Mutlaka deneyin! Sonuç inanılmaz!


09 Ekim 2015 Cuma 19:29

Mutlaka deneyin! Sonuç inanılmaz!
207 0

Saglikhaberleri.com.tr – Sonbahar ve kış aylarında en çok yaşanan ve özellikle çocuklarda görülen bademciklerin şişmesi, ızdırap verici bir rahatsızlıktır.
En önemli belirtisi yutkunma zorluğudur. Bununla birlikte, yüksek ateş, boğaz ağrısı, baş ağrısı, halsizlik, bulantı ve kusma da görülür. Ağrı bazen kulak bölgesine de vurabilir.

Bu durumda, uzman yardımı alabileceğiniz gibi, bitkisel veya doğal tedaviler de rahatsızlığınıza çözüm olabilir.
Bademciklerin şişini indirecek, denenmiş ve gerçekten olumlu sonuç alınmış doğal ve pratik bir ev tedavisini sizlerle paylaşmak istiyorum. Evde kolaylıkla uygulanan ve kısa sürede bademciklerdeki şişliği gideren bu tedaviler şöyle…
Tuzlu su ile gargara
Günde 3-4 kez tuzlu su ile gargara yaparak bademciklerdeki bakterilerle savaşı hızlandırabilirsiniz.

Su ve portakal suyu karışımı
1 ölçü su ve 3 ölçü portakal suyu da semptomları azaltır. C vitamini bağışıklığı güçlendirir. Su ile enfeksiyonun atılmasını kolaylaştırır.
Tavuk çorbası

Özellikle sarımsak ve maydanozlu tavuk çorbası bademciğe çok iyi gelir. Sarımsak enfeksiyona neden olan organizmaların çoğalmasını önler.

Gripten kurtulmak için ilaç kullanmak istemiyorsanız, uzmanlar doğal yollar öneriyor. Özellikle çorbaların soğuk algınlığı döneminde tüketilmesinin önemini belirten uzmanlar, gribe en iyi çarenin tavuk suyu çorbası olduğunu söylüyor.

İlaç alır gibi yemeklerden önce tavuk suyuna bol karabiberli ve limonlu çorba içmek gribi kolayca ve zahmetsizce atlatmanızı sağlıyor.

Tavuk suyuna çorba iyi gelir

Malzemeler: 1 litre su, 2 tane tavuk but,1 tane havuç, tepesi kalın bırakılmış ve dört parçaya kesilmiş bir adet soğan, 1 çubuk tarçın, 2 adet defne yaprağı.

Yapılışı: Bir litre suya derisi soyulmuş iki tavuk budu, 2–3 santim kalınlığında kesilmiş havuç parçalarını, soğanı, tarçını ve defne yaprağını ilave edin. Bir-bir buçuk saat civarında kaynatın. Bu sürenin sonunda tencerenin içine katılan malzemeler ve tavuk butlarını alın. Ve elde ettiğiniz tavuk suyunu buzlukta saklayabilir, soğuk havalarda sofranızı ısıtacak bir tavuk suyu çorbası yapabilirsiniz.

Malzemeler: 1 adet tavukgöğsü, 1 adet tavuk but, 2 baş kuru soğan, 2 yemek kaşığı un, 3 diş sarımsak, 2 yemek kaşığı tereyağı, tuz, karabiber.

Yapılışı: Tavuk butlarını derisinden ayırıp göğüs ve 2 baş kuru soğan ile birlikte haşlayın. Haşlanmış etleri suyun içinden alıp minik minik doğrayın. 2 yemek kaşığı unu 2 yemek kaşığı tereyağı ile ayrı bir çorba tenceresinde 3–4 dakika kavurun. Hazırladığınız un kavurmasının üzerine tavuğun suyunu azar azar katın. Daha sonra dövülmüş sarımsakları, doğranmış tavukla birlikte tencereye ilave edin. 15-20 dakika pişirdiğiniz çorbayı üzerine karabiber ekleyerek servis edebilirsiniz.

Tavuk suyu çorbasının faydaları

  • Sinüslerimizin açılmasını sağlar.
  • Gripli iken zorlaşan nefes alıp vermemizi kolaylaştırır.
  • Öksürüğü hafifletir.
  • İçindeki mineraller bakımından eklem ağrılarını hafifletiyor ve vücut kırgınlığının geçmesini sağlıyor.
Zencefil, karabiber ve fesleğen
Bu üç maddeden hazırlanan karışım enfeksiyonla savaşta çok etkilidir. Ayrıca bağışıklık sistemini güçlendirir.
Bal ve sarımsak

1 kaşık bal ile 4 diş sarımsağı karıştırıp ılık suda eritin. Günde 3-4 kez 4 gün boyunca tüketin.

Bademciklerin Şişmesi İyi Gelen Turp Tedavisi :
Beyaz ya da kara turpu rendeleyin. Bir tülbentin üzerine koyun, dıştan bademciklerinizin üzerine sarın. 3 dakika sonra yakmaya başlayacaktır. Boğazınız yanmaya başladığında 10-15 saniye bekleyip, sardığınız turpu geri alın. Bademcikleriniz kısa sürede iyileşecek, bir daha bu sorunu yaşamayacaksınız.
Bu tedaviyi, bademcikleriniz şiştiği zaman uygulayın. Şiş olmadığında asla uygulamayın.

İbrahim Saraçoğlu’nun Boğaz Ağrısı ve Bademcik Şişmesi için Tedavi Kürü :

1 su bardağı kaynamış suyun içine, 1 poşet adaçayı ve 2 tane ebegümeci yaprağı atılır. Bu karışımın demlenmesi için 10 dakika beklenir.
Demlenen adaçayı ebegümeci kürü süzülür. Süzüldükten sonra ılıması beklenir.
Bademcik enfeksiyonları, hafif olan kişiler, bu kür ile günde 3 kere gargara yapmaları gerekmektedir. Bademcik iltihabı daha kötü durumda olanlar ise, hazırlanan bu kür ile günde 6-7 kere gargara yapmaları gerekmektedir.
1 ay süresince, her gün gargara yapılarak, küre devam edilir. 1 aylık süre dolduktan sonra ise, 2 günde bir gargaraya devam edilir. Gargaranın etkisini artırmak için 1 ay boyunca her gün, 1 süzme poşet adaçayı demleyip içmek yararlı olacaktır.
Prof. Dr. İbrahim Saraçoğlu, bademcik enfeksiyonu olanların, asitli içeceklerden, sigaradan uzak durmalarını veya kısıtlamalarını özellikle belirtiyor.

Uyghur Tetqiqati Zhurnilining 5-Sani Oqurmenler Bilen Yüz Körüshti


Uyghur-tetqiqati-zhurnili.jpg

«Xelqara uyghur tetqiqati» zhurnilining tor béti:

«Xelqara uyghur tetqiqati» zhurnilining 5-Sani oqurmenliri bilen yüz körüshti. Bu sanda uyghur tili, edebiyati, uyghur tarixi, uyghur éghiz edebiyati, uyghur muzikisi, folklori bilen munasiwetlik 8 maqale, kitab tonushturush bilen munasiwetlik 3 maqale yer alghan bolup, türkiye we dunyaning herqaysi jayliridiki uyghurshunaslarning yéngi tetqiqat netijiliri otturigha qoyulghan.

Zhurnalda qirghizistanliq tarixchi doktor abdurasul isaqofning «sherqiy türkistanning qirghiz tarixidiki orni» namliq maqalisi, izmir ége uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat instituti oqutquchisi proféssor doktor alimjan inayet ependining «iz romanida uyghur xelq edebiyati unsurliri» we ége uniwérsitéti muzika oqutquchisi nuri mexmut ependining «uyghurlarda ötmüshtin bügüngiche qari we sazendiler» namliq maqaliliri, ége uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat instituti oqutquchisi derya ersöz xanimning «alimjan inayetning uyghur xelq dastanliri we hékayiliri namliq kitabi toghrisida» namliq maqalisi, süriyelik doktorant oqughuchisi raghed muhammed ependining «hazirqi zaman uyghur tilidiki erebche söz-Ibarilerning mene özgirishi» namliq maqalisi, yüsüpjan yasinning «türkiy tillar diwani namliq eserdiki uyghurlar toghrisidiki melumatlar» namliq maqalisi, zulhayat ötkür xanimning «shiwétsiyediki tarixiy matériyallarda uyghur kiyim-Kéchekliri toghrisida» namliq maqalisi we nuriman abdurreshit xanimning «jengiz alyilmaz ependining yipek yoli ötingidiki ölmes eserler namliq kitabi toghrisida» namliq maqalisige oxshash 8 parche maqalige orun bérilgen.

Ziyaritimizni qobul qilghan «uyghur tetqiqati zhurnili»ning sahibi proféssor doktor alimjan inayet ependi, mezkur zhurnal neshr qilinghandin kéyin dunyaning herqaysi jayliridiki uyghur tetqiqati bilen shughulliniwatqan kishilerning torbétini ziyaret qilghandin kéyin özlirige yaxshi inkaslar qayturghanliqini tekitlidi.

Proféssor doktor alimjan inayet ependi zhurnalni chiqirishtiki esli meqsitining «xelqara uyghur tetqiqati zhurnili»da peqet uyghurlarnila emes, uyghur diyarida yashawatqan bashqa qérindash milletler heqqide yézilghan maqalelernimu élan qilish ikenlikini, bundin kéyin bunimu emelge ashuridighanliqini bayan qildi.

Enqerede yashawatqan zhurnalist mirkamil qeshqeri ependi «xelqara uyghur tetqiqati zhurnili» neshr qilinghandin kéyin, türkiyede bir boshluqning toldurulghanliqini, mezkur zhurnalni téximu küchlendürüsh kéreklikini bayan qildi.

«Xelqara uyghur tetqiqati zhurnili» türkiyede élan qiliniwatqan pesillik ilmiy tor zhurnili bolup, 2014-Yilidin bügüngiche jemiy 5 san neshr qilindi.(erkin tarim)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/turkiyede-uyghur-03282016162542.html/story_main?encoding=latin

Şiddetli öksürük için bunu yapın!


Öksürüğe hatta balgamlı öksürüğe ne iyi gelir? Öksürük ve Balgamdan kurtulmak için bitkisel çözüm nedir?

Elma Çayı; Öksürük ve Balgamdan kurtulmak için mucize bir ilaçtır.
Şiddetli Öksürük için Elma Çayı :

1 litre suyun içine, ince dilimlenmiş 1 adet elmayı kabuklarıyla birlikte atın. Haşladıktan sonra çay gibi ‪‎sıcak‬ olarak için.

Balgam Söktürmek için ‪Elma‬ Çayı :

Elma kabukları ile yapılan çay, hem göğüsü yumuşatır, hem de, balgam söktürtürür.Elmanın kabuklarını soyun, İçine biraz ‪#‎tarçın‬, ‪‎zencefil‬ ve ‪‎karanfil‬ atılır. 10 dak demlendirdikten sonra, için.

Belki de en rahatsız edici hallerden biridir sürekli öksürük. Eğer gıcık haline gelen öksürüğünüz varsa bu karışımları deneyin.

Gıcık haline gelen öksürüğü geçirmek için bu doğal karışımlardan faydalanabilirsiniz…
Karabiber çayı: Karabiber, dolaşımı ve balgam akışını hareketlendirir. Bal, katıldığında ise öksürüğü tamamen yatıştırır. Bu karışım doğal bir antibiyotik niteliği taşır.
Bir çay kaşığı taze çekilmiş karabiber, 2 yemek kaşığı bal ile bir fincanda karıştırılır. Üzerine kaynar su dökülür. 15 dakika kadar demlendikten sonra süzülür ve içmeye hazır hale gelir. Balgamlı halde gelen öksürüğü geçirmek için karabiber çayını deneyebilirsiniz
Kekik – bal:
Üst solunum yolları enfeksiyonlarına, bronşit gibi hastalıklara çok iyi gelir. Bu hastalıklar öksürükyapan hastalıklar olduğu için bu öksürüğü geçirmek için kekik kullanılır. Kekik yaprağı, ispatlanmış bir öksürük ilacıdır. İçine bal katılmış kekik çayı daha faydalı olacaktır.
 
Limon – karabiber – tuz: Bir limonu dörde bölün. Böldüğünüz parçalardan birinin üzerine karabiber ve tuz atın. İyileşmenin hızlanması için limonu yiyin. C vitamini ile bağışıklığınız güçlenirken, nefes alışınız da rahatlar. Öksürük için ideal bir yiyecektir.
Ilık süt – bal: Bal katarak içeceğiniz ılık süt, öksürüğünüzü alır ve boğazınızı tamamen rahatlatır. Boğazınızdaki gıcığı ve öksürüğün gelmesini engeller.
Badem – portakal suyu: Bademleri rondo yardımıyla parçalayın.
Birkaç çay kaşığı parçalanmış bademi, bir fincan portakal suyu ile karıştırın. Öksürüğünüze çok iyi gelecek bir karışımdır.
Not: Öksürme sebebiniz; astım, allerji gibi hastalıklar da olabilir. Her ihtimale karşı, uzman bir doktora başvurunuz.

Boza Öksürüğe İyi Geliyor
Sedef Karamehmet: Çocuklarda öksürük kış aylarının olmazsa olmazı. Öksürüğü kesmek için kara turp ve ballı karışıma ek olarak doğal bir tedavi yöntemim daha var.

Boza Öksürüğe İyi Geliyor

Bildiğimiz gibi, çocuklarda öksürük kış aylarının olmazsa olmazı. Çocuklarda öksürüğü kesmek için kara turp ve ballı karışıma ek olarak doğal bir tedavi yöntemim daha var. Bir çay bardağına boza, üstüne de biraz tarçın döküp için, bunu günde 2 kere uygulayın, göreceksiniz öksürük yok olup gidiyor.
Bozada A ve B vitaminlerinin dört türü ile C ve E vitaminleri de bulunuyor. Mayalanması sırasında ürettiği laktik asit ise ender gıda maddelerinde bulunuyor ve bu değerli asit türünün hazmı kolaylaştırıcı etkisi var.

Süt yapıcı özelliği nedeniyle hamile bayanlara ve vitamin kaynağı olarak sporculara tavsiye ediliyor. İçinde ilk başta yüzde 20 şeker olsa da daha sonra %8′lere kadar düşüyor. İçindeki yağ oranı da sıfır.
Bozanın Faydaları
Bağırsak florasını düzenler. İçindeki aktif mayalarla probiyotik özelliği vardır. Zengin karbonhidrat, protein ve B vitamini içeriği nedeniyle enerji ihtiyacı fazla olan kişiler, gebeler, sporcular ve kilo almak isteyen kişilerin kullanımı için uygundur. Karbonhidrat ve proteinin yanı sıra birçok besin öğesini içerdiğinden besleyici özelliği nedeniyle “sıvı ekmek” olarak anılır. Zihin açıcı ve sinirleri dinlendirici etkisi vardır. Öksürük tedavisinde kullanıldığı bilinmektedir.

Osmanli Impériyesining Güllinishide Muhim Rol Oynighan Teshkilat


1024px-Комплекс_Ахмеда_Ясави;_казан

Osmanli impériyesining güllinishide muhim rol oynighan teshkilat
Tarqitilish 29.03.2016 yéngilinish 29.03.2016 AA
Osmanli impériyesining güllinishi we mongghul istilasi dewridiki qalaymiqanchiliqlarni bir terep qilishta muhim rol oynighan yash qérindash danishmenler teshkilati.

Türkiye awazi radiyosi xewiri: «exi» ibarisining «türkiy tillar diwani» da «eqilliq» dégen menide bildüridighanliqi qeyt qilinidu. «exi» ibarisi erebchide «qérindishim» dégen menini, parschida «mert», «yigit», «jesur yigit» dégen menini, latinchide «jesur chewendaz yigit» dégen menini bildüridu. Türk tarixi we medeniyiti jehettin élip éytqanda, «yash qérindash danishmenler teshkilati» selchuqiylar impériyesi dewride qurulghan bolup, asasiy piripsipi qur’an kerim, hedis we xelqperwerliktur. Anadoludiki yash qérindash alimlarning ma’arip sistémisi islam tesewwupi we yashlar terbiyesini asasiy nishan qilatti.
Türkiye selchuqiylar impériyesi hökümdari sultan ikkinchi qilich arslan 1176 – yilqi zepiridin kéyin anadoluda siyasiy birlikni ishqa ashughanidi. Shuning bilen, u anadoluni qaytidin qurup chiqishni könglige pükkenidi. 1180 – yili abbasiylar xelipisi nasir lidinillah chirigen hakimiyitini qaytidin mustehkemleshke tirishiwatatti. Del shu meqsette türkiye selchuqiylar impériyesi sultani ikkinchi qilich arslan bilenmu alaqe ornatqanidi. Aldi bilen baghdadta qurulghan qérindashlar teshkilati qilich arslanning oghli sultan bichinchi ghiyaseddin keyxusrew zamanida anadoludimu otturigha chiqishqa bashlighanidi. Nasir lidinillah selchuqiylar impériyesi sultanigha we pütkül islam ellirining hökümdarlirigha mektup yollap, qérindashlar teshkilatigha eza bolushini telep qildi. Shundaq qilip, sultan birinchi ghiyaseddin keyxusrew ustazi mejduddin is’haqni konyadin baghdadda elchi qilip ewetti. Mejduddin is’haq qaytishida hökümdar birinchi ghiyaseddin keyxusrewning telipige bina’en muhyiddin ibnul erebi, ewhaduddini kirmani we sheyx nasiruddin mehmud el’ewran qatarliq mutesewwuplarni anadolugha ewetti. Birinchi izzeddin keykawus we birinchi ala’eddin keykubadningmu eza bolushi bilen birlikte anadoluda qérindashlar teshkilati keng tarqaldi. Bolupmu birinchi ala’eddin keykubad zamanida xelipe nasir lidinillahning meshhur mutesewwup shehabeddin sührewerdini anadolugha ewetishi anadoluda qérindashlar teshkilatining qurulushida burulush nuqtisi hésablinidu.
Anadoluda qérindashlar teshkilatining qurghuchisi, iranning gherbiy ezerbeyjan rayonining xoy shehiride tughulghan sheyx nasiruddin mehmud bolupmu «qérindash ewran» ismi bilen tonulghan. Qérindashlar teshkilati selchuqiylar impériyesi dewridiki muhim ma’arip mu’esseseliri hésablinidighan medrisilerde wayigha yetküzüp oquyalmighan kishilerning kespiy, dini we exlaqi jehettin özlirini yétildürüshige yardem béretti. «yash qérindash danishmenler teshkilati» ezalirining jem’iyetke paydiliq yaramliq zatlardin bolup yétiship chiqishi üchün, shu dewrdiki muhim ma’arip mu’esseseliri hésablinidighan xaniqalar, jameler we medrisiler arqiliq yétishtürületti.
Danishmenler shundaq wezipilerni ötigendin sirt yene, siyasiy hakimiyet buzulghan mongghul istilasi esnasida yüz bergen qalaymiqanchilarni bir terep qildi, dölet hakimiyet yürgüzelmigen ehwallarda weziyetni konitrol qilish wezipisini ötidi. Chong sheherlerde «hünerwen – kasiplar birlikliri» teriqiside teshkillen’gen danishmenlerning her birining bir mu’essesesi bar idi. Kichik sheherlerde bolsa her sahediki hünerwen – kasiplar birla mu’essesede pa’aliyet élip baratti.
Danishmenler osmanli impériyesining qurulushidimu muhim rol oynidi. Deslepki osmanli impériyesi padishahliri we wezirlirining köpinchisining qérindashlar teshkilatigha eza ikenliki bilinidu. Jümlidin osman ghazi we orhan ghazi qatarliq sultanlarmu qérindashlar teshkilatining ezaliri idi. 14 – esirning otturiliri orhan ghazi dewride anadoluni ayliniwatqan meshhur seyyah ibni battuta danishmenlerning sheher – yézilarda teshkilatlan’ghan hünerwen – kasiplar we zira’et ehlidin teshkil tapidighanliqini eskertken.
Qérindashlar teshkilatigha eza bolush sherbet ichish, puta baghlash we shalwar kiyish bilen ishqa ashatti. Yash danishmenler oqughuchiliq, shagirtliq we talipliq basquchlirini tamamlighandin kéyin ustiliq – ustazliq kimlikini alatti hemde bu kimlik bilen ustazliq qilalaytti yaki dukan achalayti. Qérindashlar teshkilatining lidérliqigha hörmette we yashta chong zat saylinatti we «qérindashlar re’isi» dep atilatti. Hünerwen – kasiplar arisida tertip saqlaydighan «yigitbéshi» yaki «serdar» dep atilidighan ikkinchi bir re’ismu bar idi. Sheherlerdiki danishmenler asasliqi qirshehirdiki ewran xaniqasida istiqamet qilidighan ahi babaning herqaysi wilayetlerdiki wekilliri idi.
Qérindashlar teshkilatining ichide yene «anadolu xanim – qizlar teshkilati» dep atilidighan ayallar teshkilatimu bar bolup, bu teshkilatning mes’ulliri asasiy jehettin hökümdarlarning ayallaridin bashlap, danishmenlerning xotunliri we hünerwen – kasiplar teshkilati ichidiki ayallardin teshkil tapatti.

 

 

 

http://www.trt.net.tr/uyghur/

Propolis tam bir şifa deposu! 100 kat antibiyotik etkisi..


27 Aralık 2015 Pazar 12:09

Propolis tam bir şifa deposu! 100 kat antibiyotik etkisi..
55 0

Antibiyotik olmadığı halde çok yüksek antibiyotik etkiler gösterebilmesi ve bu etkileri sadece enfeksiyona ya da hastalıklı dokuya yöneltmesi en dikkat çekici özelliklerindendir. Propolis antiviral ve antibakteriyeldir. Diş sağlığı, deri hastalıkları, sindirim sistemi sorunlarının çözülmesine katkıları vardır. Pek çok zararlı bakteri ve mantar çeşidini engelleyici özelliktedir.

Propolis, bağışıklık sistemini güçlendirir. Mantar-mayasıl sorunlarına, zararlı bakterilere, viral enfeksiyonlara karşı kullanılır. kanseri önlemede ve kanserle mücadelede etkili bir maddedir. Alışılmış antibiyotik etkilerin 100 misline yakın etkisi keşfedilmiştir. Bugüne kadar rastlanan en güçlü doğal antibiyotiktir.

Anti-bakteriyel, anti-fungal(mantar), anti-viral, ateş düşürücü, antiseptik ve kolesterol düşürücüdür. Gözün yüksek basıncını azaltır.Soğuk algınlığına iyi gelir. Ağız içi sağlığı ve sindirim sorunlarının giderilmesi için kullanılır. İçeriğindeki flavonoid oranı yüksektir. Flavonoidler bilindiği gibi en güçlü antikoksidanlardandır.

Propolisin araştırmalar sonucu belirlenmiş bazı faydaları şöyledir:
  • Yaraların iyileşmesini 4 kata kadar hızlandırır.
  • 100 kata kadar antibiyotik etki içerdiği tesbit edilmiştir.
  • Çok güçlü antioksidandır.
  • Her gün bir kaç kez Propolis ekstarktı ile gargara yapıldığında, plak oluşumunu önler.
  • Diş eti iltihabı ve ağız içi ve gırtlak enfeksiyonlarını giderir.
  • Diş abselerine, çürüklere, ağız kokusuna karşı kullanılır.
  • Diş beyazlatılmasına yardımcı olur.
  • Sedef hastalığına iyi gelir.
  • Deri enfeksiyonlarını giderir.
  • Mantar ve zor öldürülen bakteri çeşitlerini engeller.
  • Soğuk algınlığına iyi gelmektedir.
  • Solunum enfeksiyonlarında; faranjit, kronik bronşit, nezle, burun iltihabı hastalıklarında etkin çözümdür.
  • Şampuana katıldığında saç sağlığına ve kepeğe karşı faydalıdır.
  • Sindirim sistemi rahatsızlıklarına iyi gelir.(Bağırsak Paraziti, ülser, mide iltihabı..vs)
  • Kulak enfeksiyonlarına devadır.(İç kulak- dış kulak iltihapları, akut kulak rahatsızlıkları)
  • Bağışıklık sistemi bozukluklarını düzeltir.
  • İltihaplanmaların her türüne faydalarıdır.(Vajina-uterus, aseptik necrosis, iltihaplanmış yaralar.. vs.)
  • Tüberküloza denenmiş devadır.
  • Ülserlilere super etkin devadır.
  • Akut ve kronik kolite çözümdür.
Anti-Kanser Etkiler: Propolisin etanol ekstraktının karaciğer ve mesanedeki kanserli hücreleri dönüşüme uğrattığı ve gelişmelerini önlediği bulunmuştur. Bu hücre öldürücü etkiyi sağlayan maddeler, propolisten izole edilen quercetin, kafeik asit ve clerodane diterpenoiddir. Clerodane diterpenoid, tümör hücrelerine karşı seçici bir öldürücü etki gösterir.Propolisin, ayrıca, yumurtalık kanseri hücrelerini ve  hücre bölünmesini durdurucu etkileri olduğu bulunmuştur. Ayrıca, göğüs, cilt, kolon ve böbrek kanseri hücreleri gibi insan  tümör hücre kültürleri üzerinde öldürücü etkisi olduğu tespit edilmiştir. Bu etkileri oluşturan bileşenin kafeik asit fenetil ester olduğu belirlenmiştir.Propolisden izole edilen Artepillin C, insan mide kanseri hücreleri, insan gırtlak kanseri hücreleri  kolon kanseri hücreleri üzerinde hücre öldürücü etki göstermiştir. Kafeik asit esterlerinin tümör oluşumunu kimyasal olarak engellediği görülmüştür. Bu etki, kanserli hücrelerin gelişimini sağlayan genler üzerindeki seçici toksik etki ile gerçekleşmektedir.

Antioksidan Etkiler:  
Propolis içerisinde yoğun olarak bulunan flavanoidler, çok güçlü antioksidanlardır. Antioksidanlar, serbest radikalleri sönümleme özelliğine sahiptirler, böylece lipidleri korurlar ve C vitamini gibi diğer bileşiklerin oksitlenmesini ve yıkılmasını engellerler.
Kalp-Damar Etkileri : Yoğunlaştırılmış propolis ekstraktının, kan basıncını düşürdüğü, sakinleştirici etki yarattığı ve serum glikoz oluşumunu sağladığı bulunmuştur. Propolisde bulunan dihidroflavanoidlerin kılcalları kuvvetlendirdiği ve antihiperlipidemik aktivite oluşturduğu belirlenmiştir. Ayrıca, propolisin, karaciğeri alkole ve tetraklorüre karşı koruduğu tespit edilmiştir.
Propolisin  antikor oluşumunu tetiklediği ortaya konmuştur. Bir ABD-Polonya ortak çalışması sonucunda , antikor üreten dalak hücrelerinde, kontrol hücrelerine göre 3 kat daha fazla antikor üretildiği bulunmuştur. 24 saat sonra enjekte edilen 2. doz sonrasında etki daha da artmış, fakat daha ileriki dozlarda etki azalmıştır.
Anestezik Etkileri: Propolis ve bazı bileşenleri anestezik etki göstermektedir.  Yapılan deneyler sonucunda, propolisin, kokainden 3 kat, prokainden ise 52 kat daha güçlü anestezik etkiye sahip olduğu ortaya konmuştur. Anestezik etkinin, propolisteki, pinocembrin, pinostrobin ve kafeik asit esterleri sayesinde gerçekleştirildiği belirlenmiştir.
Cilt Hastalıklarına Etkileri: Propolisin, mantar ve athlete’s foot gibi cilt hastalıklarından sorumlu olan maya ve mantarları etkili bir şekilde engellediği belirlenmiştir. Bu organizmalara karşı etki gösteren propolis bileşenleri, flavanoidler ve kafeik asit türevleridir.Bu anestezik etki, propolisin neden yüzyıllardır boğaz ağrısı ve ağız yaralarının tedavisi için kullanıldığını açıklamaktadır. Dişçilik alanında propolisin anestezik malzeme olarak kullanımı Avrupa’da patentlenmiştir.

Bağışıklık Sistemine Etkileri : Yapılan deneylerde propolisin immün tepkiyi tetiklediği belirlenmiştir. Yakın zamanda Japon araştırmacılar, propolis ekstraktının, insanda, bağışıklık fonksiyonlarına bağlı olarak makrofaj aktivasyonu sağladığını göstermişlerdir. Propolis sitokinleri oluşturan bağışıklık hücrelerini aktive eder. Bu sonuçlar propolisin anti-tümör etkisini açıklamaya büyük ölçüde yardımcı olur.

Akciğer Temizleme Kürü


13 Mart 2016 Pazar 20:20

Akciğer Temizleme Kürü
445 0

Ah sigara. Çoğumuz için onunla da olmuyor, onsuz da. Zararlı olduğu kesin. Zararı ne yaparsak, yapalım içtiğimiz sürece ortadan kaldırmak da mümkün değil. E ama bir türlü bırakamıyorsak? Üstelik çoğu kez bırakmaya çalıştığımız halde… Ya da yakınlarınız nedeniyle pasif olarak içiyorsak? Tamamen başka bir nedenle akciğerleriniz doluysa? Hadi o zaman, akciğerlerinize aşağıdaki iyiliği yapın..

Tere Kürü Nasıl Yapılır?

Malzemeler;
  • Yarım litre içme suyu
  • 15 yaprak taze ve yeşil tere
İçme suyunu kaynatın. İçine taze ve yeşil tereleri atın. Ve üzeri kapatılmış olarak hafif ateşte 3 dakika kaynatarak haşlayın. 3 dakika sonunda soğuması için bekletmeden hemen süzün.
Ilıkken veya soğuduktan sonra için.

Ne Zaman İçeceğiz?
Aç karnına veya yemeklerden 2-2,5 saat sonra tamamını için. İçine hiçbir şey ilave etmeyin.
Mutlaka tek başına tüketin, salata veya yemekle birlikte tüketildiğinde etkisini büyük oranda kaybeder.
Bu kürü kimler kullanmamalı:
1. Böbrek yetmezliği olanlar
2. Diyaliz hastaları
3. Hamileler
 
Hangi tereyi kullanalım?
Mutlaka taze, yeşil ve iyi yıkanmış tere. Sararmış tere yaprakları toksik madde içerdiği için kesinlikle kullanılmamalıdır. Kuru tere de olmaz.
 
Ne kadar süreyle uygulayacağız?
5 gün boyunca. Hergün.
Kür ayda bir kez tekrar edilebilir, sadece 5 gün olarak.


Tadını beğenmedim. Ne yapmalıyım?
O zaman aç karnına veya yemeklerden 2-2,5 saat sonra 15 yaprak tereyi çiğ olarak ve üzerine bir şey ilave etmeden iyice çiğneyin.
Kür kendini nasıl gösterecek?
Kürü uygulamaya başladıktan bir iki gün sonra balgam sökmeye başlayacaksınız.
Kür boyunca bazen idrar yapma sırasında yanma görülebilir, normal, bu terenin içerdiği etken maddelerden kaynaklı.

 
Terenin içinde neler var?
B6 vitamini, demir, potasyum, Omega 3 ve Omega 9 yağ asitleri ve kükürt açısından da oldukça zengin bir gıdadır. Kür dışında sabah kahvaltılarında tüketilmesi de beslenme açısından edinilebilecek iyi bir alışkanlıktır.
ÖNEMLİ UYARI:

Bu paylaşımda yer alan her şey bütünsel sağlığı destek amaçlıdır ve hiçbir rahatsızlık ve/veya hastalığın teşhis ve tedavisinde kullanılmamalıdır. Herhangi bir rahatsızlık ya da hastalık durumunda mutlaka ve zaman kaybetmeden uzman bir sağlık kuruluşuna ve hekime başvurulmasını öneririz. Ayrıca herhangi bir tedavi sürecinde olan ve/veya ilaç kullananların bu kürü uygulamadan ÖNCE mutlaka tedaviyi yürüten hekimlerine danışarak kendisinin ONAYını almalarını tavsiye ederiz.

Bu paylaşım için Sayın Prof. Dr. İbrahim Adnan Saraçoğlu’nun Tıbbi Bitkiler Rehberi isimli kitabından yararlanılmıştır.

Xatiriler


Autori: Zunun Qadiri

 

ZKadiri

 

1. Ata – Animiz

Dadam Atushning Téjen dégen yéridin Ghulja shehirige piyade chiqip, metniyaz hajim sariyigha kélip chüshkeniken.u, tapanliri ishship mangalmay qalghanliqtin, bir yurtluqining hujrisida birheptiche yétip qaptu. Dadamning bu yerge kélip japada qalghanliqini anglighan téjenlikler dadamgha bir qanche mata bérip, uni oqetke sélip qoyuptu.

Dadam matalarni yézilargha apirip sétip, bir az pul qiptu, bir yildin kéyin ular dadamni öylep qoyushqan bolsimu, emma dadam tüzükrek desmayisi bolmighanliqtin, oqiti yürüshmey turmushtin qisiliptu. Shuning bilen dadam ghuljidin dörbiljin nahiyisigekétiptu. U bu yerde akisi qurban axunning bir qora qoyigha qarap yürgende, 12– yili men tughulghan ikenmen. Töt yashqa kirginimde bowam __ apamning dadisi bizning a’ilini ghulja shehirige qayturup keptu. Shuningdin kéyin dadam akisining bergen pulini desmaye qilip, gir bazirida yem – xeshek satidighan bir tenze’échiptu. Desmayisi bir az köpeygendin kéyin, shu etraptin mata – chekmen satidighan kichik dukan échiwaptu. Andin dadam tapqan pulini yighip ghulja sheherichi orda mehellisidin kichik bir qora jay sétiwaptu.
Shuningdin tartip biz shu mehellilik bolup qaptuq.

Dadam anche sawatliq bolmisimu, qulaq mollisi idi. U namazni köp oquytti, qolidin teswi chüshmeytti. Dadam apamni tala – tüzge chiqarmaytti, apamning ögzige chiqip qalghinini körüp qalsa, seprasi örleytti. Shuning üchün, bichare apam sus yoruq chüshüp turidighan zeyöyde etidin kechkiche öy ishini qilatti, qoli boshisa yamaqchiliq, keshte tikish ishliri bilen shughullinatti.

Tar hoylimizning üsti yépiq bolup, peqet birla’orunda tünglüki bar idi. Apam hoyligha chiqsimu, künning sériqini tüzük körelmeytti. Axir apam ornidin turup mangalmas bolup qaldi. U manga nahayiti amraq idi. Menmu köp waqit uningdin ayrilip héch yerge ketmeyttim. Chüje mikyanning qaniti astigha kiriwalghandek menmu uning béqinigha kirip yaki aldidayükünüp, dümcheygen halda béshimni quchiqigha qoyup olturattim. Apam bolsabéshimni, dümbemni zérikmey siylaytti. Uning yumshaq qolliri bedinimde’aylanghanséri pütün wujudum érip kétiwatqandek yaki yénikliship qalghandek bolattim – de, apamning méhir – muhebbetlik quchiqida shérin uyqugha chömettim.

Apam barghanséri ajizliship, orun tutup yétip qaldi. Men uning teritini tökettim, zérikmey put – qollirini tutattim, hérip qalsam, köksige béshimni qoyup yatattim.

Men besh yashqa kirginimde, apam palech késili bilen alemdin ötti. Dadam bizni tamaqlandurush üchün pay – pétek bolup, xélila aldirap qaldi. Biz kündüzi yaxshiraq ozuqlanmighanliqimiz üchün, tang ata – atmayla béshimizni yotqandin chiqirip nan sorayttuq. Dadam aldirap yürüp teret alatti – de, yotqanning bir chétini qayrip girde nanni ushtup petnus bilen orunimizning üstige qoyup, bamdatqa chiqip kétetti. Biz ornimizdin qozghalmayla nanni yep, petnusni ittiriwétip yene uxlap qalattuq. Dadam bamdat namizidin kéyin bolidighan kitabxanliqni anglap qaytquche kün chiqatti. U kélip chayqaynatquche ashwaqti bolup qalatti.

Dadam öy awarichiliqidin qutulush üchün öylenmekchi boldi. Kishilerning tunushturushi bilen balilarni ögeylimeydudep, réhimxan dégen palköz bir xotun aldi. <<Köz bilen kördüngmu, qulaq anglighan yalghan>> dégendek, bu apimiz ögeyliki yoq ayal bolmay, belki kichik balini körse juduni örleydighan bir ayal bolup chiqti, biz üch oghul, bir qiz hedémeyla bu apimizning ögeylishige uchrighili turduq. Ikki akam uninggha tutuq bermey, dadam kelgüche öyge kirmey qéchip yüretti.

Ögey apimiz üch yashqakirgen singlim zileyxani nan sorighini üchün chimdip bdenlirini kökertiwetti, méning qongghuzdin taza qorqidighanliqimni biliwélip, yanchuqumgha osurghaq qaraqongghuzni sélip qoyatti. Men qorqup chéqirap, her terepke yügüreyttim. Ögey apam buni körüp harghiche kületti. <<Möshükke oyun, chashqangha qiyin>> dégendek dadam kelgende, u bizni: <<nanni élip qéchip küchükke berdi>>, <<patqaq kéchip, kiyim – kéchikini bulghidi>> dep chéqishturatti. Dadam bolsa ehwalning tégi –tektini sürüshtürmey, kir, topa – changgha milengen epti – beshrimizni körüplabizni urup kétetti. Orni kelgende shunimu éytip qoyush kérekki, dadam qiziqqan, chus adem bolghini üchün <<tong>> dégen leqemlikmu bolup qalghan. Shundaq bolsimu, u aq köngül, wijdanliq adem idi. Shunga u birer mutihemning bashqa birini bozek qilghanliqini körse, chidap turalmay, bozek qilinghuchigha bolushup, jédelni sétiwalatti. Yurt chonglirining nalayiq ishlirini körse, yüz qarimay ularninggépini ret qilatti. Shuning üchün, ular dadam bilen gep talishishtin teptartatti… Her halda, dadam bezibir aghzi yumshaq, ichi yaman, ikkiyüzlime, xushametchi, munapiqliqtin xaliraq adem idi.

Emdi yene ögey Apimiztoghrisidiki gepke kéley: <<Köpning Közi köp>> dégendek, bizning ögey apimizdin körüwatqan künimizni qoshnimiz nisaxan momay chüshinetti. U bir küni dadamni öyige qichqirip kirip:
_ Hay Qadiraxun, ishning aldi –arqisini sürüshte qilmayla bu kichik balilarni mawu xotunliridin yégen dekkisini az dep silimu uruwatidilighu. Awu kichik qizliri zileyxaning bedenlirini échipqarap baqsila, uni sili yoq waqitta chimdip chirqiritip, jénini yerge qoydi.burnakün bichare balini péshaywandin yerge ittiriwetti, – dédi yaqisini tutupturup.

Momay ögey Apimizning bizgeséliwatqan azablirini birmu bir sözlep berdi. Dadam öyge chiqip singlimning bedinidiki köklerni körüp ghezeplendi. Shu küni kechqurun u qiynaghisini chaqirip kélip, uninggha singlimning bedinidiki jarahetlerni körsetti, boluwatqan ehwallarni birmu bir dep kélip, xotuni bilen üzüliship kétidighanliqini ochuq éytti. Üch – töt kündin kéyin, rast dégendek, dadam bu xotundin chirayliqche’ajriship ketti.

Kéyin dadamning sharapetxan dégen ayali boldi. Uningdin kéyin zilixa dégen qirghiz ayalgha öylendi. Shundaqqilip, men bir nechche apini kördüm. Kélin bu kéyinki ikki Apa bizge hergizögeylik qilmidi, bolupmu zilixa apam manga bekmu amraq idi.
Bu bestlik, ikki mengzi qipqizil, qawul, tinimsiz ishlep turidighan, köngli keng ayal idi.u atni nahayiti semiritip baqatti, güzel keshte tiketti, ash – tamaqqa usta’idi. Men shoxluq qilip, uning dümbisige sekrep chiqiwalsam: <<tola jénimni chiqarmay chüsh>> dep qaqaqlap külüp kétetti. U <<j>> herpini <<y>> dep éytatti.uning jénm dégenni yénim, joza dégenni yoza deydighanliqini dorap sekrep ketsem, achchiqi kélish ornigha: <<bala bolsa shox bolsa, bolmisa yoq bolsa>> dégen temsilni éytip méni erkilitip qoyatti. Men bu ochuq köngül, xushchaqchaq qirghiz apamghabek amraq bolup kettim. Shuning üchün, u tughutida ölüp ketkende, yette kün yighlighanidim.

(Dawami bar)

Bu Besinlerle Vücudunuzdaki Iltihabı Atın


29 Mart 2016 Salı 00:37

14 0

İltihap kapmak ne kadar kolay! Bu yaralandığınız anda olabilir ya da kronik bir enfeksiyon ya da yetersiz diyet düzeni yüzünden yavaşça oluşabilir; fakat, bazen vücudunuzun bazı yerleri iltihaplanıp kızarır ve acır.Bugünün yazısında, iltihabı evde hızlı bir şekilde atmanın kolay ve doğal yollarını paylaşacağız.

Pancar:

Kıpkırmızı rengi ile güçlü bir antioksidan ve anti inflamatuar besindir. Enerjinizi arttırıp, kan basıncınızı düşürebilir. Hipertansiyon Dergisi 2008 sayısında 500 ml’lik bir pancar suyunun kan basıncını 10.4/8 mm düşürdüğü gösterilmiştir. Pancarlar nitrattan zengindir. Avrupa Uygulamalı Fizyoloji Dergisi Aralık 2012’ de yayınlanan bir çalışmada bir porsiyon pancar suyu atletik performansı %1-3 arasında arttırdığı saptanmıştır.

 
Yaban mersini:

Hayvanlar üzerinde yapılan çoğu çalışmada inflamasyonu azalttığı gösterilmiştir. İnsanlar üzerinde yapılan çalışmalarda örneğin Amerikan Bilim Degisi Ocak/Şubat 2011 sayısında beyin sağlığı için iyi bir besin olduğu belirtilmiştir. Berrie grubu meyveleri boyutlarından ötürü yıkamak zor olduğundan organik tüketilmesi tavsiye edilmektedir.

 

Yeşil çay:

Çok sayıda anti inflamatuar flavonoid içerir. İmmünoloji Dergisi 2002’deki bir çalışmada en bol kateşin bulunan yeşil çayın tedavi edici potansiyeli olan güçlü bir antiinflmatuar bileşik olduğu saptanmıştır. Antioksidan içeriği etkili olan yeşil çay meme kanseri gelişme riskinde %22 (Karsinojenez temmuz 2006) , prostat kanseri gelişme riskinde %48 (Amerikan Epidemiyoloji dergisi 2007) ve kolorektal kanser gelişme riskinde % 57 (Kanser epidemiyolojisi belirteçler ve önleme haziran 2007) azalma kaydetmiştir.

Brokoli:

Detoksifiye edici antioksidanlar ile doludur. Kaempferol ve izotiyosiyanatlardan zengindir, her ikisi de anti inflamatuar fitonutrientler (bitkisel besin öğeleri) dir. İnflamasyon Araştırma Dergisi Kasım 2010’da yayınlanan çalışmada kaempferolün vücutta alerji oluşumuna neden olan maddelerin etkisini azalttığını göstermiştir. Brokoli belirgin miktarda iyi bilinen bir antiinflamatuar olan omega-3 yağ asidi de içermektedir.

Keten tohumu yağı:

Omega-3 ve omega- 6 yağ asidi dengesini içerir. Omega-3 yağ asidi inflamasyonu azaltır. Anti Kanser Araştırması 2001’de yayınlanan bir çalışmada lignanların prostat kanseri hücrelerinin büyümesini yavaşlattığı gösterilmiştir. Lignanlar aynı zamanda meme kanseri tanısı alan binlerce kadın üzerinde yapılan çalışmalarda (Göğüs kanseri araştırma ve tedavisi Temmuz 2010, Nisan 2012 ve Klinik Onkoloji Dergisi Ekim 2011) meme kanserinden hayatta kalmayı da arttırmada önemli bir rol üstlenmektedir.

Zerdeçal:

Anti inflamatuar özelliklere sahiptir ve anti inflamatuar ilaçlardan daha etkili olduğu çalışmalarca gösterilmiştir. Kurkumin aktif bileşeni moleküler düzeyde inflamatuar yolda birden fazla adımda iyileştirici özelliğe sahiptir.”

 

Sarımsak:

İnflamasyonu azaltmaya yardımcıdır. Washington State Üniversitesi Mayıs 2012’de yapılan bir çalışmada sarımsağın bağırsak hastalıklarının nedenlerinden olan Campylobacter bakterisi ile mücadele eden iki antibiyotikten 100 kat daha etkili olduğu bulunmuştur

 

Soğan:

Kuersetin içerir, vücudun inflamasyonlarla mücadelesine yardımcı olabilecek güçlü bir antioksidandır. Solunum yollarını uyarır ve balgam söktürücüdür. Soğan kanıtlanmış antioksidan içeren bir besindir, özellikle kolon kanseriyle tedavide yardımcı olduğu (Kimya ve İlaç Araştırmaları Dergisi 2010) saptanmıştır.

 

Zencefil:

İnflamasyonu azaltır ve kan şekerini kontrol eder. Zencefil çayı bir diyete ilave edilebilecek büyük bir ektir. Artirit Dergisi 2012’de yayınlanan bir çalışmada zencefil ve ağrı kesiciler karşılaştırılmış ve zencefilin ağrıyı azaltmada çok daha etkili olduğu bulunmuştur.

Sızma Zeytinyağ: İltihapla mücadelede yardımcı olur. Zeytinyağ kalp ve kan damarlarını koruyan polifenollerden oldukça zengindir.
 

Ispanak:

Yüksek besin yoğunluğuna sahip besinlerden biridir. Fitonutrientlerden (bitkisel besin öğeleri) eşsiz bir karışım içerir, antioksidanlardan zengindir ve hücre hasarına karşı koruyan anti inflamatuar bileşenler içerir.

Yosun:

Fukoidan isimli kompleks karbonhidratları içerir, inflamasyonu azaltır. Deniz yosunları sütten ağırlık olarak 14 kat daha fazla kalsiyum içerir. Kelp, kombu, wakame, arame yosunun iyi kaynaklarıdır.

Sivilce ve izleri yok eden maske tarifi


24 Mart 2016 Perşembe 22:33

Sivilce ve izleri yok eden maske tarifi
0 0

Siyah nokta, akne,sivilce ve sivilce izleri birçok kadının cilt bakımında asla baş edemediği sorunlarındandır. Her kadın cildinde bazı hatalar yapmıştır. Hangimiz sivilcemizi sıkmadık veya hangimiz çok yorgun olduğumuz bir akşam makyajımızla uyumadık. Hepimiz bu hataları yapıyoruz. Arkadaşlarımızdan duyduğumuz kremleri kullanıyoruz. Onun cildine iyi gelen bana da iyi gelecek diyerek hem de… Oysa böyle bir durum yoktur. Onun cildi yağlıyken benim ki kuru olabilir. Bana oldukça yağlı kremler çok iyi gelebilir ama bir başkasın da sivilce veya akne oluşumuna neden olabilir.
Peki cilt bakımın da dikkat etmemiz gereken kurallar nelerdir? Neleri yapmalı neleri yapmamalıyız?
Vücudunuzun herhangi bir yerinde, özellikle yüzünüzde çıkan sivilceleri sıkmayın. Mutlaka sıkmam lazım dayanamıyorum, diyorsanız; sivilce izleri oluşmaması için sivilceler için özel üretilen metal çubuklar yardımı ile sıkın.
Kullandığınız her bir makyaj fırçası hafta da bir kere mutlaka temizlemelisiniz. Bu fırçaları yıkayıp çok pratik bir şekilde kurutabilirsiniz. Temizlenmeyen fırçalar akne, sivilce ve siyah nokta oluşturacaktır.
Yüzünüze her gün maske veya peeling işlemleri uygulamak oldukça zararlıdır. Ölü deriler yanında canlı hücreleri de yok edecektir.
Sigara içmek, sigara içilen ortamlar da uzu süre ve sık sık kalmak cildin baş düşmanıdır. Lekeler ve sararma oluşturacaktır ciltte.
*Yaşlandığınızda cildinizde sarkmalar, kırışıklıklar görmek istemiyorsanız bu kurallara dikkat etmelisiniz. Cildinizi düzenli bir şekilde temizlemeyi unutmayın!
 
Sivilce izleri :
Cildinizde çıkan sivilceler tam olarak oluşmadığında yada sürekli oynadığınızda cildinizde sivilce izleri oluşur. Bu izle cildinizde sivilceler geçtikten bile yer eder. Bu nedenle yüz temizliğini aksatmadan devam ettirmeliyiz. Bu sayede yenilenme süreci hızlanacaktır.
Sivilceleri ve izleri yok eden maske tarifi:
Sivilce Maskeleri

Sivilce istemeyen bir insanın yapması gerekenler oldukça basit. Cildi temiz tutmak, yenilen yiyeceklere dikkat etmek ve bolca su tüketmek. Ama hala bu sorunla başınız dertteyse sivilce maskelerini deneyebilirsiniz. Sivilce maskelerini uygulamanın bir diğer güzel yanı ise kendinize zaman ayırmanız olacaktır. Maskenizi uyguladıktan sonra cildinizdeki değişikliklere siz bile inanamayacaksınız.

Gül suyu ile sivilce maskesi: Gül suyu cildi temizlemek ve arındırmak için sıkça kullanılan önemli bir bitkidir. Maske için gerekli olan malzemeler bir yemek kaşığı gül suyu ve bir yemek kaşığı bal. Bu malzemeleri karıştırarak maskenizi hazırlayın. Cildinize sürüp 20 dakika bu şekilde bekleyin. Ardından ılık suyla yıkayıp yüzünüzü temizleyin.
Diğer bir gül suyu ile yapılan sivilce maskesi için malzemeler ise 100 ml gül suyu, 2 yemek kaşığı bal, 2 yemek kaşığı şeker ve 2 yemek kaşığı E vitamini yağı. Malzemeleri karıştırın. Karışımı 3-4 dakika boyunca pamukla cildinize uygulayın. Bu işlemden sonra cildinizi ılık suyla yıkayın.
Limonlu sivilce maskesi: Malzemeler bir çorba kaşığı limon suyu ve iki çorba kaşığı bal. Malzemeleri karıştırarak ocağa koyun. Bir süre kaynattıktan sonra ocaktan alın. Sürülebilecek ısıya geldiğinde cildinize sürün. 15 dakika bekletip cildinizi temizleyin. 10 gün boyunca bu maskeyi uygulayabilirsiniz. Günler sonundasivilcelerinizin kuruduğunu görebilirsiniz.
Limon ve yumurta akı maskesi: Malzemeler bir çay kaşığı limonun suyu ve bir yumurta akı. Yumurtayı kırıp akını bir kaba alın. Akın üzerine bir çay kaşığı limonun suyunu ekleyin. Cildinize sürdükten sonra 20 dakika bekletip durulayın. Haftada iki kez olmak üzere uygulayabilirsiniz.

Kil ve limonlu maske: Bu akne maskesi için kullanılacak malzemeler ise bir çay kaşığı limon suyu, bir çay kaşığı kil ve bir çay kaşığı aspirin tozu. Malzemeleri bir kaba koyup karıştırın. Karışımı sivilcelerin yoğunlukta olduğu bölgeye sürün.Maske hızlı bir şekilde kurumaya başlayacaktır. 10 dakika yüzünüzde beklettikten sonra ılık suyla hafifçe yıkayabilirsiniz. Haftada 1 defa uygulanabilir.
Bal ve elma maskesi: Maskede kullanılacak malzemeler bir adet elma ve 3 ya da 4 yemek kaşığı bal. Elmayı rendeleyip üzerine balı ilave ederek karıştırın. Karışımı yüzünüze sürüp 15 veya 20 dakika bekletin. Süre bittiğinde yüzünüzü ılık suyla nazikçe yıkayın.

Edip Tayir Hamut Eserliri


 

Tahir_Hamut

 

Tikilgen köz

Tasadip ötidu ömrimiz bizning,
Uninggha kar qilmas ulughwar sözler.
Tughulup ölümge yétip barghuche,
Tuyuqsiz pursette tikiler közler.

Özige te’elluq muhebbet dégen,
Tikilgen shu közler yatqa xas emes.
Bermidim sangimu bashqa nersini,
Qisindim azghina béqishnimu tes.

Dunyani patquzup bolalmas baghrim,
Uninggha yüklen’gen sansiz yiqilish.
Bir-birlep jemlidim tene gépingni,
Oylap baq, erzimdu manga tikilish!?

* * * * *

Deryadiki eslime

Biz chüshken qéyiqlar baghlaghliq bügün,
Sholilar bérelmes chalghitilghan su.
Aqqular ötidu yighlap, boghulup,
Yiraqni közlimes, ah dertlik ashu.

Kökrektek kengri bu qéyiqsiz derya,
Biz iduq kökrekke izlarni salghan.
Qéyiqning sudiki izi öchmigen,
Aqqular qaniti chilinip mangghan.

Quyashning sayisi chüshti béshimgha,
Shundimu renglerni tosalmidi u.
Zenggerreng srghinish béliqlargha yem,
Közümni untulghan naxshang baghlaydu.

* * * * *

Dékabir kéchisi

Singidu aq qarning achchiq soghuqi,
Azabliq söygü bop kütüshlirimge.
Yaqamni kötürdim, ghuwa kochidin
Qar güli qonidu ötüshlirimge.

Zériktim tündiki mungluq naxshidin,
Küylerdin ap’aq qar tozidi dertmen.
Ishikler muzlidi ingrashta her bir,
Chiqqanda ésedesh ghuwa öylerdin.

Ushshaq qar qaplighan tünni tamamen,
Oylap baq: etraplar xiyal ichide.
Izlarni kömüshke barmidim yiraq,
Esebiy külkiler yütken kéchide.

Qar yaghqan ah ashu muhebbetsiz tün,
Köz yashsiz yighidek ulugh, muqeddes.
Muzlighan tamchilar boshluqta hazir,
Yoqalghan naxshidek azab bérelmes.

* * * * *

Bu yerde

Bu yerde tikleklik qirliq yaghachlar,
Qipqizil perdiler tosar yetküche.
Yoshurun yoruqlar silkip qoyidu,
Perdiler keynidin maraydu kéche.

Ademler tizilghan üsti-üstige,
Éqin su aldigha ötken ularning.
Kök asman mixlaghliq qirliq yaghachqa,
Köksidin süt tamar qatqan qizlarning.

Eynekke su bergen teshtektiki gül,
Yéqinla arida sowuydu pat-pat.
Béghirreng isqirtish choqup muzlarni,
Teshtekning astigha qoyidu qat-qat.

Uxlighan sim karwat xorek tartmaydu,
Körpisi paxshe xish, yotqini adem.
Perdini silkigen yoshurun yoruq,
Shu yaqtin ésidu birdem-yérim dem.

Jiringlap qoyidu kona qeghez pul,
Lampilar öchkende üni chirqiraq.
Ghuwaliq chaynaydu yétim binani,
Toshquzup qoyidu sheherni liqraq.

* * * * *

Jenupqa seper

Kettim,
Bedinimde pütünley nem iz.
Shamal yalap hewesler yalingachlansa,
Peqet yaqa yurtluqlarla hijran ﯪzabini chüshinidu.

Meghlup bolghan qatar yézilar
ﯴmdni ﯴzgen yalghuz sheherler
Téximu qoyuqlishidu.

Payansiz ﯪsman.
Payansiz zémin.
ﯰyqu basidu.
Bostanliqlar ﯪlmishidu.
Sus qara renglik yol idiyige éqip kirip,
Quyash nurini pütün bir ﯬsir tenha qalduridu.

ﯪdem ﯪdem ﯲltüridu,
ﯪdem hem ﯲltürilidu,
Biraq, jenup ﯮxshimaydu,
ﯰ ghuwa chiray bilen méhmanlarni kütiwélip,
ﯪndin ﯰzitip qoyidu.

* * * * *

Qeshqerge qaytish

Qeshqerning sirliq we natonush turqigha qarap
ﯴlughwar ﯪxshamlarning wehimisidin ténim shürkiner.
Toy qilghan qizlar, ﯲlüp ketken dostlar, qurghaq bahar.
Zémindin yoqalghan bir chimdim topa köz dégen:
Téléwizor, moxurka, kir paypaq, terjime ﯪrginali.
Kök köwrük we köktat baziri xire ésimde,
Söngeksiz mexluqtek yattim sozulup,
Qorsiqim ﯪch, chirayim qara, qelbim qupquruq!
Lékin, yiraq ﯴrümchide muzdek tashni chaynaydu birsi,
Közi, yüzi nem ; ﯪldida gunah, ﯪrqida xuda.

Qent salghan ﯰmachtin süzük hor chiqar,
Tok simida ﯪsta dessep quchqachlar yürer,
Pakar ﯪsmanda mudhish éghirliq ,
Miskin qérilar, ﯪljighan yashlar, hérismen balilar,
ﯴch yildila hemmisi qérip setliship ketti.
Qeshqer _ qash bilen kirpik ﯪrisidiki deqiqe,
Quyash yüzige chaplan’ghan qeghez, menggülük qara siyah ,
Konirighan, shelwerigen yara , bichare muhebbet.

Biraq, siz
Shamalni pomlap ﯪsman’gha étip,
ﯪndin manga qarap qoydingiz,
Xiyalimizda tenggidek töshüktin yamghur tamchilar.

1998-yili mart , qeshqer

* * * * *

Men bildim

(1)‏

Hérip halidin ketken seherde
Chüshümde körgen tagh ot bolup yan’ghan sheherde
Xamxiyal yene saqip chüshti oruq yüzümdin
Külkilik epsane-riwayetler uchti közümdin
Saxtiliqqa kön’gen qolumda tutuwaldim qizil lewlerni
Tosiwaldim xuma közlerni, shu chagh yighlap tashlidim
Men bildim, ‏
Belkim xuda qelbimde aylandi tuzgha
Karwat-wetinimdek qattiq,bi’aram we‎‎konirap ketken ‏
Torustin kördim: tuman oyghanmaqta bir qiz qoynidin

(2)‏

Men bildim
Yiraqlarda sen bar sergerdan
Burunqi zamandiki bir güzel chokan ‏
Ürümchining uzun qishida,méning bilen yatqung kélemdu?
Bediningde zaghra puriqi, sumbul chéchingni örüp bolalmay
Söyginingni söyüp bolalmay, ölgüng kélemdu?
Yultuz teshken közliringni tikisen manga
Men bildim
Azablan’ghung yoq, ölümdin qorqisen, ölgüng bar emma
Asan ölüm tileysen da’im:‏
Ibadette olturghan péti ölüp ketsengchu!?
Tatliq uxlighan péti ölüp ketsengchu!?
Men bilen yatqan péti ölüp ketsengchu!?
Xuddi ashu oqughuchi qiz nashtiliq tamaqqa xémir yughurup
Tang atarda jimjitqina ölüp ketkendek ‏

(3)‏

1947-yili qeshqer darilmu’ellimatta oqughan bir qiz
Ölüp ketti téxi yéqinda
Uning éside uruq-tughqanliridin bashqa héchkim qalmighan
Chala-puchuq bir muhebbet hékayisi bar
Turup oylaymen: yashisamchu ashu yillarda
U chaghlarda choqum künde yéngiliq, künde hayajan
Künde jan qayghusi, künde ölüm , künde muhebbet! ‏
Men bildim ‏
Tarixning bizge yéqinliqini,biz bilen bille turghanliqini
Men bildim
Dostluqning éghir yükini, muhebbetning késellikini
Ata-anining‎‎bimenilikini, balilarning ajizliqini ‏
Qériliqning meynetlikini, yashliqning kalwaliqini
Erlerning saxtiliqini, ayallarning azabliqini
Men bildim
Barliq eslimilerning berheq rastliqini!‏

(4)‏

Mana ashundaq bir seherde
Bélige qizil, sériq,kök, yéshil latilarni
Baghlighan derwish yétip kéler héyit bolghan yerge
Közliri xire, bedini qasmaq, turqi körümsiz
Lékin, küchi qudretlik, gépi ilahiy, qiliqi sirliq
Uning alqanliri tengliner manga:‏
Heq dos, illella! ‏
Men néme dey? Némemnimu bérey uninggha?!‏
Egiship kéteymu bille chöllerge
Mazarlargha, bazarlargha, taghlargha, baghlargha?!‏
Tutup béreymu özümni‏
Yilanlargha ,chayanlargha, pitlargha, bürgilerge?!‏
Men qandaq qilay?!‏
U dunyani oylaymu, bu dunyanimu?!‏
Men bildim ‏
Choqum ölüshimiz kéreklikini!‏

(5)‏

Men bildim
Qiyamet küni quram tashlar etiwarliship
Qoldin qolgha ötüp yerge tegmesmish
Qiyamet küni jahan ot bolup yénip
Bir tüp buya sayisida sayidarmish qiriq erkek
Qiyamet küni eng mungluq naxshilarni éytip
Éshek minip kélermish jeddal
Qiyamet küni qutquzarmish éliwetken tirnaqlar bizni

(6)‏

Men bildim,
Méning ayshem abduwahit dégen hammam shundaq dégen:‏
Xuda özi chigken tügünni özi yéshidu!

* * * * *

Ürümchi

Bir sheher.
Ölük muzlar ichide
Élip ketken qedrini uning
Uzaq zamanlardin qalghan sogh shamal.
Chiliq-chiliq höl bolup ketken
Yultuzlarning sudiki eksi;
Yer tégidin hor chiqqan yerde
Ésedeshni kördüm kündüzi.

Bir sheher–
Tekrar sözlen’gen qalaymiqan bir hékaye,
Lékin,bu hékayining ichide men yoq.
Hetta
Uzun yil burunqi aptapliq küni,
Muhebbettin qorqqan péti
Bu sheherdin yoqap ketken késelmen bir qiz,
Chüshen’gili zadi unimay
”sizni söyimen!“ dégen uyghurche gepni.

Bir sheher,
Manga oxshash harghinliq yetken;
Bir sheher,
Bahar we küzni terk etken;
Bir sheher,
Tuman ichide yiraqlap ketken.

2007 -yil 30-mart

* * * * *

Aghriq

«méning baghrim siler bilen.»
Uyghur shamanlirining «azayim qoshiqi» din

1

Kéchide kéyimini salmayla uxlap qalghanlar
Chighir yolgha xeterlik külni töküp mangghanlar
Puti bilen qumni jijap shé’ir yazghanlar
Qizil rengdin sériq rengni ayriwalghanlar
Tang seherde yüzini yüymay nashta qilghanlar
Zawal peyti xudani söyüshtin qutulalmighanlar
Ölüm yéninglardin ötüp ketti, kördunglarmu?!

Bir chaghlarda, tinish belgiliri yoq jaylarda yashighan idim
Qeghezdiki qongur daghlarni tükrükimde sürtken péti
Ashu kona qeghezning we jan talishiwatqan qara siyahning söyümlük puriqi neqeder yumshaq!
Lékin, ichim aghriyti, tinish belgiliri yoq jümlilerdiki babur mirza we bashqilargha
(seltenet derdide saranglarche gherq mest bolghan)
Mana bügün, sun’ghan sol qolumni aq lata bilen mehkem téngip, aghriqni sezmey
Ong qolumdiki özümning resimige qarawatimen, resim keynidiki xenzuche xetni oquwatimen
Dep béreymu buni
Yol boyidiki tash üstide olturghan jimjit juwan’gha
(kün nuri uning boynigha chüshüp turatti, astidiki quram tash qattiq emes ching idi)

Men silerni körüshke shunche küchidim, tomurlirim chingqaldi, közlirim taldi
Lékin, siler méning aghriqimdin zériktinglarmu
Xuddi, men téxi yéqindila natonush güzel qizlargha telpünüshtin üzül-késil zérikkendek
Silerge ayan (mangimu shundaq), méning nepritim échinishliq israp bolup tügep ketmekte

2

Yette yashliq bir bala
Chinggilekning ghunchisini yégen bir bala
Jigdining yopurmiqidiki heselni yégen bir bala
Aq qonaqning shéxini yégen bir bala
Chüchük buya yiltizini yégen bir bala
Qolyaghliqqa chigilgen bir jing öchke göshini kötirip kétip baridu
Burnida qan
Bu bala kimning balisi, bildinglarmu?!
Aptap kötirip turghan asmanning bir parchisidek
Siler toplashtinglar méni körmey, siler néme bolmaqchi, siler némige aylanmaqchi
Men némidin waz kechmekchi, men némini silap baqmaqchi, men némini silerge körsetmekchi
Men silerning yéningladin ötüp ketken shamalning aldini tostum
Turup turunglar, shamalgha bir gépim bar éytiwalay
(ey shamal, méning üchün ejep derd tartting
Ejep ichim aghriydu sanga
Manga ayan, közümning göhiri sende tozup ketken
Qéni, sen manga éytip béremsen: zeher dégen qandaq nerse u
Uni tutsam qolum titremdu, bir otlamgha adem ölemdu?!)
Men silerge putumni qilip, kiyimim bilenla düm yétip uxlidim
Chüshümde, qapqar zulmetni taptim
U méni basti, boynimda yögiship, qoltuqlirimdin, ikki yotam arisidin we jénimdin ömilep ötti
Men qongghuraq gülini chaynighach tikenlerge dessep esebiylerche yügrewatqandek
Ün-tinsiz wehimidin hozurlan’ghach, aghzimni yoghan achtim!

3

Deste-deste nur
Ochum-ochum su
Siqim-siqim tupraq
Tekrar-tekrar aghriq
Taram-taram jan
Ey siler, méning baghrim siler bilen, tuydunglarmu?!
Mextumsula choghni élip mangghanda tökken kül siziqning u teripige
Men bolmaqchi bolghan men yene keldim
Qarangghuluqtin sughurup alghan pichaqtek, méning qoynumdin chiqip kettinglar
Men silerni sheret qilimen, her zikri zikri qilimen, tiniqimda altun tor toqup,
Andin silerge
Pelempeylerde uyup qalghan barmaq izimni körsitip qoyimen

2009-yili 1-ayning 15-küni, ürümchi

* * * * *

Déngiz

Ghuwa bir döwe tash méning xiyalim
Terge chümgen hawa méning etrapim
Sésighan qulule qépining ghemkin gewdisi
Chüshtin kiyin sa’et töttiki dolqun ewjisi
Qelbim shu tap béliq puraydu!
Tumanni késip ötken upuq siziqining bu teripide
Yüriki hesret we saxtiliqqa tolghan bir top adem
Kichikleydu nurgha egiship
Yiraqta
Zibaliqi sizge oxshaydighan bir parche bulut
Putini tash tiliwetken bir wijik eblex
Chatirqini kérip turghan qizil köynek qiz
Tiklip turghanda maymaq quyashqa
Hés qilghili bolmaydiken qum sahilnimu
Ey déngiz, sen méning emes
Biraq, yalghuzluqtin senmu qorqamsen?!

1994-yili, béydeyxi.

* * * * *

Ortaq jinayet

Yangaq derixi astida
Ana séghizxan qanatlirini retleydu.
Men chimliqta méngip yürimen,
Misning datliship kétishini bashtin kechürgech
Sergerdanning intiqamini tapmaqchi bolimen.

Gerche
Biz téxi nahayiti yash,saq-salamet bolsaqmu,
Emma
Ehdimizde ching turup,
Xuddi bir dolqun’gha oxshash chékinishni
Derexning azabliq baliyatqusigha
Ölümning heqiqiy makanigha chékinishni arzu qilimiz.

Qowzaqla pütünley tökülidu
Yangaq derixi öchekke kirmekchi,
Biraq séghizxanni chöchütmekchi emes.
Men esli ornumgha qaytimen,
Nurdin hasil bolghan shilepemni qolumgha alimen.
Sersanliq
Özining yaman niyitini ashkarilash démektur.

Men esli ornumgha qaytimen.
Jinayetkar balilar pinhan yerlerge tash atidu,
Ghem-endishisiz hujum qilidu!
Men birtal yumran yopurmaqni alqinimda izip
Murekkep we özgirishchan suyuqluq yasaymen.
Bir tal qara siziq yenggil chaqchaqqa aylinidu.
Men özümning mol xiyallirim bilen
Séghizxanning qanatlirini yuyimen.
Intiqam
Bir deqiqe chidash démektur.

Biz téxi nahayiti yash,
Özimiz oylighandinmu yash.

1993-yili 5-ay béyjing

* * * * *

Ariliq

Biz tomuzghilarning sayrishigha taqabil turalmaymiz.
Köpünki eynekning arqisida
Doxturxanining binasi, ariliq.
Séstiralarning shekli özgergen chirayi
Bizning hejwi resimdek olturishimizni közitidu.

Biz soghuq su bilen haraq ichkech
Derizini échiwétip, yérim yalingach halda
Turmush,millet we qizlar toghrisida
Zeherxendilerche paranglishimiz.
Tomuzghilarning awazi pat-pat öyge basturup kirip
Paringimizning eng muhim yerlirini buziwétidu.

Ular bir bahanilarni tépip
Méni yalghuz tashlap chiqip kétidu.
Quruq botulkilardin hasil bolghan
Turmushning bundaq romantik menzirisi
Méni xuddi par munchisi ichide turghandek
Hés qilduridu.
Men ishikni quluplaymen:
Ishqa bérishim kérek!

Méning mollaq atqum kélidu.
Méning özümni öltüriwalghum kélidu.

1993-yili 6-ay, béyjing

* * * * *

Chek – chégra

Ikkimizniﯪyriwetmek tes
Shungamen zorluq küch ishlitishke pétinalmaymen
Chünki her’ikkimizge zexme yétishi mumkin
Méningnezerimde
Béyjingtashning hasilati
Chek-chégradel ﯪshu yerde
Butxaniningﯪrqa hoylisigha tutishidighan
Tash tamning ﯴstide
Xuddiﯮttura ﯪsiyaliqlarning yalingach nérwisidek
Mutleqtemkin

Wehalenki, men temkinlikni tilgha ﯪlsamla
Nérwiningqurulma güzelliki
Misirfirﯬwnlirining papa kütküchiliri
Séningghelite teleppuzung…qatarliq
Nahayitiﯮmaqbirmunche ﯰqumlar ésimge kélidu.

1994-yili féwral, béyjing

* * * * *

Ikki ademning epsanisi

Menpütünley parlidim. Zérikishlik muzika awazi,
Gösh bilen söngekning ajrishi ölük sugha yoluqti.
Külkilik merwayit, gürüch, yep tügitilgen chish we
Eqilning éléméntliri méwe, aghriq hemmisi bar,
Taki tarimning qorsiqi sésighan’gha qeder!
Birparche chirigen yaghach suning üstide, uning puti yoq, birqoli
Qushtuxumliri bilen séning köz chanaqliringni tolduridu.
Iyun éyining quyash nuri astida, sen bilen men kütken
Étiqadning yan teripi asta asta yimirilip chüshidu.
Taqirtaghlar idiye tüpeylidin mejruh bolghan bostanliqlarni körsitip:
Barghin, barghin, bashqilarghateqlid qil, deydu.
Eyméning pishanemge pütülgen zöhre, sen méni söy!
Toqulmilarningmenisi tesewwuringning éghir yükiniyenggilletküsi,
Senshamalning renggini bilishing kérek. Sansiz neyze we
Cheksiz sheytan azabining hemmisi méning,chünki,men tahir!
Mana, aldimdabir kora süt qaynimaqta.
Mangayaghach sanduqni bir haraqkesh bergen,
Menyat dölet deryasida toptoghra sekkiz yil aqtim!
Biraq,mingyil ötüptu, men téxi séni körüp baqmidim.
Birsimanga: uni izlep tap, uning léwinichishlep üziwal,deydu.
Ay’arqa teripimde yéshil hem ötkür is chiqiridu,
Hergiz boldiqilmaydu, xuddichüsh ichidiki bisharettek.
Korla ghemkin sheher ,nem sheher, ﯰ yumulaydu ,
Men uning yénidin ghipla qilip ötüp kétimen.
Yanchuqumde kichik bir«qur’an» bar,
Néme dégen büyük qiliq-he ! men yashashtin qorqmaymen,
Biraq, yene shunche toxu yürek: qaghash aldida kékechleymen.
Bilimen, zöhre, sen haman birsini söyüshke muhtaj.
Men hazir gherq mest, yalang ayaq öre turimen,
Baxshilar qaytip keldi, ular jinlirini chaqirip késilimni dawalaydu,
Mana bu qedimqi kishilerning yashash usuli!

* * * * *

Tash eynek

Burun men séning tash eynekke qarap turghiningni körgen,
Shu chaghda séning su tepchirep turghan idiyeng manga nahayiti yéqin idi.
Bügün sen qish shamilining temini tétiding, achchiq tem .
Oxshash bir chüshkünlük késili, oxshash bir hesretlik qiyapet .
Emdi néme qilish kérek? Ey gülüm,séning közliring!
Sen körüp baqmighan wetenni tesewwur qilalmaysen.
Tash eynekni nedin tapqansen? Qedimqi dewrdinmu? Yaki chüshüngdin?
ﯰ chaghlarda yüreklerning hemmisi qum idi,shamal idi ,
Yene qapqara puraq idi, biraq tarqap ketmigen.
Mana emdi, bulutlar séning qulaq tüwingge qistap kélidu, anglimaysen,
Hesretlik soghuqni sézisen, béshingni asta kötirisen,
Ghéripliq ghéripliqqa egishidu, quyash nuri quyash nurigha singgendek.
Éytqina, men muzlap ketken léwim bilen séni söyelermenmu?
Éytqina, tash eyekni yorutqan quyash bizni yutup kétermu?
Xosh, ey gülüm, senmu qachqin, yiraqlargha ket!
Biraq, derex dégen zémin’gha qarshiliq körsetmeydu,
Bu yer téxi qish, derexler téxi yopurmaq chiqarmidi.
Sus altun renglik bir tutam roh alqinimda, barmaqlirimda.
Bahar pesli méning iradem.
Waqit téxi uzun, xuddi waqitqa oxshash,
Ey gülüm, qéni jawap ber : ikkimizdin kim awwal ölsun?!

* * * * *

Ilahiy murasim

Boysundurulghan bir parche nur érimekte
Chiraylar keynimdin ayan bolidu
Shallaq kök nur marap turidu
Quyash nurini yögep kétidu
Tilim gügümni yalap téshidu
Yol chirighi waqitning eng üstide
Ömüchük tori kökke yéyilghan
Men chaqmaq bilen qol élishimen
Piyadiler yolida mangimen
Erwahlar üstidin dessep ötimen
Qarangghuluqtin qarangghuluqqa
Aghzimda bir tal qush péyi chishleglik
Derexlerge ésilghan emchekler külümsireydu
Putum
Esirni titriter
Özümni titriter
Sheherni titriter
Bash söngikim iptida’iy sheklini yoqitidu
Kéyimlirim échinishliq awaz chiqiridu
Bu
Tomuz, erkinlik yaki unutush?
Nurghunlighan parche latilar yer üstide
Sekreydu
Sürülidu
Nepes alidu
Nurghunlighan xünük nur siziqliri yer üstide
Chaqnaydu
Yighilidu
Sükütke chömidu
Men bir istakan sudin mazghap tileymen
Men bir döwe exlettin halreng tileymen
Kocha tinjiq
Her bir yol meggülük natonush
Bir qétimliq asta qézish
Bir meydan aylanma oyun
Kéche üni sheher qusqan simani yutup tashlaydu
Xuddi bir tamche süzük su yilan yürikini yutqandek
Échilmas tömür penjiriler köz’aldimda köpidu
Qapqara eynekler hasirashni, du’ani anglaydu
Herpler ölüp ketküsi
Resimler pak-pakiz parchilan’ghusi
Méngemge liq tolghan chirqirash, ésedesh
Yene bir qétim heywet bilen yerge chüshidu
Qolum terleydu, bu−
Bir xil qutulush
Bir xil erkinlik
Chünki birsi mundaq dégendek qilghan:
«isimlar asmandin chüshidu!»
Jesetlerning puriqi kéche asminini kézidu
Ömüchük tori uning astida leyleydu
U bir parche aq reng, xuddi
Chümbelge oxshash
Eslimige oxshash
Muhebbetke oxshash
Etrapqa qaraymen
Ajiz ténimni quchaqlighum kélidu
Karniyimni usturida boghuzlisam deymen
Bir parche aq qeghez yüzümde yéyilidu
Tuyuqsizla bir tal qowurghamning kamliqini hés qilimen
Méningche
Men nurghun qétim ilahiy murasim ötküzüshüm kérek:
Qushlar toplishidighan jaygha wesiyitimni kömüshüm
Mewhumluq we chüsh ichide chaqmaq tashni yandurushum
Yoqluqni toygha aylandurushum
Tilni yerge yatquzushum
Qarangghuluqni yaram éghizigha tiqishim
Heweslerni qandurushum
Ölümdin ölümge qarap méngishim kérek
Mana bu-chaqmaq, teqdir, berbatliq!
Men terep tuyghumni yoqiqitimen
Chaqmaq bilen élishimen
Körüsh sezgüm toxtap qalghandek
Tashlinish ichide dawamliq qalar
Derexler kochidin yoqilidu
Men yenggillikke yéqinlishimen
Küch sinishishni inkar qilimen
Kéchining üni paniy alemdiki ebgah kishiler topidin halqip kétidu

1993-yili féwral, béyjing

* * * * *

Yaz bir süyqesit

1

Men terge chömülüp turup anni sékstonni oquwatimen,
Asmandin chüshken tozanlar hawani qoghlap,
Sansiz sheher qushlirigha aylinip, wogzalgha qarap uchidu.
Shamal
Tükürüklirini chachritip,
Her terepke mikroblarni tarqitidu.
Lékin sen
Heqiqiy yashap baqmighan,
Sen aq tumshuq qagha emes,
Sen qizil renglik chimliqmu emes.
Men biwasite sezgümge ishenmeymen,
U xuddi tünügün mitroda héliqi qéri xotun éytqandek:
− aldamchi
Ikkimizning birdinbir ortaqliqi−wehime,
Biz da’im birlikte uning chöyündek awazini anglaymiz,
U xuddi chaygha oxshash yiliklerge singip kirip
Andin mehkem uyup kétidu.
Men taghning midirlishini körüwatimen,
Mawzu ijad qilishning zörürlikini séziwatimen,
Déngizning qarlighach uwisidiki perwazigha qarawatimen.
Sen méni ré’alliqqa sörep kélidighan qorqunchluq küch,
Mashina dessiwetken qonchaq,
Chinliqta poqqa we sen’etke oxshaysen.

2

Yaz pesli, u bir süyqest
Ilastikiliq eslimilerde aqsap kétiwatqan
Dadamning öydin qoghlan’ghan chaghdiki qaytar makani,
Lay kariwat.

Tünügün yamghur yaghdi, sen bilmeysen,
Uning bichare awazi hélighiche derex gholliri ichide yangrimaqta,
Men özümni barliq qurt-qongghuzlargha chétishim kérek:
Guman birdin yoqalghanda
Peqet shularla
Peqet shularla manga özümni gumran qilidighan küch béreleydu.
Qeshqerdiki héytgah meschitining aldida parche
Sétilidighan neshe éniq ésimde,
U méning erzimes baliliqim.
Bügün men bir qolni
Poyiz dérizisidin sunulghan bir qolni eslep qaldim,
Uni mehkem este tutush üchün men ghayet zor bedel tölidim.
Chünki u
Sésip kétish hoquqidin waz kechken idi.
Etrapimdiki heqiqiy boshluq ölüm shatliqini élip kélidu,
Boghuzumgha asta kirip, ashqazanning eng chungqur yérige qarap aqidu.

3

Men jinsiy ajizlarning sapma keshke bolghan
Öchmenlikini ögen’gen.
On töt yéshimda
Chish aghriqi tüpeylidin urghan prokayin
Okulining tesiri téxiche pütünley tügigini yoq,
Ümitsiz bir chüshtin kéyinde. Lékin
Men qaytalaymen, séning yéninggha qaytip baralaymen!
Döngköwrüktiki sésiq su azgilidin bashqa
Men yene némidin ümid küteleymen?
Men layning puriqini purawatimen.
Menmu heqiqiy yashap baqqan emes,
Chiragh öchken chaghdiki soghuq qarangghuluq,
Oghriliqche ananizim
Piyenchükke aylan’ghan bir millet
Manga hujum qilip kélidu.
Esqer manga qarap:
«yaraysen kasapet!» dep warqiraydu.
Wehalenki,
Men shekil yaratmidim.
U méning eng axirqi kozirim.
Men oquwatimen, terge chömülüp oquwatimen,
Erwahlarning obrazi süzük tére renggini chekkilep chiqidu,
U közümge tashlan’ghan büyük nur qayturghuch.

Tahir hamutning terjimhali

Sha’ir, rézhissor tahir hamut 1969-yili qeshqerde tughulghan.1986-yildin bashlap edebiy ijadiyetke qedem qoyghan. 1992-yili merkiziy milletler inistituti (hazirqi merkiziy milletler uniwérsitéti)ning uyghur til-edebiyati kespini püttürgen. Hazirghiche yüz parchidin artuq her xil zhanirdiki edebiy eserliri, terjime eserliri we maqaliliri türlük metbu’atlarda élan qilin’ghan. Uning xenzuche yézilghan «yaz bir süyqest», «ariliq» dégen ikki parche shé’iri xéylongjiyang xelq xelq neshriyati 1994-yili neshr qilghan «esir axiri: junggodiki gholluq 500 sha’ir» dégen toplamgha kirgüzülgen. Uning bir qisim shé’irliri «yüreksiz söygü(1996)», «qeshqerdiki yer shari(2000)» qatarliq toplamlargha kirgüzülgen. 2000-yili uning «gherb modérnizim edebiyati éqimliri» dégen kitabi shinjang xelq neshriyati teripidin neshr qilin’ghan. Tahir hamutning «jenubqa seper» we «93 qurban héyt harpisi» namliq ikki parche shé’iri amérikida chiqidighan «esebiy at» (Crazyhorse) zhurnilining 2011-yilli aldinqi yérim yilliq sani (omumiy79-sani)da in’glizche-uyghurche sélishturma shekilde élan qilin’ghan. Bu zhurnalgha tahir hamutning qisqiche terjimihalimu bérilgen bolup, uningda tahir hamutni «uyghur modérnizm shé’iriyitining eng közge körün’gen wekilliridin biri» dep atighan. Tahir hamutning «qeshqerge qaytish» namliq yene bir parche shé’irining én’glizche terjimisi amérikida chiqidighan dangliq edebiyat zhurnili «déngiz qoltuqi qirghiqi» (Gulfcoast) ning 2012-yilliq 24-sanida élan qilin’ghan we terjimihali bérilgen. Tahir hamut 1998-yildin bashlap kino-téléwiziye sahesige kirip, köpligen téléwiziye hékaye filimi, höjjetlik filim, edebiyat-sen’et filimi we chong tiptiki sen’et kéchiliklirige rézhissorluq qilghan. 2007-yilidin bashlap tekliplik profféssor süpitide, shinjang sen’et inistituti kino-téléwiye-drama fakoltétida ders ötüp kéliwatidu. U 2009-yili shinjang izgil kino-téléwiziye shirkitini qurghan, hazir shu shirkette ishleydu.

 

 

http://www.azizisa.org/index.php/2016/03/18/tahir_hamut_sheirliri/

Saç Beyazlamasına Bitkisel Çözüm Soğan Suyu Kürü


20 Mart 2016 Pazar 12:30

Saç Beyazlamasına Bitkisel Çözüm Soğan Suyu Kürü
7 0

Soğan sağlık veren bir sebze olmasının yanı sıra saç bakımı ve onarımı için de mucizevi sonuçlar yaratan bitkisel bir çözümdür. Soğan kürü yüzlerce yıldır kullanılan bir saç büyütme ve saçtaki beyazlıkları eksi haline döndürme yöntemidir. Beyazlamış yada grileşmeye başlamış saçlara soğan suyu kürü uygulayarak eski saçlarınıza kavuşabilirsiniz.

Saç beyazlamasını önlemek için evde hangi doğal tedavi kürü yapılmalı?

Soğan suyu ile beyazlaşmış saçlarınızı eski rengine döndürebilir ve saçlarınızın seyreldiği yerlerde yeni saçlar çıkmasını sağlayabilirsiniz. Saç köklerinin beslenmesini ve sirkülasyonunu sağlayan soğan suyu aynı zamanda mikropları ve parazitleri öldürerek saç derisi bakımı da yapar. Özellikle mantar enfeksiyonlarında soğan çok etkili bir çözümdür. Soğan içerisinde bulunan yüksek derecede sulfur sayesinde oluşan enflamasyonu azaltarak mantarın kaybolmasına sağlar ve oluşmasına da engel olur. Saç derisinin belirli bir bölümünde saçların tamemen dökülmesine neden olan saçkıran rahatsızlığı için de kullanılan soğan suyu, düzenli kullanıldığı takdirde saç dökülmesi yaşanan bölümlerde yeni saçların çıkmasını sağlayarak, saçların daha güçlü ve daha sağlam olmasını sağlıyor.
İngiltere’de Bradford Üniversitesi’nde yapılan araştırmalara göre incelmiş ve gri saçlar için en iyi bitkisel tedavi yönteminin soğan suyu olduğu ortaya çıktı. Yapılan araştırmada gri ve ince telli saçlar için soğan suyundan yapılan bir kür ile çok başarılı sonuçlar alındı. Hidrojen peroksit ve doğal antioksidan etkisi ile saç ve saç derisindeki katalaz enzimi miktarında azalmaya neden olan soğan kürü; saç köklerini koruyarak ağaran ve incelen saçları da tedavi ediyor.

 
Saç Dökülmesi için Soğan Suyu Etkisini Ne Zaman Gösterir 
Soğan suyu etkisini bir kaç hafta içinde gösteren bir uygulamadır. Bir dermatoloji dergisinde yayınlanan araştırmaya göre soğan suyu kullanan bireylerde dört hafta sonunda % 74 oranında saç çıkma deneyimi yaşandığı kanıtlanmıştır. Araştırma iki hafta uzatıldıktan sonra yani toplam 6 hafta süren soğan suyu kullanımı durumunda ise saç çıkma oranı %84’e kadar yükselmiştir.
 
Saç Dökülmesine Evde Soğan Kürü Nasıl Hazırlanır? 
Evde kendi kendinize soğan suyu yardımı ile dökülen ve beyazlayan saçlarınız için soğan kürü yapabilirsiniz. Bunun için 3 farklı yöntem uygulayabilirsiniz.
1 ) Meyve Sıkacağı: Meyve sıkacağında soğanı meyve sıkar gibi sıkarak suyunu çıkarabilirsiniz. Öncelikle soğanı ikiye bölün ve portakal sıkarken yaptığınız gibi suyunu sıkın.
2 ) Blender / Mutfak Robotu: Meyve sıkacağınız yok ise blender ya da mutfak robotu yardımı ile soğan suyu yapabilirsiniz. 4’e böldüğünüz soğanları mutfak robotunun içine atarak sıvılaşana kadar döndürün. Daha sonra posasını bir süzgeç yardımı ile süzerek soğan suyunu hazır hale getirebilirsiniz.
3 ) Rende:  Evde gerekli aletlere sahip değilsiniz basit bir rende yardımı ile de soğan suyu elde edebilirsiniz. Soğanı ikiye bölerek rendeden geçirin ve suyunu süzgeçten geçirerek süzün.

Saçı Siyahlaştıran Soğan Suyu Saçlara Nasıl Uygulanır? 
Soğan suyu doğal bir uygulama olsa da önceden küçük bir alanda alerji testi yapmanız daha sağlıklı olacaktır. Soğana alerjiniz olup olmadığını bu şekilde öğrenerek uygulamaya geçmelisiniz.
Soğan suyunu içerisine bir şey eklemeden, parmak uçlarınızla hafif masaj yaparak saç diplerinize uygulayın. Masaj yaparak uygularsanız saç köklerinin uyarılmasını ve maksimum emilimi sağlamış olursunuz. Uyguladığınız soğan suyunu yarım saat ile 1 saat arasında saç diplerinizde bekletebilirsiniz. Uygulamadan kesin sonuç almak için aftada 3 kere soğan kürü ile saçlarınızı beslemelisiniz.
Soğan kokusunu sevmeyebilirsiniz ama emin olun buna değecek. Saçınızdaki soğan kokusundan kurtulmak için ise uygulama sonrası saçlarınızı bitkisel bir şampuanla yıkayabilirsiniz. Saç beyazlamasını önlemek için bitkisel çözümler elbette soğan suyu kürü ile sınırlı değildir. Saç beyazlamasına karşı bitkisel çözüm kürleri serimiz çörek otu ile devam edecek.

Beyaz saçlara ev yapımı doğal mucizevi içecek
Beyaz saçlara ev yapımı doğal mucizevi içecek! Beyaz saçlarınızın renk kazanmasını istiyor musunuz? Bu sorunun cevabı evet ise doğru yerdesiniz. Bu içecek sayesinde beyaz saçlarınız eskisinden daha kalın ve güzel olacak…
Beyaz saçlara doğal renklerini geri kazandıran formül tamamen evde hazırlayabileceğiniz doğal bir içecektir. Bu doğal karışım sayesinde cildinizde son derece yoğun bir gelişim fark edeceksiniz. Ancak bu ilacın esas etkisi, beyaz saçlara yeniden renk kazandırması ve saçları eskisinden de kalın bir hale getirmesi. Böylece saçlarınız daha dolgun gözükecek…
Gerekli malzemeler:
  • 200 gr keten tohumu
  • 4 orta boy limon
  • 3 küçük diş sarımsak
  • 1 kg bal
 
Hazırlanışı:
Sarımsakları ve tüm limonları, bir blender içine koyun ve karıştırın. Limonları blender içine koymadan önce yalnızca 2 tanesini soymanız gerektiğini unutmayın. Sonrasında, keten tohumlarını ve balı ekleyin, tekrar karıştırın. Karışımı cam bir kavanoza koyun, kapağını sıkıca kapatın. Buzdolabında muhafaza edin.
Kullanılışı:
Karışımdan, öğünlerden yarım saat önce, 1 yemek kaşığı tüketin. Yalnızca tahta kaşık kullanın! En ideali, karışımdan günde üç kere almaktır. Düzenli kullandığınız takdirde en hızlı şekilde etkileri gözükecektir. Her hangi bir alerji durumunda kullanmayı bırakınız. Doğal içerikli olduğu için her hangi bir alerjik durum olmaz. Ama kullanan kişinin bilmediği bir hastalıktan dolayı olabilme ihtimali göz önüne alarak bu uyarıyı yapmak zorundayız.
 http://www.saglikhaberleri.com.tr/guzellik-sirlari/sac-beyazlamasina-bitkisel-cozum-sogan-suyu-kuru-h102812.html

Bıyıklarınızdan Kurtulmak Için Mucizevi Karışım


19 Mart 2016 Cumartesi 17:40

Bıyıklarınızdan kurtulmak için mucizevi karışım
2 0

Kadınların dudak üstü ve çenelerinde çıkan istenmeyen tüyler çoğu zaman başa bela olur. Sosyal çevrelerde kendinizi rahat hissetmezken özgüven kaybı yaşanmasını da beraberinde getirir. Bu tüyler için ucuz fiyatlara satılan kremler çoğu zaman geçici çözüm sunarken tüy köklerini güçlendirip durumu daha karmaşık bir hale getiriyor. Peki tamamen doğal yöntemlerle bundan kurtulmak mümkün mü?

Evet mümkün. En güçlü köklere kadar etkili olan önereceğimiz yöntemle bıyık ve çenenizdeki tüylerden benzetmek gibi olmasın ama bıyıklarınızdan kurtulabilirsiniz.

 
Zerdeçal ve süt kürü
1 çorba kaşığı süt ile 1 çorba kaşığı zerdeçalı karıştırın
Bu karışımı parmağınızın ucuyla yavaşça tüylü bölgenize uygulayın ve biraz ovalayın
En az 30 dakika kuruyana kadar bekleyin
Soğuk suyla yıkayın

Not: Bu işlemi 4 hafta boyunca her gün uygulayın. 4 hafta sonunda tüylerinizin çıkmadığını göreceksiniz.

Doktor İbrahim Saraçoğlu’nun istenmeyen tüylere karşı oluşturduğu nane kürü; 
Nane yapısı itibarıyla hormon düzenleyici bir etkiye sahiptir. Bu özelliği ile nane istenmeyen tüylere karşı kullanılabilir. Hormonlarınızı düzene sokacak nane kürü kullanımı ise, 15 gün süresince her gün 1 yemek kaşığı kadar naneyi ince kıymak suretiyle ufaltın ve naneleri su ile birlikte yutun.
15 gün sonunda birkaç gün ara verin ve daha sonra uygulamayı devam ettirin. Nanenin vücuda karşı hiçbir zararı bulunmamaktadır. Bu nedenle bu kürü her 15 günde 1 tekrarlamanızda yarar var. Tüylerinizden kurtulmaya başlayacaksınız. Nane kürü kadınlar için tavsiye edilmektedir.
Ahmet Maranki’nin istenmeyen tüylere karşı oluşturduğu kür; 
Bu kür vücuda sürülerek uygulanmaktadır. 1 adet kuru soğan közde pişirilir. Daha sonra sarımsak ve siyah merhem bir kapta karıştırılır ve istenmeyen tüylerin üzerine sürülür. Bu bölgeye közlenmiş kuru soğan koyulur ve bir süre bekletilir. Bu kürü bir hafta boyunca düzenli uygulamanız halinde kısa bir süre sonra tüylerinizde azalma olduğunu gözlemleyeceksiniz.
Ayrıca bebekken uygulanan karınca yumurtası, gelecekte oluşması muhtemel tüylere karşı mükemmel bir çözümdür. Karınca yumurtasını kullanmak suretiyle bebeğinizin gelecekte istenmeyen tüylere sahip olmasını engelleyebilirsiniz.
İstenmeyen tüylerde ışınsal yöntemler ve epilasyon uygulamaları da diğer kalıcı çözümler arasındadır.

Pancar ve havuç karışımı bakın hangi hastalığa iyi geliyor


19 Mart 2016 Cumartesi 19:16

Pancar ve havuç karışımı bakın hangi hastalığa iyi geliyor
0 0

Kırmızı pancar, ıspanakgiller ailesinden olan, yumru kökü çok lezzetli ve sağlığa son derece faydalı toprak altında yetişen bir kök sebzedir. Kırmızı renkli besinlerin kansere ve kalp damar hastalıklarına karşı bilinen koruyucu etkileri çoğunlukla kırmızı lahanada olduğu gibi antosiyanin içeriğine bağlıdır. Kırmızı pancara bu rengi veren ise betalain grubu maddelerdir ve bu açısından eşşizdir.


Pancar mucizesi

Özellikle kırmızı pancarın suyu en güçlü kan düzelticilerden biridir. Havuç suyu ile yarı yarıya karıştırılan kırmızı pancar suyu, içildiğinde alyuvarların sayısını kısa zamanda yükseltir. Soğuk algınlığı enfeksiyonlarının arttığı kış aylarında kırmızı pancarın tüketilmesi, vücudun direncini artırır.

Narın bir çok faydası yanında, en önemli özelliklerinden biri de genel damar sağlığını, özellikle de kalbi koruması. Kırmızı pancar ise A, B, C ve P vitaminlerinden zengindir. Beta karoten ve folat bakımından zengin yapısıyla bağışıklık sistemini güçlendirip kan yapımına destek verir.

Bir bardağı bir hafta koruyan doğal içeceğin tarifi şöyle;

  • 1 narın taneleri
  • 1 kırmızı pancar
  • Yarım limon suyu
  • 1 çorba kaşığı kırmızı üzüm çekirdeği

Hazırlanışı;

Hepsini 1500 watt ve üzeri gücündeki bir blendera atın. Kabın 1/3 seviyesine kadar içme suyu ekleyin. Ve içme suyundan yapılmış 5-6 küp de buz.

1- İltihap engelleyici:
Birçok besinde bulunmayan, hücreleri, enzim ve proteinleri koruyan betalain grubu bir madde içerir. Bu maddenin iç organları koruyucu, kalp damar hastalıkları gibi kronik hastalıkları engelleyici çok büyük faydası vardır. Yalnız bu fayda, betalainleri vücudunuzun kullanabilme yeteneğine bağlıdır yani genetik yapınızla ilgilidir.
 
2- Kansere karşı:
Hayvanların içme sularına katılarak yapılan deneylerde, kalın barsak, mide, sinir sistemi, akciğer, meme, prostat kanserlerini engellemede ve ilerlemesini yavaşlatmada etkili bulunmuştur.
İnsanlarda pankreas, meme ve prostat kanserinde kullanımı ile ilgili çalışmalar yürütülmektedir.

3- Detoks etkisi:
Kanın temizlenmesi ve karaciğerin zehirlerden arınmasına yardımcı olduğu bilinmektedir
4- Yüksek kan basıncını düşürücü etkisi:
Yapılan bazı çalışmalarda pancarda bulunan nitrat denilen maddenin vücutta nitrik oksite dönüşerek damarları genişlettiği, kan dolaşımını kolaylaştırdığı, tansiyonu düşürdüğü gösterilmiştir.

5- Dayanıklılık sağlayıcı:
Egzersiz öncesi içilen pancar suyunun egzersize dayanıklılığı arttırdığı, dinçlik verdiği bilinmektedir.
 
6- Daha fazlası :
– bağışıklık sistemini destekleyen C vitamini,
– barsak çalıştırıcı, hazım kolaylaştırıcı yoğun lif ,
– sinir ve kas fonksiyonlarını güçlendirici potasyum,
– kemik, karaciğer, böbrek ve pankreas sağlığını destekleyici manganaz,
– kalp damar hastalığına, sakat doğumlara ve kansızlığa karşı koruyucu folik asit B vitamini
– sarı nokta göz hastalığını engelleyen lutein ve zeaksanthin içermektedir.

Ne kadar tüketilmeli
Çalışmalara göre çok yüksek besin değeri nedeniyle haftada 2 gün, yarım veya bir bütün pancar ya da aynı aileden pazı, ıspanak, kinoa tüketimi önerilmektedir. Bazı kişilerin pancar tüketimi sonrası 24-48 saat kadar süren idrar ve dışkıda koyu kırmızı renk değişimi görülebilmektedir. Bu durumdakilerin demir metabolizma bozukluğu veya sık böbrek taşı düşürme sorunu olabilir, hekimlerine danışmadan fazla pancar tüketmemeleri önerilir.
 
Nasıl seçilmeli ve saklanmalı
  • Tüm yıl boyunca bulunabilmektedir fakat Haziran Ekim arası besin değeri daha yüksektir. Küçük veya orta boyu, kökleri ve yaprakları canlı ve sağlam olanı, yüzeyi düzgün ve çatlağı eziği, lekeleri olmayan, koyu canlı renkli olanları seçilmelidir.
  • Yaprakları ve kökleri, suyunu kaybetmemesi için çok dipten kesilmemelidir, tepeden yaprakları 4 cm, alttan kökleri 2 cm bırakacak kadar kesilmesi uygundur.
  • Havası iyice alınmış plastik torbada, yıkanmadan buzdolabında 3 hafta kadar saklanabilir.
  • Yaprakları da yıkanmadan aynı şeklide saklanırsa 4 gün kadar tazeliğini korur.
  • Nasıl hazırlanmalı ve tüketilmeli
  • Soğuk suda, içindeki kırmızı suyu akıtmamak için zedelemeden yıkanmalıdır.
  • Çok faydalı olan betalainler, ısıya fazla dayanıklı değildir.
  • Besin değerini kaybetmemesi için en sağlıklısı çiğ yenmesidir.
  • Çiğ sevmeyenler ince dilimler halinde seramik veya çelik tavada 1 dakika kaynatarak garnitür veya salataya ekleyebilir.
  • Pişmiş olarak yenecekse bütün veya 4’e bölünüp, 15 dakikayı geçmeyecek şekilde buharda veya kaynatarak, veya 1 saati geçmeyecek şeklide hafif-orta ısıdaki fırında pişirilmesi uygundur.
  • Pişirilirken limon veya sirke konursa rengi açılır, daha koyu bir renk istenirse kabrartma tozu sodyum bikarbonat eklenebilir.
  • Ayrıca meze olarak taze limon suyu, sızma zeytinyağı ve baharatlarla marine edilerek de tüketilebilir.

http://www.saglikhaberleri.com.tr/sifali-bitkiler/pancar-ve-havuc-karisimi-bakin-hangi-hastaliga-iyi-geliyor-h102804.html

Kalp Damarlarının Yağlanmasını Önleyici ve Damar Tıkanıklığına Karşı


14 Mart 2016 Pazartesi 21:37

Kalp Damarlarının Yağlanmasını Önleyici ve Damar Tıkanıklığına Karşı
34 0

Maydanoz, sarımsak, limon ve su gibi evinizde kolaylıkla bulunan malzemelerle hazırlayacağınız bu karışım ile kalp ve damar sağlığınızı koruyabilirsiniz. Tarifini vereceğimiz maydanoz limon sarımsak kürü yılda 1-2 defa uygulamanız kalp ve damar sağlığınız için yeterli olacaktır. İşte maydanoz, limon ve sarımsaktan oluşan bu karışımın hazırlanışı ve faydaları..

Malzemeler:

  • 1 diş sarımsak
  • 10-12 tane taze maydanoz
  • 2 yemek kaşığı taze sıkılmış limonun suyu
  • Yarım su bardağı klorsuz su
Not: Sarımsakların kahverengileşmemiş olmasına dikkat etmelisiniz. Ayrıca maydanozlar yeşil ve taze olmalıdır. Sararmış maydanozu kullanmayınız.

Damar Tıkanıklığına Karşı Maydanoz – Limon – Sarımsak Kürü Nasıl Hazırlanır?

Kalp ve damar tıkanıklığını karşı kullanacağınız bu karışımı hazırlarken bir mutfak robotu veya blender’a ihtiyacınız olacak. İlk olarak maydanozları saplarıyla birlikte bir kaç parçaya ayırarak robota atın. Üzerine limon suyunu ilave edin. Sarımsağı bıçakla doğrayarak karışımın içerisine ilave edin. Ardından yarım bardak suyu da ilave ettikten sonra robotunuzu çalıştırın. Yaklaşık olarak 1 -1 buçuk dakika robotunuzu çalıştırın. Hazırladığınız bu karışımı kahvaltıdan yaklaşık 20 dakika önce aç karnına için. Damar tıkanıklığına karşı müthiş bir tedavi edici özelliğe sahiptir.
Bu kürün uygulama şekli günden güne farklılık göstermektedir. Küre başladığınız ilk 3 gün sarımsaklı olarak, ikinci 3 gün sarımsaksız ve son 3 gün ise yine sarımsaklı olarak uygulanır. 9 gün uyguladıktan sonra 3 gün ara verin. 3 gün ara verdikten sonra tekrar 9 gün aynı şekilde uygulayın ve kürü sonlandırın.

Maydanoz, Limon ve Sarımsak Kürünün Faydaları;

  • Kalp damarlarının içten yağ bağlamasını önler.
  • Kalp damarlarında plak oluşumunu önler.
  • Kalbi besleyen damarların daralmasını ve tıkanmasını önleyicidir.
  • Kan dolaşımını güçlendirir.
  • Kalp damarlarını açar.
  • Kalp damar tıkanıklığını tedavi edicidir.
  • Kalp damarlarını açıcı özelliği var birçok baypas hastası bu kürü kullandıktan sonra ameliyat olmaktan kurtuldu.

Maydanoz Limon Sarımsak Kürünün Zararı Var mıdır?

Eğer düşük tansiyona sahipseniz bu kür tansiyonu bir miktar düşürebilmektedir. Bu sebeple düşük tansiyonlu olanların damar tıkanıklığı kürünü uygularken dikkat etmesi gerekir.

Chimen’gül Awut Shé’irliri


Sha’ire chimen’gül awutning terjimhali:

chimengul_awut
Yash sha’ire chimen’gül awut 1973-yili 6-dikabir qedimiy sheher qeshqerde tughulghan. 1991-yili ottura mektepni püttürüp qeshqer pidagogika inistitotining jonggu til-edebiyat kespige qobul qilin’ghan. Uning aliy mektepte oquwatqan mezgiliridila shinjang yash ösmurler neshiriyati teripidin tunji shé’irlar toplimi «tetur chiqin» neshirqilin’ghan, 1996-yili oqush püttürüp qeshqer uyghur neshriyatigha xizmetke teqsim qilin’ghandin buyan hazirghiche uyghur tehrir bölimide muherrir bolup ishlewatidu.

Uning arqa-arqidin neshir qilin’ghan «qisas ghunchisi», «tash yapraq», «barsa kelmes yol» qatarliq shi’érlar toplamliri oqurmenlerning izchil yaxshi bahasigha irishken. «shor deryaning u teripi» namliq dastani 14-nöwetlik «xantengri edebiyat mukapati »gha irishken.

Chimen’gül awut 2004-yili shinjang boyiche ötküzülgen tunji qétimliq «ayallar edebiyati muhakime yighini »da «shinjangdiki on meshhur ayal edip » ning biri bulup bahalan’ghan. «barsa kelmes yol» namliq shi’érlar toplimi 2008-yili 11-ayda memliketlik 9-nöwetlik az sanliq milletler «tulpar edebiyat mukapati »gha érishken.

Sha’ire chimen’gül awut yene edebiyatqa oxshashla sen’etningmu küchige sel qarimay öz iqtidarini namayan qilip yol échip algha ilgirlewatqan yashlirimizning biri. U tékistini yazghan, izzet iliyas orunlighan «siim-sim yamghur» namliq naxsha shinjang uyghur aptonom rayuni boyiche ötküzülgen moda naxshilar musabiqiside altun mukapatqa érishken. U, shinjang qarluq midiya pen-téxnika cheklik shirkiti bilen hemkarliship ishligen «muhebbet menzili» namliq ikki qisimliq kino pilastinkisi 2010-yili 3-ayda bazargha sélin’ghandin bashlapla amma arisida belgülük tesir qozghighan.
Ichimdiki otni bir u biler,
Bir allah biler:
«yalghuz kéyik taghda qaldi,
Kün chüshkidek yer barmu?
Bu qismetni igem saldi,
Ép qachqudek er barmu»
Nozugum!
Atlarning kishneshliri anglandi,
Hesretlirim hesritingge baghlandi.

 

Töwende Chimengul Awut Eserliridin Zoqlining

————————————————————————

 
Kütüsh

Aptapqa qaqlidim yalghuzluqumni,
Qismetning payani köründi timtas.
Sen nede meghrursen ézildi baghrim,
Közümni bosh yumup qildim men qiyas.

Kimlerni yad etting ,kimlerni küttüng,
Méhrimde barliqing bolmaqta ayan.
Aldirash yolni késip ötkensen belkim,
Axirini oylashtin qilimen guman.

Térekler qaraydu manga bek ghemkin,
Boyungdek bir ishench parlaydu yarqin.
Yenila sen aman qalisen jénim,
Tuyuqsiz zéminda yüzberse qirghin.

Mung basqan közliringni esliyeleymen,
Sen chuqum öyüngdin chiqqan lawuldap.
Mana yene bir kün ötti ming teste,
Yultuzlargha qoshuldum yolunggha qarap !

* * * * *

Ayalmu yamghur …

Tebi’et tökidu méning yéshimni,
Léwimni chishleymen chidaming üchün.
Özümdin, méhringdin kécheleymen, bes,
Biperwa bolghin sen we yaki ökün.

Eynekmu yighlaydu gülge qoshulup,
Térekler tiklinip turar behuzur.
Shaxlarni silkitip baqmidim téxi,
Patqaqlar chécheklep köymekte meghrur.

Chong yolda künlüksiz kétiwatimen,
Yirtilghan paypiqimda chaqnaydu bir nur.
Chéchimni chuwushqa barmidi rayim,
Bilmeymen, men hazir ayalmu, yamghur…

Baghrimdek süzük hem baghrimdek chongqur,
Siqilip, silkinip horlanmaqta yer.
Oylisam, sangila dep baqmaptimen,
Yashighum kep qaldi sheytandin beter!

* * * * *

Oghlumning qaniti

Men perwish eyligen chimlar xaru – zar,
Sen dessep cheyligen güllerde hid bar.
Men söygen seherning quyashi yoqtur,
Sen tamghan kökligen ünlerde qut bar.

Men tökken ter bilen yashnaydu azab,
Sen tökken köz yashta ümid chayqilar.
Qismitim ay bolup parlisa mungluq,
Xiyaling yultuzdek tün’ge tarqilar.

Wisalning jehlide bolsammu chulchul,
Her seher baghrimgha’aqisen tim – tim.
Dunyada héchkimsiz yashiyalaymen,
Sen turghach méhrimge chiliship, jénim.

Azabim xilwiti sanga natonush,
Ayniydu, ah,unda méning barliqim.
Qumushluq leyleydu ghalibliqimda,
Anamning qoligha chiqsa targhiqim.

Zerdabtek issiqmen, yardek güzel,
Dadamning munglirini yalmaydu orman.
Jan balam, churuldap ketseng bitaqet,
Tuyular qushlargha kirgendek zuwan.

Közüngdin yamrighan menggülük otni,
Parchilap alemge chapsammen toluq.
Texingge el bolup kökler tebi’et,
Yar bolghach qissedin yasalghan qowuq.

Söyisen tupraqni chapchishliringda,
Kökkimu sozisen qolungni hazir.
Awazing chongqurida qumlarning tepti,
Taghlarning sülkitidin parlaysen axir!

* * * * *

Chimenistan

(1)

Azap pütken wujudumda sézermen misli ghelyanni.
Qazarmen tirniqim birle bésilghan izgü armanni.

Yüsüp chüshken quduqta ay yuyunsa kök charaslaydu,
Perq etmes hayat berqi süzük köz yash bilen qanni.

Wisalning peyti bir merre, likin qismetliri cheksiz,
Kézermen bir ömür qehrim xarap etken bu ormanni.

Qiyami öchmigen lewler lighirlar chüsh siyaqida,
Qepezge tashlighay kimler köyük alqandiki danni.

Ishqsiz bir künüm ötse yaghar qelbimge ming külpet,
Küter tünning chimenzari aramliq istigen janni.

(2)

Yiringliq lew payanidin taramlar ishq lawa chendan.
Hayat kökide parlaydu dili hörler urup xendan.

Qedemler örkishi yalmap yutar oylarni, aylarni,
Xazanliq yoldimu, heyhat, tépilmas shu kebi ghemxan.

Qiyandek yamrighan chachlar bedenler qehrige tal-tal,
Köyer her lehze köz yashta chécheklep sham kebi arman.

Chaqar eynekni, bilmeysen, sozulghan qaysi qabil qol?
Qilar méhringde toxtawsiz xiyallar dehshiti jewlan.

Ömürning selkini yelpüp öter güllerni, yollarni,
Purar xushbuy azabmu hem quchaq achsa chimenistan.

(3)

Etirgül shaxliri qat-qat köyer timtas yüreklerde
Eqil zenjiridek derdlik bulut yamrar peleklerde.

Hararet teptidin yashnap kökergen chüsh bayawani
Uchurma bolmighan qushtek buquldaydu tileklerde.

Ishik, tungluk étilgen ching shamalning shepisi kirmes
Likin tamlar qaraslaydu mihir singgen bileklerde.

Qonaqliqqa kirip ketken juwanning közliri kündek
Pütün xuwluq-azaplarni chiqar yögep éteklerde.

Chimenler baghrida nemxush qedemler selkini yumran
Xiyalning qurdishi birla bexit-söygü kéreklerge.

(4)

Chilan renglik toruq atni minip kelsengmu ne hasil?
Bolalmaymen mana emdi séning weslingge men na’il.

Künüm ötkende yamghurluq ünümni baqmiding anglap
Bileleysen séghinchimni hayat bolsangla, ey aqil.

Méning qehrimge rengdashtur hidimni sezmigen shu yol
Yushurmaymen, nésip bolmas manga habil we ya qabil.

Qilichlap öz ténimni, ah, qoyashni eylisem sewda,
Biraq shu demde zenjirlep dimes héchkim méni qatil.

Söyülgen, söygnim rasttur ömürlük qismitim birle
Qalarmen eslinip sheksiz chimenlikte, xuda adil!

(5)

Yürekning béghishi birle ghuwa ün yanchilar ret-ret,
Sürenler ewjide bu dem qara közdin aqar zulmet.

Rizq shaxida shildirlap üzülgen ushbu nurluq ten
Süzük qan mewjide yamrar ghéripliqqa bérip taqet.

Mihir azghunliqi singgen chighir yollarda susizliq
Ümid gülsheni cheylen’gen azapta bir tutam rahet.

Wisal-héjran perqsizdur xiyallar bolmisa tutqun,
Uchar roh qushliri atesh dawanlardin tilep apet.

Köyer jan mülki herkimning chéqinlar deshtide shu chagh
Dawalghuydu güzel chüshtek chimenler yashnighan xilwet.

(6)

Silkiner ten qorghini xulqi-siyaqi misli qar.
Sezgüler hijride kündin izdeydu közler sherm-ar.

Teshwishi yoqtur köyük rohning azabtin zerriche,
Ehli insanlar bilur bunda muqeddes naxsha bar.

Ay yüzide supsüzük dagh nurlinar pil-pil qilip,
Ah, ölümning dehshiti qilmas köngül chölida kar.

Qiz chanaydu chachlirini hesen-hüsen yitken kiche,
Ghunchilaydu titrigen barmaq ara bir séhritar.

Qush péyi tozup tökülgen baghlarmu hich solghun emes,
Yapyéshil ot hem chimendek dil qesrige köchken bahar.

(7)

Éghir demlerde sen bar dep léwimni chishlidi qan-qan,
Qolumni jüplidim mungluq yürekimge yasap aywan.

Riyazet istigen qushtek qonup men tün piraqigha
Bulut chökken qaraqimni qilip hemde özümge dan.

Lighirlar irigen yultuz közümni yummiqim müshkül
Qongurreng chach kebi, heyhat, charaslap köygini orman.

Aramim peslide köklep iman süyide nurlanding
Balam, emdi yene ming ret jénim birle bérey derman.

Nadamet chekmeydu héchbir er chimenlik bolmisa qaqshal
Anang köksidin qan aqsa özeng bash bop köter ghelyan.

(8)

Yépinchamni shamal qayrip uchursa sen taman künde,
Piraqinggha ilin’ghaymu yénip atesh bolup tünde.

Sulayman hékimiti birle yasharghaymu hayat wesli,
Makani köktiki qushning tilini bilse ger bende?

Közüngning zulmiti chirmap shorap yitken bu baghrimni,
Bu dunyaliq mélim shu dep awaylap yürimen tende.

Tiniqlar ewjini pütken ulughluqqa chökelmes kim,
Léwini qan qilip kakkuk pighan chekse ghérip ünde?

Yaqangni sök, yéshingni tök qénim deryagha aylansun,
Jimi alem guwah bolsun chimenning yiltizi sende.

(9)

Puchulap külgin ününgde hijringni sen etseng bayan.
Bir sanga mushtaqliqim alem ara bolur ayan.

Köksi chungqur kök déngizning astida yürgen béliq
Wesli imkani pütüp bolghan yunusqa hör makan.

Qismitimni müshkülat kelküni hich qilmas xarab,
Sen méning baghrimda nurdek chayqilip bolsang aman.

Ishqimiz hem mihrimizdin ot bolup yansa zimin,
Kar qilamdu külkimizge bu hayat salghan toghan!?

Mey bolup pishqan ümidning lehzide bir tal chimen,
Qiyghitip duldulliringni qol sozup kelgin janan.

(10)

Biz méngip güllükke kelsek ay méngip yanimgha keldi.
Ol piraqingning oti emdi bu janimgha keldi.

Silkitip sumbul chéchimni eylisem baghrimni qan,
Sen uchurghan izgü qushlar aylinip tarimgha keldi.

Qehritan künler uzap qaldi yiraqta hemmisi,
Mihring uyutqan nur-ziya bu köngül gharimgha keldi.

Yayridim ashiqliqimni peymane eylep dil üchün,
Esh’arlirimning sülkiti qaynighan qanimgha keldi.

Sende bolghach yette iqlim ghulmanlirining berkiti,
Barche xush hid, bar pezilet gül chimen baghimgha keldi.

(11)

Sewrningmu chéki bardur, murad weslingni gül qilghin.
Musheqqet ichre bu janni qara bextingge ul qilghin.

Quruttin paklinip eyyub yuyun’ghan nur-ziya birle,
Köyüshni istiseng shudem aramingni uyul qilghin.

Jarahettek wilildaydu bulaqning közliri, erkem,
Éqishni bilmigenlerni köngül baghida tul qilghin.

Yéshini mey qilip tutqan ghéribning kökside xenjer,
Urulsa sen taman herdem salam birle qobul qilghin.

Jahan yektaliri bilgey chimenning qurdishi ottur,
Meger bilseng bu ömrüngni ishq ehlige qul qilghin.

Bu «chimenistan» – sha’ire chimen’gül awutning qeshqer uyghur neshriyati teripidin 2003-yil 4-ayda neshr qilin’ghan «tash yapraq» namliq shé’irlar toplimidin élin’ghan

* * * * *

Héchkimge démidim

Shu qeder tinich hem rezildur etrap,
Hijranning rengngide mey boldi künler.
Ademler özige tüzgen qanundek,
Güllerning yiltizigha chökmekte ünler.

Közümni bush yumup hayajan bilen,
Qurughan liwimni qanattim güldek.
Sangila aylandi yenila jénim,
Béghimda uchup yürgen yalghuz képinek .

Héchkimge démidim sighin’ghinimni,
Qiyamlar zerdapqa qoshuldi bir-bir.
Xudini bilmestin köyidu qoyash,
Men yene yashashqa könmen axir.

Chidashqa mejbursen tersaliqimgha,
Qushlarmu perwazini élip kétidu.
Kéchining yarisi qalar shu péti,
Bu ömür su dekla éqip ötidu.

Bimalal uzaymen hesretlirimdin,
Baghrimda poreklep échilar kech küz.
Kimkine, bilgüm bar ol zamanlarda,
Yari üchün tayaq yégen bir ming alte yüz!

* * * * *

Mentiqisizliq

Séghindim men séni ghayib perishtem,
Bilimen, senmu hem séghinding méni.
Muzlighan tupraqqa issiq yash töküp,
Kélisen dunyagha men ölgen küni.

Séghinding sen méni mejroh perishtem,
Bilisen, menmu hem séghindim séni.
Sangimu, mangimu natonush lékin,
Qebridin anglan’ghan bowaqning üni.

(sha’irening ”tetür chéqin“ namliq toplimidin)

* * * * *

Bügünmu shundaqla ötüp ketti, hey …

Keng yéyip olturimen éteklirimni ,
Waqitmu shuqeder ketmekte yumshap .
Urulardimighimgha issiq ter hidi ,
Yultuzmuchaqnaydu méhrimdek qanap .

Qiriq birkéche hem kündüzmu ötti ,
Sanaymen barmiqimda künlerni tekrar .
Nawadachöchekke aylansa dunya ,
Oghuzxan tulparigha minetti derhal .

Bir qachqun kéletti darning aldigha ,
Yaki biryalghuz qiz bolatti xanish .
Bügünmu shundaqla ötüp ketti hey …
Tilidim özemge chidam we qarghish .

* * * * *

Noruz shéxida chimenqush

Nawada noruz bir tal gül bolsa,
Échilidu méning qelbimde.
Nawada noruz tamche yash bolsa,
Tökülidu méning bergimge.

Nawada noruz yalghuz qush bolsa,
Qepisimde uxlar bu kéche.
Yarisini püwleymen tiniqlirimda,
Menmu qush bolimen taki tangghiche.

Nawada noruz qara yer bolsa,
Kötüridu yene uyghurni.
Nawada noruz bük orman bolsa,
Danlitidu tümen qurghuyni.

Nawada noruz bir pichaq bolsa,
Yéngisar pichiqi bolar u choqum.
Anarmu yérilidu yürektek axir,
Künlermu-tunlermu peqet bir yutum.

Ashu pichaqta yélim kolaydu qeshqerlik ayal,
Piyaz chanaydu közliri yum – yum.
Étizidin kök téridu köklemdek külüp,
Pichaqning bisida chéchekleydu qum.

Nawada noruz bir tulpar bolsa,
Chulwurini éshimen chachlirim bilen.
Tuyaqliridin tozusa köyükning hidi,
Yüzlirimni tosumen romilim bilen.

Shamal qayriyalmas, hijran pükelmes,
Ishiq yolimizdiki noruz shéxini.
Men sanga démisemmu bilisen belkim,
Néme bilen yughuluq hesret déghini.

* * * * *

Gülber

Gül ‍iding yapraghi yaqut,
Gülber désem küler ‍iding.
Yanlirimda shox kiyiktek,
‍aylinip yürer ‍iding.

Közliringde süzülüp,
Toqquz bulaqning suliri.
Gülberdégende newbahar,
Nale qilatti bulbuli.

Gülber disem bergen gülüng,
Qilghan ‍öyümni baghwaran.
Bextimizning yültuzini ,
Seylane qilghan biz haman.

Pushtimizdin kün törelgen,
‍aymu hem hemra ‍idi.
Gülber disem ‍öchti ‍ünüm,
Gülber séni tupraq yidi.

Ne qilay bu pütmishimge,
Derdubalaler mendidur,
Kirpigingni saye qilghin,
Méning ‍aramim sendidur.

2016.3.15 qeshqer

* * * * *

Barsa kelmes yol

Kishneydu tebi’etke qoshulup illiq,
Eslime körkide qan bolghan yürek.
Yalghuz bir ayaldek yiqildi yerge,
He ene, yénimdila késilgen térek.

Méhrimge séni dep yaghmaqta topa,
Ajayip güzel hem ajayip dehshet.
Bilemsen, mendiki azab hozuri,
Mushu dem térek bolup köklidi ret- ret.

Shundimu chul-chul bolup ketmidim yene,
Sükütni men sendin ögen’gen, jénim.
Baghlirim payxan bolsun, taghlirim qamal,
Yash bolup aqmidim hergiz bir témim.

Shu kéche asmanda séning yultuzung,
Közümdin zulmetni tartqan awaylap.
Issiq bir tuyghuda jughuldaymen, ah !
Sen yene u yolda turghandek shu tap.

Qeghezdek népiz hem quruqtur waqit,
Ishxana ezmekte xiyallirimni.
Shiwirlap baqimen özümge tekrar,
Waz kéchish, irade dégenliringni

Sadamgha shé’ir oqup bergüm kélidu,
Klinton suxanidin chiqidu heywet.
Amalsiz shirediki bir qewet changni,
Sen tutqan qolumda sürtimen ret- ret.

Müshükning tirnaqliri ésimge kélip,
Bir quta siyahni tökimen yerge.
Anilar xatirjem, atilar razi,
Qizini bersila obdan bir erge.

Öyümning ishikidiki qapqara qulup,
Sharaqlap échilar kéchidek goya.
Ot yaqsam ochaqqa chay qaynitay dep,
Ömürlük pighanim qaynaydu chayda.

Chéchimni chuwumay, yalang ayagh pétim,
Chéqilghan eynekke qaraymen illiq.
Dérize tüwide chéchekler timtas,
Jan balam at étip oynighan chiwiq.

Heyranmen, héslirimgha tökidu arman,
U bilip qalghandek könglümdikini.
Baghrimda béliqtek piltinglap turup,
Oquydu sadirning qoshaqlirini.

Paxtining ichide bir tal chogh saqlap,
Künlerni ötküzüsh asanmu emes.
Qushlarning derdini sözliyelmeydu,
Qurughan gül bilen liq tolghan qepes.

Mashina chaqida cheksiz ré’alliq,
Chanalghan yilandek tolghandi yollar.
Kéchining tiniqini yalmaydu yultuz,
Ah , yene mulayim kirishti qollar.

Bu yolda térek yoq, chimlar körünmes,
Yiraqta wilildar kocha chirighi.
Üch ishek harwisi uzidi lerzan,
Kélidu uningdin saman puriqi.

Heyranmen, héslirimgha tökidu arman,
U bilip qalghandek könglümdikini.
Baghrimda béliqtek piltinglap turup,
Oquydu sadirning qoshaqlirini.

Paxtining ichide bir tal chogh saqlap,
Künlerni ötküzüsh asanmu emes.
Qushlarning derdini sözliyelmeydu,
Qurughan gül bilen liq tolghan qepes.

* * * * *

Tiziq

1
Jan parem ,
Sen chida !
Taghlarning derdini ,
Sularning weslini ,
Topining qedrini ,
Hichkim sendek sizelmeydu .
Köklem üchün
Baghrini xun itelmeydu .

Jan parem ,
Menmu chiday !
Kechmishingni ,
Kelmishingni ,
Pütmüshingni ,
Hichkim mendek söyelmeydu .
Bexti üchün yighlap turup külelmeydu .

Jan parem ,
Séni kütiwatimen …
Pilsirat köwrikidin ötiwatimen ,
Yürikimni
Séning qolungda tutiwatimen .

Jan parem
Bu kütüsh
Tashtek éghir emes ,
Yashtek hem chongqur .
Manga dégen gepliringni
Oyludum bir qur….

Sen manga ishen ,
Bu künler
Hergizmu emestur kishen!
Chidaminggha jénimni birey,
Qizil gülge qénimni birey.
Seherdiki ibaditimde ,
Saqliqingni xudadin tiley …

2
Asmaninggha qaridim,
Yultuz bolup taridim.
Séni dep ghunchilighan ,
Güllirimni puridim .

Erkikim
Ishen’gen taghliringda kiyik yatmidi,
Ya birsi özini
Baghringgha kélip atmidi .
Mana emdi
Séni söyginim
Kimlerge bilindi zulmet ?
Etrapimizgha ghewgha patmidi !

Yighliyalmidim,
Küldüm qaqahlap .
Qowurghamni
Birtal-birtaldin
Qoydum yaraqlap.

Chachliringni
Barmiqimda taridim .
Séni dep ötküzgen
Tiziqlirimni sanidim .

Tiniqliring,
Qiliqlirim…
Untuldurdi bizge hemmini .
Közlirimiz qapqara,
Lékin qismet ,
Bextimizni qilalmas qara .

Qaraslidi söngikim ,
Yérilmidi yürikim !
Saqalliq yüzüngge aylandi dunya ,
Arimizdin
Ötüp ketti birtalla oqya …

3
Kétiwatimiz!
Doqmushtiki maylamchi bala,
Döng köwrüktiki sertirach ,
Shiwaq basqan qongurreng tupraq ,
Hemme-hemmisi
Shéwirlidi biz üchün .
Ghaltektiki lengpu mu ,
Lighirlidi biz üchün .
Puxadan chiqqudek
«uh» dédim .
Warqiridim bimalal
Yénimdiki méning lükchikim !!!

Ishiq lerzide
Tonurdiki kök samsisi soyuldi,
Bulaqlarning közlirimu oyuldi.
Yollar manga,
Qizirip pishqan chilandek
Tügülüp yatqan yilandek
…….tuyuldi .

Kétiwatimiz!
Bu qowuqtin kirdim sen bilen,
Öyüngning derizisige qaridim birdem .
Bir qiz güllükte oynawatidu ,
Keynimizge qayrilsaq
Ikki tagh
Baghrimizni arlawatidu …

Berdashliqing
Topa qildi ténimni .
Yighlap turup
Chiqarmidim ünümni .
Kétiwatimiz!
Barche azap
Arqida qaldi…
Taghlarmu,
Tashlarmu,
Chidiyalmay baghrini yardi!!!!!

* * * * *

Séghindim méhirlik tillashliringni

Qushningmu öyi bar qurtningmu hem,
Öyümning tamlirigha qaridim jimjit.
Séghindim méhirlik tillashliringni,
Waqitla yénimdin ötidu ship – ship.

Közümni bosh yumdum kirishti chishim,
Tatliq bir hés bilen kettim jughuldap.
Jenggahtiki attek kishner ré’alliq,
Chéchimni taridim sangila atap.

Bu kütüsh bir ömür kütkinimge teng,
Chachlirim deryadek dolqun yasidi.
Men shundaq raziliq berdim hayatqa,
Peryadim baghrimni kélip qapsidi.

Men burun nelerde yalghuz perishan,
Sen burun nelerde ot bolup yan’ghan.?!
Gunah bolsa emdi séni söyüp qalghinim,
Adem bilen hawaning barliqi yalghan!!!

* * * * *

Mashina közniki chéqilsimu ah

Zimistan qushliri qon’ghan zenjirdek,
Yürekke chirmiship köymekte bir ot.
Jarahet baghridek issiq dunyayim,
Kel ünsiz, muzlighan qollirimni tut.

Yéqimsiz wisaldek külsün tebi’et,
Qar kéchip turayli birdem yanmu yan.
Muhebbet hem nepret késishken demde,
Sarghayghan héslardin sirghimisun qan.

Mashina közniki chéqilsimu ah,
Köz yéshing ümidni qalmisun söyüp.
Men emdi uzaymen xiyalliringdek,
Chünki biz hijran’gha qélishqan könüp.

* * * * *

Kechür, qarlighichim

Choquma eynekni, omaq qarlighichim,
Ussuzluq béreymen alqanlirimda.
Özümni bimalal tashliyalmaymen,
Sen köyüp qarayghan gülxanliringgha.

Yarilan’ghan tumshuqung échishsa sim-sim,
Horlan’ghan tiniqimda qoyaymen püwlep.
Yéshimda yusam ger qanatliringni,
Baghrimdin yulghunup uchuwer örlep.

Kechürgin sen üchün salmaymen uwa,
Boghqum yoq méhrimde erkinlikingni.
Chünki kök asmanla toluq bilidu,
Ah, séning shu qeder yenggillikingni.

* * * * *

Bir tamche nur

Mini élip qachalmas hichkim,
Qumushluqqa ot quyalmas hem.
At minishni ögen’güm kélip,
Yighliwaldim ün sélip birdem.

Qushtek yenggil qushtek omaq men,
Chayning renggi süzüldi asta.
Shor örligen aliqanlarda qum,
Bir tamche nur sanjildi tashqa.

Chipildaydu yamghur yéqimliq,
Tüteklerni qilghanche yeksan.
Anilarning közidiki mung,
Köklimekte bolup bük orman.
Ü
Oynaydighan bala barmu

Su ichide örüm–örüm chach,
Gül bergidek yérildi qat–qat.
Barmiqimda ochum–ochum nur,
Ap’aq tamgha yazimen peryad.

Ögzisi yoq öydin tolun ay,
Qariyalmay bolmaqta chak–chak.
Nemxush putlar silkiner yénik,
Yamghurdiki xiyalgha oxshap.

Kichiklikte yasighan öyüm,
Kélip qaldi yene yadimgha.
Unlirim–qum, séyim–yopurmaq,
Ash étettim balilirimgha.

Külüp sélip özümche ghemkin,
Échiwettim rojeklirimni.
Aynisun dep kéche baghrida,
Chéchiwettim chécheklirimni.

Aq tash, kök tash,
Derya boyi süzük tash.
Séning bilen men adash,
Oynaydighan bala barmu.

Bolmisimu bu jayda bir tagh,
Eks sada yandi ah derhal.
Hayat dégen mushudur belkim,
Ot ichige tashlandi ayal.

Aq tash, kök tash.
Derya boyi süzük tash,
Oynay désem deryada,
Yolum tursa qara tash…

* * * * *

Nozugüm

Nozugum!
Séni chaqirsam
Qomushlar titrep ketti,
Yalang ayagh putlirimgha tiken patti.
Sen yénimgha kelmiding,
Qolungdiki pichaqni qolumgha berding.
Chuwulghan chachlirimiz,
Yirtilghan köynikimiz…
Soghuq shamalda yelpündi,
Közlirimiz yiraqlargha telpündi.

Nozugum!
He…
Özimizche külüshüp kettuq,
Yéshimiz bilen,
Topilarni lay,
Qomushlarni ney ettuq.
Nozugum
Qolliringni mujudum.
Lewlirimni qanighudek chishlidim,
Bir chaghlarda menmu,
Sendek qéchishni,
Sendek köyüshni,
Sendek ölüshni oylaydighan qiz idim!
Atlarning kishneshliri anglandi,
Peryading bilen
Yürek baghrim daghlandi:
«taghdin chüshken lay süni,
Süzüp icher er barmu?
Nozuk bashigha mung chüshti,
Élip qachar er barmu? »

Nozugum!
Qepezde sayraydu méning bulbulum,
Uningmu taghi bar,
Belbéghida pichaq,
Yürikide daghi bar!
Menla échilidighan
Qiyametlik baghi bar…
Méningmu sanga oxshash towlighim kéler!chimen’gül awut shé’irliri
Sehipe:Shé’irlar, Shexisler baha:0 dane 16-03-2016
Chimengul Awut
Kütüsh

Aptapqa qaqlidim yalghuzluqumni,
Qismetning payani köründi timtas.
Sen nede meghrursen ézildi baghrim,
Közümni bosh yumup qildim men qiyas.

Kimlerni yad etting ,kimlerni küttüng,
Méhrimde barliqing bolmaqta ayan.
Aldirash yolni késip ötkensen belkim,
Axirini oylashtin qilimen guman.

Térekler qaraydu manga bek ghemkin,
Boyungdek bir ishench parlaydu yarqin.
Yenila sen aman qalisen jénim,
Tuyuqsiz zéminda yüzberse qirghin.

Mung basqan közliringni esliyeleymen,
Sen chuqum öyüngdin chiqqan lawuldap.
Mana yene bir kün ötti ming teste,
Yultuzlargha qoshuldum yolunggha qarap !

* * * * *

Gülber

Gül ‍iding yapraghi yaqut,
Gülber désem küler ‍iding.
Yanlirimda shox kiyiktek,
‍aylinip yürer ‍iding.

Közliringde süzülüp,
Toqquz bulaqning suliri.
Gülberdégende newbahar,
Nale qilatti bulbuli.

Gülber disem bergen gülüng,
Qilghan ‍öyümni baghwaran.
Bextimizning yültuzini ,
Seylane qilghan biz haman.

Pushtimizdin kün törelgen,
‍aymu hem hemra ‍idi.
Gülber disem ‍öchti ‍ünüm,
Gülber séni tupraq yidi.

Ne qilay bu pütmishimge,
Derdubalaler mendidur,
Kirpigingni saye qilghin,
Méning ‍aramim sendidur.

2016.3.15 qeshqer

* * * * *

Barsa kelmes yol

Kishneydu tebi’etke qoshulup illiq,
Eslime körkide qan bolghan yürek.
Yalghuz bir ayaldek yiqildi yerge,
He ene, yénimdila késilgen térek.

Méhrimge séni dep yaghmaqta topa,
Ajayip güzel hem ajayip dehshet.
Bilemsen, mendiki azab hozuri,
Mushu dem térek bolup köklidi ret- ret.

Shundimu chul-chul bolup ketmidim yene,
Sükütni men sendin ögen’gen, jénim.
Baghlirim payxan bolsun, taghlirim qamal,
Yash bolup aqmidim hergiz bir témim.

Shu kéche asmanda séning yultuzung,
Közümdin zulmetni tartqan awaylap.
Issiq bir tuyghuda jughuldaymen, ah !
Sen yene u yolda turghandek shu tap.

Qeghezdek népiz hem quruqtur waqit,
Ishxana ezmekte xiyallirimni.
Shiwirlap baqimen özümge tekrar,
Waz kéchish, irade dégenliringni

Sadamgha shé’ir oqup bergüm kélidu,
Klinton suxanidin chiqidu heywet.
Amalsiz shirediki bir qewet changni,
Sen tutqan qolumda sürtimen ret- ret.

Müshükning tirnaqliri ésimge kélip,
Bir quta siyahni tökimen yerge.
Anilar xatirjem, atilar razi,
Qizini bersila obdan bir erge.

Öyümning ishikidiki qapqara qulup,
Sharaqlap échilar kéchidek goya.
Ot yaqsam ochaqqa chay qaynitay dep,
Ömürlük pighanim qaynaydu chayda.

Chéchimni chuwumay, yalang ayagh pétim,
Chéqilghan eynekke qaraymen illiq.
Dérize tüwide chéchekler timtas,
Jan balam at étip oynighan chiwiq.

Heyranmen, héslirimgha tökidu arman,
U bilip qalghandek könglümdikini.
Baghrimda béliqtek piltinglap turup,
Oquydu sadirning qoshaqlirini.

Paxtining ichide bir tal chogh saqlap,
Künlerni ötküzüsh asanmu emes.
Qushlarning derdini sözliyelmeydu,
Qurughan gül bilen liq tolghan qepes.

Mashina chaqida cheksiz ré’alliq,
Chanalghan yilandek tolghandi yollar.
Kéchining tiniqini yalmaydu yultuz,
Ah , yene mulayim kirishti qollar.

Bu yolda térek yoq, chimlar körünmes,
Yiraqta wilildar kocha chirighi.
Üch ishek harwisi uzidi lerzan,
Kélidu uningdin saman puriqi.

Heyranmen, héslirimgha tökidu arman,
U bilip qalghandek könglümdikini.
Baghrimda béliqtek piltinglap turup,
Oquydu sadirning qoshaqlirini.

Paxtining ichide bir tal chogh saqlap,
Künlerni ötküzüsh asanmu emes.
Qushlarning derdini sözliyelmeydu,
Qurughan gül bilen liq tolghan qepes.

* * * * *

Tiziq

1
Jan parem ,
Sen chida !
Taghlarning derdini ,
Sularning weslini ,
Topining qedrini ,
Hichkim sendek sizelmeydu .
Köklem üchün
Baghrini xun itelmeydu .

Jan parem ,
Menmu chiday !
Kechmishingni ,
Kelmishingni ,
Pütmüshingni ,
Hichkim mendek söyelmeydu .
Bexti üchün yighlap turup külelmeydu .

Jan parem ,
Séni kütiwatimen …
Pilsirat köwrikidin ötiwatimen ,
Yürikimni
Séning qolungda tutiwatimen .

Jan parem
Bu kütüsh
Tashtek éghir emes ,
Yashtek hem chongqur .
Manga dégen gepliringni
Oyludum bir qur….

Sen manga ishen ,
Bu künler
Hergizmu emestur kishen!
Chidaminggha jénimni birey,
Qizil gülge qénimni birey.
Seherdiki ibaditimde ,
Saqliqingni xudadin tiley …

2
Asmaninggha qaridim,
Yultuz bolup taridim.
Séni dep ghunchilighan ,
Güllirimni puridim .

Erkikim
Ishen’gen taghliringda kiyik yatmidi,
Ya birsi özini
Baghringgha kélip atmidi .
Mana emdi
Séni söyginim
Kimlerge bilindi zulmet ?
Etrapimizgha ghewgha patmidi !

Yighliyalmidim,
Küldüm qaqahlap .
Qowurghamni
Birtal-birtaldin
Qoydum yaraqlap.

Chachliringni
Barmiqimda taridim .
Séni dep ötküzgen
Tiziqlirimni sanidim .

Tiniqliring,
Qiliqlirim…
Untuldurdi bizge hemmini .
Közlirimiz qapqara,
Lékin qismet ,
Bextimizni qilalmas qara .

Qaraslidi söngikim ,
Yérilmidi yürikim !
Saqalliq yüzüngge aylandi dunya ,
Arimizdin
Ötüp ketti birtalla oqya …

3
Kétiwatimiz!
Doqmushtiki maylamchi bala,
Döng köwrüktiki sertirach ,
Shiwaq basqan qongurreng tupraq ,
Hemme-hemmisi
Shéwirlidi biz üchün .
Ghaltektiki lengpu mu ,
Lighirlidi biz üchün .
Puxadan chiqqudek
«uh» dédim .
Warqiridim bimalal
Yénimdiki méning lükchikim !!!

Ishiq lerzide
Tonurdiki kök samsisi soyuldi,
Bulaqlarning közlirimu oyuldi.
Yollar manga,
Qizirip pishqan chilandek
Tügülüp yatqan yilandek
…….tuyuldi .

Kétiwatimiz!
Bu qowuqtin kirdim sen bilen,
Öyüngning derizisige qaridim birdem .
Bir qiz güllükte oynawatidu ,
Keynimizge qayrilsaq
Ikki tagh
Baghrimizni arlawatidu …

Berdashliqing
Topa qildi ténimni .
Yighlap turup
Chiqarmidim ünümni .
Kétiwatimiz!
Barche azap
Arqida qaldi…
Taghlarmu,
Tashlarmu,
Chidiyalmay baghrini yardi!!!!!

* * * * *

Séghindim méhirlik tillashliringni

Qushningmu öyi bar qurtningmu hem,
Öyümning tamlirigha qaridim jimjit.
Séghindim méhirlik tillashliringni,
Waqitla yénimdin ötidu ship – ship.

Közümni bosh yumdum kirishti chishim,
Tatliq bir hés bilen kettim jughuldap.
Jenggahtiki attek kishner ré’alliq,
Chéchimni taridim sangila atap.

Bu kütüsh bir ömür kütkinimge teng,
Chachlirim deryadek dolqun yasidi.
Men shundaq raziliq berdim hayatqa,
Peryadim baghrimni kélip qapsidi.

Men burun nelerde yalghuz perishan,
Sen burun nelerde ot bolup yan’ghan.?!
Gunah bolsa emdi séni söyüp qalghinim,
Adem bilen hawaning barliqi yalghan!!!

* * * * *

Mashina közniki chéqilsimu ah

Zimistan qushliri qon’ghan zenjirdek,
Yürekke chirmiship köymekte bir ot.
Jarahet baghridek issiq dunyayim,
Kel ünsiz, muzlighan qollirimni tut.

Yéqimsiz wisaldek külsün tebi’et,
Qar kéchip turayli birdem yanmu yan.
Muhebbet hem nepret késishken demde,
Sarghayghan héslardin sirghimisun qan.

Mashina közniki chéqilsimu ah,
Köz yéshing ümidni qalmisun söyüp.
Men emdi uzaymen xiyalliringdek,
Chünki biz hijran’gha qélishqan könüp.

* * * * *

Kechür, qarlighichim

Choquma eynekni, omaq qarlighichim,
Ussuzluq béreymen alqanlirimda.
Özümni bimalal tashliyalmaymen,
Sen köyüp qarayghan gülxanliringgha.

Yarilan’ghan tumshuqung échishsa sim-sim,
Horlan’ghan tiniqimda qoyaymen püwlep.
Yéshimda yusam ger qanatliringni,
Baghrimdin yulghunup uchuwer örlep.

Kechürgin sen üchün salmaymen uwa,
Boghqum yoq méhrimde erkinlikingni.
Chünki kök asmanla toluq bilidu,
Ah, séning shu qeder yenggillikingni.

* * * * *

Bir tamche nur

Mini élip qachalmas hichkim,
Qumushluqqa ot quyalmas hem.
At minishni ögen’güm kélip,
Yighliwaldim ün sélip birdem.

Qushtek yenggil qushtek omaq men,
Chayning renggi süzüldi asta.
Shor örligen aliqanlarda qum,
Bir tamche nur sanjildi tashqa.

Chipildaydu yamghur yéqimliq,
Tüteklerni qilghanche yeksan.
Anilarning közidiki mung,
Köklimekte bolup bük orman.
Ü
Oynaydighan bala barmu

Su ichide örüm–örüm chach,
Gül bergidek yérildi qat–qat.
Barmiqimda ochum–ochum nur,
Ap’aq tamgha yazimen peryad.

Ögzisi yoq öydin tolun ay,
Qariyalmay bolmaqta chak–chak.
Nemxush putlar silkiner yénik,
Yamghurdiki xiyalgha oxshap.

Kichiklikte yasighan öyüm,
Kélip qaldi yene yadimgha.
Unlirim–qum, séyim–yopurmaq,
Ash étettim balilirimgha.

Külüp sélip özümche ghemkin,
Échiwettim rojeklirimni.
Aynisun dep kéche baghrida,
Chéchiwettim chécheklirimni.

Aq tash, kök tash,
Derya boyi süzük tash.
Séning bilen men adash,
Oynaydighan bala barmu.

Bolmisimu bu jayda bir tagh,
Eks sada yandi ah derhal.
Hayat dégen mushudur belkim,
Ot ichige tashlandi ayal.

Aq tash, kök tash.
Derya boyi süzük tash,
Oynay désem deryada,
Yolum tursa qara tash…

* * * * *

Nozugüm

Nozugum!
Séni chaqirsam
Qomushlar titrep ketti,
Yalang ayagh putlirimgha tiken patti.
Sen yénimgha kelmiding,
Qolungdiki pichaqni qolumgha berding.
Chuwulghan chachlirimiz,
Yirtilghan köynikimiz…
Soghuq shamalda yelpündi,
Közlirimiz yiraqlargha telpündi.

Nozugum!
He…
Özimizche külüshüp kettuq,
Yéshimiz bilen,
Topilarni lay,
Qomushlarni ney ettuq.
Nozugum
Qolliringni mujudum.
Lewlirimni qanighudek chishlidim,
Bir chaghlarda menmu,
Sendek qéchishni,
Sendek köyüshni,
Sendek ölüshni oylaydighan qiz idim!
Atlarning kishneshliri anglandi,
Peryading bilen
Yürek baghrim daghlandi:
«taghdin chüshken lay süni,
Süzüp icher er barmu?
Nozuk bashigha mung chüshti,
Élip qachar er barmu? »

Nozugum!
Qepezde sayraydu méning bulbulum,
Uningmu taghi bar,
Belbéghida pichaq,
Yürikide daghi bar!
Menla échilidighan
Qiyametlik baghi bar…
Méningmu sanga oxshash towlighim kéler!
Ichimdiki otni bir u biler,
Bir allah biler:
«yalghuz kéyik taghda qaldi,
Kün chüshkidek yer barmu?
Bu qismetni igem saldi,
Ép qachqudek er barmu»
Nozugum!
Atlarning kishneshliri anglandi,
Hesretlirim hesritingge baghlandi.

————————————————————————

 

Binlerce Hasta Böyle Iyileşti!


20 Ocak 2016 Çarşamba 19:53

Binlerce hasta böyle iyileşti!
336 0

Uzmanlar tarafından ballı tarçının tam anlamıyla mükemmel bir doğal ilaç olduğu kanıtlanmıştır. Tarçın bal karışımının soğuk algınlığından kalp hastalıklarına, kanserden cilt enfeksiyonlarına hatta kilo vermeye kadar bir çok alanda faydası mevcut.

Tarçınlı Balın Hazırlanışı
1 bardak kaynamış su içerisine bir miktar tarçını ilave edin ve demlemeye bırakın. Karışım oda sıcaklığına geldiğinde eklediğiniz tarçının 2 katı kadar balı karışıma ekleyin ve karıştırın. Yaptığınız bu bal tarçın karışımının yarısını akşam yatmadan önce için, kalan yarısını ise sabah kalktığınızda tüketin.
Tarçın ve bal karışımını hazırlamak bu kadar kolay. Şimdi gelelim bitmek bilmeyen faydalarına. Karışımın o kadar etkili ve çok faydası var ki ilaç firmaları bu karışımın yayılmasından hoşlanmayacak. Çünkü bir çok alanda faydası görülüyor. Bir çok ülkede tedavi amaçlı kullanılan doğal bir takviye…

İşte Ballı Tarçının Mucizevi Etkileri – Bal Tarçın Neye iyi gelir – Faydaları Nelerdir..?
Bağışıklı Sistemi: Karışım bağışıklık sistemini güçlendiriyor ve bakteriyel hastalıklara karşı direnci artırıcı etkisi var.

İdrar Yolu Enfeksiyonu:
Bu karışımın idrar yollarında oluşan mikropları öldürdüğü bilinmektedir.

Sindirim Güçlüğü:
Bu karışım midede asit oluşumunu engelliyor ve en ağır yemekleri dahi kolayca sindirmenize olanak sağlıyor.
Kolesterol: Bu karışımı tükettikten 2 saat sonra kandaki kolestrol oranının Yüzde 10 azaldığı tespit edilmiştir.
Sivilceler: 3 yemek kaşığı bal ile 1 çay kaşığı tarçını gece yatmadan önce sivilcelerinizin üzerine sürün. Ertesi gün sürdüğünüz bölgeyi ılık su ile durulayın. 2 hafta boyunca her gün uyguladığınız da sivilcelerinizin tamamı yok olacaktır.

İşitme Kaybı: Her gün düzenli olarak bal tarçın karışımı tüketirseniz duyma kaybınız gidebiliyor.
Gaz: Bal ve Tarçın karışımı midede oluşan gazı önler.
Cilt Enfeksiyonları: Mantar, egzama gibi cilt enfeksiyonu olan bölgelere düzenli olarak sürdüğünüzde iyileştirme göstermektedir.
Kötü Nefes: Sabahları bal ve tarçın karışımı bir suyla gargara yapmak gün boyu güzel bir nefese sahip olmanızı sağlayacaktır.
Kanser: Düzenli olarak tüketilen bal ve tarçın karışımı mide ve kemik kanserini yenmede önemli bir rol oynuyor.
Grip: Balın içerisindeki doğal bir bileşimin grip mikrobunu öldürdüğü kanıtlanmıştır.
Yorgunluk: Balın içerisinde bulunan şeker vücudun güç kazanmasını sağlar. Bal ve tarçın karışımı ise vücudun daha zinde ve esnek olmasını sağlamakta.
Soğuk Algınlığı: 3 gün boyunca bir kaşık bal ve çeyrek kaşık tarçın tüketilmesi soğuk algınlığını tedavi etmektedir.
Zayıflama: Bal tarçın kürü olarak bilinen bu karışım bir çok kişi tarafından zayıflamak amaçlı kullanılmaktadır. Bal tarçın kürünü yaparak 21 günde 4 kilo veren okurlarımız var. Sabahları aç karnına ve yatmadan önce olmak üzere, günde 2 kez tüketerek kilo verebilirsiniz.

Büyük Hazine Tarçın

Binlerce yıl boyunca, tarçın farklı ev yapımı tedavilerinde kullanılmıştır. Modern bilim yapılan çeşitli araştırma ve çalışmaların ardından tarçının birçok faydasını doğrulamıştır.Bu baharat Mısır gibi bazı ülkelerde bulunan cinnamomum isimli bir ağacın iç kabuğundan elde edilir. İlk kullanımının izleri de Mısır’a kadar sürülmüştür. O zamanlar tarçın, yalnızca krallar tarafından lüks bir şekilde kullanılabilen çok değerli, nadir ve pahalı bir ürün ve hediyeydi.

Ürün süreci ağacın sapını keserek, kabuğunu alarak gerçekleşir. Ardından, çubuk şeklinde çizgiler oluşur. Ayrıca toz tarçın elde etmek üzere öğtülebilir.Neyse ki, günümüzde tarçın kolaylıkla temin edilebilen ve marketlerden satın alınabilen bir baharat haline gelmiştir. Karakteristik aromasını yağlı kısmına borçludur. Yağlı kısmı ise metabolizma ve sağlığa yönelik birçok fayda içeren baharın en önemli özelliklerinden sorumlu cinnamaldehyde adı verilen maddeden gelmektedir.
İki türlü tarçın vardır:
Ceylon tarçını; aynı zamanda hakiki tarçın olarak da bilinir.
Cassia tarçını; en sık tüketilen türüdür.

Tarçının Faydaları
Kendine has tadı ve mutfaktaki çeşitli kullanımlarıyla tarçının (bilim tarafından kanıtlanmış) faydalarından bazıları şöyle:
Antioksidan deposu
Bu maddeler “serbest radikaller” tarafından verilen oksidatif hasarlara karşı vücudunuzu korumaya alır. Çalışmalara göre tarçının içinde yüksek kaliteli polifenoller bulunmaktadır. Çalışmalarda 26 baharatın antioksidanlarıyla tarçınınkini karşılaştırmışlar ve içlerinden en güçlüsü oregano ve sarımsakla beraber tarçın çıkmıştır.
İltihap sökücü

Tarçın vücudun farklı yerlerindeki şişliği azaltmakla beraber, iltihaplarla savaşır, hasar almış dokuları onarır ve eklem yangısı veya gut hastalarının belirtilerine iyi gelir.

Kalp Hastalıklarına Yakalanma Riskini Azaltır
Ailenizde kalp damar hastalığı geçmişi varsa ya da riskli hasta konumundaysanız (obezite, diyabet, yüksek kolesterol, yüksek tansiyon) daha fazla tarçın tüketmeye çalışın. Bu baharatın ölüme kadar gidebilecek  kalp sorunlarına karşı riski azaltma kapasitesi bulunmaktadır. Tip II diyabet hastaları için ise, günde bir gram tarçının kan şekeri üzerinde oldukça iyi etkileri gözlemlenmektedir.
Ayrıca tarçın “kötü” kolesterol seviyelerini ve trigliseriti azaltmaya yardımcı olur. Yapılan bazı çalışmalara göre tarçın “iyi” kolesterol miktarını arttırırken hipertansiyonu da azaltmaktadır. Bütün bunlar daha sağlıklı bir kalbe sahip olmanıza katkı sağlar.
İnsülin Hassasiyetini İyileştirir

Bu da tarçının diyabetli hastalara yönelik insülin hormonuna olan hassasiyeti iyileştirebilme kapasitesinden gelen başka bir faydası. İnsülin hormonu vücuttaki enerji seviyelerinin ve metabolizmanın en başlıca gelen düzenleyicilerinden biri. Ayrıca özellikle kan akışında ve hücrelere doğru olmak üzere kanda şekeri taşır. İnsülin direnci olan hastalar diyabetin ötesinde ciddi sorunlardan şikayetçi olurlarsa tarçın burada da devreye girer.
Diyabet Önleme Gücü
Daha önce söylediklerimize ilişkin olarak, tarçın kan şekeri seviyesini düşürür; işte bu sebeple diyabet hastalarının tarçını daha sıklıkla tüketmesini öneriyoruz. Tarçının yemek yendikten sonra kan akışına giren glukoz seviyesini düşürdüğü, sindirim enzimlerine müdahale edebildiği, sindirim yolundaki karbonhidratların bozulmasını azalttığı ve taşıma hücrelerine etkime yaptığı kanıtlanmıştır.
Tarçını şekersiz tatlılarla ya da öğle veya akşam yemeğinden sonra kahveyle beraber tüketmenizi öneririz. Diyabetli hastalar üzerine yapılan çalışmalar tarçının şeker seviyesini %30’a kadar düşürebildiğini göstermiştir. Önerilen günlük doz ise 6 grama kadardır.
Dejeneratif Hastalıkları Azaltır
Nörodejeneratif problemler beyin hücrelerinin yapısı veya fonksiyonunda progresif bir kayıpla karakterize edilir. Alzheimer ve Parkinson hastalıklarını en sık görülen iki dejeneratif hastalığa örnek olarak verebiliriz. Beyinde biriken proteinler Alzheimer hastalığını tetiklerken, tarçında bulunan iki madde bu birikimi engelleyebilmekte, nöronları korumakta, motor işlevlerini iyileştirmekte ve Parkinsonlu hastalarda nörotaşıyıcı seviyelerini normalleştirmektedir.

Kansere Karşı Korur

Kanser kötü huylu hücrelerin kontrol edilemeyen bir şekilde büyümesiyle ortaya çıkar. Yıllar boyunca tarçın tüketimi ile kanserli hastaların sayısının azalması ve iyileşmeleri arasındaki ilişki incelenmiştir. Bu sebeple çeşitli çalışmalar tarçının kanserin önlenmesinde doğal tedavi olarak görülebileceğini belirtmektedir.
Tarçın iyi huylu hücrelerin ölümüne yol açan tümörlerdeki kan damarlarının oluşumunu azaltır. Ayrıca, serbest radikaller ortamdan uzaklaştırıldığı takdirde, örneğin son günlerde en çok karşımıza çıkan kanser türlerinden kolon kanserine yakalanmanız önlenir.
Mantar ve Bakteri Enfeksiyonlarıyla Savaşır
Tarçının ana aktif maddesi (cinnamaldehyde) solunum yolu enfeksiyonlarını mantara karşı korur, Salmonella gibi bakterilerin çoğalmasını engeller, diş çürüklerini ve ağız kokusunu önler.

Edip Perhat Tursun Shé’irliri


perhat_tursun (1)

Köyüwatqan bughday

Men ashu quyrughluq yultuz hemminglar qaghighan ,
Qarangghu ka’inatta nishansiz , qararsiz sergerdan .
Söygin méni qisaskarning qolidin bérip qoyghan ,
Eng axirqi qisas pursitidek .
Men ashu kishimen derextiki sayem oyup élin’ghan,
We shu kündin bashlap öldi dep qaralghan.
Söygin méni qizip ketken méngiside telwe qatilning,
Peyda bolghan qalaymiqan xam xiyalidek.
Men ashu bughdaymen jennetmu ot bilen daghlap köydürgen,
Tomuzdiki qoyash nurimu muzlitip titretken.
Söygin méni xarlinish késilige giriptar bolghandek.
Gheyri eqliy kishilerning qorshawida eqilge meptun bolghandek.
Men ashu börimen sughuq yaltirar ustixanlirim daxan ayal qolida…..
Tarqilimen epsundek tupraq, hawa, yalqun we sugha.
Söygin méni kün bilen ay bir siziqta toghra kélip hemel burjida,
Uchrashsimu altinji derijide, yüz bermigen möjizilerdek

2004- yili yil 25- awghust, ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Ana til

Bir dostumning yawrupagha makanlashqinigha xéli yillar boldi
Uzaqi yil jiger rakida yat sheherde közini yumdi
Ayali yawrupaliq
Ballirimu shu yerde ösken
Köz yumush aldidiki birdinbir arzusi
Ana til – uyghur tilida wédalishish iken
Epsus, héchkim chiqmighan iken.
Shunga u ayaligha deptu :
Men tughulup anglighan tunji til uyghur che idi
Yighlisam ata – anam uyghur tilida bezleyti
Söyetti, silayti
Apam uyghur tilida elley éytatti
Elley tatliq uxlitatti, anglimay uxlimaytim
Kéchiche köz yummaytim, qara bésishtin qorqattim
Tunji bolup uyghur tilida söygüni tuydum
Tunji bolup uyghur tilida güzellikni sezdim
Tunji bolup uyghur tilida erkinlik ishittim
Tunji bolup uyghur tilida eqilge érishtim
Gep qilishni ügendim
Tunji bolup uyghur tilida bildürdüm manga lazimni
Tunji bolup uyghur tilida ayan qildim aghriq – zarimni
Tunji bolup uyghur tilida köz – köz qildim shatliqlirimni
Tunji bolup uyghur tilida bayan qildim muhebbitimni
Uyghur tilida qurup chiqtim pütün rohiy dunyarimni
Bu tilsiz bu dunyaning körisiz gumranini
Gösh tinim bashqilarchün tejribixanigha aylinar
Kallam zérikishlik girammatika kitabi we lughetke aylinar
Xuddi birsi méning éghizimda gep qiliwatqandek
Chünki men uzun yillar kéyin
Ana yurttin ayrilip bu dunyani andin bildim
Yene nurghunlighan özge millet we tillar bar
Til üginish jeryani hemishe ayrilish azabigha chirmishiwalidu
Ikkinchi tilning ögeylikidin qutulghili zadi bolmaydu
Men peqet mewjutmen ana tilimda
Birdinbir ziminimdur, yol yoq ishghalgha
Erkinmen men peqet ana tilimda
Birdinbir chüshümdur, yol yoq buzushqa.

2005-yil 11-ayning 29-küni biyjing

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Etigen tuyghusi

Herküni etigen
Eski tüski tergüchining qopal we set awazi
Ishiklerning qislachliridin
Dérizining qislachliridin
Bar küchi bilen kirer öyge sighdilip
Échinishliq emestur belkim bu awaz
Biraq qopal we setlikidin
Échinishliq anglinidu shu qeder
Yéter yadimgha
Nurghun jaylarda
Qélipqalghini adrésim we télifon nomurimning
Shuning bilen hés qilimen
Yoqatqandek nurghun nersini
Yoqatqandek sézimen hetta
Eng muhim ichki sirlirimni
Chong kochilarda
Qépyalingach hés qilimen özümni
Chünki héchkim kelmeydu izdep
Héchkim manga urmas télifon
Belkim ular oghriliqche nelerdidur köziter méni
Nomusizlarche qilar tamasha télifon nomur we adrésimni
Tamasha qilghandek reswalarche sirlirimni
Sirtqa chiqishqa pétinalmastin
Hemmini tillaymen bunda olturup
Eski tüski tergüchining set we boghuq awazi
Binalargha chüshken aptap jilwisi
Yotqandin kötürülgen tenning bedboy puriqi
Tang atqinini
Étirap qilishqa qistar kishini
1993 ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Ayallar

Ayallar, ah, ayallar!
Sen ashu su sen barche yaritilishtin awal qarangghuluqta dawalghup turghan
Sen eng deslepki térritoriye, jennetni bedel qilip érishken
Sen eng deslepki esirisen erlerning ölüm bilen tégishken
Sen eng deslepki shadliqsen jinayet we azab bilen yükselgen.
Ayallar, ah, ayallar!
Insaniyet mehrum boldi jennettin ayallar üchün
Ige bolup azabqa sézip yetti ulughluqini özining
Shundin béri hem mehrum boldi ayaldin,
Érishkini peqetla sharabning tektidiki mestlik we xam xiyal
Ayallar xuddi jöylüshtek,xuddi jinayettek yoshurundi zulmet ilkige.
Ayallar, ah, ayallar!
Yumilaq shekillerge tolghan séning ézitqu téning
Meghlubtur u yerde barche pelsepe
Pétagoras éytqan ikkinchi ret ötkili bolmas birla deryadin
Lékin séning téningde
Oxshimighan dewrlerde we bashqa-bashqa jaylarda
Késip ötkinim yenila shu bir derya.
Hazirghiche wujudumda köyüwatqini hem
Sen yette bashliq yalmawuzdin sorap kelgen ot.
Ayallar, ah, ayallar!
Mehkumluqtekla eqilni qilisen weyran
Telwilikni tugh qilip tiklep
Siyasiyni ayighingda qilisen payxan
Béshi barlarni bash egdürduq,tizi barlarni tizlandurduq. Lékin
Zémin, bésiwélish, bayliq, hoquq we bulap – talash hemmisi yalghan
Zorawanliq bir wasite
Ayallargha erlikni körsitidighan
Ayallarni kemsitish, meghrurluq we zorluq
Emeliyette

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Qeside

Séning rohing pütün dunya
– hérmin hessy,«sddixartixa»din

Qach – qachta muzdawanda tonglap qalghan jesetler ichidin méni tonuyalamsen? Panah tartqan
Qérindashlar salduriwaldi kéyimlirimizni. Hazirmu undin ötseng uchraydu yalingach
Jesetlirimiz. Qetli’amni ular manga muhebbet dep tangghanda
Bilemsen men sen bilen bille
Üch yüz yilliq uyqudin oyghinip tonumaydu ular bir birini, bilmeydu hem özining uluqliqini
Zeherni ésil sharab bilip xoshalliq bilen ichiwetken men
Ular kochilardin ghayip bolghan gewdemni izdep tapalmay yürgende
Bilemsen men sen bilen
Kallilardin yasalghan ashu munar ichide bar méningmu kallam
Qilichning ittik galliqini sinash üchünla kesken méning kallamni. Qilich aldida
Biz söygen sewep netije munasiwiti xuddi telwe ashiqning wujudidek gumran bolghanda
Bilemsen men sen bilen bille.
Bazarda égiz tumaqliqlar qarigha élish meshiq nishani bolghanda méngisige oq sanchilghan kishining chirayi azabliq sozulup,
Özining ölüsh sewebini bilmek bolup qarighan közining aldida jallatning gewdisi ghuwaliship yoqalghanda
Oq sanchilghan méngidiki qizip ketken tepekkurda eks etkini méning gewdem, ashu chaghda
Bilemsen men sen bilen bille
Sharab ichish qan ichishtinmu éghir gunah hésablan’ghan ashu dewrlerde, bilemsen adem qénida chögiligen tügmende tartilghan unning temini? Elshir nawa’i
Esebiylerche xam xiyal qilip chiqqan sharabning temi ülge élin’ghan méning qénimdin
Cheksiz sirliqlashqan ashu mestlikning eng chongqur qatlamlirida
Bilemsen men sen bilen bille.

2006- yil 3- ay, béyjing, shixongmin

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Yalmawuz naxshisi

Ah , xuda !
«men ademmu emesmu ?»
Peyda bolup baqmighan bundaq xiyal kallamda
Chünki
Men ezeldinla adem
Yetmidim téxi yoqilish meqamigha
Qorqimen
Xuddi pichaq biligende chiqqan awazdek
Yaki shamalda lepildigen bayraq awazidek
Qaghighan ündin
Qorqimen
Tarixning qarangghu jaylirida sen bilen uchrishishtin
Gahida peryad qilimen sewebsiz
Gahida qah – qah külimen sewebsiz
Héchbir adem yémes güshümni méning
Ötküzmidim yette yilni étkapta öngkürde
Sinay téghighimu chiqip baqmighan
Ispat bular hemmisi ademlikimge
Yene ashu xunük karidor
Yene ashu muzdek soghuq égiz boy ayal
Peqet ular
Kuchilarda tolup yürgen qizlardek
Jinsiy ezasi yoqmidu dégen
Shübhige salalmas kishini
Lékin
«ular ademmu emesmu ? » dégen
Xiyal peyda bolup baqmighan zadi kallamda
Ular xuddiy xiyaly tuyghudek yéqin bolsimu
Ular xuddiy öz ténimdek yiraq bolsimu
Biraq bir qétim
Chong kochida
Ademler topining ichide
Adem emestek sézip qaldim özümni tuyuqisz
Chünki sen soriding mendin :
Liwingdiki u kimning qéni? Bérelmidim men jawap
Shundin béri
Qara renglik qan tammaqta séning qapqara kölenggengdin
Baliliqning yultuzlar nurigha tolghan asmini
Chüshlirimde emdi ayan bolmaydu qayta
Biraq néchün yene
Téxiche boynungda shu sedep marjan
Qutilalmay yüremsen yaki
Azapliq baliliqning
We yasap oynighan , yamghurda qélip irip ketken
Lay qonchaqlarning wehimilik sayiliridin
Qéni sendiki
Tügimes ewlad qaldurush istiki ?
Qéni sendiki
Teshnaliqimni qandurghudek qan ?
Qéni sendiki
Yételmeslik üchünla qilin’ghan arman ?
Kel , jinsiy zorawanliqqa giriptar bolghuchi
Shumluqtin bisharet bergüchi shamaldek
Süyüp ötkin yüzümni
Hoqushtek
Kéchilerni titiretsun nazliq ünliring

1991- yili 23– may ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Reqibler

Ular – reqibler . Muresse yoq arida zadila
Yol mangar bir – birige tamamen qarishi yönilishke
Biraq haman bir küni
Peyda bolidu ular choqum birla noqtida
Chünki yer shari yomilaq
Mutleq qarangghuluqni nishan qilghuchi
We
Yoruqluqqa mangghuchimu qaytmas keynige
Biraq haman bir küni
Peyda bolidu ular choqum birla dewrde
Chünki tarixmu chember sheklide

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Franz kafka

Franz kafka ölüsh aldida
Bir dostigha qilghan wesiyet
Köydüriwétish heqqide qolyazmilirini
Xalimighan sirini ashkare qilishni namehremlerge,
Biraq dosti qilghan anga asiyliq.
Franz kafka
Yazghan dadisigha tapshurulmas xet,
Biraq ashkarilap
Qildi uninggha asiyliq pütün insaniyet.
Hemme adem tonup yetkende yerning yumilaqliqini
U bérip baqqan jahanning eng chet girweklirige,
Bayqighan yerning chasa ikenlikini;
Chünki dunyaning shekli da’irside emes gé’ométiriyening.
Ré’alliqtin chinraqtur uning xam xiyali
Shunga giriptar bolghan u qorqunch késilige,
Qorqunich bésip cheksiz girdawni körüp yetkende.
Bu yerdiki obzorlarda éytilishiche:
Girigoriy① yashighan bolsa bashqa tüzümde
Awaylap söyüsh we silashlargha érisher iken qurut bolsimu
Chünki qurut idi ashu obzorchilarmu.
Kafka da’im anglap qalatti
Ziminning nalisini we qoyashning chirqirishini,
Angliyalmas bundaq awazni héchkim,
Chünki héchkim chüshkünlishelmes uningdek.
Menmu anglap qalghandin kéyin shu awazlarni
Xiyal qilattim kafkadek yazghuchi bolushni
Biraq axiri aylinip qaldim peqet uning bir pérsunajigha.
Kafka ümidsiz emes,
Héchnimidin kütmise ümid, üziletti ümid némidin?
Del mushudur kafkaning barliq azabining menbi’i
Men kafkaning soghaq peryadini da’im sézip
Turimen. U öz jarahitige qelemni sanjip
Töshük achqan. Shuning bilen uning yiringliq gülliri②
Uning mexpi söygüsidek
Insaniyet aldida yalingachlan’ghan;
We basqunchiliq qilin’ghan. Chünki
Tenhalarghila xastur peqet söygü,
Söygü muhtaj xilwetke sirgha.
U özining jismaniy halitidin halqip chiqip
Tengri bilen alaqilashmaqchi bolghan siddixartxadek
Ayallarning béqinidin tughulghan emes,
Biraq u dadisi teripidin xarlan’ghanda
Öydin chiqip ketmeymu
Enjür derixi astida yette künni ach ötküzmeymu
Bilgüchige aylan’ghan.
Lamalardek
Sekratta yatqanlargha
Qandaq ölüshni ügitishni bileligen.
Menmu öydin chiqip kettim
Olturup tarim deryasi boyida
Yighlidim eslep ötüken téghini.③
Sezgülerning éziqturishidin zadila
Qutilalmidim. Axiri közümni oyup tashlap
Özümni chah ichige tashlidim
Perhat tursun qéni dégenlerge
Chahning ichide,
Yoldashliri yilan chayan dégeysen…④

2003- yil, noyabir

Izahatlar:
①girigoriy kafkaning «özgirip kétish» dégen esiridiki bash pérsunaj.
②kafkaning «yéza doxturi» dégen esirige qarang.
③dawud eleyhissalamdin kéyin beni isra’il qewmi duch kelgen chong tutqunluqta ular yol boyi éytqan naxshida mundaq ikki misra bar:
Olturup babil deryasi boyida
Yighliduq eslep zi’on téghini.
On ikki muqam tékstlirige qarang.

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Momiya

Chirimey keldi momiyalar nechche ming yillap
Toxtimastin ichip kelgech méning qénimni
Qedimiy qebristan’gha kirgen ékispiditsiychi
Éziqti sansiz sirliq belgilerning arilirida
Hazirqi dewrde peqetla belgilerbiz hemmimiz
Éziqidu arimizda erwahlar
Awan’gart sheperengler
Yol bashlaydu cheksiz zulmet ichige qarap
Qalaq perwanilar
Yol bashlaydu küyüp turghan otning ichige
Üchinchi xil tallash yoq
Yol tapalmaymiz otturisidin yalqun bilen qarangghuluqning
Biz choqun’ghan asmanni tosuwaldi qaghilar
Titiridim sayisida ularning . Janliqlar ichide
Tarixi eng uzun janiwar chiwin
Biraq u tutim bolup baqmighan . Chirqiraydu
Képinekler qiyamettin bérip bisharet
Ular gumran salahiyet weswessidin
Jimjitliqtin qorqidu tawap qilghuchi
Chünki mehrum bolidu u barche tallash pursetliridin
Biraq men sersan mamkapmen, shamal méni uchurar heryan
Qarghilish, haqaretke uchrash , süyqest we tehdit
Bizning birdinbir bayliqimiz mana bular hemmisi
Shunda momiyalar tirilidu xuddi wabadek
Tosiwaldi közlirimni qaghilarning sayisi
Körelmeymen qansirap ketken quyashni
Bekmu azapliq eng axirqi tallash basquchi
Momiyalar ayan bolar shu chaghda
Issiq qan’gha ige idi ashu tenler ilgiri
Qaghighin muhebbetni, nezir qilip
Éqit issiq qénimni. Zeherlik
Qorqunuchluq chüshlerni toqughuchi ömüchükler
Sersan mamkapmen, shamal méni uchirar heryan
Sergerdanmen asman bilen arisida zéminning
Xalimaymen qarangghuluq ichide ghayip bolushni
Xalimaymen lawuldighan ot ichide menggü küyüshni
Sergerdanmen gülxan bilen arisida zulmetning
Biraq sendek qorqmaymen qarangghuluqtin
Qorqmaymen soghuq tupraqtin
Shunga momiya bolghum yoq hergiz
Peqet
Peqet menggü axirlashmas tallashlar üchün

2004- yil 7- yanwar ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Derwish

Bash süngiki quyashqa qaqlan’ghan asiy
Chöcheklerning chöllükliride
Yéqinlashsang otqa qanchilik
Barar sayeng zoriyip shunche
Birliship ket shunga ot bilen
Chünki sen ötküzeleydighan birdinbir gunah
Xam – xiyal qilish
Telwilikning éziqturishigha
Heqiqeten qiyindur berdashliq bérish
Sen sudin qorqisen. Chünki
Ölgili tas qalghan iding tunjuqup
Bash süyini ichiwilip qorsaqtiki chéghingda
Shunga sen tallighan derwishlikni susiz chöllerni
Telwiliking tutqanda hettaki otni
Tughulupla kön’gen qéchishqa
Qéchip chiqqandin kéyin qorsaqtin
Bash süyidin qéchish bilenla
Ötküzdüng pütün ömrüngni
Ot we suning uchrishishidin
Bulghanmighan altun renglik qum
Qizliqtek pak, pakliqtek mewhum
Qaraqchilarning depsendisi, aqti qilinish we yallugh
Ashu chöl üchün erziydu choqum .
Qachqin sudin !
Chak – chak bolup yérilsun tenliring
Qedimiy sheherning xarabisidek
Ziyaret qilsun söngekliringni
Karwanlarning ateshliri .

2004- yil mart ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Chöl epsunliri

Cheksiz chöl hemmini yutup kétidu . Bizge qalghini
Peqetla ashu eqliyeler ölümdek sirliq hem cheksiz
Bu eqliyeler bizni tunjuqturmaqta. Uning wehimiside
Chong bolghan bir ewlad
Yüzlinelmes qarangghuluqtiki
Hayattekla özgirishchan, idrak qilish qiyin bolghan bisharetlerge
Ah , anar güli , ah men qachqunning panagahim
Qaytip chiq tepekkürning wehimisidin
Qaytip chiq zulmetning tesellisidin
Isteysen barche kishi teripidin tashliwitilishni
Qéchip bérip pütünley natunush bir sheherge
Chüshkünlishish xumaringni qandurghidek sheherge
Her bir kocha, her bir bulung
Élip kelgen natunushluqtin mest bolushni
Biraq bular özgiridu etila, xuddi ré’alliqtek
Ah , anar güli , ah , méning jinayitim
Qaytip chiq qarangghu obraz ilkidin
Qaytip chiq awal jaza höküm qilinip andin ötküzgen jinayettin
Qarap baq eynekke, körgining néme ?
U sen emes, kichiklitilgen körünishi qarangghuluqning
Sen méning söyginim, méning birdin bir zulmitim
Sen oyghunush mumkin bolmighan chüsh
Ejdadimiz bizni qaghap sorighan topa
Uchup kirdi ispirittin qurulghan qarangghuluqqa
Telwilerche yélinjatti sudiki anar gülini
Déding : unda taptim menggülük shebnem
Qaytip chiq ziminning bala yatqusidin
Qayitip chiq shu enjür derixi astidin
Tapalamsen zadi sen méni ? Her qandaq bisharet
Sanga körsitip bérelmes nishan
Tönügünki qara boran kömüwetti barche izlarni
Qum ichide qaldi qan izi
Anar güli köymekte jennet ichide
Chünki sayisi yoq peqetla otning
Ah , anar güli , ah , méning cheksizlikim
Qaytip chiq ziminning bala yatqusidin
Qaytip chiq shu enjür derixi astidin
Sen méning söygünüm, uruqlaymen dep
Hetta söngekliringmu kettimu yoqap ?
Aylinip axiri zeherlik yilan’gha
Astimda deryadek lömshiydu téning
Tapalamsen zadi sen méni ?
Men ashu deryadiki ün sélip yighlighan saye
Ah , anar güli , ah , méning axirqi telwilikim
Qaytip chiq iblisning yuruqluqidin
Qaytip chiq tengrining qarangghuliqidin
Bilmeymiz , uyunning rizhissori kim ?
Yoq bunda bizningki sehne sözimiz
Biz bu yerde peqetla jabduq
Köyüsh bizning birdin bir qatilliq quralimi
Amalsizmiz özimizni tutiwélishqa
Ah , anar güli , ah , méning idrakim
Qaytip chiq , söygüning tunjuqturishidin
Qaytip chiq azabning meptunliqidin

2004- yil 25- noyabir. Ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Zawalda uxlighuchi

Qorqunch we ghezep gumran qilghan
Imzasiz xet yazghuchining salahiyitini
Chingdalmaqta arxip xaltisi
Yürek tiqilmisigha giriptar bolghuchining yürikidek
Yézishmaqta ular toxtimay méning jinayitimni
Goya zawalda uxlighan ademning méngisige gugum singip kirip
Rak hüjeyrisi yaki qatnash hadisisini toqup chiqqandek
Ayalim hajigüldin kelgen télifun méni oyghutiwétidu
Tuyuqsiz tartip chiqidu méni chüshsiz qarangghu uyqudin
Dada! deydu oghlum
U bilidu körüp baqmighan bowisining ismini
Mana bu méning barliq yoruqluqum
Télifun simining yene bir uchidiki oghlumning
Qarashliri dadamgha, méyiqida külüshliri momamgha oxshaydighan chirayidiki
Ipadilerni inchike tesewur qilimen
Zawalda uxlap qalghanda
Peyda bolushtin awalqi we yoqulushtin kéyinki qarangghuluq
Tuyuqsiz kelgen wehimidek ténimni jansizlashturghanda
Oghlumning tatliq awazi manga ikki qarangghuluqning arisidiki cheksizlikni körsitidu
Zawalda uxlap qalghan ibrahimning chüshide
Ayan bolghini ikki ming yilliq sersanliq
Biraq men undaq uluq emes
Pütün milletning teqdirini chüshiyelmeymen
Méning chüshiyeleydighinim peqetla öz teqdirim
Oghlum xuddi tangdek bu chüshtin oyghutidu.

Budizim Dewridiki Uygur Edebiyatı


10516770_713257888749439_2354955165259693462_n
Prof. Dr. Geng Shimin

Budizm, dünyanın üç büyük dininden biridir. Uygurlar tarihlerinde yaklaşık binyıl boyunca Budizme inanmış ve Budizme ait pek çok kutsal metni Uygurcaya tercüme etmişlerdir. İslam’ın Sincan’da Tarım Havzası’na (Çin Orta Asyası) yayılmasının ardından, Budist Uygur kutsal metinleri ortadan kaybolmuştur. Yalnızca Tarım Havzası’nda (bilhassa Turfan Havzası’nda) 20’inci yüzyıl başlarından itibaren yürütülen arkeolojik kazılar sayesinde, birkaç antik yerel dilde (eski Uygur dili de dahil olmak üzere) Budist kutsal metinleri günyüzüne çıkarılmıştır. Söz konusu Uygur metinleri olduğunda, dilin ifade gücü kadar (yalnız fresklerin güzelliklerine bakmanız yeterlidir) içeriğin zenginliği de üzerimizde derin bir etki bırakır. Tüm bunlar, Budist dönem boyunca Uygur kültürünün en üst seviyesine geldiğini gösterir. Eski Uygur dilinde yazılan bu Budist çalışmalar, yalnız Uygur halkının değerli bir mirası değil Türk kavimlerinin de ortak zenginliğidir. Bu çalışmalar üzerinde durmaya değer. Konuyu aşağıda genel hatlarıyla ele alacağım.

1. Budizm ve Temel Öğretileri

Budizmin kurucusu, Sakya aşireti bilgesi anlamına gelen Shakyamuni’dir (M.Ö. 565485 dolayları). Adı Siddh#rtha, soyadı ise Gautama’dır. Kapilavastu kentinde (bugün Güney Nepal’dedir) dünyaya gelir. Babası zuddhodana, küçük bir krallığa sahiptir. Annesi kraliçe Mah#m#ya, oğlunun doğumundan yedi gün sonra hayata veda eder. Siddh#rta, teyzesi Mah#praj#pati tarafından büyütülür (Teyzesi ayrıca üvey annesi olmuştur). Siddh#rta, çok zeki ve hassas bir çocuktur. İyi bir geleneksel Brahmin eğitiminden geçer. Bir prens olarak mutlu bir hayatı vardır. 16 yaşına geldiğinde Yashodhar# ile evlenir. Yashodhar# ona R#hula adında bir oğlan çocuğu verir. Efsanelere göre, 29 yaşına geldiğinde saray dışında yaptığı gezintilerde ıstırap sahneleri görür. İnsanoğlunun ıstıraplarından (doğum, yaşlılık, hastalıklar ve ölüm) etkilenerek ve Brahmanizm’den (antik Hindistan’a hakim din) duyduğu tatminsizlikle, rahat saray hayatından vazgeçmeye ve Nairanjana Nehri yakınında bir ormanda çileli bir hayat sürmeye karar verir. Altı yıllık çile sonunda hiçbir şey elde etmemiştir. O zaman anlar ki, çilecilik, kurtuluşa götüren yol değildir.

Bundan sonra Gay# (Uruvela) kenti yakınlarına gelir ve bir Hint inciri (bodhi) ağacının altına oturarak meditasyona dalar. O gece seher vakti, nihayet Aydınlanmaya (Buddalık mertebesine) erişir. 35 yaşındadır. Buddalık’ı elde ettikten sonra “Aydınlanan” anlamına gelen onurlu “Budda” (Uygurca But~Burxan) unvanını kazanmıştır. Daha sonra öğretilerini yaymak için Baranasi, yani bugünkü Varanasi’de Geyik parkına (Migadaya) geldi ve burada beş bhiksus’a (keşişler) öğretilerini aktardı. Bu “doğrunun tekerleğinin ilk defa harekete geçişi” olarak adlandırıldı. Sonraki yıllar boyunca Budda cemaatini (sangha) kurdu ve Kuzey ve Orta Asya’daki Ganj Havzası’nda öğretilerini yaymak için çaba göstermesine gerek dahi kalmadı. 80 yaşına geldiğinde Kujinagara’da hayata veda etti.

Budizm, geleneksel düşünceden aldığı mirasla, varlıkların (hatta tanrıların) sams#ra’nın (yeniden doğumlar) sonsuz döngüsüne bağlı olduklarını söyler. Budizmin temel öğretileri şunlardır: “Dört Soylu Doğru”, “Oniki Bağımlı Ortaya Çıkış” (Oniki Nedensellik Halkası) ve “Sekiz Aşamalı Yol”. Dört Soylu Doğru şunlardır: 1) herşey ıstırap içerisindedir, 2) ıstırabın kaynağı arzuda (cahillik) yatmaktadır, 3) ıstıraba son veren Nirvana’dır (varoluşun sönmesi ya da ondan kurtulmak, 4) yol Nirvana’ya götürür. Oniki Bağımlı Ortaya Çıkış, varoluş zincirinin oniki halkasıdır. Herbir halka bir sonrakinin nedeni veya koşuludur. Bu birbirine bağımlılık geleneksel olarak şu şekilde açıklanır: “x vardır y de vardır; x’in ortaya çıkışından y doğar; x varlık değildir, y varlık değildir, x’in yokoluşuyla y de yokolur”. İnsanoğlunun tüm acıları cahillikten kaynaklanır. İnsan cahilliği ortadan kaldırmalıdır. Ancak bundan sonra varoluş zincirinden kurtulabilir (yeniden doğum). Sekiz Aşamalı Yol ise şu aşamalardan oluşur: Doğru düşünmek, doğru niyet etmek, doğru konuşmak, doğru davranmak, geçimini doğru yoldan sağlamak, doğru çaba harcamak, bilincini doğru tutmak ve doğru meditasyon. Budizmin çekirdek düşünceleri bir deyişle şöyle açıklanabilir: 1) dünyamızın geçiciliği, 2) dünyamızın vücut bulmadığı, 3) ıstırabın hayatımızın özünü oluşturması, 4) ıstıraptan kurtuluşun yalnız Nirvana ile olması.

Budizm uzun tarihi boyunca pek çok okul yaratmıştır. M.S. birinci yüzyılda Mah#y#naUlu Taşıyıcı (Uygurca Ulug Kölüngü) okulu ortaya belirmiştir. Bu okulun takipçileri, kendilerini yeniden doğuştan kurtaracak ve Nirvana’ya ulaşmalarına yardımcı olacak büyük bir aracın binicileri olduklarına inanmışlardır. Mah#y#na okulu takipçileri, Eski Okul’u (Theravadinler) HinayanaKüçük Taşıyıcı (Uygurca Kiçig Kölüngü) olarak adlandırmışlardır. Zira bu okulun takipçileri, küçük bir gemiyle varoluşun uzun nehrini geçmeye çalışan biri gibi, sadece bireysel kurtuluşu aramaktadır. Mah#y#na okulunda kişi aydınlanmış olsa da, diğerleri kurtuluşları için yardımına ihtiyaç duydukları sürece bu dünyada kalacaktır; buna Bodhisattva (Uygurca Bodisatwa veya Pusar) adı verilir. Buna ek olarak Mah#y#na’nın temel düşüncelerinden birisi SNnyata’dır (Boşluk) (Uygurca Yoq Quruq). Buna göre, dünyadaki herşey yalnızca bir aldatmacadan ibarettir.

2. Budizmin Hindistan Dışına ve Orta Asya’ya Yayılışı

M.Ö. 3’üncü yüzyılda Maurya Hanedanlığı döneminde, kral Aşoka himayesinde 3’üncü Budist Meclis toplanmış ve Budizm Ganj Havzası’ndan Gandhara’da Kuzeybatı HindistanKeşmir bölgesine yayılmaya başlamıştır.

Budist düşünce Gandhara’da (bölge, Büyük İskender’in akınları sonrası Yunan hakimiyeti altına girmiştir), Yunan sanatı ile biraraya gelmiş ve ünlü Gandharan sanatı ortaya çıkmıştır. Budizm Kuşan Hanedanlığı döneminde (M.Ö. 105M.S. 2’inci yüzyıl dolayları) Afganistan’a ve Orta Asya’ya yayılmıştır. Kral Kanişka’nın himayesi altında 4’üncü Budist Meclisi toplanmıştır.

Budizm’in Tarım Havzası’na yayılmasıyla ilgili olarak güvenilir kaynaklara sahip değiliz. Kabaca söyleyecek olursak, Budizmin Tarım Havzası’na girişi Çin’e yayılışından önce olmalıdır. Prof. Ren. Jiyü, Budizmin Çin topraklarına MS 6070’li1 yıllarda girdiğini iddia ediyor. Bu durumda Budizm’in Tarım Havzası’na bu tarihten önce yayılmış olmalıdır. “Li (Hotan) Ülkesi Kehaneti” adlı bir Tibet kitabına göre, Budizm’in Hotan’a yayılışı, M.Ö. 8672 yıllarına dayanır. Kitap, Kral Sanu’nun, Li ülkesini kurduğunda 19 yaşında olduğunu yazar. Sanu’nun Li ülkesine kral olduğu tarihi kesin olarak hesaplayacak olursak, Buda’nın Nirvana’ya ulaştığı tarihten 234 yıl sonrasına denk düşmektedir… Budizm (dharma) ilk defa Li ülkesinin kurulmasından 165 yıl ve prens Yehula’nın oğlu Vijaya Sambhava tahta çıkışından 5 yıl sonra Li ülkesinde2 ortaya çıkmıştır. Buda’nın ölümünü M.Ö. 4904803 olarak kabul edersek, Hotan Krallığı’nın kuruluş tarihi, M.Ö. 256246 yılları arasında olmalıdır. Li ülkesinin kuruluşundan sonraki 165 yılı ve Vijaya Sambhava’nın tahta çıkışından sonraki beş yılı da çıkardığımızda Budizmin Hotan’da ortaya çıkış tarihi M.Ö. 186176 tarihlerine denk gelmelidir.

Hotan, antik dönemlerden beri Tarım Havzası’nın güneydoğu sınırında önemli bir Budist merkez olmuştur. 5’inci yüzyıldan önce pek çok Çinli keşiş Budist kutsal metinlerini aramak üzere “Batı Topraklarına” ve aslında yalnızca Hotan’a giderlerdi. Burada aradıkları metinlere herzaman ulaşabilirlerdi. Çinli pek çok ünlü keşiş, örneğin, Shikchananda, Kalayashas, vd., Hotan’dan gelmiştir. Bazı büyük Budist çalışmalar (örn. Avatamsaka SNtra) dahi Hotan’da derlenmiştir. 5’inci yüzyılda yaşayan ünlü Çinli keşiş Fa Xian, Hindistan’a gittiğinde, Budist festivallerini beklemek üzere Hotan’da üç ay kalmıştır. Fa Xian Hotan’ı şöyle anlatır: “huzur verici bir yer, halk zengin. Tüm insanlar Budizme inanıyor. Onbinlerce keşiş var. Çoğunlukla Mah#y#na’ya bağlılar. Kral, Fa Xian’ın kalması için Gomati manastırını tahsis etti. Bu üç bin keşişi barındıran bir Mah#y#na manastırıydı… Hotan’da daha küçükleri saymazsak 14 tane büyük sangh#r#m (Budist manastırları) bulunuyor .”4

Hamburg Üniversitesi’nden Prof. Liu Mautsai, Budizm’in, Tarım Havzası’nın kuzey sınırındaki diğer bir ünlü Budist merkez Kuça’ya M.Ö. 109 yılı gibi eski bir tarihte çoktan yayılmış olduğuna inanıyor. Kanıtı ise “Liangshu (Liang Hanedanlığı Vakayinamesi) bölüm 40″daki bir kayıttır. Burada şöyle yazar: “(Liu) Zhilin antik eserleri çok sevdi.antikalardan dördünü prense (yani daha sonra Liang Wudi’ye) hediye olarak verdL.üçüncüsü bir sürahiydi (Sanskritçe kundika). Bu sürahi üzerinde “Bu eser, Kuça krallığı tarafından Yuanfeng’in ikinci yılında (M.Ö. 109) hediye edilmiştir” yazar.5 Kuça’nın asıl yerlisi, HintAvrupa Dilleri’nin bir çeşit “Kentum” grubu olan “Toharca B” lehçesiyle konuşurdu (Qarashâhr ve Turfan bölgesindekiler “Toharca A” lehçesiyle konuşurdu). Kuça, antik dönemlerden beri üstün bir ekonomiye ve kültüre sahip olmuştur. Çinli seyyah Xuanzang (602664) ünlü “Da Tang Xi Yü Ji” adlı kitabında (Büyük Tang’da batı bölgelerine seyahatlerin notları) (bölüm. 1) Kuça’nın canlı bir tasvirini yapar: “Kuci (eski adıyla Kuça… Geng) Devleti doğudan batıya 1,000 li (1 li = 500 m…. Geng), güneyden kuzeye 600 li gelmektedir. Başkentin çevresi 1719 li gelmektedir ve darı, pirinç, üzüm, nar, armut, şeftali ve kayısı yetiştirilmektedir.İklimi yumuşaktır ve insanlar nazik tavırlar içerisindedir. Alfabelerini Hindistan’dan almışlar ancak ufak birkaç değişiklik yapmışlardır. Müzikleri ve dansları mükemmel…100’den fazla Budist tapınak, 5 binden fazla keşiş ve rahip var ve tümü de Hin#y#na Okulu’nun Sarvastivadin mezhebine bağlı”.6

Turfan (Koçu) bölgesi de antik çağlardan bu yana bir Budist merkez olarak da öneme sahip olmuştur. 840 yılında Kırgızların Uygur Hanlığı’nı ortadan kaldırmalarından sonra, Uygurların bir kolu (15 aşiret) Turfan Havzası’na göç etmiş ve Koçu Uygur Krallığı’nı kurmuşlardır (8501250 dolayları). Tarım Havzası’nın kuzeydoğusunda yer alan Turfan bölgesi Doğu ile Batı arasında önemli bir iletişim kanalıydı ve antik çağlardan bu yana İpek Yolu üzerinde önemli bir menzil olmuştu. Turfan, M.Ö. 2’inci yüzyıldan bu yana gelişmiş tarımı ve yüksek kültürüyle zengin bir vaha olmuştur. Bölgenin ilk yerleşimcileri büyük olasılıkla, özel bir HintAvrupa dili konuşan (Toharca A), Yüeçi (“Tohar”) kavminden gelmekteydi. 8’inci yüzyıla ait Türkçe elyazmalarından, Uygurların Turfan’a göç etmeden önce burada Türklerin mevcut olduğu tahmin edilebilmektedir (özellikle de Batı Göktürk Hanlığı’nın hüküm sürdüğü yıllarda). Çok sayıda Uygurun gelişi, Türkleşme sürecini hızlandırmıştır. Burada ayrıca önemli sayıda Çinli ve Sogd nüfus yaşamıştır. Uygurların bölgeye gelmesinden sonra, farklı etnik gruplar, evlilikler yoluyla birbirleriyle kaynaşmıştır. Hem Uygurlar hem de diğer Türk kavimlerinin siyasi ve sayısal üstünlüğe sahip olması nedeniyle yerli halk yavaş yavaş Türkleşmiş ve Uygur dili, anadillere (“Toharca”, Çince) üstünlük kurmuş ve yerli tabakanın, etnoloji, kültür ve dil alanlarında Uygurlar üzerinde önemli nüfuza sahip olmasına rağmen, bölgenin bir çeşit ortak dili haline gelmiştir. Uygurlar, yerli halkın gelişmiş ekonomik sistemleri ve kültürlerinin etkisi altında yavaş yavaş göçebe yaşamlarından vazgeçmeye ve kentlerde veya tarım alanlarında yerleşik hayata geçmeye başlamış ve Koçu’da parlak Uygur medeniyetini yaratmışlardır.

Bildiğimiz gibi, 762 yılında Mogolistan’da Uygur Hanlığı döneminde Uygur soyluları, Mani dinini kabul etmişlerdi. Mani dini, Turfan’a göçten sonra da bir süre varlığını devam ettirdi. Uygurlar, yerli halkın etkisiyle yavaş yavaş Budizme inanmaya ve Budist kutsal metinlerini Uygurcaya çevirmeye başladılar. Günümüz arkeologları tarafından bu bölgede bulunan pek çok Uygur elyazmasında ve Budist duvar resminde de gösterildiği gibi, tapınakların etrafındaki toplanma yerlerinde yapılan Budist festivallerde, vaazlardan, Budist içerikli dramalar ve hikayeler anlatmaya dek pek çok faaliyete yer verilirdi.

982 yılında Song Hanedanlığı (9601279) elçisi Wang Yande Koçu’yu ziyaret etmiştir. “Shi Gaochang Ji”deki (Koçu Büyükelçiliği Kayıtları) açıklamalar, bu dönem Uygur Krallığı ile ilgili çalışmalar için çok önemli tarihi kaynaklardır. Elçi, yazılarında Koçu’nun canlı bir tasvirini yapmıştır: 7

“Ne yağmuru ne de karı olan yöre aşırı sıcak.Evler beyaza boyanmış ve Jingling’den (Altın Dağ) evlere doğru sular akıyor. Su, bahçeleri sulamak ve değirmenleri döndürmek üzere başkentte dolaştırılıyor. Bölgede beş çeşit tahıl yetiştiriliyor. Soylular at eti, sıradan halk ise keçi veya kümes hayvanlarının etini yiyor. Müzikte pipa (bir tür dört telli lavta) ve konghou’nun (harbe benzer, yedi telli, parmakla çalınan eski bir araç) kullanımı oldukça fazla. Samur kürkü, pamuk ve brokarlık pamuk üretiyorlar. Okçuluklarından ve biniciliklerin gurur duyuyorlar. Burada, Tang İmparatorluğu tarafından bağışlanan yazıtların bulunduğu 50 Budist tapınak var. Tapınaklar, Budist Tripitaka (Skr: “Üçlü Yasa” ya da “Üç Sepet”), Budist Sözlük ve diğer çalışmaları da barındırmaktadır. Daha sonra (Uygurların Kralı) bizi akşama kadar müzikle, ziyafetle ve dramatik oyunlarla (Çince “youxi”… Geng) ağırladı.

Ertesi gün tekrar, Budist tapınağı Yingyün Taining’i görmeye gittik. Tapınak, Zhenguan’ın (I.S. 640, Tang Hanedanlığı) 14’üncü yılında inşa edilmiş…Kentte pek çok iki katlı bina ve pek çok bitki var. Insanlar çok güzel ve açık tenliler. Zanaatkarlıkta, altın, gümüş, bakır ve demir işlemede, yetenekliler”.

Burada şunu söylemekte fayda var ki, Koçu’da onuncu yüzyıla kadar bir tür dramatik temsil gösterimleri yapılmıştır. Ortaya çıkarılan Uygurca Budist drama metinleri bunu doğrulamaktadır. Ayrıca önemli sayıda Uygur Budist yazıtının yanı sıra pek çok Budist mağara (örneğin Bezeklik, Toyuq, Qızıl ve Qumtura) da Budizm’in Koçu Uygur Krallığı’nda geniş bir şekilde yayıldığını gösterir. Uygur soyluları ve hatta sıradan insanlar, hayırseverlik ve dindarlığın gereklerini (Uyg. “buyan< Skr. “punya”) yerine getirmek adına Budist tapınaklar, heykeller, fresklar ve sutra kopyaları (Budist kutsal yazıtlar) yapmak için hatırı sayılır büyüklükte emek harcamışlardır. Bu değerli eserler, Uygurların kültür ve sanatta eriştikleri yüksek seviyeyi gösterir.

Budizm, Turfan bölgesinin Islamlaşmasıyla birlikte 15’inci yüzyıl dolaylarında kaybolmaya başlar. 8’inci yüzyıl ortalarında Semerkant ve Buhara’nın işgaliyle beraber Araplar, Maveraünnehir’de sağlam bir mevzi ele geçirmişlerdir bile. Çin’in 751 yılında, Talas’da, Müslüman ordusu ile Tang ordusu arasında yapılan zorlu bir mücadelede yenilgiye uğramasının ardından Tarım Havzası’na giden kapılar da açılmış olur. Karahanlılar (başkentleri Kaşgar) onuncu yüzyılda Islam dinine geçtiler. 11’inci yüzyılda Hotan da fethedilmişti. Ancak kuzeyde Karahanlılar zorlu direniş gösterdiler. Bu tarihlerde Budist Koçu Uygur Krallığı’nın güney sınırı, güneybatıda Çerçen’e ulaşarak, Kuça’yı da topraklarına dahil etmişti. Koçu Kralı Arslan Karahanlıların yayılmasına karşı kararlı bir direniş gösterdi; böylece uzun bir süre boyunca (13’üncü yüzyıla kadar) Islam’ın gücü Kuça’nın ötesine geçemedi.8 Uygur tarihçi Mirza Haydar’ın 16’ıncı yüzyılda yazdığı “Tarihi Reşidi” (Raşidi Tarihi) kitabına göre, (Doğu Çağatay Hanlığı, yaklaşık olarak 13891399 yılları arasında hüküm sürmüştür) Hızır Hoca Han, Turfan bölgesine karşı kutsal savaşlar sürdürmüş, böylece Turfan Uygurları Islam’ı kabul etmeye zorlanmıştır.9

Hem Çin hem de Islami tarih materyallerine göre, 15’inci yüzyılın ikinci yarısının sonlarına kadar Turfan’da yaşayanlar arasında hala Budistler vardı. Örneğin Ming Hanedanlığı’na (13681644) ait “Batı Bölgeleri Büyükelçiliğinin Kayıtları” (yazarı Chen Cheng) kitabında şöyle yazar: Turfan halkı Budisttir. Burada pek çok manastır bulunmaktadır”. Buna ek olarak, Orta Asyalı Müslüman tarihçi Hafız Abru “Tarih Antolojisi” kitabında, Timurlulardan (Timur’un oğlu Şahruh) bir heyetin (1420 yılında) Pekin’den dönüş yolu üzerinde Turfan’dan geçerken, yöre halkı içinde Budizme inanmayı sürdürenler olduğunu gördüklerini yazar.

3. Keşifler Tarihi ve Budist Uygur Çalışmaları

19’uncu yüzyıl sonu, 20’inci yüzyıl başına dek Budist Uygur çalışmaları hakkında bilgi sahibi değildik. Insanlar Uygurların antik çağlardan beri Islam’a inandıklarını düşünüyorlardı.

1890 gibi günümüze yakın bir tarihte İngiliz kaptan Bower, Kuça’da şans eseri, huşağacı kabuğuna Brahmi harfleriyle yazılmış bir elyazması satın aldı. Daha sonra bu elyazması Kalküta’ya gönderildi. Burada ünlü Prof. R. Hoernle, bu elyazmasını dördüncü yüzyıla ait Sanskritçe bir kitap olarak teşhis etti. Bu keşif kısa zamanda sansasyon yarattı. Aynı zamanda Kaşgar’daki Rus Konsolosu N. F. Petrovsky elyazmalarını, Hotan ve Kuça’da kazılarda çıkarılan objeleri toplamak için yoğun çaba gösterdi. Daha sonra Urumçi’de Rus Başkonsolos N. N. Krotkov da, hatırı sayılır miktarda elyazması ve Turfan kazılarından çıkarılan eşyalar satın aldı. Tüm bu antik eserler, St. Petersburg’a götürüldü ve Asya Müzesi’ne koyuldu.

1892’de Fransız öğretim görevlisi Dutreuil de Rhines de, Hotan pazarında huş ağacı kabuğuna yazılmış bir elyazması satın aldı. Bu elyazması Avrupa’da daha da büyük bir sansasyon yarattı. Bu elyazmasıyla ilgili olarak Fransız öğretim görevlisi Senart, 1897 yılında, Paris’te yapılan Doğu Çalışmaları Kongresi’ne bir rapor sundu. Senart, bu elyazmasının, 2’inci yüzyıla ait Kharosthi yazısıyla, Prakrit dilinde yazılmış, ünlü Budist çalışma olan “Dharmapada” (Budist nazım) olduğunu tespit etmişti. Aynı Kongre’de, Rus Sanskritçe uzmanı V. Oldenburg, elyazmasının diğer parçasının St. Petersburg’da tutulduğunu iddia etti.

Bu bulgular, Rus, Ingiliz ve Japon hükümetlerini, Tarım Havzası’nda arkeolojik çalışmalar yürütmek üzere bir ekip kurmaları ve seyahatler organize etmeleri yönünde harekete geçirdi. Rus Bilimler Akademisi 1898 tarihinde, Turfan’a, D. A. Klementz başkanlığında bir kazı ekibi gönderdi. Klementz söz konusu kazı çalışmaları boyunca antik kent Koçu’da yapılan kazıların sorumluluğunu üstlendi ve pek çok objenin gün ışığına kavuşmasını sağladı. 19001901, 19061908, 19131916 tarihlerinde A. Stein, Sincan, (Tunhuang)’taki araştırma gezilerinde üç Ingiliz heyete öncülük etti ve büyük başarılara imza attı. Stein, 2’inci ve 3’üncü araştırma gezisinde Tunhuang’da (Uygur elyazmaları da dahil olmak üzere) binlerce elyazması ele geçirdi. Stein ayrıca, Turfan’ı da ziyaret etti ve burada kazı çalışmaları yürüttü.

Rusya ve Ingiltere’nin arkeolojik keşifleri, Almanları, Turfan’a yapılacak bir dizi arkeolojik çalışmaya sponsor olmaları konusunda teşvik etti. Dört araştırma heyeti, A. Grünwedel ve A. von Le Coq öncülüğünde, 19021907 ve 19131914 yıllarında Sincan’a gitti. Ilk üç Alman araştırma gezisi, Koçu antik kenti, Sengim, Murtuq, Bezeklik and Toyuq antik bölgelerinde neredeyse tüm önemli kalıntılarda ve Turfan bölgesindeki ören yerlerinde pek çok araştırma ve kazı çalışması yaptı. Bu çalışmalarda, önemli sayıda elyazması, ağaç baskı blokları (En az 24 alfabe ve 17 dilde), hem kağıt hem de ipek üzerine resimler, heykeller ve diğer sanat hazinelerini ele geçirmiştir. Mağaralardaki tapınaklarda pek çok duvar resmi parçalara ayrılarak sökülmüş ve Berlin’de Etnoloji Müzesi’nde parçalar tekrar birleştirilmiştir.

Fransız hükümeti de, ünlü Sinolog P. Pelliot başkanlığında üç kişilik bir araştırma ekibini Tarım Havzası’na gönderdi. Pelliot çalışmalarını Barçuk (Maralbeshi) ve Kuça bölgelerinde yoğunlaştırdı. Pelliot, Tunhuang’da birçok Çin, Tibet ve Uygur elyazması da elde etmiştir.

Londra’dayken A. Stein’in kazandığı büyük başarıları duyan Japon Otani (18961948, Kyoto’da Nishibonganji Tapınağı’nın genç başrahibi), Budizm’in Hindistan’dan Çin ve Japonya’ya yayılışı tarihiyle ilgili olarak daha fazla bilgi edinme arzusuyla ve antik eşyalar toplama amacıyla 3 kez (19021904, 19081909 ve 19101914) Sincan’a gitti.

İsveç’ten Sven Hedin ve Finlandiya’dan E. Mannerheim’den söz etmeyi de unutmamalıyız. Bu iki kişinin de, Uygur elyazmalarının ve diğer arkeolojik ve etnolojik objelerin toplanmasına oldukça fazla katkıları olmuştur.

19271935 yılları arasında Sincan’da çalışan Çinİsveç Bilimsel Keşif Heyeti pek çok önemli arkeolojik materyal toplamıştır. Özellikle ekibin Çinli üyesi Prof. Huang Wenbi, Sincan arkeoloji çalışmalarına büyük katkılarda bulunmuştur. Wenbi ayrıca, bölgenin harabeye dönmüş ören yerinden çıkarılan birçok elyazması ve obje (örneğin ünlü Uygur elyazması “Zuanzang’ın Biyografisi”nin Pekin’le ilgili bölümü) de elde etmiştir.

Çin Halk Cumhuriyeti’nin kuruluşunun ardından, 1959’dan 1975 yılına kadar Sincan Müzesi, Turfan’da 13 araştırma yürüttü. Buna ek olarak 1950’li ve 1960’lı yıllarda da Sincan Müzesi Niya, (Barçuk) yöresinde araştırmalar yürütmüştür. 1959 yılında da Müze araştırma ekiplerinden biri, Tianşan’da Temurtu adlı yerde bir çiftçi tarafından bulunan ve Hami versiyonu adıyla anılan Uygur elyazması Maitrisimit’i ele geçirmiştir.

Bu noktayı belirtmek gerekir ki, yerli halkın, tarihi eserlerin, özellikle dinsizlere özgü olduğunu düşündükleri objelerin değerini bilmemelerinin sonucu pek çok el yazması sonsuza dek yitip gitmiştir. Mesela el yazması kağıtlar, ayakkabı kalıbı yapılmak üzere makaslanmış, parşömen kitaplar bot yapılmak üzere doğranmıştır. Le Coq, ikinci ve üçüncü Turfan seyahatlerini anlattığı, çok bilinen “Çin Türkistanı’nın Yanan Zenginlikleri” anlatısında şöyle yazar:

“Köylülerden biri, buraya kazı amacıyla yapılan ilk seyahatten beş yıl önce, tapınaklardan birinde bu el yazmalarıyla dolu 5 büyük araba bulduğunu söyledi.yazıların şeytani içeriğinden korktuğu için .tüm kitaplığı doğrudan nehre boşaltmış” (s.5859).

Uygur el yazmaları sözkonusu olduğunda, 1899 tarihinde W. Radloff’un, D. A. Klementz’in “Nachrichten über die von der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften an St. Petersburg in Jahre 1898 ausgerustete expedition nach Turfan” kitabında bazı Budist Uygur metinlerini yayımladığını (transkripsiyonu ve Almanca tercümesiyle birlikte) görürüz. Bu metinler arasında bir tanesi daha sonraları “Sekiz YükmâkSekiz Yığın” olarak belirlenlendi. 1908’den sonra, F. W. K. Müller, Berlin’de, yeni bir çığır açan Uigurica I, Uigurica II (1910), Uigurica III (1922), Uigurica IV (1931) (ölümünden sonra von Gabain tarafından yayımlanmıştır) kitaplarını yayımladı. Ünlü Alman Türkolog W. Bang, öğrencisi Annemarie von Gabain ile birlikte altı ciltlik “Türkische TurfanTexte”i (I: 1929, II: 1929, III: 1930, IV: 1930, V: 1931, VI: 1934) yayımladı. R. Rachmati (Arat) VI. cildinde çalışmaya dahil oldu. 1937 yılında Rachmati VII. cildi tek başına yayımladı. von Gabain 1935 ve 1938 yıllarında, (SPAW’da) “Xuanzang’ın Biyografisi” adı altında, Uygur elyazmalarıyla ilgili iki önemli monografi yayımladı. Radloff 1910 yılında “Ti|astvustik”i, 1911 yılında “Kuan{iim pusar”ı yayımladı.

Radloff 1913’dan 1917’ye kadar halefi S. E. Malov ile birlikte ünlü “Altun Yaruk”u (Altın Işık) (yazık ki Radloff ve S. E. Malov, kitabı, tıpkıbasımına göre değil metnin okunuşuna göre yeni Uygur harfleriyle yayımlamışlardır) yayımladılar. Malov, 1928 yılında Radloff’un ölümünün ardından onun “Uigurische Sprachdenkmâler” (Bazı Budist Uygur metinleri de dahildir, ancak büyük bölümü Uygur medeniyeti ile ilgili dokümanlardan oluşuyor) çalışmasını yayımladı. Fransa’nın ünlü doğu bilimcisi P. Peliot 1974 yılında, Tunhuang’da bulduğu meşhur “Iyi prens ile kötü prensin hikayesi”ni yayımladı. Japon öğretim görevlisi Haneda Thro 1915 yılında, Otani’den geri aldığı “Sâkiz Yükmâk” ve “Abhidharmako|abh#syatOk#tattv#rthan#ma”yı yayımladı (1925).

Ikinci Dünya Savaşı, Uygur çalışmalarını durdurmakla kalmadı, Alman kazıları sonucu getirilen ve Berlin’de Etnoloji Müzesi’nde muhafaza edilen birçok antik objenin özellikle de fresklerin hasar görmesine neden oldu. Müttefikler, Berlin’i bombaladıklarında yukarıda bahsedilen Müze ciddi zarar gördü. Şans eseri el yazmaları fazla hasar görmedi, zira bombardımanlardan önce, Almanya’nın doğu ve batısındaki terkedilmiş sığınaklara taşınmıştı.

Savaşın ardından yaşanan durgunluk dönemi sonrası 50’li yıllarda Budist Uygur yazını çalışmaları yeniden başladı. Burada ilk olarak Prof. von Gabain’in büyük katkılarından söz etmemiz gerekir. Gabain 1957 yılında Mainz’de saklanan Maitrisimit’in (detaylı bir raporla birlikte… Beiheft) mükemmel bir tıpkıbasımını yayımladı. 1961 senesinde aynı çalışmasının Doğu Berlin’de bulunan ikinci yarısının tıpkıbasımını yayımladı. Altmışların ortalarından bu yana Doğu Almanya Bilimler Akademisi “Berliner Turfantexte” (BT) başlığı altında bir dizi kitap yayımlamaya başladı. Şu ana kadar 20 cildin baskısı yapılmış durumda. “BT”nin yayımlanması daha öncekilerden farklıdır. Bu kez herbir kitap, yeni bir savaşta zarar görmelerinden duyulan endişe nedeniyle, metnin tüm fotoğraflarını barındırmaktadır (daha önceki yayımlarda fotoğraf bulunmuyordu veya örnek olarak yalnızca bir veya iki fotoğraf bulunuyordu). Burada Prof. Peter Zieme’nin (BerlinBrandenburg Bilimler Akademisi’nden) Uygur dilinde Turfan metinleri çalışmalarına yaptığı değerli katkıları vurgulamak isterim. Zieme, altmışlı yılların sonlarından bu yana aralıksız olarak ondan fazla kitap ve Turfan Uygur metinleriyle ilgili yüzlerce çalışma yayınlamıştır. Bu bağlamda Röhborn, Scharlipp, Ehlers, Laut gibi diğer Alman Türkologlar da önemli çalışmalar yapmışlardır.

“Paul Pelliot’un Misyonu” genel başlığı altında Tarım Havzası’nda sanat, arkeoloji, edebiyat ve diller konusunda on cildi aşan bir eser yayımlamıştır. J. Hamilton 1971 yılında “iyi prensle kötü prensin hikayesi”nin (Le conte bouddhique du bon et du mauvai prince en version ouigoure) yeni basımını yaptı. “Manuscripts ouigours du IXeXe siecle de TouenHouang” (1986, 2 cilt) adlı kitabında birkaç Budist Uygur çalışmasına da yer verilmişti.

Aşağıdaki çalışmalar eski Sovyetler Birliği ve Rusya’da yayımlanmıştır: Malov 1951 yılında okuma parçalarına yer verdiği “Pamyatniki Drevnetyurkskoy Pis’mennosti” (Eski Türkçe Edebi Metinleri) kitabında “Altun Yaruq”daki iki hikaye (hikayelerden birisi prensle aç bir dişi kaplanı, diğeri ise Zhang Jüdao’yu anlatmaktadır) üzerinde yeniden çalışmıştır; L. Yu. Tuguşeva 1991 yılında “”Uygurskaya versiya biografii Syuan’tszana” (Xuanzang’ın Biyografisi’nin Uygurca versiyonu) adlı bir kitap yayımladı.

Japonya’da Prof. M. Shhgaito’nun (3 cilt) “Abhidharmako|abh#syatikatattv#rtha’nın Uygurca versiyonu üzerine çalışmalar” (Japonca, 19911993) kitabından bahsetmemiz gerekir. Tuguşeva ve Fujishiro ile birlikte 1998 yılında “Uygurca Da|akarmapath#vad#nam#l#” (Japonca) adlı eseri hazırladı. Shhgaito ayrıca diğer Uygur yazmalarını da yayımladı. Ryukoko Üniversitesi’nden Kogi Kudara Budist uygur metinleri üzerine birkaç makale yayımladı. Profesör J. Oda “Sâkiz Yükmâk” çalışmalarında uzmanlık kazandı. Profesör T. Moriyasu 1985 yılında bir Uygur metnini Tibet alfabesiyle (Tibet alfabesinde Budist Uygur ilmihali çalışması) (Japonca) yayımladı. Profesör H. Umemura temel olarak Uygur medeniyeti dokumanları üzerinde çalıştı.

Profesör Rahmati Arat, Türkiye’ye gitmesinden sonra (1933’den beri) çalışmalarını erken Islami çalışmalara (Kutadgu Bilig, Atabetü’lhakayık) yoğunlaştırmıştır. Budist Uygur yazını çalışmalarında “Eski Türk Şiiri” büyük öneme sahiptir. Arat bu kitabında pek çok alliterative (aynı sesin tekrar edildiği) şiir toplamış ve bu şiirler üzerinde çalışmalar yapmıştır. Profesör S. Çağatay “Altın yaruk’tan iki parça” (1945, DTC Fakültesi Yayınları, No. 46, Ankara) adlı monografisinde yukarıda bahsedilen “Altın Işık”taki iki hikaye üzerinde çalışmıştır. Profesör S. Tezcan 1974 yılında, BT III (Berliner Turfantexte) olarak “Das Uigurische InsadiSutra” adlı önemli bir monografi yayımlamıştır. Tezcan’ın 1975 yılında savunmasını yaptığı doktora tezi ise “Eski Uygurca HsuanTsang Biografisi”dir. Profesör Ş.Tekin 1980 yılında BT IX (Berliner Turfantexte) olarak “Maitrisimit Nom Bitig. Die Uig. Übersetzung eines Werkes der Buddhistischen V#ibhasikaSchule” (2 cilt) ve yine aynı yıl “Buddhistische Uigurica aus der YüanZeit” (Budapeşte) adlı kitabını yayımladı. C. Kaya 1994 yılında ” Uygurca Altun Yaruk. Giriş, Metin ve Dizin” başlıklı güzel bir kitap yayımladı. Profesör S. Barutçu ve Profesör M. Ölmez de Budist uygur metinleri çalışmalarına katkıda bulunmuşlardır. Genel olarak söyleyecek olursak, Türk akademisyenler daha çok Orhun Yazıtlarıyla ilgilidirler; bu bağlamda bu konuyla ilgili daha fazla katkı sağlamışlardır.

Bu satırların yazarı, 1962 gibi yakın bir tarihte, Çin’de, Feng Jiasheng’in “1959’da Hami’de, (Sincan) ortaya çıkarılan Uygur alfabesiyle yazılmış Budist Sutra” (Wenwu, No. 78, 1962, Çince) adlı makalesindeki Uygur metni kitabını (iki sayfa) yayımlamıştır. Herkesce bilinen bir nedenle, biz Çinli Türkologlar, ancak sözde “Kültür Devrimi”nin sona ermesinden sonra araştırma yapabildik ve bunları yayımlayabildik.

Bu satırların yazarı 1979’dan bu yana bir dizi kitap ve Uygur çalışmaları üzerine şu makaleleri: “Zuanzang’ın Biyografisinin 7. Bölümü Üzerine İnceleme” (Minzu Yüwen, No. 4, 1979), “Qadimqi Uighur2â buddhistik âsâr ‘Aryatr#tabuddhamatrika vimsatipNgastotrasNtra’din fragmentlar” (TUBA, cilt 3, 1979), “Qadimqi Uighur2â iptidayi piesasi Maitrisimit (Hami nus’hasi) ning ikin2i pârdâsi hâqidiki tâtqiqât” (TUBA, No. 4, 1980), “Toyuq Budist Tapınağı Yazıtı Üzerine Notlar” (Shijie Zongjiao Yanjiu, No.1, 1981), “Maitrisimit üzerine İnceleme” (Hami versiyonu) (Wenshi, vol.12, 1981), “Uygurca Avatamsaka Üzerine İnceleme” (1, 2, 3, 1986), “Altun Yaruq’un 12’inci Bölümü Üzerine İnceleme” (1986), “Uygur Dilinde Abhidharmako|a Fragmanları Üzerine İnceleme” (1, 2, 3, 1987), “Altun Yaruq’un 25’inci Bölümü Üzerine İnceleme” (1993), “Das Zusammentreffen mit Maitreya” (kitap, 2 cilt., 1988) (ortak yazar olarak), “Eine Buddhistische Apokalypse” (kitap, 1998) (ortak yazar olarak) yayımlamıştır; aynı yazarlar, Maitrisimit’in aşağıdaki bölümlerini de yayımlamışlardır (Hami versiyonuyla) Altorientalische Forschungen: bölüm 10 (1987), bölüm 11 (1988), bölüm 13 (1991), bölüm 14 (Materialia Turcica, 1992), bölüm 15 (1993), bölüm 16 (TUBA, 1985), “Prolegomena zur Edition der HamiHandschrift der Uigurische Da|akarmapath#vad#nam#l#” (1993), vd.10 Eski öğrencilerim de, Uygur elyazmaları konusunda çalışmışlardır. İsrafil Yusuf, Urumçi’de meslektaşlarıyla birlikte Maitrisimit’in ilk 5 bölümünü yayımlamıştır (1988). Kahar Barat’ın doktora tezinin başlığı “Uygur Zuanzang Biyografisi, cilt IX” (1993) dir. Barat 1992 yılında, TUBA’da, aynı elyazmasının III’üncü cildinden bölümler yayımlamıştır. Zhang Tieshan Pekin ve Tuanhang’da bulunan Agama bölümleri üzerine çok güzel birkaç tebliğ yayımlamıştır. Niu Ruji, J. Hamilton ile işbirliği halinde, Gansu bölgesinde Yülin ve diğer yerlerdeki mağaralarda görülen yazılar üzerinde çalışmıştır.

4. Uygur Dilinde Temel Budist Edebi Eserler

Diğer dillerdeki Budist kutsal metinler gibi Uygurca metinler de, üç bölümden oluşur: sNtra (Buda sözleri), vinaya (disiplin) ve abhidharma (yorum). Budist kutsal metinlerin bu üç bölümü, tripitaka (Budist yasa, edb: üçlü yasa) olarak adlandırılır. Budizmi seçen diğer insanlar gibi ben de, Uygur dilinde yazılmış Budist yasaların varlığına inanıyorum. W. E. Soothill ve L. Hodous, “Çince Budist Terimler Sözlüğü”nde “İ.S. 1294 yılında tüm Budist yasalar Uygurca’ya tercüme edilmiştir” diye yazar. Ünlü İtalyan Tibetolog Guiseppe Tucci Tibet ile ilgili kitabında (Tibet ResimParşömenleri?) geçtiğimiz yüzyılın 40’lı yıllarında Sakya manastırlarında tüm Budist yasalarını birarada gördüğünü söyler. Ş. Tekin yeni kitabında “Eski Türklerde Yazı, Kağıt, Kitap…” (1993, s. 4748) bu sorunla ilgili olarak Profesör Tucci’nin 1974 yılında kendisine gönderdiği çok ilginç bir mektuptan bahsetmiştir.11

Budist Uygur yasaları, hem Hinay#na hem de Mah#y#na çalışmalarından oluşur. Uygur Budizmi kabaca 2 aşamaya ayrılabilir: 1) 912’nci yüzyıllar (örn, Maitrisimit, Da|akarmapath#vad#nam#l#, “Sâkiz Yükmâk”ın Londra versiyonu ve bu döneme ait diğerleri), 2) 1314 yüzyıllar (mevcut metinlerin çoğu bu döneme aittir), bu ayrım Laut’ın “Der frühe türkische Buddhismus und seine literarischen Denkmâler” (1986) adlı kitabında yaptığı 1) prâk/assische Texte, 2) klassische Texte şeklindeki ayrımla uyumludur.

Budist Uygur yazını üç kaynaktan gelmektedir. Erken dönemde antik yerel dillerden, örneğin “Toharca” A veya “Toharca” B, tercüme edilmişlerdir. Mesela Maitrisimit’te şöyle yazar: Aryacandri bodiswt k{i a2ari ânâtkâgk tilintin togrı tilin2â yaratmı{. Prtyarak{it a2ari togri tilintin türk tilin2â âwirmi{ Maitrisivit nom bitig (Usta Aryacandra bu Maitrisimit kitabını Hintçeden “Tohar” diline çevirerek derlemiştir. Usta Prajnaraksit “Tohar” dilinden Türk diline çevirmiştir). Daha sonra Çinceden pek çok Budist Uygur kutsal metni çevrilmiştir. Örneğin “Altun Yaruq” (Altın Işık) da şöyle yazar: .kinki bo{gutlug Bi{balTqlTg yTngqu Sâli Tawga2 tilintin TürkUygur tilin2â ikil2âyü âwirmi{ (Beşbalıklı [kent] merhum alim yTngqu Sâli bunu tekrar Çinceden TürkUygur diline çevirmiştir). Yuan Hanedanlığı (12791368) boyunca bazı Budist çalışmalar Tibetçeden çevrilmiştir, örneğin Aryar#j#vav#dakasutra’da şöyle yazar: Sangga{iri Tübüt tilintin yangTrtT Uigur tilingâ aqtarmT{ (Sangasri bunu tekrar Tibetçeden Uygur diline çevirmiştir).

Sanskritçeden yalnızca birkaç çalışma çevrilmiştir.

P. Laut, yukarıda sözü geçen kitabında “Sogdische Hypothese”i geliştirmiştir. Laut, Türklerin Budizmi Sogdlar yoluyla kabul ettiğini ve erken dönem Türk (Uygur) çalışmalarının Sogd dilinden çevrildiğini iddia ediyor. Ben bu teoriye katılamam, zira bu tezi destekleyecek yeterli materyal bulunmamaktadır. Kanımca, Sogdlar döneminde bazı Uygurca yapıtların bulunmasının nedeni, Uygurların daha önce Maniheizme inanmaları ve Maniheist yapıtların Sogd dilinden çevrilmiş olmasıdır. Daha sonra Budizme geçtiklerinde, Budist terimleri çevirmek için varolan Sogd dilindeki Maniheist terimleri kullanmışlardır (örn, Skr. Brahma, Indra yerine Âzrua, Hormuzda). Ayrıca bu güne kadar Sogd dilinden tercüme edilmiş herhangi bir Uygur metni bulunamamıştır. Japon akademisyen Moriyasu, “L’origine de bouddhisme chez les turcs.” (1990) adlı makalesinde benimle aynı fikirleri ifade etmiştir.

Aynı Çin’in ilk kesimlerinde olduğu gibi, Maitreya (geleceğin sutrası) kültü ve Arı Toprak okulu (Amitabha Buddha tapınağı) Turfan bölgesinde de hüküm sürmüştür.

Uygur tarihinin Budist döneminde pek çok Budist akademisyen ve çevirmen görülmektedir: Prajnaraksit, yTngqu Sâli, Antzang, Arghun Sâli, Karunadas, Prajna|ri, Kiki, 1isuya, 1isim Tu, Sangga Tu.

Budist kutsal metinleri, kağıt, bazen de ağaç kabuğu ve taşlar üzerine yazılırdı. Budist Uygur kutsal metinleri 1) pothi şeklinde, kağıt sayfaları 20×40 cm boyutundadır, herbir folyonun sol tarafında bağlamak için delikler bulunmaktadır. 2) rülo şeklinde, Çin kitaplarının geleneksel şekildir. 3) katlamalı şekilde, akordiyon benzeri, Çin’de bu, tıpkıbasım kitaplar için kullanılmaktadır 4) ciltli kitap şeklinde, basılmıştır.

Budist Uygur metinleri çoğunlukla geç Sogd alfabesinden türeyen Uygur alfabesiyle yazılmıştır ancak Brahmi, Tibet, Sogd ve hatta Çin hiyeroglif yöntemiyle yazılmış bazı elyazmaları bulunmaktadır.

Geç dönem Uygur elyazmaları, 17’inci yüzyıla (Kangksi 26’ncı yılı yani 1687 yılı) aittir. Örneğin Malov’un Gansu’da, Sarı Uygurlar arasında keşfettiği “Altın Işık”ın Petersburg versiyonun tanıtım yazısında şöyle yazar: Kang{i yigirmi altin2 yTl altTn2 aynTng sâkiz yangTsT.ba{layu bitip, sâkizin2 aynTng bi{ yigirmi{intâ bitiyü tolu qTldTm (Haziran’ın sekizinci günü yazmaya başladım ve 15 Ağustos’ta İmparator Kandksi’nin 26’ıncı yılında bitirdim)

Aşağıda, açıklayıcı bilgileriyle birlikte, mevcut Budist Uygur kutsal metinlerinin bir listesi bulunmaktadır.

A. SNtra (Buda Sözleri)

1) DOrgh#gama (Uzun söylev), Madhyam#ga (orta boy söylev), Samyukt#gama (öbek söylev)

ve Ekottar#gama (“sayısal” söylev) olmak üzere dört ayrı bölümden oluşan Agama (lar) (HOnayana öğretilerinin derlemesine verilen genel ad ve Skr. dilinde bilginin elde edilişi). Uygur Agamaları çoğunlukla Tunhuang ve Eisen Gol (Gansu Eyaleti)’ndeki araştırmalarda ortaya çıkarılan fragmanlardır.

2) 1910 yılında Radloff tarafından yayımlanan Ti{astvustik (Skr. Di|am sauvastikam = [dört] yönün kutsanması), mutluluğa erişmek için Buda’ya yiyecek ve içecek sunan Bhalika ve Trapusa adlarındaki iki tacire dair öykü.

3) Brahmi alfabesiyle yazılmış olan Ud#navarga (Budist nazımların derlemesi), Sanskritçe’de “Dharmapada”ya tekabül etmektedir. Von Gabain tarafından Türkçe Turfan metinleri (TT) VII’de yayımlanmıştır.

4) Maitrisimit Nom Bitig (Maitreya “Gelecek Budha”) ile Buluşma Üzerine Kitap. İçeriği, dili ve diğer yönleriyle bu yapıt, bulunan ve kaynağı saptanan Uygurca metinlerin en önemlilerinden biridir. 1916 yılında Alman akademisyen F. W. K. Müller, “Maitrisimit und Tokharisch” (SPAW) adlı makalesinde (E. Sieg ile birlikte) bu metni irdelemiş ve sözde “Toharca” probleminin doğmasına yol açmıştır. Yukarıda da sözünü ettiğim üzere, Prof. von Gabain, bu yapıta ilişkin akademik çalışmalara büyük katkılarda bulunmuştur. 1959’da Hami’de (Kumul) Çinli arkeologlar tarafından bu metnin daha eksiksiz bir versiyonu bulunmuştur. Asıl metin (“Toharca” A lehçesinde, yani eski Qara{âhrQocho dilinde) düz yazı ve şiir formunda yazılmış bir drama çalışmasıdır

(Maitreyasamitinataka; nataka, drama demektir).12

Ancak bizim elimizdeki versiyon, Orta Çağ Çin edebiyatında “bianwen” (paralel düz yazı) benzeri bir tarza dönüştürülmüştür. Uygurca metinde, yalnızca her bir sahnenin başlangıcında hikayenin geçeceği yerler verilmektedir. (örneğin, amtT bu nomlug sawag badri bramanning âwintâ uqmT{ krgâk [Bu (ikinci) sahne, Brahmin Bhadra’nın evinde geçmektedir) Uygurca versiyonunda melodi adları yoktur.

Uygurcada bu stil, “körün2” diye adlandırılır; anlamı belirsizdir. Ama herhalükarda kök, “kör” (bir şeyi görmek, bir şeyin görüntüsünü almak) sözcüğünden türemiştir. Ya da anlatıcılar, duvarda asılı resimler önünde durarak (pandomim yoluyla da olabilir) “geleceğin Budası”nın öyküsünü anlatırlar.

Bildiğimiz kadarıyla Çinlilerin klasik dramaları ancak 13. yüzyılda resmi olarak düzenlenmiştir. Çin draması, Tarım Havzası’nın dramatik geleneğinden fazlasıyla etkilenmiştir.

5) Da|akarmapath#vad#nam#l# [On Karma’da (Eylem)YoldaBereket Çelengi]

Bu, canlı ve popüler bir dilde, öğrenci ve öğretmen arasında on karma (eylem) üzerine yapılan bir diyalog formunda yazılmış geniş bir efsaneler derlemesidir. Almanca versiyonundaki bazı folyolarda yeralan tanıtım notundan da biliyoruz ki, Vaibh#şika okulundan üstad Samghad#sa, bu yapıtı UguKü{ân (yani, “Toharca” B lehçesi) dilinden Togri (yani “Toharca” A lehçesine) diline çevirmiştir. Bir Pra{tinki Üstadı olan zilasena da, bunu Türk diline çevirmiştir.13 Bunun yanısıra 1959’da Hami’de yapılan kazıda bu yapıtın bir bölümü Maitrisimit ile birlikte çıkarılmıştır.

Türkologlar tarafından yayımlanan pek çok Budist hikaye aslında bu efsaneler derlemesine aittir. 14

6) Arenemi jataka, Vi|vantara jataka, iyi ve kötü prensler üzerine jataka, çömlekçinin öyküsü ve benzeri jatakalara ait pek çok başka öykü vardır. (Uygurca I, II, III, IV, TT X’da pek çok jataka öyküsü yayımlanmıştır). Bu dizinin yazarı, yakın gelecekte Da|akarmapath#vad#nam#l#’nın Hami versiyonundan 4 öykü daha yayımlayacaktır.

Burada kısaca iki kardeşin Kaly#namkara adında iyi prens ile P#pamkara adındaki kötü prensin öyküsünden söz edeceğim. Paris metni, 80 sayfa ve ilk Uygurca kutsal metinlerden biri. Bu popüler öykü, 1914’te kaşif Pelliot tarafından incelenmiştir. 1971’de de J. Hamilton, bu metni yeniden incelemiş ve “Le conte bouddhique du bon et du mauvais prince en version ouigore” adlı bir kitap yayımlamıştır. Hamilton, bu metnin Çince metin Da fangbian fo bao en jing den çevrilmiş olduğunu öne sürmektedir. Rus Çin bilimci Men’şikov, Petersburg’da muhafaza edilen Çince versiyon “Shuang En Ji” (İncelikler..?) yi yayımladıktan sonra akademisyenler, Uygurca versiyonun Çince versiyondan çevrilmiş olduğu konusunda fikir birliğine varmışlardır.15

7) Buddacarita (Buda’nın Biyografisi)

Meşhur Hintli şair Aşvagosha (2. yy.’da yaşamıştır) tarafından düz yazı formunda yazılmıştır. 28 bölümden oluşan destan, Buda’nın hayatını anlatır ve över. Radloff tarafından 57 mısradan oluşan bir Uygurca bölüm yayımlanmıştır (Uig. Sprachdenk, No: 105). 1985 yılında Zieme, Berlin koleksiyonundan, ağaç baskı blokları halinde, ses yinelemesi (alliteratif) formunda 245 mısradan oluşan 19 bölüm yayımlamıştır.

8) Avalokite|varasNtra duasının ardından ses yinelemesi formunda üç Avad#na (Buda’nın yarı düz yazı yarı manzum hayat hikayeleri) okunur.

Abhidharmako|abasyatOk#tattv#rtha’nın ilk kitabının sonunda yazılmış olan bu üç avad#na öyküsü, ilk olarak Ş. Tekin tarafından bulunmuştur. Daha sonra da 1976, 198285 yıllarında Shhgaito tarafından yayımlanmıştır. Bu öyküler, ses yinelemeli uyaklı üslupta, dörtlük (rubai) formunda düzenlenmiştir.

9) Altın Yaruk (Altın Işık)

Bu, bugüne dek muhafaza edilen en eksiksiz ve önemli Uygurca Budist yapıttır. Yijing’in Çince versiyonu “Jin Guangming Zuisheng Wang Jing”den çevrilmiştir, Sanskritçe adı Suvaranaprabh#sasottamasNtra, Uygurca adı ise, “Altun önglüg yaruq yaltrglTg qopta kötrülmi{ nom iligi atlTg nom bitig”. Ana tema, bu kutsal metnin okunduğu ve bildirildiği memleketlerin 4 ilahi kral tarafından korunacağıdır. En eksiksiz elyazması (ksilografi ağaçbaskı bloklarıyla basım yöntemiile değil) Gansu’da Rus Türkolog S. E. Malov tarafından ele geçirilmiştir.16 Radloff ve Malov (19131917) tam metni, tıpkıbasım örneği olmaksızın Uygur harfleriyle yeni bir form içinde yayımladıklarından, akademisyenler uzun süre bu elyazmasının neye benzediğini bilememişlerdir. Yalnızca 1982’de Kudara ve Röhrborn’un İsviçre’de muhafaza edilen aynı elyazmasından (1930’lardaki Çinİsveç Araştırma Heyeti’nden Bergman tarafından ele geçirilmiştir) alıp yayımladıkları (tıpkıbasımlı) iki folyoda asıl şeklini görebiliriz. Bir tür kaligrafi sanatıyla (hemen hemen ksilografiye benzer) yazılmıştır. Tercüman, Beşbalık (Urumçi’nin kuzeyinde Jimsâr eyaletinde bir yer) doğumlu meşhur Uygur akademisyen yTngqu Sâli Tutung’dur. yTngqu, 1011. yüzyıllar arasında yaşamıştır.

Altın Işık, Xuanzang’nın Biyografisi ve diğer yapıtları Çinceden Uygurcaya tercüme etmiştir. Çevirileri oldukça rahat okunmakta ve kelime hazinesi zengindir. Eski Çincede iyi olmasının yanısıra kendi ana dilinde de ustadır. Öyle görünüyor ki, Sanskritçeyi de bilmektedir. Aşağıda bir örnek vereceğim: 26. bölümdeki herbir mısrası 7 karakterden oluşan eski Çince şiirin 4 mısralık kısmının çevirisinde edebi yeteneği açıkça görülmektedir:

Çince aslı Türkçe çevirisi

huo zai ai zi duan yan xiang Bu ne felakettir benim güzel oğlum! yin he si ku xian lai bi Ölüm acısı neden bu kadar erken geldi? ruo wo de zai ru qian wang Eğer senden önce ölürsem qi jian ru si da ku shi Böyle büyük bir kedere nasıl dayanabilirim?

Uygurca Çeviri Türkiye Türkçesi

nâ ada ârdi atayTm Bu ne felakettir benim genç kuşum (ve)
körklâkiâ ögüküm güzel çocuğum!
ölmâk âmgâk nâcükin Neden ölümün acısı
Öngrâ kâlip ârttürdi? bu kadar erken aldı götürdü seni
bulayin ay künkiâm benim küçük güneşim
körmâyin ârti munitâg Dayanamam
ulug a2Tg âmgâkig. böylesi büyük bir acıya.

Şiirin çevirisinin düz yazının çevirisinden farklı olduğunu biliyoruz. Şiir sanatsal kaliteye daha fazla dikkat gösterilmesini ister, nesir ise asıl metne sadakat gerektirir. Burada şiirin aslını canlı bir dille yeniden üretmek için yTngqu Sâli, 4 mısrayı (her biri 7 heceden oluşan) geleneksel Türk ağıtı üslubunda 8 mısraya çıkarmıştır. Geçtiğimiz 90 yıl boyunca Türkologlar bu yapıtlar üzerinde çalışmışlardır. Şimdi artık tümünün (Berlin Versiyonunun fragmanları da dahil) eleştirel bir baskısını yayımlamanın zamanı geldi. Bu yapıt üzerinde çalışan Türkologların Çince biliyor olmaları gerekir. Yoksa çok kolay hataya düşülebilir. Örneğin Ceval Kaya; hazırladığı yeni baskıda (1994, sf: 533, 572) eski Türkçe sözcük “küügâlig”i bilmiyor ve çeviri yapmaksızın bu sözcüğü yanlış bir şekilde “kuo” ve kâlig diye ikiye bölüyor. Uygurca metni Çince aslı ile karşılaştıran kişiler, kolaylıkla, bu sözcüğün Çince “shentong” (sihirli güç) ya da “weili” (görkem) e karşılık geldiğini görmüşlerdir. Merhum Rus akademisyen Malov gibi meşhur bir Türkolog bile prens ve aç dişi kaplan üzerine öyküyü çevirirken hata yapmaktan kurtulamamıştır.17

10) Vimalak Ortinirde|asNtra

Çince kaynaklara göre, bu sutra, 6. yüzyıl kadar erken bir dönemde Türk Taspar Kağan’a gönderilmiştir. Vimalakirti, Vai|#lO Krallığı’nın meşhur Mah#y#na keşişi (upasaka) dir. Hastalık bahanesiyle bir gün Shakyamuni’nin saygı ve selamlarını da getiren Manju|ri (Bilgelik Bodisatvası) ile Budist dogmaları ayrıntılarıyla tartıştığı söylenir. Vimalakirti, özsözlülüğü ve Budizm hakkındaki derin bilgisiyle Manju|ri’nin saygısını kazanmıştır. 2000 yılında, BT XX künyesiyle, Prof. Zieme Berlin ve Kyoto’da saklanan metinleri yayınlamıştır.

11) Saddhrmapundarika Sutra (İyi Yasa’nın Lotus Sutrası)

“Saddharma” “iyi yasa” anlamına, “pundarika” ise “lotus” (nilüfer çiçeği) anlamına gelir. Bu iyi yasa, bir lotus kadar saftır. 28 bölümden oluşmaktadır. En meşhur Uygurca versiyon, “Kuan{iim Pusar” (Çince Guanshiyin pusa; Skr. Avalokite|vara Bodhisattva) diye adlandırılır. Uygur versiyonu Kum#rajOva’ın (45.yy.’da yaşamış Kuçalı ünlü bir üstad) Çince versiyonundan çevrilmiştir. Turfan bölgesinde bu kutsal metne ait pek çok folyo bulunmuştur.

12) Buddh#vatamsaka SNtra (Çiçekle Donanmış Sutra)

Çince tercümede üç versiyon var: 40 bölümlük, 60 bölümlük ve 80 bölümlük versiyonlar. Sutra, dünyanın, Vairocan (Aydınlatıcı) Buda’nın tezahürü olduğunu, ufacık bir toz molekülünün tüm dünyayı yansıtabildiğini ve bir parıltının sonsuzluk içerdiğini öne sürer. Akademisyenler, bu önemli Mah#y#na sutrasının Hotan’da biçimlendiğine inanırlar. Bu satırların yazarı da, bu sutranın fragmanları üzerine üç inceleme yazısı yayımlamıştır. Diğer akademisyenler ise, bu sutranın Samatabhadracary#pranidh#na bölümü üzerine yazılar yayımlamışlardır.

13) Amit#bha SNtra

Bu da, Küçük Sukh#vatOvyNkha… Sukh#vatO’nin Küçük Görkemli Ziyneti (Batı Cenneti) diye adlandırılır ve 4. yüzyılda KumarajOv# tarafından çevrilmiştir. Sutra (bir bölüm), Amitabha Budha’nın memleketinin hoş yanlarını kısaca tarif eder ve erdemlerini över. Ardından da, onun memleketinde Amitabha’nın adını zikreden birinin doğacağından söz eder. P. Zieme bunun bazı fragmanlarını yayımlamıştır.

14) Amit#syus SNtra

Büyük Sukh#vatOvyNkha diye de adlandırılırSogd keşiş Samghavarman tarafından çevrilmiş olan Sukh#vatO’nin “Büyük Görkemli Ziynet”i. Kutsal kitap (2. bölüm) Amitabha’nın budhalığa nasıl eriştiğini ve insanoğullarını nasıl koruduğunu ayrıntılarıyla anlatır. Aynı zamanda Amitabha’nın fiziksel güzelliği ve memleketini ince ince tarif eder. Bunun yanısıra bu metinde Amitabha Sutrasında eksik olan 48 “and” vardır. 1986’da Hamilton bunun bir folyosunu yayımlamıştır.

15) Guanwuliangshoujing (Amit#yurdhy#na SNtra… Sonsuz Yaşam Budası üzerine Meditasyon)

Hotanlı alim K#laya|as tarafından 424442 döneminde Çinceye çevrilmiştir ve “Guanjing” (bir bölüm) kısaltmasıyla anılır. Kitap, Amitabha ve memleketi üzerine odaklanmış 16 tefekkür sunmaktadır. Uygurca versiyonun birkaç folyosu da Otani ve Berlin koleksiyonlarında bulunmuştur. 1985’te Kudara ve Zieme, Yuan Hanedanı’ndan ünlü Uygur alimi Kiki tarafından ses yinelemesi formunda yeniden düzenlenen bu kutsal kitap hakkında güzel bir çalışma (Japonca) yayımlamıştır.

Yukarıda bahsi geçen üç kutsal kitap Amitabha Buda kültü Arı Toprak Budizm Okulu adına en önemli yapıtlardır. Kimi alimler, bu Budizm okulunun İranlıların etkisiyle kurulduğunu öne sürerler.

16) Büyük Beyaz Lotus Cemiyeti’nin Kitabı

Bu kitabın pothi formundaki bir bölümü (25 folyo50 sayfa) Pekin’de, diğer bölümü de Berlin’de muhaza edilmektedir.18 27cmx21cm boyutlarındadır. Herbir sayfasında 1011 satır vardır. Bazı folyoların sol yüzünde küçük harflerle yazılan başlığa göre, bu metin, Abitaki (Çince, Amituojing~Abitaking; Sankstritçe Amit#bhasNtra) adını taşıyor. Ancak Amitabha sutra’nın aslı ile karşılaştırılarak kontrol ettiğimizde, içerik olarak bizim elyazmamız ile hiçbir ilgisi olmadığını gördük. Üstelik Amitabha sutra tek bölümden oluşurken bizim elyazmamız 4 bölümden oluşuyor. Dolayısıyla bunun, KumarajOva’nın Amitabha sutrası değil, ama yine Amitabha kültüne ait başka bir yapıt olduğunu söyleyebiliriz. Burada “Abitaki” sözcüğü yalnızca kitap için bir kod adı olarak kullanılıyor. Aynı yapıtın, 1983 yılında ziyaret ettiğim Dunhuang Enstitüsü’nde saklanan bir fragmanında folyonun sol yüzünde küçük harflerle yazılmış bulunan aynı kod addan başka kırmızı harflerle yazılmış 5 Çince karakter de bulunmakta: “Da Bai Lian She Jing” (Büyük Beyaz Lotus Cemiyeti Sutrası).

“Beyaz Lotus Cemiyeti”nin 4. yüzyılda Huiyuan liderliğinde kurulduğunu biliyoruz; Huiyuan, 123 seçkin aydın ile birlikte Amitabha Buda heykelinin huzurunda arı bir yaşam andı içmiş, manastırlarına ve evlerine sembol olarak beyaz lotus dikmişlerdir. Bu cemiyet daha sonra Çin Budizmi’nin tarihinde Arı Toprak Okulu’nun geliştirilmesinde çok önemli bir rol oynamıştır. Bu okulun takipçileri, üyelerinin Amitabha Buda’nın adını sürekli zikretmeleri halinde ölümden sonra öteki dünyada Sukhavati’ye, yani Batı Cenneti’nde Arı Toprak’a gidebileceklerine inanırlar.

Ankara ve İstanbul’da muhafaza edilen ve Kudara, Röhrborn, A. Temir ve O. Sertkaya tarafından yayımlanmış olan folyoların da aynı yapıta ait olduğu kanısındayım. Bu arada, 1984’te Turfan bölgesinin Piçan Eyaleti’ndeki 1igtim’de bir çiftçi tarafından bulunan bir başka ilginç Uygurca folyodan bahsetmek istiyorum. Eski öğrencilerimden Kahar Barat bu folyoyu, “Wenvu”da (1987, No: 5) “Huiyuan’ın Biyografisi’nden bir Fragman” başlığı altında yayımlamıştır. Kanımca bu folyo da bizim elimizdekiler gibi aynı yapıta ait.

17) Mah#parinirv#na SNtra

Çince kaynaklara göre, (Sui Hanedanı’nın Tarihi, 84. bölüm, “Türklerin Tarihi”) bu sutra, 6. yüzyılda Liu Shiqing tarafından Türk diline çevrilmiş ve Taspar Kağan’ın ricası üzerine kendisine gönderilmiştir. Zieme, bu sutranın Berlin koleksiyonunda yeralan iki folyosunu teşhis etmiştir.

18) Prajn#p#ramitahrdayasNtra (Kalp Sutrası)

Burada “kalp”, “öz, hülasa” demektir. Genel olarak konuşmak gerekirse, Budist Prajn#p#ramita (Bilgeliğin Mükemmeliyeti) metinlerinin bir özeti olarak düşünülebilir. Zieme, bu sutranın Berlin koleksiyonundaki kimi bölümlerini belirlemiştir. Tunhuang’dan Yuan Hanedanı’na ait Uygurca bir mektupta (Moriyasu tarafından yayımlanmıştır) bu sutradan, başka bir yerdeki birine gönderilmiş bir hediye olarak söz ediliyor.

19) Mah#prajn#p#ramitasutra

Zieme’ye göre, Berlin koleksiyonu içinde yer alan bu sutranın ağaç baskı blok halindeki bir bölümü bulunmaktadır.

20) Sad#prarudita ve Bodhisattva Dharmodgata’nın Öyküsü

Prajn#p#ramita edebiyatı ile ilintili olan ve bir Uygur ozan tarafından ses yinelemesi formunda yeniden düzenlenen bu öykü, Ş. Tekin’in “Buddhistische Uigurica aus der Yuanzeit” (1980) adlı kitabı içinde yeralmıştır. Görünen o ki, Çince “Fangguang Banruo Jing” temel alınarak yeniden düzenlenecektir.

21) Vajracchedika Prajn#p#ramita Sutra (Elmas Sutra)

Uygurca adı QTmqoqT, Çince adı ise, Jinggang Jing’dir. Zieme’ye göre, Berlin koleksiyonunda, Vajracchedika sutrasının bazı fragmanları bulunmaktadır. Sincan Turfan Müzesi’nde bu metnin çeşitli fragmanları da korunmaktadır.

Ayrıca, bu sutra ile bağlantılı en önemli yapıt da, G. Hazai ve P. Zieme tarafından 1971’de BTI olarak yayımlanan “Liang Chao Fu Da Shi Song Jingangjing Bing Xü”dür (Üstad Fu’nun Methi ve Önsöz ile Vajracchedika).

22) Bodhisattvacary# (Bodisatva’nın Yetişme Yolu)

Bu metnin Natiojale Bibliotheque’de muhafaza edilen birkaç folyosu, içerik bakımından ağırlıklı olarak Prajn#p#ramita sutranın kavramlarını içermektedir. 1995 yılında Shhgaito bunları yayımlamıştır (Japonca).

23) Ksitigarbha SNtra (YeryüzüHazine Sutrası)

Bu sutra, adı “YeryüzüHazine” anlamına gelen Ksitigarbha Bodhisattva’nın gücünü methetmektedir. O’nun Shakyamuni ile Maitreya (geleceğin Budası) arasındaki uzun zaman diliminde yaşayan bir bodisatva olduğu ve tüm insanları acılardan koruma ve kurtarma sorumluluğunun Shakyamuni tarafından ona devredildiği söylenir.

24) Bhaisajyaguru SNtra (Tıp Üstadı Sutrası)

Bu sutra, Bhaisajyaguru, yani Tıp Üstadı Budası’nı metheder. Zieme, Berlin koleksiyonunda bu sutranın iki fragmanını saptadı; bunlar Çinceden çevrilmiştir.

25) Sâkiz Yükmâk Yaruq Sudur (Sekiz Işık Yığını Sutrası)

Uygurca tam adı, “Tngri burxan yrlTqamT{ tngrili yerli sâkiz yükmâk yaruq bügülüg arvi{ nom bitig” ‘dır (Gök ve yerin İlahi büyü sutrası ile Buda tarafından açıklanan sekiz ışık yığını). Uzmanlar, bunun Çin’de yazılmış uydurma bir çalışma olduğuna inanmaktadırlar. Bu çalışmanın Uygurca çevirisi, çok sayıda elyazması içinde (72 versiyon) muhafaza edilmektedir. 1934’te Bang, von Gabain ve R. Rachmati, Berlin, Londra, Petersburg ve Kyoto’da muhafaza edilen metinlerin bir derlemesini TT VI olarak yayımlamıştır. Japon akademisyen Jutten Oda, bu sutra üzerinde çalışmaktadır. O da, bu yapıtın, Zerdüştlüğün ögeleriyle harmanlanmış bir çalışma olduğu görüşündedir.

26) Ulug bulung yTngaq sayuqT king alqTg tolu uqmaq atlg sudur (her yönden ve tam aydınlanmanın büyük kitabı). Bu sutranın Çince adı, “Da fangguang yuan jüe xiuduo luo liao yi jing”. Bu sutranın çeşitli fragmanları Stockholm, Berlin, Petersburg ve Kyoto’da muhafaza edilmektedir.

27) K{anti QTlguluq Nom Betig (Günah Çıkarma Kitabı)

Bu çalışma, Liang Hanedanlığı İmparatoru Wu’nun ricası üzerine (502557) karısının işlediği günahların bağışlanması için Çince “Ci bei daochang chanfa”dan (Hayırseverliğn doğru yolu üzerine Günah Çıkarma Yasası); çevrilmiştir (10 bölüm). Uygurca çevirisini yapan Küntsün (Çince çevirisini yapansa Shengquan)’dır. 1971’de Röhborn bu kitabın bir bölümünü BT II olarak yayımlamıştır. 1978’de I. Warnke, “Eine buddhistische Lehrschrift über das Bekennen der Sünden” başlıklı doktora tezini savunmuş ve 1983 yılında da kitabın 25 ve 26. bölümlerine ait fragmanları yayımlamıştır.

28) Yıkanma Sutrası

Bu sutranın, Çince “Fo shuo wenshi xiyü zhong seng jing”den (Buda’nın, JOvaka’nın davet ettiği keşişlere, bir hamamda yıkanmalarını telkin ettiği sutra) çevrilmiş olan iki fragmanı Berlin koleksiyonunda yeralmaktadır.

29) Yitikân Sudur (Büyük Ayı Sutrası)

Bu, Çince uydurma kutsal kitaptır. Tam adı “Fo shuo beidou qixing yan ming jing” (yani, Buda’nın Büyük Ayı’daki yedi yıldız aracılığıyla ömrünü uzatmaya dair söylediği sutradır). Uygurca adı da, “Tngri tngrisi burxan yarlTqamT{ yitikân üzâ öz ya{ uzun qTlmaq atlg sudur nom bitig”dır. YuanMoğol döneminde çevrilmiş ve basılmıştır. Kitabın fragmanları 1936 yılında Rachmati Arat tarafından (TT VII) yayımlanmıştır.

30) On Kral Sutrası

Bu da, Çince uydurma bir kutsal kitaptır. Araf’ın On Kralı’nın yeniden doğuş konumunu belirlemek için ölmüş kişinin amellerini yargılayışını anlatır. Berlin ve Nara’da (Japonya) (tasvirleriyle birlikte) bu kitabın bazı fragmanları bulunmaktadır.

31) Tngri tngrisi burxan yrlTqamT_ burxanlar töpüsi sudurlarnTng xartayi drni…iduq drni nom bitig (Tanrılar Tanrısı Buda’nın, Buda’nın başının üstünün özü üzerine söylediği ilahi büyü kitabı)

Berlin’de ve Petersburg’da bu kitabın pek çok fragmanı bulunmaktadır. Çince adı “Fo ding xin da tuoluon”dur. Uygurca fragmanlar, 1986 yılında G. Kara ve P. Zieme tarafından yayımlanmıştır.

32) Bir Budist İlmihal

Bu Uygurca yapıt (Paris’te muhafaza ediliyor) Tibet alfabesiyle yazılmıştır. Sorucevap (ilmihal) formundaki yapıt, beş varlık alanı (tanrı, insan, hayvan, cehennem ve aç hayalet) ile dört tip doğum (karından, yumurtadan, rutubetten ve mucize ile) hakkındadır. Bu metin, 19841985 yıllarında Maue ve Röhrborn tarafından yayımlanmıştır. Moriyasu da 1985 yılında japonca versiyonunu yayımlamıştır.

33) Insadi SNtra

Adının okunuşundan emin olunmadığı gibi”İnsadi” sözcüğünün anlamı da bilinmemektedir. Çeşitli Budist yapıtları içeren 1121 satırdan oluşmaktadır. 1isumtu (1isum Köle) adında bir kişi tarafından derlenmiştir. Ana bölümlerinden biri Prav#rana etkinlikleri ile ilintilidir (üç ay süren yağmurlu mevsimin bitiminden sonra düzenlenen etkinliklerdir). Bu metnin en olağanüstü yanı, Mani, Meryem Ana (madya maryam) ve Muhammed (maxamat) ve geleceğin Budası’nınMaitreyagelişi için duyulan içten umut hakkında kullanılan terici ifadelerdir. Bu, 1315. yüzyıllar arasında Turfan bölgesine hakim olan karmaşık dini ortamı yansıtmaktadır. Metnin tamamı, 1974 yılında S. Tezcan tarafından BT III olarak yayımlanmıştır.

34) Xin (Köngül) tözin uqTtda{T nom (Zihnin Özü Öğretisi Sutrası)

Bu kitap, Vap{i Bax{i.adında bir Uygur alim tarafından düzenlenmiş orijinal bir çalışma olarak düşünülmüştür. 1948 gibi erken bir tarihte R. Arat tarafından yapılan kaba bir çeviriyi temel alan Alman Sankstrit dili uzmanı W. Ruben, III. Türk Tarih Kongresi Tebliğleri’nde (1943) (“Uygurca Sutra hakkında Prof. Eberhard’ın Sinolojik mütalaaları” başlıklı bir ekle) “Bir Uygur Filozofu Hakkında” adlı bir makale yayımlamıştır. 1980 yılında da bu çalışmayı Ş. Tekin “Buddhistische Uigurica aus der Yuanzeit” adlı kitabında yeniden ele almıştır. Bu metin, Yogacara okulunun “Tek Düşünce Kuramı” üzerine bir inceleme yazısıdır. Ünlü Avustralyalı Buda bilimcisi Prof. De Jung, Tekin’in tersine bu metni orjinal bir yapıt olarak kabul etmez. Zieme, bilinmeyen bir Çince Chan (DhyanaMeditasyon) çalışmasının bir çevirisi olabileceğini öne sürmektedir.

35) Ebeveynin Şevkati Üzerine Sutra

Çince sutra ” Fu mu en zhong jing”den çevrilmiştir. Uygurca adı
“ögkâ qangqa utlT sâwin_ ötüngülTk nom” (Ebeveynin Hakkının Ödenmesi Kitabı).

B. Vinaya (disiplinkurallar)

36) Dr. Maue’nin katalog kitabı, “Alttürkische Handschriften. Teil I: Dokumente in Brahmi und tibetischer Schrift”in yayımından (1996) önce Uygur dilinde Vinaya yapıtları hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmiyordu. Dr. Maue “Karmav#cana” (Eylemler üzerine Sözler), “Vinayavibhanga” (Kuralların Düzenlenmesi) ve manastırda rahip ve rahibelerin yaşamlarının düzenlenmesine ilişkin olanların bazı fragmanlarını saptamıştır.

C. Abhidharma (Yorum)

37) Abhidharmako{a{#stra (Yüksek Adaletin BilgiDağarcığı Risalesi)

37) Ünlü Hint Budist alim Vasubandhu tarafından yazılmıştır (400480).

Abhidharmako{a{#stra, HOnay#na incelemeleri açısından büyük önem taşımasının yanında Mah#y#na üzerine temel çalışmalarından birini de oluşturmaktadır. Vasubandhu, bu kitabı, HOnay#na okuluna bağlı Sarv#stiv#din (Herşey Gerçektir) yolunun öğretilerini temel alarak yazmıştır. Genel olarak konuşmak gerekirse, Sarv#stiv#din okulunun dünya, yaşam ve kendini yetiştirme üzerine görüşünlerini açıklamaktadır. Diğer alimler dışında bu çizgideki yazar, biri İngilizce olmak üzere Gansu Müzesi’nde muhafaza edilen fragmanlar üzerine üç makale yayımlamıştır.

38) Abhidharmako{a{#stra’nın Gerçek Anlamının Açıklaması

Uygurca çevirsinin adı, “Abidarma{astrtaqT 2inkirtT yörüglârning kingürü a2da2T tikisi”dır. Bu, Sthiramathi tarafından (Çince Anhui) 5—6. yüzyıllarda Abhidharmako{a’ya yazılmış bir tefsir kitabıdır. Bu kitabın Uygurca adı, “Abhidharmako{a’nın gerçek anlamını açıklayıcı şerh” Uygurca versiyonu Çinceden çevrilmiştir. Ancak hem Sankskritçe aslı hem de Çince çevirisi kayıp (yalnızca bazı Çince fragmanlar mevcut) Çevirmenin adı ya da Uygurca versiyonunu yorumlayanın adı Asimarda (Sankskritçe Asmrta) diye geçmektedir. Bu kişi hakkında bir bilgimiz yok.

Stein elyazması (İngiliz Kütüphanesinde muhafaza edilmektedir) dışında yakın tarihte bu kutsal kitabın rulo kitap formundaki ikinci bir versiyonunu Gansu Müzesi’nde buldum ve teşhis ettim. Bu versiyon hakkında da “Uygurca Abhidharmako{a{#stratOk#tattv#rtha’nın Lanzhou versiyonu Üzerine” (yakında çıkacak) adlı bir makale yazdım. 1970’de Ş. Tekin, kısa bir girişle birlikte Stein versiyonunun bir tıpkıbasımını yayımlamış, 19911993 yılları arasında da Shhgaito, bunun üzerine 3 ciltlik bir kitap yayımlamıştır. Türk akademisyen S. Barutçu da 1998’de “ü2 itigsizler” (Üç eylemsizlik) bölümü hakkında bir monografi yayımlamıştır.

39) Abhidharmako—ak|rik# (Abhidharmako{a’yı Açıklayıcı Nazımlar),

Abhidharmako{ak#rik# ‘nın bu küçük fragmanı İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde muhafaza edilmektedir. Nereye ait olduğu 1981’de Kogi Kudara tarafından saptanmıştır.

40) Bodhicary#vat#ra’nın İzahı (“Aydınlanmanın YoluEylem” Üzerine Açıklama)

Bu metnin bir sayfalık ağaç baskı blok halindeki fragmanı Berlin koleksiyonunda yeralmaktadır. Yayımcılar S. Rascmann ve P. Zeime, sol sayfasındaki Çince ” Ru Puti Xing Shu” başlığına dayanarak bu metni teşhis etmişlerdir.

41) Trimsik#vijn#ptim#trat#siddhi’nin Açıklaması (30 Kıtada Yalnızca Düşünce Risalesi Üzerine Açıklama)

41) 1986’da Scharlipp Hindolog L. Schmithausen’in de yardımıyla, daha önce başka bir risale olarak düşünülen bu metni tespit etmiştir. 62 fragmanın hepsi de Yogacara (YogaBirlikuygulaması) okulunun kurtuluş kuramını tartışmaktadır.

42) Saddhrmapundarika SNtra’nın Açıklaması

Bang ve von Gabain tarafından TT V olarak yayımlanan (1931) ve nereye ait olduğu saptanamayan metin fragmanları. Daha sonra (1980), Kudara tarafından, Çince “Miao fa lianhua jing xuan zan”ın (İyi Yasanın Lotus Sutrasının Methi) Uygurca çevirisi olduğu saptanmıştır.

43) Jin Hua Chao (Altın Çiçeklerin Özleri)

Uygurca adı KimKaaCaw’dır (Çince Jin hua chao’dan uyarlama). Çinli alim Chonyi tarafından Abhidharmako|a|#tra Üzerine yazılmış bir açıklamadır.

44) Abhidharm#vataraprakarana (“Abhidharma” Kapısı üzerine Risale)

Kudara tarafından, Skandhila’nın yazdığı ve Xuanzang’ın Çinceye çevirdiği “Ru apidamo lun”a bir açıklama olarak tespit edilen yedi Uygurca fragmandır.

45) “PratOtyasamutp#da” Fragmanları (Bağımlı Ortaya Çıkış)

Bunlar, katlamalı kitap formunda ağaçbaskı blok halinde 8 Uygurca sayfayı içermektedir. Kudara tarafından tespit edilmiş ve yayımlanmıştır.

D. Diğer Budist Yapıtlar

46) Zuanzang’ın Biyografisi

Bu, günümüze kadar gelen en eksiksiz Uygurca Budist yapıtlardan biridir. Uygurca adı, “Bodistw taito samtso a2arining yorTqTn uqTtmaq atlTg tsi in 2uin tigmâ kwi nom bitig” (Çince Pusa dating sanzang fashi ci en zhuan’dan çevrilmiştir). Bu kitap (10 bölümde), Zuanzang’ın öğrencisi Huili ve Yanzong tarafından 7. yüzyılda yazılmıştır. Orta Asya ve Hindistan çalışmaları açısından büyük önem taşımaktadır. 19. yüzyılda Zuanzang’ın bir başka ünlü çalışması “Da Tang Xiyü Ji” (Büyük Tang’da Batı Bölgelerinde Seyahatler Üzerine Notlar) ile birlikte ana Avrupa dillerine çevirilmiştir. Ancak 1011. yüzyıllarda yTngqu Sâli tarafından Uygur diline çevrilmiştir. Sâli, eski Çinceyi çok iyi biliyordu. Çevirisi de düzgün ve güzeldi. Burada bunu örneklendirmek için (5. bölümden) bir paragraf veriyorum:

“Kral Kumara’nın Elçisi henüz varmamıştı ki, Vajra adında çıplak bir nigrantha (yani Jaina dinine inanan) aniden Üstad’ın odasına daldı. Üstad nigrantha’nın iyi bir kahin olduğunu duymuştu, dolayısıyla da gelip oturmasına izin verdi ve (Ben bir Çinli keşişim, buraya öğrenmek için geldiğimden beri uzun zaman geçti. Şimdi de (Çin’e) dönmek istiyorum (Çin’e varıp varamayacağımı ise bilmiyorum)” diyerek bu kuşkusunu gidermesini istedi.” yTngqu’un Uygurca çevirisi şu şekildedir:

“…Kumari iligning arqT{T samtso a2arTqa taqT tâgmâz öttâ, bir yaling ât’özlüg wa2ir atlg nigranti surtoq samtso a2arT pryaninga kirip kâldi. Samtso a2arT öngrâ â{idmi{ bar ârdi: bu nigranti bir uz körün2i ol tip. ötrT üskintâ olgurtup, sizinmi{in ayTtdT in2â tip: mân Huintso ulug tawga2lTg toyin. Munta bo{gutqa kâltim. YTllar aylar ârtgâli ürki2 boltT. AmtT öz ulu{Tmqa yanturu barguluq tapTm ol.”

“Kral Kumara’nın elçisi Tripitaka Üstadı’na henüz ulaşmadan, üstadın odasına aniden wa2ir adında çıplak bir nigranti giriverdi. Üstad önceden bu nigrantinin usta bir kahin olduğunu duymuştu. Dolayısıyla da (Üstad) huzurunda oturmasına izin verdi ve (BenZuanzangbüyük Çin’den gelen bir keşişim. Buraya öğrenmek için geldim. Aylar yıllar geçti, uzun zaman oldu. Şimdi (bir dileğim var), kendi ülkeme dönmek istiyorum diyerek bir yanıt rica etti.”

Bu paragrafta yTngqu’un çevirisi mükemmel, metnin aslına sadık ve tek bir hata yok. Eski Çincede noktalama işaretleri olmadığını (hatta sözcüklerin bölünmediğini) biliyoruz. Metnin doğru anlamı tamamen okuyucunun ya da çevirmenin ilmi düzeyine bağlıdır. Ek olarak Sankskritçeyi de iyi bilmektedir (örneğin Kumara, nighranta ve benzeri Sankskritçe sözcükler orijinal dile doğru olarak tekrar çevrilebilmektedir).

1930’larda Turfan bölgesindeki araştırmalarda elyazması ortaya çıkarılmıştır. Daha sonra tacirler tarafından bölünmüş ve üç ülkeye satılmıştır: Çin, Fransa ve Rusya. Pekin Ulusal Kütüphanesi’nde muhafaza edilen bölüm eski Sincan başkanı Bay Sefudin Aziz sayesinde 1951’de tıpkıbasımıyla yayımlanmıştır. Bazı Türkologlar (örneğin, Arlotto, Barat, Feng Jiasheng, Geng Shimin, Röhrborn, Tezcan, Toalster, Tuguşeva, Zieme) bu kitap üzerindeki çalışmalara katkıda bulunmuşlardır.

47) Günah Çıkarmalar

Uygurca Budist metinler arasında pek çok günah çıkarma metnini de anmamız gerekir (Bunlar orijinal çalışmalardır). Bunlar hakkında iki ayrı akademik görüş söz konusudur; bazıları, bunların Manizmden esinlenerek (söz gelimi Mani inancında günah çıkarma, Huastvanift) üretildiğini öne sürerken, diğerleri Orta Asya’da üretildiklerini daha sonra da Mani inancını etkilediklerini iddia etmektedirler. Genel olarak konuşmak gerekirse, bir günah çıkarma 3 bölümden oluşur: a) kısa bir giriş, b) söz konusu kişi tarafından işlenen ya da işlenme olasılığı bulunan, ardından pişman olunan ve bağışlanma umudu taşınan günahların bir listesi, c) Bir Budist metnin aynen alınması yoluyla ya da yaşayan/ölmüş kişilere bir fresk boyama ya da Budha heykeli bağışlayarak “buyan”ın (Sankskritçe punya) (erdem) transferi.

48) Ses Yinelemesi Usulünde Uyaklı pek çok Orijinal Şiir

Uygurca Budist Edebiyatı içinde bin mısralık ses yinelemesi usulünde birkaç uyaklı şiiri anmadan geçmemek gerekir. Bu bağlamda, R. Arat ve P. Zieme, büyük bir katkıda bulunmuşlardır. R. Arat, 1965 yılında “Eski Türk Şiiri” adlı güzel bir kitap yayımlamış, P. Zieme de, biri, “Buddhistische Stabreimdichtungen der Uiguren (1985, BT XIII)”, diğeri de, “Die Stabreimtexte der Uiguren von Turfan und Dunhuang (1991, Budapeşte) “.adlı iki kitap yayımlamıştır.

E. Tantralar (Gizemli Lamaistik Metinler)

Bu metinlerin tamamı 1314. yüzyıllara aittir (Yuan Handanı) ve Tibet dilinden çevirilmişlerdir.

49) Aryar#j#vav#daka SNtra (İlahi Krala Sunuş Sutrası)

50) Sit#tapatr#dh#rani (Beyaz Şemsiye İlahesinin Tılsımlı Sözleri)

51) UsnOsavijay#dharani (UsnOsa Zaferi üzerine tılsımlı sözler) (“UsnOsa”, Budha tacı üzerindeki büyük yumru anlamına gelmektedir)

52) T#r#Ekavim|atistora (T#r#Kurtarıcı Anne’ye 21 Övgü)

53) Naropa’nın “Ölüm Kitabı”

54) Manju|ri S#dhana (Manju|ri’nin İbadeti… Bilgelik Bodhisattvası)

55) Manju|rin#ma SamgOtO (Manju|ri’nin Davranışlarının Derlemesi)

56) 1000 elli ve 1000 gözlü Bodisatva Avalokite|vara’nın Büyük Tılsımlı Sözleri

57) Saskya Pandita’nın Guruyoga’sı (Bax{i YaratTg… Öğretmenin Buyrultuları) (Sakya

Pandita’nın Öğretmeninin Buyrultuları)

F. Tıbbi Metinler

58) Ortaya çıkarılmayan bazı tıbbi metinler (örneğin, Sidhas#ra) Budizm ile ilintilidir ve Uygurca Budist edebiyat içinde sayılabilir.

Yukarıda adı geçen ve bugüne dek gelen Uygurca Budist yapıtlar, Çin, Tibet ya da Pali dilinde (Srilanka) yazılmış Budist metinlerle (birkaç bin cilt) karşılaştırıldığında oldukça sönük kalırlar. Turfan Uygurlarının İslam’ı kabul etmesinin üzerinden 56 yüzyıl geçmiş olduğunu unutmamalıyız. Dini önyargılar yüzünden Uygur Budist öğreti korkunç bir yıkıma uğramıştır. Uygur Tripitaka’nın yüzde birden daha az bir bölümünün bugüne dek gelebildiği saptanmıştır. Budist kutsal metinlerinin bu kadarı da, geçtiğimiz yüzyılda 34 nesil Türkologun yoğun çalışmalarının bir ürünüdür. Öyleyse bu zengin kültürel mirasa büyük değer vermeliyiz. Prof. L. Kwanten’in şu sözleri, Uygur Budist kutsal kitaplara hak ettikleri gerçek değeri verdiğini göstermektedir: “Genelde Orta Asya Budist edebiyatının yalnızca bir çeviri edebiyatı olduğu ifade edilmektedir, böyle bir ifade dil bilmemeye bağlanabilir. Çince, Hotan ya da Sankskritçe asıllarından çeviriler olarak bilinen pek çok Uygurca metin aslında bu metinlerin Uygur kültürü ve kavramlarına uyarlanmış halleridir. Uygur alimler, yine de kendilerini uyarlama ile sınırlandırmamış, sıklıkla Budist öğreti metinlerine giriş formunda risaleler de yazmışlardır.19

1 Ren Jiyü, 1973, s. 2.
2 R. E. Emmerick, 1967, s. 23.
3 Ren Jiyü, a.g.e, s. 1.
4 Fa Xian Zhuan (Fa Xian’ın Biyografisi), 1958, s. 45.
5 Liu Mautsai, 1969, s. 2021.
6 Da Tang Xi Yü Ji, 1985, Bl. 1 “Song Shi”, (Son Hanedanlığı Tarihi), Bl 490.
7 “Song Shi”, (Son Hanedanlığı Tarihi, Bl 490.)
8 Bu dönemle ilgili olarak Karahanlıların Budist Uygurlara karşı “cihat” adı altında kutsal savaşlara girdiklerini belgeleyen birtakım sağlam bulgulara sahibiz. Örneğin, Kaşkarlı Mahmut’un
“Divanı Lügatit Türk” kitabında aşağıdaki şiire rastlarız:
baçkam urup atlaqa Atlara eyerlerini vurduk.
uygurdaqı tatlaqaUygurlardan Tatlara doğru sürdük.
ogrı yawuz ıtleqe Saklı yavuz itlere doğru
quşlar kıbı uçtımız Kuşlar gibi uçtuk.
kalgınlayü aqtımız Seller gibi aktık
kandlar üze cıqtımız Şehirlerine girdik
furhan ewın yıqtımız Put tapınaklarını yerle bir ettik burhan üze sıctımız Putlarının kafasına ettik.
(Dankoff’un kitabı, bl. I. s. 395, 270).

9 Orta Asya Moğollarının Tarihi, 1894, s. 52 (Ross’un İngilizce tercümesi).
10 Ayrıntılı Bibliyografya için bkz. Xinjiang Wenshi Lunji (Selected papers on Language and Literature of Xinjiang, 2001, Pekin, s. 481495).
11 Tucci bu mektupta şöyle der: “.1940 yılında, Tibet’te bulunduğum sırada Şakya Manastırı Kütüphanesi’nin kataloğunu incelerken ‘Uygur dilinde bir takım tripitaka diye bir kayda rastladım. Bu kitapların nerede olduğunu sorduğumda mihmandarım Tibetli rahip şöyle cevap verdi: ‘.Bu kitapları okuyup anlayan kimse bulunmadığı için muhafaza edilmek üzere şu dağın tepesindeki çorten (bir tür taş yapı) ya yerleştirdik. ‘. Maalesef vakit olmadığı için rahibin tarif ettiği gidip söz konusu Uygurca külliyatı göremedim”.
Yeri gelmişken bir olay anlatmak isterim: 60’ların ortalarında Tucci’nin kitabından bu bilgiyi aldıktan sonra meseleyi açıklığa kavuşturmak için Tibet’e gitmek üzere hazırlıklara başladım. Ancak ne yazık ki yolculuğumun hemen öncesinde “Kültür Devrimi” (19661976) başlamıştı. Dolayısıyla bilmece halen çözülmeyi beklemektedir.
12 Yanışlıkla ölçü adları olarak düşünülen bazı terimler (örn. Pancam.) aslında ezgi adlarıdır. Bkz. W. Winter: Some Aspects of “Tokharian” Drama: Form and Techniques, JAOS, c. 75, No. 1, 1955.
13 P. Zieme, 1992, s. 2122.
14 Burada yıllar önce yaşanan bir olayı anımsadım: Pekin Üniversitesi Doğu Dilleri Bölümü’ndeyken bir gün rastlantı eseri “Sarqi Haqiqat’de (Taşkent, 1948). “Uighurning ulugh dastani… Cistini ilik bek” (Büyük Uygır destanı… Cistini ilik bek) adlı makaleyi okudum. Hocama ve diğer Uygurdili bilimcilerine bu metni nerede bulabileceğimi sordum. Hepsi de, “biz de nerede olduğunu bilmiyoruz” dedi. Ancak Müller’in Uigurica IV (sf. 680697) kitabını okuduğum altmışlı yıllarda bu hikaye birden bire karşıma çıktı. “Xuming Luosha Ji adlı Çince kitaptan çevrilmiş olan bir Jataka’dır” (Buda’nın önceki doğumu üzerine hikaye).
15 Rong Xinjiang: Guiyijun Shi Yanjiu, (Guiyijun ordusunun tarihi üzerine çalışma), 1996, s. 384.
16 Malov, bulunan yerin adını Çince Gansu lehçesine dayanarak VunFigu ya da Vumsigu olarak telaffuz ettiği için akademisyenler uzun bir süre bu yerin gerçek adını belirleyemediler. Şimdi doğru adını biliyoruz: Wenshugou. (Manjusri’nin vadisi). Burası Suzhou’nun (Jiuquan) (yaklaşık 15 km) güneybatısında yer alan bir vadidir. Burada Manjusri Tapınağı’nın ikidilli (UygurcaÇince) önemli bir yazıtı bulunmuştur ve bu satırların yazarı 1986’da bu yazıt üzerinde çalışmıştır.
17 Bkz. “Notes on some Old Turkic Words” (Prof. K. M. Musayev’in 70’inci doğum günü için armağan, yakın yayımlanacak).
18 Ben ve Zieme tarafından yakın bir tarihte yayımlanacaklardır.
19 L. Kwanten, A History of Central Asia, 5001500, 1979, s. 57.
16 Dankoff, R.: Compendium of Turkic Dialects, 1982. Elverskog, J.: Uygur Buddhist Literature, 1997. Emmerick, R.: Tibetan Texts Concerning Khotan, 1967. Fa Xian: Fa Xian Zhuan (Biography of Fa Xian) (Çince), 1958. Gabain, von A.:

, Alttürkisches Schrifttum, SDAW, 1950.

, Buddhistische Türkenmission, in: Asiatica, Festschrift, F. Weller, 1954.

, Der Buddhismus in Zentralasien, in Spuler (ed): Handbuch der Orientalistik, Abt. 1, Bd. 8, Absch. 2, 1961.

, Nichtislamische alttürkische Literatur, in Handbuch., Bd. V, Absch. 1, 1963.

, Die alttürkische Literatur, in: Philologiae Turcicae Fundamenta, vol. II, 1964.

Alttürkische Schreibkultur und Drückerei, op. cit., 1964.

Die Drücke der Turfansammlung, ADAW, 1967. Geng Shimin:

, Uighur Script and main Literature (Çince) 1980 (XWLJ).

, On Buddhism in Xinjiang and among Turk, Uighur (Çince), 1980 (XWLJ).

On Uighur Literature from Dunhuang (Çince), 1989 (XWLJ).

Haidar, M.: The History of Moghuls of Central Asia, 1894 (Ross’un İngilizce tercümesi). Klimkeit, H.: Buddhism in Turkish Central Asia, Numen, vol. XXXVII, 1990.

Kwatan, L.: A History of Central Asia, 5001500, 1979.

Laut, P.: Der frühe türkische Buddhismus und seine literarischen Denkmâler, 1996.

Le Coq: Buried Treasures of Chinese Turkestan, 1928.

Liu Mautsai: Kutscha und seine Beziehungen zu Chine vom 2. Jh. v. bis zum 6. Jh. n. CHr.,

Litvinskiy, B.: Die Geschichte des Buddhismus in Ostturdestan, 1999.

Ogasawara, S, Oda, Y.: (Yosechi) Seiiki Butsukkyoshi (in Japanese). (Outline of History of Buddhism in Western Land, 1980.)

Moriyasu, T.: L’origine du Bouddhisme chez les turcs et l’apparition des texts bouddhiques en turk ancient, Actes du Colloque Franco. Japonais, 1990.

Ren Jiy_: Han Tang Fojiao Sixiang Lunji (in Chin.) (Essays on Buddhist Ideology in HanTang times, 1973.)

Sander, L.: Buddhist Literature in Central Asia, in G. Malasekera (Ed.): Encyclopedia of Buddhism, C. 4, 1979.

Scharlipp, W.: Kurzer Überblick über die buddhistische Literatur der Türken, in: Materialia Turcica, 1980.

Shogaiti, M.: Uigurugo Butten ni tsuite (in Japanese) (On Uighur B. Canon), in: Zoku Shirikurodo to Bukkyo Bunka (Silk Road and B. Culture… Continued), 1980.

Sinor, D.: A közepâzsiai török buddhizmusröl (in Hungary) (On Turkush Buddhism in Central Asia), in: Körösi CsomaArchvum, Suplementary volume, 19351939.

Tekin, Ş.: Uygur Edebiyatının Meseleleri: Türk Kültürü Araştırmaları, 1965 (aynı makale “İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı” başlığıyla “Türk Dünyası El Kitabı”nda yayımlanmıştır, 1992.),

Zieme, P.:

, Das Buddhistische Schrifttum der Uiguren, in his book: Religion und Gesellschafte im Uigurischen Königreich von Qo2o, 1992.

, Die Stabreimtexte der Uiguren von Turfan und Kunhuang… Studien zur alttürkischen Dichtung,1991.

 

https://www.tarihtarih.com/?Syf=26&Syz=365580

Ataqliq Yazghuchining Wapati Uyghurlarni Chongqur Qayghugha Tashlidi


5376357687ogayli

 

  Semet Dugayli

Ataqliq yazghuchining wapati uyghurlarni chongqur qayghugha tashlidi
Tarqitilish 16.03.2016 yéngilinish 16.03.2016 AA
Hazirqi zaman uyghur edebiyatining meshhur namayendisi, ataqliq yazghuchi, edebiy terjiman we zhurnalst Semet Dugaylining wapati weten ichi – sirtidiki uyghurlarni chongqur qayghugha tashlidi.

Türkiye awazi radiyosi xewiri: melumatlargha qarighanda, ataqliq yazghuchi semet dugayli 2016-yili 15-mart seher sa’et 3:30 etrapida ürümchide késellik sewebi bilen 69 yéshida bu dunya bilen menggülük widalashqan. Uyghurlar merhum yazghuchigha bolghan qayghuluq hés – tuyghulirini ammiwi taratqulardiki teziyenamiliri-mersiyeliri arqiliq ipadiligen.
Semet Dogayli 1947-yili qeshqer yéngisheher nahiyiside tughulghan, deslepte qeshqer pédagogika instituti edebiyat fakoltitida oqutquchiliq qilghan. Kéyin béyjing milletler neshriyatida tehrir muherri bolup ishligen.

Dangliq edip Semet Dugaylining hazirghiche «nurluq qelbler», «gül’ayim», «hayat shamalliri» (3 qisim) qatarliq romanliri, «qachqun karwan», «éqin», «roza héytning tunji küni» qatarliq hékaye-powést toplamliri neshr qilin’ghan. Igilinishiche, semet dogayli béyjing milletler neshriyatida ishligen mezgilliride seypidin ezizining «sutuq bughraxan», «ömür dastanliri» namliq eserlirining tehrirlik xizmitini öz üstige alghan bolup, bu eserlerning bedi’iy qimmitige semet dogaylining nahayiti köp ejri singgenliki uyghurlar arisida teriplinip kelgenidi.

 

http://www.trt.net.tr/uyghur/