlansa asperin yaki antibiotikum arqiliq saqiyip ketidu! Emma pikirde yaman süpetlik virus we bakteriyeler bilen yuqumlansa qutulduriwelish undaq asan emesken!

Xelqimiz özige paydiliq bolghan yolni emes, paydisiz emma asan bolghan yolni, özige heqiqi yol bashlaydighan ademni emes, özlirini aldap esirlep koldurlutup yürüydighan gumanliq ademlerni tallaydu! Tarixta ajayip ishlar boldi. Xitaylar kelgende wetenperwerler xelqimizni inqilapqa dewet qildi, baylar, emeldarlar xitaydin kengchilik tilep wetenni tashlap qechip ketti, yalangtöshler yölep turghuzulup, milletning boynigha sélinghan siritmaq shularning qoligha awaylap tutquzuldi! Bugünmu hem weten-ichi we siritida millitimizge qiliniwatqan bu xiyanet we ahanetler zenjirsiman halette ishlenmekte!

Xelqimiz yaxshi teshkilatlinalmighachqa kawap we manta pologha aldinip, xelqarada we ishghal astidiki wetinimizde bizge qarshi ishliniwatqan jinayetlerni körsimu körmeslikke selip yashaydu! Bu bir özige-özi qilghan heqsizliq, bu bir milliy dawagha qilinghan xayinliq, bu bir örnikini aldirap tapqili bolmaydighan kolliktip diwengliktur! Millitimiz yaxshi gepni emes, yaman gepni anglashqa, hüriyet yolini emes qulluq yolini tallashqa könüp ketken!Xelqimiz öz yol bashchilirigha bash igishni nomus bilgechke, düshmenning aldida tizlinip yashashqa mejbur bolghan!

Hazir weten we weten siritidiki halimiz xarap, 20-30 yildin beri milliy mawjutluqimizni qoghdash, igilik hoquqimizni qolgha keltürüsh, ademdek yashash üchün élip barghan gah pilanliq, gah istixiyelik, gah bashqilarning heydekchiliki bilen élip barghan küreshlirimizde izchil tereqqiyat yoq boldi.Milliy herkitimizdiki izdinishler istixiyilik boldi, pilanlanmighachqa kelgen yerdin dawamlishidighan hadise bolmighachqa bir izda turuqluq turghun weziyet ademni buruqturma qilidu!

Bir Milletning azatliq kürishi peqet öz küchige tayinipla wujutqa chiqmaydu! Ichkiy amil birinchi orunda turidu elbette. Xelqara küchler bizning teshkilatlinishimizgha, teshkilatlinishtiki enenimizge, milliy xaraktirimizdiki artuqchiliq we kemchiliklerge, bir ishni qilishtiki uslubimizgha, qabiliyitimizge we emeliy küchimizge qarap bizge dostane yaki düshmenlik bilen muamile qilidu! Hazirqi halitimiz bek échinishliq bolghachqa, teshkilat dewatqanlirimiz jemiyet sewiyiside bolghachqa, ish heriketlirimiz xelqara ölchemlerge toshmighachqa “Zibalighing bolmisa xéridasing ne qayda” digendek hadise yüz beriwatidu! Qisqisi dunya bizdin ümitsizliniglik halda turiwatidu! Dunya xelqining bizge bergen bahasi nigatip bolsa, qiliwatqan ishlirimiz, mengiwatqan yollirimiz, towlawatan shuarlirimiz xata degenlik bolup, herqanche qilsaqmu hichbir netijige erishelmeymiz! Men yeqinda erkin dunya xelqining uyghurlargha baha tereqiside yazghan töwendiki ikki maqalisidin, nomus ichide yene bir qedem ilgirlep oylunushqa mejbur boldum!

Bir Amerikiliq Jornalist Uyghurlar heqqide mundaq yazghan!

1-Maqala: „Bash Egmes Millet-Uyghurlar”

Maqalining mawzusi: “bash egmes millet-uyghurlar”, aptori bir amérikiliq, timining tirnaq ichidiki izahati bolsa “jongguning ichki ölkiliridiki uyghurlarni körüp hés qilghanlirim”. Maqalidin özüm muhim dep qarighan qurlarni tépishqa aldiridim: ” uyghur xizmetchiler…. Özliri béyjingda yashaydu, sa’iti ürümchi waqtigha toghrilaqliq. Béyjingda yashighinigha 10-20 yil bolghan, emma béyjingliqlardin birmu dosti yoq, ular bilen ariliridiki eng yéqin déyilgen munasiwet xizmetdashliq.

‘dölitingni söyemsen?’ dep sorisang he’e dep bash lingshitip qoyidu, emma bille olturup musabiqe körseng, chawakni jonggu komandisining emes, chet’el komandisining utuqigha chalidu…. Özümge munasiwetlik qurlar tépilmighandin kéyin ikkinchi abzasqa atlap kettim:

” …. Uyghur oqughuchilar….. Sani bir onwérsitta 70 yaki 80 , éship ketse 200 yaki 300 . Onming, 20 ming oqughuchisi bar onwérsitlarda xuddi mushularla oquwatqandek mewjutluqi namayen…

Kéchide chiriqi eng axirida öchidighan yataq mushularning. Hepte axirliri eng jushqun muzikilar jaranglaydighan, eng qattiq külke yangraydighan yataqlarmu hem. Gahi bashqa ölkilikler bilen, gahi mektepning muhapizetchiliri bilen kaltek-chomaqni qiz-oghul teng kötürüp chiqip soqushidighanlarmu hem mushular.

Bu alametlerge bir qarisang körilidighini tertipsizlik, bir qarisang chaqnaydighini hayatqa bolghan qizghin muhebbet, dostluqqa, qérindashliqqa bérilgen yüksek ehmiyet…. Yene bir qarisang, bu dölettiki asasliq nopus bilen teng olturup, teng qopalmaydighan perqliq milliy zoq, singiship

bolalmaydighan perqliq bir hayat shekli”…. ” tirikchilik koyidiki uyghurlar…. Yol qoysang, aldini tosmisang, hemmisi usta tijaretchi- sodiger. ..putlikashang chiqarsang, her birsi bir jengchi. Bular qolida néni qalmisa, tilep yimeydu, bulap yeydu. Yanchuqida puli tügise, kochida yatmaydu, türmide yatidu….eslide béshidin kechüriwatqini kün emes, bir jeng.

Béshigha kelgen égiz-pes künler bezlirining qolida sunuq, bezilirining béshida yériq izi qaldurghan, emma közliridin we tonliridin melumki, rohiy sunuq emes, yüriki ézik emes.

Bular yerliklerge qorqunuchluq körünüshke raziki, ghérip-bichare körünüshke razi emes. Heq-naheq jidelliride tayaq yégüchi bolushqa raziki tamashibin bolushqa razi emes….ziyaritim dawamida untulmas bir diyalogqa shahid boldum.

Ikki shérik, yaq ikki sebdash, yaq ikki teqdirdash, biri kündilik oqiti üchün bosughudin atlashning aldida yene birige tapilidi: -eger bügün kech qaytip kélelmey qalsam, bu pulni türmidiki akamning ayaligha yollap ber . -étilip ketken akangning baliliri télipon qip qalsichu? -aldinqi qétimliq oljining pulini men shulargha ewetken. -körüshmekchitim dep qalsichu? -‘aldirash, mektepte oquwatidu’ dep qoy. Tilini chüshünüp qaldim, mektep dégini türme yaki mazar.

Buningghimu heyran qalmidim, chünki körüp bolghanmen, bu sheherde birmu uyghur mehellisi yoq, emma uyghur mazarliqi bar, bu mazarlqitiki gümbezning sani, bu sheherde midirlap yürgen uyghurlarning sanidin az emes. Tesir qilighini bu süzlerni dewatqan chaghdiki u temkin rohiy halet, bosughudin atlighan chaghdiki u mezmut qedem.

Méningche bu ” men yashaymen”la emes, ” a’ilem we qewmu-qérindashlirimnimu yashitimen!” dégen ünsiz bir bayanat! eger bir millet achliqtin yoqulidighan ish bolsa, bular kopiratsiye dewride yeni 1960-, 1970‏-yillarda yoqulup bolghan bolatti; Eger bir millet nadan qaldurulush bilen tügishidighan ish bolsa, yang zéngshéng dewridin kéyinla izi yoqalghan bolatti;

Oqta bir milletning yoqulushi mumkin emes, eger oqta boysundurghini bolidighan ish bolsa, bu millet zo zongtang dewridin kéyin bash kötürelmigen bolatti. Jongguning tereqqiyatini xalimaydighan, he désila jonggudin eyip izdeydighan bezi küchler bu kishilerning teqdiri heqqide uni-buni dep yüridu, emma bu milletni yoqilidu, dése men ishenmeymen…

Bu millet bügün’giche yoqalmidi, intérnét dewride esla yoqalmaydu.”l“

Qerindashlar topidin kochurup qoydum: M.Hezret

Bir Türük Jornalist Uyghurlar heqqide mundaq yazghan!

2-Maqala:

ABD’den Uygur kışkırtması

22.3.2018 04:25
Sosyal medyada hızla yayılan ve Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping’i hedef alan videoyu Türkiye’deki Uygur diasporasının lideri yorumladı
İSTİHBARAT SERVİSİ

Türki azınlıklar tarafından Afrin’de çekildiği iddia edilen Çin Halk Cumhuriyeti’ni tehdit eden videoyla ilgili, Türkiye’deki Uygur diasporasının liderinden biri Aydınlık’a konuştu. Kışkırtmayı yapanların Türk olmadığını belirten isim, “Bu insanlar Soros’tan, NED’den, Amerikan vakıflarından para alıp geçimini sağlıyor. Amerika, Türkiye’de Çin karşıtı eylemler çıkarmak istiyor” dedi.

‘ONLAR TÜRK DEĞİL’

Son günlerde sosyal medyada çok sayıda paylaşılan bir videoda, TSK’nın taklit üniformasını giyen ve elinde Türk bayraklarıyla kamera karşısına geçen bir kişi, Çince konuşarak Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping ve Çin’i tehdit ediyor. Yayınlanan görüntüyle ilgili Uygurlu bir lider Aydınlık’a şu değerlendirmelerde bulundu:

“Biz Türkiye’ye sığındık, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıyız, milli menfaatlerimiz her şeyden önce gelir, önünde gelmesi lazım. Bu ülkenin çıkarlarını korumak her vatandaşın görevidir. Hassa’da yalandan askeri giysi giyip tankların önünde terörü teşvik edici, iki ülkeyi baltalayıcı sözlere, davranışlara karşı olduğumuzu söylemek isterim. Orada yapılan gösterinin İstanbul’daki Uygur kuruluşlarıyla hiçbir alakası yok. Tabii Çin’de baskı ve insan hakları ihlalleri var ama sorunları savaş açarak çözme imkanımız yok. Öyle bir dünyada yaşamıyoruz. Hassa’dakiler Kayseri Doğu Türkistan Kültür Yardımlaşma Derneği’nin desteğiyle o protestoyu yapıyorlar. Onlar da Tayland’dan, Malezya’dan, Suriye’den kaçıp Türk vatandaşı olmayan kişiler tarafından yapılmıştır, tamamen bir provakasyondur. Türkiye Cumhuriyeti’ni zorda bırakacak her türlü eyleme karşıyız.

SOROS VE NED FİNANSE EDİYOR

Uygur ve Doğu Türkistan meselesi, Amerika ve Batı’nın insafına bırakılmayacak kadar milli meseledir fakat burda bir sıkıntı var. Batı’nın ve Amerika’nın Çin karşıtı eylemlere sürekli destek vermesinin sebebi, bölgede insan hakları ihlalleri olduğunu da önplana çıkarıyor. Zaten sorun olmazsa Batı’nın elinde yapacak bir şey kalmaz. Bu insan hakları ihlallerinin çözüme kavuşturulması gerekir aksi taktirde Amerika sürekli yükselen Çin’in önünü kesmek için; tırnak içinde ‘Uygurlar’ı da kullanacaktır, Çin’in zayıf noktalarını kaşıyacaktır, terörizme destek verecektir.

Hassa’daki olay soruşturulmalı ve yapanlar mutlaka cezalandırmalıdır. Bu insanlar Soros’tan, NED’ten, Amerikan vakıflarından para alıp geçimini sağlayanlardır; milli dava olarak bu işi yapan insanlar değil, geçimini bu işten yapan insanlardır. Amerika ve Batı bu gibi insanları kullanarak Çin karşıtı eylemleri Türkiye’ye getirmek ve Türkiye, Çin ilişkilerini bozmak istiyor. Bunun önüne geçmek sizin, bizim hepimizin görevi.

Bu sorunun çözümü hakkında şöyle düşünüyorum; Çin kapılarını açmalıdır, insanları yargısız infaz yapmaktan vazgeçmelidir. İnsanları Çin Halk Cumhuriyeti yasaları çerçevesinde, özerklikle yaşamasına uygun zemin hazırlamalıdır. Bunu hazırladığında Çin yönetbilirse ülkeyi bir sıkıntı olacağını düşünmüyorum.”

https://www.aydinlik.com.tr/abd-den-uygur-kiskirtmasi-dunya…

 

29542386_2421356501223261_5596174657632857438_n

Men bu ikki maqalini oqup deslepte achchiq we mesxirilik küldüm andin ghezeptin yighlap kettim! Biz bir bexitsiz millet ikenmiz. Eslide üstimizdin besip turghan mustemlikidin allaburun qurtulup ketettuq. Yaman bolghini düshmen emes, arimizdin chiqqan mustemlike sistimidin paydilinip öz xelqining yilikidin su ichidighan munapiqlarning salghan ziyini dayim bek chong bolup keldi! Bu munapiqlar wetende xelqimizni qandaq topidek soriwetken bolsa chet-eldimu xitay istixbarati bilen birlishiwelip yaxshiliq we yamanliqche jan yerimizge esiliwelighliq halette turmaqta.

Bu munapiqlarning alahiydiliki ach köz, menpetperes, shöhretperes we shexsiyetchi. Weten we Milletni közini qirpitmay, ishning aldi-keynini oylimay bir qacha yünde üchün setiwitidu!Biz arimizdin chiqqan nadan, bilimsiz, shexsiyetchi we qara yürek insanlarning destidin körmigenni körüwatimiz! Biz her waqit segek bolishimiz, ismi eniq bolmighan, arqa körünishi eniq bolmighan, teshkilatlar turup teshkilatlardin bisoraq ish qiliwatqan, ademlerni ademler qilalmaydighan ishlargha küshkürtiwatqan yallanma eblexlerdin uzaq turushimiz lazim!

Men undaq ademlerni obdan tonuymen, ular wetende xitaygha yalaqchiliq qilip qizil bayraqni qandaq tutqan bolsa, yene it nepsi üchün hür dunyada kök bayraqnimu shundaq tutughluq! Ne wetende ne chetelde millitimiz xitay istixbarati üchün ishleydighan bu xil tiptiki naehlilerning ziyankeshlikidin qurtulalmidi! Bu mexluqlar hemme ishning qimitini pul bilen ölcheydu. Pul bolmisa weten-millet heqqide yazmaydu, pul bolmisa weten-millet heqqide sözlimeydu, pul bolmisa weten-millet heqqide yol mangmaydu, pul bolmisa weten-millet heqqide kök bayraqni kötürmeydu!

Uyghurlardiki shexsiy qehrimanliq yaxshi teshkilatlandurulmisa millietning halaketke yüzlinishini tizleshtüriwetidu! Amerikiliq tilgha alghan “Seiyit Nochi tipidiki rohiy ghalbiyetchilik” ölümge uzanghan yol bolup ilghar milletler bolsa eshundaq hallarda tam buning eksiche heriket qilidu! Türükler yazghan maqalida bolsa Uyghurlar qesten yasap-jabdunghan bir tiyatir sehniside dunya tinchliqi we rayon xewipsizlikige qarshi düshmen qilip teswirlengen. Bilhassa emeliyette bu perdidiki körünishte mubalighe qilip körsetküdek hichqandaq bir nerse yoq!

Bu ikki maqalidiki Uyghurning resimi asasen degüdek bir-birini toluqlaydu. Biride Uyghurlarning yawayiliqi, ikkinchiside bolsa xeteri, dunyawiy tertipke bolghan ziyini, terror bilen yandashliqi asasliq teswirlengen bolup, ademni emes haywanni yeziwatqan tuyghuda yaman niyet bilen qelem tewretken! Her ikki apturning neziride zulum astida yashawatqan Uyghurning menpeti emes, düshmenlerning xatirjemliki üchün qelem tewritilgen. Her ikki maqala zakas qilinghan maqalilar bolup ularda uyghurlar 21-yüz yilda duch kelgen eghir erqiy we kultural yoqutush heqqide bir jümlemu söz qilinmighan! Her ikki maqalida Uyghuristanliqlargha nisbiten yiltizi bek chongqur jaylargha qeder tutashqan wehshiy bir düshmenlik bar!

Biz bu eserde Amerikiliqlar we Türükler yazghan ikki maqalini resimge oxshattuq. Bu resimlerde oxshashla Uyghurlar shexsiy qehriman, qaram, yiraqni körmeydighan, nadan, yüzeki oylap ish qilidighan, aghzini we lewzini chaghlimaydighan, mesele shexsiy menpeetige toqunsa ölümgimu tewekkul qilidighan, muelisep weten-millet meselisige kelgende düshmenning depigha asanla sarangdek usul oynaydighan, terrorgha yandash, yiraqqa nezer tashlap herket qilalmaydighan güdek, sadda, hamaqet, nezer dayirisi tar, dunyani chüshenmeydighan, xelqara tertipke ziyanliq we ang sewiyesi töwen millet qilip teswirlengen!

Biz Uyghuristan xelqining siyasiy teqdiri ikki esirdin béri yatlarning qolida bolup keldei. Siyasiy, ijtimayi we iqtisadiy hayatimizda özimizning eghirliqini özimiz dengsep, özimizning eqli we parasitige tayinip, öz hökümdarlirimizning bayriqi astida bir ish qilghan tariximiz asasen yoq deyerlik.

Xelqimiz özige paydiliq iddiylerni periq qilalmaydu, millet üchün eng kereklik boliwatqan munewwer , qabiliyetlik we dorust yolbashchilirigha egeshmeydu. Millet nadanliqidin toghra yolni emes, meghlubiyetke baridighan yolni, heqiqi wetenperwer, ishenchlik we bilimliklerni emes, ishenchisiz, gumanliq, kargha kelmes, bejiriksiz, qaranghu küchlerge setilip ketken munapiqlarni tallap mangidu we egishidu!

Hazirmu tarixtiki eshu echinishliq hadisiler arqa-arqidin tekrarlanmaqta! 1950-yillardin beri ishlirimizgha qara qol zaten arlishiweliqliqidi. Emdi kélip ishlirimizgha ikkinchi qara qol arlishiwalghilimu 20 yil bolup qaldi! Biz hazir tarixta körülmige kirzis ichide turiwatimiz! Ilgiri xitaydin ibaret birla düshminimiz baridi. Emdi xelqara pashizim biz qarshi pilan tüzmekte.

Milliy heriket xeter ichide turiwatidu. Bu mesilide xitay bilen xelqara pashizim birlishiwaldi.Birinchi qara qol 2000-yillardin ilgirki milliy herketni kontrul qilghan bolsa, ikkinchi qara qol sowetler tarqalghandin keyinki inqilapning yolini tosimaqta!

Uyghur millitining kolléktip pissixikisidiki bugünkidek aqiwiti palaket bolghan tiragediyege kolliktip engimizdiki yekke yüzlinishchan xarakterlar, yüksek siyasiy ghaye üchün uyushalmasliq, musteqil teshkilinelmeslik sewep bolghan. Yoqarqi ikki maqalining aptorliri bizning rohimizdiki kesellerni we kolléktip rohiy késelliklirimizning ipadilinish shekillirini, bu tiptiki pessixik ajizliqlarning yaman aqiwetlerini bisharet sheklide selbiy tereptin obdan yorutup beriptu.

Kolliktip xaraktirimizdiki Seyit Nochi Kompelikisi we bu kiseldin kelip chiqiwatqan achchiq aqiwetler we teragediyelerdin qurtulup ketkili bolidu.Uyhur millitining teqdirini hel qilish kürishi paralil herket qilidighan, ortaq ghayini közleydighan pewqullade periqliq metodlarni telep qilidu.

Milliy teqdirimizni saghlam bolghan bir qurulush arqiliq qoghdap qelish asan emes.Milliy mawjutluqimizni kapaletke ige qilishta herqandaq sharayittamu dewirge, shertlerge we zamangha layiq oxshimighan métodtlarda uyushush, ittipaqlishish we teshkillinish lazim!Milliy kolliktip sapayimizni östürüsh we dewirning rohigha uyghun yeqin we yiraq pilanlar boyiche teshkillinish arqiliq bugünkidek pajiyelerdin qutulghili, menpeetimizge yaman tesir körsütiwatqan passip hadisilerni tediriji aktip amillargha aylandurghili bolidu!

Bir milletning pissixikisidiki pozitip hallar yaxshi perwish qilinmaydiken, undaqta qimmetlik dep qaralghan paydiliq amillar passip we yaman aqiwetlerge sewep bolidu!Muhimi keng qursaqliq bilen ishni qabiliyet igillirige ötünüp bérish, pidakarliq bilen egishish, pem bilen teshkillinish we oxshimighsan liniyelerde élip beriliwatqan küreshlirimizge qara qollarning arlishiwelishigha hemme birlikte angliq halda hemkarliq asasida yol qoymasliqtur!

K.Atahan
23.03.2018 Gérmaniye

 

Sekeller Ve Prens Csaba


Yaklaşık 800.000 nüfuslu Sekellerin çoğu bugünkü Romanya’nın Transilvanya (Erdel) bölgesinde, bir kısmı Moldova bölgesinde, diğer bir kısmı da Macaristan içerisinde yaşamaktadırlar. Hun-Macar kökenli bir ulus olan Sekeller, Macar lehçelerinden birini konuşuyor. Soydaşları, Macaristan, Macarlarıyla yüzde, yüz anlaşıyorlar. Sekellerin inanışlarına göre; Sekeller ,Atilla’nın 453’te ölümü ve devamında gelen Hun İmparatorluğu’nun çöküşü sonrasında Karpat Havzası’nda muhkem bir yere çekilen 3 bin Hun savaşçısının torunlarıdırlar. 895’e dek burada varlıklarını devam ettirdiler. Ortaçağın Macar vakayinameleri de Sekeller’in Atilla’nın torunları olduklarını ve Macarlar geldiklerinde orada bulunduklarını kaydediyor.Sekellerin bayrağında eski Macar tanrılarını sembolize eden güneş ve ay bulunuyor.

Sekel adına 13. yüzyılda rastlandığı belirtilir, ama Sekel adı 10-11. yüzyıllarda Macaristan’da duyulmaya başlanır. Bu dönemin yazılı kaynaklarında da Sekel adının geçtiği bilinir. Hatta Sekel âlim Alexander Ferenczi, Sekellerin 8-9. yüzyıllardan itibaren yaşadığını ileri sürmektedir.

Çekoslovakya’nın Bohomiya bölgesinde, 10-11. yüzyıllarda Sekula adlı bir kavmin varlığı bilinir. Ayrıca bu bölgede Sekelce yer adlarına rastlanır. 12. yüzyılda da Transilvanya’nın güney bölgelerinde Sekel adına ve Sekelce yer adlarına rastlamak mümkündür.

Bugünkü Hırvatistan’ın kuzeybatı bölgelerinde 10-11. yüzyıllarda Sekellerin yaşadığı bilinmektedir. Çuk, Oderhay, Kovasna ve Mureş bölgelerinin hem resmi hem de sözlü kaynaklarında geçer. Romanya Devlet arşivinde bulunan Oreda adlı defterde, şimdiki Oderhay bölgesinde yaşayan ve Oderhay Sekelleri olarak bilinen Sekellerin 13. yüzyılın başlarından Transilvanya’nın batısına göç ettikleri yazar. Bugünkü Çuk bölgesi Sekelleri, Oderhay Sekellerinin bir koludur ve Georgen tarafındaki Sekeller de Çuk bölgesi Sekellerin bir uzantısıdır. 14-15. yüzyıldan itibaren Sekel adına sıkça rastlanır.

Sabokay adında bir kişinin sekiz ciltlik bir Sekel arşivi vardır. Bu eserin önemli olmasının sebebi sadece Sekelleri konu edinmesidir.

Sekel adının Macarca olduğu ve sınır muhafızı anlamına geldiği söylenir. Fakat daha sonra Thury Jozsef’in Çağatay Lügatindeki sigil (asil, soylu) kelimesinden geldiği görüşü yaygınlık kazanır. Hasan Eren de kelimenin prens anlamına geldiğini söyler. Bir başka görüş de kelimenin Romen ve Latin dillerindeki karşılığından (Ceicui) yola çıkmıştır. Ceicui kelimesi Saka ile bir çağrışım yapar. Bu coğrafyada Sakalar uzun süre bulunmuşlardır. Sakalara Ceicut (Sikut-Sikit) denildiği düşünülürse bu kelimenin Sekel’e fonetik olarak çok benzediği görülür. Büyük ihtimalle, kelime seicu (saka) + lar = sakalar > Sekeller şeklinde gelişim gösterir.

Sekeller, Romanya’da bugün müstakil bir azınlık olarak sayılmamaktadır. Macarlarla birlikte anılırlar. Sekellerin Macarlarla birlikte 1.600.000 nüfuslu olduğu kabul edilerek, Macarlar Romanya’nın en güçlü azınlığı olarak sayılır, meclis ve parlamentoda temsil edilirler. Macarlar da Sekellerden ayrı bir halk olmadıklarını kabul ederler, ama Sekellerin çoğunluğu bu görüşü desteklemez ve özerklik talep ederler.

Transilvanya, bir geçiş bölgesi olduğundan birçok kavmin iz bıraktığı bir bölgedir. Bu nedenle Sekellerin kökeni hakkında birçok teori ortaya atılır.

Sekellerin büyük çoğunluğu Atilla’nın soyundan geldiklerini düşünürler. Atilla adı Sekellerde çok yaygındır ve Atilla hakkında çok fazla efsane bulunur. 12. yüzyıl sonlarına doğru kaleme alınmış, Anonimus (Anonim) Tarih Kitabı olarak bilinen eserde, Sekellerin Hunların devamı olduğu yazmaktadır. Bunun dışındakiler efsane gibi sözlü kaynaklardır.

Bazı Macar âlimleri, Sekellerin Avarlardan geldiği görüşündedirler ve bu görüşlere Hüseyin Namık Orkun da katılır. Romen asıllı tarihçiler, Sekellerin Hun ve Avar kökenli olduğu görüşlerini reddederler.

Koráracsony Janos, Hun imparatorluğu içindeki Sas ve Got katmanlardan yola çıkarak Almancadaki kelimelerle Macarca kelimeler arasında bağ kurarak Sekellerin Alman kökenli olduğunu iddia eder, fakat bu teori tartışılmıştır.

Sekellerin Macarca konuşmaları, Macar kökenli oldukları iddiasının temel dayanağı olmuştur. Sekel yazısına oyma yazı diyerek bu yazının bir Macar yazısı olduğunu iddia ederler. Macarlar, Romanya içerindeki 1.600.000 nüfusuyla en büyük azınlıktır. Bu nüfusun 800.000’i Sekel’dir. Macarlar içindeki bu 800.000 nüfusu farklı bir kavim olarak görmek Macarların Romanya içindeki gücünün büyük oranda azalmasına sebep olur. Bu gücü kaybetmek istemeyen Macarlar Sekellerin Macar olduğunu iddia etmekte ve bunu ispatlamaya çalışmaktadır.

Kabarların Macarlarla aynı göç yoluyla bölgeye geldikleri ve Macarca konuşmaya başladıkları söylenir. Sekel bilim adamları Kabar yer adlarıyla ilgili çalışmalar yapmaktadırlar.

Romanya’nın resmi düşünce olarak kabul ettirmeye çalıştığı teori, Romen kökenli oldukları yönündedir. Romenler, Sekellerin Macar olmadıklarını, zorla Macarlaştırılan kavim olduklarını söylerler, hatta bu konuda Romence basılan kitap devlet desteğiyle Sekellere dağıtılmaktadır.[†]

Bir başka iddia da Peçenek kökenli oldukları iddiasıdır. Bu iddianın sahibi Sandor Ferenci’dir. Peçenekler 11-12. yüzyıllarda Bistritsa, Alba ve Kuluj civarında yaşamışlardır. Sandor Ferenci, Sekellerin bu bölgede yaşamış olan Peçeneklerin kalıntılarını olduğunu ve sonradan Macarlarla birlikte yaşadıkları için dil değiştirdiklerini söyler.

Sandor Ferenci’nin yaptığı bir çalışmada Bulgar kökenli oldukları görüşüne yer verilir. 7-8. yüzyıl Bulgar-Macar savaşları sırasında Bulgar esirlerinin bu bölgeye getirildiklerini ve Sekellerin bir kısmının bu Bulgarların devamı olduğu belirtilir. Bölgede bulunan Bulgar yer adları da buna örnek olarak gösterilir.

Teoriler sonucu, % 80’i; Hun ve Atilla’nın soyundan geldiğini, kesinlikle Macar olmadıklarını söylerler. % 20’si; Hunlarla bir ilgisi olmadığını, Macarların bir kolu olduklarını düşünürler. % 98’i de kesinlikle Romen ve Macar asıllı olmadıklarını söylerler.

Bölgede yapılan araştırmalar sonucu üç Sekel tipiyle karşılaşılır. Birinci tip; uzun boylu, açık tenli, ela veya kahverengi göz rengine sahip, burunları düz, kemersiz, siyah renkte düz saç rengindedir. İkinci tip; uzun boylu, beyaz tenli, kemerli burna ve açık (çakır) göz yapısına sahip, siyah ya da koyu kestane saç renginde düz saçlıdır. Üçüncü tip; orta boylu, açık tenli, sarışın, burun yapısı kısa, kemersiz ve ucu kalkık, sarı veya kestane renkte dalgalı ya da kıvırcık saçlıdır.

Sekeller, hayvancılıkla uğraşır. Hayvanlarını beslemek için ot yetiştirirler. Nadiren de tahıl ekimi yaparlar. Bunun dışında çiftçilikle pek uğraşmazlar. At beslerler, dokuma, ağaç işleme, seramik yapımı gibi zanaatlarla uğraşırlar. Sekellerin kilim desenleri, ağaç işlemeleri ve nakışlarındaki motifler Türklerinkine çok benzer.

Sekel yazısı, runik yazının bir versiyonudur, “rovás” yazısı olarak da adlandırılır. Sekeller bu yazıyı millî yazı kabul ederek hâlâ kullanırlar. Sekel yazısını öğrenme ve bu yazıyla yazışma gençler arasında çok yaygındır. Sekeller, bu yazının gençler tarafından öğrenilmesi için yazıyı ders kitaplarına koymuşlardır.

Sekeller arasında eskiden büyük aile sistemi (dede-oğul) vardı. Ailede erkekler arasında en yaşlı olanı ailenin reisiydi. Çocuk sayısı fazla (6 ile 10 arası) idi. Onluk sistem halinde yerleşen Sekeller, aile düzenlerini de bu sisteme göre kurmuşlardır. Onluk sistemde Sekel gençlerini eğiten köyün yaşlı ve bilge kişisidir ve Sekeller bu kişiye Aksakal demektedirler. Aksakal, köyün gençlerine töreyi ve ahlakı öğretmek, onların meslek sahibi olmalarına yön vermek ve onları hayata hazırlamakla görevlidir. Aksakal tabiri ve görevleri bütün Türk dünyasında hemen hemen aynıdır. Aksakalın Sekeller içerisinde saygın bir yeri vardır.

Sekellerde eğitim ve kültüre önem verilir. 16. yüzyıl başlarından itibaren kültürel hayatları sistemleşir. Latince ve Macarca eğitim veren okullar açılır. Bu okullar, Sengeorgi ve Oderhey’de yoğunlaşır. Özellikle fakir halkın çocukları kölelikten kurtulmak için eğitime önem verir. Viyana, Götingen ve Leiden gibi yerlerdeki tanınmış okullara giderek eğitim alırlar.

Sekellerde klasikleşmiş eğitim sistemi, eğitim öğretime verilen önem her dönemde devam etmiştir. Bugünkü Romanya sınırları içerisinde de Sekel bölgelerinde Macarca eğitim veren ilköğretim, lise ve üniversite düzeyinde okulları bulunmaktadır. Sekel aydınlar biri Budapeşte’de diğeri de İsviçre’de olmak üzere iki Sekel Enstitüsü kurmuşlardır. Bu enstitülerin resmi adları Macarca olmasına rağmen yapılan araştırma ve incelemeler Sekel ağırlıklıdır.

Tarihi veriler kronikler Sekellerin Hun-Macar-Sekel ortak etnisitesine dikkat çekmektedirler.Seekel mili kimliği ve mitoljisinde Prens Çaba(Csaba)nın büyük yeri vardır.

Krimhilda Savaşı ve Prens Çaba (Csaba)

Avrupa Hunlarının büyük hakanı Attila’nın 453 yılındaki ani ölümü ardından Hun birliği büyük bir kaosa sürürüklenmiş, Hun veraset usulü gereğince varisleri arasında kıyasıya bir mücadeye yaşanmıştır. İşte bu mücadelelerden biri Sekel tarihi ve kültürü açısından oldukça önemli bir gelişmeye sahne olacaktır. Attila’nın Batı Roma İmparatoru III. Constantius’un kızı ve bir sonraki imparator III. Valentiniaus’un kız kardeşi olanPrensesHonoria(417-452) ile olan evliliği sonucu dünyaya geldiği söylenen oğullarıPrens Aladár ve Prens Çaba (Csaba)kozlarını savaş meydanında paylaşmıştır. Simon Kézai kronikasında Attila’nın ölümünden sonra iki oğlu arasındaKrimhilda Savaşı adı verilen kanlı bir mücadele yaşandığı ve sonuçta Çaba’yı destekleyen sayıları 15.000 olan Hunlar mağlup edildiği belirtilmektedir. Çaba geriye kalan 3.000 Hun atlısı ile birlikte Yunanistan’a doğru çekilmiş, bu Hunlar Csigle denen yereyerleşerek Árpád (895-907) çağına kadar burada kalmışlardır. Kendilerini Prens Çaba’ya hasreden bu Hun bakiyesi, Macarlar Pannonia’yı fethettiği sırada tekrar gelerek onlara katıldılar ve Ruthenia’nın (Karpatlar) fethinde iştirak ettiler.

Bugünkü Sekellerin ataları olduğu düşünülen bu Hun topluluğunun Macarlara katılımı XIII. yüzyıl başlarında Kral III. Belá’nın memuru olan ve asıl adı bilinmeyen Anonymus tarafından kaleme alınan Gesta Hungarorum adlı eserde aynen nakledilmektedir. Eserde Sekellerin Hun Kralı Attilla’nın halkı oldukları ve Macar Kralı Árpád’ın Pannonia’yı istilası sırasında onlara katılarak fetihlerde görev aldıkları söylenmektedir.

Böylelikle Sekellerin milli tarihinde çok önemli bir simge olan Prens Çaba ve onun destansı mücadelesi aynı zamanda Macar tarihi içinde mühim bir motif olarak eski kroniklerde yerini almıştır. Sekellerin köklerini Büyük Hun Hakanı Attila’ya kadar götüren bu olaylar zinciri aslında Macarların 896 yılında Pannonia’ya gelerek yurt tutuş”hadisesini gerçekleştiren Árpád için de önemli bir dayanak noktası oluşturmuştur. Árpád yurt tutuş hadisesi ardından kendisinin de Attila’nın soyundan geldiğini söyleyerek bu topraklarda hükümranlığını eski geleneklere bağlamış ve iktidarını sağlamlaştırmıştır. Zira Anonymus’un eserinde Árpád kendisi ve kendisinden sonra Macar tahtına oturacak olanların Attila’nın Hun tarihsel mirası yurt tutuş ile birlikte yeni bir boyut kazanarak Macar ve Sekel halkları arasında bir kaynaşmaya neden olmuştur. Burada en önemli birleştirici unsur Attila ve Hunlarına duyulan derin saygı ve adanmışlık duygusunun iki toplum nazarında da milli bir şuura dönüşmüş olmasıdır. Şimdi bu şuurun ortaya çıkmasına katkı sağlayan destanlara bir göz atarak Sekel halkının mitolojik köklerine ışık tutmaya çalışacağız.

Milli Destanlara Göre Sekellerin Menşei

Sekellerin bugün dahi muhafaza ettikleri destanlar kendi benliklerini hasrettikleri yegâne hazineleri durumundadır. Bugün maalesef ki azınlık durumunda yaşamını idame ettiren Sekel halkı, varoluş reçetesi olarak geçmişine ve özgün kültürüne sarılmıştır. Öncelikle ortak Hun mirası ve uzun yıllar birlikte yaşamaları sebebiyle Macar epik edebiyatının da etkisinde kalan Sekel toplumu, kendilerine has bir takım inanç ve adetlerini kısmen de olsa korumayı bilmiştir.Biz burada yukarıda dikkat çektiğimiz üzere Hun -Macar-Sekel tarihi ve kültürel birlikteliğidir. Bu sebeple tarihi süreçiçinde eski Hun-Macar-Türk mitolojisinden de esintilerin görüldüğü ve ortak mirasa işaret eden menşe hikâyelerini birlikte vermek uygun olacaktır.

Samanyolu Efsanesi(Hadak Útja) Prens  Csaba

Sekellerin menşe efsaneleri  Hun ve Macar geleneğinden bağımsız değildir. Ancak bir Sekel’i bir Macar’dan ayıran yegâne husus Prens Çaba’ya atfedilen büyük değerden ileri gelmektedir.

Prens Çaba Sekel milli kültüründe bir ata olmaktan öte adeta bir aziz olarak tasavvur edilmiş ve hatırası gönüllerde yer etmiştir. Sekeller arasında Hadak Útja olarak bilinen efsaneye göre Sekel halkı varlığını tehdit edici bir tehlike ile karşılaştığı vakit Saman Yolu galaksisi içendeki yıldızlarda bulunan Prens Çaba ve ordusu gökyüzünden inerek onları bu beladan kurtaracaktır.Bu inanç en zor zamanlarda Sekel toplumunu bir arada tutan ve geleceğe umutla bakmalarını sağlayan itici bir güç olmuştur.

Prens Çaba’nın Sekeller arasındaki hatırası o derece kuvvetlidir ki Sekel milli marşında bile kendisine yer bulmuştur.

Sekel Milli Marşı

Macarca

Ki tudja merre, merre visz a végzet

Göröngyös úton, sötét éjjelen.

Segítsd még egyszer győzelemre néped,

Csaba királyfi

csillagösvényen.

Maroknyi székely porlik, mint a szikla

Népek harcának zajló tengeren.

Fejünk az ár ezerszer elborítja,

Ne hagyd elveszni Erdélyt, Istenünk!

Türkçe

Kim bilebilirdi ki kader tutup bizi buraya getireceğini,Gecenin karanlık bir yolunda!

Milletine zafer için yardım et,

Prens Çaba yıldız yolunda.

Yurdumuz Szekely dağlar gibi yıkıldı

Milletlerin savaşının fırtınasında.

Başımız her zaman diktir,

Erdel topraklarını korumamıza yardım et ey tanrı!

Attila , Hunları Sekel, Macar ve Türk etnisitesini birleştiren ortak bir miras olarak karşımızda durmaktadır. Kısacası Sekellerin Macarlığı, Macarların Hunlarla olan tarihsel bağları ile alakalıdır ve bu iki toplumunda genlerinde Merkezi Asya Türk kültürünün esintileri açıkça hissedilmektedir. Bu nedenle türeyiş efsaneleri de benzerlik göstermektedir. Burada Sekeller arasında Prens Çaba’ya biçilen değer baskın olan Hunların tarihsel mirasıdır.

KAYNAKÇA

Anonymus,Gesta Hungarorum, Fordította: Pais Dezső, Magyar Helikon 1977.

BALÁZS János,Levédia, Nyék… és a Székelyek Eredete

, Magyar Deákság,Anyanyelvünk és az Európai Nyevi Modell, Budapest 1980.

BÁLİNT Hóman,A Székelyek Eredete,A Magyar Nyelvtudományi Társaság Kiadványai17 Budapest

Magyar Történelem Tizedei, Fordította: Péter Kulcsár, BalassiKiadó, Budapest 1995.

BOROVSZKY Samu, “Hun-Magyar Rokonságról”, Ethnographia, 1894.

DOĞAN İsmail,Atilla’nın Torunları Sekeller , Yeni Avrasya Yayınları, Ankara 2004.

ECKHART F., Macaristan Tarihi, Çev. İbrahim Kafesoğlu, TTK Basımevi, Ankara 2010.

ERDÉLYİ László, A Székelyek Eredete, Szent Bonaventura Könyvnyomda, Kolozsvár 1918.

GÖMEÇ Saadettin, “Türk Tarihinde Sek E-Çik -Çigil Meselesi”, Ankara Üniversitesi DilveTarih-Coğrafya Fakültesi Tür koloji Dergisi C. 18, S. 2 (2011), s. 49-

https://www.tahtapod.com/blog/sekellerler-ve-prens-csaba

20-Esir Uyghur Jumhuriyetchilik Idiye Musapiliri


Ziya semedi (birinchi qatar ongda). Ürümchi, 1950-yili.

Ziya semedi (birinchi qatar ongda). Ürümchi, 1950-yili.

 RFA/Oyghan

Tarixi menbelerge asaslan’ghanda xitay kompartiyesining 1957-yili 1958-yilliri Uyghur diyarida élip barghan “Yerlik milletchilik” ke zerbe bérish herikiti emeliyette Uyghurlar arisidiki jumhuriyetchilik idiyelirini tazilashtin ibaret bolup, “Yerlik milletchi” lik bir siyasiy jinayet türige kirgüzülüp, uning uqum da’irisi “Uyghuristan” yaki “Sherqiy türkistan” nami astida musteqil yaki xuddi sowét ittipaqining milliy jumhuriyet tüzülmisige oxshash “Ittipaqdash jumhuriyet ” qurush, yerlik xelqler özlirini özliri idare qilish, pütün bashqurush hoquqliri milliy kadirlargha ötküzüp bérilish we bashqilar bilen xaraktérlen’gen idi. Bu elwette, xitay kompartiyesi hakimiyiti tiklen’gen 1949-yilidin kéyin Uyghurlar arisida peyda bolghan emes, belki qaytidin bash kötürgen jumhuriyetchilik idiyesi bolup, bu xil idiye 1951-1957-yilliri arisida ashkara we yoshurun shekilde, ziyaliylar, awam xelq, hökümet xadimliri hetta xitay kompartiyesi tesis qilghan Uyghur aptonom rayonining yuqiri derijilik rehbiri kadirliri arisida otturigha chiqqan idi.

Amérikidiki wudrow wilson merkizi yéqinda élan qilghan 1957-yilidin 12-aydin 1958-yili 4-ayghiche dawamlashqan Uyghur aptonom rayonluq partkomning mexsus “Yerlik milletchilik” ke zerbe bérishke a’it kéngeytilgen yighini toghrisidiki sowét ittipaqining ürümchi we ghuljidiki konsulxaniliri toplighan doklatlarning mezmunliridin qarighanda, wang énmaw, lü jenrén, abdulla zakirof we bashqa yuqiri derijilik rehbiri shexsler sowét ittipaqi terepke bergen doklatlirida ziya semedi, ibrahim turdi, abduréhim eysa, abduréhim se’idi, es’het is’haqof, seydulla seypullayéf, muhemmedimin iminof we bashqa nazir hem mu’awin re’is derijilik rehbiri kadirlardiki Uyghurlarning milliy jumhuriyitini berpa qilish xahishi asasliq “Milletchilik idiyesi” süpitide körsitilgen idi. Mesilen, Uyghur aptonom rayonluq partkom 6 aygha sozulghan kéngeytilgen yighinning xulasisi süpitide chiqarghan “Shinjang Uyghur aptonom rayonluq partkomning omumi yighini (kéngeytilgen yighin)ning ziya semedi, ibrahim turdi, abduréhim eysani partiyedin chiqirish qarari” namliq 1958-yili, 28-aprél künidiki höjjitide mezkur üch shexsning atalmish “Jinayetliri” ning “Uyghuristan jumhuriyiti”, “Sherqiy türkistan jumhuriyiti”, yaki “Uyghur jumhuriyiti” qurushni telep qilghanliqi eng aldinqi orun’gha tizilghan idi. Eyni waqittiki shinjang pédagogika institutining oqughuchisi, “Esheddiy milletchi” dep kompartiyedin qoghlap chiqirilip nazirliq wezipisidin qaldurulghan ziya semedining oghli, hazir qazaqistanda yashawatqan zhurnalist riza semedining éytishiche, “Uyghuristan jumhuriyiti” qurush idiyesige ige dadisi ziya semedi, ibrahim turdi we bashqa erbablar jazalan’ghandin kéyin Uyghurlar arisidiki bu xil “Milletchilik” idiyelirini tazilash herikiti pütün Uyghur diyari miqyasida shuningdin kéyin taki 1959-yilighiche élip bérilip, aliy mektep oqutquchi-oqughuchiliri, ziyaliylar we bashqa sahelerdiki milletchilik xahishidiki kishiler pash qilinip zerbe bérildi.

Riza semedining éytishiche, shu qétimliq zerbe bérish herikiti emeliyette Uyghurlar arisida 20-esirning bashliridin étibaren dawamliship kéliwatqan öz milliy jumhuriyitige ige bolush idiyesining xitay kompartiye hakimiyiti teripidin tüp yiltizidin tazilash meqset qilin’ghan heriket idi. Xitay menbeliride körsitilishiche, shu qétimliq herikette 1600 din artuq kishi “Yerlik milletchilik” qilmishi bilen jazagha uchrighan.

Tarixi menbelerge asaslinip, dewrlerge bölgen de, Uyghur milletperwerliri arisidiki jumhuriyetchilik idiyelirini 1949-yilidin ilgiri we kéyinki dewrge ayrishqa bolidu. 1949-Yilidin ilgiri Uyghurlar bashqa xelqler bilen birlikte ikki qétim sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan idi.

Bu mesililer, jümlidin Uyghur jumhuriyetchilik idiyelirining tereqqiyat jeryani we bésip ötken musapiliri heqqide qazaqistandiki tarixchi qehriman ghojamberdi we turan uniwérsitéti proféssori ablet kamalof öz qarashlirini bayan qildi. Qehriman ghojamberdi bolsa, 1951-yilidiki Uyghur milletperwerlirining “51 Chiler” herikitini eslise, doktor ablet kamalof Uyghur jumhuriyiti idiyesining aldi bilen 1920-1921-yilliri abdulla rozibaqiyéf qatarliqlar teripidin otturigha qoyulghanliqi we ulardiki “Uyghuristan” ghayisi heqqide toxtaldi. ümidwar

Tepsilatini yuqiridiki awaz ulinishidin anglighaysiz.