Old Uyghur language


10978491_937817712898156_4230809311462385997_n

The Old Uyghur language (traditional Chinese: 回鶻語; simplified Chinese: 回鹘语; pinyin: Huíhú yǔ) was a Turkic language which was spoken in the Kingdom of Qocho from the 9th–14th centuries and in Gansu where it evolved into the Western Yugur language.

The Old Uyghur language evolved from Old Turkic after the Uyghur Khaganate broke up and remnants of it migrated to Kashgar, Gansu and Turfan and Hami in the 9th century. The Uyghurs in Turfan and Hami founded the Kingdom of Qocho and adopted Manichaeism and Buddhism as their religions, while those in Gansu became subjects of the Western Xia.

The Kingdom of Qocho survived as a client state of the Mongol Empire, but was conquered by the Muslim Chagatai Khanatewhich conquered Turfan and Hami and Islamisized the region. The Old Uyghur language then went extinct in Turfan and Hami, but survived in Gansu where it evolved into the modern Western Yugur language.

Modern Uyghur is not descended from Old Uyghur, rather, it is a descendant of the Karluk language spoken by the Kara-Khanid Khanate.[2] Western Yugur is considered to be the true descendant of Old Uyghur, and is also called “Neo-Uygur”.Modern Uyghur is not a descendant of Old Uyghur, but is descended from the Xākānī language described by Mahmud al-Kashgari in Dīwānu l-Luġat al-Turk.[3] Modern Uyghur and Western Yugur belong to entirely different branches of the Turkic language family, respectively the southeastern Turkic languages and the northeastern Turkic languages .[4][5]

Old Uyghur had an anticipating counting system and a copula dro, which is passed on to Western Yugur.[6]

Much of Old Uyghur literature is religious texts regarding Manichaeism and Buddhism, with examples found among theDunhuang manuscripts. Multilingual inscriptions including Old Uyghur can be found at the Cloud Platform at Juyongguan and the Stele of Sulaiman.

Old Uyghur was written in the Old Uyghur alphabet which was derived from the Sogdian script.

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). “Old Uighur”. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  2. Jump up^ Arik 2008, p. 145
  3. Jump up^ Clauson, Gerard (Apr 1965). “Review An Eastern Turki-English Dictionary by Gunnar Jarring”. The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland) (No. 1/2): 57. Retrieved 30 March 2014. edit
  4. Jump up^ Coene 2009, p. 75
  5. Jump up^ Coene 2009, p. 75
  6. Jump up^ Chen et al, 1985

Azadliq Bizdin Qanchilik Uzaqta?


fc730-sebdashliri-rehimjan-19

Autori:Tarim Yolwisi

Xitayning milli zulimidin qutulushni oylimaydighan birmu uyghur bolmisa kérek. Emma tajawuzchi xitayning küch-qudritining küchlükliki, shundaqla bizning nechche yüz qétimliq chong-kichik qarshiliqlirimizning özlüksiz meghlub bolushi nurghunlighan xitayperes munapiqlargha özining yashash sepsetisining «toghra»liqini téximu bek bildürse, yene nurghunlighan kishilirimizni ümidsizlikning chongqur hanglirigha ittermekte. Yene shundaqtimu, yolning shunchilik müshkül, shunchilik egri-toqayliqini bilip turup, xelqning heqiqi hör-saaditini özining bexti, dep bilidighan qehrimanlirimizmu milli inqilab sépimizge özlüksiz qétiliwatidu.

Démek, uyghur xelqi hélihem ümid bilen ümidsizlik, wetenperwerlik bilen pursetpereslikning tinimsiz köreshliride nahayiti éghir tiniqlarni éliwatidu. Inqilapning yolluqliqi, heqliqliqi bizge köresh qilish asasini teminlep bizni özlüksiz algha intilishke yiteklise, inqilap jeryanidiki meghlubiyet, uzun muddetlik netijisizlik yene kishilerning gheyritige qarshi halda ümidsizlik bexsh etmekte.

Bu inqilapning ayighi qachan chiqidu? Biz zadi qachan hör bolimiz? Biz zadi qachan erkinlikke, parawan, saadetlik turmushqa érishimiz?

Bu suallar yenila nurghunlighan kishilerni üntinsiz qiynimaqta. Beziler diyishi mumkin, biz choqum azad bolimiz.

Ulardin qaysi yol bilen qandaq waqitta, dep sorisingiz béridighan jawabi herxil. Ulardin sewebini sorisingiz, peqet logikisiz, asassiz bir perezgila tayinidu. Démisimu, biz mana azad bolimiz, héli azad bolimiz, 10 yildin kéyin, 20 yildin kéyn, dep mana nurghunlighan yillar ötüp ketti. Xelqning qeddi pükülse püküldiki hergiz ruslanmidi.

Netijilik inqilap inqilapchilirimizgha küch, jasaret, ümid béghishlaydu. Netijisiz inqilap, pursetpereslerge téximu jiq purset yaritip béridu. Shunglashqa inqilapning herdewr, her basquchliridiki nishanliri we netijilirini ölchep turidighan ölchem bolush, inqilabimizning her basquchlardiki yönilishi, netijisini belgileshte, shundaqla eng axirqi üzül-késil ghelbini qolgha keltürüsh-keltürelmeslikimizni belgileshte intayin muhim.

Inqilabimizning yönilishi qandaq kétip baridu? Inqilabimizni ghelbige érishtüridighan qandaq teshebbus, yol, stratégiyiler bar. Buni bilish hemmeylenning inqilabimizning bundin kéyinki yüzlinishini, qedem-basquchlirini, netijisini bilishke zor derijide yaridem qilidu.

Undaqta wetenning azadliq yolida yene qandaq teshebbuslar, stratégiyiler bar? Bu teshebbus, stratégiyilerning emeliylishish mumkinchiliki qanchilik? Bu bizning inqilabimizning adaqqi ghelbisi bilen zich munasiwetlik.

Töwende biz inqilab yolidiki herxil köz-qarash, stratégiyiler bilen tonushup baqayli we ularning emelge éshish mumkinchiliki üstide muhakime yürgüzüp baqayli.

Hazirghiche bolghan inqilap yol-stratigyiliri toghrisida muhakime

Birinji: xitay choqum démokratlishidu. Xitay ichki jehettin parchilan’ghanda biz choqum musteqil bolimiz.

Bu xil qarashtikilerning sewebini sorisingiz. Jawabi, intayin addi: sowét ittipaqi parchilandi, xitaymu choqum sowétke oxshash parchilinidu. Chünki sowétmu, xitaymu oxshash sotsiyalistik dölet,

Yuqariqi seweb, put tirep turalamdu?

Méningche sowét ittipaqining parchilinish sewebini töwendiki nuqtilargha yighinchaqlash mumkin:

1. Sowét ittipaqining iqtisadi jehette intayin ajizlap, amérika qatarliq gherb kapitalistik döletlerning yaridimige muhtaj bolishi.

2. Iqtisadi muhtajliqtin sowét ittipaqining gherb döliti bilen yéqinliship démokratlishish yoligha qedem qoyushi.

3. Rus nopusining pütün sowét ittipaqtiki nisbitining mutleq yuqiri emesliki.

4. Rus emes milletlerning ittipaqtiki nisbitining asasen ruslar bilen tengliship qélishi.

5. Ruslarning özige shexsi tewe bolghan rusiye zéminining chongliqi, rusiye zéminigha nisbeten rus puxralirining nisbitining yenila intayin töwen ikenliki.

6. Sowét ittipaqi armiye terepning gorbachéw, yeni kommunistik partiyini emes, belki bölünüsh terepdarliridin bolghan yilitsinni qollishi.

7. Sowét ittipaqining parchilinishtin ilgirimu uningdiki ittipaqdash jumhuriyetlerning ayrim jumhuriyet ismi, jumhuriyet bayriqi qatarliqlar bolup, ularning jumhuriyet salahiyitide atalghanliqi.

8. Amérika bashliq gherb döletlirining yilitsinni qollishi.

9. Sowét ittipaqida burundinla tartip parchilinish terepdarlirining xéli zor salmaqni égellishi.

Bu toqquz asasliq amil sowét ittipaqining parchilinishida kem bolsa bolmaydighan asasliq amillardur. Yuqariqilardin shuni körüwélishqa boliduki, 1- amildin bashqilirining héchqaysisida xitay bilen sowét ittipaqining oxshashliqi yoq. Xitayda parchilinishni teshebbus qilidighan yilitsindek birmu yuqiri derijilik emeldar yoq. Hem bu emeldarni himaye qilidighan birmu armiye-saqchi yoq.

Démekki, xitayning démokratlishishini, parchilinishini xam-xiyal qilish hem uningdin artuqche ümid kütüsh, aqilanilik emes.

Xitay démokratlishishi üchün, xitayning armiye-saqchiliri hakimiyetke arilashmasliqi, xitay kompartiyisini himaye qilmasliqi kérek. Emma bu mumkinmu?

Yuqiri derijilik généraldin tartip, töwen derijilik eskergiche, saqchi, ishpyonlarning hemmisi kompartiyining meqsidi üchün xizmet qilidighan sistéma. Kompartiye del shulargha tayinip hakimiyetke chiqqan, del shulargha tayinip hakimiyetni dawamlashturiwatidu. Démek, xitay kompartiyisi hakimiyettin uzaqlishishi üchün choqum qoral küchidin uzaqlishishi kérek.

Tolimu epsus, xitayning armiye, saqchilirining bashqa puxralargha qarighanda kommunistik étiqadi, xitay chong milletchiliki eng éghir. Démek, xitay kompartiyisining hakimiyettin uzaqlishishi yéqin kelgüside yüz béridighan ish emes.

Mubada yene bir xil éhtimalliqni yoq dimey, heqiqeten kompartiye yoqilip, hakimiyet démokratlarning qoligha ötse, bizge musteqilliq tigemdu?

Yaq.

Chünki:

1. Xitaylar wetinimizdin ghayet zor milli menpeetke érishidu.

2. Xitay chong milletchilik ghoruri buninggha yol qoymaydu.

3. Yurtimizdiki xitaylarning nopusi xéli zor salmaqni égelleydu.

4. Yurtimizdiki xitay armiye-saqchiliri pütünley xitaylarning menpeetini asas qilidu we qoghdaydu.

5. Biz xitay bilen ittipaqdash jumhuriyet emes. Belki xitayning mustemlikisi.

6. Biz musteqil bolsaq, tibetmu, teywanmu, ichki mongghulmu musteqilliq dawasi qilidu, shunglashqa xitay milliti hergiz bizni musteqil qilishqa unimaydu, hem bizni musteqil qilidighan rehberlirini qollimaydu.

Undaqta xitay démokratlar bizge heqiqi aptonomiye biremdu?

Yaq.

Chünki:

1. Aptonomiye hoquqida erkin sözlesh, erkin pikir bayan qilish, maarip, iqtisad, yerlik saqchi qatarliqlar bizning qolimizda bolishi kérek. Halbuki, özi mustemlike qiliwalghan xelqning özining burunqi hörlük, musteqilliq tarixi we mustemlike, qulluq tarixini öginishi, özining medeniyitini saqlishi, özining maaripini tereqqi qildurishi, karxanilirini tereqqi qildurushi, özining yerlik saqchilirini peyda qilishi xitaylar üchün zor xewp. Bu xil xewpni aztola siyaset oqughan herqandaq xitay bileleydu.

Chünki bizge oxshash, xitayning tajawuzigha uchrighan, xitaydin yat millet bolghan, xitay medeniyitidin yat medeniyetke tewe bolghan xelqning özining milli, dini kimlikini saqlap turiwérishi, haman bir küni purset bolghanda bizning qulluq tariximizni axirlashturushqa ashkare heriket qilishimizgha küchlük asas bolidighanliqi xitaylarghila emes, belki dunyaning herqaysi jayliridiki herqandaq kishige intayin éniq.

Aptonomiye bolsa, tarix bizning qolimizda, saqchi bizning qolimizda, yer-zémin bayliq bizning qolimizda, kan-karxana bizning qolimizda bolidu. Bular del xitay millitining bizning ériship kélishimizni yoshurun cheklep turidighan heq-menpeetlirimiz. Bular del, purset yar berse, bizning musteqilliq élan qilishimizgha asas bolidighan tayanchlar.

Shunglashqa, xitaylar meyli gomindang, meyli kommunist, meyli démokrat bolsun, héchqandaq xitaylar bizge heqiqi aptonomiye hoquqini bermeydu.

Xitay démokratlirimu oxshashla dölet armiyisige tayinip döletni parchilash jinayitige qarshi turimiz, dégendek bahanilar bilen bizning heq-menpeetlirimizni depsende qiliwéridu.

Meyli xitay kommunistliri bar bolsun-yoqalsun, xitay démokratliri bolsun-bolmisun, bizning heqiqi insandek yashash heq-menpeetlirimiz özlüksiz xitay armiyisi, xitay milliti, xitay medeniyitining depsende qilinishigha uchrawéridu.

Xitay armiyisi purset bolsila, aptonomchilar yaki musteqilchilar bolsun, öz xelqining insani heq-menpeetliri üchün köresh qilidighan herqandaq qehrimanlirimizni, alimlirimizni, siyasyonlirimizni beribir burunqidekla döletni parchilash jinayiti sadir qildi, dep tutqun qiliwéridu. Weten satquch xainlarni, munapiqlarni östüridu. Bu munapiqlar xitay ghojisi üchün öz millitini söyidighan wetenperwerlerni bölgünchi qilip chaqidu. Démokrat xitaylarmu xitay kommunistlirigha oxshash ashkare sorunlarda, xelq’alem aldida «aptonomiye berduq» dégen bilen, astirittin wetenperwerlerni birmu-bir mexpi, keng-kölemlik tazilaydu.

Mubada heqiqeten aptonomiye hoquqigha érishkendin kéyin, xitaylar mushundaq yalghanchiliq bilen bizni xupiyane tazilashni bashlisa, biz némige tayinip özimizni qoghdaymiz?

Özimizning xitay hökümet-armiyisige béqinmaydighan milli qoralliq qoshunimiz arqiliq özimizni qoghdaymiz. Démek, eng axirida yenila xitay armiyisi bilen milli qoralliq qoshunimiz arisida muqerrer qoralliq toqunushtin saqlinalmaymiz.

Yuqariqi tehlillardin shuni yekünlesh mumkinki: xitayning parchilinishi we yaki démokratlishishi sewebidin bizning musteqilliqqa we yaki heqiqi aptonomiyige érishishimiz esla mumkin emes!

Biz xongkong, teywen, awminlargha oxshimaymiz. Biz xitay emes. Xitay biz üchün tajawuzchi. Xitay armiyisi bizning wetinimizde bolidiken, biz hergizmu xongkok, teywen, awminlar érishkenchilikmu heqiqi démokratiye, heqiqi aptonomiyige érishelmeymiz.

Démek, birinji köz-qarashqa nisbeten bolghan muhakimidin yekün shuki:

1. Xitay kompartiyisi pat arida texittin chüshmeydu.

2. Xitay kompartiyisi texttin chüshken teqdirdimu, dölet parchilanmaydu.

3. Meyli démokratlar, meyli kommunistlar bolsun bizning musteqilliq, aptonomiyilik hoquqlargha érishishimizni ashkare, mahiyetlik chekleydu.

4. Ular wetinimizdiki xitaylarni we xitay armiyisini özi xalap élip chiqip ketmeydu.

5. Birinji közqarashqa asasen, yéqin kelgüsidila emes belki uzun kelgüside wetenning azadliqi qolgha kelmeydu.

Emdi biz ikkinji xil köz-qarashqa qarap baqayli.

Ikkinji, xelq’ara jem’iyet ariliship bizning özimizning teqdirimizni özimiz belgilesh hoquqimizni béridu.

Bu rastmu?

Öz teqdirini özi belgilesh heqqi, dégenlik musteqilliq dégenning yene bir xil atilishi. Mubada biz özimizning teqdirimizni özimiz belgileymiz, yeni musteqil bolushni xalaymiz, dések. Kim bizni qollaydu?

Eng chong éhtimalliq, birleshken döletler teshkilati.

Bu xil éhtimalliqning ishqa éshishi üchün, birleshken döletler teshkilatidiki yérimdin jiq döletler bizni qollishi. Eng kemide, asasliq küchlük döletler bizni qollishi kérek. Yeni ottura asiya siyasi jughrapiyisige tesir körsiteleydighan üch küchtin ikkisi bizni qollishi kérek. We yaki bizni qollaydighan küchlerning herbi, siyasi, iqtisadi küchi bizni qollimaydighan terepning herbi, siyasi, iqtisadi küchidin köp éship chüshishi kérek.

Undaqta bizning nöwettiki weziyitimizde, qaysixil küchning herbi, siyasi, iqtisadi tesiri wetinimiz, ottura asiyani kontrol qilip turiwatidu. Bu kontrolluq del xitay. Andin qalsa rusiye. Andin qalsa amérika.

Bizni qollishi mumkin bolidighan küchler, amérika we yaki rusiye bolishi mumkin. We yaki amérika bilen rusiye tengla qollishi mumkin.

Undaqta bu üch xil mumkinchilikning rialliqqa aylinishi nisbiti qanchilik?

Biz eng awwal amérikining bizni qollishi toghrisida muhakime qilip baqayli.

Birinji mumkinchilik, amérikining bizni qollishi

Amérikining öz armiyisi arqiliq bizning öz teqdirimizni özimiz belgilesh heq-menpeitimizge érishishimizni qollishi üchün:

1. Wetinimizge chigridash bolghan döletlerdiki amérikining herbi, iqtisadi, siyasi küchi xitay, rusiyining herbi, siyasi, iqtisadi küchini köp arqida qaldurushi we yaki ularni bu rayonlardin pütünley siqip chiqirishi kérek. Özining bu rayonlardiki herbi, siyasi, iqtisadi tesirini kücheytish kérek.

2. Weten sirtida uyghurlarning herxil shekildiki özlüksiz küchlük dawamlashqan siyasi, teshwiqat paaliyetliri bolushi, dunyaning hisdashliqini qolgha keltürüshi kérek.

3. Wetinimizde xitaygha qarshi qanliq toqunush, qanliq inqilab partilishi kérek.

4.. Amérika rusiye, xitayning herqandaq shekildiki yadro orushi, sinared urushi, hawa urushliri, iqtisadi urush, siyasi urushlirigha biwaste taqabil toralaydighan bolushi.

5.. Amérikining bizni qollash arqiliq bizdin érishidighan herbi, siyasi, iqtisadi paydisi rusiye we xitayning amérikigha keltüridighan ziyinidin köp yuqiri bolushi kérek.

6. Xitaylar uyghurlarning qoralliq qarshiliq herikitini bastursa, amérikining bésimi bilen bizning öz teqdirimizni özimiz belgilesh heqqimizni bermise, amérika armiyisi ashkare xitaygha qarshi hujumgha ötüshi kérek.

Mana bu alte shert-sharait birleshkendila andin bizning öz teqdrimizni özimiz belgilesh heqqimizni, amérika, xelq’ara jem’iyet étirap qilidu. We bizni qollaydu. Andin tinchliqni saqlash qisimlirini ekirip, diplomatik sehnilerde öz teqdirini özi belgilesh heqqimizni tilgha élishi mumkin.

Halbuki yuqariqi alte amildin hazirche ikkinji amilni anche-munche shekillendi, dégen tüzük. Qalghan besh amil asasen shekillenmidi.

Ikkinji mumkinchilik, rusiyining bizni qollishi

Rusiyining bizning öz teqdirimizni özimiz belgilesh heqqimizni qollishi üchün:

1. Xitay rusiyige éghir herbi, siyasi, iqtisadi tehdid élip kelgen bolushi.

2. Uyghurlarning rusiye we dunyagha qarita élip baridighan siyasi-teshwiqatliri küchlük bolushi kérek.

3. Rusiyining omumi herbi, iqtisadi, siyasi küchi xitaydin köp üstün bolushi kérek.

4. Uyghurlarning wetinide xitaylargha qarshi toqunush, inqilab partilishi kérek.

5. Rusiye amérika we xitayning barliq siyasi, herbi, iqtisadi zerbilirige berdashliq béreleydighan bolushi kérek.

6. Biz rusiyige xitaylarning rusiyige béridighan menpeetliridin jiqraq menpeet bérishimiz. Shundaqla tartqan ziynidin jiq menpeet bérishimiz kérek.

7. Yurtimizdiki qoralliq toqunushni xitaylar bastursa, rusiye ashkare xitaygha qarshi hujumgha ötüshi kérek.

Démek yuqariqi 7 shert hazirlinishi kérek. Halbuki bu 7 shertlerning héchqaysisi hazirlanmidi.

Üchinji mumkinchilik, amérika we rusiyining bizni birliship qollishi

Amérika we rusiyining bizni qollishi üchün:

1. Xitay amérika we rusiyige éghir herbi, iqtisadi, siyasi tehdid élip kelgen bolushi.

2. Xitayning herbi, siyasi, iqtisadi omumi küchi amérika we rusiyidin köp töwen bolishi.

3. Amérika we rusiye xitayning barliq herbi, siyasi, iqtsadi zerbilirige berdashliq béreleydighan bolushi kérek.

4. Uyghurlarning xelq’aragha qarita siyasi teshwiqati küchlük bolushi.

5. Wetende xitaygha qarshi keng kölemlik toqunush we yaki qoralliq inqilab partilishi.

6. Amérika we rusiye bizni qollash arqiliq bizdin érishidighan paydisi xitayning amérika we rusiyige béridighan paydisidin jiq bolushi kérek. Shundaqla amérika we rusiyining chiqimidin jiq menpeet bérishimiz kérek.

7. Wetende xitaylargha qarshi toqunushni xitaylar bastursa amérika we rusiye xitaygha qarshi ashkare herbi hujum qilishi kérek.

Bu shert-sharaitlarmu hazirlanmidi. Emma nöwettikidek sharaitta amérika we yaki rusiyining birliship we yaki ayrim-ayrim xitaygha qarshi ashkare keng kölemlik herbi heriket qollinishi esla mumkin emes.

Chünki:

1. Hazir xitaylar amérika we rusiyige zor miqdarda iqtisadi jehettin menpeet bériwatidu.

2. Amérikimu, rusiyimu xitay bilen ashkare keng-kölemlik qoralliq toqunushqa ötüshni xalimaydu.

3. Amérika, rusiye, xitaylar otturisida ziddiyet bolghan teqdirdimu, bular hergiz bir-birige keng kölemlik hujum qilghudek derijide éghir emes.

Yuqariqi üch xil mumkinchilik toghrisida yürgüzgen tehlilimizdin shuni bileleymizki:

1. Rusiye we yaki amérika yéqin kelgüside biz uyghurlar üchün mahiyetlik yaridem qilmaydu.

2. Ular uyghurlarni kozir qilip, xitaydin téximu zor iqtisadi menpeet élish meqsidide.

3. Amérikining ottura asiydiki herbi, siyasi, iqtisadi tesiri xitaydin töwen.

Egerde ular bizge hisdashliq qilghan, yaridem qilghan teqdirdimu yuqariqi tehlillerde éytip ötkinimizdek özimizning qoralliq körishimizning derijisini, we öz dölitining menpeetini muhim aldinqi shert qilidu. «Xeqning jéni, itning jéni. »

U üch chong ejderha bir-birini chishleshse hergiz yaxshi aqiwet körmeydighanliqini bilishidu. Ular dunyaning herqaysi jayliridiki bizge oxshash ajiz milletlerni iqtisadi, ijtimai, herbi jehettin talan-taraj qilip özini semritidu. Bu bir emeliyet.

Yekün shuki:

1. Tinch yol bilen öz teqdirimizni özimiz belgilesh heqqimizni qolgha keltürüsh yéqin kelgüside ishqa ashmaydu.

2. Bizning yurtimiz we ottura asiyadiki küch sélishturma tengpungliqida xitayning küchi hemmidin zor.

3. Amérika, rusiye bizge yéqin kelgüside mahiyetlik yaridem bermeydu.

Emdi biz yene bir teshebbusni közdin kechürüp baqayli.

Üchinji, xitayning ichide aptonomiye qanunini ijra qilishni qolgha keltürüsh körishi.

Xitay démokratliri qisimida aptonomiye toghriliq alliqachan sözliduq. Bizning nezirimizde aptonomiye qanuni, xitayning özining ilan qilghan qanuni bolghini bilen, emma bu aptonomiye qanunining mahiyitini xitaylar bizdin bekrek chüshinidu.

Xitayning neziride musteqilchilarmu, aptonomchilarmu beribir. Ularning arisidiki perq: musteqilchilar ashkarilan’ghini, aptonomchilar ashkarilanmaqchi bolghini.

Démekki, bizning weten ichide aptonom qanunini ijra qilip bersun, diyishimizge xitay ashkare qarshi chiqmaydu. Maqul, deydu.

Kéyinche bizge hertürlük qismaq quridu. Aptonomchilarni yinik bolghanda quruq östengge mirap qilidu. Éghir bolghanda ijtimai, iqtisadi jehette rijimgha alidu. Hettaki türmilerge tashlaydu. Démek, herqandaq aptonomchi, xitayning neziride xeterlik unsur. Herqandaq aptonomchi, nazaret astigha élinidighan unsur. Herqandaq aptonomchi, ashkare we yoshurun zerbe bérilidighan unsur.

Bu yerde shuni qisturup ötüsh kérekki, 80- yillardiki aptonomchilar himaye qilidighan ismail ehmed bilen xitaylar himaye qilidighan tömür dawametning kimning aptonom rayon’gha reis bolush meslisining hel bolush shekli, del xitay kompartiyisining aptonomchilargha bolghan siyasitining shekli. Tömür dawamet reis boldi. Ismail ehmed béyjingda milli ishlar komitétigha reis boldi. (Bularning tepsilatini ding léchünning eslimisidin körüng.)

Démek, weten ichide aptonomiye hoquqini qolgha keltürüsh teshebbusining birdin-bir netijisi shu teshebbuschilirimizning siyasi-iqtisadi jehette zerbige uchrishi, xitay türmisige kirishi, hayatidin ayrilishi.

Xitay hökümiti adem öltürgen’ge hérip qalidighan hökümet emes. Bir ademni öltürüshning herxil shekli bolidu. Beziliri qatnash hadisiside ölidu(meslen, wetinimizdiki ataqliq dini erbab, mujahid qaghiliq jamiesining imami hörmetlik abdulkerim mexsum). Beziliri dawalash jeryanida ölidu. Bular peqet sel reng bérilgenliri. Emdi ashkarilirigha qaraydighan bolsaq, yeni, peqet nechche somliq tapancha oqidin birni étipla, nechche on milyun uyghurning ghémini qiliwatqan, biz üchün hayatini teqdim qilalaydighan, biz üchün neqeder söyümlük bir wetenperwerni u dunyagha uzitidu. Téxi xitaylar shu oq pulighimu qosiqi aghrip, uni shu wetenperwerning öyidin alidu. Bu wetenperwerlerni kéyinki ewlatlargha intayin jiq qarilitidu.

Hazirghiche 60 yilliq tariximizgha qaraydighan bolsaq, ichimiz qan-zerdablargha toluq kétidu. Shuni késip éytishqa boliduki, xitaylarning 60 yildin bériqi bizning wetenperwerlirimiz, adettiki awam puxralarni siyasi seweb, zulum bilen öltürgen sani 500 mingdin kem emes. Türmide qéyin-qistaqlargha uchrighanlar sani nechche milyun.

Shunchiwala qirghinchiliqning héchbir is-busini xelq’aragha chiqarmighan, xelqimizning ésini shunchiwala jiq yuyiwételigen xitaylar. Emdi bügünki aptonomchilargha adil muamilide bolarmu? Xitaygha nisbeten namayish qanche jiq bolup berse shunche yaxshi. Aptonomchi qanche jiq bolup berse shunche yaxshi. Ularni böshükidila tonuwélip, öz waqtida is-busini chiqarmay ojuqturiwetkili bolidu.

Xitayning herqandaq shekildiki armiyisi herqandaq bahane-seweb bilen yurtimizdila bolidiken. Herqandaq uyghurning hayati, mal-mülki, medeniyiti kapaletke ige emes. Bolupmu uyghurning medeniyitini, iqtisadini, bixeterlikini qoghdimaqchi bolghan wetenperwer uyghurlar xitaylarning aldi bilen zerbe bérish ubyékti.

Démek, weten ichide ashkare aptonom dewasi qilish inqilabchilirimizni zerbigila uchritidu.

Bulardin shuni yekünliyeleymizki:

1. Xitay kommunistliri uyghur aptonomchilargha qarita ashkare qarshiliq bildürmeydu.

2. Xitay kommunistliri uyghur aptonomchilargha qarita mexpi böhtan chaplash, tazilash paaliyetlirini élip baridu.

3. Aptonom iddiyisining téximu jiq kishilerning kallisigha séngishige xitay kommunistliri hergiz yol qoymaydu.

4. Xitay kommunistlirining neziride uyghur aptonomchilar bilen musteqilchilarning mahiyetlik perqi yoq. Perqi peqet shekilde we derijiside.

5. Xitay ichide aptonom dewasi qilip heqiqi aptonomiye hoquqini qolgha keltürüsh emelge ashmaydu.

Emdi yene bir xil köz-qarashqa öteyli.

Tötinji, ya istiqlal, ya ölüm yoli.

Birinji basquchta, wetenni azad qilish niyitige kelgen herqandaq kishi xitay köchmenlirige herxil hujum qilish arqiliq xitay köchmen nopusining köpiyishini tizginlesh, xitaylargha wehime sélish.

Ikkinji basquchta, xitaylar bilen biwaste urush qilalaydighan haletke kélish.

Üchinji, basquchta, milli armiye teshkillep xitay bilen köresh qilish yoli.

Bu yolning toghra-xataliqigha höküm qilishtin ilgiri bu xil teshebbusning emelge éshish mumkinchiliki toghrisda tehlil yürgüzüp baqayli.

Yuqariqi teshebbus emelge éshishi üchün:

1. Wetenni azad qilish niyitige kelgen ademler intayin jiq bolushi kérek.

2. Wetenperwerler öltürülüp tursimu choqum bu köresh üzülüp qalmasliqi kérek.

Weten ichide wetenni azad qilish niyitige kelgen ademler jiqmu?

Hazirche, wetenning azad bolishini ümid qilidighan adem jiq. Lékin heqiqi adem öltürüsh, ot qoyush jasaritige kelgen adem jiq emes. Bu jasaretke kelgen ademlerning düshmen’ge küchlük zerbe bérish iqtidari asasen yoq diyerlik. Düshmen’ge zerbe bérilip bolghandin kéyin, özini qoghdash iqtidari we sharaiti yoq. Shundaqla bulargha téximu zor derijide yaridem béridighan yaki ularning herikitige qétilidighan küch we ademler intayin az. Düshmen herbir adem, herbir öy, herbir mehelle, herbir yéza, herbir nahiye sheherlergiche nazararette.

Shunglashqa emeliyet nuqtisidin élip éytqanda bu xil teshebbus téxi birinji basquchqimu ulashmidi. Mubada 2008- yili qeshqer, kuchadiki qehrimanlirimiz düshmen qoligha chüshmigen bolsa, ulargha egiship yene nechche minglighan qérindashlirimiz herjay-heryerlerde düshmen’ge zerbe bérishni bashlap ketken bolsa, belkim bu xil teshebbusning birinji basquchi emdila bashlandi déyish mumkin idi.

Démek bu köz-qarashtin we emeliyettin shuni yekünliyeleymizki:

1. Nöwettikidek herbi, siyasi, iqtisadi jehette ajiz halettiki xelqning ichide düshmen’ge zerbe béreleydighanlar az.

2. Yuqariqi qehrimanlarning ish-herikitini dawamlashturulaydighanlar yoq diyerlik.

3. Dimek yéqin kelgüside buxil köz-qarashning ishqa éshishi mumkin emes.

Biz yuqarida wetenning azadliq yolidiki töt xil teshebbus, köz-qarashlar toghrisidiki ilmi seweblik, pakitliq mulahizilirimizni bir qur bayan qilip öttuq.

Yuqariqilardin shular ayanki, wetenning heqiqeten azad bolush-bolmasliq meslisi we qachan, qandaq yol bilen azad bolush meslisi téxighichila qarangghu halette. Emma ilmi pakitlardin we tehlillerdin shuni yekünliyeleymizki:

1. Xitaylar bizning herqandaq shekildiki oyghinishimizni, aptonomiye we yaki musteqilliq telep qilishimizni xalimaydu we bu heriketlirimizni küchining bariche chekleydu.

2. Xitaylar özining qoralliq eskerlirini wetinimizdin hergiz özi xalap élip chiqip ketmeydu.

3. Bizning yurtimiz we ottura asiyadiki asasliq herbi, siyasi, iqtisadi küchlerning ret tertipi 1) xitay. 2) Rusiye, 3) amérika.

Amérikining gerche yershari nuqtisidin élip éytqanda iqtisadi, herbi, siyasi küchi yuqiri bolsimu, emma uning biz bilen biwaste chigrilinidighan döletlerdiki herbi, siyasi, iqtisadi tesiri yenila xitay we rusiyidin köp töwen.

4. Amérika yéqin kelgüside uyghurlarning musteqilliqini mahiyetlik qolliyalmaydu.

5. Amérika biz seweblik, xitay bilen ashkare qoralliq toqunushqa ötmeydu.

6. Rusiyimu biz seweblik, xitay bilen ashkare qoralliq toqunushmaydu.

7. Uyghurlarning herbi, iqtisadi, siyasi küchini nezerde tutqanda yéqin kelgüside herxil tashqi sewebler bilen azad bolishimiz mumkin emes.

Undaqta azadliqtin ümidni üzüsh kérekmu?

Yaq!

Azadliq, hörlük bizning eng ulugh arminimiz. Eng eqelli yashash telipimiz. Qulluq bizning hemme nersimizdin ayriydu. Bizni tügmes-pütmes jebri-zulum, xaru-zebunliq, haqaret we chetke qéqishlargha duchar qilduridu. Shunglashqa qulluqqa hergiz boy bermeslikimiz kérek!

Meyli düshmen qanchilik küchlük bolishidin qet’iynezer, meyli aldimizdiki köresh qanchilik japaliq bolishidin qet’iynezer hörlük üchün haman köresh qilishimiz, azadliqning yollirida izdinishimiz kérek.

Undaqta inqilabni zadi qaysi xil waqitta qandaq yolda, qaysi shekilde, qaysi derijide élip barsaq inqilabimiz üzül-késil ghelbilik bolidu?

Töwende özimizning inqilab yoli, shekli, basquchi toghrisidiki köz-qarashlirimizni we bularning emeliylishish mumkinchilikini bayan qilip ötimiz.

Inqilab yoli

Netije, hemmimiz asan bilidighan, közge asan chéliqidighan hadisidur. Emma netijini hasil qilidighan hertürlük, shert-sharait, basquch-jeryanlar, közge biwaste chéliqmighini bilen u netijining hasil bolishida intayin muhim rol oynaydu. Yeni, shert-sharait, basquch-jeryan özgerse, eslidikige oxshimighan netije hasil bolidu.

Inqilabining netijisi néme? Azadliq. Hörlük.

Undaqta bu netijige qaysi jeryan-basquch bésip, qaysi shert-sharaitlarni hazirlap barimiz?

Mana bu, del herikitimizning ghelbe qilish-qilmasliqi, ünümlük bolush-bolmasliqidiki eng halqiliq amildur.

Beziler, diyishi mumkin, allah namidin jihadqa chiqsanglar, allah özi kapirlarni jazalap béridu, dep.

Bu geplerni burun anglighan bolsaqmighu, bu bid’edlikni bilmeptu dések. Bügünkidek islam dinining heqiqi telimatlirini toluq, erkin-azade öginish imkaniyitide turghan kishiler allahning seweb qilmisa netije bermeydighanliqini bilmemdikine? Muhemmed peyghemberningmu ghazad jengliride qatmu-qat sawut-dobulgha kiyip jengge chiqidighanliqini bilmemdikin?

Seweb amili hemmidin muhim. Seweb del netije hasil qilish üchün hazirlashqa tigishlik bolghan shert-sharait, qedem-basquch.

Undaqta inqilapning netijisige érishish üchün qaysi shert-sharaitlar hazirlinishi kérek? Inqilapning netijisi qaysi jeryan-basquchlarni bésishi kérek?

Démek, bu shert-sharait, jeryan-basquchlar qanche burun tamamlansa, netije amilimu shunche burun qolgha keltürülidu. Yeni, shert-sharait, jeryan-basquchlarni tamamlashqa kétidighan waqit, bizning inqilab ghelbimizning bizdin qanchilik yiraqta ikenlikini bildüridighan körsetküch, dések xatalashqan bolmaymiz.

Undaqta inqilapning netijige érishishi üchün qaysi xil jeryan-basquchlarda, qaysixil shert-sharaitlar hazirlinishi kérek?

Inqilap ghelbisi üchün hazirlashqa tigishlik shert-sharaitlar

Inqilapni biz kim üchün élip barimiz? Xelqimiz üchün. Xelqimizning hörlük, saaditi üchün. Hergizmu bashqa el-xelqler üchün emes. Démek, inqilapning asasliq paydisi biz üchün. Inqilapning asasliq meqsidi bizning heq-menpeetlirimizni qolgha keltürüsh. Inqilap qilish arqiliq özimizning heq-menpeetlirimizni qolgha keltürüsh we uni menggülük qoghdash.

Undaqta biz asasliq qaysi küch-hoquqimizgha tayinip heq-menpeetlirimizni qolgha keltürimiz? Bizning azadliqimizgha éniq kapalet béreleydighan héchqandaq küch-hoquqimiz yoq.

Démekki, bizning inqilap yolimiz del milli küch-hoquqqa érishish yolidur.

Milli küch-hoquq dégen néme? Ular némilerni körsitidu?

Milli küch-hoquq, shu milletning özige xas bolghan, shu milletning iqtisadi, ijtimai, medeniyi heq-menpeetlirini qoghdaydighan tayanch küchtur. Ular töwendikilerdin ibaret:

1. Milli qoralliq qoshun küchi

Yeni, milli qoralliq qoshunimizning süpiti, sani, düshmen’ge zerbe bérish iqtidari, düshmendin mudapie qilish iqtidari qatarliq amillar milli qoralliq qoshunimizning qanchiliklikini belgileydu.

Undaqta bizning milli qoralliq qoshunimiz barmu? Bar bolsa ularning sewiyisi qanchilik?

Hazirghiche weten-ichi sirtidiki égelligen melumatlargha qarighanda weten sirtida hazirghiche partizaniski haldiki qoshunlirimiz texminen birer yüz miltiqliq ademge yitip bérishi mumkin. Weten ichide, pütünley yoq.

Yuqariqi mujahidlarning jasaritige heqiqeten apirin éytmay turalmaymiz. Ulargha maddi-meniwi jehetlerdin yardemlerde bolushimiz hemmimizning eng eqelli insani burchimiz.

Halbuki, oylap baqayli qérindashlar, on milyundin köprek uyghurni 100 ge yéqin mujahid, miltiq bilen muntizim 200 ming kishilik yadro, tanka, broniwik, zembirek, herxil éghir-yinik qorallar bilen qorallan’ghan düshmendin mudapie qilalamdu?

Bizning mujahidlirimizning jesurliqi, qorqmasliqi hemmimizni heqiqeten söyündüridu. Lékin biz bu mujahidlarning sanini köpeytishke, qoral-yariqini yaxshilashqa, düshmen’ge zerbe bérish sewiysini östürüshke, yashash, turmush ehwalini yaxshilashqa qanchilik küch bilen yaridem qilalaymiz?

Méningche yaridem ikki xil bolushi mumkin.

Birinji xili, özimizning milli iqtisad, milli sanaet, milli teshkilat, uyghurche herbi-téxnika kitablar arqiliq yaridem bérish.

Bu xil yaridem eng muqim kapaletlik, eng ishenchlik yaridem bolup. Yat milletlerning bizdin paydilinish, bizge buyunturuq sélishidin qutulalaymiz.

Ikkinji xili, yat millet, yat döletlerning yaridimi.

Meslen, amérika, nato, rusiye… Qatarliq döletler. Bu xil yaridemning bizge qachan kélidighanliqi, néme sewebtin kélidighanliqi, biz üchün paydiliq-paydisiz terepliri intayin müjimel, tutruqsiz, qarangghu bolghan, ishenchsiz yaridem.

Démek yuqariqilardin körüwélishqa boliduki, bizning mujahidlirimizgha yaridem bérishtiki eng ishenchlik yol yenila özimizge tayinish asas, chetning yaridimini eng zor derijide qolgha keltürüsh qoshumche bolushi kérek.

Démek barliq uyghurlar hazirqi milli qoshunimizni yoshurun eng küchlük qollap quwwetlishi zörür.

Undaqta qandaq qilghanda milli qoshunimizgha zor derijide yaridem bergili bolidu?

1) Tinchliq shekildiki ashkare diplomatiyilik paaliyetler arqiliq chet’ellerning uyghurlarni chüshinishi, qollishini, hisdashliq qilishini qolgha keltürüsh arqiliq, chet’ellerdiki qoralliq jengchilirimizge kélidighan herbi, siyasi, iqtisadi jehettiki bésimlerni yéniklitish.

Tinchliq shekildiki ashkare diplomatilik paaliyetler belki diplomatiye nuqtisidin, hem özimizning küchimizning ajizliqi sewebidin qoralliq köreshni ashkare qollaydighanliqini ipade qilmaydighanliqi, tebii. Emma bu hergizmu ikki xil köreshning bir-birisige qarshi bolushigha seweb we asas bolalmaydu. Belki bular bir-birini toluqlaydu hem bir-birini ilgiri süridu.

2) Mexpi yollar arqiliq weten-ichi sirtidiki barliq uyghurlar jengchilirimizge özlüksiz iqtisadi, siyasi, herbi-téxnika, dawalash, qoral-yaraq jehetlerde yaridem bérish.

Qarimaqqa yuqariqi ikki xil yaridem bérish yoli toghridek, emma shu dimekke bek asan. Lékin qilmaq tes. Chünki…

Mana, meslining yenimu bir qedem chongqurlishish basquchigha öttuq.

Démek biz üchün eng eziz bolghan jengchilirimizge qollash bolush üchün yenimu bir xil küch-hoquq bolushi kéreklikini tonup yettuq.

2. Teshkilat küchi we iqtisadi küch.

Bular: 1) tinchiliq shekilde ashkare diplomatiyilik teshwiqatlarni qilip, xelq’araning qollishini ilgiri süridighan teshkilat.

2) Mexpi pütün dunyadiki uyghurni bir-birige maddi-meniwi jehettin baghlap turidighan teshkilat we yaki alaqe tori.

3) Melum derijidiki éghir-yénik sanaet karxanilirigha ige uyghur karxanichiliri we karxanichilar hemkarlashmisi.

Yuqariqilarning teshwiqat, diplomatiye küchi, iqtisadi hemkarliq küchi del qehriman jengchilirimizge özlüksiz tirek bolidighan küchtur. Bu xil küch qanchilik küchlük bolsa jengchilirimizge kélidighan yaridemlermu shunchilik küchlük bolidu.

Undaqta, teshkilat we iqtisad küchini qandaq kücheytish kérek?

Teshkilat ademdin terkib tapidu. Pulni adem tapidu. Sewepni toghra qilsaq, allah béridu.

Démek teshkilattiki ademning iqtidar küchi, karxanichining bilim-sapasi küchi del, bu teshkilat we iqtisad küchini kücheytishtiki eng halqiliq amil.

Iqtidarliq ademler qanche jiq bolsa teshkilat shunche ronaq tapidu. Talantliq karxanichilar qanche jiq bolsa, milli iqtisadi küchimiz ashidu.

Démek, bu teshkilat we iqtisadi küchning qandaqliqini belgileydighan iqtisas igiliri, deydighan bir amilnimu bilduq.

3. Iqtisas igiliri küchi.

Iqtisas igiliri küchi qandaq küch? Bu adem küchi. Yeni yekke adem küchi.

Teshkilatqa nisbeten shu teshkilatning herxil zörür ishlirini eng wayigha yetküzüp qilalaydighan ademler, karxanigha nisbeten, qiyinchiliqni ongushluq yéngip karxanini özlüksiz payda élishqa özgerteleydighan ademler del mana shundaq iqtisas igiliridur.

Undaqta biz qandaq iqtisas igilirige eng muhtaj:

1) Muntizim herbi telim terbiye alghan ashkare-mexpi wezipilerni üstige alalaydighan jengchiler.

Bular beden sapasi, siyasi sapasi, herbi telim-terbiye sapasi… Qatarliq sahelerde düshmenlerdin nechche hesse bésip chüshidighan iqtisas igiliridur. Ular nöwette ghayet zor derijide téxnikilashqan, uchurlashqan dewr urush teliwining höddisidin chiqalaydighan, éghir, qiyin wezipilerning höddisidin bixeter chiqalaydighan kishilerni körsitidu.

2) Jengchi we alahide xadimlarni terbiyileydighan kishiler:

Bular xitay qomandanlardin nechche hesse talantliq bolup, bular xitay eskerliridinmu sezgür, munewwer jengchilerni, köplep yétishtürüsh wezipisini orundiyalaydighanlar. Herbi stratégiye, qomandanliq… Qatarliq jehetlerde mol bilimgha ige kishiler.

3) Karxanichilar, iqtisadshunaslar.

Wetenperwerlik éngi yuqiri, öz millitining bext saaditi üchün mal-mölük hettaki hayatinimu atiyalaydighan, quruq qol milyadirlargha aylinalaydighan karxanichilar.

4) Diplomatiye, siyasi teshwiqatlarda aktipliq bilen rol oyniyalaydighan siyasyonlar:

Siyasyonlirimiz, dunya we xelqimiz weziyitini etrapliq közitip mangalaydighan, xelqni yétekliyeleydighan, dunya siyasi, iqtisadi, herbi weziyitini aldin közitip mangalaydighan siyasyonlar.

5) Yuqariqilarni terbiyilesh üchün tigishlik zörür, chet’el kitablirini uyghurchigha terjime qilip bireleydighan til sewiyisi yuqiri iqtisas igiliri:

In’giliztiligha pishshiq nechche yüz minglighan qérindashlirimiz bolishi choqum zörür.

6) Yuqariqi ashkare we mexpi teshkilatlarni oyushturalaydighan, yol körsiteleydighan rehber, teshkilatchilar, kompyutér uchur mutexesisliri:

Bular herxil zaman, herxil sharaitqa yarisha, milli inqilabimiz üchün paydiliq shert-sharaitlarni yaritip, köpchilikke yol körsiteleydighan, emeli ijra qilalaydighan xadimlarni körsitidu.

Démek milli inqilabimizning ghelbe qazinishi üchün biz yuqariqi 6 türlük iqtisas igilirini terbiyileshke alahide küch serp qilishimiz zörür.

Undaqta, iqtisas igiliri küchini qandaq qilghanda téximu zor kücheytkili bolidu?

Iqtisas igiliri küchini biz bilim bilen kücheytimiz. Xitaylar del bizning maaripimizni bizning qolimizgha bermeywatidu.

Iqtisas igiliri adette töwendiki amillar arqiliq terbiyilinidu:

1) Aile terbiyisi.

2) Muntizim mektep terbiyisi.

3) Özlikidin kitab oqush arqiliq érishken terbiye.

Yuqariqilarning ichide aile terbiyisi bilen özlikidin kitab oqush arqiliq érishken terbiye adem hayatining asasen hemme qisimini belgileydu.

Beziler otturigha qoyushi mumkin, muntizim mektep terbiyisichu?

Bir ademning yoshurun qabiliyiti cheksiz. Bu yoshurun qabiliyetni urghutushqa muntizim mektep terbiyisi anche zor tesir körsitelmeydu.

Néme üchün? Undaqta yoshurun qabiliyet néme arqiliq urghutilidu?

1) Dunya qarash.

Dunya qarash sizning némini eng muhim, deb bilishingizdur. Mubada siz öz qelbingizde kichingizdin tartip ailingizni, qérindashliringizni, xelqingizni eng muhim orun’gha qoysingiz. Siz del ular üchün bir ömür izdinidighan, wetenperwer inqilabchi bolisiz.

Mubada sizning neziringizde sizning bashqilarning aldidiki abroyingiz, mensep-mertiwingiz, eng muhim orun’gha qoyulgha bolsa, éniqki siz pursetperes emeldar bolisiz.

Mubada sizning neziringizde ilim-penning sirini échish, eng muhim orun’gha qoyulghan bolsa, éniqki siz pen-téxnika alimi, keshpiyatchi bolisiz.

Mubada sizning neziringizde sen’et eng muhim orunda bolsa yaki sehnide güldiras alqishqa érishish eng muhim orun’gha qoyulghan bolsa, éniqki siz, sen’etchi, ussulchi bolisiz.

Mubada sizning neziringizde iqtisad arqiliq bashqilargha yaridem qilish eng muhim orun’gha qoyulghan bolsa, éniqki siz nurtay hajimgha oxshash, bilgeytiske oxshash karxanichi we saxawetchi bolisiz.

Démek, adem özi üchün eng muhim, dep bilgen nersini qoghlishidu. Shuning üchün izdinidu. Shuning üchün pilan tüzidu, shuning üchün heriket qilidu we eng axirida shuninggha érishidu.

2) Nishan.

Könglingizde néme eng muhim orun’gha qoyulghan bolsa, siz hayatingizda ashu dunya qarishingizni pirinsip we yönilish qilisz. Bu jeryanda dunya qarishingizning türtkiside siz melum bir meqset bilen birer ish bilen shughullinisiz. Sizdiki ashu meqsed, qilmaqchi bolghan ish, del nishandur.

Siz qilmaqchi bolghan ishning némilki, nishandur. Nime sewebtin qilmaqchi bolghiningiz, dunya qarishingizdur.

3) Nishanni qandaq ishqa ashurushni bilish.

Siz dunya qarishingiz sewebidin nishan turghuzisiz. Emdiki gep, ashu nishanni qandaq qilip, qaysi usul qaysi basquch bilen birmu-bir ishqa ashurushta qaldi.

Démek yuqariqi üch amil bir ademning qanchilik ademlikini, qanchilik ish qilalaydighanliqini belgileydu. Halbuki bularning héchqaysisi, muntizim mekteplerde ötülmeydu.

Kishiler yuqariqi üch amilning pirinsipigha istixiylik emel qilidu. Yeni, dunya qarashni ata-anisidin, belki jem’iyettin, belki kitabtin, belki dostliridin alidu.

Dunya qarishi alijanab bolmighan ademning nishanimu chakina bolidu. Nishan chakina bolghanken, nishanni ishqa ashurush jeryani téximu bek pes bolidu.

Shunglashqa iqtisas igilirini terbiyileshtiki eng halqiliq amil, del bizning inqilab meqset nishanimizgha paydiliq bolghan dunya qarashni inqilabchilirimizgha bildürüsh. Ularda nishan peyda qildurush we nishanni qandaq ishqa ashurush usuli-jeryanliri toghrisida mol kitabi bilimler bilen ularni terbiyilesh.

Démek, iqtisas igiliri küchini terbiyileshte tayinidighan yene bir küchimiz bar. U bolsimu biz üchün eng zörür bolidighan kitabi bilimler küchi.

Bu kitabi bilimler xelqimizde alijanab dunya qarash we shuninggha munasip nishan peyda qilidu. Téxnikiwi kitablar ulargha qandaq qilishni, özining rehberlik iqtidarini qandaq östürüsh, iqtisadi ehwalini qandaq ongshashni, karxanini qandaq bashqurush, düshmen’ge zerbe bérish iqtidarini qandaq östürüsh, özini qandaq qilip ünümlük qoghdash… Qatarliq nurghun bilimlerni öginidu.

Démek bizning bir eng muhim tayanch küchimiz bar. U bolsimu biz üchün eng paydiliq bolidighan bilim küchi.

4. Bilim küchi.

Bizning milli qed kötürishimiz üchün eng zörür bolidighan bilim küchi, bizning eng muhim tayanch küchimizdur.

Biz özimizning dunya qarash, nishanimizgha asasen qaysi bilimlerni öginishimiz kéreklikini, we u bilimlerni qandaq öginish kéreklikini bileleymiz.

Bolupmu bizning milli inqilabimiz eng éhtiyajliq 6 türlük iqtisas igilirini terbiyilesh üchün zor miqtarda öz ana til-yéziqimizdiki kitab-maqalilarni bésip chiqishimiz zörür.

Démek, milli azadliq inqilabimizning qanchilik derijide élip bérilishi del bizning yuqariqi 6 türlük iqtisas igilirini terbiyilesh matériyal sewiyimiz, miqdarimiz, süpitimizge baghliq.

Undaqta biz qandaq bilimlerge eng éhtiyajliq:

1) Herbi telim-terbiye bilimliri.

2) Iqtisad, karxanichiliq bilimliri.

3) Siyasi bilimler.

4) Uyghur tarixi bilimler.

5) Til öginish matériyalliri.

6) Teshkilatchiliq, rehberlik bilimliri.

7) Uyghurlarning tartiwatqan échinishliq azab-oqubetliri.

8) Kompyutér bilimliri.

9) Doxturluq bilimliri.

10) Waqit bashqurush, keypiyat bashqurush, yoshurun iqtidarini qézish bilimliri

Bularning ichide til öginish bilimlirini chiqiriwétip, qalghanliri 9 türlük bilim bolidu.

Undaqta oylap baqayli. Herbir sahe boyiche 100 parche kitab bolsa jem’iy 900 parche kitab bolidu.

Démek, toluq ottura mektep sewiyisidin yuqiri adem ulargha ulap 100 kitabni toluq oqup, hezim qilip tügetse, shu sahede baklawérliq sewiyisige ige bolidu. Mubada uninggha yene 100 ni qoshsaq, 200 bolidu. Magistirliq sewiyige ige bolidu. Uninggha yene 100 ni qatsaq dokturluq we yaki shu kesipning mutexesisi bolushqa tigishlik haletke kélidu.

Mubada bir adem 300 parche kitabni yiligha 30 parchidin oqusa, on yilda oqup bolidu. Mubada yiligha 50 parichidin oqusa 6 yil kétidu. Uninggha yene til öginish waqti 2 yilni qatsaq, texminen 8 yildin 12 yilghiche waqit kétidu.

Biz 9 tür boyiche 2700 parchidin artuq eng muhim, eng nadir eserlerni terjime qilishni bashlishimiz hemmidin muhim.

Yuqarida biz milli heq-menpeetlirimizni qolgha keltürüshte tayinidighan ichki milli küchimizning töt xil sheklini éytip öttuq.

Démek yekün shuki inqilabni üzülkésil ghelbige érishtürimiz deydikenmiz töwendiki shert-sharaitlarni yaritishimiz zörür:

1. Inqilabimiz üchün eng zörür bolghan kitablirimiz, ün-sin buyumlirimiz mol bolushi kérek.

2. 50 Mingdin yuqiri karxanichimiz bolushi kérek. 10 Mingdin yuqiri eng yuqiri ölchem, süpette terbiyilen’gen jengchimiz bolushi kérek.

3. Sirtqi dunyaning eng köp hisdashliqini, yaridimini qolgha keltüridighan diplomatiyilik teshkilatimiz bolushi kérek.

4. Amérikining ottura asiyadiki herbi, siyasi, iqtisadi tesir küchi xitayni siqip chiqiralishi kérek.

5. Héchqandaq döletke béqinmighan musteqil jengchilirimizni, karxanichilirimizni, teshwiqatchilirimizni teshkilliyeleydighan hökümitimiz yaki orginimiz bolushi kérek.

Yuqariqi shert-sharait ichide peqet 4- sherttin bashqilirining hemmisi bizning ichki xizmitimiz bolup hisablinidu.

Undaqta bu shert-sharaitlarni qaysi usul, qaysi basquch boyiche orunlash kérek?

Inqilap qedem-basquchliri

Ichki shert-sharaitni hazirlash basquchiliri

Birinji basquchta:

1. Weten-ichi sirtida inqilabning shert-sharaitlirini hazirlash xizmetlirini qilidighan guruppa qurulush.

2. Weten-ichi sirtida texminen eng kemide bir milyun ademning alaqilishish adrési, weten-ichi sirtidiki barliq tor betlerning alaqilishish adrésini toplash.

3. Töwendiki bilimlerning herbirsidin eng kemide 300 parchidin artuq bolghan nadir kitablarni chet’el tilliridin toplash we terjime qilish.

1) Herbi telim-terbiye bilimliri.

2) Iqtisad, karxanichiliq bilimliri.

3) Siyasi bilimler.

4) Uyghur tarixi bilimler.

5) Én’giliztili öginish matériyalliri.

6) Teshkilatchiliq, rehberlik bilimliri.

7) Uyghurlarning tartiwatqan échinishliq azab-oqubetliri.

8) Kompyutér bilimliri.

9) Doxturluq bilimliri.

10) Waqit bashqurush, keypiyat bashqurush, yoshurun iqtidarini qézish bilimliri

Bolupmu bularning ichide:

1) Herbi telim-terbiye. 2) Iqtisad, karxanichiliq. 3) Siyasi bilimler. 4) Teshkilatchiliq bilimliri. 5) Kompyutér bilimliri hemmidin nuqtiliq muhim.

4. Bu bilimlerni bir milyundin jiq uyghurgha ibertip bérish yaki ular bilen uchrashturush.

Yeni bir milyun uyghurning herbiri eng kemide muntizim 100 din jiq kitab oqushni qolgha keltürüsh.

5. Chet’eldiki herxil siyasi teshkilatlarning dunyagha bolghan teshwiqatini kücheytish.

Ikkinji basquchta:

1. Keng-kölemde herxil chong-kichik kölemdiki uyghur karxaniliri, doxturxaniliri qurulushi.

2. Uyghur karxanichilar ittipaqi qurulushi.

3. Uyghurlarning ottura asiyadiki iqtisadi, siyasi ornini kötürüsh.

4. Uyghur karxanichilirining himayiside bolghan mexpi alahide xadimlar guruppisi qurulushi.

Üchinji basquchta:

1. On mingdin jiq alahide jengchi-xadimlarni muntizim terbiyilesh arqiliq ularni eng ésil qorallar bilen qorallandurush.

2. Herbi stratégiyilik, iqtisadi we siyasi, tashqi yaridem jehetlerde eng etrapliq, eng ötkür tehlil mulahiziler arqiliq herbi küchimizning düshmenning wetendiki armiye-saqchilirini tarmar qilishqa qurbimiz yétidighanliqigha shert-sharaitlarning pütünley hazirlan’ghanliqini jezim qilghan haman wetenni azad qilish jéngige atlinish: xitay armiye-saqchilirigha biwaste hujum qilish.

Yuqariqi herbir chong basquchning ichidiki herbir kichik basquchlarning özimu biz üchün intayin japaliq, müshkül ötkeller.

Mushu qatmu-qat ötkellerdin ötelisek ishinimizki, wetinimiz choqum azad bolidu. Xitay armiyisining pachaqlap tashlan’ghanliqini körgen xitaylar yaki ichkirige jan-jehli bilen keng-kölemde köchidu. Yaki bizning körishimizni qollashqa mejbur bolidu. Bular ichki shert-sharaitlar hisablinidu.

Tashqi shert-sharait hisabida biz amérikining ottura asiyadiki herbi, siyasi, iqtisadi tesiri xitay we rusiyini siqip chiqirishi kérek diduq. Undaqta amérika yuqariqi rayonlarda qandaq qilip özining herbi, siyasi, iqtisadi tesirini kücheyteleydu?

Buning üchün:

1. Xitay we rusiye ikki döletning omumi herbi küchi köp ajizlishishi kérek.

2. Xitay we rusiyining iqtisadi ghayet zor böhran’gha yoluqishi kérek.

3. Xitay we rusiye ghayet zor ichki siyasi dawalghushqa yoluqishi kérek.

4. Xitay we rusiyining omumi éghir-yénik sanaet küchi amérikidin töwen bolushi.

5. Xitay we rusiyining maarip, telim-terbiye, tetqiqat apparatlirining sewiyisi amérikidin köp töwen bolishi kérek.

6. Uningdin sirt amérikining ottura asiyagha qarita ajratqan herbi, siyasi, iqtisadi küchi, xitay we rusiyining ottura asiyagha qarita ajratqan herbi, siyasi, iqtisadi küchidin köp éship chüshishi kérek.

7. Amérikining ottura asiya döletlirige qarita ajratqan herbi, siyasi, iqtisadi xirajiti uning bu döletlerdin érishken paydisidin köp töwen bolushi kérek.

Tashqi shert-sharaitning yéqin kelgüside hazirlinish mumkinchiliki tamamen bar. Démek milli inqilab ghelbimizning qanchilik uzaqta bolushi bizning ichki shert-sharaitlarni qanchilik burun hazirlap bolushimizgha munasiwetlik.

2009- Yili 8- ayning 12- küni

http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=2615&extra=page%3D1

Jallat Shing Shisey Qetliam Qilghan Uyghurlar Heqqide Sanliq Melumat


Konflikte-Tausende-Polizisten-und-Paramilitaers-haben-neue-Zusammenstoesse-verhindert      -1-
1957 – yili bahar ayliri idi . Idare boyiche omumiy taziliq yürgüzmekchi bolup , hemme ishchi – xizmetchiler guruppilargha bölündi . Merhum Téyipchan Éliyop , Abdékirim Hoja , EHmet Ziya’i , Rozi Qasim we men bilen besh – alte kishi bir guruppa bolghanduq . Xizmet teqsimati boyiche biz shu chaghdiki rus kulubi ( hazirqi dostluq kulubi ) bilen shinjang edebiyat – sen’etchiler birleshmisi ( hazirqi shinjang xelq neshriyati a’ilikler qorasi ) ariliqidiki lapasliq karidorni tazilashqa kirishtuq . Bu karidorgha 40 – yillarda chiqqan uyghur yéziqidiki gézit zhornallar top – topi bilen baghlap tashlan’ghan . Biz ularning kargha kélidighan ( sésip – chirimigen ) lirini birleshmining qira’etxanisigha toshup , kéreksizlirini exlet döwisige tashliduq . Uni tügitip karidorning yer yüzini süpürüp tazilighandin kéyin , torustiki lim yaghachlar bilen chenzilerning arisigha qisturulghan gézit – zhornallar we xet – cheklerni yighishturushqa kirishtuq . Shu arida qolimizgha meshning kaniydek chongluqta , ikki béshi yilimlap chaplan’ghan bir top qeghez chiqip qaldi . Biz uninggha qiziqip , ” buning ichide choqum qimmetlik matiriyal bolushi mumkin dep , uni pichaq bilen késip achtuq , uning ichidin yip bilen tikilgen xenzuche yéziqtiki ikki top matiriyal chiqti . Merhum Abdékérim Hoja uni qoligha élip oqup , bizge mundaq dep bergini hazirqidek ésimde : ” bu ichkiridin shinjanggha shéngshiseyning ishini mexpi tekshürgili kelgen bir xizmet ömiki yazghan doklatning kupiyisi iken . Buningda Shéng Shisey türlük bednamlar bilen qetl qilghan ademlerning sani jedwelleshtürüptu . Buning yekünide mundaq diyilgen :

1 . Jay – jaylardin tutqun qilip ekilip öltürülgenler 57000 din artuq . Bular asasen yerlik xelqning mötiwerliri , yurt chongliri we oqumushluq kishiler , bularning ichide , komunist dep öltürülgenlerdin bashqa xenzulardin shéngshiseyning özining inisimu bar .

2 . 1933 – yili maxosenni qoghlash bahanisi bilen jenubiy shinjangning maralbéshi nahiyisigiche ewetilgen aq oruslar teripidin öltürülgenler we 1937 – yili ” shinjangda kötürülgen qozghilanggha qatnashqan ” dep öltürülgenler 30000 din artuq

3 . ” altaygha altun kolashqa baridu ” dep , jenubiy shinjangning herqaysi jayliridin élip kélinip , altaygha barghiche bolghan chöl – jezirilerde susizliq , achliq we yuqumluq késellikler bilen ölgenler we altaygha élip bérilghandin kéyin miltiqni onglap atalmay urushta nabut bolghanlarning sani 40000 , bularning jughi – jemi’iy 127000 din artuq . Herqaysi wilayet – nahiyelerning qamaqxanilirda öltürülgenlerning sani buning sirtida . Chünki , biz bu heqte éniq we heqiqi san’gha érishelmiduq .

Bu matiriyal arimizda bir az ghulghula qozghidi . Axir , Abdukérim Hoja bu matiriyalni birleshminng partiye guruppisigha élip kirip ketti . Bu ishqa bügünki künde 36 yil boldi . Bu ish her bir ésimge kelse , paji’elik ötmüshning qanliq , xünük we yirginchlik körünüshi köz aldimda gewdilen’gendek bolidu .

-2-
1944–yili 9- ayning 11- küni ikki quli shinjangdiki her millet xelqining qéni bilen buyalghan jallat shéng shisey shinjang xelqini bulap – talap tapqan altun–kümüshlirini aldin yolgha sélip shinjangdiki 11 yilliq “padishah”liq hayatini axirlashturup chongchinggha uchidighan ayropilan’gha olturup qachmaqchi boldi .

Uning kitidighanliq xewirini anglighan nurghun kishiler duben mehkimisining aldigha yighilip : ” shéng shisey digen yalmawuz , siningmu axiri texittin chüshidighan küning keldi ” dep waqirap tentene qilishti , liyudawan etrapidiki qewristanliqta nurghun kishler shéng shisey teripidin öltürülgen uruq – tuqqanlirining qewre béshigha kilip yigha – zare qilishti . ” nur géziti ” ning tuluq bolmighan sitastikisigha asaslan’ghanda shéng shisey shinjanggha hökümranliq qilghan 11 yil ichide yüzming ademni türmige tashlighan , buning ichide ellik ming adem qiynap öltürülgen . Tümür xelipe , xujuniyaz’haji , memtéli ependi , abduxaliq uyghur qatarliq uyghur xelqining munewer perzenitliri shéng shisey we uning ghalchilliri teripidin qiynap öltürülgen .Shéng shisey chongchinggha barghandin kiyin duben mehkimisining tégidiki ambargha yushurup qoyghan téxi yötkep kitishke ülgürmigen 50 ming ser altunni her qandaq bedel tüleshtin qayitmay qoghdap qélish toghurluq ürümchidiki qéyna’akisi we maliye nazaritining naziri péng jiyüen’ge télfon qilghan . U chongchingda gomindang ormanchiliq ministérligining ministéri bolghandin kiyin uning qisaschilliri chongchinggha egiship kelgen shundaqla chongchidiki awam xeliq uning shinjangdiki qilmishliridin xewer tépip uning düshmini köpiyip ketkechke u xizmetke baralmay öyide yushurnup yatqan.1945–yili gomindang 6 nöwetlik qorultéyi échilghanda , gomindangning ichki qismidiki burun shinjanggha xizmet bilen barghanda shéng shisey teripidin türmige tashlinip ülüm éghzidin yénip kelgen nurghun emeldarlar shéng shiseyge ” birleshme hojum ” qozghap , eyni waqittiki gomindang zongtungi jiyang jéyshidin shéng shiseyni sotqa tapshurup sotlashni telep qilghan . Bu waqitta shéng shiseyning shinjangdiki duben mehkimisining astidiki altun – kümüshlirini pare alghan jiyang zongtung shéng shisey shinjangni öz qulida tutup turalidi , shinjangni pantürkisitlar we chet’el jahan’girlirigha ( rusye , türkiye , en’gilyeni körsitidu ) tartquzup qoymidi , buning özi bir chong töhpe , shéng shiseyni jazalash gomindangni ichki qismigha nisbeten paydisiz dep shéng shiseyni qoghdap qaldi . Shuning bilen shéng shisey chongchingdiki mensiwidin élip tashlan’ghan bulup boldi qilindi.Yapun’gha qarshi urush ghelbe qilghandin kiyin shéng shisey gomindang génrali xuzungnen bilen munasiwettin paydilinip qayta bash kütürüp burunqi xaqanliqini eslige keltürüsh xam – xiyalida wéyyüenjang gherbi shimal senmusining meslehetchilik wezipisini qolgha keltürüp shinjangdin bulap kelgen nechche mashina altun – kümüshni élip shenshige qarap yolgha chiqti . Bu waqitta shéng shiseyning shinjangdin ghayet zor altun – kümüsh bulap kelgenlik xewiri pütün memliketke pur ketken bulup u bawji shehrige kelgende élip mangghan altun – kumushliri u yerdiki gomindang herbiliri teripidin pak – pakize bulandi . Shuning bilen rohiy jehettin qattiq zerbige uchrighan bu jallat lalma it kebi qéchip wuxen’ge bérip panahlandi.Shéng shisey chongchinggha qachqanda qéyin’atisi ,ayali qatarliq 11 kishini gensuning lenju shehrining sértigha yasidaqhoyla – aram sélip urunlashturup qoyghan bulup ular u yerde shéng shiseyning qayta bash kütürüshini kütüp turuwatatti . –1949 yili 5 – ayning 17- küni sa’et altide bu bir a’ilidiki 11 adem namelum kishiler teripidin dehshetlik usulda qirghin qilindi . Eyni chaghdiki enze pash qilish alahide gurupisidiki fen zungshiyangning xatirisige asaslan’ghanda neq meydan intayi qoqunuchluq bulup nurghun yil herbide ishlep urush meydanlirida yürgen kishlermu bu menzirini kürüp qorqup hoshidin kitip yéqilghan . Kiyin lenju da’irlirining iz qoghlap tekshürüsh netijiside buni eyni waqitta shinjangda shéng shiseyning ziyankeshlikige uchrighan sherqi shimalliqherbiler qilghan bulup asaslighi öch élish we shinjangdin bulan’ghan bayliqlarni bülüshüsh qatarliq amillar sewep bolghan . Qatilliq qilghan herbi lenju terep qattiq tekshürwatqanda özini öltürwalghan bulup wesyetnamisigha asaslan’ghanda bu herbiler eyni waqitta shéng shisey hakimyet tikliwalghandin kiyin özige yardemleshken yurutdashlirini ” asiyliq qilmaqchi ” digenni bahene qilip közdin yuqatqanda qéchip aman qalghanlar iken. Barliq uruq – tuqqanliridin ayrilghan shéng shisey–1949–yili jiyang jéyéshigha egiship teywen’ge qachqan . Teywen’ge barghandin kiyin jiyang jéshigha pare birip zongtong mehkimisining meslehetchisi , lahiyelesh – pilan mehkimisining ezasi qatarliq quruo menseplerge ige bulup kün ötküzüshke chüshken . Biraq teywen’ge barghandin kiyinmu uning ziyankeshlikige uchrighanlar uni bosh quyuwetmigen . 1954 – yili teywende ” gomindang qorultéyi ” échilghanda köp sanliq kishiler jiyang jéshidin shéng shiseyni tekshurüp – sotlashni telep qilghan . Eyni waqitta jiyang jéshi parlamittin zongtung ölgiche texitte olturidu digen maddini asasi qanun’gha kirgüzüshni umit qilwatqan bolghachqa amalsiz shéng shiseyni tekshürüshke imza qoyghan . Shéng shisey shinjangdin bulighan altun – kümüshni axirqi qalduqlirini gomindang emeldarlirigha pare bérip bu tekshurüshtinmu aman – isen ütüwalghan .Shundaq bulishigha qarimay gomindangning her qétimliq chong yéghinlirida shéng shisey meslisi toxtimastin otturgha quyulup gomindang ichki qismining bash aghriqigha aylan’ghan .

Shéng shisey qorqup ketkechke familisini yen dep özgertip siyasi sehnidin chikinip chiqip yushurunup yashashqa mejbur bolghan , özini qoghdashqa mexsus yushurun qoghdash etriti yallighan.1960–yiligha kelgende teybiydiki sherqi nenjing yuli beshinchi bölek 291- kochidiki kishiler bir aq chachliq qérining renggi öngüp ketken chapanni kiyip , eski bajin’gir keshni sörep kichik pukeylerdin yimeklik sétwélip yürgini küretti , léki héchkimmu uni shinjang xelqini 11 yil bulang – talang qilip ikki quli uyghur xelqining qip – qizil qéni bilen buyalghan jallat shéng shisey dep oylimayitti.Shéng shisey bughulghan qan – qisasining köplikini bilgechke ölgiche yen familisini qollinip yushurnup yürgen , bashqilar sogha qilghan yimekliknimu yiyishke pétinalmay kochidiki botkilardin özi sétwélip qol sélip tekshürüp yiyishke mejbur bolghan . U 1970 – yili 7- ayning 13 – küni 75 yéshida teybiyda aghrip it ülümide ölgen .

_________________

Esli menbe : “Shinjang Tarix Matériyalliri” 35 – san

Yerlik Milletlerning Hoqoqi heqqidiki BDT Bayanatnamisi


25-08-2011humanrights

2007-yili 13-Sintebir, Omomiy Kengeshning 61/295 nomurluq qarari bilen maqullanghan.

BDT Omomiy Kengeshi,

BDT nizamnamisining rohi we eza dewletlerning mezkur nizamnamining belgulimilirini toluq ijra qelish toghrisidiki jawapkarliqigha ishenj qilghan asasta,

Yerlik Xelqlerning bashqa barliq xelqler bilen teng baraberlikini jezmleshturush bilen teng, insanlarning ozlirini perqliq dep qarash we del bashqilardin perqliq bolghanliqi uchun hormet qelinishqa muyesser bolushini itirap qelghan asasta,

Barliq xelqlerning, insaniyet mediniyiti(Civilization) we ilgharliqidin(Culture) shekillengen omumiy bayliqqa tohpe qoshush arqiliq insaniyetning omumiy mediniyet mirasini shekillenduridighanliqini jezmleshturgen halda,

Yenimu ilgirlep milli, erqiy kilip chiqishi, deniy itiqati, etnik we mediniyet ozgichilikini chiqish qelghan halda birawni we yaki bashqalarni birawdin we yaki bashqilardin ustun korudighan, ustun korushke turtkilik rol oynaydighan siyaset we belgulimerni bir tutash halda erqchiliq, ilmiy jehettin tuptin xata, qanuniy jehettin inawetsiz, exlaqiy jehettin eyiplinishke tegishlik we ijtimayi jehettin adaletsiz dep hokum qilidighanliqini jakarlash bilen,

Yerlik Xelqlerning hichqandaq ayrimchiliqqa duch kelmestin ozlirining heq hoqoqlirini ijra qelish jeryanida erkin ikenlikini mueyyenleshturgen asasta,

Yerlik Xelqlerning, mustemlike qelinish, yerliridin, mal mulukliridin, teritoriyeliridin we shu jaydiki bayliqliridin musadire qelinish, bolupmu ozlirining tebiy ihtiyajigha we menpeetlirige qarap tereqqi qelish hoquqidin mehrum qilinish netijiside tarixiy bir nahaqchiliqning zulmigha duchar bolghanliqini nezerde tutup,

Yerlik Xelqlerning ozlirining siyasi, iqtisadiy we ijtimyai qurulmilirini berpa qelishi, ozlirining mediniyiti, meniwi mirasi, tarixi we pelsepisini, bolupmu ozlirining territoriyesi, tupriqi we tebiy bayliqigha ige bolushidek en’eniwi hoquqigha hormet qelish we uni terghip qelishning nahayti jiddi ihtiyaj ikenlikini itirap qilip,

Yerlik Xelqlerning dewletler bilen alliqachan putushken Toxtamnamiliri, Kilishimliri we bashqa orunlashturushlargha hormet qelish we uni ilgiri surushke bolghan jiddi ihtiyajni nezerde tutup,

Yerlik Xelqlerning ozlirining Siyasi, Iqtisadiy, Ijtimayi we Mediniy jehettin teximu kuchlendurush, qaysi jayda yuz berishidin qet’I nezer barliq besim we ayrimchiliqlarni tel-tokus ayaghlashturush uchun burunqidin ewzel halette teshkilliniwatqanliqini itibargha elip,

Tereqqiyat ghayisi astida Yerlik Xelqlerni kontrol qelishning emiliyette hem Yerlik xelqqe hemde ular ige bolghan tupraq, territoriye we bayliqlargha tesir qilidighanliqini, bu halda bu Xelqlerning ozlirining arzusi we ihtiyajigha qarap tereqqiyatni ilgiri surushining we ularning qurulmiliri, mediniyetlirini, orp-adetlirini saqlap qelishining imkansizlishidighanliqini tonughan asasta,

Yerlik Xelqlerning bilimi, mediniyiti we orp-adetlirige hormet qelishning emiliyette uzun muddetlik we adil tereqqiyat hemde muhit mesilirini muwapiq bashqurush qatarliqlargha tohpe qoshidighanliqini mueyyenleshturush bilen bille,

Yerlik Xelqlerning zimini we territoriyelirini herbiysiz we qoralsiz rayungha aylandurushning emiliyette tinchliq, iqtisadiy we ijtimyai tereqqiyatqa hem ilgirleshke, dunyadiki dewletler we xelqler arisidiki oz-ara dostluq we chushunushni ilgiri surushke bolghan rolini urghilighan asasta,

Bolupmu Yerlik Xelq aililiri we jamaetlirining, oz perzentlirining yetishturulishi, terbiylinishi we balilarning saghlamliqi qatarliqlar mesililerde zimmisige alghan mesuliyetlerning emiliyette Balilarning Heq-Hoqoqi bilen zich munasiwetlik ikenlikini itirap qilish bilen teng,

Yerlik Xelqler we Dewlet otturisida tuzulgen toxtamnamilar, anglashmilar we orunlashturushlarning bezi hallarda xelqara kongul bolgen, qiziqqan, mesuliyet dep qarighan mesile ikenlikini,

We shundaqla mezkur toxtamnamilar, anglashmilar we orunlashturushlarning Yerlik Xelqler bilen dewletning ortaqliqini kucheytishning asasi ikenlikini itirap qelip,

BDT nizamnamisi (UN Charter), Iqtisadiy, Ijtimayi we Mediniy Hoqoqlar Xelqara Ehdinamisi (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights), Ammiwiy we Siyasi Hoqoqlar Xelqara Ehdinamisi (International Covenant on Civil and Political Rights) we Viyna (Vienna) Herketke otush programmisi we Ehdinamisi (Vienna Declaration and Programme of Action) qatarliq asasliq Xelqara hojjetlerning, Xelqlerning ozlirining Siyasi teqdirini erkin halda belgulesh, Iqtisadiy, Ijtimayi we medeniy tereqiyatini erkin halda yolgha qoyushni oz ichige alghan halda barliq Xelqlerning oz teqdirini ozi belgulesh hoquqining halqiliq mohim ikenlikini mueyyenleshturgenlikini eskertip,

mezkur Bayanatning, hich bir Xelqaraliq qanun himayisi astidimu hichqandaq bir Xelqning oz teqdirini ozi belgulesh hoquqini inkar qelish uchun qollinilalmaydighanliqini agahlandurghan asasta,

Mezkur Bayanattiki Yerlik Xelqlerning hoqoqlirini itirap qelish pirinsipining, Adalet, Dimokratiye, Kishilik Hoquqqa Hormet qelish, esla ayrimchiliq qilmasliq we Aliyjanapliq bolushni chiqish qelish asasida dewletler bilen yerlik Xelqlerning inaq we hemkarliq munasiwitini kuchlenduridighanliqigha ishengen halda,

Yerlik Xelqler bilen kengeshken we hamkarlashqan asasta, barliq Dewletlerning Xelqaraliq organlar, bolupmu Kishilik Hoquqqa munasiwetlik organlar aldidiki mesuliyitini Yerlik Xelqler uchun ijra qelishi kireklikini eskertip,

Yerlik Xelqlerning Heq-Hoqoqini qoghdashta we ilgiri surushte BDT’ning nahayti mohim we uzliksiz rol oynaydighanliqini xatirlitip,

Mezkur Bayanat’ning Yerlik Xelqlerning Heq-Hoqoqi we Erkinlikini ilgiri surush we qoghdash hemde BDT sistimisi ichide bu toghurluq hizmetlerni yenmu tereqqi qildurush jehettin nahayti mohim bir qedem basquch ikenlikige ishinip,

Her bir Yerlik Xelq ezasining we Yerlik Xelqlerning Hichqandaq ayrimchiliqqa duchar bolmastin Xelqara Qanunlarda itirap qelinghan barliq kishilik hoquqlardin, behrimen bolushqa heqliq ikenlikini, shundaqla ularning mewjutluqi, saghlam tereqqiyati we Xelq bolup bir putun ilgirlishi uchun kem bolsa bolmaydighan kolliktip hoquqlargha ige ikenlikini mueyyenleshturush we itirap qelish asasida,

Yerlik Xelqlerning turushluq rayuni we dewliti, shundaqla yerlik we milli alahiydiliklirining dewlettin dewletke, rayundin rayungha qarap oxshimaydighanliqini, her xil tarihiy we mediniy arqa korunushlirining diqqetke elinish lazimliqini his qilghan asasta,

Biz, towende astida imzasi bolghan dewletler, toluq sherhiylengen “Yerlik Xelqlerning Hoquqi heqqidiki BDT Bayannamisini” oz-ara hemkarliq we hormet rohiy astida emelge ashurushtiki ortaq olchem supitide jakarlaymizki:

Madda 1
Yerlik Xelqler shexsi yaki kolliktip halda BDT Nizamnamisida itirap qelinghan barliq Kishilik Hoquq we eng asasliq erkinliklerdin, Kishilik Hoquq Omomy Bayannamisidin we Xelqaraliq qanunlardin toluq behrimen bolushqa, hoquqluq.

Madda 2
Yerlik Xelqler we kishiler bashqa Xelqler we kishilerge oxshah erkin we baraber bolup, Yerlik Xelqler we shexisler, bolupmu ozlirining yerlik kilip chiqishi we milli kimlikidek alahiydilikler asasidiki heq hoquqlirini toluq jari qildurushqa, hich qandaq bir shekildiki ayrimchiliqqa uchrimasliqqa toluq hoquqluq.

Madda 3
Yerlik Xelqler oz teqdirini ozi belguleshke hoquqluq. Bu hoquqqa binaen, ular ozlirining siyasi ornini erkin halda bekitish, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy tereqqiyatlirini erkin belguleshke hoquqluq.

Madda 4
Yerlik Xelqler Oz teqdirini ozi belgulesh hoquqini yurguzgende, ozlirining ichkiy we yerlik mesililirini bir terep qelish, ozlirining hokumitining maliye funkitsiyelirini bekitish qatarliq jehetlerde Aptonomiye we yaki ozini ozi idare qelish yollirini talliyalaydu.

Madda 5
Yerlik Xelqler ozige has bolghan Siyasi, qanuniy, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy organlirini saqlap qelish we kucheytishke, qatnishish hoquqi tamamen ozlirige tewe bolghan shert astida, eger maqul dep qaralsa tewelikidiki dewletning siyasi, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy turmushigha arllishishqa hoquqluq.

Madda 6
Her bir Yerlik Xelqning wetendashliq(Puqraliq) hoquqi bar.

Madda 7
1. Her bir Yerlik Puqraning yashash, Jismaniy we rohiy saghlamliq, erkinlik we kishilik biheterlik hoquqi bar.
2. bashqilardin perqliq bolghanliqi uchun Yerlik Xelqler erkinlik, Tinchliq we bixeterlik ichide kolliktip bolup yashash hoquqigha ige we hich bir shekildiki qirghinchiliqqa, zorawanliqqa, mejburiy halda balilirining bir yerdin bir yerge yotkiwitilishige uchrimasliqi kirek.

Madda 8
1. Yerlik Xelqler we shexisler hich bir shekildiki assimilatsiyege uchrimasliq we ozlirige tewe mediniyetlerning buzghunchiliqqa uchrishigha yol qoymasliq hoquqigha ige.
2. Dewletler towendikilerning aldini elish uchun tedbir elishi we yiterlik aparatlarni berpa qelishi zorur:

(a) Ularni, ozlirining ayrim Xelq bolushtek bir putunlukidin ayriydighan, shu unumni peyda qilidighan, ularning mediniy we milliy mirasliridin ayrip tashlashni meqset qilghan barliq herketler,

(b) Ularni ozlirige tewe yerliridin, territoriyeliridin we bayliqidin mehrum qalduridighan her qandaq qilmishlar,
(c) Ularning heq hoquqlirigha chiqilishni meqset qilghan yaki shundaq unum kelturidighan her qandaq shekildiki mejburiy nopush kochurush qilmishliri,
(d) Her qandaq shekildiki mejburiy assimilatsiye we bir putunleshturush (Integration),
(e) Erqiy we Milliy ayrimchiliqni chiqish qilghan we Yerlik Xelqni nishan qilghan her qandaq shekildiki teshwiqatlar,

Madda 9
Yerlik Xelqler we Shexsiler, ozlirining we yaki teweliktiki dewletning en-enisi we orp-adetliri boyiche, ozlirining Kommunasigha(jamaitige) we yaki turushluq dewletke teelluq bolush hoquqigha ige. Ularning bu herkitige qarita hichqandaq shekildiki ayrimchiliq siyasiti qollunulmasliqi shert.

Madda 10
Yerlik Xeqler ozlirining zimini we territoriyesidin hich bir shekilde mejburiy yotkiwitilmesliki shert. Toluq chushendurush asasidiki erkin iradisi bilen otturigha chiqqan ixtiyarliqi bolmay turup, zorur bolghan anglashmilar imzalanmastin, kireklik tolemler tolenmestin we eng mohimi ulargha kiyinche qaytip kilish uchun imkaniyet yaritilmastin turup, hich qandaq bir shekilde ularning bashqa jaylargha makanlashturulishigha yol qoyulmaydu.

Madda 11
1. Yerlik Xelqler ozlirige tewe mediniy en’ene we orp-adetlirini ijra qelish we gullendurushke hoquqluq. Bu digenlik ozlirige tewe otmushtiki, hazirqi we kelgusidiki tarihi yaldamalirini, arxilogiyelik asare etiqilirini, Sen’et eserlirini, her hil murasimlirini, texnikiliq ilgharliqlirini, korunushluk(Visual) we ijra qelinidighan(performing) edebiy sen’et lirini qoghdash, tereqqi qildurushni oz ichige alidu.

2. Dewlet choqum, ularning ihtiyarliqisiz, raziliqisiz we qanungha hemde ularning en’eniwi orp adetlirige xilap halda Yerlik Milletlerdin tartiwilinghan medeniy, tetqiqat xaraktirliq, diniy we meniwiy qimmitidiki mal mulklerni eslige kelturidighan, yasaydighan we tereqqi qilduridighan her xil mixaynizimlarni berpa qelishi kirek.

Madde 12
1. Yerlik Xelqler ozlirining meniwi we diniy adetlirini, orp adetlirini we her xildiki murasimlirini hojjetleshturush, ijra qelish, tereqqi qildurush we ugutushke; ozlirige ait bolghan mediniy we diniy makanlarni saqlap qelish we qoghdashqa, bu makanlargha bashqilarning qarshiliqisiz kirip chiqishqa; ozlirining murasim xaraktirliq en’enilirini ijra qelish we kontrol qelishqa; olgen jesetlirini qayturiwilishqa toluq hoquqluq
2. Dewlet choqum yerlik Xelqler’ge ait bolghan Murasim maddilirining we olgen jesetlerning tapshurup elinishi we tapshurup berilishi uchun yerlik milletlerning ruqsitini elishi hemde ular bilen hemkarlashqan asasta wujutqa chiqarghan unumluk wastilarni ishqa selip putun jeryanlarning adil, ashkara we unumluk bolishigha kapaletlik qelishi kirek.

Madda 13
1. Yerlik Xelqler ozlirige ait bolghan tarix, til, eghizaki en’eneler, Pelsepiler, yazma sistimisi (Yeziq) we edebiyat miraslirini janlandurush, ishlitish, tereqqi qildurush we kiyinki ewlatlargha otkuzup berishke, ozlirining isimlirini jamaetchilik ichide saqlash we Jamaet orunlirighe, jaylargha we shexislerge berishke hoquqluq.
2. Dewlet choqum bu heq hoquqlarning qoghdilishi uchun, Yerlik Xelqlerning putun siyasi, qanuniy we memuriy jeryanlarni chushunishige we chushengenlikige kapaletlik qelish uchun zorur tepilghanda terjiman we bashqa wastilarni qollunush heqqide yiterlik tedbirlerni elishi shert.

Madda14
1. Yerlik Xelqler ozlirining oqu-oqutushtiki mediniy sistimisigha maslashqan halda ozlirining tilidiki elip berilidighan maarip sistimisini berpa qelish we kontrol qelishqa hoqoqluq.
2. Yerlik shexisler, bolupmu balilar hich qandaq ayrimchiliqtin xali halda putun sewiyediki we shekildiki dewlet maaripidin toluq paydilinishqa hoqoqluq.
3. Dewlet choqum, yerlik xelqler bilen hemkarlashqan asasta, Yerlik Xelqlerning, bolupmu chet yaqa yerlerde yashaydighan balilarning oz tilida we oz mediniyet mohitida maarip terbiyesi elishi uchun barliq chare tedbirlerni elishi kirek.

Madda 15
1. Yerlik Xelqler ozining ghururini, mediniytining kopxilliq bolishini, en’eniwi adetlirini, mediniyetlirini, tarixini we arzu armanlirini qoghdashqa hoquqluq bolup, yuqarqilar Yerlik Xelqlerning Maarip sistimisida hem ammiwi orunlirida gewdilinishi kirek.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen maslashqan halda Yerlik Xelqlerge qaritilghan bir tereplimilik qarashlarni, ayrimchiliqlar yoqutus, Yerlik Xelqler ichidiki hemde Yerlik Xelqler bilen jemiyetning bashqa qismidikiler arisidiki oz-ara qobul qelishni we chushunushni ilgiri surush uchun barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 16
1. Yerlik Xelqler oz tilida ozlirige ait axbarat wastilirini berpa qelishqa we hich qandaq cheklimige uchrimighan asasta Yerlik Xelqlerning bolmighan axbarat wastilirige erishishke hoquqluq.
2. Dewlet choqum Dewlet igiligidiki axbarat organlirining yerlik Xelqlerning mediniyetlirini toluq eks etturishige qaritilghan tedbirlerni alidu. Dewlet bir tereplimiliktin xali halda Yerlik Xelqlerning soz erkinlikini kapaletke ige qelish, Xususi igiliktiki axbarat wastilirining bolsa yerlik Xelqlerning mediniyet alahidiliklirini eks etturushige righbetlendurush qatarliq jehetlerde toluq tedbirlerni alidu.

Madda17
1. Yerlik Xelqler we shexisler xelqaraliq we dewletlik emgek qanunliridin toluq behrimen bolushqa hoquqluq.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen meslehetleshken asasta Yerlik Xelqlerning perzentlirining iqtisadiy jehettin iksplatsiye qelidinishidin, balilarning telim terbiyesining ziyangha uchrishi we yaki tosqunluqqa uchrishidin saqlinishi, hemde ularning alahide ijtimayi ehwalini nezerde tutup ularni kuchlendurush uchun maarip terbiyesining mohimliqini tonughan asasta balilarning jismaniy, rohiy, exlaqiy we ijtimayi jehetlerdin saghlam osup yetilishige ziyanliq herqandaq ijraatlerni cheklishi shert.
3. Yerlik Xelqler emgek, Ishqa orunlushush, muash qatarliq jehetlerdin esla chetke qeqilmasliq, ayrimchiliqqa uchrimasliq hoquqigha ige.

Madda18
Yerlik Xelqler ozlirining adetliri boyiche ozliri teripidin saylanghan shexisler wastisi bilen ozlirining heq-hoquqigha munasiwetlik qararlarning elinishigha toluq ishtirak qelish we shundaqla ozlirining qarar chiqirish organlirini tesis qelish hoquqigha ige.

Madda 19
Dewlet, Yerlik Xelqlerge munasiwetlik qararlarda choqum yerlik Xelqlerning salahiyetlik wekilliri bilen yaxshi niyette meslehetlishishi, ulargha tesir qilidighan her bir qanuniy we memuriy tedbirlerni yolgha qoyushtin burun hich bir besimsiz, toluq melumat bilen teminlesh asasida ularning raziliqini elinishi shert.

Madda 20
1. Yerlik Xelqler ozlirige xas tereqqiyatlardin, barliq en’eniwi we iqtisadiy paaliyetliridin toluq behrimen bolush uchun, ozlirining siyasi, iqtisadiy we ijtimayi sistimilirini, organlirini muhapizet qelish we tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqlerning, oz mewjutliqini saqlash we tereqqiy qildurush heqqide merhum qaldurulghan hoquqliri adil shekilde tuzutulishi we eslige kelturulishi kirek.

Madda 21
1. Yerlik Xelqler hich bir ayrimchiliqqa duchar bolmastin, maarip, ishqa orunlushush, ish uchun terbiylinish we qayta terbiylinish, oy-makanliq bolush, pakiz su ishlitish, salametlik we parawanliq kapaliti(Social Security) qatarliqlarni oz ichige alghan barliq iqtisadiy we ijtimay sharayitlirini tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Dewlet, ularning iqtisadiy we ijtimayi sharayitlirining uzliksiz yaxshilinishi uchun unumluk tedbirlerni, hetta zorur teplighanda alahiyde tedbirlerni elishi kirek. Bolupmu Yerlik Xelqler ichidiki yashanghanlar, ayallar, yashlar, balilar we mejruh kishilerning hoquqi uchun pewquladde tedbirlerni elish kirek.

Madda 22
1. mezkur Bayannamini ijra qelish uchun alhiyde ihtiyaji bolghan kishiler uchun, yeni yashanghanlar, ayallar, yashlar, balilar we mejruhlarning heq hoquqliri uchun alahiyde diqqet berilishi kirek.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen zich maslashqan halda Yerlik xelq ayallirining we balilirining her turluk zorawanliqtin qoghdilinishi, hemde ularning heq hoquqlirining toluq kapaletke ige qelinishi uchun toluq tedbir elishi kirek.

Madda 23
Yerlik Xelqler ozlirining tereqqiyati jehettiki hoquqlirini ishletkende qandaq sitiratigiye qollunush we qaysi turlerni aldinqi orunda qoyush toghurluq ishlarda ozlirining qararlirini ozliri belguleshke hoquqluq. Bolupmu ozlirige tesir qilidighan programlardin Sehiye, Oy-makanliq bolush, Iqtisadiy we ijtimayi sahalardiki programlirini tuzush we tereqqi qildurshta, hemde mezkur programlarni ozlirige tewe bolghan organlar arqiliq yurutushte toluq hoquqqa ige.

Madda 24
1.Yerlik Xelqler, oz tewelikidiki Minirallarni (kan bayliqini), Haywanatlarni, ozlirige xas bolghan tibbiy zawut karxanilirini ox ichige alghan barliq en-eniwi milli tibabet usullirini we saqliqni saqlash organlirini qoghdap qelishqa hoquqluq.
Yerliq Xelqler yene hich qandaq ayrimchiliqqa duchar bolmastin bar bolghan barliq Ijtimayi we sehiye xizmetliridin paydilinishqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler eng yuquri sewiyediki Jismaniy we rohiy saghlamliqni qolgha kelturush we behrimen bolushqa hoquqluq. Dewlet choqum ularning heq hoquqlirini emelge ashurush uchun shert bolghan barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 25
Yerlik Xelqler ozliri igellligen, en’eniwi jehettin ozlirige teelluq bolghan tupraqliri, Territoriyeliri, su we dengiz sahilliri qatarliq barliq bayliqlirigha bolghan meniwi mihrini saqlash, kuchlendurush hoquqigha, we bularni kiyinki ewlatlirigha otkuzup berishtek mesuliyetlirini ada qelish hoquqigha ige.

Madda 26
1. Yerlik Xelqler tarixtin buyan ige bolghan, ishletken we qolgha chushurgen trupraqlarni, territoriyelirini we bayliq menbelirining igidarchiliq hoquqini saqlap qelishqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler en’eniwi shekilde ige bolghan, igelligen, ishletken we yaki bashqa turluk shekilde qolgha chushurgen barliq tupraqlarni, territoriyelerni, yer bayliqlirini oz igidarchiliqida tutushqa, ishlitishke, tereqqi qildurushqa we echishqa toluq hoquqluq.

3. Dewlet choqum bu tupraqlarning, territoriyelerning we bayliqlarning qoghdilishi we itirap qelinishi heqqide qanuniy jehettin kapaletlendurushi lazim.
Bu xil qanuniy qoghdash we itirap qelish xizmiti choqum Yerlik Xelqlerning orp-aditi, en’eniisi we zimindarliq bolush toghrisidiki adetlirige mas halda elip berilishi kirek.

Madda 27
Dewlet choqum yerlik Xelqlerge munasiwetlik siyasetlerni tuzgende, ijra qilghanda, bolupmu Yerlik xelqlerning mejut qanunliri, en’eniliri, zimindarliq bolush adetliri qatarliqlargha chitishliq ishlarda adil, musteqqil, terepsiz, ochuq-ashkara bolishi, Yerlik Xelqlerning ozliri tarixtin buyan ige bolup kelgen, ishletken, igelligen we bashqa yollardin qolgha chushurgen zimin, territoriyelirini we bayliq menbelirini ishlitish jehettiki hoquqlirini toluq tonushi, itirap qelishi we shundaqla putun bu siyasetlerning belgulinishige yerlik xelqlerni qatnashturushi kirek.

Mada 28
1. Yerlik Xelqler, ozlirining hich bir raziliqi, erkin haldiki qarari we toluq melumatliq sherti astidiki maqulluqisiz, tarixtin buyan ige bolghan, igelligen we ishletken tupraqlirining we yer bayliqlirining musadire qelinishi, tartiwilinishi, ishghal qelinishi, qollunulishi we yaki buzghunchiliqqa uchritilishidin kilip chiqqan barliq ziyanlarni, imkan bar bolsa qayta eslige kelturush, eger eslige kelturushke imkaniyet bolmisa, bu ziyanlar heqqide adil hem muwapiq tolemge erishishke hoquqluq.
2. Eger bashqa turlik ixtilaplar bolmighan ehwalda, tolinidighan tolem oxshash chongluqtiki we qimmettiki yer, territoriye we bayliqlar uchun oxshash qimmet we chongluqtiki yer, territoriye we bayliq shekli bilen, eger bu ehwal mumkin bolmisa bashqa turlik usullar bilen ziyanni eslige kelturush we yaki teng qimmettiki qitisadiy tolem tolesh shekli bilen ijra qelinishi kirek.

Madda 29
1. Yerlik Xelqler ozlirige teeluq yerlerni, territoriyelerni we oz yerliridiki bayliqlirini, bu jaylarning mohitini hemde bu ziminlarning ishlepchiqirish sighimchanliqini saqlash we muhapizet qelishqa hoquqluq.
Dewlet hich qandaq ayrimchiliqqa yol qoymighan halda Yerlik Xelqlerning oz igidarchiliqidiki bu yerlerningi saqlinishi we muhapizet qelinishi uchun putun tedbirlerni elishi shert.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqlerge ait bolghan zimin, territoriyelerde, ularning erkin we toluq chushunush asasidiki bolmay turup, her qandaq zeherlik matiryallarning saqlinishining aldini elish uchun putun tedbirlerni elishi kirek.
3. Dewlet choqum, eger shundaq zoruriyet hasil bolghan bolsa, yuqardiki zeherlik matiryallarning tesirige uchrighan Yerliq Xelqlerning salametlik ehwalini kuzitidighan, ularning salametlikini eslige kelturidighan putun tedbirlerni elishi hemde bu tedbirlerni ijra qelishi shert.

Madda 30
1. Ularning Maqulliqi we yaki teliwi bolmighan sharayitta, we yaki toluq heqqaniy seweplerge tayanmighan shert astida, dewlet yerlik Xelqlerning zimini we territoriyeside Eskiri herket elip barmasliqi shert.
2. Dewlet zorur bolghan Eskiri herketlerni elip berishtin burun, choqum Yerlik Xelqlerning toluq hoquqluq wekilliri bilen meslehetlishishi, muwapiq qanuniy basquchlargha hormet qelishi kirek.

Madda 31
1. Yerlik Xelqler ozlirining mediniy miraslirini, en’eniwi bilimlirini, en’eniwi ipadilesh adetlirini shundaqla ozlirige ait tibbiy bilimlerning yaldamailirini, texnika ilgharliqlirini, insan we Irsiyet heqqidiki bayliq menbelirini, qedimiy haywanat we osumluk bayliqlirigha bolghan igidarchiliqini, edibiyet, lahiylesh, tenherket, her xil en’eniwi oyunlirini saqlash, kontrol qelish, asrash we tereqqi qildurushqa hoquqluq. Ular yene ozlirining ijadiy bayliqlirini, mediniy miraslirini we en’eniwi ipadilesh usullirini saqlash, kontrol qelish, qoghdash we tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler bilen zich maslashqan halda dewlet choqum ularning bu hoquqlirini ishlitishini itirap qelish we kapaletke ige qelish uchun barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 32
1. Yerlik Xelqler ozlirge teeluq zimin we territoriyelerning ishlitilishi we tereqqiyati uchuhn mohim stiratigiyelerni qararlashturush we yolgha qoyushqa hoquqluq.
2. Ulargha aldin ala barliq melumatlarni toluq teminligen, ularning oz ixtiyarliqi hemde raziliqini alghan asasta, ularning zimini, territoriyeliri we mewjut bayliq menbelirige tesir elip kilidighan barliq plan-programmilarni, tereqqiyat lahiyelirini we shundaqla ularning yerlirini ishlitish, bayliq menbelirini echish, su menbelirini qollunush qatarliqlardin burun, Dewlet choqum Yerlik Xelqler we ularning toluq hoquqluq wekilliri we organliri bilen semimiy halda meslehetlishish we hemkarlishishi shert.
3. Dewlet choqum, yuqarqidek plan we lahiyelerning ijra qelinishin kilip chiqqan ziyanlarni eslige kelturush uchun adil, yolluq wastilarni we shundaqla unumluk chare tedbirlerni qollunshi, muhitqa, Iqtisadiy, Ijtimayi, Mediniy we meniwi sahalargha bolghan ziyanlarni toldurush uchun qanuniy tedbirlerni qollunushi shert.

Madda 33
1. Yerlik Xelqler ozlirining orp adetlirige binaen ozlirining Milli Kimlikini (Salahiytini) tallash we shu Kommuna’ning ezasi bolushqa hoquqluq. Bu belgulime Yerlik Xelqlerning ozliri turushluq dewletning puqraliq salahiyitini qolgha kelturushige tosalghuluq qilmasliqi kirek.
2. Yerlik Xelqler ozlirining en’eniwi adetlirge qarap ozlirige tewe bolghan ijtimayi qurulmilarni tallash, ozlirining her xil organlirigha eza bolushqa hoquqluq.

Madda 34
Yerlik Xelqler, ozlirining organ qurulmilirini, ozlirige xas en’enelirini, meniwi miraslirini, orp-adetlirini, ijtimayi tertiplirini we bularni ijra qelishtiki emiliy mitodlarni, eger mewjut bolsa, ozlirige xas bolghan edliye sistimilirini we edliye adetlirini Xelqararliq Kishilik Hoquq normilirigha asasen ilgiri surushke, tereqqi qildurushqa we saqlap qelishqa toluq hoquqluq.

Madda 35
Yerlik Xelqler oz ezalirining ozlirining kommuna’sigha bolghan mesuliyetchanliqi we jawapkarliqlirini bekitishke toluq hoquqluq.

Madda 36
1. Bolupmu chigraliri Xelqaraliq liniyeler bilen ayrilghan Yerlik Xelqler, Meniwi, mediniy, Siyasi, Iqtisadiy we ijtimayi meqsetlerni asas qilghan paaliyetlerni oz ichige alghan halda tashqiy dunya bilen, bolupmu ozining chigrasigha xoshna bolghan xelqler bilen bolghan alaqilarni saqlap qelishqa, her xil hemkarliqlarni tereqqi qildurushqa toluq hoquqluq.
2. Dewlet Yerlik Xelqler bilen zich hemkarlashqan we meslehetleshken halda yerlik xelqlerning bu hoquqining izchillishishi uchun barliq tedbirlerni elishi shert.

Madda 37
1. Yerlik Xelqler, tewelikidi Dewlet we mezkur dewletlerning kelgusi warisliri bilen tuzulgen her turluk toxtamnamilarni we kilishimnamilarni tuzushke hoquqluq bolup, dewlet mezkur toxtamnamilargha we kilishimnamilargha sadiq bolishi shert.
2. Bu Bayanatnamidiki hichqandaq bir madda mezkur toxtamnamilarning we kilishimnamilarning inawetsiz qelinishi we yoq qelinishu uchun bahane qelinalmaydu.

Madda 38
Dewlet bu Bayanatnamining inawetsiz qilinalishi uchun, Yerlik Xelqler bilen zich hemkarlashqan we meslehetleshken sharayit astida mewjut qanunni ozgertish we yaki yengidin qanun maqullashni oz ichige alghan barliq zorur tedbirlerni qanunlashturtushi kirek.
.
Madda 39
Yerlik Xelqler bu Bayanatnamida korsutulgen heq hoquqlardin toluq behrimen bolishi uchun Xelqaraliq hemkarliqlarni oz ichige alghan halda ozi turushluq dewletning maliye we texnikiliq yardemlirige erishishke hoquqluq.

Madda 40
Yerlik Xelqler, Dewlet we mezkur dewlettiki melum bir siyasi partiye(ler) bilen bolghan toqunushuni hel qelish uchun, shundaqla tajawuzchiliqqa uchrighan shexsi we kolliktip heq hoquqlirining eslige kelturulishi uchun adil we haqqaniy qanuniy tertiplerdin paydilinishqa hoquqluq.
Bu xildiki qanuniy tertipler, Xelqaraliq Kishilik hoquq qanunliri, yerlik xelqlerning orp-adetlirige, en’enilirige, yerlik qanunlirigha we ozlirining edliye sistimilirigha toluq maslashqan bolishi kirek.

Madda 41
Barliq Organlar we BDT terkiwidiki mutizesisleshken agentliqlar we shundaqla Hokumetler arisi kowruk teshkilatlar (Intergovernmental organizations) choqum bu Bayanatnamining izchillishishi uchun maliye jehettin hemkarlishish we texnika jehettin yardemlishish arqiliq zorur hessilerni qoshushi kirek.
Bu xil ehwallarning tesirige uchrighan Yerlik Xelqlerning bu heqqidiki qararlarning elinishi jeryanlirida ularning ishtirak qelinishini kapaletlik qelishning yolliri we ususllirini tepip chiqish kirek.

Madda 42
Yerlik Xelqler heqqidiki BDT daimi forum’ini oz ichige alghan BDT we uning tarmaqliri, Dewlet ichidiki we xelqaraliq sewiyediki Mutizesisleshken Agentliqlar hemde barliq dewletler mezkur Bayanatnamining barliq maddilirining toluq ijra qelinishigha turtke bolishi we mezkur Bayanatnamining unumi heqqide tewsilerni yollishi kirek.

Madda 43
Mezkur Bayanatname oz ichige alghan Yerlik Xelqlerning heq Hoquqliri emiliyette ularning hayatta qelishi, saqlinip qelishi we shan-shereplirini qoghdaq qelishi uchun belgulengen eng towen olchemdin ibaret.

Madda 44
Bu Bayanatnamida bikitilgen barliq heq hoquqlar we erkinlikler ortaq halda barliq er we Ayallar Yerlik Xelqler uchun tuzulgen.

Madda 45
Bu Bayanatnamidiki hich bir Madda Yerlik Xelqler alliqachan ige bolghan we kelguside ige bolidighan hich bir heq hoquqlarni yoq qilidighan we emeldin qalduridighan rolgha ige emes.

Madda 46
1. Bu Bayanatnamidiki hich bir madda melum dewlet, Xelq , grup we ya kishilerning BDT Nizamnamisigha qarshi turishigha qaritilghan herqandaq bir paaliyet elip berishi we yaki BDT Nizamnamisigha qarshi ish bejirishi uchun salahiyet teshkil qilidighan shekilde chushendurulmesliki, we shundaqla melum musteqqil dewletning qismen we yaki toluq haldiki zimin putunliki, siyasi birliki we igilik hoquqigha qarshi turidighan bir waste supitide qollunalmasliqi kirek.
2. Bu Nizamnamida bikitilgen Kishilik hoquq we asasliq erkinlikler toluq hormet qelinishi kirek. Bu Nizamnamida korsutulgen heq hoquqlarning cheklimige uchrishi peqetle Xelqara qanunlargha mas halda chiqirilghan qanunlar arqiliq emelge ashuruslishi kirek. Bundaq cheklimiler peqetla bashqilarning heq hoquqlirigha hormet qelishni kapaletlendurush we Dimokratik bir jemiyettiki eng asasliq amil bolghan adaletni berpa qelishning teqezzasi bolghan shert astidila yolgha qoyulishi kirek.
3. Bu Bayanatnamining belgulimirli Adalet, Demokratiye, Kishilik hoquqqa hormet qelish, Baraberlik, Ayrimchiliqqa qarshi turush, adil dewlet bashqurush we semimiyet prinsipliri astida sherhiylinishi kirek.

(3) A/CONF.157/24 (Part I), chap. III.
(4) Resolution 217 A (III).

Abduhaliq Uyghurining Hayati We Ijadiy Paaliyiti Heqqide Qisqiche Bayan


Özlük Monologi

*****

Abduhaliq Uyghurning Hayati Qarangghuluq Qaplighan Sherqiy Türkistan Asminida Yultuzdek Chaqnighanidi

Milliy Musteqilliq Herkitimizning Ot Yürek Jarchisi, Uyghur Xelqining Jenggiwar Perzenti, Uyghur Hazirqi Zaman Edebiyatining Öchmes Yultuzi AbduHaliq Uyghuri 1901 – yil 2 – ayning 9 – küni Turpan shehiride Abdurahman Mehsum haji isimlik abruyluq sodiger a’iliside dunyagha kelgen. U baliliq chaghlirida diniy mektepte oqup klassik edebiyat nemuniliri bilen uchrashqan. 1916 – yili dadisi mijit haji bilen bille rusiyige chiqip shemey shehiride yéngiche mektepte oqughan. Birnechche yildin kéyin qaytip kélip turpan yéngisheherdiki shötanggha kirip xenzu til – yéziqini ögen’gen. 1923 – yili abduxaliq uyghur turpan astanilik meshhur meripetperwer zat, dangliq karxanichi, tereqqiyperwer inqilabchi mexsut muhiti bilen sabir sowét ittipaqigha bérip üch yil turup köplep bilim alghan we nezer da’irisini kéngeytken. 1926 – yili yurtigha qaytip kélipla yéngi ma’aripni we ilim – pen arqiliq milletni güllendürüsh idiyisini terghip qilghan. 1927 – yiligha kelgende mexsut muhiti we pichanliq iskender xoja qatarliq kishiler bilen birlikte bir meripet uyushmisi tesis qilip, jem’iyettin i’ane toplap penniy mekteplerni achqan.

Abduxaliq uyghur bu yillarda baldur oyghan’ghan ademge xas jasaret, meripetperwerge xas paraset we ot yürek sha’irlargha xas mes’uliyet bilen nadanliq we zulum bilen tolghan ijtima’iy qabahetke qarshi küreshni bashlighan. Mushu yillarda u ötkür qelimi bilen öz dewrining ijtima’iy ziddiyetlirini we jem’iyet ré’alliqini eks ettüridighan shé’irlarni yézip mustebit hakimiyetning mahiyitini échip tashlighan, nadan xelqning meniwi illetlirini qattiq qamchilighan. Uning shé’irliridiki chongqur mezmun, küchlük isyankarliq roh, yiraqni körer nezer we chaqiriq küchige bay pikirler keng xelq ammisini gheplet uyqusidin oyghitishqa bashlighan. Uning chaghatay uyghur edebiy tili bilen emes, belki ammibab sap uyghur tili bilen yézilghan «oyghan», «bardur», «istimes», «ayrilmighil», «yaz tüni», «ghezep we zar» qatarliq nadir ghezelliri ene shu yillarda yézilghan bolup, shu dewrde xelqni nadanliq, zulum we qashshaqliqqa qarshi küreshke ündeshte muhim rol oynighan. Shunga, bu shé’irlargha nisbeten tarixiy nuqtida turup toghra mu’amile qilishimizgha we muwapiq baha bérishimizge toghra kélidu.

1931 – yili qumulda qozghalghan xojiniyaz haji bashchiliqidiki xelq inqilabining ilhamida 1932 – yil 12 – ayda turpanda qozghilang partlighan. Xelqning zulumdin qutulup erkin, hör hayatqa érishishini muqeddes ghaye qilip yashap kéliwatqan abduxaliq uyghur qozghilangchi xelqning bashlamchiliri süpitide qoligha qoral élip jengge atlan’ghan. Bextke qarshi turpan qozghilangchiliri shéng shisey qoshunliri bilen aq orus qoshunlirining birleshme hujumida zor talapetke uchrighan. Sha’ir abduxaliq uyghur derhal qolgha élin’ghan.

Bu ot yürek sha’ir 1933 – yil 3 – ayning 13 – küni jallat shéng shisey teripidin bir türküm sepdashliri bilen bille 33 yéshida qilich bilen chépip öltürülgen.

Abduxaliq uyghurning jenggiwar hayati ésil shé’iriy mirasliri bizning edebiyat tariximizdiki öchmes meniwi bayliq. Ewladlar 1980 – yillargha kelgende uning shé’irliri bilen «bulaq» mejmu’esi arqiliq keng kölemde uchrashti. Uning toluq shé’ir toplimi kéyinki yillarda qayta – qayta neshr qilinip tarqitildi.

Bu toplamgha sha’ir abduxaliq uyghurning shé’iriy mirasliri kirgüzüldi .

*****

Wetenperwer Sha’ir Abduhaliq Uyghurning Yéngi Zaman Uyghur Edebiyatidiki Orni

Talantliq sha’ir abduxaliq uyghur abduraxman oghli 1901 – yil 2 – ayning 9 – küni turpan shehiride sodiger a’iliside tughulghan (abduxaliq öz ismi bolup, «uyghur» uning texellusi). Uning a’ilisi öz dewrige nisbeten meripetlik a’ile idi. Atisi (hazir köpinche kishilirimiz «dada» dep ataydu) we bashqa a’ile ezaliri sawatliq kishiler bolghanliqtin, abduxaliq besh yéshidila sawatini chiqiriwalghan. On ikki yashlargha kelgende diniy mektepte oqup, ereb – pars tillirini öginishke kirishken. Shu munasiwet bilen u klassik shar’irlarning eserlirini oqushqa bashlighan.

1916 – yili dadisi (edebiy tilda «bowa») mijit haji sodigerchilik bilen rusiyige barghanda u bille bérip, rusiyining shemey shehiride rus til – yéziqini ögen’gen. Weten’ge qaytip kelgendin kéyin yene turpan yéngisheherdiki shötanggha kirip xenzu til – yéziqini ögen’gen we bu mektepni ela derijide pütküzgen. (abduxaliq turpandiki shötangda oquwatqan mezgilde, shu zamanning mektep qa’idisige muwapiq halda özige «xawénsey» dep isim qoyghan). Abduxaliq uyghur shötangda oquwatqan mezgillerde élimizning xenzu klassik edebiyati bilen tonushupla qalmay, hazirqi zaman edebiyati bilenmu tonushqan. U dost – buraderlirige xenzu klassik edebiyatidiki «su boyida», «qizil rawaqtiki chüsh» romanlirining mezmunini sözlep bergen we sun jungshenning eserlirini oqup, démokratiyige nisbeten tonushini östürgen. Ene shu mezgillerdiki abduxaliqta fé’odal koniliqqa, diniy xurapatliqqa we nadanliqqa qarshi turup, ilim – penni omumlashturush arqiliq jem’iyetni özgertish ghayisi tughulghan. Uning shu waqitlarda yazghan «istimes», «bardur», «oyghan», «har» qatarliq shé’irliri sha’irning meripetke intilidighan ilghar közqarashlirining mehsuli idi.

1923 – yili abduxaliq uyghur mexsut muhiti qatarliqlar bilen birge ikkinchi qétim sowét ittipaqigha bérip, yene üch yil turup, bilim tehsil qildi, yeni 1919 – yili lénin rehberlikide moskwada qurulghan «sherq kommunistik emgek uniwérsitéti»ning 1921 – yili tesis qilin’ghan junggo sinipida oqudi. Bu jeryanda u pushkin, lérmontof, tolstoy, gorkiy eserlirini oqup, rus edebiyati bilen tonushti. U öktebir inqilabining ghelibisini öz közi bilen körüp nezer da’irisini kéngeytti. 1926 – yili sowét ittipaqidin weten’ge qaytip kélipla yéngiche ilim – penni terghip qildi, xelqni oyghitish üchün gézit – zhurnal neshr qilishqa tereddut qilip, turpanda basma zawuti qurushni teshebbus qildi. Xelq ichidiki bezi eslimilerge qarighanda, u eyni zamandiki ilghar kishilerning hésdashliq qilishi bilen basma zawut qurush teyyarliqinimu hel qilghan, lékin eksiyetchi militarist yang zéngshin hökümiti uning basma zawut qurushigha yol qoymighan. Shuningdin kéyin abduxaliq uyghur turpan astanidiki mexsut muhiti, pichandiki iskender xoja (iskender xoja 1920 – yillardiki yashlarning awan’gart wekili. U 1930 – yillarda özbékistandiki ottura asiya uniwérsitétida oqughan. Weten’ge qaytip kélip ma’arip saheside ishligen. 1947 – yili pichan nahiyisige hakim bolup teyinlen’gen. 1951 – yili dunyadin ötken). Qatarliq kishiler bilen bille, 1927 – yili «aqartish birleshmisi» namida bir meripet jem’iyitini uyushturup, üch ming ser kümüsh i’ane toplap, turpan yéngsheherdiki niyaz seypung (niyaz seypung ‹1886 – 1949 – yillar› meshhur jama’et erbabi. Yashliq mezgilide tikküchilik bilen meshghul bolghan. Ottura asiya sheherliride bilim tehsil qilghan. Mekkige bérip hej tawap qilghan. Pütün ömrini, mal – mülkini ma’arip ishlirigha béghishlighan. Parasetlik, natiq, letipichi kishi. El söygen démokrat zat. 1936 – 1939 – yillarda turpan nahiyisige hakim bolghan. Ni shyenjang dégen namda uning nurghun yaxshi ish izliri tarqalghan. 1980 – yillardin buyan aptonom rayonimizda neshr qilin’ghan bir qisim edebiy toplamlargha uning 40 parchigha yéqin letipe – chaqchaqliri kirgüzülgen.) dégen kishining qorusida bir yéngi mektep, kéyinki yili yéngisheherdiki aq sarayda (höriyet mektipi», konisheher nenmén (jenubiy qowuq)da yene bir mektep achqan. Bu penniy mekteplerde oqughanlarning bir qismi kéyinche sowét ittipaqigha oqushqa chiqirilghanidi. Oqup kelgendin kéyin, ularning beziliri jem’iyette muhim rollarni oynidi. Bu dewrde abduxaliq uyghurning ijadiyitide zor ilgirilesh boldi. U öz dewrining ijtima’iy ziddiyetliri we jem’iyet ré’alliqini eks ettüridighan shé’irlarni yézip, eksiyetchi küchlerning chirik mahiyitini échip tashlidi. Azadliq, erkinlikke érishish üchün jan tikip küresh qilish lazimliqini we bu yolda qurban bolushni özi üchün bext dep hésablaydighanliqini lirik pikirler bilen ipadilidi. Qumul déhqanlar qozghilingi harpisida abduxaliq uyghur «achil» namliq shé’irni yazdi. Kéyinki chaghlarda bu shé’ir xelq naxshisigha aylinip pütün shinjanggha tarqaldi.

Uning shé’iridiki chongqur siyasiy mezmun, ötkür isyankarliq sadaliri eyni dewrdiki mustebit hakimiyetning endishilirini köpeytkenidi, bu shé’irlarda qandaqtur «gheyriy we yéngi pikirler»ning barliqidin qattiq ensirigen eksiyetchi guruh abduxaliqni shé’ir yézishtin, xelqni bolsa uning shé’irlirini oqushtin chekligenidi.

Öz ghayisi yolida tiz pükmes rohqa ige abduxaliq uyghur 1932 – yil 11 – ayda «oyghan», «achil» dégen shé’irlirini aq rextke chong xetlik qilip yézip, kochilargha chaplap eksiyetchi hakimiyetning heywisige taqabil turghanidi.

1932 – yil 12 – ayning béshida turpanda déhqanlarning eksiyetchi hakimiyetke we fé’odalliq zulumgha qarshi qoralliq qozghilingi partlap, turpan yéngisheherni qozghilangchilar ishghal qildi. 1932 – yil 12 – ayning 17 – küni militaris jin shurén turpan déhqanlar qozghilingini basturush üchün turpan’gha jaza qoshuni ewetkende, qozghilangchilar yéngisheherning gherbidiki qumluqta «ot qalap kütüwélish» taktikisini qollinip, bir yolila birnechche yüz düshmenni tarmar qilip, nurghun qoral – yaragh, oq – dora gheniymet élip deslepki ghelibige érishti. Bu chaghda sha’ir abduxaliq uyghur ashu hadisilerni eks ettürüsh meqsitide «muzlidi» dégen shé’irni yazdi.

Qumul déhqanlar qozghilingini basturushqa barghan shéng shisey 1933 – yilining béshida ürümchige qarap qachti. U turpan’gha kelgende, abduxaliq uyghur we uning birnechche sepdashlirini déhqanlar qozghilingining meniwi terghibatchiliri dep qarap, tutqin qilip türmige tashlidi. Abduxaliq uyghur türmide düshmenning qattiq – yumshaq wasitilirige psent qilmidi, belki ularning suyiqestlirini pash qilip «ich pushush» dégen shé’irni yazdi we düshmen’ge qarshi öchmenlikini ipadilidi. Suyiqesti ishqa ashmighan jallat shéng shisey 1933 – yil 3 – ayning 13 – küni uni sepdashliri bilen qoshup turpan shehiride sazayi qilip jaza meydanigha élip chiqti. Qeyser abduxaliq düshmen’ge bash egmey, baturlarche kökrek kérip xenzuche we uyghurche yalqunluq nutuq sözlidi. Boynigha qilich urulghanda, «yashisun erkinlik!», «yashisun azadliq!» dep yangraq sho’ar towlap qehrimanlarche qurban boldi.

Abduxaliq uyghurning qisqa hayati ene shundaq ötken. Uning terjimihaligha a’it bu tepsilatlar hazirghiche uning hayat zamandashliri ichide sözlinip kelmekte, abduxaliqning paji’elik halda öltürülgenlikini özi közi bilen körgen kishiler buni bir chong tarixiy weqe süpitide hazirmu eslishidu.

Abduxaliq uyghur özining edebiy ijadiyet pa’aliyetliri arqiliq hazirqi zaman uyghur edebiyatida ré’alizmliq ijadiyet métodini ewj aldurghan xelqperwer, wetenperwer démokratik sha’ir bolup, yéngi zaman démokratik uyghur edebiyatning bayraqdarlirining biridur.

*****
Abduhaliq Uyghur «Tömür xelpe inqilawi»din kéyin, Wetinimizde Yüz Bergen Zor Tarixiy Burulush Dewride Yashidi We Uyghur Edebiyatida Inqilap Xaraktérliq Yéngiliq Yaratti

Qeyerde zulum bolidiken, shu yerde zulumgha qarshi küch barliqqa kélidu. Ichki ölkilerde 19 – esirning axiri 20 – esirning bashlirida xung shyuchüen, kang yuwéy, yen fu qatalriq ilghar pikirlik ziyaliylar junggo xelqini zulumdin qutquzush üchün aqartish, islahatchiliq we démokratiye yolini izdigenidi. 20 – esirning aldinqi charikide Uyghuristandiki bir qisim ilghar pikirlik ziyaliylarmu ene shu yolgha intildi. Ular aldi bilen xelq qelbini meripet bilen yorutush, démokratik ghayilerni ilgiri sürüsh arqiliq jem’iyetni islah qilish üstide izdendi. 1911 – yilidiki Tömür xelpe  inqilabining tesiri bilen sun jungshen ependining «senminjuyi (üch meslik*» idiyisi shinjanggha yüzlen’gende, shinjangdiki démokratik pikir éqimi téximu kéngiyishke bashlighanidi. 1920 – yillarning aldi – keynide öktebir inqilabining tesiri shinjangdiki az sanliq millet ziyaliylirining éngini oyghitishta belgilik rol oynidi. Shinjangning herqaysi jaylirida islahatchiliq we démokratik pikir éqimigha mensup bolghan bir qisim ilghar ziyaliylar xelq arzusini chiqish nuqtisi qilip, meripetchilik idiyisini keng terghib qildi. Tengritéghining jenubi we shimalida meripetchilik pa’aliyetliri aldi bilen edebiy ijadiyet shekli arqiliq meydan’gha keldi, yéngi ma’arip – aqartish pa’aliyetliri keng ewj aldi. Mundaq zor medeniyet özgirishi 20 – esirning 20 – , 30 – yillirida oyghinishqa bashlighan keng xelq ammisining erkinlik – démokratik ghayisining eks sadasi idi. Xelqning bu arzusigha eyni zamandiki meripetperwer kishiler wekillik qildi. Abduxaliq uyghur bu jehette aktip heriket qilghuchilarning biri idi.

Abduhaliq uyghur memliket ichi we qoshna ellerdiki inqilabiy heriketlerning tesiride, jem’iyet tereqqiyati toghruluq birqeder toghra xulasige ige bolghanidi. Uning dunya qarishi we teshebbusliri diniy cheklime we fé’odal tertiplerning qattiq iskenjiside turghan bir qisim kishiler teripidi, bolupmu shu jem’iyettiki mute’essipler teripidin asanliqche qobul körülmeytti. Sha’ir bu heqte mundaq yazghan :

….

Til – haqaret, ten e- dixmar, waydad!… Bu janni qiynidi,

Emdi ne qilmaq kérek, ejebmu boldum xarimen!

Lékin buningliq bilen sha’ir öz ghayisi yolida méngishtin waz kechmidi, belki öz ishining heq ikenlikige chongqur ishen’gen halda, dolqunlarni yérip algha basti.

Sha’ir bu heqte mundaq misralarni qaldurghan :

Éqi aq, qarisi qara, hergizmu aq bolmas qara,

Ajrisun mistin taza altun köyüp, otta chidap .

Melumki, shexsning tarixtiki rolini inkar qilghili bolmaydu. Shundaqla öz dewride keng xelq ammisining heqiqiy arzu – ümidlirini toghra eks ettürgen we pütün hayat pa’aliyiti dawamida xelqtin ozuq élip, xelqqe ozuq bergen shexslerla heqiqiy qehriman bolup, xelq qelbide menggü yashap qalidu. 20 – esirning 20 – , 30 – yillirini shinjang xelqi öz béshidin kechürgen asaretlik dewr – jahalet ewjige chiqqan yillar dep qarisaq, abduxaliq uyghurni ashu yillarda xelq ammisining arzu – ümidlirige wekillik qilip meripet mesh’ilini égiz kötürüp, bashqilarni yorutqan rehnemalarning biri dep atashqa bolidu. Edebiy ijadiyette birer namayendining tarixtiki töhpisi uning eserlirining keng ijtima’iy tesiri, öz dewrige nisbeten oynighan roli hemde yéngi ghaye – idé’ologiyini peyda qilalishi bilen ölchinidu. Abduxaliq uyghurning eserliri öz dewridila xelq ichige keng tarqilip, tengritéghining jenubi we shimalidiki meripet asminida körülgen bir yultuz bolghanidi. U hayat waqtidila «oyghan», «achil» dégen shé’irlirning pütkül shinjanggha, hetta ottura asiyagha tarqilip, xelq naxshisigha aylinip kétishi pikrimizning delili bolalaydu. Bu shé’irlar hélihem jelpkarliqini saqlaqp kelmekte.

Abduxaliq uyghurning yéngi zaman uyghur po’éziyisining tarixiy tereqqiyati üchün qoshqan töhpisi némidin ibaret? Bu mesile abduxaliq uyghurgha baha bérishte muhim salmaqqa ige. Biz bundaq bahani uning hayat pakitliridin alimiz, özining pütün zéhniy qabiliyiti we yürek qénini némige béghishlighanliqigha, qandaq ghaye – meqset yolida tirishqanliqigha hemde öz dewrige nisbeten qandaq tesir körsetkenlikige qarap, uning tarixtiki rolini bahalaymiz. Melumki, abduxaliq uyghur özining qisqa ijadiy hayatida po’étik ijadiyetning pellisige chiqishqa intildi. Uning qelbi ajayip yalqunluq bir ot bilen yandi. U özi yashap turghan jem’iyet heqqide, öz héssiyatliri heqqide bedi’iy misralarni yézishni kündilik hayat pa’aliyitige aylandurdi. U körgen yéngi dunya we yéngi hayatning tesiri uningda ajayip ümidwarliq tuyghusini oyghatqanidi. Bu hal sha’irning ghayiwi, bedi’iy jehettin öz dewrige nisbeten yéngi bolghan yüksek shé’irlirining tughulushigha seweb boldi. Eger sha’ir öz dewridin halqip ötüp, kélechekni roshen körelmigen bolsa, eng muhimi, kelgüsige ümid baghlap, öz xelqining qelbidiki arzu – armanlirini, intilishilirini sha’irane tuyghu bilen éniq hés qilmighan bolsa, ölmes shé’irlarni yazalmighan bolatti.

Sha’ir heqiqetni bashqa yerdin emes, belki 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki alemshumul inqilabiy heriketlerdin tapti. Bu heqte u mundaq dep yazghanidi:

Heqiqetning rohi qéchip ketti méning diyarimdin,

Uningki xush puraqi héch ketmidi bu dimaghimdin.

Izdidim köp, tapmidim shejen – rojen sehrasidin,

Izdiban taptim – de, aldim léninning gülbaghidin.

Bu bir kuplét shé’irda sha’irning ilghar pikir qilish usuli — dunya qarishi yekünlen’gen. U lénin bashchiliqidiki rusiye öktebir inqilabidin — sotsiyalistik sowét tüzümidin «heqiqetni tapqan»liqini yüreklik halda jakarlighanidi. Bundaq pikir, bundaq subyéktip arzuning 1930 – yillardiki shinjang jem’iyitige nisbeten éytqanda, qaltis meniwi hadise ikenlikini chüshinish qiyin emes!

Lénin yolidin heqiqetke ige bolghan junggo xelqi tarixta öchmes netijilerni yaratti. Abduxaliq uyghur eyni zamandiki nahayiti az bir qisim ilghar ziyaliylar qatarida öktebir inqilabining junggogha körsetken tesirini deslepte sezgen we uni edebiy ijadiyette eks ettürgen séymalarning biri boldi. Muhim nuqta shuki, 1919 – yilidiki 4 – may herikitining aldi – keynide yüz bergen démokratik heriketler sha’irning diqqitidin chette qalmidi. U pütün bir ijtima’iy tüzümge biwasite taqilidighan pütün memliket xelqining, jümlidin uyghur xelqining teqdiri bilen chemberchas baghlan’ghan siyasiy hadisilerge hergizmu sel qarimaytti, shunga u memliket ichi – sirtidiki edebiyat we axbarat yéngiliqliridin paydilandi. 1907 -, 1917 – yillarda béyjing we shangxey sheherliridiki inqilabiy edebiyatning neshr epkari bolghan «yéngi yashlar» we «sherq enzari» qatarliq zhurnallarda junggo we chet ellerning, bolupmu rusiyining inqilabiy edebiy eserliri élan qilin’ghanidi.

1920 – yillarda shinjangning herqaysi jaylirida sowét prolétariyat yazghuchisi maksim gorkiy, ottura asiyadiki prolétariyat edebiy éqimining péshqedem namayendiliridin biri bolghan sedriddin eyni, shuningdek, özbék yazghuchisi abdulla qadiri, tatar sha’iri abdulla toqay qatarliqlarning bir qisim eserliri uyghur we özbék tillirida tarqalghanidi. Bu eserlerning abduxaliq uyghurning shexsiy kutupxanisida bolushi sha’irning yéqinqi zaman uyghur edebiyatida démokratik pikir éqimini ewj aldurush muddi’asini shekillen’genlikidin dérek béretti .

Yéqinqi zaman uyghur edebiyatidiki bu xil ilghar ijadiyet métodi wetenperwer sha’ir abduxaliq uyghurning qisqa ijadiy hayatida birqeder zor salmaqqa ige boldi. Bashqa köp tereplerni tehlil qilmighandimu, 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki shinjangning ijtima’iy shara’itida, öz eserliride «lénin, sun jungshen, yigirme ikki ölke, éléktr, lushün, pen’ge yürüsh, xelq hoquqi, milletler barawerliki» qatarliq öz dewrige nisbeten yéngi ibarilerni ishlitip, jarangliq towlash yüksek jasaret, dadilliq idi !

20 – esirning 40 – yillirining bashlirida shinjangdin sowét ittipaqigha élip kétilgen abduxaliq uyghurning bir qisim shé’irliri kéyinki yillarda özbéklerge tonushturulghan. 1970 – yillarda özbékche neshr qilin’ghan «ulugh öktebir we uyghur edebiyati» dégen kitabta abduxaliq uyghurning «ber medet», «körün’gen tagh yiraq emes», «köngül xahishi», «üzülmes ümid» mawzuluq birnechche shé’iri bérilgen. Yene 1980 – yillarda «sherq yultuzi» zhurnilida bir türküm shé’irliri élan qilin’ghan we ruschigha terjime qilin’ghan, sha’irning hayati we ijadiy pa’aliyiti qamuslarda tonushturulghan. Abduxaliq uyghur bedi’iy ijadiyitining tesirini bahalashtimu bu eserlerge alahide diqqet qilishqa erziydu.

Abduxaliq uyghurning bir qatar shé’iriy eserliridin qarighanda, shundaq dep éytishqa boliduki, u ré’alistik ijadiyet métodini shinjangning ijtima’iy ehwalini eks ettürgen. Uning eserliri ijtima’iy turmushni ötkürlük bilen közitish, özleshtürüsh, tehlil qilish we bedi’iy omumlashturushning netijisidur.

*****
Abduxaliq Uyghurning Eserliri Eyni Zamanda Ilghar Idiyilerning Tarqilishida Pa’al Rol Oynighanliqi Bilen Alahide Qimmetliktur, Shundaqla Bizning Shu Zamandiki Ré’alliqni Tonushimiz Üchünmu Qimmetliktur

Élimiz edebiyati tarixidin shuni köreleymizki, herbir milletning edebiyat tarixi shu milletning edebiyatidiki tarixiy en’enilerge warisliq qilish asasida üzlüksiz béyip keldi. Jümlidin, bu yéqinqi zaman uyghur edebiyatimu klassik edebiyatqa tarixiy yosunda warisliq qilishning netijisi hésablinidu. Halbuki, algha bésishni meqset qilghan herqandaq millet özining milliy edebiyat miraslirigha warisliq qilish bilen bille, bashqa milletlerning edebiyatidin paydiliq amillarni qobul qilidu. Shu yol bilen milliy edebiyatning shekli hem mezmunlirini béyitip baridu. Abduxaliq uyghurmu öz ijadiyiti jeryanida shundaq qilghan. Élimizning yéqinqi zaman edebiyatidiki meshhur yazghuchilardin lushün, go muro, shyayen, mawdun qatarliqlar deslepki mezgillerde chet el edebiyatining ilghar tereplirini qobul qilghanidi. Ular öktebir inqilabi milletni azad qilishning, öz teqdirini hel qilishning ümidi dep qarighanidi. Shunga, bu jehettin tonushturush, terjime qilish, tetqiq qilish ishliri élip bérilghan. 20 – esirning 20 – yilliridiki uyghur ziyaliylirimu rus edebiyati we sotsiyalistik sowét edebiyati bilen yéqindin tonushqan, uningdin ülge alghan. Abduxaliq uyghur eyni zamandiki dewr qedimige masliship, ishni qelem hem elemdin ibaret ikki tereptin bashlighan. Abduxaliq uyghur ijadiyitining qimmiti eng aldi bilen mana mushu jehetlerde ipadilinidu.

Sha’ir abduxaliq uyghurning pütkül shé’irlirining idiyisi we uning yadrosi zulumgha, zorawanliqqa qet’iy qarshi turush, inqilab qilish we shu yol bilen xelqning azadliqini, démokratiye we erkinlikni qolgha keltürüshni meqset qilghanliqini yuqirida éytip öttuq. Uning ijtima’iy we siyasiy hem edebiy pa’aliyetliride mu’eyyen izchilliq we di’aléktikiliq usul – basquchlar bar, sha’irning meqset – ghayisini qandaq usul bilen otturigha qoyghanliqini hemde uning bedi’iy ipadilesh jehettiki alahidilikini körüp baqayli.

Abduxaliq uyghurning deslepki edebiy ijadiyiti xelq qoshaqliri sheklidin ilhamlinish bilen bashlan’ghan. Andin bara – bara uyghur klassik edebiyatidiki arzu weznige köchken. Bu hal uning ijadiyet ehwalida birqeder ochuq körünidu. Mezkur toplamgha kirgüzülgen shé’irlirining köpchiliki buni ispatlap turuptu.

Noqul halda mundaqche teriplesh yéterlik bolmaydu. Abduxaliq uyghur 20 – esirning 20 – yillirida sap uyghur tilida arzu weznining nepis misralirini yaratti we xelq aghzidiki maqal – temsillerni özleshtürüp, uni öz ijadiy originalliqigha tetbiqlidi. Edebiy tilning terkibiy qisimliridiki türlük mejaziy wasitilerni jay – jayida qollinip, hazirqi zaman uyghur edebiy tilining shekillinishidiki iptida’iy amillarni barliqqa keltürdi. Shu dewr shara’itida ereb – pars we bashqa chet ellerning «bedi’iy til»igha muraji’et qilmayla, sap ana tili — uyghur tilida türlük zhanirdiki shé’irlarni yazalishi, xelqqe yéqin ibarilerni bedi’iy po’éziyide keng qollan’ghanliqi 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki yéngi uyghur shé’iriyet tili üchün bir örnek bolghanidi.

Abduxaliq uyghur öz eserliride ilghar idiye we yéngiliqni alahide gewdilendürdi. Qalaqliq we eksiyetchilikni eyiblidi. Öz jem’iyitining selbiy amillirini «shum pelek»ke yaki «yalmawuz»gha oxshatti. Mana bu bir xil tipik oxshitish idi. «shum pelek» — eng zulmetlik dewrning süpitidur. U barliq selbiy shexslerni, zulum, asaret wekillirini «éyiq», «qawan», «qagha» dep süpetlidi, omumen ijabiy hadise we nersilerni yaxshiliqqa, yoruqluqqa, inqilabqa simwol qilsa, selbiy hadise, nersilerni yamanliqqa, zulumgha, eksiyetchilikke simwol qildi. Bu jehette xelq ichidiki, xelq éghiz edebiyatidiki oxshitish we teqlid qilish usulidin mahirliq bilen paydilandi. Sha’ir özining inqilabiy ghayisini bezide eynen ipadilise, bezide «yar», «bahar», «gül – chéchek, chiray, quyash, ay, aptapqa oxshitip ipade qildi. Ghayisini «yar» dep ipadiligende, özini yar ishqida «köygüchi», «ashiq» qilip körsetti. Ghayisini «bahar» dep otturigha qoyghinida, özini bahar izdigen, qehritan qishtin bizar bolghan qilip körsetti. Öz ghayisini gül – chéchek qilip körsetkinide, özini shu gül – chéchek ishqida sayrighan qepestiki bulbul qilip körsetti. Ghayisini «chiray»qa oxshatqinida, özini perwanige oxshatti. Ghayisini «quyash» dep otturigha qoyghanda, özining quyash nuridin toluq behrimen bolalmaywatqanliqini, «qara bulut»ning uni tosup turghanliqini, lékin quyashqa dalda qilmaqliq, uni tosimen dep heriket qilish bir exmeqliq ikenlikini otturigha qoydi. Omumen, yoruqluq bilen qarangghuluqni sélishturup, yoruqluqni ghalib qilip ümidwarliqni küylidi. Sha’irning bedi’iy eserliride, sel – pel téngirqash haliti eks etsimu, lékin u azadliqni qolgha keltürüshte teley sinash xiyalida bolghan emes. U teqdirge ishinidighan, bixudluqni keltürüp chiqiridighan nuqti’inezerlerge shiddet bilen qayturma zerbe berdi. Bu jehette sha’irning «istimes» dégen shé’irini misalgha élish kupaye :

Izdidi huma qushini künde köklerge qarap,

Istigenler béshigha huma qonushni istimes.

Abduxaliq qil subat, izde siratelmusteqim,

Bu subat bar yerde könglüm u humani izdimes.

Démek, bext – sa’adet özlükidin qolgha kelmeydu. U epsanilerdiki bext qushi bashqa kélip qonsila bext – sa’adetlik bolidighan ish yoq dep, buninggha aldan’ghanlarni oyghitiwatidu. Bext küresh arqiliq qolgha kélidu. Eksiyetchiler xelqimizge bextni teqdim qilmaydu, shunga, xelq özini özi azad qilshi lazim, deydu.

Sha’ir xelq ammisining inqilab qilidighanliqini, inqilabiy heriketning tarixiy muqerrerlik ikenlikini, uni héchqandaq qara küchning tosup qalalmaydighanliqini chüshen’gen. Bu jehette sha’irning «üzülmes ümid», «körün’gen tagh yiraq emes», «muzlidi» qatarliq shé’irlirini misal qilishqa bolidu.

Chiqar boran terepbal eger héch oylimay tursang,

Eger qattiq chiqip ketse yépip tünglük alalighaymu ?

Terepbal boranning we yamghurning héch tégi yoqtur,

We lékin abduxalqning ümidi héch üzülgeymu?

(«üzülmes ümid»tin)

Bu yerde «boran» inqilab meniside élin’ghan bolup, eksiyetchilerning oylighanliridek bolmaydu, kishilerning iradisige téximu baghliq bolmaydu. Inqilabning düshmenliri «tünglük yépip» (mudapi’e körüp) ülgürelmeydu. Inqilab köp boldi, lékin ghelibe qazinalmiduq, shundaq bolsimu inqilabni toxtap qalidu dep ümid üzgili qet’iy bolmaydu, men ümidsizlenmeymen, deydu. Shé’irdiki «men» peqet sha’irnila bildürüp qalmastin, nurghunlighan «men»lerni körsitidu. Halbuki, lirikida «men» shu dewr kishilirini, omumiy xelqni körsitidu.

Omumen, abduxaliq uyghur shé’irliri tématik mezmunining bay, hongqurluqi, shé’iriy zhanir, shekillirining xilmu xilliqi, uslubining merdane, jushqunluqi, til – bedi’iy teswirlirining obrazliq, yarqin, chüshinishlik ikenliki bilen xaraktérlinidu. Biz bu toplamni oqusaq, alahide yarqin noqtini, yeni sha’irning eyni dewrde wijdan burchini üstige élip, xelqni gheplettin oyghinish, ilim – meripetke yürüsh qilishqa chaqiriq qilghanliqini, sha’ir shé’irlirining ritimi xelqning yürek ritimigha tengkesh soqqanliqini, sha’irning eyni dewrde dewrning eng aldida parlaq choqqigha yürüsh qilghan jengchi ikenlikini körimiz. Shuning bilen bille, abduxaliq uyghurning mezmun, til, bedi’iylik, shekil jehetlerdin chaghatay uyghur edebiyati bilen zor derijide perqlinidighan yéngiche shé’iriy eserliri arqiliq hazirqi zaman uyghur edebiyatining asasini sélishta muhim rol oynighan töhpikar ikenlikini hés qilimiz.

Sha’irning yéngiliq yaritish, ilghar küchlerge hésdashliq qilish, xelq, weten üchün pidakarliq körsitish rohi menggü qedirleshke erziydu.

Shair Abduhaliq Uyghurining Uyghuristan Xelq Neshriyati Neshir Qilghan “Oyghan” Dégen Kitapning Kirish Sözidin élindi