Milliy Inqilap Yolidiki Tosalghular We Milliy Heriketning Upuqliri!


Ghelyan Bilen Isyanning, Jihat Bilen Qozghilangning, Naraziliq Namayishi Bilen Milliy Inqilapning Arisida On Tagh Bar!

-Milliy Oyghunush Ürgütliri! 

 

Autori: Korash Atahan

20156036_1408605955882376_7178549660461015658_n

Bir milletning qeddini tiklishi we bir wetenning güllinishi ichkiy tashqiy amillarning parallil derijide maslishishi asasida royapqa chiqidu! Milletimizning siyasiy, iqtisadiy we ijtimayi ornini yükseldürüsh milliy dewlet arqiliq kapaletke ige bolidu!Dewlet qurushni meqset qilghan xeliq herkitide özini, dunyani, dostlirini we düshmenlirini istiratigiylik oylap toghra mölcherlesh shu dewirdiki ziyalilarning asasliq wezipisidur! Iradige kelmey turup ilghar ghayige ige bolghili, jasaret körsetmey turup ghelbe qilghili bolmaydu! Biz kim, nime ish qiliwatimiz, nerge kétiwatimiz, ghayimiz nime, nimishqa öz wetinimizning igilik hoquqi qolimizda emes, kimler bilen yashawatimiz, kimler bizning dostimiz, kimler bizning düshminimiz, nime üchün bundaq yaman künge qalduq, gunah kimde, nime qilishimiz kérek!!!Millitimiz bu heqte köp oylandi, köp heriket qildi, köp bedellerni berdi, emma netijige érishelmidi.Sewep milliy maaripta tereqqiy qilalmighachqa we medeniyette arqida qalghachqa dunya weziyitidin esirlep xewersiz qalduq we ilgirki biz muqeddes bilip kelgen édiologiye tereptiki bir qatar séstimilar kargha kelmeydighan bir dewirde “Kalla ishlimise putqa ziyan” dégendekla ish boldi, buning bedili bek éghir bolup ketti, millitimiz dunya weziyitige uyghun ilghar pikirler we ediologiye jehettin xelqimizni toghra yölünishke yétekliyeleydighan ziyalilar qoshunigha hemde xeliqqe heqiqi yol bashliyalaydighan yiraqni körer atamanlar/dahigha ige bolalmighachqa milliy herkitimizde dayim meghlubiyetlik aqiwetlerni körüshke bejbur bolup kéliwatimiz! Inqilapchilar bar bolsa xelqaragha bap kélidighan édiologiye yoq, zamaniwiy édiologiye bar bolsa ang sewiyesi uningha toghra kélidighan ilghar angsewiyege ige oyghanghanghan xeliq yoq, xeliq oyghanghanda, ularni yétekliyeleydighan kadérogha ige dahiy/ ataman yoq bolushtek tiragédiyelik riyalliqtin hich qutulalmayla kéliwatimiz!
Milliy herkitimiz dayim achchiq aqiwetler bilen meghlubiyetke duch kelgende mesuliyetni bir qanche kishige artip qoyush dunyani, xelqara weziyetni, milletning riyal alahiydilikini chüshenmigenliktindur! Bundaq iken weziyetke uyghun halda xelqimizge: Xelqara weziyet, milliy inqilap we milliy inqilapning tarixtiki ishtirakchillirigha shühbe bilen mundaq yaman közde qarawermey közünglarni échinglar, kitap oqup dunyani tonunglar, insaniyetke qarshi terepte emes, ular bilen ortaq meydanda turunglar we ang-sewiyesinglarni dewirge uyghun qerellik östürüp ménginglar!-dep xitap qilmay turalmaymiz!
Xelqimizning weten-millet heqqidiki chüshenchileri dewir rohigha zit halda zamanning arqisida qalghan xam we intayin sadda waqti allaqachan ötken iptidayi bilimlerge bekrek tayinidu. Ikki esirlik mustemlike hayat bizni bir millet süpitide ebgahlashturiwetti.Rohiyitimizde aq bilen qara toniwalghusiz derijide qalaymiqan arliship ketken! Meniwiyitimiz dunyadiki eng baziri kasat, ottura esirge ayit peodalliq édiologiyelerning her xil latqilliri bilen bulghunup yétiptu. Bolupmu weten, millet, medeniyet, inqilap we dewlet heqqidiki hemde ataman(dahiy)lar, qehrimanlar we meshhur shexisler heqqidiki bilim we chüshenchelerimizmu bekla chöcheksiman…Riyalliqta yüz bériwatqan bezi ishlar közimizge sighmaydu we qulaqlirimizgha hergiz yaqmaydu…Milliy herkitimizdiki ehwalimizni quduqning ichidiki paqigha oxshatsaq anche xata bolmaydu. Yéngiche pikir, iddiye, islahat we ilgirleshler yoq, yenila atam éyitqan kona senem, hich bashqa yol yoqdekla dunya mushu dep oylap yashawatimiz!
Bizningche qehrimanlar kargha kélish-kelmeslikidin qettiynezer asmandin chüshken bolishi yaki türmidin chiqqan bolishi kérek! Etrapimizgha, bashqa milletlerge qarap inqilap yolimizda, teshkilatchiliq métodimizda islahat élip barmaymiz. Xuda bizge chandurmay bir nijatkar ewetsimu, saqal qoymighan bolsa, qariy-quran bolmighan bolsa, erep-parischide bir az sawadi bolmighan bolsa ikki künde ana-manisini közige körsütüwétimiz! Eng nazuk siyasiy meselilerdemu diniy hésiyatimiz bilen milliy hésiyatimizni tengshep tutalmaymiz!
Méngimiz ilmi emes xurapiy pikir qilishqa adetlinip ketken! Biz ölüp kétiwétipmu riyal dunyada emes ming bir kéchede teswirlengendek pantaziye alimide yashaymiz! Biz özimizge paydiliq rast gepke emes, qulaqlirimiz köp anglap könüp ketken paydisi yoq quruq geplerge amraq!Mana mushundaq bir qatar hadisatlar wejidin militimiz meydisige chenlep étilghan ejel oqlirini gül-chichek dep chüshünüp, ölükler bilen tiriklerning arisida, hemde qorqunchluq bir sheklide yérimjan halette bexüdük yashawiridu!
Milletlerning chong ishliri keyinki 500 yildin beri bolupmu keyinki 300 yildin beri Awropada qurulghan mexpiy bir teshkilatning pilanlishi bilen ghelbe qildi yaki meghlup bolup keliwatidu.
Bu teshkilat özliri tüzgen dunya tertiwige boysunghan milletlerni dost, boysunmighan milletlerni düshmen tutup keldi.Birinchi we ikkinchi dunya urushini ular qozghighan. Bu jeryanda dunyada nurghun ishlar boldi. Bolghan ishlarning bezilliri ötkünchi, bezilliri sirliq shekilde himaye qilinidighan sistimning ichide mengülük idi.
Addiy awam-puqralar ularning qiliwatqanlirini xudadin köretti, ular bolsa tengrining iradisini yer yüzige hakim qilishning birdin-bir qanunluq igisi biz, dep oylayti!Dunyada munarxist dewletlerni yiqitish pilanini Büyük Birtaniyening eshu sirliq global teshkilat Illimunatida muhim wezipilerni alghan qulliri pilanlighanidi. Ular meqsetlirige yétish üchün kapitalizim we sotsiyalizim digendek atalghularni kéyinche radikalizim we Islamiy Térorrizim degendek atalghularni keship qilip, küchlük dewletlerning ornigha asan bashqurghuli bolidighan ulus dewletlirini hetta uningdinmu kichik milliy dewletlerni qurup chiqishti. Sowetler ittipaqidaki ittipaqdash dewletlerni, Awropadaki milliy Jumhuriyetlernimu qurup chiqti…Qanche ming yil qul yashighan xitaylarni xelqra islam birlikige qarshi we dunya türüklerining olusal ittipaqigha zit halda astirittin yölep, gherbiy asiya we sherqiy jenubiy asiyadaki dunya tinchliqigha ming yillap buzghunchiliq qiliwatqan Türük we Munghul xeliqliri qurghan sistémini gumran qilip, uyghur qatarliq milliy kimlikidin diniy kimlikini yoquri körüdighan milletlerning nepeslinidighan rujeklirining birnimu qaldurmay pütünley pichetliwetti.Bu jeryanda pelekning chaqi bashqa terepke, bizning chaqimiz bolsa barsa kelmesning sheherige qarap toxtimay chörgilidi, milletning uh digidekmu hali qalmidi!
Awropa edebiy oyghunushi we awropa sanaet inqilawiydin kéyinla bashlanghan global heriket 18-yüz yilning axirlirigha kelgende Türük-islam dunyasigha resmiy tesir körsütüshke bashlidi.Char padishah yiqitildi, Osmaniye émparatorluqi halak qilindi, xitaydiki atliq milletler tikligen Manjularning peodalliq tüzülmesi weyran qiliwétildi. Hetta 19-esirning bashlirigha kelgende xeterlik küch dep qaralghan Azeriler we Uyghurlarning ayrim millet bolup tereqqiy qilishigha yol achidighan azatliq küreshliri we milliy herketlirigimu chek qoyulup, bashqa xeliqlerge qul qilip bériwetildi. Azerbeyjan Türüklirining we Uyghur Türüklirining inqilapliri ulardiki milliy oyghunushning dewirge layiq kelmigenliki seweplik Paris, Türük we Xitaylarni indekke keltürüsh üchün süyistimal qilish wejidinla qollunilidighan ötkünchi hadisige aylandurulup qoyuldi. Büyük Béritaniye, Sowetler itipaqi we Amerika qatarliq xelqarada yéngi tertip ornatquchilarning potinsiyal reqipleri hesaplanghan eshu küchler yeni Xitaylar, Türükler, Parislar we Erepler bilen bolghan munasiwetler oylimighan yerdin bekraq chingha chiqip ketse Uyghur we Azeriy Türüklirining teqdirini xuddi Mungghuliyening ishidek bir terep qilinish üchün allaburun pilanlanlar tüzülüp bolghan bolsimu, kéyin düshmen bolush ihtimali bolghan Xitay, Erep, Paris we Türük xelqlirini ongushluq halda pilan boyinche boysundurghandin keyin, millitimizge ige chiqidighan hichqandaq bir arqa tirek bolmighachqa biz Uyghur xelqining milliy menpeetlirimizni özlirining keyinki yer shari xaraktérliq pilanliri üchün chakchalmisi qiliwetti…
Keyinki 300 yildin beri bolupmu axirqi ikki esirdin beri tariximizda ajayip köp weqeler, hadisiler bolup ötti…Hemmidin échinishliq bolghini, wetinimiz mustemlike qilinghandin beri nurghun tarixiy shexisler otturgha chiqti…Biz lékin mushu chaghqiche weqe we hadisilerge weyene tarixiy shexislerge hemde bizge munasiwetlik xelqara hadisilerge emeliyetni toluq chiqish qilghan halda ilmiy baha birelmey kéliwatimiz!
Millitimizning ichidin chiqqan serxillar milliy iradimizni qoghdap qélish meqsidide bu xelqara shahmat taxtisida her türlük rollarni alghan bolsimu netijede milliy oyghunush heriketliri yenila arqa-arqidin meghlubiyet bilen axirlashti we axirlishiwatidu. Bundaq kétiwermesliki üchün özimizni nahayiti chong bir opiratsiye qilip béqishimiz, kisellikni dawalash üchün xeterlik ösmini qilche ikkilenmey kisip tashlishimiz lazim!
Biz her türlük ichkiy we tashqiy buzghunchiliqlargha rahmen algha qarap qeyserlik bilen ilgirlewatimiz! Yiqilip qopup yürüshni, boranlargha qarshi uchup, perwaz qilishni, suda tunjuqup turup inqilap déngizida üzüshni üginiwatimiz!Bu uzaqqa sozulghan inqilap téxi üzil-késil meqsetke yételmigen bolsimu millitimiz barghanche piship yétiliwatidu we ediologiye upuqlirimiz échilip toghra bilen xata ayan bolushqa bashlawatidu. Milliy musteqilliqni qolgha keltürüshtin ibaret ikki esirge sozulghan bu ulugh inqilap jeryanida tarixmizning eng shanliq betliri yézilip pütti. Büyük bedeller hésabigha, shanliq pikirlerge ige bolduq! Inqilap métodimizdiki dinni we ériqchiliqni arqa körünüsh qilghan pan erepchi we türükchi peodal séstima teripidin xunukleshtürüwétilgen ediologiyening waqti ötti. Xelqara ölchem, démokratiye, insan heqliri we jumhuriyetchilik pikiri tughuldi. Milletler ara dostluq, dinlar ara diyalog we medeniyetler ara hemkarliqni asasiy ölchem qilghan yéngiche jumhuriyetchilik endizisi Milliy dewlet qurush ghayimizni bashqidin kök qehride parlitip, bu heqtiki zamaniwiy pikirlirimiz qaranghuluq qaplighan inqilap yolimizni bashqidin kishige ümit béghishlaydighan bir shekilde barghanche aydinglatmaqta!
Milliy herkitimizde buningdin ilgirki nurghun hadisilerning xaraktérini xelqimizge chüshendürishimiz, ularni xata yolgha, halaket girdawigha emes, qudret tépish we güllinish yoligha yéteklishimiz lazim! Biz ghelyan bilen isyanning, jihat bilen qozghilangning, naraziliq namayishi bilen milliy inqilapning arisidaki ortaqliq we nazuk periqlerni hés qilishimiz we bu heqte dunyawiy éqimgha uyghun siyasiy we pelesepiwiy qarash tiklishimiz lazim! Inqilap qilduq dep özimizning putigha özimiz palta urghan tariximizdin achchiq deris chiqirishimiz lazim! Tariximizda mueyenleshtürüshke erziydighan nurghun tejiribe we sawaqlar bolghinidek, bundin kéyinki inqilap yolida qettiy ret qilinishqa hemde tenqidiy muamile tutushqa tégishlik nurghun illetlik tereplermu bar elbette!
Shu seweptin bu inqilap we inqilapqa ishtirak qilghuchilargha awam puqralarning tutqan pozitsiysi bilen akademik siniptikilerning tutqan pozitsiysi, akademik sinipidikilerning pozitsiysi bilen xelqara jamaetchilikning pozitsiyisi oxshash emes bolup kéliwatidu. Ishlarning arqa körünishini bilmeydighan addiy xelq bugünki shorluq teqdirimizning sewepchisi inqilap jeryanida otturgha chiqqan siyasiy teshkilatlinishimiz we tarixiy shexislirimiz, dep oylaydu. Heqiqiy ehwalni bilidighanlar elbette nahayiti az sandikiler bolup, ular her bir dewirning imkanliri we shertlirini, millitimizning herqaysi tereqqiyat basquchliridiki ang-sewiyesini, yaxshi bilen yamanni, dost bilen düshmenni we milliy munapiqlar bilen weten xayinlirini eqil ishlitip periqlendüreleydu!
Biz bu yerde yoqarda digenlirimizge ayit xelqimizning kallisida shekillinip qalghan ilgirki we kéyinki jumhuriyetlirimiz we shu dewirde yashighan meshur shexislirimiz heqqidiki bezi köp uchraydighan suallargha tebiy rewishte jawab bérip ötüshni layiq taptuq:
1)Milliy inqilapqa qatniship aqiwiti Seypidin Ezizi ependidek bolghanlar köp. Bu ularning milliy inqilapqa asiyliq qilghanliqini hergiz bildürmeydu!
2)Milliy inqilapning héli Qeshqerde, héli Ghuljida peyda bolup qelishi we yoqap ketishidiki sadda oylar we milliy inqilap sépidikilerdin Sabit Dewmullam hezretliri, Memtimin Bughra Hezretliri, Huja Niyazhajim Janapliri, Alihan Törem Hezretliri we Ahmetjan qasimi qatarliq milliy qehrimanlarning hayatigha alaqidar xiyalingizdiki mujimel shühbiler, zamanning cheklimisi tüpeylidin millitimiz ortaq duch kelgen qismettin bashqa qandaqtur milliy inqilawimizdiki saghlamliq we késellikke ayit hichqandaq alahiyde nersini hergiz chüshendürelmeydu.
3)Meyli eyni chaghda bolsun hazir bolsun inqilapni, rayon halqighan ériqchiliqqa we xelqara arqa körünüshke ige dinlargha baghlap élip bérishning netijisi oxshashla meghlubiyet bilen bolidu!Inqilap qilishningmu xelqara étirap qilghan métodlirini qolunalmighan milletlerning aqiwiti bizningkige oxshash hetta buningdinmu yaman netije béridu! Milliy inqilapning netijisini düshmen emes özimiz belgüliduq! Eqilliq we piship yétilgen xeliq bolghan bolsaq netije xelqimiz arzu qilghandek bashqiche chiqatti elbette!
Milliy teqdirimizning mundaq bolup qélishida herqandaq bir tarixiy shexisning biwaste jawapkarliqi yoq! Eslide biz bashlighan inqilaplardin bashqiche xulase chiqirilip, netije xelqaradiki arqa körünishi namelum bolghan küchler teripidin shundaq téragediylik bekitiwetilgen. Miliy inqilaplar meghlup boldi, sewebi addiy bolup, dunyaning yengi sistémisigha uyghun kelmidi! Eger miliy inqilap xelqara arqa körünishke ige bolghan diniy tüs elip ketken bolsa meghlup bolidighan ishken, dep oylisaq chataq chiqmaydu. Milliy inqilapning bashlinishi bilen axirlishishi dunyada birlikke kelgen sistimigha uyghun bolishi kéreklikini biliwelish eqelliy bir sawat bolup qaldi.
Xelqimiz dunyada azatliq, erkinlik we milliy musteqiliq üchün eng köp bedel töligen az sandiki xeliqlerning biri! 1930-, we 1940-yillardiki inqilaplarda oxshash xataliq tekrarlanghanda, qolimizdin tutup yiqilghan yérimizdin yölep, bizni dost bilgenler inqilaptiki egirilik eslide millitimiz shu dewirde yétishtürüp chiqqan Ahmetjan Qasimi qatarliq shu dewirning ilghar küchliri arqiliq yaxshi niyet bilen tüzütülgenidi…Ishlar bir obdan kétiwatqanda yene qachmizgha chiwin chüshti. Amerika gomindangchilar arqiliq atalmish diniy erkinlik, ulusalchiliq, pantürükchilik we milletchilik maskisi arqiliq, inqilapni xelqimiz aldida yétim qaldurushqa orundi we beg törilermiz gomindangchi xitaylarning hamiyliqi astida milliy inqilap qoshunimizdin yüz chewridi. Keyin bizningkilerning pilani milliy birlikni nezerde tutup özgergechke, bu kütülmigen hadise perde arqidikilerning pilanigha yenila uyghun bolmighachqa yaki inqilap sepini xelqaradiki riqabetchi küchler qalaymiqanlashturiwetkechke milliy inqilapning serxilliri wehshiylerche qestlep öltürüldi…
4) Millitimiz 21-yüz yildamu yenila ottura esir zihniyiti qarangghuliqida yashawatqan bir xeliq bolghachqa, uni terbiylesh, tertipke sélish, ang-sewiyesini östürüsh, teshkilatlandurush, pikir jehettin keng-kölemde oyghutush ishi saghlam bolghan bir merkezdin pilanliq ijrahatqa qoyulmighachqa, milliy inqilapta toxtimay ziyan tartip keliwatimiz. Arimizda xitayning yenida bolsa siyasiy yanchuqchiliq qilip Mao ning üzündillirini misalgha keltürüp sözlep jan baqidighan, hür dunyada bolsa hich yüzi qizarmay quraniy kerimning ayetlirini erepche arlashturup tebligh qilip jan baqidighan we uni abroy bilim sanaydighan kishiler hilimu köp. Men eshundaq bir ademni tonuymen, u wetende kommunistlar partiyesining ezasi, xudagha emes xitaygha choqunidighan mangqurt, xitaylarning hakimiyet tüzülmisinining aktip himaye qilghuchisi idi, chetelde bir domilapla inqilapchigha aylinip, milliy qoshunimizgha soqunup kirip melum bir chong teshkilatning muawin reyisi bolup “inqilapqa” yitekchilik qiliwatidu…
Milliy inqilap yolimizda zaman özgerse xelqimizdin intayin tiz yüz chewrip, milliy iradige asiyliq qilidighanlarning aghdurmichiliq heriketliri milliy dawani bir izda toxtutup qoydi.Düshmenler mijezimizni obdan bilgechke jamaet pikirimizni kontorul qilip, bizning teshkilatchilirimizni palech haletke chüshürüp qoydi. Bu hamaqet xeliq sap uyghur tilida sözligenni we öz xelqi üchün jénini tashning astigha qoyghanlarni emes erepchini chala-bula yadiliwalghan, diniy bilimlerdin az-tola xewiri bar, anche munche heptiyektin sawadi bolghanlarni milletning düshmini bolsimu törge bashlaydu we muhim orunlargha tallaydu…Uyghur xelqining perzentlirini weten-milleti üchün kargha kelsun, dep emes, yaxshi kün körsun dep saqchi mektepke yaki diniy mektepke béridighanliqining yiltizi xéli chongqur yerde bolsa kerek.
5)Milliy inqilap jeryanida dayim tashqiy küchlerning mudaxilisi we arlishiwélishidin xaliy bolalmiduq! Awropa, Amerika we Ruslar biz xeqni elib-ber kitabini oqughandek asan oquydu. Bizning milliy ang sewiyediki chuwalchaqliqlirimiz dostlarni düshmenge aylandurup qoydi! Dunyadiki bizdin yüz örigen milletler we perde arqisidiki qaranghu küchler ediologiymizdiki dunyagha mas kelmeydighan tereplerni bahane qilip, medeniyitimizdin özlirining pilanigha uyghun kelmeydighan terkiplerni tepip chiqip, bizni ajizlashturiwétish, assimilatsiye qiliwétish we yoqutiwétish objekit qilinghan düshmen milletler qatarigha kirgüzüp qoydi.
6)Biz milliy herkitimizde dayim milliy menpeetni diniy we érqiy menpetimizning axirisigha qoyup kelduq! Uyghur militini merkez qilghan dinlar, medeniyetler we tillar hörmet qilinidighan démokrattik sistémagha sel qariduq! Islam alimi, türük dunyasini ölchem qilip tikken kiyimlerimiz usqinimizgha chong kélip qalghachqa xelqara küchlerning tömür tapanlirida izilip, künning sériqinimu körelmeydighan bichare xeliqqe aylanduq! Birinchi dunya urushining esli meqsidi biz qurimiz dep dayim otturgha qoyuwatqandek dewletlerni yiqitip, dindin, ériqchiliqtin we munarxiy tüzümdin azat bolghan insanperwer, démokratik bir sistimini yer sharida mutleq hakim qilishidi. Awropaliqlar peqet bizni yipimizdin yingnimizgiche etrapliq tetqiq qilghanliqi üchün 200 yildin beri xitaylarning qoli arqiliq bizni tömür musht bilen idare qilip kéliwatidu.
Biz tarixiy sawaqlarni yekünlishimiz lazim! inqilapni dunyani perde arqisida pilanlawatqanlarning ortaq lahiysige uyghun, dunya sistimisigha chüshidighan shekildiki yol xeritisi boyiche élip barmisaq hazirqidek halette yene ming yil qalimiz yaki uzaqqa qalmay bir millet süpitide tarix seyipisidin süpürülüp yoq bolup ketimiz…
7)Tarix bizge kelgende külgün chirayini körsetmidi. Niyitimiz dorust bolmighacha yeni milletlerning hemmisige dostluq, dinlarning hemmisige hürmet we medeniyetlerning hemmisige semimiyet bildürelmigenlikimiz üchün aqiwitimiz yaman boldi. Her qétimqi inqilaplar oxshap ketidighan qismetke duchar boliwatidu! Qeshqeriye dewliti, Ghujilar Inqilawi, Tömür xelipe rehberlikidiki Qomul déhqanlar inqilawi, 1930-yildiki Qomul Hoten we Qeshqeriyede partilighan inqilaplar we 1940-yillardiki weyene 1960-yillardiki eshu inqilaplar…Hemmisi eslide bir dewletni wujutqa chiqiralaydighan küchke sayip bolsimu, dewir we tereqqiyatqa mas kelmigechke émperiyal küchlerning yoqutuwetish objekti bolup qalghachqa toluq ghelbige érishelmigen.
Meselen: Alihan törem hazirqi zaman tariximiz teswirlengen kinoning birinchi qismigha, Ahmatjan Qasimiy qatarliq shir yürek ezimetler bolsa ikkinchi qismigha munasiwetliktur…Gheriptiki perde arqisidiki teshkilat Rusiye bilen Xitayni epchillik bilen ishqa sélip, Tömür Helipe, Huja Niyaz Hajim, Exmetjan Qasimiy qatarliq liderlirimizni u xil shekilde ujuqturghan bolsa, Sabit Dewmullamni, Alihan Töremni, Seypidin Ezizini bu xil shekilde ujuqturiwetken. Belkim Sabit Dewmullam, Alihan Törem we Seypidin Ezizini tirik saqlighanliqida biz bilmeydighan alahiyde bir sir bardur yaki bu öz xelqi teripidin hichqandaq izderiki bolmay waqitning ötüshi bilen özlikidin öchidighan otni bashqa bir meqsette saqlap qalghandur!
Milliy inqilapning istiqbali köpinche xelqara hadisiler bilen baghlinishliq bolidu. Herqandaq bir millet xelqara küchlerning mudaxilesiz we yardimisiz bir dewlet qurghan emes! Milliy inqilapqa bolghan mudaxile we yardem dunyaning yéngi kün tertiwini belgülewatqanlarning tesiri dayiriside bolidu! 1940-yillardiki inqilap 1930-yillarda Hotende partilighan inqilapning eksiche bekraq ruslarning yardimi bilen barliqqa kélip tereqqiy qilghanidi. 30-yillardiki inqilapning jenub teripige engiliye, shimal teripige ruslar qol tiqiwalghachqa, inqilap tuyuq yolgha kirip qaldi. 40-yillardiki inqilapqa bir tereptin ruslar yene bir tereptin amerika qolini tiqiwalghachqa inqilap sépi ikkige bölünüp ketti. 1940-yillardiki inqilapta arimizdiki astirittin amerikigha baghlinip qalghanlarning her türlük pirowikatsiyonliri netijiside baylar sinipi inqilapqa qarshi turup, gomindangchilar bilen birlishishni teshebus qilishti. Keyin inqilap qoshunidiki gheripke baghlanghan küchler bilen ruslargha baghlanghan küchlerning tirikishishi netijiside inqilap rehberliri ruslardin uzaqliship, kommunizimgha qarshi küresh mayilliqini körsetti. Sabit Dewmullam we Alihan Töremning éghir ziyankeshlikke uchrimay hayatining axirghiche türme yaki nazaret astida saq qoyulishi, bizge düshmen bolghan küchlerning istiratégiysi we rayon xaraktérliq ayrim siyasetliri bilen baghlinishliq hadisilerdur! Her ikki qétimliq milliy inqilap qoshunidikilerning inqilap ediologiyiside yüz bergen keyinki basquchlaridiki pikir tereqqiyatidiki hadisiler, inqilapning teqdirini belgüligenlikide hichqandaq shühbe yoqtur! Bu inqilaplarning her ikkisi ruslarning selbiy arlishishi bilen meghlup bolghan bolup, milliy inqilapning meghlubiyiti atalmish xelqara komunizimgha qarshi heriketke baghlinishliq hadisiler bilen téximu köp munasiwetlik bolsa kérek!
Biz dunyaning elite milletliri qatarida bolmighachqa,tarixni biz yaratmighachqa, milletlerning teqdirini biz pilanlimighachqa perde arqisidiki bezi sirliq ishlarni bilmeymiz! Shunisi eniqki biz milletler munasiwiti meseliside intayin köp xtalarni ishliduq.hazirqidek ottura esirgimu yarashmaydighan, dunyada arqida qalghan deyishkimu yarimaydighan, düshmenning menpeeti üchün téximu ishqa yaraydighan keselmen zihniyet inqilawimizgha rehberlik qilidiken hergizmu dewlet qurush ghayisige yetelmeymiz! Dewlet qurush üchün Uyghuristan xelqi bashqidin tughulishi kerek! Dewlet qurush üchün Uyghuristan xelqi maddiy we meniwiy jehettin zor bir iddiywiy inqilapni bashtin kechürmise hergiz bolmaydu! Milletlerning ottursidiki munasiwet Semimiyet, Sadaqet, Söygü we merhemetni telep qilidu.Biz tariximizni özgertiwiteleydighan xeliqler bilen yaxshi-yaman künlerde birge bolmisaq we bu meselide xelqimiz téximu chéchen bolmisa qettiylik bilen késip éytishqa boliduki aqiwitimiz téximu yaman bolidu…
29.11.2017 Gérmaniye

Uyghurlar We Uyghur Namining Qollunilishi Heqqide Izdinish


Autori: Ghalib Barat Erk

image00130

http://atlantisforschung.de/index.php?title=Col._James_Churchward_und_das_versunkene_Mu

Singqu seli tutung 10-esirde yashighan alim, unngigha oxshashla 8- , 9 -esirlerde yashighan dep perez qiliniwatqan uyghur alimi pértanrakshtmu öz tilini «türk tili» dep atighan.
Ottura esirde hökum surgen «xaqaniye» we «uyghur éli» téritoriyiliride yashighan xelq öz tilini ortaq halda «türk tili», özlirini bolsa «türk» dep atighan. Özlirining siyasiy hakimyetlirini «xaqaniye» we «uyghur éli» (on uyghur éli depmu atighan) dep atashqan. Mahmud kashgheri xaqaniyiliklerni «xaqaniye türkliri» dep atighandek, singqo seli tutung «türk-uyghur» dep atighan. Xuddi mahmud kashgheri «uyghur bir elning nami» diginidek «uyghur» siyasiy nam idi, yene bir jehettin jughrapiyilik nam idi. Lékin xelqni uyghur dep atimighan, ularning tili bolsa «uyghur tili» bolsa uyghur élidiki türklerning tili idi, ular mongghullargha xizmet qilghan chaghlarda musulmanlardin özlirini perqlendurush uchun dölet nami boyiche özlirini «uyghur» dep atashqan. Melum menidin éytqanda bu jughrapiyilik uqumgha ige siyasiy namdur. Shungimu mirza heyder korgani «tarixiy reshidi» namliq kitabida aqsuning sherqidiki rayonlarni «uyghuristan» dep yazghan.
Bu ikki xanliq térritoriyisidiki ahale birdem türk, birdem uyghur bolup qalidu? Undaqta mehmud kashigheri, yüsüp xas hajip, singqu séli tutung, pirtanrakshmu uyghur türk yeni bashqa millet bolup qalmamdu? Bu mesilige yünnen uniwérsitétining tarixshunasliri «junggodiki milletlerning tarixi» namliq uch tomluq kitabida orxun yensey wadisida tashqa oyup qaldurulghan tarixiy abidilirimizge asaslinip «menggü tashta mundaq déyilgen: toqquz uyghur, biz bilen bir millet, türkler bilen uyghurlar oxshash bir menbedin kélip chiqqan tarmaqtur, shunga menggü tashning bayqilishi bizge shübhisiz jawab berdi» dégen yekünni chiqarghan. W. Samurin tang dewridiki tarix kitablirigha asaslinip «uyghur» dégen bu nam köp hallarda siyasiy atalghu süpitide qollinilghan, intayin az chaghlarda melum qebile yaki melum parche tupraqni körsetken, kéyinche bir xelqqe we tilining namigha aylan’ghan, uni ishlitip qedimki türk tilining bir xilini perqlendürgen» dep yazidu.

AsyaHunDevleti

https://de.wikipedia.org/wiki/Hunnen

Xitaylarning tarixchisi «hon tarixi», «türk tarixi» we «uyghur tarixi» dek kitablarning hemde köpligen ilmiy maqalilerning aptori bolghan proféssor lin gén «türk tarixi» namliq kitabida «uyghur = türk» dégen qarashni otturigha qoyidu. Biz bu nuqtilarni chüshinishimizde uyghur alimlirining birdek özlirini türk dése birde uyghur dep atashtiki muddi’asini chüshineleymiz.
Miladiye 10-esirde islam dini xaqaniye sultani sutuq bughraxan teripidin qobul qilinip keng kölemlik ghazatlar arqisida tedriji islamiyet xaqaniyide omumlishidu. Lékin xaqaniye uyghur élini islamlashturushqa ülgürmeyla yimirilidu. Aldi bilen qitanlarning andin mongghullarning istélasi bu ikki elni mustemlike we yérim mustemlikige aylanduridu. Emma shu istélachilar yene medeniyetlik ejdadlirimiz teripidin assilimatsiye qilinidu. Uyghur élining köpchilik ahalini hésabqa almighanda mongghullar bilen ejdadlirimizning arisida din eng chong tosalghu bolup qalidu.

Ene shundaq tarixi dewrde chinggizxan ewladi bolmish tughluq tömürxan miladiye 1348-yili textke chiqqandin kéyin mongghullarnila emes, barliq musulman bolmighan türklerni hem mejburiy halda islam dinigha kirgüzdi. Shundin bashlap ana tupraq altun diyarimizda yashaydighan ejdadlirimiz arisidiki idé’ologiye perqimu tügidi. Elwette ottura asiyadiki xelqler arisidiki til shéwisi perqini hésabqa almighanda birlikke keldi. Shundin bashlap elishir newa’i «muhakimetul lugheteyin» esiride we zohuriddin muhemmed babirning «baburname» side bir nechche jayda «uyghur» ibarisini tilgha alghinini hésabqa almighanda «türk» nami omumiy namgha aylinidu. Xelq özini «türk» yaki musulman dep atash bilen birge yurtning nami bilen xotenlik, qeshqerlik, lopluq, taranchi, dolanliq dégendek namlarda ataydu. Bu xil halet yaki mushu esirning aldinqi yérimining axirlirighiche dawamlishidu. Mushu esirdiki alimlardin abduqadir damollam, hüseyinxan tejellilermu özlirini «türk» dep atighan. Xitayche menbelerdimu 1884-yilidin ilgiri yurtimizmu musulmanlar yurti xuyjiyang (回疆) dep yazghan hemde ejdadlirimizni tungganlardin perqlendürüsh üchün chentu (缠头) dep atighan.

uyghur_empire_largestever

https://en.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrks

«uyghur» dégen bu nam miladiye 1350-yillardin 1935-yillarghiche untulup uning izigha «türk» dégen esli nam qollinilghan. Shuning bilen birge özlirini yurt nami bilen perqliq atighan, musulman dep atashmu bir xil millet nami tüsini alghan. Undaqta «uyghur» dégen bu millet nami qandaqche qaytidin peyda bolup qaldi?
Bu mesilini aldi bilen xelq’ara weziyetke baghlap chüshinish mumkin. Miladiye 20-esirde dunya weziyitide ajayip özgirishler barliqqa keldi. Ching impériyisi aghdurulup jungxua min’go quruldi. Charrusiye aghdurulup tunji sotsiyalistik impériye sabiq sowét ittipaqi quruldi. Sowét impériyisi barliqqa kélishi bilenla özini pütkül dunyadiki ézilgüchilerning bashlamchisi dep élan qildi hemde türlük amallar bilen gherbiy türkistanni hakimiyiti astigha aldi. Pütkül ottura asiyani menggü ishghaliyet astida tutup turush üchün guruhlargha bolup idare qilish zörür bolup qaldi. Bu xuddi «uyghurlar yéngidin barliqqa kelgen millet gewdisi bolup, u tesewwur ichidiki tarixiy en’ene we yéqinqi siyasiy éhtiyaj tüpeylidin yerdashliqni biriktürüp bashqilar teripidin keship qilip chiqilghan» déyilgen’ge oxshash melum perqlerni asas qilip yéngi milletler yasap chiqildi. Netijide uyghur we özbek barliqqa kélip türk nami ottura asiyadin siqip chiqirildi.
Undaqta «uyghur» atalmisi qandaqche bu yéngi milletke nam qilip qobul qilindi? Qazaq akadémik t. Qaydaruw «1921-yili s. Malowning teshebbusi bilen tashkentte uyghur ziyaliylirining qurultiyi échildi. Yighin qatnashchiliri ezeldin mewjut bolup kéliwatqan uyghur dégen millet namini eslige keltürüshni, hemde sherqiy türkistandiki barliq uyghur xelqining ortaq nami qilishni birdek qollidi» deydu. Bu yighin 1921-yil 6-ayda échilghan bolup shu nuqtini ilmiy halda perez qilish mumkinki, yighinda rus uyghurshunasi malow özining uyghurshunasliqtiki shöhritidin paydilinip «uyghur» namini qaytidin otturigha chiqirip sherhilep, yighin ishtirakchilirini qayil qilghan. Chünki maluw akadémik radlowning shagirti bolup unwiréstétta oquwatqan chéghidin bashlap türk tili tetqiqat guruppisigha qatnashqan. 1909-yilidin 1911-yilighiche, 1913-yilidin 1915-yilighiche sherqiy türkistan we gensuda uyghurlarning (sérq uyghurlarnimu öz ichige alidu) til we folklorini tekshürgen. 1916-yili türk filologiyisi boyiche magistir bolghan. 1917-yilidin kéyin qazan, pétirborg, tashkent qatarliq jaylardiki aliy mekteplerde türk tili edebiyatidin ders otken. 1939-yili rusiye penler akadémiyisining muxbir akadémiki bolghan. U hayatida uyghurlargha a’it nurghun kitab we maqaliler élan qilghan.
Uyghur nami ene shundaq otturigha chüshüp qanunlashqan. 1924-yili sabiq sowét ittipaqida nopus tekshürüshtin bashlap bu nam körülüshke bashlighan. Undaqta bu nam qandaqche sabiq sowét ittipaqidin sherqiy türkistan’gha köchüp keldi? Bu nam békitilip qanunlashqandin kéyin metbu’at, teshwiqat wasitiliride élan qilinish bilen birge aliy ilimgahlarda qollinildi, mushu esirning bashliridin bashlap nurghunlighan ziyaliylirimiz ilim élish üchün sowétqa chiqip tedrijiy bu namni qobul qildi. Milletperwer, meripetperwer sha’irlirimiz memtili toxtihaji oghli tewpiqi we abduxaliq uyghurlar uyghur namni sowét ittipaqidin qobul qilghan. Bu mesilige qarita shwétsariyilik dangliq diplomat, uyghurshunas doktor gunnar yarring mundaq deydu: «20-esirning 30-yillirining axirliri sherqiy türkistanning jenubida «türk» namining ornigha «uyghur »nami dessidi, bu atalghuning teshebbuschisi s. E malow» («qeshqerge qayta bérish» qa qarang), u esiride uyghur namigha mushu esirning atalmisi süpitide mu’amile qilidu.

TürkçeTarih_TurkTarihininKısaKronolojisi_14

https://en.wikipedia.org/wiki/Uyghurs

«uyghur» atalghusi sherqiy türkistanda zadi qachandin bashlap qanunliship qollinildi? Bu heqte xarwart uniwérsitétini püttürgen turpan ékspéditsiyige qatnashqan jasyan lodés (1933-yili sherqiy türkistan’gha kelgen sowét diplomati apirasyw shinjang militarisi shijang sheripige bergen teklip ichide tarim wadisidiki amillarni 20-yillardiki lénin asas qilghan sowét ottura asiya xelqining millet tewelikini til tarix qurulmisigha asasen uyghur dep atash teklipini bergen bolushi mumkin» deydu. Shu chaghlarda qeshqerni merkez qilghan halda otturigha chiqqan «sherqiy türkistan islam jumhuriyiti» belkim sowét impériyisini chöchütüp qoyghan bolushi mumkin, chünki shu zamanning hiyle-mikir shahi, esheddiy fashist shéng shisey öz hakimiyitini mustehkemlesh üchün qizil fashist stalindin ibaret dunyawi shexske özini sadiq it qilip körsitip, bolshéwik bolghan idi. Sowét impériyisi nurghunlighan bolshiwiklarni ewetip uning hakimiyitini mustehkemleshke ghayet zor töhpilerni qoshti. 1934-yili jahan’girlikke qarshi uyushma qurulup bir mezgil ötkendin kéyin «chentu» dégen namni «uyghur» dep özgertish 2-nöwetlik awam xelq qurultiyida qanunlashturulghan. Qurultayda uyghur dégen namni xitayche teleppuz terjimisi mesilisimu otturigha chüshüp wéywu’ér 威武儿 dégendek layihilermu bar bolghan, buning menisi bolsa «aliyjanab, jasaretlik tengrining amraq perzenti» dégen menini bergen. Borhan shehidi «shinjangning 50 yili» namliq esiride «men yuwinbin bilen meslihet qiliship wéywu’ér 维吾尔 dep yazayli déyishken iduq. Ölkilik hökümetning yighinigha sunup maqullan’ghandin kéyin uyghurlarning namining resimi yazma shekli qilin’ghanidi. Shuningdin étibaren u bara-bara keng qollinildi» dep yazidu. Wéywu 维吾 bolsa méni himaye qil dégen menini bildüridu. Bu nam ene shundaq otturigha chüshidu. Qurultay mezgilide milletlerning namini özgertish bolghan. Burhan shehidining eslimisige asaslan’ghanda «bulut» ornigha «qirghiz» «nughay» ornigha «tatar» békitilgen. «junggo» atalmisini «xitay» dep terjime qilmay ahang boyiche atashmu békitilgen, taki 1949-yilighiche xenzu nami ornigha «xitay» dégen nam qollinilghan.

Asia_1025ad

https://en.wikipedia.org/wiki/Kara-Khanid_Khanate
Xulase qilghanda, uyghur nami kéyin dégendimu miladiyidin töt esir ilgiriki dewrdinmu burun barliqqa kelgen bolup, köp hallarda siyasiy atalghu, dölet nami süpitide qollinilghan, intayin az sandiki chaghlarda qebile nami bolupmu qobul qilin’ghan. Ilgiri-kéyin bolup orxun uyghur xanliqining hemde uyghur élining nami bolghan. Texminen miladiye 1350-yilliri etrapida ishlitilishtin qalghan. Miladiye 1921-yili 6-mayda tashkentte ziyaliylar qurultiyida uyghurshunas maluwning teshebbusi bilen qarar qobul qilinip, sherqiy türkistan we ottura asiyadiki qismen ahalining nami süpitide békitilgen. 1924-yili sowét ittipaqidiki nopus tekshürüshtin bashlap qobul qilin’ghan, qollinishqa bashlighan. Sherqiy türkistanda bolsa shéng shisey mustebit hakimiyiti qurulghandin kéyin sowét ittipaqi mesilhetchilirining körsetmisi boyiche qobul qilinip, 2-qétimliq awam xelq qurultiyida (1934-yili) qanunlashturup qobul qilin’ghan hemde keng teshwiq qilin’ghan. Bu nam némishqa shunche tézla omumliship kétidu? Sewebi éniqki nurghunlighan sowét meslihetchiliri sherqiy türkistanda xizmet qilghandin bashqa nurghunlighan yashlar sowét ittipaqida bilim alghan. Ularning terbiyisini qobul qilghan, yene kélip «uyghur» nami qedimki yazma yadikarliqlarda körülgini üchün nahayiti tézla qobul qilinip omumlashqan, eyni chaghda sowét ittipaqi we shinjang ölkilik hökümetning qanuni wasite bilen qararlashturushmu rol oynighan.
Uyghurshunasliqning tereqqiy qilishi bilen nahayiti köp mesililer hel boldi, emma asasliqi ikki xil ajizliqqa yol qoyuldi, ulardin biri uyghur milliti bilen uyghur namini tengleshtürüp uyghurlarning pütkül tarixini uyghur namlan’ghan ashu gewdisinila izdesh. Yene bir ajizliq uyghurlarning tarixiy yazma yadikarliqlarni asasi süpitide paydilanmasliqta körülidu. Bu xil ajizliqlar uyghur alimlarning üzlüksiz yétiship chiqishigha egiship özgergüsi.
Izahlar:
Mehmud qeshqiri «türkiy tillar diwani» shinjang xelq neshriyati 1980-yil uyghurche neshri 1-tom 151-, 2- betler
«oghuzname» milletler neshriyati uyghurche neshri 1980-yil 30-bet
Molla nimetulla möjizi «tewarixi musqiyyun» uyghurche milletler neshriyati 1982-yil 26-bet.
Lyu yitang «uyghur tetqiqati» 1977-yil teywen xenzuche neshri 11-, 27 -bet
Zordun sabir «yawropagha seper», «tarim» 1988-yil 5-san 106-bet.
«uyghurlarning qisqiche tarixi» shinjang xelq neshriyati 1989-yil uyghurche neshri 92-bet
Yüsüp xas hajip «qutadghubilik» milletler neshriyati 1984-yil uyghurche neshri 92-bet
«tarim» zhurnili 1986-yili 2-san türklog israpil yüsüp teyyarlighan maqalige qarang
«junggodiki milletler tarixi» milletler neshriyati 1990-yili xenzuche neshri 2-qsiim 63-bet
Gratin « uyghurlarning kélip chiqishi » namliq maqaliside keltürgen neqil «shinjang ijtima’iy penler axbarati» 1992-yil 5-san 14-bet, 11-bet.
«qeshqer pédagogika instituti ilmiy zhurnili» uyghurche 1993-yil 4-san 75-bet
Burhan shehidi «shinjangning 50 yili» we «shinjang tarixiy matériyalliri» uyghurche 28-toplamgha qarang.

 

http://www.akademiye.org/ug/?p=9503

Millet, Milliy Heriket we Diniy Étiqat Heqqide Ikki Éghiz Söz!


18033282_685124571691487_8289729580341941186_n

Millet, milliy heriket we diniy étiqat heqide köpligen munazirie we talash-tartishlar boliwatidu! Diniy étiqat meseliside pikir almashturush, munazire qilish yolluq! Emma küch qollunup bashqilargha tehdit selish qanunsizliqtur!
Tarixtin béri eqilsiz we bilimsiz milletlerni hemme yol meghlubiyetke, eqilliq we bilimlik milletlerni hemme yol ghelbige bashlap keldi! Xitaylar xelqimizni u yol bilenmu, bu yol bilenmu koldurlutup we buzek qilip keldi. Sewebi Maaripimiz arqida, milliy ang sewiyimiz yükselmigen, millitimiz mushu 21-yüz yildimu yenla bek nadan!

Yang Zingshin bolsa ewij éliwatqan yéngiliqqa köchüsh herkitini millitimizdin sir tutup, jahalet mehkumlirigha aylanghan beg-törilerni maddiy menpetler bilen sétiwélip, xelqimizni ilim-pen nuridin mehrum qilish arqiliq idare qildi.

Jing Shuren ertidin kechkiche epyun chekip xamush yürüp, Uyghuristan xelqini weten-milletke asiyliq qilighan, özini qul millet xitaylarning özgermes quli dep qaraydighan qazi-kalanlardin terkip tapqan yatlashqan bir sinipqa tayinip xurapat we konuluqlar arqiliq idare qildi.

Shingdoben eyni waqitta pütün Uyghuristanni qaplighan inqilap yalqunini öchürüsh üchün awal xeliqchil bir siyaset qildi, yéngi maaripqa yol qoydi. Keyin bir uxlap oyghunup teximu xeterlik bir alwastigha aylinip, milliy inqilawimizning yol belgüsini özgertip, birinchi qétimliq jumhuriyitimizni yétim qaldurup, yengi mekteplerni mutessip qazi-kalan we satqin mollalarning qoli bilen burunqidekla heptiyekxanigha aylandurup qoyup, dunya tereqiyat éqinigha qarshi kéme heydidi we oyghaq pikirlik ilghar ziyalilarni rehimsizlerche qirip tashlidi!
Gomendangchi xitaylar Milliy hesiyatimizdin we diniy esebiylikimizdin paydilinip xelqimizni qayta qurulghan yéngi jumhuriyetke qarshi küshkürtüp, pantürkchilik arqiliq dewletchilik ediologiymizni xelqimizning qoli arqiliq berbat qildi we milliy hakimiyetni yiqitip wetinimizni öz-aldigha hiligerlik bilen idare qildi. Goméndangchi xitaylarning milliy herkitimizge qaratqan aghdurmichiliq heriketliri ustiliq bilen  künimizge qeder dawamlashmaqta!
Komménist xitaylar özidin ilgirki xitay hakimiyetlirining yerlik esiri bolghan horun, qashshaq, xurapiy alahiydilikke ige, zamanning  arqisida qalghan yalangtösh uyghurlarni yölep turghuzup, kommunizim telimati arqiliq ularning kallisini yuyup-tarap millitimizning qanche ming yilliq ediologiysini éghir ziyangha uchratti.
Biz Uyghurlar 19-esirning axirlirigha kelgüche bolghan ariliqta özimizning tarixtin kelgen esil barliq esil engüshterlirimizni yoqutup qoyduq! Xitaylar Uyghur xelqini qul qilishta tarixtin béri ilgirkisi kéyinkisining ishigha warisliq qilip birdem xurapat arqiliq bizni aldisa, birdem muqedes islam dinimiz arqiliq bizni baplidi, birdem atistliq we kommunizim iddiysi arqiliq bizni qaymuqtirsa, birdem milliy hésiyatimzni özlirining kéngeymichilik istiratigiysi üchün süyistimal qilip bizni her qaysi sahelerde oxshashla jaylidi. Bizning yéngilishimizdiki asasiy sewep shanliq medeniyet tariximizdin kelgen parlaq milliy milodiyege egeshmeslik we ichimizdin yétilip chiqqan yiraqni körer nopuzlarning etrapida toplanmasliq boldi!
Xitaylar ikki esirdin béri millitimizni qul qilip kéliwatidu! Xitay tajawuzchilliri bu ishni özliri öz qoli bilen, öz küchige tayinip qildimu? Yaq, belki shu dewirde al pichaqni dese kes chochaqni deydighan özini rohban sinipning yaki milletchilikning we yene bedietchilikning wekili dewalghan milliy munapiqlarning qoli arqiliq qildi.
Bugünmu shu, xitaylar ustiliq bilen awal özlirining siyasiy istiratigiyesige layiq kelidighan teqwalar sinipini pilanliq yetishtürüp chiqti. Bu sirliq Teqwalar sinipi arqiliq xeliqni bolishiche qaymuqturdi. Andin bu atalmish teqwalarni hijretchige aylandurup özenglarni chetke elinglar dep xitay chigirisidin top-topi bilen yat ellerge yolgha saldi. Andin hichishtin xewiri yoq bigunah musulman xelqimizni radikal islam we teror balasi bilen eyiplep kolliktip jazalawatidu.
Emdi kélip béshimizgha bela bolghan islamiy oyghunush, dinni hemme yerde hakim qilish dep jar sélish u yaqta qalsun, ailide jaynamz, melide imam, yurtta birmu ülima qalmidi!
Hemmidin échinishliq bolghini Tughulghan baligha islamiy yol bilen isim qoyidighangha, ölgen ademning namizini chüshüridighanghimu adem yoq weziyet barliqa keldi!
Dunya bilip turup süküt qiliwatidu! Chünki Uyghurlar jazalimisa bolmaydighan bir xeterlik mawjudatqa aylandi! Xitaylar tinchliqni himaye qilighuchi, erkinlikning qoghdighuchisi, dégen ataqqa ige bolup, Birleshken Döletler Teshkilati, Xelqara Saqchi Teshkilati, Chigra Atlighan Insan Heqliri Teshkilati qatarliq orunlarda asasliq söz sayibi boliwaldi! Arimizdaki azghine shexsiy menpeet we nam shöhretke sétilghan munapiqlar bu rezaletni bilip turup körmeske saldi. Xitaylar éyitqandekla Az sandiki wetenperwer, milletperwer ezimetler her türlük yollar arqiliq yalghuz qalduruldi. Shundaq qilip Xitaylar yene ilgirkidekla bir chalmida ikki paxtekni urdi.
Xitaylar hazir xelqaraning térorgha qarshi mayiliqidin janliq paydilinip wetendiki Uyghurlarni intayin xeterlik qismaq ichige aldi, andin cheteldiki aktip qolchomaqchillirining hapila- shapila hemkarlishishi bilen milliy herketke qarshi herket qilip, hijretchilerni maldek heydep mejburi halda xelqara terorchilarning sepide atalmish dunya kapirlirigha qarshi jengk qilidighan jihatchilargha aylandurup, xitayning tüzgen pilanigha asasen ottura sheriqtiki bombalar tash-yamghurdek yeghiwatqan jengk meydanlirigha tashliwetti!
Xitaylar shundaq qilip hemmila tereptin ongushluq halda qoshlap meqsetke yetmekte! Bir xitay özi yalghuz xelqarani axirqi hésapta aldap, qarisa riyalliq emeliyette qesten toqup chiqirilghan eshu uzungha sozulidighan we asan axirlashmaydighan dirammada ghelbilik rol aldurup, Uyghur xelqining heqiqiten islamda qattiq radikallashqan we qolidin her bala kélidighan “Terorchi” ikenlikige ishendürdi. Millitimizge ikki dunyaliq jennetni wede qilghan bu térorist alwastilar bir pütün xeliqni jehenemge tashliwétip, ikki-üchtin xotun we alte yettidin bigunah perzentlerni qara yetimge aylandurup iraq we Süriyede heriket qiliwatqan Amerikaning, Russiyening we Türkiyening hemde Seudi Erebistanning (Preziden Turamp bilen qilich oynitip ussul oynighan pilotliri heydigen) küreshchi ayripilanlirining dehshetlik bombardimanlirida toz-tupraqqa aylinip ketti.
Xitaylarning bu yéngi esiri hésaplinidighan atalmish méngisi yoyuwétilgen hijretchilerning hayat qalghanliri dunyaning her teripige Uyghur militi nami astida tarqalmaqta! Bu hijretchiler özini Uyghur deydu, ularning Uyghurliqigha özidin bashqa hichkim ishenmeydu!Ular özlirini musulman deydu, özidin bashqa hemme ademni hetta ata-anisinimu kapir deydu! Bu chüsh emes, bu bir échinishliq riyalliq! Bu meselide bashchsiz, igechaqisiz we qara yetim milletimiz yenila közini achmaywatidu! Közlirini echip xeliqara weziyetke uyghun herket qilmisa aqiwitimiz teximu dehshetlik shekilde yaman bolidu!
Hazir xelqara térorgha qarshi birleshme hojumda hayat qalghan hijretchiler Awropagha qeder tesirini kücheytip, gheriptiki milliy birlikimiz ichige yiltiz tartiwatidu. Uzaq ötmey ular teshkilatlarning alahiydilikini özgertip, gherip dunyasida uyghurlarning xitaylar sizip chiqqan resimini namayan qilsa, topidek sorulup ketken Uyghurlarning erkin dunyada put sighdap turghidek charisimu qalmaydu! Gherip dunyasi Xitaylarning Uyghurlargha zerbe bérishte ikkinji orta asiyasigha aylinip, Uyghurlar put-qoli matilip xitaygha ötküzüp bérilidighan malgha aylinidu!
Xitayning bu shum pilani op-ochuq su yüzide yündidek leylep yürsimu, Amerikining payitexti Washington, Gérmaniyening payitexiti Berlin, Awropaning payitexti Brüksilda we Engiliyening payitexti Londonda saqalni uzun qoyuwélip, ming yilliq musulmanliqni yashap kéliwatqan bichre Uyghurlarni kapir, dep haqaretleydighan, ularning béshigha sayiwen bolghan démokkratik dewletlerning hökümetliri heqqide eksiyetchi pikirlerni terghip qiliwatqan Insaniyet, millet we din düshmenliri peyda bolup qaldi.Bu xeterlik weziyette kim Uyghuristanliq, kim Uyghur, kim bizning heqiqi diniy qérindishimiz ikenlikini chongqur oylinishimiz lazim!Bizning milliy menpetimizge ziyan salghan, milliy bixeterlikimizge tehdit peyda qilghan, wetinimiz we xelqimiz bilen kari bolmighanlar bizning millitimizdin emestur!Bizning millitimizdin bolmighanlarning wabalini bizdin sürüshte qilghanlarning qilmishini milliy kemsitish bolaraq tonuymiz!
Shunga milliy herkitimizni xelqara teror we islamiy radikalizimdin uzaq tutishimiz, Méngisi zeherlen´gen atalmish hijretchilerning gherip dunyasigha integiratsiyon bolishi üchün yardemde bolishimiz, bir millet süpitide meydanimiz ochuq halda milletlerge dostluq, dinlargha hürmet, medeniyetlerge hemkarliq éngimizni yétildürishimiz, shu arqiliq xitaylar pilanlighan millitimiz we milliy herkitimizge qarshi yer shari xaraktérliq oyunni, yéterlik tedbirlerni ishqa sélip segeklik bilen buzup tashlishimiz lazim!

21-Noyabér 2017 Gérmaniye

Töt Perqliq Noqtidin Islam-Démokratiye Munazirelirige Nezer


Autori: Ahmet Ayxan Qoyunju

11813237_10153484490415762_2611961486071388435_n
Özet: islam we démokratiye munaziresi künimizde estayidil tetqiqatlarni shekillendürgen mohim bir
Téma.islam bilen démokratiyening uyghunlishish we uyghunlashmasliq mesiliside gherp ijtima’i penchiliri bilen islamchi mutepekkurlarning ikki xil perqliq qarishi bar. Bu témida islam démokratiye bilen baghlinidu, dep qaraydighan gherp ilim ehli we islam mutepekkurliri bolghandek, islam bilen démokratiye baghlanmaydu dep tonuydighan islam we gherp ilimlikliri mewjut. Munaziridiki asasliq uqumlar hakimiyet, kéngesh, heqliqliq, ijma, ijtihat qatarliqlardin ibaret. Birinji xil qarashtikiler islamiy tékistlerge asasen analiz yürgüzüp allah hakimiyitining bendilerge hawale qilinmighanliqini ilgiri süridu.ular démokratiyening peqetla bir bashqurush shekli emes, bir yashash shekli, bir pelesepe ikenlikini tekitleydu. Buninggha qarshilar démokratiyening allah hakimiyitining tengdishi emeslikini, islamning nigizlik pirinsipida bir dölet sheklining tewsiye qilinmighanliqini, bu jehette insanlargha tarixi we ijtima’i shara’itlargha asasen tallash erkinliki bérilgenlikini qeyit qilishidu.
Achquchluq sözler: islam, démokratiye, hakimiyet, kéngesh, ijma, ijtihat
Kirish
Islam we démokratiye mesilisi islam dunyasining diqqitini bent qiliwatqan mohim munazire témilirining biri. Bu téma deslep osmanli impiraturliqining axirqi mezgilide, gherpning üstünliki ten élin’ghan mezgilde küntertipke qoyulghan. Bolupmu yawrupagha barghan oqughuchi we ziyalilarning u yerdiki tüzümning tesirini qobul qilishi bezi munazirilerge sewep bolghan idi. Bundaq munazirilerning bash témisi «islam dunyasi néme üchün keynide qaldi?» dégendin ibaret idi. Impiraturluqning yéqilishini xalimaydighan yazghuchi we mutepekkurlar islam dunyasining keynide qélishini mustebit tüzüm dep qarighan.
«hökümeti mutleq» (mutleq hakimiyet) déyilidighan, hakimiyetke chiqqan bir kishi ölmigiche ornigha bashqisi almashmaydighan tüzümni osmanli impiratorluqi we islam dunyasining xarap bolushigha sewep dep qaraydighan mutepekkurlar özliri körgen gherpning «hökümeti meshru» (kéngeshlik hakimiyet) tüzimini tereqqiyatning wastisi dep qarighan we uni islami uqumlar bilen chüshendürüshken. Yéngi osmanlilar déyilgen bu kishilerning iddiyesi kéyinche islamchilarningmu qobul qilishigha ériship delilliri qollinilishqa bashlighan. Emma deslepki islamchilar (dinni idologiyeleshtürgenler) qobul qilghan démokratiye heqqidiki bu deliller kéyinki waqitlarda otturigha chiqqan islamchilarning qarshi chiqishigha duch kelgen. Bundaq perqliq qarashlargha ular yashighan döletlerning iqtisadiy, siyasiy, ijtima’iy, kültürel shara’itliri tesir körsetken.
Islam-démokratiye munazirisige gherp alimliriningmu bezi qarashliri bar. Omumlashturup éytqanda islam bilen démokratiyening bir birige mas yaki emesliki heqqide ikki asasliq qarash bolup, biri maslishidu, yene biri maslashmaydu dégendin ibaret. Bu qarashlarning tereptarliri gherp alimliri we islam mutepekkurliri bolup arisida ortaqliq mewjut. Bu maqalening meqsidi yuqarqilarning qarashlirini sélishturup démokratiye chüshenchilirini ayan qilishtur. Maqalide awwal qarashlar teswirlinip, perqlerning menbesi éniqlinidu we démokratiye heqqidiki chüshenchilerning perqlinishige sewep bolghan amillar izahlinidu.
Bu tetqiqatqa obékit bolghan bir türküm mohim kishiler we eserler mewjut. Bular maqalimizde islam-démokratiye tartishmisigha körsetken tesirining chong kichiklikige asasen retke tizilip tilgha élinidu. Maqalidiki yene bir cheklimilik, démokratiye heqqidiki uqumlar bilen munasiwetlik. Démokratiyege mensup türlük perqliq chüshenche we shekiller mewjut bolsimu buninggha islam dunyasida peqet ikki xilla xahish bar. Biri démokratiyeni bir siyasi hökümranliq, bir idologiye we bir xil yashash shekli dep qarashtur. Yene biri bolsa uni bir bashqurush mixanizimi süpitide chüshinishtur. Islamiy heriket tereptarlirini ghidiqlighan démokratiye chüshenchisi we shekli bu maqalide mulahize qilinmaydu. Ularning chüshenchisimu yuqarqilarning birini menbe qilghan. Maqalining obékti bolghan islam-démokratiye munaziriside uqumlarning perqliq menbedin kélishi we perqliq chüshinilishi hel qilishqa tigishlik mesile. Maqalining birinji bölikide islam we siyasi arisidiki munasiwetning tarixi yüzi qisqiche tilgha élinidu. Démokratiyege yüzlen’gen bu munaziride musulmanlarning siyasiygha qandaq qarighanliqi bayan qilinidu. Ikkinchi bölümde islam démokratiye bilen maslashmaydu dégen qarash qelemge élinidu. Üchinchi bölümde islam démokratiye bilen maslishidu, dégen nuqtiniezer bayan qilinidu. Xulase qismida omumiy bir baha otturigha qoyulidu.
1.islam we siyasi tartishmisigha bir nezer
Islam dini bashqa dinlargha oxshash insanning axiret hayatinila emes, belki ikkila dunyadiki hayatini tertipke salidighan we menagha ige qilidighan dindur. Islam shexsning hayatidiki siyasiy, ijtima’iy, iqtisadiy we medeniyetke munasiwetlik barliq amillargha zörür tewsiyelerni sunidighan din bolghachqa, muhemmed eleyhissalam hem peyghember hemde bir dölet erbabi dep bilin’gen. Islam yene siyasiy heriketlergimu alaqidar bolghach, uning dölet mesililiri heqqidimu bir yürüsh tewsiyeliri bardur. Peyghember eleyhisalam wapat bolghiche uning mukemmel kishilik süpetliri we iqtidari seweplik hich bir siyasiy tartishma otturigha chiqmighan. Halbuki, u wapat bolupla siyasi perqler meydan’gha chiqqan we kimning xelipe bolushi heqqide ixtilap körülgen. Xelipilik munazirisi islam tarixda eng chong tesirge ige témilarning biri. Xelipining kim bolushi mesilesi deslepte siyasiy sahede qozghalghan bolsimu, kéyinche islamning mez’heplerge bölünishige qeder singip kirgen. Netijide, perqliq bolghan ikki xil bashqurush shekli shekillen’gen. Sünniler xelipilik en’enisini dawam qilsa shi’eler imamchiliq endizisini berpa qilghan. Sünnilerning qarishida xelipe layaqetke tayinip we ümmetning bey’itige asasen heqliq orun’gha érishidu. Shi’elerde imam allah tallighan bir kishi bolup mukemmel xarektirge ige bolushi, gunahsiz bolushi we alahide kishilik süpetlerge na’il bolushi kérek.
Kéyinki mezgillerde musulmanlarning köpinchisi sünni bolghini üchün xelipilik küchlük ijtima’i asasqa ige bolghan. Emma mu’awiye dewrige kelgende xelipilik padishahliqqa özgergen. Shuning bilen padishahliq en’enisi xelipilik tonigha orinip küchlükler xelipe bolidighan, xelipini teyinligüchi bir jama’et emes bir kishi bolsimu bolidighan, hakimiyettiki mirasxorluqning heqliq ikenliki qobul körülidighan boldi. Xelipilik dinning asasi we periz süpitide qobul qilin’ghan. Bu islamning siyasiy chüshenchiside bir munazirining meydan’gha kélishige sewep bolghan. Bekrek kalamchilar we islam peylasuplirining arisida yüz bergen bu munazire döletning xarektiri bilen munasiwetliktur. Kalamchilarning qarishiche dölet wehige asasen wajiptur. Islam peylasuplirining qarishiche dölet wehige asasen emes, insaniy hayat ihtiyajigha asaslan’ghan bir zörüriyettur. Shundin kéyin bu siyasiy tartishma periqliq tereptin qanat yéyishqa bashlighan. Bu tartishmani bügünki islamchilarmu perqliq shekilde dawamlashturmaqta. Bolupmu 70-yillardiki türkiyede mewdudi we se’id qutup eserliridin ilhamlan’ghan tewhidchi islam éqimi döletni islamgha toluq muyesser bolushtiki bir zörüriyet dep qaraydu. Ularning qarishiche «musulmanlarning xelipisiz ölüsh heqqi yoq». Emma döletni bir ilahiy tewsiye emes, insaniy zörüriyet dep qaraydighanlarmu bar.
19-esirdin itibaren izchil tartishilip kéliwatqan islam-siyasiy témisi alahide perqliq bir yolgha kirgen. Islam dunyasining gherp bilen uchrishishi we toqunushlarda yéngilishi musulmanlarning gherpni chüshinishi we estayidil mu’amile qilishigha sewep bolghan. Bolupmu osmanli impiratorluqining yéqilishini tosush üchün türlük tedbirlerge murajet qilin’ghan, bu tedbirler awwal armiyening andin bashqa tarmaqlarning zamaniwiyliqqa yüzlinishke bashlishi bilen netijelen’gen. Bu emeliy tedbirlerge munasiwetlik siyasiy shekilning qandaq bolushi, musulmanlarning néme üchün arqida qalghanliqi qatarliq nigizlik su’allar soralghan we jawabi heqqide izdinishler bolghan. Bundaq izdinishler jeryanida üch xil siyaset endizisi otturigha chiqqan bolup ular osmanlichiliq, islamchiliq we türkchiliktur. Bu dewirde yawrupagha oqughuchi chiqirilghan we döletni zamaniwiylashturmaq üchün yawrupa séstimini özleshtürüsh oylishilghan. Emma yawrupagha oqushqa chiqqanlar, qachqanlar we sürgün qilin’ghanlar siyasiy séstimidin bekrek tesir alghan.
Islam dunyasining néme wejidin keynide qalghanliqigha a’it jawaplarda eng mohim amillardin biri siyasy tüzülmidur. Arqida qélishqa istibidat hakimiyetni jawapkar dep qaraydighan ziyalilar mustebit we hakimmutleqchilik bilen küresh qilish niyitide yolluq bir hakimiyet telep qilghan we bu teleplirini türlük shekillerde otturigha qoyghan. Bolupmu yéngi osmanlilar déyilidighan ziyalilarning telepliri kéngesh hökümiti bolup bügünning ibariside démokratik tüzümdur. Yéngi osmanlilar démokratik ramka ichide impiratorluqni saqlap qélish üchün chare izdeshke kirishken. Islamchilarmu deslepte yéngi osmanlilarning chüshenchiliridin behirlen’gen, shundaqla démokratiye ularning «usuli meshweret» (kéngesh) ni tutqa qilghan tunji munazirisining mezmunini teshkil qilghan.
Shuning bilen tunji qétim osman impiriyesining yéqilish mezgilide küntertipke kelgen démokratiye 20-esir boyiche islam dunyasidiki mutepekkurlarni we heriketlerge tesirini singdürgen bir hadise bolghan. Osman impiriyesining yémirilishidin kéyinki jumhuriyet dewride bu zéminda yashighan musulmanlar bir milliy dölet ichide perqliq siyasi bazislarda yer alghan. Yéngi qurulghan jumhuriyetning gherplishish siyasiti seweplik türkiyediki islamiy siyasi heriket yimirilishke uchrighan. Bolupmu 1924-yili chiqirilghan üch qanun netijiside xelipilik emeldin qalghan, ma’arip we diyanet ministirliki qurulghan. Netijide islamchiliqni meydandin siqip chiqiridighan heriketler meydan’gha kelgen. Bashqa musulman ellerdiki islamiy heriketler bolsa musteqilliq heriketliri da’iriside dawam qilghan.
Burunqi osman impiriyesi teweside qurulghan yéngi milliy döletler we mustemlikichi ellerning siyasetliri islamchi chüshenche we heriketlerning gherpke we gherptin kelgen hadisilerge soghuq mu’amile qilishigha sewep boldi. Shuning bilen démokratiyemu gherpning mehsuli sanilip osmanli dewridikidin perqliq we shübhilik bilin’gen. Musulmanlar démokratiyeni gherpning xirisitiyanlashturush pilanining medeniyetleshtürüsh dégen yéngi nusqisi dep qarighan. Bundaq ijtima’i we siyasi shara’itlar da’iriside islamchilar teripidin tartishilghan démokratiye perqliq bahalansimu eng körinerlik bolghini, silam démokratiye bilen maslishidu we maslashmaydu, dégen ikki qarash gewdilik bolghan. Bu qarashlarning tayinidighan sewepliri perqliq. Islam bilen démokratiyening mas yaki emesliki heqqide gherp mutepekkurliri we musulman alimlarning perqliq qarashliri bar. Awwal gherp alimlirining, andin musulman alimlarning qarashlirigha nezer salayli.
A: islam démokratiye bilen maslashmaydu.
Islam bilen démokratiyening maslashmaydighanliqi heqqide gherp we musulman alimlirining qarashliri mewjut. Islamning démokratiye bilen maslashmaydighanliqini tekitligen kishilerning bayanliridiki zitliq ularning démokratiyeni libéral démokratiyege teng dep chüshinip qalghanliqidin bolghan. Bu tetqiqatta ismi tilgha élinidighan xantington, fukuyama, luwis qatarliqlarning qarashliri bir birige oxshishidu. Asasliq mesile islamning layiq(elmani), libiral qediriyetler (qimmet qarashlar) bilen kirishmesliki yaki islamiy qimmet qarashlarning libiral we layiq qimmet qarashlar bilen uyghunlashmasliqidur.
Gherplik ijtima’i penchilerde islam-démokratiye munasiwitide ikki perqliq xahish bar. Ularni qarashliri boyiche uyghunluq tereptarliri we uyghunsizliq tereptarliri dep ikkige ayrish mumkin. Islamning démokratiye bilen uyghunsizliqini tilgha alidighan gherp alimlirining delillirining mohimi allahning hökümranliqi mesilisi. Bolupmu ölimaning roli we sheri’et, uyghunsizliq tereptarlirining asasliq tayinidighan noqtiliridur. Gherp alimliridin xantingtonning qarishiche islam démokratiye bilen uyghun kelmeydu. Chünki islamdiki ölima we sheri’etning orni bu uyghunluqqa imkan bermeydu. Uningche gherpte dini nopuz bilen siyasi nopuz ayriwétilip islamda ayrilmighan, bu démokratiyening aldidiki eng chong tosalghuni teshkil qilidu. Démek, uning layiqliqni démokratiyening aldinqi sherti dep qarawatqanliqi chiqip turidu. Islamchilar ichidimu xantingtondek qaraydighanlar bar. Xantington insanlardiki asasliq perqning tüzüm we idologiyediki emes, medeniyettiki özgichilik seweplik kélip chiqidighan perq ikenlikini tekitleydu. Uning qarishiche shexsning xasliqi, erkinlik, kishilik hoquq, layiqliq (din bilen döletning ayrilishi) dégendek gherpche uqumlar islam, budda, kongzichiliq we hindi dinliridiki uqumlar bilen nigizidin perqlinidu. Uning qarishiche gherp üchün eng chong mesile islam esliyetchiliki emes, belki islamning özidur. Xantington musulmanlarning démokratiye berpa qilalmighan bilen, bu yolda méngishqa özige xas bir imkani barliqini tilgha alghan.
Amérikiliq alim fokuyamamu islam-démokratiye munaziriside mohim shexslerdin biri. Uning qarishiche sowétler ittipaqi yimirilgendin kéyin dunyada libiral démokratiye hakim bolup tarix xulase chiqirip bolghan. Bu insaniyet alimide libiralizimning (höriyetchilik) ghalip bolghanliqining bisharitidur. Libiralizimgha nisbeten bashqa bir tallash bolghan islam, xuddi libiralizim we komunizimgha oxshash belgilik exlaq mizanlirigha we siyasi, ijtima’i desturgha ige bir idologiyedur. Emma libiral démokratizimning qarshisigha chiqqudek dunyawiy tewsiyege qudritige ige emes, chünki islamning tewsiye qilidighini dini hökümranliq tipidiki dölet bolup musulman bolmighanlar üchün jelipkar bir tewsiye emestur. Shunga islam belkim démokratik bir hökümet tüzimi bilen maslishalishi mumkin, biraq erkinlik we erkin ibadet hoquqi bilen maslishalmaydu. Démek, fukuyamamu xantington’gha oxshash islamning libiral démokratiye bilen uyghunluqta bolalmaydighanliqini, belki özige xas bir islamiy démokratik tüzüm berpa qilalaydighanliqini qeyit qilghan.
Yuqarqi ikkeylendin bashqa bezi gherplik tetqiqatchilarmu islam bilen démokratiye arisidiki uyghunsizliqini tilgha élip, islami jem’iyetlerde bir démokratik bashqurush endizisining mumkin bolmighanliqini déyishidu. Mesilen, tarixchi toyinbining qarishiche démokratik tüzüm belgilik medeniyetning mehsuli bolup, xiristiyanche tüzüm iken, uningche sherq dunyasida démokratik tüzüm ornatqili bolmaydiken. Undin bashqa yene bezi tetqiqatchilar «islamdiki démokratiye we erkinlik kemtükliki pütünley yoqsulluq we nifit sewebidin emes, belki islamning özide mewjuttek körünidu».
Islamning démokratiye bilen uyghun kelmeydighanliqini yaqilighanlar yalghuz gherplik tetqiqatchilardila emes, belki musulman alimlar ichidimu bar. Bu bir tepekkur süpitidila emes, bir heriketning programmisi yaki bir partiyening nizamnamisi süpitidimu mewjud. Bu qarashtiki shexslerdin seyid qutup, mewdudi, muhemmed qutup qatarliqlarni körsetsek, heriketlerdin hizibuttehrir, selefiychilik, elqa’ide qatarliqlarni körsitish mumkin, partiyelerdin misirdiki ixwanul muslimin we pakistandiki jama’eti islamiye qatarliqlarni misal qilghili bolidu. Bularning ortaq bir qarishi islamda bir dölet endizisi bar dégendin ibaret. Bu dölet endizisidiki bezi alahidilikler démokratiye bilen baghlinidighandek körünsimu emma perqlinip turidu. Bundaq perqlerning nigizide hakimiyetning we qanun tüzüshning allahqa mensup ikenliki yatidu. Bu qarash hakimiyet xelqqe mensup dep qaraydighan démokratiye bilen toqunishidu, özige bashqiche qarashta bolghanlar shirik keltürüsh bilen eyiplinidu. Ularche démokratik elde tirikchilik qiliwatqan kishiler allahning hökmige emes, taghutning hökmige boysunup yashawatqanlar hisaplinidu. Islam ölimasi meqdisi en’am süresi 116-ayitidiki « eger sen zémindiki kishilerning köpinchisige ita’et qilsang, ular séni allahning yolidin azduridu» dégen mezmunni qollinip démokratiyening allahning hakimiyitige qarshi bendining hakimiyiti ikenlikini qeyit qilidu.
Islamning démokratiye bilen maslashmaydighanliqini tekitleydighanlarning eng mohim pikir menbesi mewdudi qarashliridur. Mewdudining qarishiche islam bilen gherp démokratiyesining hich bir uyghun kélidighan yéri yoqtur. Mesilige pelesepe noqtisidin qarighan mewdudiche bolghanda islam xelq hakimiyitini teshebbus qilidighan démokratiyini ret qilidu. Uningche islamda dölet allahning hakimiyiti we insanning xelipiliki üstige qurulidu. Bu mesilini u uluhiyet (yeni mutleq ilahliq) bilen rububiyetke baghlighan. U allahning mutleq igidarliqqa (rububiyet) ke ige ikenlikini, shu salahiyiti bilen bir ortaq mizan süpitide islamni insaniyetke sun’ghanliqini, allahning ilahliq süpitining bir nopuz ikenlikini, bu nopuzning parchilanmaydighanliqini tekitleydu. Emma mewdudi démokratiyeni bir asasiy qanunluq tüzüm dep tonup uning mahiyitini özgertishni yaqilighan. Uning öz sözi boyiche éytqanda démokratiyeni bir dini démokratik tüzüm süpitide, bir bashqurush shekli qilip qobul qilishqa bolidu. Ilahiy démokratik hakimiyet xelqqe pirinsipliq bir xojayinliq ata qilidu . Mesilen, sheri’ette éniq bir nas (ayet yaki hedis) nazil qilinmighan, emma qilinishi kérek bolghan mesilide bashqa naslargha zit bolmighan ehwalda ziddiyet we mesililer musulmanlarning ishtiraki we pikir birliki bilen hel qilinidu.
Mewdudining démokratiyege qarshi pikirliri uning deslepki köz qarashlirining ekis sadasidur. Mewdudi deslepte zamaniwiy bir döletning qurulishini toghra körgen we eyyupxan hakimiyitining zulumlirini yoqitish üchün démokratiye chaqiriqi ilan qilghan. 1955-yili özige bérilgen ölüm jazasi asasi qanun mehkimisi teripidin ret qilin’ghandin kéyin, hökümet, edliye we parlaménittin ibaret üch organ barawer we musteqil bolghan démokratik tüzümge mayil bolghan. Bashqa musulman alimlarmu mewdudi qurghan jama’eti islamiyning deslep démokratiyege qarshi chiqip kéyin destek bolghanliqini qeyit qilishidu.
Démokratiyege qarshi dunyawiy islam heriketlirining tunjisi misirda qurulghan musulman qérindashlar uyushmisidur. Bu uyushmining démokratiye qarishigha nezer salsaq bu heriketni démokratiyege qarshi bir noqtigha élip kelgini seyid qutuptur. Qutuptin burunqi yétekchilerdin hesen elbennamu siyasi témilarda pikir bayan qilghan, emma uning pikirliri qutupqa oxshash del we keskin bolmighan. Benna dewride we undin kéyinki dewirlerde ixwanul muslimin éniq bir siyasiy qarashni yaqilimighan, peqet layiqliq mesiliside ochuq bir positsiyege sahip bolghan. Bennaning qarishiche islam «hich shübhisizki itiqat, ibadet, weten, millet, memnuniyet, quwet, exlaq, madda, medeniyet we qanundur». Uningche islam bir pütünlük bolup layiqliq ramkisigha sighmaydu. Qutupning keskin pikirlirige sélishturup qaraydighan bolsaq, benna qarashlirining biraz ilastikiliq ikenlikini bayqaymiz.
Benna «islam we tinchliq» namliq mektubida démokratiyening mohim töhpisi barliqini, xelqler we döletler üchün hörlük we hör chüshenchiler bexsh etkenlikini, hörlük iddiyesini insan tepekkurigha singdürüshke imkan ata qilghanliqini, insan’gha özini tereqqiy qildurush küchi we erkinliki teqdim qilghanliqini bu in’amlarni körmeske salalmaydighanliqini tilgha alghan. Benna ashqun erkinlik we ashqun shexschilikning aqiwetliridin gétlir we mosolinni misal élip agahlandurghan. U gérmaniye we italiyediki démokratiyening kütülmigen netijilirini nezerge élip musulmanlargha gherpche démokratik endizidin bekrek, islamiy en’enige nezer sélishi kéreklikini tekitligen.
Bennaning qarishi boyiche démokratiyening asasi bolghan hör pikir we hör iradini, puqra bilen bashliqning qanunda barawerlikini, musulmanlar dinning asasi qilghan we islam tarixda emelge ashurghan. Shundaqlar erep yérim arilidiki sehra we chidirlarda bir mizan süpitide tedbiq qilghan. Bennaning qarishiche allah bashqurushta omumiy pirinsip we qa’idilerni békitken bolup ularni emelge ashurushta insan’ghan hörlük ata qilghanliqi üchün, buni emelge ashurghan dölet yolluq bir dölettur. Démokratik tüzümning alahidilikliridin biri bolghan asasiy qanun we awaz bérishni bahasiz bir muweppeqiyet süpitide mu’eyyenleshtürgen. Bu nuqtida démokratiye islamiy asaslargha tayan’ghan yolluq bir bashqurush endizisi terizide körülgenliki melum. Emma benna partiye tüzümige qarshi bolup uni xelqning birlikini buzidighan, öz-ara düshmenlik tughduridighan bir menbe dep qarighan.
Musulman qérindashlar uyushmisining yene bir pikir menbeisi bolghan se’id qutup bennadin perqliq qarashqa ige. Qutupning iddiyesi bügünki ashqun islamiy pikirlerning menbesi bolup hisaplinidu. U zamaniwiy dunyani islamning qarshisigha qoyup jahiliyet dunyasi dep qarighan, shundaqla özining neziridiki islamiy jem’iyetke tewe bolmighan barliq jem’iyetlerni jahiliyet jem’iyiti dep qarighan. Layiqliqqa qarshi bolghan qutup islamni bir pütün dep qarighan. Se’id qutup islamda din bilen döletning ayrilmaydighanliqini, dinning peqet bir itiqat we chüshenche emes, bir ijtima’iy tüzüm ikenlikini tekitligen. Qutupning qarishiche islamni xelqtin we ijtima’i hayattin ayrip chüshinilse toghra bolmaydu, islam ijtima’iy, iqtisadiy we qanuni sahelerde hakim qilinmaydiken bu din’gha ishen’gen kishilerni musulman dégili bolmaydu. Yuqarqi pirinsiplar emelge ashmay turup ibadet we bashqa pirinsiplargha emel qilghan teqdirdimu bir xelq musulman hisaplanmaydu. Bu pirinsiplarning béshi hakimiyettur, hakimiyet allahqa mensup bolup, qanunlarni tüzgüchi allahtur. Insan tüzgen barliq pirinsiplargha asasen qurulghan döletler islamgha uyghun emes. Bu qarashliri arqiliq se’id qutup démokratiyege qarshi bir taqabilliq shekillendürgen. Uningche parlamént allahqa mensup bolghan hakimiyetke chang salghan bir yer bolup qalghan.
Islam dunyasidiki démokratiyege qarshi yene bir küch hizibuttehrir herikiti we uning rehbiri taqiyuddin ennebhanidur. 1950-yillarda nebhani teripidin i’ordaniyede qurulghan hizibuttehrirning iddiyesi boyiche jem’iyet we döletning islamlashturilishi shert. Pütün musulmanlargha islam döliti qurush üchün küresh qilish perzdur. Partiyening tor bétidiki hizibuttehrirni tonushturidighan kitapqa qarighanda el’imran sürisining 104-ayitidiki (uyghurche terjimide 103-ayet) «silerning aranglarda kishilerni xeyirlik ishlargha dewet qilidighan, yaxshi ishlargha buyrup yaman ishlardin tosidighan bir jama’e bolsun; Ene shular meqsitige érishküchilerdur» dégen mezmun’gha asasen bu partiyening qurulghanliqi éytilidu. Partiyening qurulush meqsidi islam ümmitini tereqqiy qildurush, ularni kufriy pikirlerdin, tertiplerdin, hökümlerdin we kapir hakimiyettin qutqazmaqtur. Bu partiye démokratiyeni xelq üchün, xelq namida yürgüzilidighan bashqurush shekli dep chüshendürgen. Bu chüshenchige qarighanda irade, igidarliq we ijrachiliq xelqqe mensup. Xelqning igidarliqi mutleqtur. Xelqtin üstün hich bir küch we shexs mewjut emestur. Ularche yuqarqi mezmunlar démokratiyeni kupur hakimiyetke aylandurmaqta.
1960-yillardiki türkiyede bu qarashtikilerning wekili erjüment özqan bar idi. U kéyinche bu partiyedin ayrilghan emma ularning démokratiye heqqidiki qarashlirini terk etmigen. Özqanning qarishiche allahning qanunliri ornigha insanning qanunlirini ornatqan démokratik tüzüm islamgha uyghun emes. Gerche islamdimu kéngesh tüzimi bolsimu bu démokratiyediki kéngeshtin perqlinidu.
Islam dunyasida démokratiyege qarshi eng shiddetlik ot achqan heriket selefiychiliktur. Bügünki islam dunyasida qanat yayghan türlük islami heriketler eslige qaytish dégen teshebbusigha köre selefichilikke mensup. Emma bu yerde közde tutulghan mene radikal selefiyler qolliniliwatqan menadin perqliq. Bu maqalide tilgha élin’ghan selefiy atalghusi egeshküchilerning itiqadi, hayati we qiliqliri seweplik selefiy xarektirge ige bolghan en’eniwiy bir islamiy éqimni ipadilesh üchün qollinilidu. Hayatning hemme terepliride nas (qur’an we sünnet) merkez qilin’ghan bu chüshenchide insan til, exlaq, heqiqet we pikirler chaplan’ghan ajiz, shexsiyetsiz, özligidin bir ish qilish qabiliyiti bolmighan bir heykel, bir tashqa oxshash tesewwur qilinidu, shunga türlük tenqit we söküshlerge duchar bolmaqta. Tenqit we söküshlerge qarighanda selefiychilik eqilni nasqa qarshi qoyup nezerdin saqit qilidu, insaniyetning tarixi tejribe we hasilatlirini, medeniyettiki bayliqlarni ret qilidu, diniy chüshenchini söz we qiyapet asasida berpa qilishqa tirishidu. Shuning bilen bu noqtinezer hayatning we jem’iyetning asasini nezerge ilmaywatqandek körünidu.
Démokratiye heqqide keskin bir noqtinezerge ige bolghan selefiyler yéngiliqlarni dinda bolmighan bid’et dep qarighachqa burun mewjut bolmighan démokratiyege bir bid’et, hetta shirik we kufirgha yol achidighan bid’et dep qarighan. Selefichilikke mensup elmaqdisining «démokratiye bir dindur» atliq kitabi yuqarqi qarashning jakarlinishidur. Bu kitapta démokratiye bir taghutche bashqurush shekli qilip tonushturilidu. Siyasiylashqan islamiy éqimlarning merkezlik uqumi bolghan taghut qur’anda heddidin ashmaq, azghunluqta ezweylimek dégendek menilerde kélidu. Selefiy alimlardin essuri we maqdisigha köre köp menilik sözge aylinip qalghan taghut kelimisining bir menisi «allahning kitabi sirtida qanun tüzgen, höküm chiqarghan dölet bashliqliri, allahning kitabigha asaslanmighan idare qilish organliri, allahning kitabi bilen höküm chiqarmighan sot mehkimeliri, allahtin bashqigha ita’et qilghan we hökümlerge boysun’ghanlar» dégen menini bildüridu. Yene bir selefiy alim abdul’eziz binbaz démokratiyege munasiwetlik su’allargha allahning buyrighanlirigha asasen höküm qilmaydighan bir tüzüm dégen menide jawap bergen. Uning qarishiche bu tüzümde islamiy qanunlarning hakimliqini kapaletke ige qilidighan bir waste bolush imkaniyiti bolmisa, bu tüzümde namzat bolush we bu tüzüm üchün bilet tashlash kupur we shiriktur.
B. Islam démokratiye bilen maslishidu.
Islam-démokratiye munaziriside yene bir xahish bolsa islam bilen démokratiyening baghlinidighanliqi heqqidiki köz qarashtur. Bu qarashni yaqilaydighanlar ichide gherplik tetqiqatchilarmu, islam ölimalirimu mewjut. Démokratiyege a’it chüshenchilerde biri tüzüm süpitidiki démokratiye, yene biri bashqurush mixanizimi süpitidiki démokratiyedin ibaret ikki yüzlinish bar. Islamning démokratiye bilen baghlinidighanliqini yaqilaydighan islamchilar démokratiyeni bir tüzümdin bekrek bir xil bashqurush mixanizimi dep tebirleydu. Islamning démokratiye bilen baghlinidighanliqini yaqilaydighan kishilerning chiqish noqtisida üch mohim uqum bar. Bular shura(kéngesh), ijma we ijtihattin ibaret. Shura (kéngesh) uqumi söz süpitide « meslehetleshmek, pikir almashturmaq, teklip sorighan birige yol körsitish» meniliride kélidu. Islami eserlerdiki menisi bolsa bashqurghuchining munasiwetlik ishlarda shu ishlarning ehli bolghan kishilerdin meslehet élishini körsitidu. Bu menide islamning démokratiyege tetür kelmeydighanliqi sözlenmekte. Chünki bu uqum xelqning siyasiy qararlargha ishitirak qilish hoquqini öz ichige alidu. Bu menide deslepki dewridiki kéngesh tüzimi bügünki parlaméntning ornida bolghanliqi éniq. Kéngesh tüzimini démokratiye bilen islamning uyghunliqini tekitligenler qanchilik yaqilisa, démokratiyege qarshilarmu shunche köp tilgha alidu. Ularche démokratiye gherpche chüshenche bolup islamgha uyghun bolghan bashqurush shekli kéngeshtin ibarettur.
Islam démokratiyege uyghun dep qaraydighanlar köprek toxtilidighan ikkinji uqum ijmadur. Ijma köpchilikning qarari boyiche ish körüsh pirinsipi bolup islam démokratiyesining asasini teshkil qimaqta. Sünniylerning nezeride islam qanunchiliqdiki tört amilning birini teshkil qilghan ijma peyghembirimizning «ümmitim xatada ittipaqlashmaydu» dégen hedisi bilen asasqa ige qilinidu.
Üchinji mohim uqum bolghan ijtihatning söz menisi «pütün küchini chiqarmaq, tirishchanliq körsetmek, ching turmaq, japa chekmek» bolup «jehd» tin shaxlan’ghan. Hedislerde qazi yaki bashqurghuchining toghra hökümge érishish üchün qolidin kelgen amallarni qollinishi meniside kelgen. Fiqh ilimide «fiqihchining herqandaq bir sher’i höküm heqqide melumatqa érishmek üchün pütün zéhnini serp qilishi» sheklide izahlinidu. Ijtihat yéngidin duch kelgen ehwallargha chare tépish üchün mewjut asaslar we naslardin yolgha chiqip bulargha zit kelmeydighan jawaplargha ige bolush dégenliktur, shunga bu uqum islamning yéngiliqlar aldida turghun halette emes heriketchan halette turushigha kapalettur. Bu uqum yene démokratiyening mohimliqini tekitleydighan ölimalar üchün halqiliq bir uqumdur. Démokratiye tereptarlirining qarishiche allah siyaset we memuriyet heqqide omumi pirinsiplarni békitken we uni zaman’gha we shara’itqa qarap emelge ashurushni insan’gha hawale qilghan. Shunga démokratiye islamgha uyghun kelmigen ehwalda ijtihatqa taynilisa chare qilip ketkili bolidu. Démek, yuqarqi üch uqum ramkisida islam bilen démokratiyening uyghun kélidighanliqi urghuluq sözlenmekte.
Islam bilen démokratiyening uyghun kélidighanliqi heqqide eng mohim köz qarashlarni otturigha qoyuwatqan alimlardin ésposituni tilgha élish mumkin. (uning «islamiyetke lilla qarayli», «islam tehditi epsanidur» dégen ikki mehshhur kitabi uyghurchigha terjime qilin’ghan). Éspoisitoning qarishiche islam bilen démokratiye arisida muresse bolmaydu dep qarighuchilar, emeliyette tereqqiyat bilen layiqliq arisigha tenglik belgisi qoyuwalghuchilardur. Bu halda démokratiye gherpning chüshenchisige chiqirilidu,-de mesile peyda bolidu. Shuning bilen démokratiye gherpning medeniyet tajawuzchiliqi süpitide chüshinilidu. Shara’it perqliq bolghanliqi üchün démokratiyedek oxshash bir tüzüm perqliq shara’itta perqliq netijige érishidu. Musulmanlar dunyasining démokratiyelishishi shara’it mesilisidur. Islam bilen démokratiyening uyghunliqigha kelgende éspositoning qarishi boyiche xas shara’itlargha diqqet qilidighan bolsaq démokratiyening qarshisidiki kishilerdin bolghan mewdudimu islamiy bir démokratiyening mumkinlikidin söz échiwatqan bolidu. U qarshi chiqqan démokratiye gherpning emeliyitidiki layiq démokratiyedur. Ispositoning qarishiche islam özige xas shara’itliri ramkisida démokratiye bilen uyghunlishidu. Buni emelge ashuridighan amil islamdiki kéngesh, ijma we ijtihattur.
Islam bilen démokratiyening uyghunliqini tekitleydighan yene bir gherplik alim jos kasanowadur. Kasanowa sélishturma noqtinezerdin chiqip gherptiki dini jem’iyet we chirkawlarning démokratiyening moturigha aylan’ghanliqini misal élip islamdimu shundaq bolidighanliqini tekitleydu. U démokratik bir tüzüm üchün layiqliqning shert emeslikini, yawurpadimu démokratiye emelge ashqandin kéyin layiqlishishning bashlan’ghanliqini qeyit qilidu. Kasanowa islamiy bir démokratiyelishishning mumkin bolidighanliqini, mejburiy démokratiyeleshtürüshning layiqliqni qobul qilalmaydighanliqini bayan qilidu.
Islam dunyasidimu islam bilen démokratiyening uyghunlishidighanliqi peqet bolmighandimu zit emeslikini yaqilaydighan kishiler bar. Bulardin malik b. Nebi, rashid gannushi, abdulkerim surush we yusup qerzawi qatarliqlarni tilgha élish mumkin. Eslide bularning pikirlirinimu anche yéngi hisaplashqa bolmaydu. Islamchiliq idologiyesi otturigha chiqqan waqitlarda namiq kemal, eli su’awiy, jemaliddin afghani, muhemmed abduh qatarliq kishiler kéngeshlik hökümet namida démokratik teleplerde bolghan idi. Bügünki iddiyelermu yuqarqi pikirlerning dawami bolup hisaplinidu.
Islam bilen démokratiyening uyghun kélidighanliqini teshebbus qiliwatqan alimlardin biri malik b. Nebidur. U «islam we démokratiye» namliq esiride démokratiyening addi bir uqum ikenlikini tekitleshning xata bolidighanliqini eskertken. Uningche erebchidiki démokratiye uqumi fransozchidiki démokratiyening tebiridin terjime qilin’ghan bolup uni islam nuqtisidin chiqip tebirlesh tamamen mumkin. Malik nebining qarishiche démokratiye layiq démokratiye we islamiy démokratiye dep ikkige bölünidu. Layiq démokratiye insanda shexslik we ijtima’iyliqning barliqini tekitlise islamiy démokratiye insanda imanning barliqini otturigha qoyidu. Nebi birinji xil démokratiyeni tenqitlep uning insan bilen allah otturisidiki baghlinishini üzgenlikini tilgha alidu. Islamiy démokratiyening hem siyasiy, hemde ijtima’iy démokratiyeni öz ichige alghan bir jewher ikenlikini bayan qilidu. Uningche bu heqiqi démokratiyedur.
B. Nebining qarishiche musulmanlar islamdiki démokratiye mesliliri heqqide oylashqanda bügünki musulman ellirining endizisini emes, peyghembirimiz zamanidiki we kéyinki tört xelipe dewridiki heqiqi démokratik hayatning ülgisi bolghan islamiy en’enini nezerge élishi kérek. Islam-démokratiye munaziriside diqqet islamning mahiyitidin ayrilghan, tarixning qalduqi bolghan bügünki en’enige emes, islamning pirinsipliri heqiqi emelge ashqan esli en’enige chüshishi kérek.
Islam-démokratiye munazirisining axirqi yillardiki wekillirining biri gannushidur. Uning qarishiche dölet bixeterlikke kapaletlik qilinish sherti bilen kishilerning bir organ’gha ehdilik baghlinishidur. Uning qarishiche islam peyghember we sahabilerning tikligini boyiche milletke bir dölet endizisini teqdim qilidu. Shunga dölet muqeddes we mutleq birdinbir shekilge ige nerse emes. Uningche islamda bir démokratik tüzüm emelge ashidu. Démokratiye témisida islamchilar we islam düshmenlirining ortaq pikiri; Islam démokratiyege qarishidur dégendin ibaret. Uningche siyasy ilimdin bixewer islamchilar sözning oranini bilishke ülgürmeyla islamni démkratiyege qarshi qilip qoyghan we addiyla qilip «démokratiye xelqning bashqurushi, islam allahning bashqurishidur» dep xulasiligen. Uning qarishida zamaniwiyliqta musulmanlarningmu nisiwisi bar. Bu nisiwini ya amérikining ya fransiyening yaki en’giliyening qachisidin yiyish shert emes. Gherp tereqqiyatqa qedem qoyushta qedimki rim, girik we xiristiyanlarning iddiyeliridin paydilan’ghan. Musulmanlarning zamaniwiyliqqa layiqliqni yüklep gherpning ishikidin kirishi shert emes.
Gannushining qarishiche démokratiye islamlashsa bolidu, choqum libiral we layiq bir shekilni démokratiye dep qobul qilishning hajiti yoq. Uningche démokratiye shekil we mezmundin tüzülidu, libiralizim we layiqliq démokratiyening shekilliridin biri, mezmuni emes. Islam dunyasidiki hazirqi mesile démokratiyening islamni zeherlishi emes, démkratiyesiz islamning zeherlinishidur.
Islam dunyasida démokratiyege ijabi qaraydighan kishilerdin morukuluq alim muhemmed abid jebiridur. Uningche islam hem din hemde bir dölettur. Islamda din heqqide pirinsiplar bolghan’gha oxshash, dölet heqqidimu belgilik asaslar bar. Din özgermes pirinsipning wekili bolsa dölet özgirishchan pirinsiplarning wekilidur. Hadisiwiy we özgirishchan bir qurum hisaplan’ghan dölet dewirning shara’itlirigha asasen tertiplinidighan bir halette bolidu. Jebiri döletni insaniy igidarliqtiki hemkarliq dep tebirleydu. Shunga özini démokratiyege qarshi dep oylaydighan kishilerning éngidiki «allahning hakimiyiti yaki bendining hakimiyti» sheklidiki zitliq jebirining chüshenchiside mewjut emes. Gannushi bilen jebiri islam dunyasining eng chong meslisini démokratiye chüshinish we emelge ashurush mesilisi dep qaraydu. Ularning qarishiche démokratiye insaniyetning ortaq bayliqi, démokratiye bolmay turup islamdiki kéngesh emelge ashmaydu. Jebirining qarishiche layiqliq gherpning tarixi tejribilirining mehsuli, islam hem din hemde dölet bolghini üchün layiqliqqa imkaniyet bermeydu.
Jebiri kéngesh bilen démokratiyeni bir dep qarimaydu, chünki kéngeshtin chiqqan qararni xelipe qobul qisimu, qilmisimu bolidu. Axirqi hisapta yenila bir ademning dégini hisap.
Islam bilen démokratiyening zit emesliki heqqide pikirliri eng rushen we ötkür bolghan kishilerning biri zamanimizda hayat bolghan fiqh alimi yüsüp qaradawiydur. U islam bilen démokratiyening bir ikenlikini tekitleydu. Uning qarishida islamning pirinsipliri démokratyedinmu bekrek démokratiktur. Dunya hayatida körülgen yéngiliq we özgirishler islamning asaslirigha köre insanning ijtihat qilishigha qaldurulghan. Musulmanlar ijtihat wastisi bilen musulman bolmighanlarning tejribiliridin paydilinip zamanning shertlirige uyghun bir shekilni endize alsa bolidu. Uningche musulmanlar nezeriyewiy bir chüshenche we emeli bir chareni musulman bolmighanlardin qobul qilishqa bolidu, buninggha xendek urushi delil bolalaydu.
Yüsüp qerdawiiyning qarishiche démokratiyeni hakimiyet noqtisidin tenqit qilish ehmiyetsizdur. Chünki démokratiyeni teshebbus qiliwatqanlarning allahning hökümranliqini inkar qilishigha bir zörüriyet yoq. Démokratiyeni teshebbus qiliwatqanlarning qarshi turuwatqini allahning hökümranliqi emes, allahning hökümranliqini qelblerdin öchürüp tashlap insan qelbige insan’gha qul bolushni singdüriwatqan mustebitlerdur. Ularning nishani mustebitlikni yoqutush, zulumni emeldin qalurush, tengsizlikke xatime bérishtin ibaret. Shunga démokratiyeni allahning hakimiyitige zit dep chüshinish xawarichlarning pozitsiyesige maslashqanliqtur. Xawarichlarning hezriti elini qur’anning hakimiyitige dewet qilishi, eslidinla batilni meqset qilghan heq sözdur. Shunga qerzawiyning qarishiche islam démokratiyege zit bolmayla qalmay, shundaq bir tüzümning bolushini shert qilidu. Musulmanlar dunyasida bundaq qarashqa ige alimlardin yene abdukérim surush, hesen turabi, abdulwahab efendi, xurshid ehmed we ismi tilgha élinmighan bashqa alimlarmu bardur.
Xulase
Asasliq liniyege qarighanda maqalide islam we démokratiye munazirisidiki tört perqliq qatlamdin ikki perqliq xahish téma qilindi. Islamning démokratiyege uyghun emeslikini dawa qilidighan ilim ehli arisida hem islamchilar, hemde gherplik mutexesisler bardur. Gherplik alimlarning köz qarashliri qur’an ayetlirini analiz qilish netijiside shekillen’gen. Démokratiyege qarshi islamchilarning qarishimu oxshash menbege ige. Ularche démokratiye bendining, islam allahning hökümranliqi, shunga bu yerde hich bir uyghunluq mewjut emes. Islamning démokratiye bilen uyghunlishidighanliqini islam ölimaliri we gherplik alimlarmu tekitlimekte. Ularning delili démokratiyening choqum libiral, layiq bolushining shert emeslikidin ibaret. Ularche insaniy qimmet qarashlar islamiy ölchemlerge zitla bolmisa qobul qilishqa bolidu. Chünki peyghember eleyhisalam «ilim chinde bolsimu ögininglar» dégen. (beyheqi, 1410: 253) démokratiyening qimmet qarashlirini islamgha zit dep ret qilishning ornigha uni islamiy qarashlar bilen sherhileshmu mumkin. Islamning yigane bir sherhisi bolmighandek, démokratiyeningmu yek bir chüshendürishi yoq. Shunga islamgha uyghun démokratiyening bolushimu berheq.
Islam we démokratiye tartishmisida halqiliq noqta hakimiyet mesilisi. Hakimiyet allahqa mensup dégen qatlamning hakimiyet awamgha mensup dégen pikirni qobul qilishi mumkin emes. Ulargha köre qur’andiki ayetler köpchilikke egeshkenlerning taptin chiqidighanliqini körsetmekte. Démokratiye tereptarlirining pikriche allah qanunlirigha emel qilghan bir démokratik tüzüm, islami tüzüm bolalaydu.
Bu yerde démokratiyening menisi heqqide perqliq chüshenchiler mewjud. Birinji xil qarashtikilerge köre démokratiye peqetla bir bashqurush endizisi emes, belki yunandin menbelen’gen bir pelisepe, bir hayat sheklidin ibaret bolup tayinidighini insan merkezchiliki we libral qarashlardur. Ikkinchi xil qarashtikilerge köre démokratiye bir bashqurush shekli bolup meyli libiral démokratiye yaki sotsiyal démokratiye bolsun ularning islamgha xizmet qilish ihtimali bar. Jebirining qarishi boyiche démokratiye insaniy igidarliqtiki hemkarliq bolup allahning igidarliqigha shirik bolush dégen menide emes.
Munaziridiki yene bir mesile islamiy tékistlerge tayan’ghan chüshenche bilen tarixi tejrbilerni nezerge alghan, emeliyettin ötken chüshenche otturisidiki perqtur. Démokratiyege qarshilar noqtinezerlirini ispatlash üchün qur’an we hedistin deliller keltüridu. Mesilen, süre ma’idening 44-ayitide tilgha élin’ghan «allahning hökmi bilen höküm qilmighanlar kapirlardur» menisidiki ayet ularning delillirining menbesidur. Ular yene mushuninggha oxshash ayet we hedislerni oranigha baqmay üzüp élip qarashlirigha destek qilmaqta. Ikkinchi qarashtikiler bolsa köprek tarixi tejribe, emeliyet we peyghember eleyhisalamning hayati we deslepki tört xelipining islamni qandaq yolgha qoyghanliqidin örnek élip démokratiyening mustebitlikke qarighanda islamgha bekrek öz ikenlikini tilgha élishmaqta. Omumlashturup éytqanda démokratiyening islamgha uyghun ikenliki, kéngeshlik hakimiyetning dini eqidilerge bekrek kengrilik ata qilidighanliqini tekitlesh islam dunyasida küchlük bir sadagha aylanmaqta.
Buning sewebi biri démokratiyege qarshi bayraq kötürgen islamchilarning kechürmishi bolup, ulargha démokratiye bolmay turup mewjutluq pursiti bolmighan. Islam dunyasida yüz bériwatqan naheqchilik, dawam qiliwatqan zulum, kéngiyiwatqan xiyanet we tügimeywatqan tutqun qilishlar démokratiyening yaxshi yaki yamanliqidin emes, belki emelge ashmaywatqanliqidin ikenliki eqillerge ayding bolmaqta. Démokratiye özige qarshi islamchilarning mewjutluqi üchün panahgah bolmaqta.
Yene biri gherp dunyasida insanlarning chüshenche upuqlirining échilishi, islam nuqtisidin qiliniwatqan tenqitlerning ularning bilish da’irisini kéngeytishi, shuning netijiside erkin tepekkurning démokratiye heqqidiki dogmilarni yéngilishi sewep bolghan bolushi mumkin. Shundaqlar islamchilarningmu zamaniyliq, libiralizim we démokratiye heqqide izden’genliki we bezi pilkirlerni otturigha qoyghanliqi sewep bolghan bolushi mumkin./Abduweli Ayup terjimisi

Maqala AUtori Ahmet Ayxan Qoyunji Alp’arslan unéristiti pen-edebiyat inistituti jem’iyetshunasliq fakuliti oqutquchisi. Ahmetakoyuncu@hotmail.com

Hayattiki Hozur, Shadliq We Mena


Autori: Abduweli Ayup

39286_430414833717399_1353172631_n
Kishilerning hayatta tenning, dilning hozurisiz yashiyalmaydighanliqi éniq. Tenning telepliri qan’ghan halette her da’im shundaq bir kishining, bir xewerning, hadisining, pa’aliyetning künlirimizge xushalliq ata qilishini arzu qilimiz. Bezide asayish turmush, rahet xanelerde külke chaxchaq we azadilik ichide yashawatqandek qilimizyu yene nimilerningdur kemlikini hés qilimiz.
Bezide hetta qedirdanlargha yölek, ajizlargha quwet, zalimlargha lehet yasighimiz kélidu. Xiyalimizda bolsimu özimiz, muhitimiz we kelgüsimizning xojayini bolup baqimiz. Köz bilen körgili, qol bilen tutqili bolmaydighan bir menzil da’im bizni telpündüridu. Shundaq bir yerde özimizge xas, arzuyimizgha munasip yashighumiz kélidu. Arman’gha chushluq darmanimiz bolmisimu armansiz yashap bolalmaymiz. Istigenlirimiz tumanliq bolsimu ésimizdin chiqiralmaymiz, mushularning bash axirini tepekkur qilip baqsaq isteklirimiz we érishkenlirimizning qatlamliq bolidighanliqi közimizge tashlinidu. Bir qarisa insan mushu qatlamlarning ichide bezide qatlinip, bezide halqip; Gahi nishandin ézip ézip, gahi menzillerde ézilip yashawatqandek tuyulidu.
Men hayattiki behrimenlikning qatlimini hozur, shadliq we menadin ibaret üchke ayridim.
Biz qoghlishiwatqan behrimenlikke qandaq ihtiyajlarning türtke boluwatqanliqini chüshinish üchün pisxologiyege murajet qilip baqtim. Pisxolog maslow insandiki ihtiyajni mundaq besh qatlamgha bölgen iken. Birinchi qatlam insanning fizologiyilik ihtiyaji bolup yémek-ichmek, issinish, kiyinish, köpiyish qatarliq éhtiyajlarni körsitidu. Ikkinchi qatlam bixeterlik éhtiyajidur. Üchinchi qatlam mensubiyet yaki muhebbet ihtiyaji. Yeni insan bir jemetke, jem’iyetke, bir milletke mensup bolup, bir yaki birqanche insan bilen ortaq héssiyattin behrilinip yashashqa ihtiyajliq. Tötinchi qatlam hörmetlinish we étirap éhtiyajidur. Beshinchi qatlam özini ispatlash éhtiyajidur. Maslowning nezeriyisi boyiche qarighanda insandiki hozurgha bolghan telpünüsh fizologiyilik we bixeterlik éhtiyaj sewebidin bolidu. Chirayliq kiyim, oxshighan tamaq, yumshaq kariwat we ewzel maddiy kapalet insan’gha hozur bighishlaydu. Ademni jismani we bixeterlik ihtiyaji hozurgha ündep turuwatqan bolidu.
Behrimenlikning ikkinji qatlimi shadliqtur. Shadliq bilen hozurning perqliq qatlamgha ayrilishidiki seweb, ikkisining halqiliq perqke ike bolghanliqida. Bu perq öginishtur. Insan fizologiyilik we bixeterlik ihtiyajini qandurup hozurlinish üchün öginishke muhtaj emes. Emma shadlinish üchün ögenmey bolmaydu. Bu hayattiki shadliq bilen hozurning birinchi perqi. Mesilen, bir adem top oynashning yaki oynighanni körüshning shadliqigha irishish üchün topqa qiziqqan yaki top meshiq qilghan bolushi kérek. Resim sizishning shadliqigha érishish üchün resimge heweskar yaki mahir bolushi berheq. Muziy ziyaritidin shadlinish üchün penlerdin xewerdar bolghan bolushi kérek. Démek shadliq öginish bilen qolgha kélidu.
Hozur bilen shadliqning ikkinchi perqi, hozur birdemlik bolidu. Shadliq uzaqqa dawamlishidu. Mesilen, tamaqning hozuri qorsaq toyghandin kéyin yoqaydu. Kiyimning hozuri ten’ge yarashqan yaki beden issighandin kéyin bilinmeydu. Uning üstige bundaq hozur chektin ashsa hozursizliqni peyda qilidu. Mesilen, tamaqning hozuri qorsaq toyghuche bolup bundaq hozurni qorsaq toyghandin kéyin dawam qilghili bolmaydu. Emma shadliq uzaqqa dawam qilidu, cheklimilikke ige bolmaydu mesilen, toptin xushalliq tapqan kishi bir ömür topchi yaki top mestanisi bolushi mumkin. Walistin hozurlan’ghan kishi shu tiptiki muzikilardin hayati boyi zoq élishi mumkin. Hozur bilen shadliqning yene bir perqi, shadliq ademning mijezini berpa qilidu yaki özgertidu. Mesilen, uzaqqa yügürüshke qiziqidighan ademning mijezi qeyserlikke qarap tereqqi qilidu. Ussul muzikigha bérilgen kishining keypiyatini tengshesh iqtidari küchlük bolidu. Barliq janliqlargha ortaq bolghan ihtiyajlargha yallinip yashashtiin herikettin shadlinish, ahanglardin xushalliq tépishni bilish menche behrimenliktiki yüksilishtur.
Bezi kishiler özi söygen bir makanni qurup chiqish we güllitish, özini qedirligenler we qedirdanlirini qownaq hayatqa érishtürüsh üchün tewekkül qilidu. Bu tewekküchilik jeryani ularning hayatigha mene ata qilidu. Yene beziler birer sahediki boshluqni toldurush we yaki etrapidiki özi söygen bir yaki bir top kishining hayatini özgertish bedilige menilik yashaydu. Bundaq kishiler pütkül hayatini menagha ige qilish üchün, köz aldidiki hozurdin, bashqilar rahetliniwatqan shadliqtin waqtinche yiraqlap yaki qol üzüp özining qudritini qézish, ispatlash üchün tirmishidu.
Hayatta beziler hozurnila qoghlishidu-yu shadliq üchün ögenmeydu. Beziler özining shadlinishni öginiwalghanliqi bilenla kupayilinip mena yaritishqa, ghaye tikleshke sel qaraydu. Emeliyette, ténimizning hozuri délimizning shadliqini azalatmighandek, bashqilarning hozurluq we shadiman hayati üchün ter töküsh ghayisimu kishini bashqisidin mehrum qoymaydu. Hazir kishiler duch kéliwatqan mesile behrimenlikning bir qatliminila hayatning meqsidi dep oyliwélip qalghanlirigha sel qarighanliqidur.
Xéli köp kishiler hozur üchün yashaydu. Ular tenning hozuri bolghan rahetpereslik, shehwet we keypichiliktin bashqa muzikidin, resimdin, tenherikettin, tewekkülchiliktin shadlinalighudek terbiyedin mehrum. Eger qimardin emes muzikidin, tamaqtin emes tenherikettin, gheywettin emes edebiyattin shadliq tapidighan kishiler köp bolghan bolsa idi ehwal jem’iyet tereqqiyatqa yüzlen’gen bolar édi.
Bir millette turmushtin hozur we shadliq izdeydighanlardin dunyadiki apet, iqtisadiy yüzlinish, ijtima’iy tengsizlik, insaniy hoquq, alemdiki mexpiyet, hayatliqning siri qatarliqlar heqqide izdinishtin mena tapidighanlar köprek bolsa édi, shu millet ezalirining hozur we shadliqi kapaletlik bolatti. Bügünki qorsaq toqluqi we köngül xoshluqi üchünla yashawatqanlar emeliyette dunyawiy yüzlinishni xulasilep etiki tereqqiyatni pilanlawatqanlarning alqinidiki oyunchuqlardur.
2015-yili yanwar.