Men  tarixchi yüsüpjan yasinnning«chinggizxan mongghulmu yaki türkmu?» digen maqalisini  körüp Heyran  qaldim. Shundaqla mehmud kashgheri , yüsüp xas hajip ,  elshir nawa’i  qatarliq birqisim  Alimlirimizni  beziler asassiz bizning dewelghinideklam  «yüzsiz »bir ishmiki dep dergumanda bolghan Halda  bu maqalini oqup chiqtim.  Emiliyette hazir mongghullardin tartip hemme xelq chinggizxanni Mongghul dep qaraydu. Shunga men bu maqalini oqup chiqqandin kiyin heqiqeten chinggizxanning türk Ikenlikige qayil boldum. Shundaqla chinggizxanni türk diyishning emili pakitliq tarixning yeküni Ikenliki , hergizmu chinggizxan meshhur padishah bolghachqa talishp türk dewalghan yalghan söz Emeslikini his qildim. Hemde bumaqalining aptori yüsüpjan yasin’gha bolghan hörmitim hessilep Ashti.  Heqiqet üchün japaliq izden’gen yüsüpjan yasin’gha allahning rehmetliri yaqqay!…..Emiliyettmu qaraydighan bolsaq: (1) chigizxanning ismimu uyghurche «tömürchin»dep qoyuptu.  (2)

Chinggizxan bash kötürgendin kiyin türklerni bolupmu uyghurlarni hakimiyitide köprek ishlitiptu.(3)

– «herqandaq shey’i öz eksige qaytidu »diyilginidek chinggizxanning uyghurlarni bashquriwatqan

Ewlatliri asanlam uyghurliship kitiptu. (4)molla musa sayramining «tarixi hemidi»digen esiride,

Hem «chinggizname»yaki «qeshqer tarixi»digen esiride  chinggizxanning qebilisi bolghan qiyan ,

Merkit qebililirining oghuz xanning neslidin ikenliki yeni türk ikenliki bayan qilin’ghan. (5)

Tarixi melumatlarda chinggizxan qebilisi bolghan qiyat qebilisining antiropologiyilik alahidiliki

We qan terkibide mongghullardin perqliq xususiyetning barliqi qeyit qiln’ghan yeni qiyat qebilisining Kishiliri közi kök, renggi aqsériq, yüzi uzunchaqraq tiptiki kishiler ikenliki, kök türklermu Közi kök, renggi aqsériq, yüzi uzunchaqraq kishiler bolghachqa, gherbiy kök türüklerdin sherqqe Kelgenlerni bashqa türkiy xelqler anche yaqturup ketmigenliki bayan qilin’ghan.shundaqla  bartolidning «islam qamusi» gha yazghan «chinggizxan» dégen maqaliside: «büyük xanning (chinggizxanning) Hayatining kéyinki 10 yilidiki sirtqi körünüshke da’ir junggoluq ming xong we iranliq tarixchi Juzjani wastisi bilen bezi melumatlarda diyilishiche «chinggizxan uzun boy, keng alqini we uzun Saqili bilen irqdashliridin perqlinip turatti » bolupmu tarixchi juzjanimu  chinggizxanning  chong Gewdilik we kök közlük ikenlikini bayan qilghan  . Démek , qiyat qebilisining ten tüzülüshide Mongghul irqigha, jümlidin sériq tenlik kishilerge xas belge yoq idi. Ularda ottura asiya türk-Turan tipining alahidiliki gewdilik idi.  Digendek bayanlar bar.

(6)e .zeki welid toghanning «omumi türk tarixigha kirish» dgen esiride   chinggizxanning  türk

Tilini mongghul tili bilen teng orunda qollinip kelgenliki   chinggizxanning özini türk dep

Qarighanliqi alahide diqqetni tartidu.  Mesilen ; Chinggizxan gherbke yürüsh qilghanda, hazirqi

Afghanistanda özini ziyaret qilghan kadi wahideddin fushanji dégen bir musulmandin: «siler

Peyghembirimiz muhemmed hemme nersini aldin béletti deysiler, undaqta u mining otturgha chiqishim Heqqide néme dégen ?» dep sorighan. Fushanji chinggizxan’gha muhemmed peyghemberning «türkler Silerge chéqilmighuche, silermu ulargha yéqinlashmanglar»  dégen sözini éytqanda, chinggizxan bu Sözning   nahayiti aqilane söz ikenlikini körsetken. Hemde öziningmu del türk  ikenlikini bayan Qilghan.   Artuq sözlimey ,qalghan pakitlarni töwendiki maqalini oqup his qilghaysiler.!

Chinggizxan mongghulmu yaki türkmu?

Yüsüpjan yasin Chinggizxan tilgha élinsila u miladiye 13- esirde barliqqa kelgen büyük mongghul impériyisining Qurghuchisi, mongghul millitining ulugh siyasi’oni, herbiy serdari we meripet tarqatquchisi dep Teriplinidu. Démisimu hemmige melumki, eqil-parasetke tolghan, batur, shija’etlik, yéngilmes Chinggizxan eyni dewrde tashqi mongghuliye teweside yashaydighan herqaysi mongghul we türkiy Qebililerning herbiy küchige tayinip, dunya tarixigha nahayiti zor tesir körsetken büyük mongghul Impériyisini wujudqa keltürüp, mongghul millitini dunyaning siyasi sehnisige élip chiqti.

Chinggizxan mongghul millitini iptida’iy jem’iyet basquchidin birdinla féodalizim jem’iyet qoynigha

Bashlap kirdi. Ularning yoligha pen-medeniyetning nurluq mesh’elni yaqti biz mana shu chinggizxan we Uning qebilisi qiyatlargha munasiwetlik her xil tarixiy menbeler, itnugrafik – antiropologiyilik Melumatlar, til pakitliri we epsane-riwayetlerni inchikilep tetqiq qilidighan bolsaq

Chinggizxanning sap mongghul qebilisidin emes, türkiy qebililerning biridin kélip chiqqan

Tarixiy shexs ikenlikini tonup yétimiz. Ilgirimu bezi sherqshunaslar we türkologlar bu heqte

Özlirining qarashlirini otturigha quyup ötken idi.

Chinggizxanning miladiye 1155-1227- yillarda yashighanliqi hemmige melum. Tarixiy menbelerde

Körsitilishiche, chinggizxanning anisi türkiy qebililerning biri bolghan merkitlerdin kélip

Chiqqan idi. Miladiye 12- esirning otturilirida tashqi mongghuliyediki mongghul we türkiy qebililer

Arisida urush yüz biridu. Mushundaq chaghda qiyat qebilisining aqsaqili yesügey ba’atur (batur)

Merkitlerdin xu’alun ujin (ögelun eke) dégen bir qizni bulap qachqan. Chinggizxan mana shu

Xu’alun ujindin tughulghan idi. Bu ishning intiqamini élish üchün, mekitler 10 yildin kiyin

Miladiye 1164- yili yesügey ba’aturni zeherlep öltürgen. Yesügey ba’atur bu ayaldin timochin,

Xasar, xa’ichun, temulin dégen töt oghul we temuge dégen bir qiz perzent körgen[1]. Yesügey

Ba’aturning chong oghli timochin miladiye 1206- yili herqaysi mongghul qebililirini birlikke keltürüp

Xanliq textke chiqqan hem özini «chinggizxan» dep atighan. «chinggizxan» dégen sözning

Menisi toghrisida chinggizxan bilen bir dewrde yashighan ming xong uni xenzuche 天子 (kökning

Oghli) dégen menide chüshendürse, iran tarixchisi reshididin «chinggiz» sözini mongghul tilidiki

«küch, qudretlik» dégen menidiki «chink» sözining köplik shekli ikenlikini bayan qilidu.

Rus sherqshunas w.w. Bartold «chinggizxan» dégen isimni diniy chüshenchiler bilen munasiwetlik

Dep qarighan.　.　

Miladiye 13- esirning deslepki yérimida junggodin taki adri’atik déngizigha qeder yürüsh qilip, bu

Jaylardiki herqaysi ellerni qattiq wehimige salghan mongghullar bu dewrge a’it junggo , islam

Elliri, rus we gherbiy yawropa menbeliride birdek halda «tatar» dep atalghan idi. «tatar» dégen nam Eng deslep «orxun-yénsey menggü tashliri» da körülidu . Kök türk we orxun uyghurliridin kiyin

Bu nam mongghuliyediki mongghul we türk qewmlirige qaritilghan idi[2]. «orxun-yénsey menggü

Tashliri» da «toqquz tatar» we «ottuz tatar» dégen qewmler tilgha élinidu. Bu namlarning mongghullargha a’it Ikenliki heqqidiki w. Tomsin teripidin otturigha qoyulghan qarashni bartold we bashqa tarixchilarmu Qobul qilghan idi. Shuning bilen «tatar» namigha munasiwetlik tetqiqatlarning hemmisi mushu nuqtini Chöridigen halda élip bérildi[3]. Lékin tetqiqatlarning dawamliq chongqurlishishigha egiship, bu Ikki guruppa tatarlar toghrisidiki közqarashlarda özgirish boldi. «ottuz tatarlar» abidide mongghul Tilida sözlishidighan qitanlar bilen bir qatarda bayan qilin’ghachqa, «islam qamusi» ning «tatar» Maddisini yazghan ataqliq türk alimi b.ögel «ottuz tatar» larning bügünki mongghuliyidiki mongghullar Bilen bir ikenlikining nahayiti chong éhtimalliq ichide ikenlikini bayan qilidu. «toqquz tatar» Dégen nam «bayanchur qaghan menggü téshi» da uchraydu. Bu abidide miladiye 747- yilidin kiyin Uyghurlarning «toqquz tatar» lar bilen urushqilghanliqi yézilghan. Uyghur xanliqi yimirilgendin kiyin, «toqquz tatar» lar alashen dalisida qaytidin otturgha chiqti. Alashen dalasi gensu ölkisidin

Shimaldiki gobi chölige qeder sozulghan dalini körsitidu.

Xenzuche menbelerde miladiye 842- yilidin kiyin tatarlar tilgha élinishqa bashlaydu. Kiyin chinggizxan Dewride yézilghan junggo menbeliride tatarlar «aq tatar», «qara tatar» we «yat tatar» dep üchke bölünüp Bayan qilinidu. Bu üch xil atalghu üch guruppa tatarlarning itning kélip chiqish, til, medeniyet we Bashqa jehetlerde bir-biridin zor derijide perqlinidighanliqigha qarap éytilghanliqi tarixshunaslar Teripidin étirap qilinmaqta. Aq tatarlarning mongghul bolmastin türk ikenliki melum bolmaqta. Alashen Dalisidiki aq tatarlarning toqquz qebilidin teshkil qilin’ghanliqi junggo menbeliridin orun alghan.

Bu toqquz qebilining «orxun-yénsey menggü téshi» da uchraydighan toqquz tatarlar ikenliki toghrisida Toxtilip ötüldi. Bu toqquz qebile namining türkiychige yéqin ikenlikimu békitildi . Qara tatarlar Onun, kirolin deryasi buyida yashaytti. Bu nam astida atalghan qebililerning köpchiliki mongghul bolush Bilen birge héchbolmighanda toqquz qebilining mongghul menbelik emeslikini békiteleymiz[4]. Mongghul En’enisi boyiche «orman kishiliri» dep atalghan yat tatarlar bügünki mongghuliyining shimaliy qismi, Bayqal köli buyida yashaytti. Reshididinning esiride bular toghrisida yeni tatar, durben, saljiyut, Qataqin qatarliqlarning tiligha a’it bérilgen melumatlar mongghulche idi[5]. Eyni dewrde «tatar» Atalghusi téximu keng menide ishiltildi. Mongghul impériyisi teweside bolsun yaki bolmisun, Osmanili türkliridin bashqa asiyadiki barliq türkiy milletlermu «tatar» dep atalghan idi.

Kéyinki chaghlarda yawropaliqlar we ruslar peqet rusiye tewesidiki türkiy milletlerni «tatar» dep

Atidi. «mongghul» dégen namgha kelsek, eng deslep «kona tangname. Shimali dilar tezkirisi» de: «shiwéy Mongghulliri» dégen qebile körülidu. Shiwéy mongghulliri deslepte sherq shimaldiki irguna Deryasining töwenki éqin boylirida, chong hinggan taghlirining shimali étekliride owchiliq bilen Shughullinatti. Song, lyaw we jin sulaliri mezgilidiki xenzuche menbelerde ular 萌骨，萌古子

，盲骨，蒙古里，萌古斯，萌古，檬骨 digen xetler bilen ipade qilin’ghan.

Miladiye 9- esirdin 11- esirgiche bolghan shiwéy mongghullirining bir qismi gherbke köchüp, onin,

Kirolin we tughla deryalirining yuqiri éqin boylirigha kélip makanlashti[6]. Bular junggo menbeliride «qara Tatar» dep atalghan idi. Islam menbeliride «moghul» yaki «moghul» dégen shekilde uchraydighan «Mongghul» namining sulale yaki dölet nami süpitide qollinilishi chinggizxan dewrige, millet nami Süpitining qollinilishi bolsa xélila kéyinki dewrge a’it idi[7].

«yüen sulalisining yéngi tarixi» we «jami’uttewarix» qatarliq kitablarda chinggizxan qiyat

Qebilisining börtechine uruqidin kélip chiqqan déyilidu . Chinggizxanni orxun deryasi buyida

Ziyaret qilghan jenubiy song sulalisi elchisi pen duya qiyat qebilisini qara tatarlar ittipaqigha daxil

Qilip körsetken. Jenubiy song sulalisining yene bir elchisi chyaw xong qiyat qebilisini kök

Türüklerning shato (sart) qebilisige mensup ikenlikini yazghan[8]. Mongghuliyede qitanlar hökümranliq

Qilghan mezgillerde (miladiye 916-1125- yillar) 18 ge yéqin qebilining yashighanliqi junggo

Menbeliride tilgha élin’ghan. Bu qebililerdin oyrat (uyur- uyghur sözining köplik shekli), qiyat yaki

Qayat (qay we qaya sözining köplük shekli), qangli’ut (qangli sözining köplük shekli), baya’ut (bayat

Sözining köplük shekli) qatarliqlar esli türkiy xelq idi. Ular chinggizxan dewridimu özining türk

Milliy en’enisini yoqatmighan idi[9].«yuen sulalisining yéngi tarixi» da xatirilen’gen qara tatar

Qebililiri ichide toqquz qebilining étnik menbesining türk ikenliki melum. Bu toqquz qebilining

Ismi reshididin sanap ötken toqquz qebilining ismigha uyghun kélidu . Bu toqquz qebile «qara»

Dégen nam bilen miladiye 10- esirde shato (sart) we chomul qebililiri bilen birlikte lopnur bilen

Gensu arisida yashaydighan küchlük bir guruppa xelq süpitide arxé’ologiyilik qézishlarda qolgha

Chüshken xoten wesiqiliride zikri qilin’ghan[10]. Reshididinning esiride körsitilgen toqquz

Qebile bolsa urungqay, qiyat, qongghirat, sulduz, igrech, usun (ushun), baya’ut, nukuz, we kinggüt

Qatarliqlardin ibaret bolup , bu namlar sap türkche idi. Ataqliq alim e. Zeki welidi toghan bu

Qebililerning namining itmologiyisini izahlighanda «urungqay» qedimki türkiy tildiki «aq»

Dégen menidiki «urung, yurung» sözi bilen yasalghan nam bolup , menisi «aq qay» dégenlik

Bulatti deydu. U «qiyat» dégen namni «urungqay» dégen namgha sélishturma qilip, «qiyat» yaki «

Qayat» bolsa «qay» we «qaya» sözining köplük shekli, yeni «qay» – «qara qiyat» ＝ «qara qay» dep

Chüshendürgen. Katip jelebimu «qiy», «qay», «qiyat» isimliri bir qebilining her xil namliri

Ikenlikini körsitip ötken[11]. Bu yerde shunimu tilgha élip utush kérekki kök türk xanliqi

Dewride (miladiye 535-745 – yillar) gherbiy türklerge tewe halda yashighan. Kök türk xanliqi

Aghdurulghandin kiyin, ottura we gherbiy asiyada qudretlik bir siyasi küch süpitide otturgha chiqqan Oghuzlarning ichide qay we qayat dégen qebililer bar idi. Bu ikki qebile bilen yuqirida déyilgen Qiyat we baya’ot qebililiri arisida belgilik bir étnik baghlinishning bar yaki yoqluqini tetqiq

Qilip béqishqa erziydu. Qay (qiyat) qebilisi türklerning eng yiraq sherqtiki bir tarmiqi süpitide

El bironining esiride zikri qilin’ghan. «qay» yaki «qey» namini bérizinning mongghulchidiki «hawa»

Dégen menini bildüridighan «qey» dégen söz bilen birleshtürgen köz qarashning xata ikenliki

Xéli burunla e. Zeki welidi toghan teripidin otturgha qoyulghan[12]. Shatu (sart), qiyat we qara

Tatarlarning munasiwiti mesilisige kelsek, chinggizxanning ejdadliri shato (sart) qebilisidin

Idi. Shatolar bolsa qay (qiyat, qara qiyat ＝ qara qay, urungqay – aq qay) we usun qebilisidin

Terkib tapqan idi. Shatolar kiyin qara tatarlar ittipaqigha daxil bolghan idi. Bu yerde tilgha élin’ghan Usunlar miladiyening aldi- keynidin biri melum bolup kelgen we kiyin gherbiy türklerning bir Qebilisi süpitide tonulghan usunlar idi[13]. Shatolar heqqidiki melumatlar fransuz alimi chawannis Teripidin uchuq purutup bérilgen hemde ularning eslide gherbiy türklerge tewe chumukyanlarning bir Tarmiqi ikenliki junggo menbelirige köre ispatlan’ghan. Rus xenzushunasliridin y.a..zuyif junggo Tarixida ayrim orun igiligen shatolarning «shato» (沙陀) dégen namining «sodiger» dégen Menini bildürüdighanliqini otturgha qoyghan[14]. Wasliyifmu «shato» dégen namning hindiche «sodiger» Dégen menidiki «sart» sözining xenzuche terjimisi ikenlikini algha sürgen. «sart» dégen Bu nam mushu menide «qutadghu bilig» te uchrighan’gha oxshash, «türkiy tillar diwani» dimu tilgha élin’ghan Idi. Radilof teripidin neshir qilin’ghan «saddxarma pondarika» ning uyghurche terjimiside Sanskritche (qedimki hindiche) «sodiger, karwan béshi» dégen menidiki «sartxawaxa» yaki «Sartxalarxa» sözi tilgha élinish bilen birge «sartpanu» sözimu uchraydu. Bu söz «sodigerler béshi» Meniside izahlan’ghan. Shunglashqa radilof türkiy tildiki «sart» dégen namning hindi tilidin qobul Qilin’ghan söz ikenlikini otturgha qoyghan[15]. Bu qarashni bartolid we e.zeki welidi toghan qatarliq Dangliq alimlarmu qobul qilghan. Shundaq bulishigha qarimay öz diyarimizda beziler «沙陀» dégen Xetke qarapla uni «chöl türkliri» dep istémal qiliwaldi. Yene bezi chala tarixchilar «shato» sözini «sart» dep atashni rawa körmey, uni uyghur tili nuqtisidin chüshinishke orunup , zormu-zor halda «Élip – satarlar» meniside istémal qilip, «sartlar» dep atashqa tereddut qilmaqta. Bu téxi Metbe’ede ashkara terghib qilinmighan bulung-puchqaqlarda éqip yürgen exmiqane qarash.

Shuni bilish kérekki , türkiy tilda héchqachan «sodiger» yaki «sart» sözining ornigha «satar»

Dégen söz ishlitilgen emes. Chumukyanlarning soda-tijaret ishliri bilen meshghul bolghanliqigha

Da’ir emili pakitlar öz waqtida bartolidningmu diqqitini tartqan. Shato-sartlar kök türk xanliqi dewride Bariköl etraplirida yashaytti. Sherq uyghurlar gherbke köchüp, ularning köp qismi shinjanggha Yerleshken chaghda, shinjangning sherq jenub qismini tibetler bésiwalghan (miladiye 670- 861- Yillar) idi. Shato-sartlar tibetler bilen ep ötelmidi. Shuning bilen ular miladiye 808- yili tang Sulalisining himayisige ötüp , ordusning shimali we lyangjuning sherq shimaliy qismigha kélip

Makanlashti hem miladiye 878- yiligha qeder bu jaylarda yérim musteqil halda höküm sürdi. Tang sulalisi Aghdurulghandin kiyin shato-sartlar shimaliy junggoda ilgiri- kiyin bolup kéyinki jin sulalisi (

Miladiye 926- 907- yillar), kéyinki tang sulalisi (miladiye 923- 936- yillar), kéyinki chin

Sulalisi (miladiye 936- 946- yillar), kéyinki xen sulalisi (miladiye 947- 950- yillar) we shimaliy

Lyang sulalisi (miladiye 951- 979- yillar) qatarliq döletlerni qurdi. Shimaliy junggoda pa’aliyette

Bolghan bu shatolarning bir qismi yene junggo menbeliride «aq tatar» depmu ataldi. Shato-sartlar gensuni Qolgha kirgüzüsh üchün gahida uyghurlar bilen, gahida tangghutlar bilen soqushup turghan. Miladiye 11- Esirning bashlirida shato-sartlar tangghutlar bilen bolghan urush netijiside shimali junggodin Mongghuliyining sherq shimaligha qarap köchkenliki melum bolmaqta. Bu weqe mongghul impériyisi Qurulushtin 200 yil burun bolghan. Shu waqitta shato-satlarning köpchiliki kiyinche mongghul tili dep Atalghan shiwéy tilini qobul qilghan[16]. Qalghanliri yenila türkiy tilda sözlishiwergen. Chinggizxanning 9- bowisi buzenjar dep atilatti. Uyghurlarda bu isim « z» tawushining « d» gha Özgirishidek til alahidiliki netijiside budunjur déyilgen. «xenname» dastanida buzenjarning tili Mongghulche emesliki, mongghulchidin perqlinip turidighan ayrim bir til bolush süpiti bilen «zebani Buzenjari» déyilidighanliqini xatirilen’gen. Bu uning tili türk tili dégenlik bulatti. Buzenjarning Ewladliri bu tilni qanchilik qollan’ghanliqi melum emes[17]. Lékin chinggizxanning sözlishidighan Tilining türkche bilen mongghulche ikenlikige a’it juweynining esiride xatirilen’gen we buningdin Élinip reshididin we juzjanining esirige kirgüzülgen pakitlar juweyni esirining lahornusxisigha Asasen «islam tetqiqati instituti zhurnili » ning 1960- yil 2- san, 266 – bétide bérilgen[18].

Démek, qiyat qebilisini öz ichige alghan shato-sartlar mongghuliyige köchüp bérip, qara tatarlar

Ittipaqigha daxil bolup , mongghul tilini qobul qilishqa bashlighan bolsimu, lékin ularning türk tilinimu Untup ketmestin, mongghul tili bilen teng orunda qollinip kelgenliki chinggizxanning özidin

Melum. Chinggizxanning özini türk dep qarighanliqi alahide diqqetni tartidu. Chinggizxan gherbke

Yürüsh qilghanda, hazirqi afghanistanda özini ziyaret qilghan kadi wahideddin fushanji dégen bir

Musulmandin: «siler peyghembirimiz muhemmed hemme nersini aldin béletti deysiler, undaqta u

Mining otturgha chiqishim heqqide néme dégen ?» dep sorighan. Fushanji chinggizxan’gha muhemmed Peyghemberning «türkler silerge chéqilmighuche, silermu ulargha yéqinlashmanglar» dégen sözini éytqanda, Chinggizxan bu sözning nahayiti nahayiti aqilane söz ikenlikini körsetken. Yeni u özini türk Dep qarighan[19]. Qumul bilen dunxuang arisida yashaydighan chumul qebilisining aqsaqili her waqit «jabghu» (yabghu) déyiletti. Ularning aqsaqilining «jabghu» (yabghu) dep atilishi junggo xanlirining aq Tatarlarning aqsaqilini «tigit quru», chinggizxanni «jabghut quru» dep atighanliqidin körülüp Turmaqta. Bu jehettin qarighanda, meyli aq tatarlar bolsun yaki qara tatarlar bolsun, ularning aq saqalliri Junggo xan sariyidiki kishilerning türkche «tigit quru» we «jabghut quru» dégen nam bilen Atishi nahayiti muhim bir mesilidur[20].

Maya An’gélo (amérika)

Méni tarixqa yézip qoy, meyli
Zeherxende, burmilan’ghan yalghanlar bilen,
Xalisang namimni bulghiwet rasachang – tozandek,
Ornumdin yene turimen.
Qopalliqim séni aramsiz qildimu?
Némge soliship, salpiyip qalding?
Chünki, méhmanxana öyümde étilip chiqiwatqan
Néfit quduqlirim bardek méngip kétimen.
Aylargha oxshash, quyashlargha oxshash,
Waqitning muqerrerliki bilen,
Bulaqtek étilip chiqiwatqan ümdlerdek,
Ornumdin yene turimen.
Méni xaniweyran halda körgüng barmidi?
Égilgen béshim, teslim bolghan közlirim bilen?
Köz- yashliridek saqighan mürilirim bilen.
Pighanliq yighilar ajizlatqan nimjanim bilen.
Zati ésilliqim nérwanggha tegdimu?
Könglüngge unchiwila élipmu ketme
Chünki men arqa hoylamdin
Altun kan qéziwalghandek külüp yürimen.
Méni sözliring bilen oqqa tut meyli,
Közliring bilen chaniwet meyli,
Öchlüküng bilen öltürgin meyli,
Hawadek, ornumdin yene turimen.
Naz- kereshmem aramingni qoymidimu?
Ikki yotam uchrashqan jayda,
Xuddi almaslirim bardek,
Ussul oynashlirim séni tang qaldurdimu?
Tarixning numusluq kepiliridin chiqip
Dest turimen
Azapqa yiltiz tartqan ötmüshimdin
Dest turimen
Qara déngizmen, oxchighan hem bipayan,
Küwejeymen, zoriyimen, wayim yimeymen.
Wehimilik kéchilerni arqamgha tashlap
Des turimen
Alemni tang qaldurup atidighan shu tangda
Dest turimen
Ejdatlirimning tewerükini kötürüp chiqimen.
Men qullarning ümidi we chüshimen.
Dest turimen
Dest turimen
Dest turimen.
*
In’glizchidin aypalta terjime qildi.

M.Ö. 3.yy. Hakasyadan bir Petroglif.

Tarihimizda 7 kutsaldir. Türklere ait hakasyadaki petroglifler. 7 kollu şamdan ve 7 dallı Hayat Ağacı’nı andıran insan vücutlu, 7 başlı figürler. 7 Kandilli Süreyya, yani Ülker Takımyıldızını İfade Eder. (+) simgesi Orion Takımyıldızının
sembolüdür. Türklerde Ay Menzilleri Ülker Takımyıldızı ile başlar. Güneşin Ülkerler ile örtüşmesi Hıdrellezi başlatır. Bazin, güneşe göre konumları (Hıdrellez ve Kasım) soğuk ve sıcak iki ana mevsimi belirleyen ÜLKER’i Türk Astronomisinin kadim bir figürü olarak görür.(Nuray Bilgili)

The Old Uyghur language (traditional Chinese: 回鶻語; simplified Chinese: 回鹘语; pinyin: Huíhú yǔ) was a Turkic language which was spoken in the Kingdom of Qocho from the 9th–14th centuries and in Gansu where it evolved into the Western Yugur language.

The Old Uyghur language evolved from Old Turkic after the Uyghur Khaganate broke up and remnants of it migrated to Kashgar, Gansu and Turfan and Hami in the 9th century. The Uyghurs in Turfan and Hami founded the Kingdom of Qocho and adopted Manichaeism and Buddhism as their religions, while those in Gansu became subjects of the Western Xia.

The Kingdom of Qocho survived as a client state of the Mongol Empire, but was conquered by the Muslim Chagatai Khanatewhich conquered Turfan and Hami and Islamisized the region. The Old Uyghur language then went extinct in Turfan and Hami, but survived in Gansu where it evolved into the modern Western Yugur language.

Modern Uyghur is not descended from Old Uyghur, rather, it is a descendant of the Karluk language spoken by the Kara-Khanid Khanate.^[2] Western Yugur is considered to be the true descendant of Old Uyghur, and is also called „Neo-Uygur“.Modern Uyghur is not a descendant of Old Uyghur, but is descended from the Xākānī language described by Mahmud al-Kashgari in Dīwānu l-Luġat al-Turk.^[3] Modern Uyghur and Western Yugur belong to entirely different branches of the Turkic language family, respectively the southeastern Turkic languages and the northeastern Turkic languages .^[4][5]

Old Uyghur had an anticipating counting system and a copula dro, which is passed on to Western Yugur.^[6]

Much of Old Uyghur literature is religious texts regarding Manichaeism and Buddhism, with examples found among theDunhuang manuscripts. Multilingual inscriptions including Old Uyghur can be found at the Cloud Platform at Juyongguan and the Stele of Sulaiman.

Old Uyghur was written in the Old Uyghur alphabet which was derived from the Sogdian script.

• Arik, Kagan (2008). Austin, Peter, ed. One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost (illustrated ed.). University of California Press.ISBN 0520255607. Retrieved 10 March 2014.
• Chén Zōngzhèn & Léi Xuǎnchūn. 1985. Xībù Yùgùyǔ Jiānzhì [Concise grammar of Western Yugur]. Peking.
• Coene, Frederik (2009). The Caucasus – An Introduction. Routledge Contemporary Russia and Eastern Europe Series. Routledge. ISBN 1135203024. Retrieved 10 March 2014.
• Coene, Frederik (2009). The Caucasus – An Introduction. Routledge Contemporary Russia and Eastern Europe Series (illustrated, reprint ed.). Taylor & Francis. ISBN 0203870719. Retrieved 10 March 2014.

• Uyghur(Arghu)	Khalaj
  Uyghur(Karluk)	Aini1 Chagatai Ili Turki Lop Uyghur Uzbek
  Old Uyghur (Kipchak)	Ponto-Caspian (Crimean Tatar Cuman Karachay-Balkar Karaim Kipchak Krymchak Kumyk Urum2) Aralo-Caspian (Siberian Tatar Fergana Kipchak Karakalpak Kazakh Kyrgyz Nogai) Uralo-Caspian (Bashkir Old Tatar Tatar)
  Uyghur (Oghur)	Bulgar Chuvash Khazar Turkic Avar2
  Uyghur (Oghuz)	Afshar Azerbaijani Crimean Turkish Gagauz Balkan Gagauz Turkish Khorasani Turkic Old Anatolian Turkish Ottoman Turkish Pecheneg2 Qashqai Salar (Anatolian) Turkish Turkmen Urum2
  Old Uyghur (Siberian)	Altai Chulym Dolgan Fuyu Kyrgyz Khakas Old Turkic Old Uyghur Shor Tofa Tuvan Sakha/Yakut Western Yugur2 https://en.wikipedia.org/wiki/Old_Uyghur_language

2007-yili 13-Sintebir, Omomiy Kengeshning 61/295 nomurluq qarari bilen maqullanghan.

BDT Omomiy Kengeshi,

BDT nizamnamisining rohi we eza dewletlerning mezkur nizamnamining belgulimilirini toluq ijra qelish toghrisidiki jawapkarliqigha ishenj qilghan asasta,

Yerlik Xelqlerning bashqa barliq xelqler bilen teng baraberlikini jezmleshturush bilen teng, insanlarning ozlirini perqliq dep qarash we del bashqilardin perqliq bolghanliqi uchun hormet qelinishqa muyesser bolushini itirap qelghan asasta,

Barliq xelqlerning, insaniyet mediniyiti(Civilization) we ilgharliqidin(Culture) shekillengen omumiy bayliqqa tohpe qoshush arqiliq insaniyetning omumiy mediniyet mirasini shekillenduridighanliqini jezmleshturgen halda,

Yenimu ilgirlep milli, erqiy kilip chiqishi, deniy itiqati, etnik we mediniyet ozgichilikini chiqish qelghan halda birawni we yaki bashqalarni birawdin we yaki bashqilardin ustun korudighan, ustun korushke turtkilik rol oynaydighan siyaset we belgulimerni bir tutash halda erqchiliq, ilmiy jehettin tuptin xata, qanuniy jehettin inawetsiz, exlaqiy jehettin eyiplinishke tegishlik we ijtimayi jehettin adaletsiz dep hokum qilidighanliqini jakarlash bilen,

Yerlik Xelqlerning hichqandaq ayrimchiliqqa duch kelmestin ozlirining heq hoqoqlirini ijra qelish jeryanida erkin ikenlikini mueyyenleshturgen asasta,

Yerlik Xelqlerning, mustemlike qelinish, yerliridin, mal mulukliridin, teritoriyeliridin we shu jaydiki bayliqliridin musadire qelinish, bolupmu ozlirining tebiy ihtiyajigha we menpeetlirige qarap tereqqi qelish hoquqidin mehrum qilinish netijiside tarixiy bir nahaqchiliqning zulmigha duchar bolghanliqini nezerde tutup,

Yerlik Xelqlerning ozlirining siyasi, iqtisadiy we ijtimyai qurulmilirini berpa qelishi, ozlirining mediniyiti, meniwi mirasi, tarixi we pelsepisini, bolupmu ozlirining territoriyesi, tupriqi we tebiy bayliqigha ige bolushidek en’eniwi hoquqigha hormet qelish we uni terghip qelishning nahayti jiddi ihtiyaj ikenlikini itirap qilip,

Yerlik Xelqlerning dewletler bilen alliqachan putushken Toxtamnamiliri, Kilishimliri we bashqa orunlashturushlargha hormet qelish we uni ilgiri surushke bolghan jiddi ihtiyajni nezerde tutup,

Yerlik Xelqlerning ozlirining Siyasi, Iqtisadiy, Ijtimayi we Mediniy jehettin teximu kuchlendurush, qaysi jayda yuz berishidin qet’I nezer barliq besim we ayrimchiliqlarni tel-tokus ayaghlashturush uchun burunqidin ewzel halette teshkilliniwatqanliqini itibargha elip,

Tereqqiyat ghayisi astida Yerlik Xelqlerni kontrol qelishning emiliyette hem Yerlik xelqqe hemde ular ige bolghan tupraq, territoriye we bayliqlargha tesir qilidighanliqini, bu halda bu Xelqlerning ozlirining arzusi we ihtiyajigha qarap tereqqiyatni ilgiri surushining we ularning qurulmiliri, mediniyetlirini, orp-adetlirini saqlap qelishining imkansizlishidighanliqini tonughan asasta,

Yerlik Xelqlerning bilimi, mediniyiti we orp-adetlirige hormet qelishning emiliyette uzun muddetlik we adil tereqqiyat hemde muhit mesilirini muwapiq bashqurush qatarliqlargha tohpe qoshidighanliqini mueyyenleshturush bilen bille,

Yerlik Xelqlerning zimini we territoriyelirini herbiysiz we qoralsiz rayungha aylandurushning emiliyette tinchliq, iqtisadiy we ijtimyai tereqqiyatqa hem ilgirleshke, dunyadiki dewletler we xelqler arisidiki oz-ara dostluq we chushunushni ilgiri surushke bolghan rolini urghilighan asasta,

Bolupmu Yerlik Xelq aililiri we jamaetlirining, oz perzentlirining yetishturulishi, terbiylinishi we balilarning saghlamliqi qatarliqlar mesililerde zimmisige alghan mesuliyetlerning emiliyette Balilarning Heq-Hoqoqi bilen zich munasiwetlik ikenlikini itirap qilish bilen teng,

Yerlik Xelqler we Dewlet otturisida tuzulgen toxtamnamilar, anglashmilar we orunlashturushlarning bezi hallarda xelqara kongul bolgen, qiziqqan, mesuliyet dep qarighan mesile ikenlikini,

We shundaqla mezkur toxtamnamilar, anglashmilar we orunlashturushlarning Yerlik Xelqler bilen dewletning ortaqliqini kucheytishning asasi ikenlikini itirap qelip,

BDT nizamnamisi (UN Charter), Iqtisadiy, Ijtimayi we Mediniy Hoqoqlar Xelqara Ehdinamisi (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights), Ammiwiy we Siyasi Hoqoqlar Xelqara Ehdinamisi (International Covenant on Civil and Political Rights) we Viyna (Vienna) Herketke otush programmisi we Ehdinamisi (Vienna Declaration and Programme of Action) qatarliq asasliq Xelqara hojjetlerning, Xelqlerning ozlirining Siyasi teqdirini erkin halda belgulesh, Iqtisadiy, Ijtimayi we medeniy tereqiyatini erkin halda yolgha qoyushni oz ichige alghan halda barliq Xelqlerning oz teqdirini ozi belgulesh hoquqining halqiliq mohim ikenlikini mueyyenleshturgenlikini eskertip,

mezkur Bayanatning, hich bir Xelqaraliq qanun himayisi astidimu hichqandaq bir Xelqning oz teqdirini ozi belgulesh hoquqini inkar qelish uchun qollinilalmaydighanliqini agahlandurghan asasta,

Mezkur Bayanattiki Yerlik Xelqlerning hoqoqlirini itirap qelish pirinsipining, Adalet, Dimokratiye, Kishilik Hoquqqa Hormet qelish, esla ayrimchiliq qilmasliq we Aliyjanapliq bolushni chiqish qelish asasida dewletler bilen yerlik Xelqlerning inaq we hemkarliq munasiwitini kuchlenduridighanliqigha ishengen halda,

Yerlik Xelqler bilen kengeshken we hamkarlashqan asasta, barliq Dewletlerning Xelqaraliq organlar, bolupmu Kishilik Hoquqqa munasiwetlik organlar aldidiki mesuliyitini Yerlik Xelqler uchun ijra qelishi kireklikini eskertip,

Yerlik Xelqlerning Heq-Hoqoqini qoghdashta we ilgiri surushte BDT’ning nahayti mohim we uzliksiz rol oynaydighanliqini xatirlitip,

Mezkur Bayanat’ning Yerlik Xelqlerning Heq-Hoqoqi we Erkinlikini ilgiri surush we qoghdash hemde BDT sistimisi ichide bu toghurluq hizmetlerni yenmu tereqqi qildurush jehettin nahayti mohim bir qedem basquch ikenlikige ishinip,

Her bir Yerlik Xelq ezasining we Yerlik Xelqlerning Hichqandaq ayrimchiliqqa duchar bolmastin Xelqara Qanunlarda itirap qelinghan barliq kishilik hoquqlardin, behrimen bolushqa heqliq ikenlikini, shundaqla ularning mewjutluqi, saghlam tereqqiyati we Xelq bolup bir putun ilgirlishi uchun kem bolsa bolmaydighan kolliktip hoquqlargha ige ikenlikini mueyyenleshturush we itirap qelish asasida,

Yerlik Xelqlerning turushluq rayuni we dewliti, shundaqla yerlik we milli alahiydiliklirining dewlettin dewletke, rayundin rayungha qarap oxshimaydighanliqini, her xil tarihiy we mediniy arqa korunushlirining diqqetke elinish lazimliqini his qilghan asasta,

Biz, towende astida imzasi bolghan dewletler, toluq sherhiylengen “Yerlik Xelqlerning Hoquqi heqqidiki BDT Bayannamisini” oz-ara hemkarliq we hormet rohiy astida emelge ashurushtiki ortaq olchem supitide jakarlaymizki:

Madda 1
Yerlik Xelqler shexsi yaki kolliktip halda BDT Nizamnamisida itirap qelinghan barliq Kishilik Hoquq we eng asasliq erkinliklerdin, Kishilik Hoquq Omomy Bayannamisidin we Xelqaraliq qanunlardin toluq behrimen bolushqa, hoquqluq.

Madda 2
Yerlik Xelqler we kishiler bashqa Xelqler we kishilerge oxshah erkin we baraber bolup, Yerlik Xelqler we shexisler, bolupmu ozlirining yerlik kilip chiqishi we milli kimlikidek alahiydilikler asasidiki heq hoquqlirini toluq jari qildurushqa, hich qandaq bir shekildiki ayrimchiliqqa uchrimasliqqa toluq hoquqluq.

Madda 3
Yerlik Xelqler oz teqdirini ozi belguleshke hoquqluq. Bu hoquqqa binaen, ular ozlirining siyasi ornini erkin halda bekitish, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy tereqqiyatlirini erkin belguleshke hoquqluq.

Madda 4
Yerlik Xelqler Oz teqdirini ozi belgulesh hoquqini yurguzgende, ozlirining ichkiy we yerlik mesililirini bir terep qelish, ozlirining hokumitining maliye funkitsiyelirini bekitish qatarliq jehetlerde Aptonomiye we yaki ozini ozi idare qelish yollirini talliyalaydu.

Madda 5
Yerlik Xelqler ozige has bolghan Siyasi, qanuniy, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy organlirini saqlap qelish we kucheytishke, qatnishish hoquqi tamamen ozlirige tewe bolghan shert astida, eger maqul dep qaralsa tewelikidiki dewletning siyasi, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy turmushigha arllishishqa hoquqluq.

Madda 6
Her bir Yerlik Xelqning wetendashliq(Puqraliq) hoquqi bar.

Madda 7
1. Her bir Yerlik Puqraning yashash, Jismaniy we rohiy saghlamliq, erkinlik we kishilik biheterlik hoquqi bar.
2. bashqilardin perqliq bolghanliqi uchun Yerlik Xelqler erkinlik, Tinchliq we bixeterlik ichide kolliktip bolup yashash hoquqigha ige we hich bir shekildiki qirghinchiliqqa, zorawanliqqa, mejburiy halda balilirining bir yerdin bir yerge yotkiwitilishige uchrimasliqi kirek.

Madda 8
1. Yerlik Xelqler we shexisler hich bir shekildiki assimilatsiyege uchrimasliq we ozlirige tewe mediniyetlerning buzghunchiliqqa uchrishigha yol qoymasliq hoquqigha ige.
2. Dewletler towendikilerning aldini elish uchun tedbir elishi we yiterlik aparatlarni berpa qelishi zorur:

(a) Ularni, ozlirining ayrim Xelq bolushtek bir putunlukidin ayriydighan, shu unumni peyda qilidighan, ularning mediniy we milliy mirasliridin ayrip tashlashni meqset qilghan barliq herketler,

(b) Ularni ozlirige tewe yerliridin, territoriyeliridin we bayliqidin mehrum qalduridighan her qandaq qilmishlar,
(c) Ularning heq hoquqlirigha chiqilishni meqset qilghan yaki shundaq unum kelturidighan her qandaq shekildiki mejburiy nopush kochurush qilmishliri,
(d) Her qandaq shekildiki mejburiy assimilatsiye we bir putunleshturush (Integration),
(e) Erqiy we Milliy ayrimchiliqni chiqish qilghan we Yerlik Xelqni nishan qilghan her qandaq shekildiki teshwiqatlar,

Madda 9
Yerlik Xelqler we Shexsiler, ozlirining we yaki teweliktiki dewletning en-enisi we orp-adetliri boyiche, ozlirining Kommunasigha(jamaitige) we yaki turushluq dewletke teelluq bolush hoquqigha ige. Ularning bu herkitige qarita hichqandaq shekildiki ayrimchiliq siyasiti qollunulmasliqi shert.

Madda 10
Yerlik Xeqler ozlirining zimini we territoriyesidin hich bir shekilde mejburiy yotkiwitilmesliki shert. Toluq chushendurush asasidiki erkin iradisi bilen otturigha chiqqan ixtiyarliqi bolmay turup, zorur bolghan anglashmilar imzalanmastin, kireklik tolemler tolenmestin we eng mohimi ulargha kiyinche qaytip kilish uchun imkaniyet yaritilmastin turup, hich qandaq bir shekilde ularning bashqa jaylargha makanlashturulishigha yol qoyulmaydu.

Madda 11
1. Yerlik Xelqler ozlirige tewe mediniy en’ene we orp-adetlirini ijra qelish we gullendurushke hoquqluq. Bu digenlik ozlirige tewe otmushtiki, hazirqi we kelgusidiki tarihi yaldamalirini, arxilogiyelik asare etiqilirini, Sen’et eserlirini, her hil murasimlirini, texnikiliq ilgharliqlirini, korunushluk(Visual) we ijra qelinidighan(performing) edebiy sen’et lirini qoghdash, tereqqi qildurushni oz ichige alidu.

2. Dewlet choqum, ularning ihtiyarliqisiz, raziliqisiz we qanungha hemde ularning en’eniwi orp adetlirige xilap halda Yerlik Milletlerdin tartiwilinghan medeniy, tetqiqat xaraktirliq, diniy we meniwiy qimmitidiki mal mulklerni eslige kelturidighan, yasaydighan we tereqqi qilduridighan her xil mixaynizimlarni berpa qelishi kirek.

Madde 12
1. Yerlik Xelqler ozlirining meniwi we diniy adetlirini, orp adetlirini we her xildiki murasimlirini hojjetleshturush, ijra qelish, tereqqi qildurush we ugutushke; ozlirige ait bolghan mediniy we diniy makanlarni saqlap qelish we qoghdashqa, bu makanlargha bashqilarning qarshiliqisiz kirip chiqishqa; ozlirining murasim xaraktirliq en’enilirini ijra qelish we kontrol qelishqa; olgen jesetlirini qayturiwilishqa toluq hoquqluq
2. Dewlet choqum yerlik Xelqler’ge ait bolghan Murasim maddilirining we olgen jesetlerning tapshurup elinishi we tapshurup berilishi uchun yerlik milletlerning ruqsitini elishi hemde ular bilen hemkarlashqan asasta wujutqa chiqarghan unumluk wastilarni ishqa selip putun jeryanlarning adil, ashkara we unumluk bolishigha kapaletlik qelishi kirek.

Madda 13
1. Yerlik Xelqler ozlirige ait bolghan tarix, til, eghizaki en’eneler, Pelsepiler, yazma sistimisi (Yeziq) we edebiyat miraslirini janlandurush, ishlitish, tereqqi qildurush we kiyinki ewlatlargha otkuzup berishke, ozlirining isimlirini jamaetchilik ichide saqlash we Jamaet orunlirighe, jaylargha we shexislerge berishke hoquqluq.
2. Dewlet choqum bu heq hoquqlarning qoghdilishi uchun, Yerlik Xelqlerning putun siyasi, qanuniy we memuriy jeryanlarni chushunishige we chushengenlikige kapaletlik qelish uchun zorur tepilghanda terjiman we bashqa wastilarni qollunush heqqide yiterlik tedbirlerni elishi shert.

Madda14
1. Yerlik Xelqler ozlirining oqu-oqutushtiki mediniy sistimisigha maslashqan halda ozlirining tilidiki elip berilidighan maarip sistimisini berpa qelish we kontrol qelishqa hoqoqluq.
2. Yerlik shexisler, bolupmu balilar hich qandaq ayrimchiliqtin xali halda putun sewiyediki we shekildiki dewlet maaripidin toluq paydilinishqa hoqoqluq.
3. Dewlet choqum, yerlik xelqler bilen hemkarlashqan asasta, Yerlik Xelqlerning, bolupmu chet yaqa yerlerde yashaydighan balilarning oz tilida we oz mediniyet mohitida maarip terbiyesi elishi uchun barliq chare tedbirlerni elishi kirek.

Madda 15
1. Yerlik Xelqler ozining ghururini, mediniytining kopxilliq bolishini, en’eniwi adetlirini, mediniyetlirini, tarixini we arzu armanlirini qoghdashqa hoquqluq bolup, yuqarqilar Yerlik Xelqlerning Maarip sistimisida hem ammiwi orunlirida gewdilinishi kirek.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen maslashqan halda Yerlik Xelqlerge qaritilghan bir tereplimilik qarashlarni, ayrimchiliqlar yoqutus, Yerlik Xelqler ichidiki hemde Yerlik Xelqler bilen jemiyetning bashqa qismidikiler arisidiki oz-ara qobul qelishni we chushunushni ilgiri surush uchun barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 16
1. Yerlik Xelqler oz tilida ozlirige ait axbarat wastilirini berpa qelishqa we hich qandaq cheklimige uchrimighan asasta Yerlik Xelqlerning bolmighan axbarat wastilirige erishishke hoquqluq.
2. Dewlet choqum Dewlet igiligidiki axbarat organlirining yerlik Xelqlerning mediniyetlirini toluq eks etturishige qaritilghan tedbirlerni alidu. Dewlet bir tereplimiliktin xali halda Yerlik Xelqlerning soz erkinlikini kapaletke ige qelish, Xususi igiliktiki axbarat wastilirining bolsa yerlik Xelqlerning mediniyet alahidiliklirini eks etturushige righbetlendurush qatarliq jehetlerde toluq tedbirlerni alidu.

Madda17
1. Yerlik Xelqler we shexisler xelqaraliq we dewletlik emgek qanunliridin toluq behrimen bolushqa hoquqluq.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen meslehetleshken asasta Yerlik Xelqlerning perzentlirining iqtisadiy jehettin iksplatsiye qelidinishidin, balilarning telim terbiyesining ziyangha uchrishi we yaki tosqunluqqa uchrishidin saqlinishi, hemde ularning alahide ijtimayi ehwalini nezerde tutup ularni kuchlendurush uchun maarip terbiyesining mohimliqini tonughan asasta balilarning jismaniy, rohiy, exlaqiy we ijtimayi jehetlerdin saghlam osup yetilishige ziyanliq herqandaq ijraatlerni cheklishi shert.
3. Yerlik Xelqler emgek, Ishqa orunlushush, muash qatarliq jehetlerdin esla chetke qeqilmasliq, ayrimchiliqqa uchrimasliq hoquqigha ige.

Madda18
Yerlik Xelqler ozlirining adetliri boyiche ozliri teripidin saylanghan shexisler wastisi bilen ozlirining heq-hoquqigha munasiwetlik qararlarning elinishigha toluq ishtirak qelish we shundaqla ozlirining qarar chiqirish organlirini tesis qelish hoquqigha ige.

Madda 19
Dewlet, Yerlik Xelqlerge munasiwetlik qararlarda choqum yerlik Xelqlerning salahiyetlik wekilliri bilen yaxshi niyette meslehetlishishi, ulargha tesir qilidighan her bir qanuniy we memuriy tedbirlerni yolgha qoyushtin burun hich bir besimsiz, toluq melumat bilen teminlesh asasida ularning raziliqini elinishi shert.

Madda 20
1. Yerlik Xelqler ozlirige xas tereqqiyatlardin, barliq en’eniwi we iqtisadiy paaliyetliridin toluq behrimen bolush uchun, ozlirining siyasi, iqtisadiy we ijtimayi sistimilirini, organlirini muhapizet qelish we tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqlerning, oz mewjutliqini saqlash we tereqqiy qildurush heqqide merhum qaldurulghan hoquqliri adil shekilde tuzutulishi we eslige kelturulishi kirek.

Madda 21
1. Yerlik Xelqler hich bir ayrimchiliqqa duchar bolmastin, maarip, ishqa orunlushush, ish uchun terbiylinish we qayta terbiylinish, oy-makanliq bolush, pakiz su ishlitish, salametlik we parawanliq kapaliti(Social Security) qatarliqlarni oz ichige alghan barliq iqtisadiy we ijtimay sharayitlirini tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Dewlet, ularning iqtisadiy we ijtimayi sharayitlirining uzliksiz yaxshilinishi uchun unumluk tedbirlerni, hetta zorur teplighanda alahiyde tedbirlerni elishi kirek. Bolupmu Yerlik Xelqler ichidiki yashanghanlar, ayallar, yashlar, balilar we mejruh kishilerning hoquqi uchun pewquladde tedbirlerni elish kirek.

Madda 22
1. mezkur Bayannamini ijra qelish uchun alhiyde ihtiyaji bolghan kishiler uchun, yeni yashanghanlar, ayallar, yashlar, balilar we mejruhlarning heq hoquqliri uchun alahiyde diqqet berilishi kirek.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen zich maslashqan halda Yerlik xelq ayallirining we balilirining her turluk zorawanliqtin qoghdilinishi, hemde ularning heq hoquqlirining toluq kapaletke ige qelinishi uchun toluq tedbir elishi kirek.

Madda 23
Yerlik Xelqler ozlirining tereqqiyati jehettiki hoquqlirini ishletkende qandaq sitiratigiye qollunush we qaysi turlerni aldinqi orunda qoyush toghurluq ishlarda ozlirining qararlirini ozliri belguleshke hoquqluq. Bolupmu ozlirige tesir qilidighan programlardin Sehiye, Oy-makanliq bolush, Iqtisadiy we ijtimayi sahalardiki programlirini tuzush we tereqqi qildurshta, hemde mezkur programlarni ozlirige tewe bolghan organlar arqiliq yurutushte toluq hoquqqa ige.

Madda 24
1.Yerlik Xelqler, oz tewelikidiki Minirallarni (kan bayliqini), Haywanatlarni, ozlirige xas bolghan tibbiy zawut karxanilirini ox ichige alghan barliq en-eniwi milli tibabet usullirini we saqliqni saqlash organlirini qoghdap qelishqa hoquqluq.
Yerliq Xelqler yene hich qandaq ayrimchiliqqa duchar bolmastin bar bolghan barliq Ijtimayi we sehiye xizmetliridin paydilinishqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler eng yuquri sewiyediki Jismaniy we rohiy saghlamliqni qolgha kelturush we behrimen bolushqa hoquqluq. Dewlet choqum ularning heq hoquqlirini emelge ashurush uchun shert bolghan barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 25
Yerlik Xelqler ozliri igellligen, en’eniwi jehettin ozlirige teelluq bolghan tupraqliri, Territoriyeliri, su we dengiz sahilliri qatarliq barliq bayliqlirigha bolghan meniwi mihrini saqlash, kuchlendurush hoquqigha, we bularni kiyinki ewlatlirigha otkuzup berishtek mesuliyetlirini ada qelish hoquqigha ige.

Madda 26
1. Yerlik Xelqler tarixtin buyan ige bolghan, ishletken we qolgha chushurgen trupraqlarni, territoriyelirini we bayliq menbelirining igidarchiliq hoquqini saqlap qelishqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler en’eniwi shekilde ige bolghan, igelligen, ishletken we yaki bashqa turluk shekilde qolgha chushurgen barliq tupraqlarni, territoriyelerni, yer bayliqlirini oz igidarchiliqida tutushqa, ishlitishke, tereqqi qildurushqa we echishqa toluq hoquqluq.

3. Dewlet choqum bu tupraqlarning, territoriyelerning we bayliqlarning qoghdilishi we itirap qelinishi heqqide qanuniy jehettin kapaletlendurushi lazim.
Bu xil qanuniy qoghdash we itirap qelish xizmiti choqum Yerlik Xelqlerning orp-aditi, en’eniisi we zimindarliq bolush toghrisidiki adetlirige mas halda elip berilishi kirek.

Madda 27
Dewlet choqum yerlik Xelqlerge munasiwetlik siyasetlerni tuzgende, ijra qilghanda, bolupmu Yerlik xelqlerning mejut qanunliri, en’eniliri, zimindarliq bolush adetliri qatarliqlargha chitishliq ishlarda adil, musteqqil, terepsiz, ochuq-ashkara bolishi, Yerlik Xelqlerning ozliri tarixtin buyan ige bolup kelgen, ishletken, igelligen we bashqa yollardin qolgha chushurgen zimin, territoriyelirini we bayliq menbelirini ishlitish jehettiki hoquqlirini toluq tonushi, itirap qelishi we shundaqla putun bu siyasetlerning belgulinishige yerlik xelqlerni qatnashturushi kirek.

Mada 28
1. Yerlik Xelqler, ozlirining hich bir raziliqi, erkin haldiki qarari we toluq melumatliq sherti astidiki maqulluqisiz, tarixtin buyan ige bolghan, igelligen we ishletken tupraqlirining we yer bayliqlirining musadire qelinishi, tartiwilinishi, ishghal qelinishi, qollunulishi we yaki buzghunchiliqqa uchritilishidin kilip chiqqan barliq ziyanlarni, imkan bar bolsa qayta eslige kelturush, eger eslige kelturushke imkaniyet bolmisa, bu ziyanlar heqqide adil hem muwapiq tolemge erishishke hoquqluq.
2. Eger bashqa turlik ixtilaplar bolmighan ehwalda, tolinidighan tolem oxshash chongluqtiki we qimmettiki yer, territoriye we bayliqlar uchun oxshash qimmet we chongluqtiki yer, territoriye we bayliq shekli bilen, eger bu ehwal mumkin bolmisa bashqa turlik usullar bilen ziyanni eslige kelturush we yaki teng qimmettiki qitisadiy tolem tolesh shekli bilen ijra qelinishi kirek.

Madda 29
1. Yerlik Xelqler ozlirige teeluq yerlerni, territoriyelerni we oz yerliridiki bayliqlirini, bu jaylarning mohitini hemde bu ziminlarning ishlepchiqirish sighimchanliqini saqlash we muhapizet qelishqa hoquqluq.
Dewlet hich qandaq ayrimchiliqqa yol qoymighan halda Yerlik Xelqlerning oz igidarchiliqidiki bu yerlerningi saqlinishi we muhapizet qelinishi uchun putun tedbirlerni elishi shert.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqlerge ait bolghan zimin, territoriyelerde, ularning erkin we toluq chushunush asasidiki bolmay turup, her qandaq zeherlik matiryallarning saqlinishining aldini elish uchun putun tedbirlerni elishi kirek.
3. Dewlet choqum, eger shundaq zoruriyet hasil bolghan bolsa, yuqardiki zeherlik matiryallarning tesirige uchrighan Yerliq Xelqlerning salametlik ehwalini kuzitidighan, ularning salametlikini eslige kelturidighan putun tedbirlerni elishi hemde bu tedbirlerni ijra qelishi shert.

Madda 30
1. Ularning Maqulliqi we yaki teliwi bolmighan sharayitta, we yaki toluq heqqaniy seweplerge tayanmighan shert astida, dewlet yerlik Xelqlerning zimini we territoriyeside Eskiri herket elip barmasliqi shert.
2. Dewlet zorur bolghan Eskiri herketlerni elip berishtin burun, choqum Yerlik Xelqlerning toluq hoquqluq wekilliri bilen meslehetlishishi, muwapiq qanuniy basquchlargha hormet qelishi kirek.

Madda 31
1. Yerlik Xelqler ozlirining mediniy miraslirini, en’eniwi bilimlirini, en’eniwi ipadilesh adetlirini shundaqla ozlirige ait tibbiy bilimlerning yaldamailirini, texnika ilgharliqlirini, insan we Irsiyet heqqidiki bayliq menbelirini, qedimiy haywanat we osumluk bayliqlirigha bolghan igidarchiliqini, edibiyet, lahiylesh, tenherket, her xil en’eniwi oyunlirini saqlash, kontrol qelish, asrash we tereqqi qildurushqa hoquqluq. Ular yene ozlirining ijadiy bayliqlirini, mediniy miraslirini we en’eniwi ipadilesh usullirini saqlash, kontrol qelish, qoghdash we tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler bilen zich maslashqan halda dewlet choqum ularning bu hoquqlirini ishlitishini itirap qelish we kapaletke ige qelish uchun barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 32
1. Yerlik Xelqler ozlirge teeluq zimin we territoriyelerning ishlitilishi we tereqqiyati uchuhn mohim stiratigiyelerni qararlashturush we yolgha qoyushqa hoquqluq.
2. Ulargha aldin ala barliq melumatlarni toluq teminligen, ularning oz ixtiyarliqi hemde raziliqini alghan asasta, ularning zimini, territoriyeliri we mewjut bayliq menbelirige tesir elip kilidighan barliq plan-programmilarni, tereqqiyat lahiyelirini we shundaqla ularning yerlirini ishlitish, bayliq menbelirini echish, su menbelirini qollunush qatarliqlardin burun, Dewlet choqum Yerlik Xelqler we ularning toluq hoquqluq wekilliri we organliri bilen semimiy halda meslehetlishish we hemkarlishishi shert.
3. Dewlet choqum, yuqarqidek plan we lahiyelerning ijra qelinishin kilip chiqqan ziyanlarni eslige kelturush uchun adil, yolluq wastilarni we shundaqla unumluk chare tedbirlerni qollunshi, muhitqa, Iqtisadiy, Ijtimayi, Mediniy we meniwi sahalargha bolghan ziyanlarni toldurush uchun qanuniy tedbirlerni qollunushi shert.

Madda 33
1. Yerlik Xelqler ozlirining orp adetlirige binaen ozlirining Milli Kimlikini (Salahiytini) tallash we shu Kommuna’ning ezasi bolushqa hoquqluq. Bu belgulime Yerlik Xelqlerning ozliri turushluq dewletning puqraliq salahiyitini qolgha kelturushige tosalghuluq qilmasliqi kirek.
2. Yerlik Xelqler ozlirining en’eniwi adetlirge qarap ozlirige tewe bolghan ijtimayi qurulmilarni tallash, ozlirining her xil organlirigha eza bolushqa hoquqluq.

Madda 34
Yerlik Xelqler, ozlirining organ qurulmilirini, ozlirige xas en’enelirini, meniwi miraslirini, orp-adetlirini, ijtimayi tertiplirini we bularni ijra qelishtiki emiliy mitodlarni, eger mewjut bolsa, ozlirige xas bolghan edliye sistimilirini we edliye adetlirini Xelqararliq Kishilik Hoquq normilirigha asasen ilgiri surushke, tereqqi qildurushqa we saqlap qelishqa toluq hoquqluq.

Madda 35
Yerlik Xelqler oz ezalirining ozlirining kommuna’sigha bolghan mesuliyetchanliqi we jawapkarliqlirini bekitishke toluq hoquqluq.

Madda 36
1. Bolupmu chigraliri Xelqaraliq liniyeler bilen ayrilghan Yerlik Xelqler, Meniwi, mediniy, Siyasi, Iqtisadiy we ijtimayi meqsetlerni asas qilghan paaliyetlerni oz ichige alghan halda tashqiy dunya bilen, bolupmu ozining chigrasigha xoshna bolghan xelqler bilen bolghan alaqilarni saqlap qelishqa, her xil hemkarliqlarni tereqqi qildurushqa toluq hoquqluq.
2. Dewlet Yerlik Xelqler bilen zich hemkarlashqan we meslehetleshken halda yerlik xelqlerning bu hoquqining izchillishishi uchun barliq tedbirlerni elishi shert.

Madda 37
1. Yerlik Xelqler, tewelikidi Dewlet we mezkur dewletlerning kelgusi warisliri bilen tuzulgen her turluk toxtamnamilarni we kilishimnamilarni tuzushke hoquqluq bolup, dewlet mezkur toxtamnamilargha we kilishimnamilargha sadiq bolishi shert.
2. Bu Bayanatnamidiki hichqandaq bir madda mezkur toxtamnamilarning we kilishimnamilarning inawetsiz qelinishi we yoq qelinishu uchun bahane qelinalmaydu.

Madda 38
Dewlet bu Bayanatnamining inawetsiz qilinalishi uchun, Yerlik Xelqler bilen zich hemkarlashqan we meslehetleshken sharayit astida mewjut qanunni ozgertish we yaki yengidin qanun maqullashni oz ichige alghan barliq zorur tedbirlerni qanunlashturtushi kirek.
.
Madda 39
Yerlik Xelqler bu Bayanatnamida korsutulgen heq hoquqlardin toluq behrimen bolishi uchun Xelqaraliq hemkarliqlarni oz ichige alghan halda ozi turushluq dewletning maliye we texnikiliq yardemlirige erishishke hoquqluq.

Madda 40
Yerlik Xelqler, Dewlet we mezkur dewlettiki melum bir siyasi partiye(ler) bilen bolghan toqunushuni hel qelish uchun, shundaqla tajawuzchiliqqa uchrighan shexsi we kolliktip heq hoquqlirining eslige kelturulishi uchun adil we haqqaniy qanuniy tertiplerdin paydilinishqa hoquqluq.
Bu xildiki qanuniy tertipler, Xelqaraliq Kishilik hoquq qanunliri, yerlik xelqlerning orp-adetlirige, en’enilirige, yerlik qanunlirigha we ozlirining edliye sistimilirigha toluq maslashqan bolishi kirek.

Madda 41
Barliq Organlar we BDT terkiwidiki mutizesisleshken agentliqlar we shundaqla Hokumetler arisi kowruk teshkilatlar (Intergovernmental organizations) choqum bu Bayanatnamining izchillishishi uchun maliye jehettin hemkarlishish we texnika jehettin yardemlishish arqiliq zorur hessilerni qoshushi kirek.
Bu xil ehwallarning tesirige uchrighan Yerlik Xelqlerning bu heqqidiki qararlarning elinishi jeryanlirida ularning ishtirak qelinishini kapaletlik qelishning yolliri we ususllirini tepip chiqish kirek.

Madda 42
Yerlik Xelqler heqqidiki BDT daimi forum’ini oz ichige alghan BDT we uning tarmaqliri, Dewlet ichidiki we xelqaraliq sewiyediki Mutizesisleshken Agentliqlar hemde barliq dewletler mezkur Bayanatnamining barliq maddilirining toluq ijra qelinishigha turtke bolishi we mezkur Bayanatnamining unumi heqqide tewsilerni yollishi kirek.

Madda 43
Mezkur Bayanatname oz ichige alghan Yerlik Xelqlerning heq Hoquqliri emiliyette ularning hayatta qelishi, saqlinip qelishi we shan-shereplirini qoghdaq qelishi uchun belgulengen eng towen olchemdin ibaret.

Madda 44
Bu Bayanatnamida bikitilgen barliq heq hoquqlar we erkinlikler ortaq halda barliq er we Ayallar Yerlik Xelqler uchun tuzulgen.

Madda 45
Bu Bayanatnamidiki hich bir Madda Yerlik Xelqler alliqachan ige bolghan we kelguside ige bolidighan hich bir heq hoquqlarni yoq qilidighan we emeldin qalduridighan rolgha ige emes.

Madda 46
1. Bu Bayanatnamidiki hich bir madda melum dewlet, Xelq , grup we ya kishilerning BDT Nizamnamisigha qarshi turishigha qaritilghan herqandaq bir paaliyet elip berishi we yaki BDT Nizamnamisigha qarshi ish bejirishi uchun salahiyet teshkil qilidighan shekilde chushendurulmesliki, we shundaqla melum musteqqil dewletning qismen we yaki toluq haldiki zimin putunliki, siyasi birliki we igilik hoquqigha qarshi turidighan bir waste supitide qollunalmasliqi kirek.
2. Bu Nizamnamida bikitilgen Kishilik hoquq we asasliq erkinlikler toluq hormet qelinishi kirek. Bu Nizamnamida korsutulgen heq hoquqlarning cheklimige uchrishi peqetle Xelqara qanunlargha mas halda chiqirilghan qanunlar arqiliq emelge ashuruslishi kirek. Bundaq cheklimiler peqetla bashqilarning heq hoquqlirigha hormet qelishni kapaletlendurush we Dimokratik bir jemiyettiki eng asasliq amil bolghan adaletni berpa qelishning teqezzasi bolghan shert astidila yolgha qoyulishi kirek.
3. Bu Bayanatnamining belgulimirli Adalet, Demokratiye, Kishilik hoquqqa hormet qelish, Baraberlik, Ayrimchiliqqa qarshi turush, adil dewlet bashqurush we semimiyet prinsipliri astida sherhiylinishi kirek.

(3) A/CONF.157/24 (Part I), chap. III.
(4) Resolution 217 A (III).

*****

Abduhaliq Uyghurning Hayati Qarangghuluq Qaplighan Sherqiy Türkistan Asminida Yultuzdek Chaqnighanidi

Milliy Musteqilliq Herkitimizning Ot Yürek Jarchisi, Uyghur Xelqining Jenggiwar Perzenti, Uyghur Hazirqi Zaman Edebiyatining Öchmes Yultuzi AbduHaliq Uyghuri 1901 – yil 2 – ayning 9 – küni Turpan shehiride Abdurahman Mehsum haji isimlik abruyluq sodiger a’iliside dunyagha kelgen. U baliliq chaghlirida diniy mektepte oqup klassik edebiyat nemuniliri bilen uchrashqan. 1916 – yili dadisi mijit haji bilen bille rusiyige chiqip shemey shehiride yéngiche mektepte oqughan. Birnechche yildin kéyin qaytip kélip turpan yéngisheherdiki shötanggha kirip xenzu til – yéziqini ögen’gen. 1923 – yili abduxaliq uyghur turpan astanilik meshhur meripetperwer zat, dangliq karxanichi, tereqqiyperwer inqilabchi mexsut muhiti bilen sabir sowét ittipaqigha bérip üch yil turup köplep bilim alghan we nezer da’irisini kéngeytken. 1926 – yili yurtigha qaytip kélipla yéngi ma’aripni we ilim – pen arqiliq milletni güllendürüsh idiyisini terghip qilghan. 1927 – yiligha kelgende mexsut muhiti we pichanliq iskender xoja qatarliq kishiler bilen birlikte bir meripet uyushmisi tesis qilip, jem’iyettin i’ane toplap penniy mekteplerni achqan.

Abduxaliq uyghur bu yillarda baldur oyghan’ghan ademge xas jasaret, meripetperwerge xas paraset we ot yürek sha’irlargha xas mes’uliyet bilen nadanliq we zulum bilen tolghan ijtima’iy qabahetke qarshi küreshni bashlighan. Mushu yillarda u ötkür qelimi bilen öz dewrining ijtima’iy ziddiyetlirini we jem’iyet ré’alliqini eks ettüridighan shé’irlarni yézip mustebit hakimiyetning mahiyitini échip tashlighan, nadan xelqning meniwi illetlirini qattiq qamchilighan. Uning shé’irliridiki chongqur mezmun, küchlük isyankarliq roh, yiraqni körer nezer we chaqiriq küchige bay pikirler keng xelq ammisini gheplet uyqusidin oyghitishqa bashlighan. Uning chaghatay uyghur edebiy tili bilen emes, belki ammibab sap uyghur tili bilen yézilghan «oyghan», «bardur», «istimes», «ayrilmighil», «yaz tüni», «ghezep we zar» qatarliq nadir ghezelliri ene shu yillarda yézilghan bolup, shu dewrde xelqni nadanliq, zulum we qashshaqliqqa qarshi küreshke ündeshte muhim rol oynighan. Shunga, bu shé’irlargha nisbeten tarixiy nuqtida turup toghra mu’amile qilishimizgha we muwapiq baha bérishimizge toghra kélidu.

1931 – yili qumulda qozghalghan xojiniyaz haji bashchiliqidiki xelq inqilabining ilhamida 1932 – yil 12 – ayda turpanda qozghilang partlighan. Xelqning zulumdin qutulup erkin, hör hayatqa érishishini muqeddes ghaye qilip yashap kéliwatqan abduxaliq uyghur qozghilangchi xelqning bashlamchiliri süpitide qoligha qoral élip jengge atlan’ghan. Bextke qarshi turpan qozghilangchiliri shéng shisey qoshunliri bilen aq orus qoshunlirining birleshme hujumida zor talapetke uchrighan. Sha’ir abduxaliq uyghur derhal qolgha élin’ghan.

Bu ot yürek sha’ir 1933 – yil 3 – ayning 13 – küni jallat shéng shisey teripidin bir türküm sepdashliri bilen bille 33 yéshida qilich bilen chépip öltürülgen.

Abduxaliq uyghurning jenggiwar hayati ésil shé’iriy mirasliri bizning edebiyat tariximizdiki öchmes meniwi bayliq. Ewladlar 1980 – yillargha kelgende uning shé’irliri bilen «bulaq» mejmu’esi arqiliq keng kölemde uchrashti. Uning toluq shé’ir toplimi kéyinki yillarda qayta – qayta neshr qilinip tarqitildi.

Bu toplamgha sha’ir abduxaliq uyghurning shé’iriy mirasliri kirgüzüldi .

*****

Wetenperwer Sha’ir Abduhaliq Uyghurning Yéngi Zaman Uyghur Edebiyatidiki Orni

Talantliq sha’ir abduxaliq uyghur abduraxman oghli 1901 – yil 2 – ayning 9 – küni turpan shehiride sodiger a’iliside tughulghan (abduxaliq öz ismi bolup, «uyghur» uning texellusi). Uning a’ilisi öz dewrige nisbeten meripetlik a’ile idi. Atisi (hazir köpinche kishilirimiz «dada» dep ataydu) we bashqa a’ile ezaliri sawatliq kishiler bolghanliqtin, abduxaliq besh yéshidila sawatini chiqiriwalghan. On ikki yashlargha kelgende diniy mektepte oqup, ereb – pars tillirini öginishke kirishken. Shu munasiwet bilen u klassik shar’irlarning eserlirini oqushqa bashlighan.

1916 – yili dadisi (edebiy tilda «bowa») mijit haji sodigerchilik bilen rusiyige barghanda u bille bérip, rusiyining shemey shehiride rus til – yéziqini ögen’gen. Weten’ge qaytip kelgendin kéyin yene turpan yéngisheherdiki shötanggha kirip xenzu til – yéziqini ögen’gen we bu mektepni ela derijide pütküzgen. (abduxaliq turpandiki shötangda oquwatqan mezgilde, shu zamanning mektep qa’idisige muwapiq halda özige «xawénsey» dep isim qoyghan). Abduxaliq uyghur shötangda oquwatqan mezgillerde élimizning xenzu klassik edebiyati bilen tonushupla qalmay, hazirqi zaman edebiyati bilenmu tonushqan. U dost – buraderlirige xenzu klassik edebiyatidiki «su boyida», «qizil rawaqtiki chüsh» romanlirining mezmunini sözlep bergen we sun jungshenning eserlirini oqup, démokratiyige nisbeten tonushini östürgen. Ene shu mezgillerdiki abduxaliqta fé’odal koniliqqa, diniy xurapatliqqa we nadanliqqa qarshi turup, ilim – penni omumlashturush arqiliq jem’iyetni özgertish ghayisi tughulghan. Uning shu waqitlarda yazghan «istimes», «bardur», «oyghan», «har» qatarliq shé’irliri sha’irning meripetke intilidighan ilghar közqarashlirining mehsuli idi.

1923 – yili abduxaliq uyghur mexsut muhiti qatarliqlar bilen birge ikkinchi qétim sowét ittipaqigha bérip, yene üch yil turup, bilim tehsil qildi, yeni 1919 – yili lénin rehberlikide moskwada qurulghan «sherq kommunistik emgek uniwérsitéti»ning 1921 – yili tesis qilin’ghan junggo sinipida oqudi. Bu jeryanda u pushkin, lérmontof, tolstoy, gorkiy eserlirini oqup, rus edebiyati bilen tonushti. U öktebir inqilabining ghelibisini öz közi bilen körüp nezer da’irisini kéngeytti. 1926 – yili sowét ittipaqidin weten’ge qaytip kélipla yéngiche ilim – penni terghip qildi, xelqni oyghitish üchün gézit – zhurnal neshr qilishqa tereddut qilip, turpanda basma zawuti qurushni teshebbus qildi. Xelq ichidiki bezi eslimilerge qarighanda, u eyni zamandiki ilghar kishilerning hésdashliq qilishi bilen basma zawut qurush teyyarliqinimu hel qilghan, lékin eksiyetchi militarist yang zéngshin hökümiti uning basma zawut qurushigha yol qoymighan. Shuningdin kéyin abduxaliq uyghur turpan astanidiki mexsut muhiti, pichandiki iskender xoja (iskender xoja 1920 – yillardiki yashlarning awan’gart wekili. U 1930 – yillarda özbékistandiki ottura asiya uniwérsitétida oqughan. Weten’ge qaytip kélip ma’arip saheside ishligen. 1947 – yili pichan nahiyisige hakim bolup teyinlen’gen. 1951 – yili dunyadin ötken). Qatarliq kishiler bilen bille, 1927 – yili «aqartish birleshmisi» namida bir meripet jem’iyitini uyushturup, üch ming ser kümüsh i’ane toplap, turpan yéngsheherdiki niyaz seypung (niyaz seypung ‹1886 – 1949 – yillar› meshhur jama’et erbabi. Yashliq mezgilide tikküchilik bilen meshghul bolghan. Ottura asiya sheherliride bilim tehsil qilghan. Mekkige bérip hej tawap qilghan. Pütün ömrini, mal – mülkini ma’arip ishlirigha béghishlighan. Parasetlik, natiq, letipichi kishi. El söygen démokrat zat. 1936 – 1939 – yillarda turpan nahiyisige hakim bolghan. Ni shyenjang dégen namda uning nurghun yaxshi ish izliri tarqalghan. 1980 – yillardin buyan aptonom rayonimizda neshr qilin’ghan bir qisim edebiy toplamlargha uning 40 parchigha yéqin letipe – chaqchaqliri kirgüzülgen.) dégen kishining qorusida bir yéngi mektep, kéyinki yili yéngisheherdiki aq sarayda (höriyet mektipi», konisheher nenmén (jenubiy qowuq)da yene bir mektep achqan. Bu penniy mekteplerde oqughanlarning bir qismi kéyinche sowét ittipaqigha oqushqa chiqirilghanidi. Oqup kelgendin kéyin, ularning beziliri jem’iyette muhim rollarni oynidi. Bu dewrde abduxaliq uyghurning ijadiyitide zor ilgirilesh boldi. U öz dewrining ijtima’iy ziddiyetliri we jem’iyet ré’alliqini eks ettüridighan shé’irlarni yézip, eksiyetchi küchlerning chirik mahiyitini échip tashlidi. Azadliq, erkinlikke érishish üchün jan tikip küresh qilish lazimliqini we bu yolda qurban bolushni özi üchün bext dep hésablaydighanliqini lirik pikirler bilen ipadilidi. Qumul déhqanlar qozghilingi harpisida abduxaliq uyghur «achil» namliq shé’irni yazdi. Kéyinki chaghlarda bu shé’ir xelq naxshisigha aylinip pütün shinjanggha tarqaldi.

Uning shé’iridiki chongqur siyasiy mezmun, ötkür isyankarliq sadaliri eyni dewrdiki mustebit hakimiyetning endishilirini köpeytkenidi, bu shé’irlarda qandaqtur «gheyriy we yéngi pikirler»ning barliqidin qattiq ensirigen eksiyetchi guruh abduxaliqni shé’ir yézishtin, xelqni bolsa uning shé’irlirini oqushtin chekligenidi.

Öz ghayisi yolida tiz pükmes rohqa ige abduxaliq uyghur 1932 – yil 11 – ayda «oyghan», «achil» dégen shé’irlirini aq rextke chong xetlik qilip yézip, kochilargha chaplap eksiyetchi hakimiyetning heywisige taqabil turghanidi.

1932 – yil 12 – ayning béshida turpanda déhqanlarning eksiyetchi hakimiyetke we fé’odalliq zulumgha qarshi qoralliq qozghilingi partlap, turpan yéngisheherni qozghilangchilar ishghal qildi. 1932 – yil 12 – ayning 17 – küni militaris jin shurén turpan déhqanlar qozghilingini basturush üchün turpan’gha jaza qoshuni ewetkende, qozghilangchilar yéngisheherning gherbidiki qumluqta «ot qalap kütüwélish» taktikisini qollinip, bir yolila birnechche yüz düshmenni tarmar qilip, nurghun qoral – yaragh, oq – dora gheniymet élip deslepki ghelibige érishti. Bu chaghda sha’ir abduxaliq uyghur ashu hadisilerni eks ettürüsh meqsitide «muzlidi» dégen shé’irni yazdi.

Qumul déhqanlar qozghilingini basturushqa barghan shéng shisey 1933 – yilining béshida ürümchige qarap qachti. U turpan’gha kelgende, abduxaliq uyghur we uning birnechche sepdashlirini déhqanlar qozghilingining meniwi terghibatchiliri dep qarap, tutqin qilip türmige tashlidi. Abduxaliq uyghur türmide düshmenning qattiq – yumshaq wasitilirige psent qilmidi, belki ularning suyiqestlirini pash qilip «ich pushush» dégen shé’irni yazdi we düshmen’ge qarshi öchmenlikini ipadilidi. Suyiqesti ishqa ashmighan jallat shéng shisey 1933 – yil 3 – ayning 13 – küni uni sepdashliri bilen qoshup turpan shehiride sazayi qilip jaza meydanigha élip chiqti. Qeyser abduxaliq düshmen’ge bash egmey, baturlarche kökrek kérip xenzuche we uyghurche yalqunluq nutuq sözlidi. Boynigha qilich urulghanda, «yashisun erkinlik!», «yashisun azadliq!» dep yangraq sho’ar towlap qehrimanlarche qurban boldi.

Abduxaliq uyghurning qisqa hayati ene shundaq ötken. Uning terjimihaligha a’it bu tepsilatlar hazirghiche uning hayat zamandashliri ichide sözlinip kelmekte, abduxaliqning paji’elik halda öltürülgenlikini özi közi bilen körgen kishiler buni bir chong tarixiy weqe süpitide hazirmu eslishidu.

Abduxaliq uyghur özining edebiy ijadiyet pa’aliyetliri arqiliq hazirqi zaman uyghur edebiyatida ré’alizmliq ijadiyet métodini ewj aldurghan xelqperwer, wetenperwer démokratik sha’ir bolup, yéngi zaman démokratik uyghur edebiyatning bayraqdarlirining biridur.

*****
Abduhaliq Uyghur «Tömür xelpe inqilawi»din kéyin, Wetinimizde Yüz Bergen Zor Tarixiy Burulush Dewride Yashidi We Uyghur Edebiyatida Inqilap Xaraktérliq Yéngiliq Yaratti

Qeyerde zulum bolidiken, shu yerde zulumgha qarshi küch barliqqa kélidu. Ichki ölkilerde 19 – esirning axiri 20 – esirning bashlirida xung shyuchüen, kang yuwéy, yen fu qatalriq ilghar pikirlik ziyaliylar junggo xelqini zulumdin qutquzush üchün aqartish, islahatchiliq we démokratiye yolini izdigenidi. 20 – esirning aldinqi charikide Uyghuristandiki bir qisim ilghar pikirlik ziyaliylarmu ene shu yolgha intildi. Ular aldi bilen xelq qelbini meripet bilen yorutush, démokratik ghayilerni ilgiri sürüsh arqiliq jem’iyetni islah qilish üstide izdendi. 1911 – yilidiki Tömür xelpe  inqilabining tesiri bilen sun jungshen ependining «senminjuyi (üch meslik*» idiyisi shinjanggha yüzlen’gende, shinjangdiki démokratik pikir éqimi téximu kéngiyishke bashlighanidi. 1920 – yillarning aldi – keynide öktebir inqilabining tesiri shinjangdiki az sanliq millet ziyaliylirining éngini oyghitishta belgilik rol oynidi. Shinjangning herqaysi jaylirida islahatchiliq we démokratik pikir éqimigha mensup bolghan bir qisim ilghar ziyaliylar xelq arzusini chiqish nuqtisi qilip, meripetchilik idiyisini keng terghib qildi. Tengritéghining jenubi we shimalida meripetchilik pa’aliyetliri aldi bilen edebiy ijadiyet shekli arqiliq meydan’gha keldi, yéngi ma’arip – aqartish pa’aliyetliri keng ewj aldi. Mundaq zor medeniyet özgirishi 20 – esirning 20 – , 30 – yillirida oyghinishqa bashlighan keng xelq ammisining erkinlik – démokratik ghayisining eks sadasi idi. Xelqning bu arzusigha eyni zamandiki meripetperwer kishiler wekillik qildi. Abduxaliq uyghur bu jehette aktip heriket qilghuchilarning biri idi.

Abduhaliq uyghur memliket ichi we qoshna ellerdiki inqilabiy heriketlerning tesiride, jem’iyet tereqqiyati toghruluq birqeder toghra xulasige ige bolghanidi. Uning dunya qarishi we teshebbusliri diniy cheklime we fé’odal tertiplerning qattiq iskenjiside turghan bir qisim kishiler teripidi, bolupmu shu jem’iyettiki mute’essipler teripidin asanliqche qobul körülmeytti. Sha’ir bu heqte mundaq yazghan :

….

Til – haqaret, ten e- dixmar, waydad!… Bu janni qiynidi,

Emdi ne qilmaq kérek, ejebmu boldum xarimen!

Lékin buningliq bilen sha’ir öz ghayisi yolida méngishtin waz kechmidi, belki öz ishining heq ikenlikige chongqur ishen’gen halda, dolqunlarni yérip algha basti.

Sha’ir bu heqte mundaq misralarni qaldurghan :

Éqi aq, qarisi qara, hergizmu aq bolmas qara,

Ajrisun mistin taza altun köyüp, otta chidap .

Melumki, shexsning tarixtiki rolini inkar qilghili bolmaydu. Shundaqla öz dewride keng xelq ammisining heqiqiy arzu – ümidlirini toghra eks ettürgen we pütün hayat pa’aliyiti dawamida xelqtin ozuq élip, xelqqe ozuq bergen shexslerla heqiqiy qehriman bolup, xelq qelbide menggü yashap qalidu. 20 – esirning 20 – , 30 – yillirini shinjang xelqi öz béshidin kechürgen asaretlik dewr – jahalet ewjige chiqqan yillar dep qarisaq, abduxaliq uyghurni ashu yillarda xelq ammisining arzu – ümidlirige wekillik qilip meripet mesh’ilini égiz kötürüp, bashqilarni yorutqan rehnemalarning biri dep atashqa bolidu. Edebiy ijadiyette birer namayendining tarixtiki töhpisi uning eserlirining keng ijtima’iy tesiri, öz dewrige nisbeten oynighan roli hemde yéngi ghaye – idé’ologiyini peyda qilalishi bilen ölchinidu. Abduxaliq uyghurning eserliri öz dewridila xelq ichige keng tarqilip, tengritéghining jenubi we shimalidiki meripet asminida körülgen bir yultuz bolghanidi. U hayat waqtidila «oyghan», «achil» dégen shé’irlirning pütkül shinjanggha, hetta ottura asiyagha tarqilip, xelq naxshisigha aylinip kétishi pikrimizning delili bolalaydu. Bu shé’irlar hélihem jelpkarliqini saqlaqp kelmekte.

Abduxaliq uyghurning yéngi zaman uyghur po’éziyisining tarixiy tereqqiyati üchün qoshqan töhpisi némidin ibaret? Bu mesile abduxaliq uyghurgha baha bérishte muhim salmaqqa ige. Biz bundaq bahani uning hayat pakitliridin alimiz, özining pütün zéhniy qabiliyiti we yürek qénini némige béghishlighanliqigha, qandaq ghaye – meqset yolida tirishqanliqigha hemde öz dewrige nisbeten qandaq tesir körsetkenlikige qarap, uning tarixtiki rolini bahalaymiz. Melumki, abduxaliq uyghur özining qisqa ijadiy hayatida po’étik ijadiyetning pellisige chiqishqa intildi. Uning qelbi ajayip yalqunluq bir ot bilen yandi. U özi yashap turghan jem’iyet heqqide, öz héssiyatliri heqqide bedi’iy misralarni yézishni kündilik hayat pa’aliyitige aylandurdi. U körgen yéngi dunya we yéngi hayatning tesiri uningda ajayip ümidwarliq tuyghusini oyghatqanidi. Bu hal sha’irning ghayiwi, bedi’iy jehettin öz dewrige nisbeten yéngi bolghan yüksek shé’irlirining tughulushigha seweb boldi. Eger sha’ir öz dewridin halqip ötüp, kélechekni roshen körelmigen bolsa, eng muhimi, kelgüsige ümid baghlap, öz xelqining qelbidiki arzu – armanlirini, intilishilirini sha’irane tuyghu bilen éniq hés qilmighan bolsa, ölmes shé’irlarni yazalmighan bolatti.

Sha’ir heqiqetni bashqa yerdin emes, belki 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki alemshumul inqilabiy heriketlerdin tapti. Bu heqte u mundaq dep yazghanidi:

Heqiqetning rohi qéchip ketti méning diyarimdin,

Uningki xush puraqi héch ketmidi bu dimaghimdin.

Izdidim köp, tapmidim shejen – rojen sehrasidin,

Izdiban taptim – de, aldim léninning gülbaghidin.

Bu bir kuplét shé’irda sha’irning ilghar pikir qilish usuli — dunya qarishi yekünlen’gen. U lénin bashchiliqidiki rusiye öktebir inqilabidin — sotsiyalistik sowét tüzümidin «heqiqetni tapqan»liqini yüreklik halda jakarlighanidi. Bundaq pikir, bundaq subyéktip arzuning 1930 – yillardiki shinjang jem’iyitige nisbeten éytqanda, qaltis meniwi hadise ikenlikini chüshinish qiyin emes!

Lénin yolidin heqiqetke ige bolghan junggo xelqi tarixta öchmes netijilerni yaratti. Abduxaliq uyghur eyni zamandiki nahayiti az bir qisim ilghar ziyaliylar qatarida öktebir inqilabining junggogha körsetken tesirini deslepte sezgen we uni edebiy ijadiyette eks ettürgen séymalarning biri boldi. Muhim nuqta shuki, 1919 – yilidiki 4 – may herikitining aldi – keynide yüz bergen démokratik heriketler sha’irning diqqitidin chette qalmidi. U pütün bir ijtima’iy tüzümge biwasite taqilidighan pütün memliket xelqining, jümlidin uyghur xelqining teqdiri bilen chemberchas baghlan’ghan siyasiy hadisilerge hergizmu sel qarimaytti, shunga u memliket ichi – sirtidiki edebiyat we axbarat yéngiliqliridin paydilandi. 1907 -, 1917 – yillarda béyjing we shangxey sheherliridiki inqilabiy edebiyatning neshr epkari bolghan «yéngi yashlar» we «sherq enzari» qatarliq zhurnallarda junggo we chet ellerning, bolupmu rusiyining inqilabiy edebiy eserliri élan qilin’ghanidi.

1920 – yillarda shinjangning herqaysi jaylirida sowét prolétariyat yazghuchisi maksim gorkiy, ottura asiyadiki prolétariyat edebiy éqimining péshqedem namayendiliridin biri bolghan sedriddin eyni, shuningdek, özbék yazghuchisi abdulla qadiri, tatar sha’iri abdulla toqay qatarliqlarning bir qisim eserliri uyghur we özbék tillirida tarqalghanidi. Bu eserlerning abduxaliq uyghurning shexsiy kutupxanisida bolushi sha’irning yéqinqi zaman uyghur edebiyatida démokratik pikir éqimini ewj aldurush muddi’asini shekillen’genlikidin dérek béretti .

Yéqinqi zaman uyghur edebiyatidiki bu xil ilghar ijadiyet métodi wetenperwer sha’ir abduxaliq uyghurning qisqa ijadiy hayatida birqeder zor salmaqqa ige boldi. Bashqa köp tereplerni tehlil qilmighandimu, 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki shinjangning ijtima’iy shara’itida, öz eserliride «lénin, sun jungshen, yigirme ikki ölke, éléktr, lushün, pen’ge yürüsh, xelq hoquqi, milletler barawerliki» qatarliq öz dewrige nisbeten yéngi ibarilerni ishlitip, jarangliq towlash yüksek jasaret, dadilliq idi !

20 – esirning 40 – yillirining bashlirida shinjangdin sowét ittipaqigha élip kétilgen abduxaliq uyghurning bir qisim shé’irliri kéyinki yillarda özbéklerge tonushturulghan. 1970 – yillarda özbékche neshr qilin’ghan «ulugh öktebir we uyghur edebiyati» dégen kitabta abduxaliq uyghurning «ber medet», «körün’gen tagh yiraq emes», «köngül xahishi», «üzülmes ümid» mawzuluq birnechche shé’iri bérilgen. Yene 1980 – yillarda «sherq yultuzi» zhurnilida bir türküm shé’irliri élan qilin’ghan we ruschigha terjime qilin’ghan, sha’irning hayati we ijadiy pa’aliyiti qamuslarda tonushturulghan. Abduxaliq uyghur bedi’iy ijadiyitining tesirini bahalashtimu bu eserlerge alahide diqqet qilishqa erziydu.

Abduxaliq uyghurning bir qatar shé’iriy eserliridin qarighanda, shundaq dep éytishqa boliduki, u ré’alistik ijadiyet métodini shinjangning ijtima’iy ehwalini eks ettürgen. Uning eserliri ijtima’iy turmushni ötkürlük bilen közitish, özleshtürüsh, tehlil qilish we bedi’iy omumlashturushning netijisidur.

*****
Abduxaliq Uyghurning Eserliri Eyni Zamanda Ilghar Idiyilerning Tarqilishida Pa’al Rol Oynighanliqi Bilen Alahide Qimmetliktur, Shundaqla Bizning Shu Zamandiki Ré’alliqni Tonushimiz Üchünmu Qimmetliktur

Élimiz edebiyati tarixidin shuni köreleymizki, herbir milletning edebiyat tarixi shu milletning edebiyatidiki tarixiy en’enilerge warisliq qilish asasida üzlüksiz béyip keldi. Jümlidin, bu yéqinqi zaman uyghur edebiyatimu klassik edebiyatqa tarixiy yosunda warisliq qilishning netijisi hésablinidu. Halbuki, algha bésishni meqset qilghan herqandaq millet özining milliy edebiyat miraslirigha warisliq qilish bilen bille, bashqa milletlerning edebiyatidin paydiliq amillarni qobul qilidu. Shu yol bilen milliy edebiyatning shekli hem mezmunlirini béyitip baridu. Abduxaliq uyghurmu öz ijadiyiti jeryanida shundaq qilghan. Élimizning yéqinqi zaman edebiyatidiki meshhur yazghuchilardin lushün, go muro, shyayen, mawdun qatarliqlar deslepki mezgillerde chet el edebiyatining ilghar tereplirini qobul qilghanidi. Ular öktebir inqilabi milletni azad qilishning, öz teqdirini hel qilishning ümidi dep qarighanidi. Shunga, bu jehettin tonushturush, terjime qilish, tetqiq qilish ishliri élip bérilghan. 20 – esirning 20 – yilliridiki uyghur ziyaliylirimu rus edebiyati we sotsiyalistik sowét edebiyati bilen yéqindin tonushqan, uningdin ülge alghan. Abduxaliq uyghur eyni zamandiki dewr qedimige masliship, ishni qelem hem elemdin ibaret ikki tereptin bashlighan. Abduxaliq uyghur ijadiyitining qimmiti eng aldi bilen mana mushu jehetlerde ipadilinidu.

Sha’ir abduxaliq uyghurning pütkül shé’irlirining idiyisi we uning yadrosi zulumgha, zorawanliqqa qet’iy qarshi turush, inqilab qilish we shu yol bilen xelqning azadliqini, démokratiye we erkinlikni qolgha keltürüshni meqset qilghanliqini yuqirida éytip öttuq. Uning ijtima’iy we siyasiy hem edebiy pa’aliyetliride mu’eyyen izchilliq we di’aléktikiliq usul – basquchlar bar, sha’irning meqset – ghayisini qandaq usul bilen otturigha qoyghanliqini hemde uning bedi’iy ipadilesh jehettiki alahidilikini körüp baqayli.

Abduxaliq uyghurning deslepki edebiy ijadiyiti xelq qoshaqliri sheklidin ilhamlinish bilen bashlan’ghan. Andin bara – bara uyghur klassik edebiyatidiki arzu weznige köchken. Bu hal uning ijadiyet ehwalida birqeder ochuq körünidu. Mezkur toplamgha kirgüzülgen shé’irlirining köpchiliki buni ispatlap turuptu.

Noqul halda mundaqche teriplesh yéterlik bolmaydu. Abduxaliq uyghur 20 – esirning 20 – yillirida sap uyghur tilida arzu weznining nepis misralirini yaratti we xelq aghzidiki maqal – temsillerni özleshtürüp, uni öz ijadiy originalliqigha tetbiqlidi. Edebiy tilning terkibiy qisimliridiki türlük mejaziy wasitilerni jay – jayida qollinip, hazirqi zaman uyghur edebiy tilining shekillinishidiki iptida’iy amillarni barliqqa keltürdi. Shu dewr shara’itida ereb – pars we bashqa chet ellerning «bedi’iy til»igha muraji’et qilmayla, sap ana tili — uyghur tilida türlük zhanirdiki shé’irlarni yazalishi, xelqqe yéqin ibarilerni bedi’iy po’éziyide keng qollan’ghanliqi 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki yéngi uyghur shé’iriyet tili üchün bir örnek bolghanidi.

Abduxaliq uyghur öz eserliride ilghar idiye we yéngiliqni alahide gewdilendürdi. Qalaqliq we eksiyetchilikni eyiblidi. Öz jem’iyitining selbiy amillirini «shum pelek»ke yaki «yalmawuz»gha oxshatti. Mana bu bir xil tipik oxshitish idi. «shum pelek» — eng zulmetlik dewrning süpitidur. U barliq selbiy shexslerni, zulum, asaret wekillirini «éyiq», «qawan», «qagha» dep süpetlidi, omumen ijabiy hadise we nersilerni yaxshiliqqa, yoruqluqqa, inqilabqa simwol qilsa, selbiy hadise, nersilerni yamanliqqa, zulumgha, eksiyetchilikke simwol qildi. Bu jehette xelq ichidiki, xelq éghiz edebiyatidiki oxshitish we teqlid qilish usulidin mahirliq bilen paydilandi. Sha’ir özining inqilabiy ghayisini bezide eynen ipadilise, bezide «yar», «bahar», «gül – chéchek, chiray, quyash, ay, aptapqa oxshitip ipade qildi. Ghayisini «yar» dep ipadiligende, özini yar ishqida «köygüchi», «ashiq» qilip körsetti. Ghayisini «bahar» dep otturigha qoyghinida, özini bahar izdigen, qehritan qishtin bizar bolghan qilip körsetti. Öz ghayisini gül – chéchek qilip körsetkinide, özini shu gül – chéchek ishqida sayrighan qepestiki bulbul qilip körsetti. Ghayisini «chiray»qa oxshatqinida, özini perwanige oxshatti. Ghayisini «quyash» dep otturigha qoyghanda, özining quyash nuridin toluq behrimen bolalmaywatqanliqini, «qara bulut»ning uni tosup turghanliqini, lékin quyashqa dalda qilmaqliq, uni tosimen dep heriket qilish bir exmeqliq ikenlikini otturigha qoydi. Omumen, yoruqluq bilen qarangghuluqni sélishturup, yoruqluqni ghalib qilip ümidwarliqni küylidi. Sha’irning bedi’iy eserliride, sel – pel téngirqash haliti eks etsimu, lékin u azadliqni qolgha keltürüshte teley sinash xiyalida bolghan emes. U teqdirge ishinidighan, bixudluqni keltürüp chiqiridighan nuqti’inezerlerge shiddet bilen qayturma zerbe berdi. Bu jehette sha’irning «istimes» dégen shé’irini misalgha élish kupaye :

Izdidi huma qushini künde köklerge qarap,

Istigenler béshigha huma qonushni istimes.

Abduxaliq qil subat, izde siratelmusteqim,

Bu subat bar yerde könglüm u humani izdimes.

Démek, bext – sa’adet özlükidin qolgha kelmeydu. U epsanilerdiki bext qushi bashqa kélip qonsila bext – sa’adetlik bolidighan ish yoq dep, buninggha aldan’ghanlarni oyghitiwatidu. Bext küresh arqiliq qolgha kélidu. Eksiyetchiler xelqimizge bextni teqdim qilmaydu, shunga, xelq özini özi azad qilshi lazim, deydu.

Sha’ir xelq ammisining inqilab qilidighanliqini, inqilabiy heriketning tarixiy muqerrerlik ikenlikini, uni héchqandaq qara küchning tosup qalalmaydighanliqini chüshen’gen. Bu jehette sha’irning «üzülmes ümid», «körün’gen tagh yiraq emes», «muzlidi» qatarliq shé’irlirini misal qilishqa bolidu.

Chiqar boran terepbal eger héch oylimay tursang,

Eger qattiq chiqip ketse yépip tünglük alalighaymu ?

Terepbal boranning we yamghurning héch tégi yoqtur,

We lékin abduxalqning ümidi héch üzülgeymu?

(«üzülmes ümid»tin)

Bu yerde «boran» inqilab meniside élin’ghan bolup, eksiyetchilerning oylighanliridek bolmaydu, kishilerning iradisige téximu baghliq bolmaydu. Inqilabning düshmenliri «tünglük yépip» (mudapi’e körüp) ülgürelmeydu. Inqilab köp boldi, lékin ghelibe qazinalmiduq, shundaq bolsimu inqilabni toxtap qalidu dep ümid üzgili qet’iy bolmaydu, men ümidsizlenmeymen, deydu. Shé’irdiki «men» peqet sha’irnila bildürüp qalmastin, nurghunlighan «men»lerni körsitidu. Halbuki, lirikida «men» shu dewr kishilirini, omumiy xelqni körsitidu.

Omumen, abduxaliq uyghur shé’irliri tématik mezmunining bay, hongqurluqi, shé’iriy zhanir, shekillirining xilmu xilliqi, uslubining merdane, jushqunluqi, til – bedi’iy teswirlirining obrazliq, yarqin, chüshinishlik ikenliki bilen xaraktérlinidu. Biz bu toplamni oqusaq, alahide yarqin noqtini, yeni sha’irning eyni dewrde wijdan burchini üstige élip, xelqni gheplettin oyghinish, ilim – meripetke yürüsh qilishqa chaqiriq qilghanliqini, sha’ir shé’irlirining ritimi xelqning yürek ritimigha tengkesh soqqanliqini, sha’irning eyni dewrde dewrning eng aldida parlaq choqqigha yürüsh qilghan jengchi ikenlikini körimiz. Shuning bilen bille, abduxaliq uyghurning mezmun, til, bedi’iylik, shekil jehetlerdin chaghatay uyghur edebiyati bilen zor derijide perqlinidighan yéngiche shé’iriy eserliri arqiliq hazirqi zaman uyghur edebiyatining asasini sélishta muhim rol oynighan töhpikar ikenlikini hés qilimiz.

Sha’irning yéngiliq yaritish, ilghar küchlerge hésdashliq qilish, xelq, weten üchün pidakarliq körsitish rohi menggü qedirleshke erziydu.

Shair Abduhaliq Uyghurining Uyghuristan Xelq Neshriyati Neshir Qilghan „Oyghan“ Dégen Kitapning Kirish Sözidin élindi

http://www.uyghur-8-4.com/haberler.asp?id=24

….Ashundaq bolsun diyishti. Uning turqi mana mundaq: ( buqining resimi sizilghan), shundin kéyin shadliqqa muyesser boldi. Bir küni ayxanning küzi yuridi, u bir oghul tughdi. Oghulning yüz- chirayi kök édi. Aghzi choghdek qizil, közliri hal, chachliri, qashliri qara édi. U höz perilerdinmu chirayliqraq édi. U oghul anisining oghuzini bir qétim imipla ikkinchilep anisini emmidi. Xam gösh, ash, mey soridi, tili chiqishqa bashlidi. Qiriq kündin kéyin chong boldi, mangdi, oynidi. Uning puti buqa putidek , béli böre bélidek , mörisi qara bulghun mürisidek , köksi éyiq köksidek, pütün bedinini quyuq tük basqan édi. U yilqilargha qarayti, atlarni minetti, ow- owlayti, künler ütüp, tünler ütüp u yigit boldi. Bu chaghda , bu yerde, bir chong orman bar édi. Uningda köp derya – éqinlar bar édi. U yerde yawayi haywanlar köp édi, qushlar uchup yuruyti. Bu orman ichide chong bir qiat bar édi. U mal – charwa we xelqning jénigha zamin bolghan, intayin wehshi bir haywan édi. U el jamaetke zor jewri japa keltürgen édi. Oghuz xaqan bir batur adem édi. U bu qiatni owlimaqchi boldi. Künlerning biride u owgha chiqti. Neyze élip, oqya élip, yene qélich élip , qalqan élip atlandi. Bir bugha owlidi, u bu bughini talning chiwiqi bilen derexke baghlap quyup ketti, etisi tang atqanda kelginide kördiki qiat bughini élip kitiptu. U yene bir éyiq owlap , uni altun belbighi bilen derexke baghlap quyup ketti. iKkinchi küni tang atqanda kelginide kördiki qiat éyiqni élip kitiptu. U ( héliqi ) derexning tüwide turghanda qiat kilip béshini oghuzning qalqinigha urdi. Oghuz neyzisini qiatning béshigha urdi. Uni öltürdi. Qélich bilen béshini kesti. Uni élip ketti.U yene kelgende kördiki bir shungqar qiatning ich – qarnini yep turghan, u shungqarni oqya bilen öltürdi. Uning béshini kesti, andin kiyin u yttiki :“ qarang, mana bu shungqarning turqi( shungqarning resimi sizilghan), qiat bugha yédi, éyiq yédi, u gerche tümürdek qattiq bolsimu neyzem uni öltürdi. Shungqar qiatni yédi, u geche shamaldek téz bolsimu, oqyayim axiri uni öltürdi“ sözlep bulup kétip qaldi, mana bu qiatning turqi ( qiatning resimi sizilghan).

Künlerning biride oghuz xaqan bir yerde tengrige séghiniwatqanda ( etirap) qarangghuliship, asmandin bir kök yuruq chüshti, u kündinmu nurluqraq, aydinmu yuruqraq édi. Oghuz xaqan uning yénigha bérip qarisa u yuruqning ichide bir qiz tenha olturghan . U sahipjamal bir qiz édi. Uning pishaniside choghdek parqiraq ,méngi bolup xuddi, tümür quzuqqa oxshayti. U qiz shundaq güzel édiki , u külse tengrimu küler édi, yighlisa tengrimu yighlar édi. Oghuz xaqan uni körginide pütün bedinini titirek bésip hushidin ketti, uninggha küyüp qaldi, uni aldi, uning bilen birge yatti, tilikige yetti. U qiz ikki qat boldi, künler ötüp , tünler ötüp uning közi yuridi , üch oghul tughdi. Tunjisigha kün dep, otturanchisigha ay dep, kenjisige yultuz dep at qoydi.

Bir küni oghuz xaqan owgha chiqti, aldidiki kölning otturisida bir tüp derexni kördi bu derexning kawikida bir qiz tenha olturatti. U intayin sahipjamal édi. Uning közi asmandinmu kökrek, chéchi su éqinidek , chishi ünchidek édi. U shundaq sahibjamal qiz édiki yer jahandiki kishiler uni körse“ ah, ah,janni alidiken“ derler édi. Süt qimizgha aylandi. Oghuz xaqan uni körginide hushidin ketti. Yürikige ot chüshti , uninggha ashiq boldi, uni aldi. Uning bilen bille yatti, tilikige yetti. U qiz ikki qat boldi, künler ötüp, tünler ötüp yenggidi. Üch oghul tughidi. Tunjisigha kök, otturanchisigha tagh, kenjisige déngiz dep at qoydi. Shuningdin kiyin oghuz xaqan chong toy berdi. eL jamaetni teklip qildi. Ular kilip qatnashti. Qiriq shire , qiriq orunduq yasatti, köpchilik türlük nazu- nimetlerni yiyishti. Toydin kiyin oghuz xaqan beglerge we el- jamaetke yarliq chüshürüp, mundaq dédi:

Men silerge boldum xaqan
Élinglar ya bilen qalqan
Tamgha bolsun bizge buyan
Kök böri bolsun hem oran
Tömür neyziler bolsun orman
Owluqta yürsun mal – waran
Hem aqsun derya – éqin
Quyash tugh bolsun
Asman qorghan

Uningdin kéyin , oghuz xaqan terep – terepke yarliq chiqardi. Mektup yézip elchilerni ewetti. Mektüpte mundaq dédi: “ men uyghurlarning xaqanimen. Men pütün jahanning xaqani bolushim kérek, shunga silerning manga boy sunishinglarni soraymen, kimki méning aghzimgha baqsa, men uninggha tartuq tartip, uning bilen dost bolimen. Kimki aghzimgha baqmisa , ghezep bilen leshker tartip uni özümge düshmen tutimen. Leshkerlirim hemmila yerde silerni yuqitidu“ .

Bu chaghda , ong terepte altun xaqan deydighan bir xaqan bar édi. Bu altun xaqan oghuz xaqan’gha elchi ewetip nurghun altun – kömüsh, nurghun yaqut, ünche- merwayitni sowgha qilip, oghuz xaqan’gha béqinidighanliqini bildürdi. Oghuz xaqan uning yaxshi begliri bilen dostluq munasiwet ornatti. Altun xaqan bilen dost boldi.

Sol terepte, urum ( rim) dégen bir xaqan bar édi. U xaqanning leshkerliri we sheherliri nurghun édi. U urum xaqan oghuzxaqanning yarliqini qubul qilmidi. Uni hörmetlep aldigha barmidi“ bu sözlerge pisenit qilmaymen“ dep yarliqqa boy sunmidi. Buning bilen oghuz xaqanning ghezipi kélip , uninggha esker chiqirishqa teyyarlarndi. Shuning bilen tughni kötürüp eskerlirni bashlap atlandi. Qiriq kündin kiyin muztagh dégen taghning baghrigha yitip keldi. Chidir tikip, shük bolup uxlashti. Tang süzülgende, oghuz xaqanning chidirigha kündek bir bir yuruq chüshti, bu yuruq ichidin kök tüklük, kök yayiliq chong bir erkek böre chiqti, bu böre oghuz xaqan’gha mundaq dédi: “ hey oghuz, sen urumgha .eSker chiqarsang men aldinglarda yol bashlap mangimen“ shundin kiyin oghuz xaqan chidirlirni yighip atlandi, qarisa leshkerlirining aldida kök tüklük , kök yayiliq chong bir erkek böre yol bashlap méngiwatqan, buning bilen ular börining keynidin egiship ilgirlidi.

Birnechche künidn kiyn kök tüklük , kök yayiliq erkek böre yoldin toxtidi. Oghuzning leshlerliri bilen birge toxtidi. U yerde étil dégen bir derya bar’édi. Étil deryasining qirghiqidiki qara tagh baghrida qattiq urush boldi, ikki qushun arisida nahayiti köp jiddi urush boldi. Urush el jamaetning könglige köp qayghu saldi, urush shundaq qattiq boldiki étil deryasining süyi qipqizil sirgha aylandi. Ughuz xaqan yengdi. Urum xaqan qachti. Oghuz xaqan urum xaqanning xaqanliqini aldi, el jameetni özige qaratti, nurghunlighan jansiz we janliq ghenimetler oghuz xaqanning ordisigha kirdi. Urum xaqanning bir qérindishi bolup, uning ismi urus beg édi. Urus beg oghlini tagh béshigha jaylashqan , etirapi chongqur xendek bilen oralghan sheherni qoghdashqa ewetti. Hemde oghligha “ sheherni qoghdishing kérek, urush bashlan’ghandin kiyinmu sheherni qoghdap qélishing kérek“ dédi. Oghuz xaqan ashu sheherge atlandi, urus begning oghli oghuz xaqan’gha nurghun altun – kümüsh ekeldi. Hemde :“ Hey Oghuz, sen méning xaqanimsen! atam bu sheherni manga bergen , hemde sheherni qoghdishing kérek, urush bashlan’ghandin kiynmu sheherni qoghdap qélishing kérek dégen. eGer atam xapa bolup qalsa, méning halim qandaq bolur? Men séning yarliqingni ijira qilishqa teyyarmen , bizning bextimiz séning bexting, bizning urughimiz séning derixingning uruqidur, tengri sanga pütün ziminni ata qilmaqta, méning jismim hem bextim sanga mensüp, men sanga tartuq tartip turup, dostluqtin chiqmaymen “ dédi. Oghuz xaqan’gha yigitning sözi yaqiti shatlinip küldi. Hemde :“ manga köp altun teghdim qilipsen, sheherni yaxshi saqlapsen „dédi. Shunga uninggha “ saqlap“ dep at qoydi. Uninggha dostliq qildi, shuningdin kéyin oghuz xaqan leshkerliri bilen bille étil deryasigha keldi. Étil deryasi chong bir derya édi, oghuz xaqan uni körüp éyttiki: “ étilning süyidin qandaq ütermiz? “ Leshkerler ichide olus ordabeg dégen yaxshi bir beg bar édi. U qabiliyetlik hem eqilliq adem édi. U beg derya boyida nurghun tal – yaghachlarning turghanliqi kördi, uning bilen héliqi beg …..Ashu yaghachlar …Kesti, uning suning üstide leylitip , özliri uning üstige chiqip étil deryasidin ötti. Oghuz xaqan shatlinip küldi. Éyttiki:“ hey, sen bu yerge bolghin beg , qipchaq sanga at bolsun“ . Ular dawamliq ilgirlep mangdi. Shuningdin kiyin oghuz xaqan yene héliqi kök tüklük, kök yayiliq erkek börini kördi. Bu kök böre oghuz xaqan’gha éyttiki :“ oghuz , emdi leshkerliringni bashlap bu yerdin qozghal. Sen el jamaet we beglerni bashlap mang. Men sanga yol bashlap mangimen“ . Tang atqanda oghuz xaqan erkek börining leshlerliri aldida yol bashlap kétiwatqanliqini körüp shatlandi. Hemde dawamliq ilgirilep mangdi.

Oghuz xaqan bir chipar ayghir atqa minetti . U bu ayghirni intayin yaxshi küretti. Yolda bu ayghir közdin yütti. Bu yerde égiz bir tagh bar édi. Uning üstide tong muzlar bar édi. Uning choqqisida ap’aq qarlar bar édi. Shunga bu tagh muztagh dep atilatti. Oghur xaqanning éti muz tagh ichige kirip ketti. Buning bilen oghuz xan uzun’ghiche azap chekti. Leshker ichide besitlik we tembel bir er bar édi. U hichnimidin qorqmas batur adem édi. Jenglerning siniqigha berdashliq bergen adem édi. Bu adem atni izdigili taghqa kirdi. Toqquz kündin kéyin , oghuz xaqan’gha ayghirni hazir qildi. Muztagh intayin soghoq bolghachqa, bu begning pütün et- janini qar – muz qaplighan édi. Oghuz xaqan xursen bolup küldi, éyttiki : “ hey, sen beglerge bolghin bashliq, menggülük isim bolsun sanga qarluq“ hemde uninggha nurghun dunya teqdim qildi. Yene dawamliq ilgirlidi.

Bu yolda égiz bir öyni kördi. Bu öyning témi altundin, tunglugi kümüshtin, ishigi tümürdin yasalghan édi. iShigi quluplan’ghan bolup, achquchi yoq édi. Leshker ichide bir chiwer ustam bar édi. Uning ismi tömürdu qaghol édi. Oghuz uninggha :“ sen bu yerde qal, ishikni ach, ishikni achqandin kéyin ordigha qaytip bar“ dep yarliq chüshürdi hemde uninggha qalach dep at qoydi. Yene dawamliq ilgirilidi. Bir küni kök tüklük, kök yayiliq erkek böre yene yoldin toxtidi. Oghuz xaqanmu yoldin toxtap , chidirlirini tikti. Bu térilmighan tüzlenglik bir yer bolup, churchit dep atilatti. Uning el jamaiti köp , yerliri keng édi. Bu yerde yilqilar , pada- kalilar, altun -kümüsh, ünche merwayitlar köp édi. Churchit xaqan we el – jamaiti oghuz xaqan’gha qarshiliq bildürdi. Urush bashlandi. iKki terep oq chiqirip , qélich urushup jeng qildi. Oghuz xaqan chorchit xaqanni yengdi. Uning béshini élip öltürdi. Churchitning el – jamaitini öz aghzigha qaratti. Urushtin kéyin, oghuz xaqan leshkerlirige , nöwkerlirige we xelqqe köp ghenimetler chüshtiki, uni tushushqa shunchila at, xéchir , kalilar azliq qildi. Oghuz xaqanning leshkerliri ichide yashan’ghan bir chiwer kishi bar bolup, uning ismi barmaqliq yosun billig édi. Bu chiwer adem bir égiz harwa yasidi. Harwa üstige jansiz ghenimetlerni qachilidi. Harwining aldigha janliq ghenimetlerni qoshti. Ulargha harwini tartquzdi. Nöwkerler , el jamaet buni körüp heyran boldi. Ularmu harwa yasidi. Égiz harwa mangghanda “ qan’gha, qan’gha“ dégen awaz chiqatti. Shungilashqa uninggha “ qan’gha“ dep at qoydi. Oghuz xaqan qan’ghalarni körüp küldi. Éyttiki:“ qan’gha bilen jansiz ghenimetlerni janliq ghenimetler sörep mangidiken, égiz harwini menggü untup qalmasliq üchün , qan’ghuluq sanga at bolsun“. Sözini tügütüp yurup ketti.

Andin kéyin , oghuz xaqan yene kök tüklük, kök yayiliq erkek böre bilen sindu, tangghut, shagham tereplerge yürüsh qilip bardi. Köp urush we toqunushlardin kéyin, u jaylarni ishxal qildi. Hemde u yerlerni öz dölet chigrisigha qoshti. Untup qalmasliq kérek, jenup terepte barqan dégen yerning barliqini bilish kérek, u yer nahayiti munbet we issiq yer iken. U yerde haywan we qushlar köp iken. U yerdiki kishilerning chirayi qapqara iken. Xaqanning ismi masar xaqan iken. Oghuz xaqan shu jaygha atlandi. iNtayin qattiq urush boldi. Oghuz xaqan yengdi. Masar xaqan qachti. Oghuz xaqan bu yerni ishxal qildi. Buningdin uning dostliri xursen boldi. Düshmenliri zar qaxshidi, oghuz xaqan uni yenggendin kéyin, pütmes – tügümes bayliqqa we mal – charwigha ége boldi. Hemde ularni öz ilige tushup ketti. Untup qalmasliq kérek, kishilerge bildürüsh kérek, oghuzxaqanning yénida aq saqalliq , muz chachliq, qabiliyetlik bir qéri kishi bar édi. U bilermen we lilla wezir édi. Uning ismi ulugh türk édi.

Künlerning béride , u chüshide bir altun ya bilen üch kümüsh oqni kördi. Bu altun ya kün chiqishtin, kün pétishqiche suzulghan édi. Üch kümüsh oqning uchi shimalni körsitip turatti. Uyqudin kiyin u chüshige kechkenlirni oghuz xaqan’gha éytip mundaq dédi:“ hey xaqanim. Sanga uzun ömür yar bolsun, hey xaqanim, séning el – nizaminggha adalet yar bolsun; Kök tengri chüshümde berdi manga isharet, ishxal qilghan yerlerdin urughigha bölüp bersun dep“ . Oghuz xaqan ulugh türkning sözini anglap, intayin xursen boldi, hemde:“ éytqining kelsun“ dédi. iKkinchi küni tang atqanda , balilirini chaqirip keltürüp éyttiki :“ hey ( oghullirim) owni könglüm tartip turidu, yashinip qalghanliqim üchün, owgha chiqishqa chamim yetmeydu, kün , ay , yultuz üchünglar tang atar terepke béringlar, asman, tagh, déngiz üchünglar tün qarangghusi terepke béringlar“. Buning bilen ücheylen tang atar terepke, qalghan üchi tün qarangghusi terepke ketti. Kün , ay, yultuz nurghun haywan we qushlarni owlidi hemde yoldin bir altun ya tépiwaldi, shundaqla uni atisigha tapshurup berdi. Oghuz xaqan shatlandi hemde altun yani üch bölekke böldi we éyttiki:“ siler yagha oxshash oqni kökkiche étinglar .“ Yene shundin kéyin asman, tagh, déngiz nurghun haywan we qushlarni owlighandin kéyin , yoldin üch kümüsh oq tépiwaldi, hemde uni atisigha tapshurup berdi. Oghuz xaqan shatlandi. Hemde oqlarni üchke bölüp berdi. Éyttiki:“ hey iniler , bu oq silerge mensup bolsun, ya oqni toghurlarydu, siler oqqa oxshash( ya gha boysuninglar) .“ Shundin kéyin oghuz xaqan chong qurultay chaqirdi.

Nökerlirini , el jamaitini chaqiritti , ular kélip ba meslehet olturushti. Oghuz xaqan chong chidirda …(Ong teripige) qiriq ghulachliq uzun yaghach qadatturdi. Uning uchigha bir altun tuxu asti uning tüwige bir aq qoyni baghlidi. Sol teripige qiriq ghulachliq uzun bir yaghachni qadatturdi, uning uchigha bir kümüsh tuxuni asti, tüwige bir qara qoyni baghlidi. Ong terepte buzuqlar olturdi, sol terepte üch oqlar olturdi. Qiriq kéche – kündüz toy boldi. ichishti , yiyishti, xursen bolushti, shundin kéyin , oghuz xaqan oghullirigha yurtni üleshtürüp berdi. Éyttiki:“ hey oghullirim, men köp yashidim, köp urushlarni bashtin kechürdüm, ya bilen köp oq attim, ayghir bilen köp yollarni kezdim. Düshmenlerni zar yighlitip, dostlarni shat eylettim, tengri aldida mejburyetni ada qildim, emdi yurtni silerge bölüp bérimen“ ………………..

Posted by UYGHURISTAN at 10:16 PM

http://hantengri.blogspot.de/2008/10/oghuzname.html

Autori: Ghalip Barat Erk

Uyghurlar qedimki dewrde tereqqi qilghan sherq xelqliridin biri idi, emma yéqinqi 3- 4 esirde tereqqiyati eng qalaq haletke chüshüp qaldi, bu zadi nime üchün?

1 . Tereqqiyatning aldinqi sherti tinchliq bolmighan

Tarix betlirini waraqlaydighan bolsaq bileleymizki 1600-yilidin 1900- yilighiche bolghan 300 yil uyghur jem’iyiti pütünley urush oti ichide qalghan hemme yerni qan hidi purap turidighan jem’iyetke aylan’ghan. Seidiye xandanliqining adilliqi bilen dang chiqarghan sultani Abdukérimxanning qestke uchrishi bilen xandanliq xarablishishqa yüzlendi. Xanliq dairisi xanzadilerning üstünlük, bayliq, xanliq, térrétoriye (zémin) talishidighan urush sehnisige aylandi, bir mezgil güllen’gen bu dölet halaketke yüzlendi. Sultan seidxandin bashlan’ghan sopilargha murit bulush ewjige chiqip pütkül xelq birqanche topqa bölündi, eslidin xaniqalarda istiqamet qiliwatqan sopilar hoquq talishish küreshlirige aktip ishtirak qildi hemde qestlep öltürüsh, muritlirigha rehberlik qilip hakimiyet talishish küreshliride az bolmighan qirghinchiliqlarning biwaste sewepkarigha aylandi. Axirqi hésabta sopilarning bölgünchilik we hiyle mikirliri, seidiye ewladlirining iqtidarsizliqi tüpeyli 1680- yili hakimiyet uyghurlardin jonggharlarning qoligha ötti, sopilar jonggharlarning sadiq ghalchilirigha aylinip özlirining qorchaq hakimiyitini tikleshke muyesser boldi. Sopilarning jonggharlar yardimide tiklen’gen bu qorchaq hakimiyiti emeliyette xelqni ékispilatatsiye qilip bayliq toplap uni xojayinlirigha sowgha qilip xelqni téximu dehshetlik weyranchiliqqa giriptar qildi. Sopilarning dehshetlik zulumi astida uyghur xelqi jonggharlar üchün séliq tölep, qul dédek tutup berdi. Pütkül uyghur diyari sopilarning”aq taghliq“ we ”qara taghliq“ tin ibaret ikki mezhepning hakimiyet, murit, bayliq talishidighan, öz- ara qirghinchiliq qilishidighan halaket meydanigha aylandi.

Bu ikki mezhep qirghinchiliq qilishqandin sirt özlirining sopistik idiyisi boyiche medeniyetni qattiq teqib qilip medeniyetni xelq turmushidin we uyghur jem’iyitidin yuqatmaq boldi, jümlidin medeniyet erbaplirinimu qirghin qilip yuqatti. Hakimiyet jonggharlar we ularning hamiyliqidiki sopilarning qolidin manju – ching impériyisige ötkendin kéyin, ching sulalisining chérik hökümranliri bir türküm yerlik féodallar bilen éghiz- burun yaliship, xelqqe éghir zulumlarni saldi. Netijide puqralar éghir zulumgha qarshi köp qétim qozghilang qilghan bolsimu intayin dehshetlik basturuldi, üchturpan jigde yéghiliqi ( pütün xelq qirghin qilip yoqutulghan dégen melumatlar bar ) we her qétimliq qozghilangning meghlubiyitidin kéyin xelqning yurt makanini tashlap bashqa yurtlargha köchüshi, shimali Uyghuristanda qirghin qilip adem qalmighanda ( Xitay tarix kitaplirida Shimaliy Uyghuristan we yette su rayonining qedimdin Uyghurlar yashap kelgen tupraq ikenliki shunche köp yerde tilgha élinghandin bashqa, Mehmud kashigheri ‹‹ türki tillar diwani ›› da bu yerning uyghurlarning Uyghurlarning wetini ikenliki , ularning intayin güllengen sheherlirining bolghanlighini bayan qilghan) jenubtin ahale köchürüshi shuning misalidur.

Xelqning qozghilangliri he dégendila meghlup bulup turdi, sewebi ularning rehberlik qatlimi shekillenmigen, tarix danko yaki ata türk mustapa kamal kebi rehberni wujutqa keltürmigenidi, azadliq heriketlirining nishani peqet zulumni yoqitish bolghini üchün inqilabtin xojilarmu paydilinip öz hakimiyitini tikleshke tirishti, xojilarning topilanglirimu xelqning talapet tartishigha sewebchi bulup ziyanlarnimu keltürdi.

19- Esirning kéyinki yérimigha kelgende xelq bir qétim keng kölemlik azadliq üchün qozghilang kötürüp xoten, qeshqer, kuchar we ghuljilarda hakimiyitini tiklidi, lékin ulargha yétekchilik qilghudek bashchilar bolmighanliqtin xotende hebibullahaji, kuchada rashadinxan kebi sopi- zahit hakimiyet ishliridin xewersizler rehberlik qilip bölünme halette xanliq qilishti. Ularda weten, xelq, millet éngi bolmighanliqtin birliship hakimiyet qurup xelqchil siyaset yürgüzüshke qadir bolalmay aqiwet xelqning ghalibiyet méwisini qoqanliq rengwaz yaqupbegning hiyle- mikri aldida tartquzup qoydi.

Ili sultanliqi, ürümchi- sanji xuyzu hakimiyiti, kuchar rashidinxan xoja hakimiyiti, xoten hebibulla xoja hakimiyiti we qeshqer buzruk xoja (emeliyette bedölet hakimiyiti bulup aq taghliq xojilarning qollishini qolgha keltürüsh üchün jahan’gir xojining oghli buzruk xojidin paydilan’ghan)ning öz-ara istila urushliri yüz berdi we yaqupbegning jenubi shinjang hem turpan, ürümchilerni igilep atalmish ” bedölet yette sheher hakimiyiti“ ni qurdi. 1878- Yili ching sulalisi hemmini yéngip özining nispi haldiki tinchliq hakimiyitini yürgüzgiche yenila urush dawam qilip keldi. Tarix betlirini waraqlap baqsaq, jümlidin eyni waqitta urushqa biwaste qatnashqan, urush weyranchiliqini öz közi bilen körgen tarixchi alimimiz molla musa sayraminining „tarixi hemidi“ ,“ tarixi eminiye“ kitablirini köridighan bolsaq bu heqte yéterlik chüshenchige ige bolalaymiz. Misal:

„Atiliq ghazi yigitliri, serwazliri adem öltürüshtin charchidi, qolliri qapardi. Atiliq ghazi qoshunigha egiship kelgen qassaplarni we xotendiki yaqa yurttin kelgen musapir qassaplarni chaqirip kélip adem öltürüshke buyridi. Qassaplar xendek léwide turup ademlerni boghuzlap xendekke ittiriwerdi…. Shu qétim töt tümen adem halak bolghan bolsa kérek.“
Qedirlik kitabxanlirimizgha bu xil qirghinchiliqtin téximu köp pakitlarni körsitip béreleymiz. Chünki bizning tariximiz bu xil qirghinchiliqlar bilen tolup ketken. Qan hidi, adem ustixanliri tarim wadisining hemme yérini qaplighan idi. ” Uyushqaq, yenggüchi, eqilliq“ menalirigha ige xasiyetlik nami bar uyghur xelqimu bir uchum mezhepchi, bayliqxumar, huquqperest, urushperstler teripidin urush qaynimigha mejburi sörep kirildi. Xelq öz hayatighimu képillik qilalmaydighan, etisigimu ishench qilalmaydighan bulup qaldi. Eshu bir uchum rezil shexsler özining shexsi menpeeti, paraghetlik turmushi üchün milletni, xelqni, wetenni, kelgüsini, ewladlarni püchek pulgha (erzimes shexsi menpeetige) sétiwetti, uyghur diyari halaketke yüzlendi.

1678 – Yilidin 1685- yilighiche jonggharlarning uyghurlarni istila qilish urushliri boldi, aq taghliqlarning dahiysi appaq xoja dalay lamagha bash urup medet tilishi bilen purset kütüwatqan jonggharlar seidiye uyghur dölitige hujum qildi. Appaq xojining aq taghliq muritliri ichidin maslashti, shuning bilen jonggharlar ghelibe qilip uyghurlarni öz hökümranliqigha aldi.
1755 – Yili ching sulalisi shimali shinjangni istila qildi.

1759 -Yili ching sulalisi chong – kichik xojilarning topilingini tinchitip shinjangni öz hökümranliqigha aldi. Qara taghliq wetenperwerler aq taghliq düshmenlirini yoqutush üchün ching sulalisining ghelibe qilishida ichki jehettin masliship zor töhpilerni qoshti.
1765- Yili üchturpan uyghurliri qozghilang kötürdi, bu meshhur jigde yéghiliqi bulup ching sulalisi ghelibe qilghandin kéyin barliq ahalini qirghin qilip tügetti.
1803- Yili yüsüp xojidin paydilinip qoqenlikler parakendichilik saldi.
1820-Yilidin 1828-yilighiche jahan’gir xojining köp qétimliq topilingi boldi.
1845-Yili qeshqerde uyghur we qirghiz déhqanlar qozghilang kötürgen.
1847-Yili yette xoja topilingi boldi.
1852-Yili welixan töre töt qétim bésip kirip nurghun qirghinchiliq qilghan we jallatliq qilip nechche kalla munari yasighan.
1854-Yili qeshqerde déhqanlar qozghilang kötürgen.
1857-Yili atush mis kan ishchiliri, memtili bashchiliqida kuchar déhqanliri, xotenning bir qisim yéziliridiki déhqanlar qozghilang qilghan, welixan törimu topilang kötürgen.
1858- Yili qeshqerde bir qisim déhqanlar qozghilang kötürgen.
1860 -Yili yekende, 1862-yili xoten, kuchar, baylarda qozghilang bolghan.
1864-Yili kucha déhqanliri qozghilang kötürüp ghelibe qilghan hemde rashidinxan hakimiyiti tiklen’gen.
1864-Yili xoten déhqanliri qozghilang qilip ghelibe qilghan hemde hebibulla haji hakimiyiti tiklen’gen.
1864- Yili ili xelqi qozghilang kötürüp ghelibe qilghan hemde ili sultanliqini qurghan.
1864- Yili sidiq beg qeshqerni ishghal qilghan.
1865 -Yili qoqentlik qoshbégi yaqupbeg aq taghliqlardin buzruk xojini özige qalqan qilip qeshqerge kirdi hem aq taghliq xojilar buzruk xoja üchün ularni qollidi. U ching sulalisi teripidin yoqitilghiche her xil urush we qirghinchiliqlar bulup turdi.

1871-Yili charrosiye ching sulalisi bilen tüzülgen toxtam boyiche ili sultanliqini ishghal qildi.
1875- Yili ching sulalisi qoshunliri shinjanggha yürüsh qildi. 1878-Yili ching sulalisi pütün ghelibini qolgha keltürüp jenubi shinjang we ürümchi, turpan rayunlirini ishghal qildi.
1881- Yili ching sulalisi(qaraxan) charrosiye (aqxan)gha 70 ming kwadrat kilométir zémin we besh milyon 9000ser kömüsh urush chiqimi tölep ilini qayturiwaldi.

Yuqurida körginimizdek nurghun qozghilang hem topilanglar boldi, xelqning ghelibe qilghan, meghlup bolghan dewirlirimu boldi, emma keng xelq ammisigha héchbir menpeet nésip bolmidi. Chünki xelq intayin töwen ang sewiyide bolghini üchün peqet chérik, mustebit hakimiyetni aghdurushnila meqset qilghan bulup konkrét nishan bolmighan, ularda mexsus hakimyetchilikni chüshen’güdek sewiye, siyasi pérogiramma tüzgidek iqtidar bolmighanliqtin ghelibe miwisi he dégende bir uchum sopi – zahit, xoja- ishanlarning qoligha chüshüp ketti yaki shular teripidin paydilinip kétildi, xelq ikki sopilar mezhipining muritlirigha aylinip ketkini üchün bir top qozghilang qilsa ikkinchi bir terep ulargha qarshi turdi, netijide hökümranlar uyghurlarning ”öz yéghida öz göshini qoridi“.

Seidiye uyghur döliti dewridin bashlap aq taghliq we qara taghliqlar hakimiyet yürgüzse yaki hakimiyetke tesir körsitelise ikkinchi birterepni qattiq qirghin qildi, eger bir mezhep xelq qozghilingi bilen hakimiyet tiklise yaki qozghilanggha ishtirak qilsa ikkinchi biri ulargha qarshi meydanda turdi, mesilen: aq taghliq xojilarning rehbiri qara taghliqlar tesiridiki seidiye xanliqini yoqutush üchün dalay lamagha bash urup jonggharlarni bashlap kélip muritlirini ichki jehettin maslashturup uyghur xelqini jonggharlargha qul qilip berdi.

Qara taghliq xojilar bolsa jonggharlar we ularning hamiyliqidiki aq taghliq xojilar hakimiyitini yoqutush üchün ching sulalisigha yol bashlidi (qara taghliq xojilar shu xizmetliri üchün uyghur zéminide wang, gung menseplirige ériship bir mezgil xelqni ézip paraghetlik turmush kechürdi, qumul wangliri, kuchar wangliri, turpan- ili xojiliri shularning misali) we muritliri ichki jehettin maslashti. Gerche kucha we xoten qatarliq jaylarda hakimiyet tiklen’gen bolsimu xelqqe nep élip kélelmidi. Bu heqte tarixchi molla musa sayrami epsuslan’ghan halda ” … Kucha xojiliridin rashidin xojam dégen mewlane ershidin welining mazirida dua telep bilen yatqan, hich kishi bilen arilashmaydighan we derwish teriqiside ömür ötküziwatqan bir adem idi … Aq kigiz üstide olturghuzup, burunqi sultanliq qaidisi boyiche xanliq textide olturghuzdi … Bu sheherlerde nahayiti köp ghezine- mülük, qoral- yaraqlargha ige boldi, nahayiti köp ghezine toplandi. Bularning hemmisi tuluq muhemmet yaqup bék atiliq ghazining qoligha chüshti.

Ular shunchilik dölet hökümetke ige bulup, nurghun mal- mülük toplighan chaghlarda ya özining birer uruq- qayashlarigha rehim we shepqet qilip baqmidi, ya birer duaguy, ehli pezil we hünerwenlerge kengri in’am we éhsan qilip, ularning mal dunyagha bolghan éhtiyajidin chiqmidi, ya birer derya- östengge köwrük saldurup yaxshiliq qilmidi, ya meschit xaniqa bina qilip, köl quduqlarni kolitip wexpe eshyalar toxtatmidi …. Nemune eser qaldurmay nam nishansiz ketti. Ulardin héchbir nemune yadikar yaki yaxshi ish baqi qalmidi …. „Dep lenet oquydu. Alimning bayanigha qarighanda bu xil lenetke yene xoten padishahi hebibulla hajimu duchar bulup umu xelq inqilap qilip hakimiyetni élip padishahliqqa olturghuzsa umu oxshashla xelq üchün qilchilik yaxshi ish qilip bermestin ghezinini aldi bilen bedöletning kéyin ching sulalisining qoligha oshuqi bilen chüshüshige sewebchi bolghan. Ili sultanliqini éytsaq 10 yilliq hayatida qanche sultan almashti? Shuning özila kupaye.

Welixan törining qilmishini körsek:” welixan törem kashigherni muhasire qilip, qishlaq we kentlirini qolgha kirgüzüp …. Töt kalla munarisi yasaptu. Munarning égizliki on ikki gez miqdari kéletti deydu. Lékin uning özi beng chékish, hayasiz ishlarni qilish we qan töküshtin héchqandaq özini tartip éhtiyat qilmaydiken.“ Xelq étiqat qilghan xojilar meghlup bulup ottura asiyagha qachqinida qirghinchiliqqa yenila azadliqqa, barawerlikke intilgen, barawerlik, ademdek yashash üchün küresh qilghan xelq qanliq qirghinda qaldi. Ili qayturiwélin’ghanda 50 nechche ming uyghur ahalisining yurt makanini tashlap charosiye dairisidiki ottura asiyagha köchüshi, rosiyelik ظa.N. Kurpatkinning“ qeshqeriye „namliq kitabida yazghan“ jongguluqlar bu weqeni” xojilar yéghiliqi“ dep ataydu.

Bu weqening netijiside 20000tütün yeni 100000 kishi ching sulalisining öch élishidin qorqinidin , qeshqer, yeken we aqsulardiki yurt makanliridin ayrilip, xojilarning keynidin taghqa chiqip ketti … Bu qétimqi qach- qach 1-ayda yüz berdi. Shu künlerde shiwirghan arilash qattiq qar yéghiwatqan bulup, bu ach yalingach kembeghellerning köpchiliki iz déreksiz yoqalghan“, bu waqieler her qétimliq qozghilanglar hem qozghilanglar meghlubiyitidin kéyinki qattiq qirghinchiliqlar bolghanlighini toluq ispatlap béridu. Heqiqet shuni éniq körsitip berdiki gerche xelq qozghilip mustebit hem chérik hakimiyetni aghdurushni közlisimu ularda eshu zulumni yuqutushtin özge nishan bolmighan, ularda birer siyasi pérogiramma bolmighan hem bolishimu mumkin emes idi, chünki xelqte unchilik iqtidar bolmighan, ularda birer siyasi nishan ortaq étiqat bolmighini üchün qan töküp inqilap qilsimu birlishelmestin bölünüp yashap börige yem bolghan.

Ularning qisqa hakimyetliri, qozghilangliri meghlup bolghandin kéyin xelq yenimu qattiq dishwarchiliqqa duchar bolghan jümlidin yurt makanini tashlap chiqishqa mejbur bolghan. Charrosiye ilini ching sulalisigha ötküzüp bergende ching sulalisining öch élishidin ensirigen ahale rosiye térritoriyisige köchti. Molla musa sayrami „bu yette sheherni seremjan qilghandin kéyin, yette sheherde qiriq ming chérik turghuzushqa höküm qildi. Lékin ilini igiligen chaghda bir milyondin artuq ademni halaketke giriptar qilghan idi. Nurghun adem terep terepke qéchip ili etrapida adem guruhi az qaldi… , Dise xaqan mensepdarliri bu yette sheherde töremge yar bolghan yaki töremning ishini tutup xizmet qilghan ademlerni izdep tépip öltürüp, ularning charwa mal we zéminlirini olja qilip, onmingdin köprek xotun-qiz we oghul reside- nariside balilarni olja esir qilip u terep lenju ölkisi, bu terep ili, chöchekke élip bérip, xitaylargha tapshurup we xizmitige tutup berdi“ ○6 deydu.

2. Islamiyettin chetnigen sopistik dini esebiylikning élip kelgen jahaletning weyranchiliqi

Qazaq alimi choqan welixanupning bayanigha asaslan’ghanda pütkül uyghur xelqi sopilarning ikki gorohigha bölünüp ketken bulup qeshqer, aqsu, kuchalarda aq taghliqlar mezhipidiki ahale köp bolsa, yéngisar, yarkent, xotenlerde qara taghliq xojilargha murit bolghan ahaliler köp bolghan. Ular herbir sheher yurtlardimu muritliri arqiliq xelqni parchilighan bulup öz- ara alaqimu qilmaydighan bolghan ( misal qilsaq qeshqer shehri ahalisining sherqi shimal tereptikiliri ichide aq taghliqlar köp sanni, gherbi jenup mehelle kentliride qara taghliqlar köp bolghan), öz- ara perqlendürüsh üchün aq we qara taqi kiygen, aq taghliq we qara taghliq namlirimu shundin kelgen.

Biz tarixi pakitlardin eyni waqitta sopizimning qanchilik yamrap ketkenlikini, nadan xelqning sopizimning kishenliride meniwiyet jehettin qandaq xaraplashqanliqini körüp baqayli:
Alla xasliqi xojamlargha xas yaki alla xojam dep xojamlargha heddidin ziyade eqide we ixlas qilip, ularni hemmidin yuqiri mertiwilik dep hésablap, alla bilen xojamlar ariliqida turidighan héchqandaq birer yuqiri mertiwilik insan yaki janning bulishini étirap qilmaydiken we yol qoymaydiken … Ulargha nahayiti yuqiri eqide baghlap , atlirini yilqa uyuri bilen, qoylirini qotini bilen we qizlirini qizliq ippetliri bilen, sékilek bolsa sékilekliki bilen élip kélip xojamlargha tartuqlap, nezir hediye qilip emdi bizge héchqandaq nerse lazim emes‘ dep ularning duasini élip alla xojam dep tonighan idi.

Bundin bashqa yene tezkirei hidayet qatarliq eserlerdinmu sopilarning özlirini islam dinigha muxalip, kupriliq bilen özlirini alla bilen teng orun’gha quyup terghip qilghanliqini biliwalalaymiz. Biz gerche puqralarni sopizimgha hemmisi bu derijide ixlas qilidu dep qarimisaqmu , sopizimning tesirining nahayiti chongqur bolghanlighini körüwalalaymiz.

Özlirini alla bilen teng orun’gha qoyghan bu sopilar némini terghip qilidu? Dotsént ibrahim niyaz bu heqte mundaq dep yazidu:

Sopizimning tüp ghayisi insanlarni terki dunyaliqqa bashlap, réal dunyadin, ijtimaiy turmushtin yüz örüp xiyali dunyada köridighan <راھەت> ghémini qilishqa chaqirishtin ibaret
Xelqimiz eqide qilghan özlirini dini islamgha béghishlighan xudaning ashiqliri islam eqidilirige muxalip bolghan qilmish etmishliri bilen özlirini seid- muhemmed peyghemberning ewladi diyiship sap eqidilik musulmanlarni aldap, xelqning muhemmet eleyhissalam bolghan eqidisidin paydilinip özlirini niqablap xelqni terki dunyaliqqa bashlap özlirige ixlas qilghuchilarni jennetke érishtüridighanliqini wede qilip, xelqni özlirige mayil qilishti, bu dunyaning yaxshiliqigha muyesser bolalmighan xelqimiz u dunyada jennette bolsimu rahet körüshni, u dunyada bolsimu ademdek yashashni izdidi, shunga xojilargha ishinip ulargha murit boldi.

Sopizimning bunche küchiyip kétishide eyni dewrning qelemde hem elemde yétilgen padishahliri sultan seidxan we sultan abdureshitxanlarning sopilargha murit – muxlis bolghanliqimu sewebchi bolghan idi, ular xan- sultanlarning özlirige murit bolghan pursette siyasi jehettinmu paydilinip (mesilen, muritlirining baj- séliqini kechürüm qilishini telep qilish) öz muritlirini köpeytken digen qarashlarmu bar.

Xoja ishanlar özlirini heq körsitish üchün suda mangalaymiz, ölükni tirildüreleymiz, asmanda uchalaymiz, topini yémek ichmek, altun kömüshke aylanduralaymiz, yamghur yaghduralaymiz, birla waqitta birqanche jayda zahir bolalaymiz, süpköchlep késel dawalaymiz, ghayipni bilimiz, qol tekküzmestin nersilerni yötkiyeleymiz, ösümlük we haywanlar bilen sözlisheleymiz《 dep saxta karametlirini herxil usullar arqiliq teshwiq qilip, herxil hiyle- mikirlerni qollinip xelqni aldap, ularning eqide- ishenchige érishkendin kéyin xelqimizning maddi – meniwi dunyasigha hujum qildi. Netijide ular barliq uyghur medeniyet miraslirini urup chaqti, buzdi, ot qoydi, weyran qildi. Medeniyet eslihelirini buzup, medeniyet sorunlirini sopiliq paaliyet sorunliri xaniqalargha aylandurdi. Xelqning medeniyet sorunliri – mektep, medris, kütüpxanilar sopilarning ayagh astida weyran boldi.

Awamni medeniyettin waz kéchishke qistap medeniyetni men’i qildi. Kimiki sopilar bilen qarshilashsa xuddi xoja jahan ershi, baba rehim meshrep we mirza shah mehmut joras kebi qestke uchrap pajielik öltürüldi. Bu heqte „jahalet pirliri shinjangda namliq eserde yézilghandek:appaq xoja we appaq xojichilar (biz bu yerde aq taghliq xojilarnila emes, qara taghliq xojilarnimu bir qatarda tonushimiz lazim) zamanisida qeshqeriyede medeniyet, maarip, ilim – pen, edebiyat – sen’et, muzika, naxsha, usul, güzel- sen’et, tiyatir, sérkchilik, tibabetchilik, metbechilik, terjime, xettatliq … Qatarliq barliq ilmiy paaliyetlerning hemmisi qet’iy men’i qiliwétilgen. Bundaq ishlar bilen shughullan’ghuchilar kapir , jaduger, murtedler hésablinip jazagha tartilip turghan, öltürüwétilgen.

Hetta xet yézishni öginish, saz ügünüsh, yasash, meshrep oynash, oyun- külke, xotun-qizlar perenjisiz ashkare yürüsh qatarliq adettiki ijtimaiy insanchiliq xisletlirimu qet’iy men’i qiliwétilgen. Pütün jem’iyette qur’an we heptiyektin bashqa barliq yézilma eserler, bolupmu milli eserler, xatire, nemuniler, köydürüwétilgen, yoq qilip tashlan’ghan. Ilim- meripet orunliri buzuwétilgen, cheklen’gen. Ularning ornigha zikri söhbet xaniqaliri, gülex, sazayi hemidanlar (towa qildurush orunliri), xoja, ishanlarning turalghu jayliri, emeldar binaliri dessitilgen. Pütün jem’iyette dua- tilawet, xetme, istighpar uqush (allahtin gunahini tilep turush) ammiwi ijtimaiy meshghulatqa aylandurulghan.

„Tezkirei ezizan“ qatarliq eserlerdin melumki ” aq taghliq“, ”qara taghliq“ xojilarning deslepki bashchiliri bir tughqan bulup ularning öz aldigha nopuz tiklesh üchün köz qarashlirida mahiyetlik perq bolmisimu xelqni ikkige bölüp mezhepchilik qilghan. Ular öz- ara nizah qiliship, xelqni urush jédelge sélip qan töküp menggü ornini toldurup bolghusiz tarixi jinayetlerni qaldurup ketti. Uyghur xelqining barliq pajieliri, yaman künlerge qélishi pütünley sopilarning qilmish etmishliridin bolghan. Pütün uyghur diyarini jahalet qaplap pütün xelq qarangghuluq dunyasigha gherq boldi.

3. Éghir zulum xelqni halidin ketküziwetken

Hakimiyet béshida olturghan herqandaq hökümran öz hökümini qol astidiki emir ekabirliri arqiliq yürgüzidu, hökümran qanche chérik, xiyanetchi we parixor bolsa qol astidikilermu shunche chérik, parixor we xiyanetchi bolidu. Tariximizni waraqlap köridighan bolsaq ene shundaq chérik, parixor, xiyanetchi emeldarlarning köp ötkinini bileleymiz. Hökümran we qolchumaqlirining chérikliki, parixorliqi tüpeylidin xelq üstidiki baj séliq köpiyip ketken, xelq qatmu-qat zulum destidin yashashqimu amalsiz qalghan. Bir tereptin xan we uning ambal, doteyliri zulum qilsa yene bir tereptin, nainsap begler, xojilar, sherietni destek qiliwalghan mollilar herxil alwang- yasaq, baj- séliq, öshre- zakat, pitre yighip zulum salghan.

Ching sulalisining sadiq qul ghalchiliri begler bolsa baj we séliqni hessilep yighip özini béyitish bilen birge ambal, doteylerge sogha – salam , para bérip téximu chong imtiyazlar üchün (toghrisi xelqning qénini téximu bek shorash üchün) heriket qildi, xelq qangghir qaxshap jan teslim qiliwatsa ambal, dotey, beg-ghojamlar özlirining paraghetlik turmush peyzini sürdi, netijide zulumgha chidimighan xelq nurghun qétimliq qozghilanglar qilip mustebit, chérik hakimiyetni aghdurmaq boldi. Xotenlik tarixchi muhemmet elemning tarixi weten waqiati xoten namliq esiride eyni dewirdiki baj- séliqning 65 xili xatirlen’gen iken. Chirik ching sulalisi chériklikte mensepni baha quyup élan chiqirip sétish derijisige bérip yetken bulup emdi biz ching sulalisining mensep sétish heqqidiki élanigha munasiwetlik bayanni körüp baqayli:

Herqandaq puli bar adem kümüsh pul sowgha qilsa mensep bérimiz, dep bazar güzerlerge élan chaplidi… Herqandaq nami nishani yoq , oghri, qimarwaz, sergerdan bolsimu pul berse uninggha mensep bérildi…. Mensepni sodiliship baha qoyup ashkare satidighan boldi .Mana buningdin shu chaghdiki hakimiyetning qanchilik chirikleshkenlikini, bu seweplik xelqning qanchilik riyazet chekkenlikini, qanchilik zulumgha duchar bolghinini qiyas qilish müshkül emes. Démek eyni tarixi dewrde hoquq achköz, bayliqperst, parixorlarning, oghri, qimarwazlarning qoligha chüshüp „su aqidu saygha, pul aqidu baygha“ digendek weziyet dawam qilghan, puqralar üstidiki zulum téximu kücheygen.

Qerz üchün, alban üchün boldi méning halim xarab,
Hezriti chünwang bégim halimgha rehim etkey yana.
Kelseler albanchilar xéne puli dep tutsiler,
Pul tapalmaymen tinep , dishwar bolur halim yana.
Kéchiler, kündüzleri hem ders oqur érdi balam,
Qerz üchün, alban üchün, hem derstin qaldi yana.

Aqsuluq muellip molla toxti mundin yüz nechche yil muqeddem yazghan esiri „erziyet „tiki yuqurqi bayanlar arqiliq shunimu bileleymizki , zulum shu derijige yetkenki beg-ghojamlar özlirini aghichiliri üchün xénigimu alwang yighqan. Bu xil alwang, baj séliqlarning köplükidin, zulumning éghirliqidin xelq intayin qiyin ehwalda qalghan. Dini ölima, tarixchi imir hüseyin qazi axunum bir shéirida mundaq dep yazidu:

Ötmüshte bu shinjanggha shen dotey iken manju,
Magaza, tawa toku, kiygenliri sap pangchu.
Rahette yatar uxlap puqragha kötertip jذ,
Puqrani haqaretlep singku bilen dep chentu,
Datanggha qadap qoyghan neyze qélich hem cheydu.○12

Mana bularning hemmisi tarix, eyni dewrdiki réalliq. Ching sulalisi hökümranliri dewri we bashqa dewrlerde bolsun hökümranlarning éghir zulumliri xelqni pütünley halidin ketküziwetken. Mushu xil ehwal astida tinchliqning bolmasliqi, sopizimning bésimi, iqtisadi qiyinchiliq xelqni özining medeniy maarip ishlirigha köngül bölelmeydighan qilip qoyghan. Xelq maddi, meniwi bayliqliridin pütünley mehrum bolghan.

”Pul bolsa janggalda shorpa“ deydu uyghur danaliri, derheqiqet pul bolmisa hich ish aqmaydu, pul démek iqtisad, kapital, meblegh démektur. Yuqurida körginimizdek urush we dehshetlik ézishler uyghur xelqining igiligini pütünley weyran qilghan bulup sopizimning terki dunyachiliq teshebbusi bu weyranchiliqni téximu kücheytiwetken. Meyli jonggharlar bolsun yaki ching sulalisi bolsun xelqning medeniyet maarip ishlirigha meblegh sélishi, qollishi mumkin emes idi, chünki xelq pen- maarip arqiliqla hayatliq yolini, barawerlikni hetta ularni aghdurup özige özi xoja bulush yolini tapalaytti, hökümranlar uyghurlarni adaqqi öz hökümide tutushni meqset qilidighan tursa buni qandaqmu xalisun?

Öz -özini tonighan, milletperwerliki wujutqa kelgen milletla menggü öz mewjutluqini kapaletlendüreleydu, buni peqet heqiqi pen- maaripla ishqa ashuralaydu. Shunga büyük mutepekkur yüsüp xas hajip ilim bilen kökke chiqqili bolidighanliqi, qulning qulluqtin xalas bolalaydighanliqini mundin ming yil muqeddem bizge jaka qilghan. Ching sulalisining axirqi ghalchisi yang zéngshinning xelqni menggü nadanliq kishenide kishenlep turush üchün pen maaripni qattiq cheklep, xurapi mollilarni sétiwélip xelqni idare qilghanliqi buning pakiti emesmu? 20 -Esirdin ilgiri ershi, futuhi, molla muhemmet sadiq qeshqiri, zohuri, molla yunus yerkendi, ghéribi, nizari, katibi, molla muhemmet tömüri, nazimi, tejelli… Ge oxshash muweppeqiyet qazan’ghan bir türküm medeniyet erbabliri yétiship chiqqan, ularning muweppeqiyet qazinishida melum iqtisadi arqa tiriki bar idi.

Bolupmu 20-esirning aldinqi yérimidiki medeniyet erbaplirimizdin abduqadir damolla, abduxaliq uyghur, lutpulla mutellip, molla muhemmet oghuz hemra, iminjan bahawiddin… Qatarliq bir türküm ot yürek kishiler iqtisadi jehettin azraq bolsimu asasi bolghachqila chet’elge chiqip yaki ölke merkizige bérip ilim tehsil qilalighan, mektep échip ilim tarqitalighan. Iqtisad yeni pul bolmighanliqtin nurghun eqilliq perzentler xuddi molla toxti yazghandek uqushtin qélishqa mejbur bolghan. Iqtisad bolmisa qurulush qilghili bolmighinigha oxshash mektep medrislerni sélip ilim meripet tarqitish mumkin bolmaydu, xelqmu nadan qélip menggü ”mangqurt“ bulup qalidu.

4.Sirtqi dunya bilen alaqe aziyip békinmichilik kücheygen

Xelqimizning medeniyet we tereqqiyatta bunchilik qalaq haletke chüshüp qélishi xelqara muhit bilenmu zich munasiwetlik. Yüen sulalisi dewride uyghur déngizchisi yighmishning gherpke baridighan déngiz yolini échishi, ming sulalisi dewride xuyzu déngizchisi jéng xéning déngiz qatnishini yene bir baldaq yuquri kötürishi bilen sherq – gherp alaqisi quruqluqtin( quruqluq yoli bixeter emes idi) köre déngiz yoligha köchti. Chünki kéyinki ottura esirdin bashlap ottura asiyada bir- birige qarshi birmunche ushshaq féodal xanliqlar barliqqa keldi. Netijide yipek yolidin ibaret bu sherq – gherp medeniyet, iqtisad- soda liniyisi ténch bolmighanliqtin asta – asta öz rolini yuqutup baridu. Bu heqte sabiq sowétlik muellipler gafirof bilen miroshinkowlar mundaq dep yazidu:

„Yipek yolining tosulushi hemde yawrupaliqlarning hindistan we junggogha baridighan déngiz yolini échip, uni igiliwélishi sewebidin merkizi asiyaning dunya bilen bolghan soda qatnash alaqisi üzülüp qaldi. Gherp bilen sherqning iqtisadi we medeniyet almashturush yoli özgirip, merkizi asiyani jenup we shimal tereptin egip ötidighan boldi. Merkizi asiyada yerlik féodal hökümranliq kücheygenliktin, iqtisad we medeniyette nahayiti téz xaraplishishqa qarap mangdi.“

Amérikiliq ataqliq tarixshunas stawrianus ependi dunya tarixidin yekün chiqirip ‹‹ dunyaning omumi tarixi ›› namliq kitabida ” dunya tarixi ispatlidiki bir ijtimaiy guruhning medeniyette tereqqi qilishi uning qoshnilirining tejribilirini qubul qilalighan qilalmighanliqi belgileydu. Bir ijtimaiy guruh érishken her xil keshpiyatlarni bashqa ijtimaiy guruhlargha tarqitidu. Shunga ularning arisidiki bérish kélish qanche köpeyse öz ara ügünüsh pursitimu köpiyidu. Omumen , medeniyette eng iptidai halettiki qebililermu uzaq jeryanda békik yashighan, shuning üchün ular qoshna qebililerning medeniyet muweppeqiyetliridin paydigha érishelmigen. Bashqiche qilip éytqanda bashqa jughrapiyilik amillargha oxshash insanlarning tereqqiyatidiki achquch milletler arisidiki yéqinlishishqa baghliq. Bashqa milletler bilen öz ara tesir körsetken eshu milletler ghayet tereqqiyatlargha érishish imkaniyiti intayin zor .

Emeliyette , ularning téz sür’ette tereqqi qilishigha türtke bolidu, chünki ularning duch kélidighini tereqqiyat pursiti bolupla qalmastin yene shallinish bésimidur. Nawada öz ara tesir pursitidin paydilinip tereqqi qilmisa chuqumla assimilatsiye bolidu yaki yoqulush xirisini élip kélidu. Eksiche békik halette yashighan millet sirttin kélidighan inértsiyige érishelmise , yene xewp – xeter bolmisa shallinish bésimimu ular üchün mewjut bolmisa ular eslidiki haliti buyiche nechche ming yil yashaydu“. Ottura asiyada yashighan uyghur xelqimu yuqurqi qanuniyetning sirtida emes.

Bu chaghda shinjangdila emes, ottura asiyaning bashqa jayliridiki ehwalmu buninggha asasen oxshash bulup musulman sherq dunyasi xaraplishishqa yüzlinip burunqi medeniy güllinish pütünley tügeshken, burunqi ilim pen güllinishi axirliship xurapiyliq we mezhepchilik küchiyip tepriqe hakimyetliri köpeygen, öz- ara nizalar köpiyip igilik we xelq turmushi xarablashqan. Yawropada bolsa ehwal buning eksiche bulup islahat, riqabet jush urup rawajlinip, tebiii pen, ijtimaiy penlerde we sanaette yéngi bösüsh boliwatqan we sanaet, yéza igiliki tereqqi qilip mashinilishiwatqan bulup uchqandek tereqqi qilghan idi.

Biz bolsaq bulardin pütünley xewersiz halda” quduqning tégidiki paqidek“ asman mushu dep yürüwatattuq. Netijide insanlar tereqqiyatigha töhpe qushup kéliwatqan uyghur xelqi „uchar gilem“, „yaghach at“ ta ekis etken hawa qatnash arzulirimu shu boyiche chöchek bulup qéliwerdi. Yüsüp xas hajipning ilim bilen kökke chiqqili bolidighanliqi, qul bolsimu ilim bilen azadliqqa érisheleydighanliqi heqqidiki chaqiriqlirimu bizni oyghitalmidi, biz esirlerni ishek harwisigha olturup ötküzüp kelduq, ishek harwisini alahide qatnash qorali, kala bilen sapanni ishlepchiqirish qorali qilip esirdin esirge köchüp kelmektimiz. Özimizni békik halette saqlap kelginimiz üchün yawropa ellirining jümlidin pereng we orus, johot – ejnebilerning qandaq tereqqi qilghinini pisentimizge almiduq, welsipit yasisa ”sheytan harwa“ dep atiduq, mushu esirde hetta ”ayrupilan’gha nime dégen chong qush bu dep dan chachqan“liqimiz némini ispatlaydu?

Medeniyet, maarip jehettin tarliqqa yüzlen’gen

Hemmige melum bolghinidek, qedimki ottura asiyada türki xelqler yashap kelgen ana makan bulup ularning el farabi, muhemmet xarezmi, mehmud kashgheri, yüsüp xas hajip, jamal qarshi, ehmet yükneki, imaiddin kashgheri, singqu seli tutung … Kebi birmunche peylasop, edib- alimlar yashighan bulup matématika (aljebir), edebiyat, ilmiy kimiya, ilmiy mentiq, ilmiy nujum, pelsepe, tibabet, naxsha-saz qatarliq sahelerdin xéli yaxshi ilmiy muweppeqyetlerni qolgha keltürgen idi. Mongghullar dewrige kelgende alimlimizning ilmiy emgekliri mongghul impiriyisi bilen nahayiti keng dairige tarqilip özini namayen qildi we dunya medeniyitining tereqqiyatigha öchmes töhpilerni qoshti. Mesilen: ediplerdin seydulla, sewinich hiya, mazuchang, shüangfularni, yéza igilik alimi tömür töbrük (lu mingsen)nع, uzuqluqshunas qusquy, yéziqshunas tatatunga we chosgixodriz, terjiman entsang we bilanashil, siyasion lyen shishen, ehmet, ömer, astronom jamalidin, binakar exteridin, yaraghshunas alawiddin we ismail, ressam gawkukun, alimlardin chinshiming we shemsidin, déngizchi yighmish, tarixshunas lyen xuyshen…. Qatarliqlarning töhpisi sözimizge delil bolidu.

Uyghurlar öz tarixida bashqilarning ilghar ilim we téxnikilirini ügünüsh bilen birge özining ilghar nersilirini qoshna ellerge ögetken. Tömür, kömür, mis, bughday, paxta … Larning shinjangda ichkiri ölkilerdin baldur bolishi, xenzu tilidiki tömür söziningmu türki tildiki tömürdin qisqirap 铁 bulishi, yuqurqi téxnikilarning shinjang arqiliq ichkirige tarilishi qedimiy medeniyetlik bolghan uyghur xelqining qandaqtur ekilishperwer millet bolmastin bashqilar medeniyitining jewherlirini qubul qilalaydighan hem öz medeniyitining jewhirini bashqilargha teghdim qilalaydighan millet ikenlikini körsitip berdi. Emma uyghur jem’iyiti 16- esirdin bashlap sopizimning küchlük tesirige uchridi, seidiye dölitining adaletlik sultani seidxandin bashlap xanlarning sopilargha murit bulishi tüpeylidin xoja- ishanlar rayonimizda nahayiti téz köpeydi, muritliri künsiri ashti.

Tesir dairisi zorayghan sopilar qur’an, hedis we sopiliq kitapliridin bashqa barliq medeniyetni cheklishi hem bu xil teqipning uzun dawam qilishi uyghur xelqini menggü toldurup bolmaydighan ziyanlargha giriptar qildi. Uyghur xelqi sopilarning dehshetlik rohi qul qilishi, ularni ghalibiyet yoligha, hörlükke bashlaydighan ilim yolidin mehrum qilishi bilen ular rohi qulluqqa chüshüp qaldi. Herqandaq bir milletning millet rohi yuqulidiken shu millet yoqalmay qalmaydu, uyghur rohi yoqalghini üchün uyghur milliti ewwel jonggharlargha andin chérik ching sulalisigha at-ishek ornida ishlidi.

Sopilar özlirini alla bilen teng orun’gha quyup, islam eqidilirige muxalip ish qilip, islam dini we musulmanlar üchün pütmes, tügimes weyranchiliq we xarliq élip keldi. Ular medeniyet bayliqlirini buzup, medeniyetni menggülük yoq qiliwétish üchün tirishti. Mektep medrislerni sopizimliq paaliyet sorunlirigha aylandurup, sap eqidilik uyghur xelqini rohi qullargha aylandurdi. Sopilar hakimiyet béshigha chiqqan we qorchaq hökümdar bulup turghan waqitlarda qur’an we heptiyek birdinbir uqushluqqa aylandi. Qur’anning ayetlirimu sopizm idiyiliri boyiche tepsirlendi. Kéyinki waqitlarda yeni sopilar texittin chüshken emma tesiri yenila chongqur bolghan chaghlarda maarip asta- asta eslige kélishke bashlidi, emma ijtimaiy penler mutleq asasi orunni teshkil qildi. Tebiii penler we téxnikilar (hüner sen’et) asasen untuldi, oqutush dairisi bekmu tar bulup qaldi. Neshriyatchiliq, basma ishlirimu untulup qolda köchüridighan qalaq haletke chüshüp qaldi. Shu dewer ijtimaiy jem’iyitige nezer salsaq peqet shair, terjiman, tiwiplerla yétiship chiqti, hüner sen’et yenila natural igilik basquchida turup qalghini üchün héchqandaq tereqqiyatqa érishelmidi.

Hökümran ching sulalisimu eslidinla qalaq bir medeniyetning wekilige aylan’ghini üchün ularmu uyghur xelqige héchqandaq bir medeniyet ata qilalmidi, eksiche hökümranliqini ishqa ashurushta paydiliq tongchi (terjiman) yétishtüridighan mekteptin birqanchinila achti. Shu chaghlarda uyghurlarda tesir qilghudek, ularda oyghunush peyda qilghudek birer medeniy tereqqiyat, yüksilish bolmighini üchün qoshnilirimu uyghurlargha héchqandaq ijabiy tesir ata qilalmidi. Ottura asiya jümlidin musulmanlar dunyasi xarabliship, chüshkünliship ketken bulup uyghurlar asasen ene shu islamiyet dunyasi bilen alaqe qilatti, uyghurlargha alahide tesir körsetküdek birer ilghar medeniyet öz qoshniliri arisida bolmighini üchün doktur esed sulayman éytqandek eshabul keheb uyqusigha gherq bolghan idi.

Teghdir tughulushtinla pishanisige yézilghan bolidu dep qarighan xelqimiz hemmini xudadin, mazar mashayiqlardin ah urup izleydighan roh chirmiwalghan bulup, yaritish méningdin yarilish özüngdin ni untughan idi, jennet qélich sayisining asitida digenni chüshen’genu jennetni qandaq halda qurushni bilmigen. Uyghur xelqi pütünley ene shundaq chüshkün, qalaq dunya muhitining ichide bulup gheripning yéngi medeniy muweppeqiyetliridin peqet 19-esirning axirliri toghriraqi 20- esirning bashlirida xewer tapti ؤe… Bu zaman gheplet we biperwaliq zamani emes, oyghinish we sezgürlük zamanidur jahilliq we nadanliq dewri emes ilim- pen dewridur. Susluq we bikarliq dewri emes tirishish we gheyret waqtidur. Bashqa milletler ilim meripet sayiside hawada uchup perwaz qilmaqta, su astida bolsa xuddi quruqluqta yürgendek erkin üzüshmekte. Biz téxi gheplet uyqusida yatmaqtimiz. Uyqu ölümning buradiri we muqeddimisidur. Bu halette daim uxlimaq yoqilish we ölüm yolidur hélihem waqit we purset bar… Dep chuqanlar saldi. 20- Esirning 30- yillirigha kelgende andin bu halet özgirishke bashlidi.

Xulase qilghanda uyghurlar 1600-yilidin 1900-yilighiche bolghan 300yil jeryanda türlük qismetlerge duchar bulup medeniyette chékinip ketti, burunqi jenggiwarliqini yuqatti. Emma u ötmüsh, hergizmu hazir medeniyette algha basalmasliqimizning sewebi emes, hazir mes’uliyetni ulardin izlesh öz mes’uliyitini bashqilargha ittirishtin bashqa nerse emes, lékin tarixi sawaqlarni qubul qilishimiz , sewenlikler üstide izdinip uni tüzitishimiz lazim. Emdi, mana insaniyet 21- esirge özining türlük yéngiliqliri bilen zamaniwiliship kirsimu biz tolimu töwen angda mes we eleng- seleng halda, köpimiz ishek harwisigha olturup kirip kelduq, biz dawamliq mushundaq yürsek ewlatlirimiz biz toghrilq nime dep yekün yazar tarix bétige?

Izahatlar:
Molla musa sayrami «tarixi eminiye» shinjang xelq neshiriyati uyghurche neshri, 49-bet
Molla musa sayrami «tarixi hemidi» milletler neshiriyati 1986- yili uyghurche neshri323-, 324-betler
Yuqarqi eser, 156-, 140-, 153-, 154-, 240- betler
Koropatkin «qeshqeriye» shinjang xelq neshiriyati1983- yili uyghurche neshri 223- bet
Ibrahim niyaz «tarixtin qisqiche bayanlar» qeshqer uyghur neshiriyati uyghurche neshri 269-bet
Shinjang medeniyiti 1987-yili 4-san 28-bet
Molla musa sayrami «tarixi hemidi» uyghurche, 176-bet
Bulaq mejmuesi omumi 13-san 231-bet
Qeshqerqedimki kitaplar tetqiqat xewiri uyghurche 1985-yil 1-san 79- bet
Ottura asiya tetqiqati 1987-yil uyghurche 1-san 76-bet
Abduqadir damollanesiheti
Shinjang medeniyitii jornili 2000-yili 1-san 71-bet

Menbe eskertilmidi, özre soraymiz.

____Karakuyash Rédaksiyesi

http://hantengri.blogspot.de/2008/09/uyghurlarning-medeniyette-chkinishidiki.html

Autori:Korash Atahan

Biz menggülük seperde…
Ular, sözlishidu ular
Kökrengde,
Aqrengde,
Qararengde,
Qirmizi rengde… her yerde…
Sözlishidu, sewepsizla tökülgendek qan.

Biz menggülük seperde…
Sözlishidu ular her rengde,
Sözleshkenche,
Anglashni istimeymen bu tillarni.
Trikmestin, hem qilmastin tenteklik,
Untushqa tirishimen bu miskin awazlarni.
Bir yol izleymen tashtek tupraqlardin,
Bir yol izleymen payansiz alemlerdin.
Yéril! dep seslinimen qara tashlargha,
Men goya hasharetler topida,
__Ular U-Bahnda_Köyüwatqan weylun dozaqta!

13/ 11/ 2003, Frankfurt-Gérmaniye

http://hantengri.blogspot.de/2008/04/mehdiyge-biz-mengglk-seperde-ular.html

Yoqurqidek qisqiche mulahizilerdin shundaq xulasilashqa boliduki, biz musulmanlar dunyasining kainatni keship qilish paaliyetliride keynide qélishimizning sewebi hergizmu ‚allah pütiwetken teghdir pishanimiz‘ din emes, belki buning del eksiche, allahning bergen nimmetlirini tetqiq qilidighan tetqiqat quralimizni _ toghra pikir qilish, toghra tepekkür qilish usulini xata talliwalghinimizdin, xata ikenliki allimuqachan ispatlan’ghan ‚töt élémént telimati‘ ni rohimizgha singdüriwalghinimizdin bügünki haletke qalmaqtimiz.Buningdin shuni ochuq köriwélishimiz mumkinki, biz bügün bizni tuyuq yolgha bashlap kitishke sewepchi bolghan ‚töt élémént telimati‘ ning hükmiranliqidin toluq qutulup, allahni, qur’an kerimni, peyghembirimizning miraslirini allahning bu kainatqa apiride qilghan teghdir- qanuniyetlirige, hazirghiche keship qilin’ghan nispilik neiriyisi, kwant usuli digendek kainat teghdir qanuniyetliri asasida, we bundin kéyin ta zaman axirghiche keship qilip tügetkili bolmaydighan yéngi- yéngi tebiet qanunlirigha asasen chüshen’ginimizde, biz musulmanlar yenila qaytidin runaq tapalaymiz.

„Elhemdulillahi rebbil alemin“ __ bizge yüksek ilim nezeriyiliri bilen qurallinip kainatni tonush, xudaning qudritini tonushtek ‚jihat‘ yoligha chaqirilghan shereplik wezipini birinchi orundiki wezipe qilip aldimizgha qoymaqta! bu noqtidin alghanda, biz hazirqi islam pelsepesining huli bolghan klassik tesewwup pirinsiplirini tüptin süpürüp tashlap, uning ornigha bu tebietning qanunliri asasida tiklen’gen heqiqiy musulman ‚tesewwup nezeriyisi‘ ni yaritish we shu buyiche pikir qilish aditini yitishtüridighanla bolsaq, tebiet qanunlirining, ilim- pen neziriyilirining qur’an telep qiliwatqan keshpiyatlar ikenlikini, uninggha boy sunushimiz lazimlighini bileleymiz.Bulardin melumki, bizning sawatsiz bichare mollilirimizdin renjishimizning hajiti yoq.Kim bilidu, qur’anning qalghan söre- ayetliridin yene qanchilighan qismini chüshenmey kiliwatimiz yaki xata chüshünüp kiliwatimiz.Bundin kéyin qur’anni ilmiy bir shekilde özimiz oqup ögineyli, qur’an telimatlirini turmushimizgha tedbiq qilayli, bashqilarning xataliqidin qiydap özimizni tuyuq yolgha zorlimay, xudaning ulughlighini ispatlaydighan yéngi- yéngi keshpiyatlarni bizmu keshp qilayli, xudaning bizning ishlirimizni asanlashturup bérish üchün yaratqan maddiy dunyasidin yéngi- yéngi téxnikilarni bizmu ijat qilayli. Ene shundaq bir muhit yaritish üchün jan pida qilsaqmu erziydu.

(Tügidi)
____________________________________________________
*Xelqimiz tarixta körülüp baqmighan kirzisqa patti. Sherqiytürkistanda yashawatqan 7 yashtin 70 yashqiche, addiy déhqandin yoquri derijide terbiye körgen alim we senetkarlarghiche bolghan hemmeylenning zimmisige, qandaq qilip zamaniwiy riqabetke berdashliq bérish, qandaq qilip milliy mewjutluqimizni saqlap qélish we yene qandaq qilip mustemlikichilerning étnik qirghinchiliqliridin aman-ésen qélish qatarliq jehetlerde… orunlashqa tégishlik éghir wezipiler chüshmekte.

Bolupmu közge körünmigen halette hemmila adem oxshimighan shekilde ishtirak qiliwatqan bu herketning mushu bir dewir ziyalilardin kütiwatqan jawapkarliqi intayin éghir bolsimu, bu teqezzani jéni bilen tuyup, öz burchini jariy qiliwatqan, igilmey-sunmay millitimizning hörlük we azatliqi üchün izdiniwatqan ziyalilirimiz bek az.Maqala apturi shu türdiki az sandiki ziyalilirimizning ichidiki aldin körer, parasetlik, bilimlik, talantliq biri bolup, uning eserliri weten-millet dawasimizning tüp yölünishini belgülesh nezeriyisige inqilap xaraktérliq yéngiliq élip kelgenliki üchün , xelq arisida yüksek shöhret qazandi.

Apturning bu maqalisi buningdin 5-10 yillar ilgiri yézilghan bolup, u özining bu estayidil tetqiqati arqiliq, xelqimizning diniy étiqadi, pelesepiwiy chüshenchilliri, Éstétik qarashliri we siyasiy telpünüshliri qatarliqlarni, teqdirimizge bolghan yüksek mesuliyetchanliq tuyghusi bilen küzütüp, millitimizni qapsilip qalghan bu halaket patqiqidin qandaq qilip qutuldurup chiqip kétishmiz kérekliki heqqidiki ilmiy tesewwurlirini, heqiqetni emeliyettin izleshtin ibaret matériyalistik bir meydanda turup, shu türdiki tetqiqatlar ichide eng yoquri sewiyede, wayigha yetküzüp ipadilep bergen.

Bu maqala mezmuni mol, merkizi iddiyesi intayin yéngi we ijadiy, tili rawan, pasahetlik we küchlük, pikirliri dadil we logikiliq… bolushtek bir qatar alahidilikliri bilen, bu sahide élip bériliwatqan tetqiqatlirimizning heqiqiten gül tajisi bolalaydu.

Biz bu eserni élan qilish munasiwéti bilen, maqala Apturigha saqliq we salametlik, utuq we nusret tileshtin bashqa, uning bu eserni kingeytip bir kitap haligha keltürüp, mezlum xelqimizge teqdim qilishini ümüt qilimiz we tört köz bilen kütimiz.

_________Karakuyash Rédaksiyesi

23-Noyabér 2007 Gérmaniye

http://hantengri.blogspot.de/2007/11/uyghurlarda-islam-dini-sewda-men-bu.html

Korash Atahan

Bügünki dunyada uçur almaşturuş işlirining tez tereqy qilişi şundaqla neşiryat ahbarat ixliriğa qolayliq şert şarait hazirlap béridiğan internetning keşip qilinişi qizil Xitay kommunistik hakimyitining Uygur xelqini menggu asarette qalduruştin ibaret rezil çüşini berbat qilip ularning mustemlikçilik we kengeymiçilik işliriğa tehdit élip keldi.

Uygur xelqi arisida yéqinqi yillardin buyan özining heq hoquqliri üstide oylinidiğan, dunya milletliri qatari erkin yaşaşqa intilidiğan démokratik idiyeler oturğa çiqip, türlik şekildiki musteqilliq herketliri arqa – arqidin yüz bérip kelgen idi.

Uygur xelqidek uzak tarix, özgiçe medeniyet we özige has diniy étiqad hem milly örpi adetke ige nopusi 20 milyondin aşidiğan bir itnik guropta tebe’i bolidiğan insaniy intilişlerning barliqqa kélişini, Uygur til yéziqi, diniy étiqad, neşriyat- ahbarat we radio- televiziyedin körgen Xitaylar özining zeherlik qolini uzaq yillardin béri az bolsimu xelqimizge meniwi ozuq bérip kéliwatqan neşriyat – ahbarat orunlirimizğa uzatti.Hazir wetinimiz Şerqiy Türkistanda bar bolğan neşriyat- ahbarat, radio- telveziye orunliri gerçe kommnist Xitay hakimiytining zorawanliq siyasitini teşwiq qilidiğan, yerlik itnik milletlerning mewjut bolup turuş hoquqini inkar qilidiğan, türlük betnamlar bilen diniy erkinlikni boğidiğan, yerlik milletlerning til yéziqi we mediniytini yoqutiwétiş üçün xizmet qilidiğan téroristik organlar bolsimu ular yene haterjem bolalmay yéngi – yéngi şumluqlarni oylap çiqip, milly haraktirimizni ajizlaşturuş, mediniytimizni weyran qiliş, til-yéziqimizni yoqutiwétiş jehetlerde wehşiyane herketlerni élip barmaqta.Men şu munasiwet bilen uzaq yil Xitayning Şerqiy Türkistandiki neşriyat- ahbarat saheside işligen bir wetendişimizni ziyaret qildim.

SUAL: Siz wetendiki çeğingizda Xitayning Şerqiy Türkistandiki neşriyat ahbarat saheside işleptikensiz bu rastmu?
JAWAP: rast.
SUAL: nimişqa wetenni taşlap çet’elge çiqtingiz?
JAWAP: men bir yazğuçi dunyaning weziyitini obdan çüşinimen. Wetende böliwatqan tengsizliklerge çidimidim, kommunist Xitay hakimiytining xelqimge qaratqan téroristik herketlirini dunya jamaetçilikige anglitiş arzusi bilen wetendin ayrilişqa mejbur boldum…

SUAL: Şerqiy Türkistanda nime xizmet bilen şuğullinattingiz?
JAWAP: Muherrirlik hizmiti belen şuğullinattim.

SUAL: Siz qandaq tengsizliklerni nezerde tutiwatisiz?
JAWAP: Ahbarat-neşriyat, radio- teliwiziye orunliri reyal turmuşning inkasi, u özi obiyekit qilğan rayondiki köp sanliq kişilerning menpe’etige wekillik qilişi kérek.méning wetinim gerçe Xitay faşistliri mustemlike qiliwalğan rayon bolsimu Xitaylar dunya xelqining közini buyaş üçün bu yerde aptonomiya siyasitini yolğa qoyğan idi. Undaq bolğan ıken heqiqi türdiki aptonomoya siyasiti yurguzilişi kérek idi, emilyet undaq bolmidi, til yéziqimiz çetke qeqildi yaki körniştiki nersige aylandurup qoyuldi; normal diniy étiqad erkinligimiz boğuldi, yaki din faşistik hakimyetning menpeeti üçün xizmet qilduruldi; milli maaripimiz weyrançiliqqa uçridi, yaki Xitayning asimilatsiye qiliwétiş siyasiti üçün xizmet qilduruldi. Iqtisadiy jehette arqida qaldurulduq yaki teb’i bayliqlirimiz talan – taraj qilindi; hotun- qizlirimiz terbiysiz qalduruldi yaki işsizliq we namratliq tüpeylidin ayaq asti qilindi; téhi bu yetmigendek ular nomussizlarçe Xelqaradiki tughum konturuli atmospurasini bahane qilip nopusimizning normal köpiyelmesliktin ibaret qirğinçiliqni keltürüp çiqardi.

Balilirimizning ey boluş nisbiti atom sinaq qiliş, özuqluk yétişmeslik, yoqumluq késel, dawalitişqa pul bolmasliq, dohturhanilarda türlik tejirbilerge materyal boluş, tuğuluşqa az qalğanda qesten çüşürüwétilip organizimlirini sétiş, téhi yoruq dunya körmigen buwaqlarning qimmetlik ezalirini isil tamaq qatareda yiyilidiğan özuqluqqa aylanduruwétiş…qatarliq usullar bilen nopusimizning éşiş derijisini dunyaning herqandaq yeridikige nisbiten zor derijide töwenlitiwetti..Yesli terbiysini alğan balilarning başlanğuç terbiyesige ige bolişi, başlanğuçni pütküzgenlerning ottura mekteplerge, ottura mekteplerni pütküzgenlerning aliy mekteplerge, aliy mekteplerni pütküzgenlerning xizmetke kirişi bes muşkul bolup bala terbiyelep qatarğa qoşuş xelqimiz beşiha bala boldi. Déhqanlar türlük heqsiz haşar we alwang yasaq derdidin halidin ketti, biz bularni ahbarat neşiryat wastiliri arqiliq xelqara jamaetçilikke uhturalmiduq, erzimizni atalmiş qizil Xitay hakimiytige anglitalmiduq, öz köz qaraşlirimiz kiçikkine bolsimu ekis etken ahbarat, edebiyat – senet, we siyasiğa ayit maqalilirimizni az bolsimu neşir qilalmiduq. Yazğuçilarning normal qelem tewritişige qattiq çek qoyuldi, undaq qilğanlar çiqip qalsa türlik yaman qalpaqlar keygüzilip türmige solandi, qestlep öltürüldi, sarang qiliwétildi mana bu tengsizlik bolmay nime?!

SOAL: anglisaq Uygurçe kitaplarni neşir qilmaq bekla teslişip ketti deydu rastmu? emiliyette çiqiwatqan kitaplar xéli köpken bu qandaq gep?
JAWAP: rast .Uygurçe kitaplarning xéli köp çiqiwatqanliğimu rast biraq u kitaplarning 95% tige kommunistik Xitay hakimiyitining tarixni burmilaş, milletni yoqitiwétiş, diniy étiqad erkinlikke yol qoymasliq, neşiriyat- ahbarat erkinligini çekleş, demokrattik pikirlerni basturuş, Uygurlar nopusning köpiyişining aldini éliş, türlük ussullar bilen ğeripçe pikir eqimining yamrap ketişining aldini éliş, Xitay medeniyitini perdazlap körsütüp xelqara jamaetçilikni we Uygur qatarliq yerlik Türkiy xelqlerni aldaş qatarliq rezil idiyliri singgen. Biz adette özimizge kéreklik kitap-jornallarni, gezit we teşwiqat materyallirini çiqiralmaymiz. Adettiki neşir qilinidiğan materyallarmu Xitaylarning qattiq tekşurişidin otidu.

SUAL:Uygurçe materiyallarni Xitaylar qaysi usulda tekşüreleydu?
JAWAP: u bek asan, ilgiri Uygurlarning téhi közi eçilmiğan çağlarda zeherlik sotsialistik eqidiler bilen bizni aldap, iqtidarliqlirimizni pepilep özi uqun xizmet qildurğan bolsa zaman özgergendin kéyin xelqimiz içidiki hulqi yumşaq, Xitay mekteplerde oquğan yaki Xitayğa mail iqtidarsiz kişilerni izlep tépip, ularni pul we hoquq bilen sétiwélip, şundaqla türlük siyasi otkemilerdin ötküzüp öz eqidisidin yatlaşqan, hükümran millet üçün qulçiliq qilidiğan bir Türküm ğalçilarni yitişturup işqa salidu.téhi ular xizmet bijirgende Xitaylardinmu aşuriwetidu. U yarimas insanlarning birdin bir alahidiligi şu bolğaçqa purset kelsila qerindaşliriğa qattiq özini korsitip eqeliy bolidiğan eserlerdinmu qusur izleydu. Nöwiti kelgeçke şunimu qisturup otey: Xitay jemiyiti uzliksiz tereqqi qilip özlirining muşu dewirde bésip otuşke tigişlik tereqqiyat yoloni tamamlawatidu, öz xelqini qudret tapquzuş yolida izliniwatidu, yéngiliqqa intiliwatidu, şu seweptin neşiriyat- ahbarat sahesidimu melum yéngi dewirge mas kélidiğan seyasetlerni tüzüp özi üçün xizmet qilduriwatidu. Ularning özliri üçün tüzgen siyasetlerni melum nisbette xelqimiz üçün xizmet qildurğilimu bolatti, bizdiki Uygurlarğa wekil bolup çong kiçik menseplerge qoyulğanlarning beziliri öz xelqige jan köydirişni xalimaydu, bezilliri bekla bilimsiz aq qarini periq etelmeydu, beziliri horun türlik medinyet bilimlirini, xelqara çong weziyetni we Xitay hökümitining siyasetliridiki biz üçün paydiliq hem paydisiz bolğan ajizliqlarni çuşenmeydu, yaki bolmisa çiwinning qulqidek hoquqidin ayrilip qéliştin ensirep tohu yüreklik qilip, medinyet tereqiyatimizğa putlikaşang bolidu. Yaki ğalçiliq qilipmu Xitayğa yahşiçaq bolalmaydu, yaki bolmisa milletning şu orundiki wekili boluşni qamlaşturalmaydu. Mundaq bir hikayini sözlep berey: Bir küni men bir yaş yazğuçining özem neşirge teyyarliğan kitapini melum bir kiçik işhanining mes’ulining yéniğa testiqlitiş üçün élip kirdim, eser nahayiti yahşi idi. Biraq xéliqi nadan “ bu bala bek yaş iken, esirini çiqirişqa aldirimayli, téhi resiminimu beremtingiz, taza kulkilik iş de bu 30 yaşqa kelgen soymilarning kitapiğa resimlirini bergili tursaq 50-60 yaşqa kirgenlerningkini qandaq qilimiz“ dédi. Emelyette Xitaylar yaşlarning eserliride démokratik idiyler köp dep qarap, neşir qilişni ançe halap ketmeydu. Ular esli hazir yétişip çiqiwatqan yaşlardin nahayiti çong umitlerni kütken, çonglirini bir nersilerni qilip yoqattuq, kiçikliri biz üçün xizmet qilidu dep çöçirini ham saniğan idi. Ular bügünki dewirdiki yaşlarni körüp özlirining çotni xata soqqanliğini bilip yetken bolsa kérek zeherhendilikining tiğ uçini yaşlarğa qaratti. Biz bir qançe yil tirişçanliq körsütüp yurup ming teste yaşlarning bir qisim eserlirini azraq bolsimu çiqiralaydiğan bolduq. Undaq kişilerning bizge tepip béridiğan her bir awariçiliqi Xitaylarni héçqandaq bedel toletmeyla mehsetlirige yetküzidu, kişilerning kallisini qandaq qilip özgertip özi üçün eşundaq hudini yoqatqan halda xizmetke salğili bolidiğanliği kişige sir bolup tuyilidu. Yene bir qétim bir yazğuçining esirini birqançe otkeldin saq salamet ötküzüp bir başliqning yeniğa élip kirsem buningda erkin muhebbetlişiştin ibaret ğeripning burjaçe erkinleştutruş iddiyesi bar iken, neşir qilğili bolmaydu, dédi. Emiliyette u eserde Uygur yaşlirining kommnist Xitay hakimiyitining Uygurlarni yoqitiwitiştin ibaret téroristik siyasetlirige bolğan isyankarliq royi ekis atturulgen idi. Ular özlirining menpeti üçün aqni qara qarini aq dep adetlengen.Yane bir parçe çong tuptiki esernı pilanğa yollap, 6 ay tehrirlikini qilip testiqlatqili kirsem birsi u başliqqa körset deydu birsi bu başliqqa körset deydu, axiri hemmisi meslehetleşkendek eserde milliy bölgünçilik idiyesi bar iken. Sawut damollamning obrazi ijabi qehriman qilip teswirlinip qaptu, Uygurlarning ezeldin doliti bolup baqmiğan tursa, dölet qurğan qilip teswirligen qandaq gep dep testiqlimidi. Radio teliweziye orunlirida bolsa Xitayning bu xil bésimi téhimu éğir. Hökümet Uygurlarning menpetige ayit jamiyetning qarangğu tereplirini ekis atturidiğan temidiki eserlerni işligili qoyuş uyaqta tursun hetta bezi çağlarda Uygur, Türk, milliy maarip, Şerqiy Türkistan digendek sözlerni işlitişkimu yol qoymaydu. Uygurlarning işligen her bir kiçik programmilirinimu qattiq tekşureydu. Eger Uygurlar işligen herqandaq filimde undaq atalğular bilip- bilmey tilğa elinip qalidiğan bolsa filim işliguçi qolğa élinidu yaki xizmettin tohtutulidu, şu orunğa mesul hadimlar emilidin élip taşlinidu, qattiq jazalinidu, hetta işligen filimida milliy hessiyat qoyuqken depmu bu kişige ohşimiğan derijide jaza bérilidu. Ahbarat peqet Xitayning mustebitligi, yerlik milletlerni medinyet jehetttin arqida qalduruş; asimilatsiye qiliş qatarliqlar üçün xizmet qilsila bolidu, uningdin başqa adette çingraq tinğilimu qoymaydu. Bu addiğina misallardin Xitaylarning Şerqi Türkistanda neşriyat we ahbarat saheside yolğa qoyiwatqan meniwiy jehettiki téroristik siyasitini xéli derijide çuşiniwalğili bolidu.

SUAL: Şerqiy Türkistanda hazir Uygur tilida kitap we gezit-jornal çiqiridiğan qançe orun bar? yiliğa qançe hil kitap we gezit jornal çiqiridu? ularda qaçilik Uygur xizmet qilidu?

JAWAP:neşriyatlar on’ğa yetmeydu, her bir welayette birdin jornal we gezit çiqirilidu ( Qazaq, Qirğiz tillirida kitap-jornal neşir qilidiğanlirimu şuning içide) lékin bu metbuat orunlirida asasliqi Xitay tilida kitap-jornal çiqirilidu. Bir yilda tehminen ming hilğa yéqin kitap we gezit-jornal neşir qilinidu.Uygurçe çiqidiğan gezit jornallar tehminen 30–40 % ni igilişi mumkin, bularni tepsiliy sözlep olturmisammu siz bilisiz.asasliq başqurğuçi orunlarning hemmini Xitaylar igelliwalğan, melum bir çong neşriyatni misalğa alsaq uningda 500 ge yéqin adem işleydu, Uygur tehrir bolumide aran 47 neper muherrir işleydiken, buningdin metbuat orunliridiki Uygurlarning sanini qiyas qilğili bolidu.

SUAL: Şerqiy Türkistandiki Uygur tilida çiqidiğan ahbarat-neşriyat orunlirining iqtisadiy ahwali qandaq? xelqimiz qandaq kitaplarni yaqturidu?

JAWAP: Uygur tilida çiqidiğan metbuat orunlirining iqtisadiy ehwali tariximizdiki herqandaq çağdikige qariğanda intayin osal ehwqalğa çüşüp qaldi. Uygur millitining bügüngiçe mewjut bolup turişining asasliq seweplirining birini neşriyat-ahbarat orunliridiki Uygur tili medeniyat hadisisidin körgen Xitay mustebitliri yéqinqi bir qançe yildin buyan Uygur metbuat orunliriğa bolğan siyasiy bésimni hessilep aşuruştin başqa kitap we gezit-jornallarning sanini we sehipillirini atalmiş iqtisadiy we siyasiy seweplerge bağlap, kişini endişige salğudek derijide qisqartmaqta. Nurğun jornallar Xitay qesten keltürüp çiqarğan bay eldiki namratçiliq destidin tohtap ketti we tohtap kétiş aldida turiwatidu. Bezilirining sehipiliri hessilep qisqartilip ohşimiğan bir nersige aylandurulup qoyuldi. Neşriyatlar we gezit-jornal tehrir bolumliri éğir iqtisadiy qiyinçiliqqa duç keldi, Şerqiy Türkistandek tebe’i bayliqi köp, yerlik itnik milliti qedimiy we mediniyetlik bir elde tarixta korulup baqmiğan derijidiki mediniyet qirğinçiliqi yüz bériwatidu. Metbuat orunliri iqtisadiy qiyinçiliq destidin bar puliğa kitap çiqirip maaş tarqitişqimu amalsiz qeliwatidu. Melum bir neşriyatning xelqperwer bir mesuli atalmiş Uygur aptonum rayonning melum bir qorçaq hakimidin neşriyat üçün mebleğ soriğanda „kitap çiqirimiz dep aware bolup yürgiçe bergen maaşni hejlep yatsanglar bolmamdu, nime béşimizni ağritip kiliwerisiler“digen. Bilmigen kişige bu bir adettikiçe söz bolsimu bilgen kişige nisbiten bu bir qorqunçluq signal. Qarang bizning pisihik jehettiki ajiziliqimizni néme dégen biliwalğan? Biz hiyalimizda yoq yürgen bilen dunyağa nupus wabasi we qarnining açliqidin şekillinip qalğan ğayet zor istimal baziri arqiliq insaniyetke apet élip kelgen, özining eqil parasitige tayinip yaşaşni bilmey Uygurning mol tebi’i bayliqlirini talan taraj qiliş bedilige semirip, közlirige yağ tiqilip ketken bu tuğma eqli kemtuk milletning bizni tar yerge qistaş üçün baş qarurup tepip çiqqan atalmiş beş ming yilliq tarixidiki bu tunji keşpiyatini. Qarang! Insaniyetning behti üçün birer keşpiyatni yaritişqa musteqqil eqil parasiti yetmigen bu milletning, nupus jehettin özi bilen ruşen küç sélişturmisi hasil qilidiğan ajiz milletlerni qandaq şekiller bilen asimilatsiye qilip yoqutuwétişke işlep ketken kallisini. Zeminimizni aldi, tebi’i bayliqlirimizni talan taraj qildi, xelqimizni nadanliqta qaldurup iqtisadiy jehettin weyran qildi, diniy étiqadimizni suslaşturdi. Eemdi umu yetmigendek rohiy dunyayimizğa qiliwatqan bu tajawuzini tohtutuş kérek idi. Rast kitap materyallar Uygur tilida çiqmaydu emes çiqidu. Sanimu xéli bar, lékin yahşi kitaplarni yézişqa yaki terjime qilişqa yol qoymaydu. Tariximiz, diniy étiqadimiz we milliy medeniyitimizge ayit kitaplirimiz ming qétim taraşlinip, burmilinip özige layiqlasturulup yaki apturlarni tar yolğa qistaş arqiliq ijat qildurup héçnimige ohşimaydiğan nersige aylandurğandin kéyin neşir qilişqa yol qoyidu. Yene bezi çiqiwatqan kitaplarning waqti ötken.

SUAL: anglisaq BDT pen maarip teşkilatidin Uygurlarning maaripini we milliy medeniyitini qutuldurup qéliş üçün nurğun pul bériptu bu rasmu? bu pullarğa xéli köp kitap materyal neşir qilinğandu herqaçan?

JAWAP: rast, nahiti köp pul bergen iken, biraq uning bir qismi kitap-materyal neşir qiliş üçün işlitildi, qalğinni nimige işletkinini éniq bilmiduq. Bir qismiğa kitap neşir qilinğini bilen neşir qilinğan kitaplarning maarip we milliy medeniyitimizge héç paydisi bolmidi. Buning sewepliri mundaq.1) Bu pullar bilen hökümet 80-yillarda neşir qilinip ketken eneniwi Uygur maaripi asasida tuzulup qalğan Uygur medeniyiti arqa körünuş qilinğan bir qeder yahşi dersliklerni Xitayning mustemlikiçilik siyasiti we Xitay medeniyiti arqa körüniş qilinğan kitaplarğa özgertip atalmiş Uygur „dersliklirini yéngilaş “ pilani emelge aşuruldi. Asasiy pen kitapliri kona peti qeliwerdi.2) Bu pullar bilen Xitaylar özliri alla burun waz keçken, xelqarada „ötmes mata zorlap sata“ğa aylinip ketken kommunizimliq iddiyler bilen kişini qaymuqturidiğan Xitay yazğuçilirining atizim terbiyisi, sotsializim, kommnistik ehlaq we atalmiş milletler ittipaqliqi qatarliqlarğa ayit milletni ğeplette qalduridiğan siyasiy we edibiy kitaplar neşir qilindi. 3) Bu pullar bilen balilar we maaripqa héçqandaq alaqisi bolmiğan Xitay, Rus we Uygur yallanma yazğuçilirining Xitaydin bizge miras qalğan sotsiyalizim iddiysi singdurulgen „qizil qiya“; „qanatliq het“; „çeksiz ormanliq qarliq dala“; „Dongzi“; „pulat qandaq tawlandi“; „buran balliri“; „Qizil laçin“; Le Ping tağa“; „Ludungyi“; „pidakar su işliri mutehessisi Wang Wei“ qatarliq ismini sanisimu ademning kongli élişidiğan insaniyet tepekkuriğa zit bir qatar bizni qulluqta qalduridiğan kitaplarni çiqardi.4) Bu pullar bilen yoqarqidek kitaplarni çiqirip, biçare mezlum xelqimizge zorlap sétip yiğqan pullarni belkim Qazaq, Qirğiz, Özbek, qatarliq biçare qerin daşlirimizni bizge qarşi sétiwélip, ular bilen wetenimiz we xelqimizning insaniy heq hoquqliri bolğan musteqilliq we horluk üçün koreşken şir yürek oğlanlirimizni qandaq qilip qirğin qiliş üstide tohtamlarni tuzgendu.5) Kitap materiyal neşir qilişqa ajritilğan pullarning köp qismi Xitay maaripini tereqqiy qilduruş üçün işlitiwelindi. Ular bir qisim yéngi derisliklerni neşir qiliwaldi, ariçiğa alte tayaq dep hemmidin ziyan tartqini Uygur milliti boldi. Qazaq, Mongğul, Qirğiz, Şiwe qatarliq mediniyette bir qeder arqida hesaplanğan milletler mehsetlik Uygurlarğa qarişi küç supitide tereqqiy qildurilidiğan bolğaçqa ularning bu pullarni işlitiş işliri Xitay hökümitining astirittin awaylap qomandanliq qilişi bilen bizningkidin éditliqraq boldi. Ular hazirğiçe ma’aripta qilalmay kelgen bir qisim işlirini qiliwaldi.

SUAL: xelqimiz qandaq kitaplarni yaqturup oquydu? neşir qiliniwatqan kitaplar bu hil ehtiyajni çanduralamdu? Uygurlarning kitap oquş qizğinliqiğa qandaq qaraysiz?

JAWAP: ejdatlirimizdin miras qalğan eneniwi tepekkurimizğa mas kélidiğan yéngiçe ma’aripimiz téhi güdek halitidila Xitay asaritige çüşüp qalğaçqa uningda özige has alayidilik we dunyawi zamaniwilik téhi şekillengini yoq. Maaripimiz intayin éhtiyajliq böliwatqan bilim igilirini Şerqiy Türkistanliqlarning emiliy yaşaş iqtidarini küçeytidiğan küç supitide nişanliq terbiyeleydiğan sestimiliq maarip nezeriyisini we yetekçi iddiysini iptidayi şekilde bolsimu barliqqa keltürelmiduq. (bunungda kommnist Xitay hökümitining hessisi bar elbette.) Bundaq bolğaçqa tuluq ottura, téhnikum, aliy tehnikum we aliy mekteplerde allaqaçan waqti otup ketken derislikler ötülidu, oqutuş usulliri hazirqi zaman xelqara weziyetke maslişalmaydu. Oquş pütküzgenlerning sewyisi özining milliy maarip en’enisi we milliy medeniyitige bir qeder mas kélidiğan mitotta tuzulgen ijtimayi penlerde bolupmu edebiyat, senet, tarix qatarliq penlerdiki sewiyesi dunyawi sewiyedin nahayiti yiraq bolsimu milliy medeniyitimizning başqa terkiwi qisimliriğa nisbeten bir qeder yoquri. Şundaq bolğaçqa kitaphanlarning mutleq köp qismining medeniyat sewiyisi ançe yoquri emes. Ular mustemlikiçilikning derdini yetküçe tartti, zamaniwi bilimlerni uguniştin nahayiti uzaq zaman mehrum qaldurulğaçqa hazirqi zaman dunya idilogiysi we zamaniwi penlirige ayit kitaplarni oquşqa ançe qiziqip ketmeydu. Ularning eng qiziqidiğini zulmet qaplap ketken rial hayatini birdem bolsimu untup, özlirining sunuq konglige teselliy isteş üçün kongluge birdin bir tesselli béridiğan islamğa , Uygur tarixiğa, Şerqiy Türkistan inqilawiğa we xelq eğiz edebiyatiğa ayit kitap materyallardur. Xelqimiz ilim sahesidiki éğir eqliy emgek telep qilidiğan temilarğa ayit kitap-materiyallarni oqumaydu yaki oquydiğanliri yoq hisapta. Bizde islam diniğa ayit her kim özi bilgençe şerhiylep baqqan, tariximizğa ayit köp burmilanğan Xitay we bir qisim Uygur ziyalilirining kitapliri köp neşir qilindi. Bularni oquş hazirqi zaman Uygurlirining „zamaniwi pen-tehnika „izdinişliri bolup qaldi. Lékin bundaq kitaplarning bir qeder bolidiğanlirini tapmaqmu asan emes, tapqan belenmu sétiwalalaydiğanlar nahayiti az sanni teşkil qilidu. Bezi kişilerning turmuştin eşininp az tula iqtisad qilğan puli siyasiy kitap matiryallarğa mejburi hetlinişke yetmeydu. Neşiryatlar hokometning başqa seliqliri yetmigendek xelqimizning béşiğa „kitap séliqi“ni muptila qildi. Ular pul tepiş üçün başqa yol tapalmay yene şu koturuşluk xelqimizni tapti. Xinjiang yaş – ösmürler neşriyati qatarliq bir qisim metbuat orunliri Xitayning mustemlike siyasetlirini teşwiq qilidiğan qurultay hojjetlerini, Xitay mustebitlirining hayati ekis etturulgen eserlerni, kommnistik iddiyiwiy ehlaq teşebbus qilinğan maqalilarni, atizim terbiysige ayit kişilerning diniy itiqadini zeherleydiğan neşir boyumlirini xelqimizning mejburiy sétiwélişi heqqide hökümetning namida qizil taşliq hojjet çiqirip jaylarda mejburi satti. Bu yerde zorul tépilip qalğaçqa bu hil “ kiatap séliqi“ keltürüp çiqarğan bir pajieni tilğa élip ötsem artuqçe ketmes dep qaraymen. Hotende bir déhqanning ikki balisi bar iken. Bir kuni melum bir neşriyat déhqanlarğa mejburi kitap sétiş üçün Hotenge keptu. Ular satqan kitaplarni almisa siyasiy jinayet bolidiken. xéliqi déhqan ikki balisini egeşturup bérip, yenidiki azraq pulğa baliliri yahşi körgen kitapni élip bériptu. Neççe kun otmeyla aka singil ikkeylen mekteptin kélip dadisiğa, muellimning 32 yuendin kitap materiyal puli élip kilişni eyitqanliğini deptu. Oyde pul yoq iken, u kişi pul ariyet élip turuş üçün barmiğan yeri qalmay aran digudek bir balisiğa yetkudek pul tepip kélip baliliriğa qattiq kayiptu we pulni yaşta çongraq bolğaçqa oğliğa bérip, qiziğa birelmeptu. Biçare güdek qiz kiçiçe yiğlap ming teste tangni atquzuptu. Singlisining eçinişliq yiğliğan yiğisiğa berdaşliq berelmigen xéliqi ösmür nahayiti parakende boptu. Ular ettigende mektepke mengiptu, mektep derwazisiğa barğanda ösmür yigit singlisiğa:
—– jenim singlim, bundaq qayğurma, me bu pulni oqutquçing´ğa bergin–deptu.singlisi bir tereptin heyran bolup, yene bir tereptin akisiğa koyinip:
—– aka sen işletkin, bu pulni men alsam sen qandaq qilisen–deptu. akisi gudeklik çiqip turğan sebiy közlirige yaş élip:

—–mendin haterjem bol, méning öydikilerdin hupiyane saqlap kéliwatqan azraq pulum bar idi, şuni bérimen deptu.Kiqik qiz huşalliqini basalmay akisining boyniğa esilip söyüp kétiptu we yügürgen peti sinipiğa kirip ketiptu. Emiliyette xéliqi ösmür balining yenida pul yoq iken. Singlisi kirip ketkendin kéyin, tebi’i bayliqliri Xitay teripidin talan taraj qiliniwatqan, dunya boyiçe eng bay döletke ayliniş ehtimali éniq bolğan bir elning bu biguna namrat perzenti mekteptin haliy bir jayni izdep tépip ésilip öliwaptu. Men bu weqeni anglap özemni tutalmay yiğlap kettim. Bu wetinimizde yüz bériwatqan pul we iqtisatqa bağlinişliq bolğan tümenligen pajialerning biri. Mana bu mustemlikiçilikning ewlatlirimizning beşiğa keltüriwatqan külpetliri, mana bu yerim esirdin buyan Xitay zeminiğa kéçe – kündüz toşulup kétiwatqan nefit we qimmetlik yer asti bayliqlirimizning bizge élip kelgen şapaiti, mana bu Şerqiy Tukistandiki bir çuka muz satidiğan manglur Xitayçilekmu puli yoq turup weten azat bolğandek terilirige patmay yaşawatqan Uygur baylirining yançuqiğa siğmay qéliwatqan nijis pulning hasiyiti, mana bu millitining insaniy heq hoquqlirini sétip milletning wekili boluş salayitige érişiwalğan qorçak hakimlarning bizge keltürgen şapaiti, mana bu buzuqçiliqa, zeherlik çekimlikke, haraq-şarapqa, qimar we türlik keypi sapalarğa bérilip ketken bir qisim baywetçilirimizning heyrihaliqi, mana bu 21- esirge saq-salamet ulişiwalğan mezlum xelqimizning ilim-pen sahesidiki kişini éçinduridiğan şum teğdiri. Muşundaq halettiki bir millette kitap oquş qizğinliqi yene qandaq bolmaqçi?! Muşundaq bir iqtisadiy jehettin talan taraj qilin’ğan, medeniyet jehettin weyran qiliwitilgen bir milletning ahbarat we neşriyatçiliq işliri qandaq bolmaqçi?! kişiler eng awal zağrada bolsimu uç wah qursaq toyğizişi kérek-de.

SUAL: wetinimiz Şerqiy Türkistanda hazirğiçe neşir qilinmay kéliwatqan isil eserler barmu? yana şundaq eserler yézilarmu?

JAWAP: Uygur xelqi 6 ming yilliq medeniyet tarixiğa ige qedimiy millet, buni dunya ilim sahesidikiler obdan bilidu. Biz şanliq medeniyitimiz bilen pehirlinişke tegişlik uluq milletlerning biri. Bundaq bir millette elbette nurğun mediniy, ilmiy miraslar bolidu. Lékin Xitay mustemlikisi içide yaşawatqan bizdin basqa xéli köp milletlerning ata-buwisi qongini eytip taşliwetken qeğezlirimu neşir qilinip boldi, biraq bizge ejdatlirimizdin miras qalğan neççe on ming parçe kitap Xitayning kitap turmiliride, çet’elning qarang’ğu kutuphanilirida, sawatsiz qaldurulğan xelqimizning quyaş nuri çuşmeydiğan qazinaqlirida héçqandaq qoğdaş tedbiri bolmiğan ehwal astida çirip ehletke aylinip barmaqta. Şerqiy Tukistanning qaysi bulingiğa barmang kona kitapqa putlişip yiqilip ketkili tas qalattingiz. Lékin Xitayning yerlik milletlerni medeniyette arqida qalduruş arqiliq yoqitiwétiştin ibaret tarixtiki bediwi milletlerning kitap köydirişidinmu neççe hesse éğir bolğan téroristik siyasetliri mediniyet miraslirimizning barğançe yoqulup ketişini keltürüp çiqarmaqta. Buningğa dunya jamaetçilikining diqqitini tartiş kérek. Weyran bolup ketiwatqan kitaplar ejdatlirimizning bizgila emes putkul insaniyetke qaldurğan bibaha soğiti.Sualingizning axirisiğa jawap bersem undaq kitaplar tohtimay yézilidu. Bezi qisqa waqitlarni hesapqa almiğanda Xitayning bizge uzliksiz zulum sélip kéliwatqiniğa ikki esir bolup qaldi. Bu jeryanda Nizari, Meşrep, Molla Musa Sayrami, Molla Bilal…. qatarliq buyuk ziyalilirimiz wujutqa çiqti we qimmetlik eserlirini qaldurup ketti. Uningdin kéyin Tejelliy, Qutluq Şewqi, Abduqadir Damolam, Abliz Mehsum, Abduhaliq Uyguri, Memtili Ependi… qatarliqlarni tikip osturgen bu millet Memtimin Buğra, Quddus Hujam Yarof, Ziya semidi, Turğun Almas, Abduşkur Memtimin, Murat Hemrayof… qatarliq buyuk alimlirimizni yetuşturup çiqti hem çiqiwatidu. Undaq asan iş yoq biz tarix sehnisidin yoqalmaymiz, xelqimiz téhi ejdatlirimizning izini bésip mangidiğan yéngi-yéngi turelmilerge hamildar bolmaqta. Xelqimiz hayatla bolidiken mediniyet işlirimiz we milliy musteqilliq koreşlirimiz tohtap qalmaydu.

SUAL: Şerqiy Türkistanda hazir bar bolğan ahbarat-neşriyat qoşunimizning milliy medeniyitimizni tereqqiy qilduruş jehettiki töhpisige qandaq qaraysiz ? milliy musteqilliq küreşlirimizdiki ularning orniğa qandaq baha bérisiz ?

JAWAP: meyli qehriman bolsun, yaki satqun bolsun, meyli adettiki kişi bolsun yaki bilimlik insan bolsun u eger Uygurla bölidiken yürikining şiwirlaşliriğa, we xelqining ingiraşliriğa qulaq sélişqa mejbur olidu. Inqilapçilar içidin satqunning, satqunlar içidin inqilapçilarning çiqip qélişini bir çetke qayrip qoyuşqa bolmaydu. Biz Uygur jemiyitide nahayiti pes körgen bir qisim kişilerning milliti üçün töhpe qoşiwatqanliqini, nayiti uluq bilgen bir qisim insanlarning milletke eytqusiz ziyan seliwatqanliqinimu korduq. Buning’ğa qariğanda ahbarat-neşriyat saheside işlewatqan kişilerning milliy medeniyitimiz üçün jan köydiriwatqanliri asasiy orunda turidu, biz bujehette Xitayğa qariğanda köp ewzellikke ige. Ularning konglini özimizge héç bir bedelsizla qaritalaymiz, buning özi bir ğelbe. Asan deyişimizdiki sewep ularning içide milliy hesiyati urğup turidiğan, millet dise nowiti kelgende jeninimu ayimaydiğan, kéçe-kunduz milletning ğemini qilidiğan, çiqiş yoli tapalmay tohtimay izliniwatqan, iqtidarliq we karğa kélidiğan kişiler 90% ni igileydu. Ular körünişte Xitay üçün işlewatqandek qilğan bilen emiliyette un tunsiz halda milliy menpetliri üçün küreş qiliwatidu. Ularning küçige sel qaraşqa qara-qoyuq hemmini bir tayaqta heydeşke bolmaydu.Eng addiysi ular Xitayning til yéziqimizni yoqitiwétiştin ibaret wehşi qara niyitige taqabil turup keldi. Milliy medeniyitimizni qoğdap qéliş jehette köp küç serip qiliwatidu we özlirining fonksiyunluq rolini jariy qilduriwatidu. Medeniyet jehette bek arqida qalğan millette milliy inqilapning ğelbe qilişi natayin. Neşriyat-ahbarat sahesidiki ziyalilirimizning inqilabimizğa obiyektip şert şarait hazirlaş jehettiki töhpilirige yoquri baha bériş kérek.Nesriyat-ahbarat sepidiki qerindaşlirimizğa Xitay hükümiti ezeldin işenmeslik, közge ilmasliq pözitsiyisini tutup kelgini yetmigendek emdi iqtisattin ibaret rezil közur bilen ularning kespiy işliriğa, a-iliwi turmuşiğa éğir qiyinçiliq keltürmekte. Bu bizge melum jehettin paydiliq Xitaylar ularning qimmitige sel qaridi, şunçe tirişipmu özlirige mayil qilalmidi. Hazir ularni Türküm-Türkümlep iş ornidin ayriwatidu we ayriş aldida turiwatidu.Ularning yahşi eserlerni neşir qilişiğa yol qoymayduyu kişiler burni quliqiğiçe toyup ketken siyasiy kitaplarni mejburi çiqarğuzup, uni sétip maaşingning 85% tini tap, bolmisa iş ornungni bikar qil dewatidu. Buningğa bir qisim herbiydin kesip almaşturğan we Xitay mekteplerde oquğan hoquq üçün, ailisining hatirjem turmuş keçurişi üçün milletni, millitning uluğwar menpeetini sétiwetidiğan munapiqlar yan tayaq bolup bériwatidu, hökümettin neşriyat-ahbarat işliri üçün bériliwatqan mebleğni teşebbuskarliq bilen tohtatquziwetip, xelqimizning kitaphumarliqidin ibaret artuqçiliqini Xitay üçün xizmet qildurup yerlik baylirimizning ikki tort tal puliğa tayinip kitap çiqartiwatidu. Mesilen, Şerqiy Türkistandiki melum bir neşriyatning adettiki bir xizmetçisi neşriyat-ahbarat sahesidiki Xitayğa putlikaşang böliwatqan bir qisim neşriyat hadimlirini qisqartiş, hökümettin pul almasliq, çiqiwatqan kitap-jornallarning sehipisini qisqartiş yaki tohtitiwétiş, kitaplarning sanini azaytiş, zorul tépilsa xelqning mebliği belen hökümetning siyasetlirini teşwiq qiliş jehettiki Xitayğa körsetken eqil- parasiti we bu jehette işligen emiliy xizmetliri hesabiğa neşeriyatning ezeldin yoquri sapaliq ziyalilarning basqurişida bolup kéliwatqanliğidin ibaret yahşi weziyetni özgertip bu orunning rehberlik salahiyitige érişiwaldi. Buning milliy medeniyitimizdiki çong bir tiradigiye bolğanliqini, xelqimiz uzaq otmey çuşunip qalidu.

SUAL: biz dayim çet’ellik dostlardin bizning uzaq tariximizğa, medeniyitimizge, qimmetlik asare etiqilirimizge, mol mediniy miraslirimizğa we özgiçe tağ deryalirimizğa qiziqidiğanliqini anglap turimiz, nemişqa şu heqtiki kitaplarni keng turde neşir qilip nowettiki iqtisadiy qiyinçiliqni yéngimaysiler?

JAWAP: bu sualni nahayiti yahşi soridingiz. Bizning taza şundaq qilğumiz bar. Lékin hemmidin qiziqarliqi özimizning ejdatliri qaldurup ketken mediniy miraslarğimu özimizning igidarçiliq qiliş hoquqimiz yoq. Bu gep yene ma’aripqa bérip çétilidu. Birinçidin yesli ma’aripidin tartip aliy mektep ma’aripiğiçe siz yuqarda tilğa alğan medeniyet hadisilirige çétilidiğan penlerge ayit bilimlerni balilirimizning yaş alahidilikke maslaşturup ügitip mangidiğan ma’arip systimisi yoq; ikkinçidin u nersilerni penler boyiçe ayrim-ayrim halda tetqiq qilidiğan ilim-pen muasselirimiz yoq; üçünçidin bu sahediki mutehesislirimiz kemçil; tortinçidin alimlirimizning bu heqte élip barğan tetqiqatliri Xitay hükümiti tereptin qattiq konturul qilinidu; beşinçidin nurğun tarixi miraslirimiz mustemlike halette bolğanliğimiz üçün bir qisim çet’el kutuphaniliri we muziyhaniliridin qayturup kélin’gini yoq; altinçidin nurğun mediniy yadigarliqlirimiz eslige keltüruş bahanasi bilen Xitay teripidin özgertilip kétiwatidu. (bunungğa addiy bir misalni korsitip otsem artuqçe ketmes: men 1998-yili idaridikiler bilen Turpanğa ziyaretke barğan idim. Idarining iqtisadiy qiyinçiliği bolğaçqa biz herqandaq bir medeniy yadikarliq ornining pulğa belet satidiğan rayoniğa kirelmiduq, içim aççiq boldi, özemning nersisidin eqelliy paydiliniş nöwiti kelgende paydilinalmidim, ziyaritimizning axirisida bizeklik ming oyini sirittin bolsimu körüuş pursiti kéliwatatti, biz u yerge barduq, méning tamaq yimisekmu yemey u yerni bir köriwalayli degen teliwim qara qosaq başliqimiz teripidin meshire bilen ret qilindi. Men bir usulni oylap taptim, qarisam çet’ellikler kirip kétiwétiptu, ularğa quşiliwalğim keldi, ular kelgende qoşulup kirdim, biz kirgen çağda qattiq nazaret qilinidiğan işikler çet’ellik dostlarni sahta, yasalma kulkiler bilen kütiwaldi, méning üstihan we tere renggim ularningkidin ançe periqlinip ketmigeçke menmu qizğin kütiwélindim we başqilarning diqqitinimu tartmidim.Biz hemme öylerni ziyaret qilduq, qizziq yéri özimizning medeniy yadigarliqimizni Engilizçe çüşendürüşke Uygurdin adem çiqmiğandek ademni yirgendüridiğan teleppuz bilen Engilizçini çala sözleydiğan bir manglur, tarixni 180 gradus burmilap, bu yerdiki mediniy miraslarni atalmiş qaysi sulali’lerdikidu Xitay senetkarlirining ijat qilğanliqini, Xitaylar bu ziminğa igidarçiliq qilmiğan dewirlerde yerlik xelqler teripidin weyran qiliwitilgenligini, özlirining buni qaytidin eslige keltüriwatqanliğini sözlidi, ğezeptin özemni öltüriwalğum keldi, aççiğimğa hay berdim. Ziyaret axirlaşti, basqilar çiqip kétiş üçün işikke qarap mang’ğanda méning ming teste kirgen bu yerdin ayrilğum kelmey hupiyane halda başqa terepke kettim, bulung tereptiki sim tartip qoyulğan „kirişke bolmaydu“ dep Xitay we Engiliz tillirida tahtay ésip qoyulğan bir jayğa közum çühüp qaldi. Nimişqidu şeytinim u yerge qiziqturatti, men u terpke bardim we yéngidin eslige keltüriliwatqan bir öyge kirdim, kirsem bir Xitay qoloğa lapatkini tutup tamni qiriwatqan iken, kirginimni tuymidi, men unimgğa guman neziri bilen qarap turdum, u saqmusaq turğan bir resimning köz qismini qirğili turdi. Men özemni basalmay „néme iş qiliwatisen“ dep soridim Xitay tilida. U qattiq çoçup ketti bolğay hoduqqinidin gep qilalmay qaldi, we Xitayçe bilidiğan bu „çet’ellik“ke heyran bolup qarap,“remont qiliwatimen“ dep jawap berdi. Men „bundaq qilsang bolmaydu, „men Ürümçidin keldim, ahbarat ornida işleymen, bu işingni maqale qilip yézip ilan qiliwetsem qandaq qilisen?“ dédim. U teste isige keldi we méning Uygurliqimni bilip yetti bolğay Xitayning Uygurlarğa qilidiğan körengligi bilen „boludu, yaz!“ dédi tehdit arlaş. Men emdi özemdin ensirep qaldim, eger u mehpiyetligini saqlaş üçün meni öltürüp işik aldidiki yardin taşliwetse naheqtin naheq ölüp ketmey, buni Xitaylarmu qanat astiğa alidu, meni kim aqlap çiqidu dep oylap,“tohtap tur“ dep qoyup yénip çiqtim, kiçikkinim üçün xéliqi ğalça başliqimning haywandek humuyişiğa qaldim. Eytay desem téhi, eytmay desem téhi, xizmetdaşlirimdin hökümetke çéqip qoyarmikin dep ensirep héçkişige eytalmidim. Uni yézip ilan qilmaqmu tes idi. Men bir Uygur alim bilen uçraşqanda bu weqeni sözlep bersem, u uliq kiçik tinip: „undaq işlarni az demsiz, bular kişilerdin hupiyane halda Xitaydin tépilğan medeniyet yadigarliqini Şerqiy Türkistanğa élip kélip komiwatidu, neççisi yerlik kişiler teripidin tutiwelindi, héliqi Xitayning dangliq tarixçisi, arhilogi Gomoroning 2 ming yil ilgiri yaşiğan Xitayçe şeir yazidiğan yalğan bir Uygur şaerni yasap çiqip Şerqiy Türkistanğa élip kélip Aksuning bir yézisiğa komdurup, neççe kündin kéyin kişilerni mejburi yiğip kélip, komgen nersini éçip ularni yalğan guwaliqqa tartip andin Xitayning ezeldin bu yerni başqurup kelgenligini ispatlimaqçi bolğanliğini, xélimu yahşi bir nerse yézip salmapsiz, yazğan bolsingiz hökümet bu çağqiçe ikki pütingizni bir ötekke tiqip bolatti“dédi.)Emdi öz gepimizge kelsek Xitay hükümiti Uygurlarning bu sahede izdinişini, tetqiqat élip bérişini, mundaqçe qilip eytqanda tarixning tarix petiçe eynen yézilip ketişini halimaydu. Nesriyat-ahbarat sahesidiki Xitaylar Uygurlarning bu jehetlerdiki ajizliqlirini biliwélip we çet’eldiki mujahitlirimizning yérim esirdin köprek ejri singip şekillengen hazirqi xelq’ara jemiyettiki Uygurğa bolğan qiziqiş pursitidin paydilinip tariximiz, diniy étiqadimiz, medeniyet yadigarliqlirimiz, asare etiqillirimiz, örpe-adetlirimiz, folklorimiz heqqidiki çet’ellikler, Uygur alimlar, we bir qisim Xitay alimliri yazğan, topliğan, tuzgen materiyallardin paydilinip özlirining menpeetige uyğunlaşturup neşir qilip keng Xitay we xelqara bazarlarda sétip bay bolup ketti. Biz bolsaq“ halwini hekim yer, tayaqni yitim“ degendek uningğimu, buningğimu erişelmey talan taraj qiliniwatqan nersillirimizning qaysi birsige yiğlaşni bilelmey yaşawatimiz.Asare etiqilerni neşir qilidiğanğa pul bolsa bolidiken, undaq kitaplar bizde samandek, téhi u kitaplarni foto nusqisi bilen renglik basmisi’ngiz bolmaydu, Uygurda undaq pul bolsa adettiki basma bilen besilidiğan pul az ketidiğan qimmiti yuqiri neşir qilinmay kelgen wetendin tartip tizsa yawropağa yetip kelgudek yoquluş girdawiğa bérip qalğan esil kitaplarni neşir qiliwalğan bolattuq. Xéliqidek BDT bergen pullarni bundaq işlarğa işletkili qoysa idi, insaniyet medeniyitidiki Uygur medeniyet miraslirini qutuldurup qéliştek buyuk bir emgek tamamlinatti, insanlarmu ejdatliri we tarixi aldida pehirlengudek bir iş qilğan bolatti.Buningdin ming- ikki ming yil awal „maytiri simit“; „Altun yaruq“; „Awesta“; „Şahname“ qatarliq kitaplarning Uygurçisini, „Türkiy tillar diwani“; Qutadğu bilik“, qatarliq şahane eserlerni, 300-500 yillar ilgiri „Hemisse“, „Tarixi Reşidiye“; „Ezizane Kaşigar“, „Tarixi Hemidiye“; „Qissesul Enbiya“ qatarliq buyuk eserlerni ijat qilğan, miladidin neççe ming yillar ilgirki sak dewridin tartip 40 – yillardiki Şerqiy Türkistan inqilabiğiçe 20 din artuq dölet qurğan, Turuk, Qazaq, Özbek qatarliq milletlerning şekillinişige asas bolup bergen, Komrajiwadek, Aqari mandadek, El farabiydek,Yusup has hajiptek, Mehmut Qeşqiridek, Elşir Nawayidek, Ehmet Yesiwidek buyuk mutepekkur, alim, peylasop, tilşunasliri bilen dunyada pehirlinişke heqliq bir milletning insaniyet teripidin untulup, Xitayning wehşi qirğinçiliqiğa qeliwatqanliği, medeniyet jehettin yawayi milletler qatarida saniliş girdawiğe élip kélingenligi, égilik we kişlik hoquqlirining dunya tarixida korulmigen sahta niqap içide depsende qiliniwatqanliği, erlirining qul, qizlirining didek orniğa çuşurup qoyiliwatqanliği qatarliqlarning 21-esirde yüz bériwatqanliği insaniyetni oylandurmiğiniğa men heyran.Biz insaniyet mediniyet oyğunişi güllep yaşniğan 20-esirde mustemlikiçilikning derdini yetküçe tarttuq, tarix bundaq heqqaniyetsizlik qiliwermeydu, perwerdigarning bizgimu buyriğini bardu, kişiler bizge qandaq zulum salğan bolsa perwerdigar ularni şuhil şekilde jazalaydu, muqeddes kitaplarda u “ men deginimni qilimen, siler körisiler“ degen. Biz Xitay oyliğandek asan yoqitiwetkili bolidiğan ular hem yoqitiwetken milletlerge ohşimaymiz. Xitaydin qélişmaydiğan seltenetlik tariximiz bar, tarix bizge zulumdin qutuluş pursitini yene béridu.

SUAL: Siz nezerde tutiwatqan isil eserler hazirmu yéziliwatamdu? bundaq eserlerning neşir qiliniş imkaniyiti qançilik? Xitaylarning til yéziqimizni yoqitiwétiş ihtimalliqimu barmu? bizni ular rastinla tarix sehnisidin yoqutiwetermu?

JAWAP: yéziliwatidiğu, Alim Abduşkur Memtiminning „Turan tarixi“; (Qedimqi merkizi asiya), „Uygur muqam hezinisi“, „Qutadğu bilig hezinisi“, Uygur pelesepe tarixidin omumiy bayan“; „Farabiy we uning pelsepe systimisi“; Uygur taş kemir seniti“, „Uygur tebabiti we Ibnsina“ qatarliq eserliri, Alim Turğun Almasning“ Honlarning qisqiçe tarixi“, „Uygur kilassik edebiyat tarixi“, „Uygurlar“qatarliq kitapliri téhi yéqinqi yillarda neşir qilindi. Yena nurğun eserler yéziliwatidu. Bundaq eserler adette Uygur medeniyet qatlimidiki hazirğiçe mujimel bolup kéliwatqan çong-çong mesililerni yorutup bériş mehsidide yézilidu, bu eserlerni yéziwatqan aptorlirimizning medeniyet sapasi yoquri bolğaçqa Xitay hükümitige asanliqçe quyruq tutqazmaydu.

Ular Xelqimizning başqilar teripidin burmilinip ketken tarixini xelqaradiki Rus, Erep, Grik, Xitay qatarliqlardiki nopuzluq menbeler asasida, yenimu éniq qilip eytqanda Xitayning ejdatlirining düşmenlik neziri bilen ata-bowilirimiz heqqide yézip qaldurğan tarixiy materiyalliri, mol we rengga-reng yazma yadikarliqlirimiz, wetinimiz Şerqiy Türkistandin bolupmu ejdatlirimiz eyni deweirlerde paaliyet élip barğan keng ketken asiya daliliridin yéngidin-yéngi bayqiliwatqan arhiologiylik tépilmilardin we xelqimiz arisida saqlinip kéliwatqan tariximizğa ayit qimmetlik folklor bayliqliridin paydilinip bügünki zaman tarix ilimining neziriyilliri we emeliyitige asasen nur çaqnap turğan tariximizni qaytidin yorutmaqta. Bir milletning tarixi uning ejdatliri bésip ötken rohiyet, medeniyet we jemiyet tereqqiyatining şu milletning milliy haraktirida yitilgen köllektip ang juğlanmisi bolup bundaq bir murekkep hadisini qanaetlinerlik yorutup bériş yaki wehşilik bilen yoqitiwétiş unçe asan iş emes. Millitimizning yéqinqi zaman tarixi bésip ötken buran çapqunluq yillardiki medeniyat hadisilliri gerçe qanliq bedeller hesawiğa qolğa kelgen bolsimu, bu aççiq reyalliq bir tereptin millitimizning dehşetlik zulumğa qarşi turalaydiğan immonet küçini yetuldurdi yene bir tereptin milliy medeniyet işlirimizning rayon harakterini alğan halda uzluksiz tereqqiy qiliweridiğanliqidin ibaret neziriye asasini yaratti. Nurğun kişilerde Xitayning millitimizni yoqutiwétiş üçün élip barğan téroristik herketlerdin qattiq çoçup ketip hudini yoqutup qoyidiğan rohiy alametler koriliwatidu. Bu nowitide kelguside mewjut bolup turuş yaki turalmasliq mesilisidiki umitsizlikni keltürüp çiqiriwatidu. Unçiwala hoduqup kétişning yaki rohyi meğlubiyetçilik qilip asman örülüp çüşiwatsa astida manta yep olturuşning her ikkilisi xata. Qandaq qiliş heqqidiki sualğa hayajanlanmay turup qulaq salsaq Allahning iradisi bilen yurigimiz bir nerse deydu. Yürekning bu hil soqişi musteqilliq herkitimizge mol ilham bériştin başqa medeniyet sahimizdimu nadir eserlerning uzliksiz meydanğa kélişige sobiktip jehetin imkan hazirlap béridu.Bizning ziyalilirimizning yüki nahiyiti éğir, bir tereptin ular xelqimizni yeteklep méngiş jehette tarixta korulup baqmiğan qiyinçiliqqa duç kelse yene bir tereptin murekkep bolğan xelqara ahbarat-neşriyatçiliq kilimatining paydiliq we paydisiz bolğan türlük tesirlirige uçrimaqta. Nemila bolmisun ular xelqi bergen aq sütni halallap içiwatidu. Ularning rohi kotirenggu, iradisi çing, umitwarliqi yoquri. Eger ular Xitayning meniwi jehhettiki mustemlikisidin azraq bolsimu qutuluşni istise qatmu -qat muşkullukler bilen tolup ketken wetinimizdila eser elan qilişni istimey, bir qisim eserlirini weten siritida elan qiliş üçün yazsimu bolidu, undaq bolğanda qelemni erkin tewretkili, yürektikini digili we idilogiye sahesidiki mehsetlirimizni emelge aşurğili bolidu. Bir qisim ziyalilirimiz şundaq qiliwatidu, bir qisimliri bolsa çet’eldiki biz üçün paydiliq bu işni on tağning arqisidiki yétiş bes muşkul bolğan qiyin işmikin dep oylap qeliwatidu.
Bu xelq’ara weziyet we hazirqi zaman uçur tehnikisi bilimlirige sel qariğanliqtin başqa gep emes. (Ular xelqimiz soyup oqiğan bir qisim kitaplarni obdan bilidu, eger şundaq kitaplar bolsa xelqimizning çet’eldiki küçliri uni jan dep neşir qilidu.) unungdin başqa bu hil eserlerning az bolsimu wetende élan qiliniş imkaniyitimu bar lékin bekmu tes, bir parçe Uygurğa paydiliq kitapni Xitayning paylaqçiliri nahayiti asan biliwalidu (sir saqliyalmasliqtin ibaret ajizliğimizdin düşmen asan paydilinip ketidu.) çunki bir yahşi kitap neşir qiliş pilaniğa kiriş üçün başta Uygurlardin terkip tapqan 1) mes’ul muherirning, 2) işhana mes’ulining, 3) bolum mes’uluning tallişidin ötkendin kéyin çong bölümde şu çong bölümdiki yoquri inwandikiler, atalmiş siyasiwiyligi yoquri emeldarlar qatnasqan çong yiğin éçip, tizimliktiki kitaplarni neşir qilsa bolamdu bolmamdu bu heqte neççe kun talaş tartiş qilip qattiq tekşurgendin kéyin talliwelinidu. Bu basquçta kitapning eng esilliri şalliwetilidu.

Qalğanlirini pilanğa kirguzup her bir kitap heqqide Xitayçe arhip turğuzilidu anden yoqurğa qaritilip şallanğan qara tizimliktiki kitaplar we tallanğan teleylik kitaplar heqqide Xitayçe tepsili dokilat yézilip neşriyat mes’ulliriğa yollinidu, atalmiş mutehesislerning tekşurup bekitiştin kéyin ohşimiğan milletlerning tilida kitap jornal neşir qilidiğan çong bolumlerning we neşriyatning küçlük siyasiy otkelge mesul başliqlirining téroristik keypiyatta éçilidiğan, neççe kunge sözilidiğan yiğinida kitaplar qattiq tekşurulup bir qétim şallinidu. Bu qétim tizimlikke kirip qalğan ular başta bayqiyalmiğan yahşi kitaplar tizimliktin öçirilidu.

Axirida bir hil tizimlik teyyarlinip, kitaplar Henzuçe arhiplaşturulup neşriyattin bir derije üstün bolğan neşriyat- ahbarat idarisiğa yollinidu, ular her bir neşriyattin kelgen kitaplarning neşir qilinmaqçi bolğan tizimlikini neççe ay muzakire qilip, şallaydiğanlirini şallap bir tizimlik teyyarlap, emde neşir qilsang bolidu dep neşriyatlarğa çüşürüp béridu. Bular kitapning teqdiri belgulinidiğan birinçi çong otkel, buningdin ötkenlik kitapning resmiy neşir qilinidiğanliği emes. Téhimu éğir bésim peyda qiliwatqini towendiki ikkinçi basquç: buningda kitap 1) mes’ul muherrirning qattiq tehrirlişidin otidu, 2) işhana mes’uli üstidin körüp bekitidu, 3) melum bir yoquri inwandiki işençilik dep qaralğan kişi tekşurep bekitidu, 4) tehrir bolumining ikki yaki uningdin köp başliqi ayrim-ayrim halda tekşurep bekitidu, 5) neşriyatning kespiy xizmetlerge mes’ul basliqi tekşurup testiqlaydu, hem pikirini yazidu, 6) undin kéyin melum bir hökümetke işençlik dep qariğan pen mutehesisining körüp siyasiy jehettin bikitip bérişige mesile çiqip qalsa jawapkarliqqa tartiliş bedilige körüp bériş hawale qilidu, 7) kitap biçare tola tayaq yep halidin ketken Uygur mehbusqa ohşap qalğan halette Xitay döletlik hewepsizlik (jasusluq) idaresige qayitip kélidu, tekşurilidu. 8) neşriyat-ahbarat edarisi hadimliri we başliqliri qol qoyğandin kéyin ölgen yaki yerim jan halettiki kitap neşriyatqa qaytip kélidu. 9) neşriyat başliqi tekşürüp qol qoyğandin kéyin kitap zawutqa yolğa çiqidu, 10) bu jeryanda neşriyatning siyasi işlarni téhimu küçeytip yolğa qoyuş üçün quriwalğan omumiy işlar tehrir bolumining tekşurişi we testiqlişi bilen undin kéyin zawutqa yollinidu. Kitap çiqqandin kéyin 1, 2 ay içide 1) atalmiş XUARning teşwiqat ministerligi, 2) Xitay hükümitining mehpiy saqçi(jasusluq) idarisi, 3) yerlikke orunlasturulğan alahide hadimliri, 4) neşriyat-ahbarat idarisi, 5) ijtimayi penler akademiyisi, 6) jamaet hewepsizlik nazaritining munasiwetlik işhaniliri qatarliqlar eserning hökümet orunliri bekitip bergen halette çiqqan-çiqmiğanliğini tekşureydu. Mesile bayqalsa derhal uhturuş çiqirip kitapni çekleydu hem bu kitapni çiqirişqa qatnaşqan orun we şehislerni mesuliyitining az köplikige qarap qattiq jazalaydu.

Bularning her yili çiqiwatqan kitaplardin siyasiy xataliq izlep yazğan ilmiy maqale we pikirliri ming bet étirapida kitap qilinip, neşir qilinip hökümet orunliriğa mehsus bu jehette işlep bérip jan baqidiğan Uygurçini bilidiğan yallanma hadimlarğa, jamaet hewepsizliki orunliriğa, mehpi saqçi orunliriğa, neşriyat-ahbarat orunlirining mehpiyetlikni saqlaş işhaniliriğa, yoquri derijilik partiye-hökümet rehberlirige, hökümetning heqsiz ğalçiliqini qilidiğan ziyalilirimiz içidin çiqqan milliy munapiqlarğa huşyarliqni östürüş materiyali supitide tarqitip bérilidu. Ular segeklik bilen kitap materiyallirimizni küzütüp, waqti-waqtida hökümetke melumat yollap turidu.

Hökümet yoqarqi materiyallardin paydilinip, millitimizning ajizliq we küçlük tereplirini tetqiq qilidu hem bizni ajizlaştutuş, asimilatsiye qiliş jehettiki pilanlarni tüzüp çiqip xelqimizni çingraq tinğilimu qoymaydiğan haletke, jemiyitimizni üsti oçuq turmige ohşaydiğan zulimetlik dunyağa aylandurup qoyidu. Körünüşte hemme işlirimiz normaldek, tereqqiy qilmasliq xuddi özimizning horunliqidin kéliwatqandek ğayet zor, neççe milyon kişi qatnaşqan „sehne esiri“ni teyarlap Birleşken döletler teşkilati, Xelqara insan hoquqliri teşkilati, -Xelqara zorawanliq we qirğinçiliqning aldini éliş teşkilati, Yawropa itipaqi,şimali atlantik ehdi teşkilati, Xelqara pen-maarip teşkilati, ézilgüçi milletlerge hesdaşliq qilidiğan döleter, dunyawi meşhur şehisler qatarliqlarni we barliq insaniy hoquqliridin mehrum bolğan mezlum xelqimizni aldap, köz buyamçiliq qilip kelmekte.

Qarang mana bu her tereptin dez ketken kommnist Xitay hakimiyitining teşkiliy aparatliri otturisidiki özara işenç, mana bu Xitaylarning BDT pen-maarip teşkilatining yerlik milletlerning medeniyetlirini qoğdap qéliş ehdinamilliriğa emel qiliwatqanliqidin kélip çiqiwatqan „güzel“ aqiwet. Mana bu siz köngül böliwatqan milliy medeniyitimizning güllinişi üçün „uluq“ Xitay faşist hükümitining korsutiwatqan tirişçanliqliri. Ular nimidin şunçe qorqidu? qolida tomurning suniqi yoq xelqimizdinmu yaki hazirqi zaman türlik heq hoquqliridin mehrum bolğan ziyalilirimizdinmu? méningçe ular hemmidin bek bizning uzaq tariximizdin, özlirige peqetla ohşimaydiğan milliy medeniyitimizdin, reqiplirige tehdit bolup tuyilidiğan güzel diniy eqidimizdin, şunçe qilsimu héçqandaq yetekçisiz turupmu özgermeydiğan milliy oyuşqaqliq küçimizdin, mewjut bolup turuş üçün jan tikip yol izlewatqan kolliktip yoşurun engimizdin, yatlarğa asanliqçe buzek bolmaydiğan Uygurçe tepekkur engizimizdin téhimu yiğinçaqliğanda ölsekmu Xitayğa qenimiz qoşulmasliqtin ibaret heqiqettin bekraq qorqidu. Şunga bizning neşriyat-ahbarat işlirimizğa zeherhendilik bilen ziyankeşlik qilmaqta. Şundaq bolsimu bir qisim yahşi kitaplirimiz çiqti, çiqiwatidu, çiqidu. Xitay hazir maarip qorulmisini özgertip til yéziqimizni yoqutiwétiş suyqestide bolmaqta, bundaq qilsa yoqitimen dep mehsetke yétiş u yaqta tursun özige téhimu köp awariçiliq tepiwalidiğanliqini bilmewatidu. Ular jim-jit yatqan bir borining tumşiqini tatilawatidu. 50 yildin buyan Şerqiy Türkistanda uçriğan meğlubiyetlerni esliyelmeywatidu. Bu jeryanda bir Türküm Xitayğa Xitayning öz tili arqiliq taqabil turidiğan, öz millitini bu wehşi hökümetning türlik ziyankeşlikliridin saqlaydiğan ziyalilirimiz, inqilapçilirimiz, kesipdaşlirimiz yitişip çiqti.
Xitaylar bizge neşir qiliş imkaniyiti bermigen nurğun kitaplarni neşir qildi, men uni oquğandin kéyin közum eçildi, nimining heq nimining naheq ikenligini, kimning dost, kimning düşmen ikenligini we némining démokratiye némining mustebitlik ikenligini çüşendim. Meydanim éniq boldi, Xitay hükümitige bolğan öçmenligim téhimu küçeydi.Eger Xitayning millitimizge qaratqan zulumi muşu peti mengiwerse ularning Xitay tilini mejburi tangidiğan mekteplerning hemmisi Xitayğa qalidu, xelqimiz türlik sewepler we türlük qiyinçiliqlar tüpeylidin balilirini oqutmaydu yaki oqitalmaydu.

Buning sewebi mundaq 1) şaraiti bar bolğan kişilirimiz ming balaliqta çong bolidiğan bir balini Xitay qilip terbiylep çiqişni halimaydu, 2) xelqimiz iqtisadiy jehette qattiq talan-taraj qiliwitildi, bundaq ahwalda hem balilirini aliy mekteplerning yoquri oqutuş heqqini tölep oqutalmaydu, 3) eger bir Türküm ewlatlirimizni Xitay tilida terbiylise axirqi hesapta özining yéngiş tes bolğan téhimu küçlük reqiplirini yetildurip çiqidu, ular xelqimizning qelbide peyda qilğan jarahetni ewlatlirimizğa ming qilğan bilenmu untulduriwitelmeydu. 4) bizning medeniyat en’enimiz we tepekkur şeklimiz Xitay tili maaripini teb’i çetke qaqidu…. mana şundaq bir qatar sewepler tüpeylidin Xitaylarning bu qara niyiti xuddi“ beş yilda Engiliyidin, on yilda Amerikidin eşip kitimiz“ deginidek ham hiyal bolup qalidu.

Ular Hotende Uygurlarni Xitaylaşturuş üçün bir pilanni tüzüp Xitaylar bilen Uygurlarni arlaş oqutidiğan sinip açqan iken, oylimiğan yerdin Xitaylar Uygurlişip ketip bu sinipni taqaşqa mejbur boptu. Hitalaylar nimişqa Ruslarning tejiribisini qobul qilmaydiğandu, Ruslarning Gerbi Türkistan rayonida yürgüzgen Ruslaşturuş siyasiti néme boldi axir? Obiyektip riyalliqqa toğra kelmigen we yaman neyette élip bérilğan herqandaq herket şu herketning obiyektini bir mezgillik ziyan tartquzğini belen axirqi hésapta özlirining toligen neçe hesse artuq bedelliri köpüktek yoqqa çiqip hesret nadametni alidiğan qaça tépilmay qalidu. Xitay hükümiti xata qildi, özige özi awariçiliq tapti.

Ular dayim çong istiratigiyide yéngilidu, çünki adetlengen iptidayi tepekkuri bilen hüküm qilip dunya riyalliqidin yiraqlap ketidu. Şundaq bolğaçqa „qongamda iştinim yoq étim marjan buwi“ dep ajiz milletlerni qural küçi arqiliq talan taraj qilip topliğan bayliqlarni diwanidek sanggilitiwélip dunyaning bulung puşqaqlirida yurup, özining wehşi qiyapitini niqaplap yurgini bilen xelq’arada héç qançe inawiti yoq. Bir qisim ajiz ellerning ularning pulini eliwalğiçe sining toğra dep, pulini hejlep bolğandin kéyin „sini körmidim“ deyişimu şuning jumlisidin.Yiğinçaqlanğanda Xitay hükümiti Uygurlarğa qaratqan téroristik siyasetlirining undaq qilsimu, bundaq qilsimu béribir özliri kütkendek netije bermeydiğanliqini yéqin kelguside bilip qalidu. Ular téhi xelqimizge salğan kulpetliri üçün éğir bedel töleydu, xelqara sotlarda qattiq eyiplinidu, bizge qanliq qisaslirimizni alidiğan nöwet yitip kélidu. Dunyada axirlaşmaydiğan kéçe atmaydiğan tang yoq. Ular axiri tarixiy qanuniyetler aldida dunya xelqige, dert tartqan millitimizge tiz püküşke mejbur bolidu.

18/5/2002 Gérmaniye

http://hantengri.blogspot.de/2007/07/uyghuristanda-axbarat-we-neshriyat.html

Korash Atahan

Yéqinqi künlerde yene shu Uyghurlar heqqidiki kishining könglini perishan qilidighan xewerler Merkizi Asiyadin tarqiliwatidu. Qazaqistan we Qirghizistan hükümetlirining xelqara qanunlargha boy sunmay, bir tereptin öz tewelikide yashawatqan Uyghurlarning insaniy heq hoquqlirigha ziyankeshlik qiliwatqanliqi, yene bir tereptin Uyghur siyasiy pana sorighuchilarni Xitaygha qayturup bériwatqanliqi küchlik démokiratik teshkilatlarning eyiplishige uchrimaqta.

Üzbekistan hökümiti bolsa Ötken yili mushu künlerde Perghane rayonida yüz bergen xelq inqilawini shepqetsizlerche basturup, xelqara jemiyetning qattiq naraziliqini qozghighan bolsa mana bügün Xitay hökümitige yan tayaq bolup, Kanada puqrasi Hüsenjan Qarimni (Uyghur) qanunsizlarche qolgha élip, özining kishlik hoquq we insan heqliri meseliside hechqandaq ilgirleshke érishmigenlikini ashkarilidi.

Üzbek hükümiti birqanche yillardin béri, Xitayning yolsiz teleplirige könüp, Uyghurlarning kishlik hoquq, Insan heqliri we Kultural ishlirigha ayit paliyetlirini qattiq chekleydighanliqini bildürüp kelmekte.2004-yili 15-iyunda , Hu Jintao Üzbekistanni ziyaret qilip, Ularni Shanghai hemkarliqi teshkilatigha dewet qildi, 16-küni kélishimge imza qoydurdi we istirategiylik hemraliq shertnamisi tüzdi. Kélishimge asasen ikki hükümet bölgünchilikke, térorizimgha we diniy radikal küchlege birlikte qarshi turidighan bir ittipaq tüzdi. Tashkentte imzalanghan bu kélishimde, Üzbekistan Xitayning teliwige asasen Uyghurlarning Insan heqliri hem kishlik hoquq we medeniyet paaliyetlirige erkin yol qoymaydighanliqi heqqide wedename bergen.Hu Jintao bilen Islam Kerimop Uyghuristan we Üzbekistandin ibaret ikki dölette yashawatqan xelqlerning bolupmu Uyghur nesillik xelqlerning musteqilliq heriketlirige “bölgünchilik, térorizim we diniy radikalizim “ dep qalpaq keydürüp jazalash heqqide qarar élishqan. Ular zerbe bérish obyekti qiliwalghan heqqaniy heriket tereptarlirigha “Sherqiy Türkistan t érorchi küchliri” digen omumiy namni bérip basturidighanliqi heqqide pütüshken.

Xitay Uyghuristan xelqining kishilik hoquq we Insan Heqlirini depsende qilishta, Insan qelipidin chiqqan wehshiylikni qollunup, Merkiziy Asiyadiki qérindash jumhuriyetlirimizni pul bilen sétiwelip, özlirining rezil meqsidige yétish üchün Shanghai hemkarliqidiki Türk Jumhuriyetlirige 900,000,000 Dollar ösümsiz qerz béridighanliqini we bir Üzbekistangha 2 milyon 500 ming Amerika dolliri “Insaniy yaridem” qilidighanliqini bildürgen. Shuning bilen Üzbekistan hökümiti Uyghur xelqining issiq qanlirini sétip erishken payda menpietliri bilen boldi qilmay, Özlirining chigra siritidiki Uyghur weten millet dewasighimu yolsizlarche qoltiqip, Xitay döliti bilen hemkarliship Uyghuristan musteqilliq herikiti we démokiratiye heriketlirige éghir ziyan salghan.

Üzbekistan Merkizi Asiyadiki Uyghur nesillik xelqler eng köp olturaqlashqan döletlerning biri. Öz qerindashliri Hesaplanghan Uyghuristanliqlarning qan-yashliri bedilige Xitay Tajawuzchilliridin menpiet körüshte, Merkizi asiyadiki Türk Jumhuriyetliri oxshash xaraktérgha ége bolghandin bashqa, Üzbekistan yene alayidirek paydiliq istiratigiylik dölet bolup, Üzbekistanning Uyghurlargha qaratqan qattiq qol siyasiti Qazaqistan we Qirghizistanlarningkidin éship ketken.

Üzbekistanning bashqa Türk Jumhuriyetlirige oxshimaydighan yéri, Uyghurlarning milliy kimlikige, démokirattik heriketlirige, medeniy paaliyetlirige, diniy enenillirige, milliy maaripigha zeherxendilik qilishta ipadilinidu.Üzbekistanning Uyghuristanliqlargha qaratqan yoqarqi meydani yéngidin shekillinip qalghan bir hadése bolmastin, Rusiye Ishghaliyetchilliri bu rayonni bésiwalghandin kéyin üzliksiz dawamliship kelgen.

Tarixi jehettin qarighandimu Hazir 6 milyondin 7 milyongha qeder Uyghur nesillik xelq yashawatqan Perghane Rayonining, 19-esirdin kéyin Uyghuristan azatliq herikitide köp qetim özining aktip rolini jari qildurghanliqi, bu rayon xelqlirining etnik, iqtisadiy, medeniy we siyasiy jehette teqdirdash ikenlikini körsitip béridu.Bu seweptin Radikal kommunist Islam Kerimop ilgirki Rusye tajawuzchiliri we Xitaylarning enenisige warisliq qilip, Uyghur nesilik xelqlerge qaratqan érqi yeklimichilik siyasitini yürgüzüp, Üzbekistan we Xitayda yashawatqan Uyghurlarning Musteqilliq heriketlirige Xitay bilen birliship turup zerbe bérip keldi. Buning bilen cheklinip qalmay medeniy–maarip, élim-pen, edebiyat- senet, til-yéziq tereptin yeklimichilik qilip, Özini Üzbek milliti dep atimighan Uyghurlarni ishtin boshatti we medeniyet muessesillirini Pashistik siyaset qollinip taqiwetti.

Meyli ezeldin Üzbekistanda yashawatqan Uyghurlar bolsun yaki bu yerge soda ishliri bilen kélip waqitliq olturaqliship qalghanlar bolsun Üzbekistanning sotsiyal, iqtisat, medeniyet, we edebiyat- senet ishlirigha pewqullade zor ijabiy rollarni élip kelmekte. Bundaq bolishigha qarimay Üzbekistandiki Uyghur nesillik xelqle we Üzbekistanda kéyinki yillarda olturaqliship qalghan Uyghurlar, Uyghuristandiki xelqlerge oxshashla kishilik hoquq we Insan heqliridin mehrum bolghan halda yashawatidu.

Üzbekistandiki Uyghurlar Üzbekistanda ezeldin yashap kelgen Uyghur nesillik xelqlerge oxshash, özlirining milliy namlirini qollinish hoquqidin mehrum qaldurulghandin bashqa, erkin pikir qilish we milliy medeniyitini tereqqiy qildurush erkinlikidin mehrum bolup yashimaqta. Buning bir ipadisi Ularning öz qérindashliri bolghan Uyghuristanliqlar bilen medeniy-maarip, soda-sanaet, pen-texnika we siyasiy-iqtisad tereplerde bolghan alaqilerdin cheklengenlikide alayide körülmekte. Ularning kishlik hoquq we siyasiy jehette yardemge muhtaj bolghan Uyghuristanliqlagha hechqandaq tereptin hésidashliq qilalmay kéliwatqanliqimu qérindasliq enenisi we Birleshken Milletler teshkilatining kishilik hoquq bayannamisige Uyghun emes.

Shunga biz hemmimiz Üzbékistandiki kishilik hoquq we démokiratiyening baldurraq yaxshilinishini kütmektemiz.Üzbekistanning Xitay döliti bilen bolghan siyasiy we Iqtisadiy munasiwetlirining küchiyishi Üzbekistandiki Uyghurlar we Uyghuristanliqlarning kündilik hayatigha barghanche passip tesir körsetip, her ikki dölette yashawatqan Uyghurlarning milliy kimlikining éghur derijide chetke qéqilishini tizletküziwetti. “Bakuning Bügüni” digen tor bétidiki N.T. Tarimining “Ghayip bolghan Uyghurlar” digen maqalida déyilishiche, Özbekistan hökümiti Özbekistandiki Uyghur nesillik xelqlerning medeniyitide Xitaygha qarishi mezmunlar ekis etken dep qarilip, bir pütün Üzbek medeniyitining asasini shekillendürgen Uyghur medeniyitini chetke qaqmaqta. Üzbek hökümiti Uyghurlarning neshriyatchiliq, gézit- jornal we radio- téliweziye, medeniy- maarip ishlirigha chek belgülep bermektiken.Üzbekistandiki bézi meshhur Uyghur ziyalilirining bayan qilishiche, ular Uyghur kimlikide nahayiti kichik birer medeniy paaliyetlerni orunlashturushtimu, mölcherlimigen derijide qiyinchiliqqa uchrawétiptu. Üzbek hökümiti uyghurlarning iqtisadiy, siyasiy we medeniyitige ayit herqanda bir nersini neshir qilishni chekligen. Üzbék hökümiti yene “Uyghur” digen namni qollinishni téximu cheklep, Özini Uyghur dep atighan meshhur shexislerge siyasiy we, iqtisadiy we jismaniy jehetlerdin ziyankeshlik qilmaqta. Türmilerge atmaqta we qestlep öltürmekte.Üzbekistan hökümiti Uyghurlargha qarshi élip bérilghan heriketni édilogiye sahesidimu élip bérip, Uyghuristan (Sherqiy Türkistan)ning tarixi, medeniyiti we edebiyat-seneti Heqqide yézilghan kitap-jornallarni neshir qilishni we ilgirkillirini oqushni chekligen. Hazir Üzbekistanda ilgirkidek Uyghur tilida kitap-jornal neshir qilidighan yér yoq, hemmisi pichetliwetilgen.peqet Uyghurlargha Üzbekistanning Uyghur medeniyet hadesisige qattiq qol siyasitini teshwiq qilidighan, Uyghur kimlikige kéliwatqan tehditni anglitip turidighan, Döletning Uyghur nesillik Xeliqlerning özining kélip chiqishini untulduriwetidighan, siyasitining Oyunchuqigha aylinip qalghan, Uyghur radiosining mewjut bolup turishigha, éghir siyasiy telepler astidila yol qoymaqta.

 Bu Radio eslide 1947-yili Sowét Ittipaqining Xitaygha qaratqan teshwiqati sewebidin qurulghan bolup, Uyghur xelqining Meniwiy hayatining muhim bir terkiwi qismi bolup kelgen. Uyghurlarning medeniyiti we siyasiy teqdirige köngül bölüp, Üzbek xelqi bilen Uyghurlar we Uyghur nesillik xelqlerning otturusidiki qérindashliq we hemkarliqning simiwoli bolup kelgen. Hazir bu radio Üzbek rijimining passip tesiri bilen özining shanliq enenisini dawam qilishta zor qiyinchiliqlargha duch kéliwatidu. Üzbek hökümiti ulardin Sherqiy Türkistan (Uyghuristan)gha we Üzbekistan Uyghurlirigha ayit herqandaq bir Insan heqliri we kishlik Hoquq meselilirige chétilidighan progirammilarni anglatmasliqni telep qilghan. Undaq qilinidiken taqiwetidighanliqini bildürgen.Bu mutihemliklerning asasiy yiltizi wetinimiz Uyghuristanning mol yer asti bayliqliri bolup, Xitaylar uning nahayiti az bir qismi bilen diplomatiye jehettin Üzbekning dölet kattillirini sétiwelip, Uyghurlarning qénida ularning qolini boyimaqta.

Üzbek hökümiti Uyghurlarni hakimiyet we medeniyet sahesidin chetneshtürüp boldi qilmay, Rus Kommenistliri we Xitaylarmu qollanmighan Pashistik siyasetlerni yürgüzüp, Uyghurlarning ilmiy we siyasiy jemiyetlerge uyushup hayat kechürishini cheklimekte we jénining bériche tosmaqta. Hazir qanche milyon Uyghur we Uyghur nesillik xelqler yashawatqan Üzbekistanda, Uyghurlarning birermu kishilik hoquq we Insan heqlirige ayit teshkilati we jemiyetining yoq bolghnliqi, Bu rayondiki Uyghurlarning tarixta körülüp baqmighan bir jahalet ichide yashawatqanliqini körsütüp béridu.Uyghurlar namidiki medeniyet Muessesiliri we atalmish Kultur merkezlirining her türlik heq hoquqliri ajizlashturuwetilgechke, bir qisim meshhur Uyghur ziyalilar Qirghizistan, Qazaqistan, Türkiye we gheriptiki démokirattik döletlerge kétishke mejbur bolmaqta.

Üzbekistandiki bir qisim dangliq Uyghur ziyalilirining bildürishiche, Ularning heriketliri Üzbek hökümiti teripidin teqip qilinip, xelq arisidiki yüz abroyi ziyankeshlikke uchritilghan, milly medeniyet heqqidiki ilmiy tetqiqatlar, muakime yighinlar, oqutush ishliri qatarliqlardin Uyghurlar chetneshtürülgen; undaq yighinlarni échishni Xalighan Uyghur Ziyaliliri haman xoshna döletlerge bérishqa mejbur bolup qalghan. Bu ulargha meniwiy we pissoxologiy jehettin éghir zerbe élip kelgen. Üzbek hökümiti Üzbekistandiki Uyghur mutexesisilirining kishilik hoquq we insan heqlirini Xitay bilen bolgha démokiratik munasiwetlirining qurbani qiliwetken. Xitay dölitining “Üzbek Aptonomiysige” aylinip qalghan bu dölet, Xitayning Uyghurlargha qaratqan etnik tazilash siyasitige, Xitay dölitidiki bashqa memuri rayonlargha qarighanda téximu akitip awaz qoshup, adem göshi yeydighan bir bediwi millet bilen birliship, öz qérindashlirining qénini ichmekte.

Üzbekistan Xitayning zeherxendilik billen sughurilghan maliye yardimige sétilip, öz döliti tewesidiki Uyghur nesillik perghane xelqining démokirattik heriketlerni we Uyghuristan köchmenlirining weten millet dewasini “ milliy bölgünchilik”, “térorizim” we “essebiy étiqatchiliq” digen qalpaqning ichide jazalap, Xitay hökümitige örnek bolmaqta. Uyghuristanliqlarning özlirining étnik qérindashliri bolghan Üzbekler jümlidin Perghanilikler bilen bolghan tarix, medeniyet, kultur, örpi-adet, diniy étiqat jehettiki oxshashliqi nahiti uzaq tarixqa ége. Hazir Uyghuristan (Sherqiy Türkistan) we Üzbekistan dep atiliwatqan bu ikki rayon ezeldin bir étnik yiltizgha ége xelq yashighan gughrapiylik rayon bolup, ularning tarixtin béri öz-ara kélip bérishi, medeniyet almashturishi we érqi sapliqi dawamliship kelgen. Sherqiy Uyghurlar (Uyghuristan)ning Xitay we Mungghul nesillik xelqlerning tajawuzigha uchrishi we gherbi Uyghurlarning Rusiye tajawuzigha uchrap turishi, bu rayonda yashap kelgen xelqlerning öz-ara köchüp, bir-biri bilen bolghan Uruqtuqqandarchiliqini saqlap qélishta melum ijabi rol oynighanliqi hemmimizge ayan.

Uyghur Yéqinqi zaman tarixidiki bu köchishlerning birqeder tipiklirini , üch dewirge bölüsh mumkin. Bularning birinchisi: 1759-yildin 1911-yilghiche bolghan köch. Bu waqit Uyghuristanning Manju tajawuzigha qarshi heriketliri ewjige chiqqan bir dewirdur. Bu waqitta Uyghuristan xelqi Manju we Xitay qoshunlirigha qarshi teshkillik qozghilanglarni élip bérip, inqilab meghlup bolup, kollektip qetliam bashlanghanda, qozghilangchilarning rehberliri Qozghilangchilarni egeshtürüp Üzbekistanning Perghane rayonidiki qérindashlirining yénigha kélip panahlanghan we bu yerning yerlik ahalisigha aylinip ketken. Bularning ikkinchisi: 20-esirning 30-yillirida yüz bergen bolup, bu dewirde Jin Shurin, Yang Zingshin we Shingshiseyning balayi apetlirige qarshi isyan kötürüp, inqilab meghlup bolghandin kéyin Uyghuristanni terik etken Uyghurlar bolup, ularmu merkizi asiyada asasliqi Perghane tüzlenglikini asas qilip olturaqlashqan. Bularning Üchünchisi: 1955-yildin 1962-yilghiche bolghan dewir bolup, bu waqitta Uyghuristanda kéyinki qétimliq jumhuriyetning hayat qalghan rehberliri Kommunist Xitaylar bilen birlikte hakimiyet bashqurup, xelqning néme ish qilishi bilen kari bolmighan.

Weten-millet üchün qan kéchip küresh qilghan Uyghurlar weziyetning özlirige paydisiz haletke chüshüp qalghanliqini bilip, yene bir qétim merkezlik halda özlirining qan- qérindashliri yashaydighan Üzbekistanning perghane wadisigha köchken. Rusiye tajawuzchilliri Uyghuristandin, bu üch qétimliq köchte kelgen xelqlerni Uyghur dep atap, ilgirdin tartip bu rayonda yashap kelgen qérindashlirimizni Üzbek digen milliy kimlikni qubul qilishqa mejburlighan we kéyin u siyasetni Uyghuristandin kelgen xelqlergimu üzliksiz türde qolllunup kelgen.

Tonulghan Uyghur milletchillirining tilgha élinishiche, Merkizi Asiyaning kéyinki ikki üch yüz yili ichide Uyghur xelqidek wehshetlik tiragédiyeni bashtin kechürgen yene bir xelq yoq. “Ghayip bolghan köchmen Uyghurlar” digen maqalining apturi N.T.Tarimning bayan qilishigha qarighanda Merkizi Asiyadiki Uyghur meselisi küchlük bir politik mesile bolup, 1920-yili Uyghurlarning ichidin yétiship chiqqan siyasiy erbap Abdulla Ruzibaki üch qétimliq köchtin kéyin Merkizi Asiyagha, asasliqi *Üzbekistanning perghane rayonigha Kélip olturaqlashqan Uyghuristanliqlarning 600,000 ikenlikini jakarlighan. 1930-yiligha kelgendiki Sowét hökümiti élan qilghan bir istatiskida bu san bir hesse töwenlitilip, 300,000 gha chüshürüp qoyulghan. 1937-yildiki Pashist Istalin qozghighan “ eksil inqilabchilargha zerbe bérish” herikitide merkizi asiyadiki heriketning tigh uchi Uyghurlargha qaritilip, Uyghurlardin yétiship chiqqan yurt kattilliri qirghin qilinghan we hayat qalghanlarni qeyerde yashawatqan bolsa shu rayondiki xelqlerning milli kimliki bilen özini atashqa mejbur qilinghan. 1950- we 1960-yilgha kelgende Uyghur digen namni qollinish cheklengen we qollanghanlar kemsitilish we siyasiy yekleshke uchrighan.

1979-yilgha kelgendiki Sowét hökümitining bir istatiskiliq melumatidin qarighanda eslidimu kémeytip éytilghan 600,000 digen san 29,104 ke, 1989-yilgha kelgende 35,700 ge chüshürüp qoyulghan. Hazir Üzbekistanda heqiqiten zadi qanche Uyghur yashawatqanliqi heqqideki melumatni hökümet yoshuridu we yalghan sanliq melumat béridu. Melum bir ismini ashkarilashni xalimaydighan Uyghur ziyalisi bilen Qazaqistandiki Uyghuristan Azatliq herikiti teshkilatnining reyisi Qehriman Ghujamberdining Erkin asiya radiosida bildürishiche, Bir Üzbekistandila Özlirini mexpiy halette bolsimu Uyghur dep ataydighanlarning sani 1 milyon 500 mingdin ashidiken.Éniq halda milliy kimliki bilen yashawatqanlar 200,000 din ashidiken. Üzbekistan penler akademiysidiki Bir professor Uyghurning éytishiche Üzbekistanda Özlirining milliy kimlikini ochuq ashkare halda qoghdap qalghan Uyghurlarning 500,000 din kem emeslikini ashkarilighan.

Radikal kommenist Islam Kerimop Uyghur we Uyghur nesillik xelqlege, Ruslarning 200 yildin béri qollinip kéliwatqan pashistik politikisigha warisliq qilghan halda muamile qilip, “reqipning yéghini reqibining qoli bilen qorush” taktikisini qollinip kelmekte.

*****
Paydilanghan Materiyallar:

(1) Aptor N.T.Tarimning “Editor@bakutoday.net” de élan qilinghan “Disappearing Diaspora in Uzbekistan: the Uyghurs” digen maqalisi.

(2) Sherqiy Türkistan information merkizining yilliq doklatliri.

(3) Özbekistangha ayit Internit sehipilliri.

(4) Xitayning “shangxey hemkarliqi” teshkilatigha ayit xewerliri.

(5) RFA ning Uyghurche Merkizi Asiya heqqidiki anglitishliri.

(6) BBC ning 2005-yilqi qanliq Perghane weqesige ayit xewerler. 15/05/06 Gérmaniye

1. Restriction of the Chinese Government regarding Media Distribution 2 . Oppression and Restrictions of the Chinese Government by Means of Administrative Work 3 . The Oppression of the Chinese Government in the Field of Education 4 . The Oppression of the Chinese Government in the Field of Media, Press and Publications 5 . The Oppression of the Chinese Government in the Field of International News Exchange and Internet Communications 6 . The Oppression of the Chinese Government in the Field of Religion 7 . Restrictions and Destruction in the Field of Historical and Cultural Inheritance. The state terror and the crimes committed by the Chinese aggressors in East Turkistan take many different forms.

The Chinese government is unjustly labelling our people as “terrorists”; accuses innocent people of political crimes and imprisons and tortures them; practices genocide; oppresses any free thought; arrests and executes thousands of innocent men of religion despite their having nothing to do with the current radical islamist groups; represses Islam and our over-a-thousand year old indigenous culture which we have always been protecting – but now the people are able to protect these in the name of Islam only secretly. But the oppression by the Chinese government on a large scale, against the idea of independence and our struggle for independence which has been rooted in our people since long ago is increasing every day. An example of this is that Imams are controlled in their convictions and although they have nothing to do with politics, they are forced to give fatwas in conformity with Chinese interests.

The country has been turned into an open‑air prison of more than 1.850.000 m² for the over 20 million people living in these regions for more than thousand years and who have nothing in common with the Chinese regarding their lifestyle, origins, culture and religion: the Arısachk, Tohar, Iftalıt, Turan, Hun, Turk, Soghdi, Oghuz and Uyghur. The freedom and rights of these people are being limited and they are being subjected to Chinese torture, which has no like in the world. We will inform about the project of extermination of a people with a different historical background, different language, different geographical location, different ethics, different religion and a different culture in sections on media distribution, press and news exchange, information exchange, general education, social rights and language.

1) Restriction of the Chinese Government regarding Media

Distribution With a decree from 1 September 2002 and the decision to “eradicate the roots”, practices like burning of books on a massive scale and the removal of the Uyghur language as a teaching language from the University have been carried out. On 31st October 2002, a meeting of high ranking state officials and administrative officials took place in Urumchi, the capital of East Turkistan, and actions to be taken in the ideological field were presented and it was discussed what kind of policy and repression could be applied against the protests and actions of the population they had made against the injustices imposed upon them.

At his gathering, Wang Lequan, known among the people as “The Executioner” held a speech in which he stressed that the main point of that gathering was to discuss how the publication of every kind of newspaper, magazine, book and printing houses could be tightly controlled, and ordered that people struggling for freedom by means of media institutions, radio, television and similar regional media institutions could be severely harmed and ordered that this be carried out even at the cost of mistakenly striking thousands of innocent people and institutions, but not to let a single suspect escape.

Since March 2002, there has been an increase in the operations carried out in “the field of ideological educational seminars” in order to “fight against the struggle for independence”.

As a result, the Uyghur language, it history, culture and literature have been subject to restrictions ever since. Many valuable works like the “Risala on Handcraft”, “The Uyghurs”, “The History of the Huns”, “History of Uyghur Literature”, “The Uyghur Khanate of Saidiyya”, “Hard to be a Peasant”, “Awakened Homeland”, “The Gift”, “The Sand-Covered City”, “Greeting from a Foreign Homeland to the Mother Homeland” were placed under prohibition along with essays of famous writers on independence, any VCR or DVD film material and pictures which in any way expressed the struggle for independence. Homes of the people were raided and such material confiscated and then burned publicly before the eyes of the people. These operations took place in the Urumchi, Guldja, Altai, Artush, Kashgar and Hotan regions and books, tapes and other media on religion, philosophy, culture and works of literature amounting to a million in number were confiscated and burned publicly.

Thousands of people who had protected such material secretly in their homes were labelled “Islamic terrorists” or “nationalist separatists” and either heavily fined or sentenced to prison. The information presented here rests on information supplied to the East Turkistan Information Centre and much of it has been released also by the Chinese central news agency.

In a news-release on www.tianshannet.com on 24 March 2002 it is reported that the Chinese government, in its efforts “to eradicate nationalist separatists” had investigated seven dossiers, tortured 377 people and sentenced 9115 people to prison. The same site reported on 31 May 2002 that during the continuing “heavy strikes” of the Chinese government 20 independence organisations, more than 100 independence fighters, 6000 items of ammunition, 140 arms, 10 explosives were discovered and over 500 mosques closed.

Additionally three religious books on Islam (books of great spiritual value) were burned. Dossiers of 40.000 criminal records were examined and more than 40.000 people punished.

We have not yet been able to verify these official statistics released by the Chinese government. However, we are able to detect, from the news that three religious books on Islam were burned, just how much the Chinese state terrorism is concealed from world media and world public opinion.

Recently, the publication of 54 newspapers and magazines was stopped, 20 bestseller magazines, among them “World Literature”, “The Spring” and “Inheritance” were forced to limit their circulation and sack editors and workers who had been working hard in this sector for long years. The burning of our spiritual wealth is a step in the declared intention to turn our children into Chinese and the take-over of all affairs by Chinese.

2) Oppression and Restrictions of the Chinese Government by Means of Administrative Work

In the following we will quote information from the East Turkistan Information Centre, from our reporters inside East Turkistan and news published by the Chinese media regarding human rights and related issues. According to the news supplied by a correspondent of our newspaper “The Spark”, the Chinese government is striking our independence movements heavily since April 2002. The central Chinese government and the police directorate of East Turkistan organised a propaganda meeting in the Library of the Xinjiang Uyghur Autonomous Region in which the independence fight of our people was labelled as “terrorism”, “nationalist separatism” and “a danger to national integrity”.

The Chinese government forced all school staff and students, all workers unions and commerce chambers, and all personnel of state administration and private institutions to attend this propaganda meeting and to express their thoughts and their rejection of all independence efforts.

According to the information supplied by our reporter, over 400 new photographs were shown which showed our ghazis and shuhada who had fought for our independence in fights with Chinese police, scenes of mass execution by the Chinese military police, fighters being led to execution and execution scenes – all these were displayed before the people of the capital.

According to the news of our reporter Timur Choki from inside the country on 28 March 2002, newspapers, magazines and books in the Uyghur language were collected in Urumchi and burned in the waste burning facilities. Since that day, the enforced burning of books, magazines and newspapers in the Uyghur language has spread like itself was an uncontrolled fire.

According to the news in the Chinese edition of the “Kashgar Newspaper”, the Chinese government gathered all mayors and village leaders of 12 towns and villages in the Kashgar region and announced that a first phase of strikes against “islamic terror” and “nationalist separatists” had been a success and that on that day a second phase of strikes would be officially initiated. Then a collection of 42.320 items of newspapers, magazines, books and different recording media was burned.

According to news supplied by our reporter Yorunkash, the police has, in order to comply with the command to carry out a “strike”, searched every house in the two villages of Chira and Kiriye in the Hotan region and confiscated books and arrested those who resisted.

Thus, the oppressive Chinese government is becoming more and more aggressive in East Turkistan each day. According to news of the East Turkistan Information Centre, the “Kashgar Newspaper” reported on 4 July 2002, that a group of over 60 specially communist school educated people were rallying through towns and villages like Yopurga and Mekit and were gathering state officials, teachers and students on a daily basis and forcing them to adopt the politics of the central government, the subjects being “islamic terrorism”, “solidarity against nationalist separatists” and “protection of the integrity of the state”.

Further, villagers who under the difficult oppressive circumstances remain already without education are compelled to attend daily political conditioning. They were compelled to sign statements assuring that they repent for whatever mistakes they committed in the past in this regard and that they would denounce any elements suspect of nationalist separatism to the state officials.

In another news report the East Turkistan Information Centre was supplied with, similar information is contained. On 16 June 2002 the Chinese government gathered by force all the leading personnel of the radio and television of the Mekit area, of the directorate for education, of the muftis office within their campaign of elimination of people adhering to ideas of independence.

These people were repeatedly forced to gather under the lead of the Chinese communist party at meetings of solidarity against independence fighters and to organise denunciation of people suspected of adhering to such thoughts to state officials. Such practice of the Chinese government and its tremendous repression of the free thought of people is causing great unrest among the people in East Turkistan who are the true owners of those lands and is leading to tens of thousands of people being tortured in prisons and thousands of people being executed – thus, people are finding the Chinese communist regime and state ever more unbearable.

3) The Oppression of the Chinese Government in the Field of Education

During the 50 years of occupation of our homeland by the communist Chinese, the freedom and independence loving people of East Turkistan have been constantly subject to various forms of repression and have not been at peace even for a single day. The support of Amnesty International and the Human Rights Commission, the struggle of the courageous people of East Tukistan to lead their lands under occupation to freedom and to establish their own state, and actions of the people of East Turkistan directed against the oppression of the Chinese has caused anxiety with the communist Chinese government.

Therefore, the Chinese government has decided to settle Chinese people on a massive scale by force in East Turkistan in order to maintain control over these fertile lands forever. On the other hand, it has initiated a state terror directed towards the elimination of our language, our religion, our alphabet, our civilisation and culture and an inheritance of more than a thousand years common to all Turks.

In a newsreport supplied to the newspaper “The Spark” published by the East Turkistan Information Centre and released in issue 72, Chang Zhangxi, the responsible director for language and literature at the Chinese Ministry of Education visited the capital of East Turkistan on 18 March 2002. He ordered that education using the Chinese language in East Turkistan had to be increased at all primary and middle schools, at colleges, professional formation schools and universities and had to be brought to a further and more firm level and announced that poor students from both the cities and the countryside were being brought to central regions of China where they were taught in Chinese only under the direct supervision of the state.

He stated that there are at present around a 150 primary and middle schools in Urumchi where Chinese and Uyghur children were being taught together, the number of Uyghur children being 70.000. The people have expressed their strong objection to the compulsory obligation of Chinese as the teaching language at all Uyghur schools in all subjects, the transfer of Uyghur pupils to central parts of China and the change of language at the East Turkistan University to Chinese exclusively.

However, through certain laws and regulations dictated by the Chinese government, the children and students of East Turkistan have been left with no choice but to learn and study in Chinese.

These laws and regulations demand that people who do not know Chinese will not being admitted to schools or that those who refuse to learn it will be thrown out of schools, that people who do not know Chinese will not be admitted to professional formation schools and to universities, and that people who do not know Chinese are not allowed to be employed. These savage laws and rulings aim at the eradication of the identity, lifestyle, independence, religious beliefs and the mother language of the people of East Turkistan from their lifes and the subordination of the coming generation to the service of Chinese interests.

According to news supplied to the East Turkistan Information Centre, a gathering with all teaching personnel and students was held at the University of East Turkistan on 14 May 2002 where a decree was announced that from 1st September on the Uyghur language would be replaced with Chinese in all fields.

According to this news the prohibition of the Uyghur language and the replacement with Chinese is compulsory and any non-conformist action by anyone and any institution against this decree of the central Chinese government will be considered a crime.

The University of East Turkistan is the greatest University in East Turkistan in all branches of knowledge and sciences and has, using the mother language, produced thousands of professors, magistrates, engineers and other academics throughout its history who have been of great benefit to their societies and states.

Now, the Chinese government, under the pretext of “increasing the quality of national education” is pursuing a project of eradication of the Uyghur language and the turning of the young Uyghur generation into Chinese. In these days where strategic changes all over the world prevail, the Chinese government is constantly weakening the people spiritually and materially through assimilation regarding policy, social life, education, culture and religion, and increasing oppression and torture.

According to another news, a magazine published in East Turkistan in Chinese reports, “East Turkistan has been under Chinese central authority for 200 years now and under communist rule for 50 years. Why do these people despite this long time still want independence? The reason is that they continue to adhere to their language, culture and religion. And here lies our greatest mistake we made in the past.” It can also be detected from the orders of the Chinese governments Minister for East Turkistan, Wang Lequan, that Chinese will be compulsory from the 3rd class of primary schools on, how urgently they want to assimilate the Uyghurs.

On special orders – published in issue 127 / 2002 of the official newspaper – from Wang Lequan, leader of the East Turkistan regional government, hundreds of migrants were brought from Wang Lequans`s homeland, the Shandong area, 118 migrants were placed into Uyghur primary schools, and the others into secondary schools as teaching personnel for Chinese as part of a campaign titled “Contribution to National Education” which was presented to all organizations and institutions in East Turkistan by Wang Lequan as an “active aid campaign by the central government to peoples education in East Turkistan”.

However, if at the University of East Turkistan the teaching language Uyghur is entirely replaced by Chinese, how can one then speak of an “active aid to education in East Turkistan”? What is really intended is the wiping out of the Uyghur language.

We cannot endure the extinction or assimilation of our people or the erasion of our mother tongue under pressure and reprisals of the Chinese government. We will also refuse the Chinese governments claim that our homeland is an inseparable part of their state. We note the tragic indifference of the UN Culture Education committee, EU Culture Education committee and the international Human rights organisations and associations who should as soon as possible make research on the pressure applied by the Chinese government to our mother tongue.

The above mentioned organisations should, while they investigate why the Chinese government directs so much pressure on East Turkistan also note that the Faculty of Education in Kashgar has been a thorn in the flesh of the Chinese government because of its research under the title “Chinese Government and its Aggression”. During the arrests and slaughters practised by the Chinese in this sacred place of knowledge and education in the south of our country, the blood of hundreds of our daughters and sons has been shed. According to news supplied to the East Turkistan Information Centre, only in the First College of Hotan six members of the teaching staff – Tursun Jelalidin, Mehmet Emin, Erzat Abla, Muhtar Abdu Memet, Abdurahman Abdukerim, Ablet Nizamidin – were put under observation and then removed from their posts as being politically problematic and therefore dangerous elements.

These teachers were aged between 36 – 44 years and were experienced in service and were most loved by their students. Removing teachers from many schools in a similar fashion and for no reason, the cruel Wang Lequan is replacing them with migrants from his native district Shangdong. The Chinese government forcibly collects books, magazines, reports and research theses of great material and spiritual value in Uyghur language and has them burned.

Where else on the face of the earth can such disgrace be witnessed? The reason for many countries and international organisations and institutions like the UN, the USA, the EU and Japan in aiding East Turkistan in educational affairs was to support children of families in rural areas, whose economic situation was insufficient to study their mother tongue.

Unfortunately the Chinese government is using these funds for its own schools. If these funds had reached their true addressees, tens of thousands of children in East Turkistan could have enjoyed proper education – of course, this is not in the interest of the Chinese – on the contrary, they have become victims of Chinese oppression. Are we to thank the Chinese for these tragic events or are we rather to oppose the attacks on our language, historic culture, our religion, identity, dignity and existence as a nation?

World public opinion must support and aid the survival and revival of the indigenous culture and education of an innocent people who are being denied education in their proper language and who are still in this 21st century being executed and subjected to genocide by a regime known for its racist discrimination, which is inexplicably welcomed into world trade priveleges, and whose crimes go unchallenged. What greater terrorism exists in today’s world?

4) The Oppression of the Chinese Government in the Field of Media, Press and Publications

The Chinese Government has decided to place all radio and television broadcasting and publication of newspapers and magazines in East Turkistan under strict control in order to achieve its aims. This facilitated for them both the dissemination of false and invented news and the labelling of the populations struggle and fights for freedom and independence as ‚terrorism‘.

The Chinese Government has formed a special Task Force group which has by now been granted full powers to rewrite the history of East Turkistan. They now present Chinese aggression and oppression as justified operations, as well as the abasement of the social life of the population, the disturbance of the friendship among the different ethnic groups and creation of unrest between them, the imposition of birth rate control on the indigenous people and thus inhibition of their natural growth, the forcing of the people into a slavish relation towards the Chinese, the definition of struggle for freedom and religious worship as terrorism and the distancing of people from the noble Deen of Islam, the changing of the ideas of people through the selling of millions of books and cassettes by force and the use of the income from that for the financing of their further work, the forcing of peasants to participation in gatherings for brainwashing purposes at times when they are most occupied.

We want to present here summaries from two articles from the Kashgar Newspaper and the Xinjiang TV Newspaper. These two articles were written by two munafiqun who have sold their country and people, whose aim is to gain a rank and personal benefit, who at the same time try to fool the Chinese Government and who will be mentioned along with curses on the records of the history of their people and their country: „For some time now separatist forces within and outside the country have tried to split China and to establish an independent state of East Turkistan and have pursued terrorist activities while at the same time trying to rewrite the history of East Turkistan.

Along with this, they collaborate with outside forces and abuse the national sentiments of the people and propagate a radical religiousness, thus disturbing the relations between us and the elder people.“ How can a people who suffer great economic difficulty, who have to strive hard in order to earn their daily food and suffer malnutrition and other illnesses even among the children and the old, and who have no idea of the worlds modern weapons technology and who are incapable of enough force to save their very lives, how can these people embark upon a war against China which is ranked among the most powerful in the world? To embark on terrorist activities or war against China, it would be necessary to have sufficient economic means and personnel.

How then can China define us as terrorists? That is like accusing a baby in the cradle of thievery. It would be therefore a grave mistake if world public opinion were to submit to the false propaganda of China and imagine the natural resistance of our people as connected to extremist Islamic movements! We would advise the concerned international institutions and organisations to examine the situation in East Turkistan. As for the accusation of rewriting history, historians and academics know the facts.

Even if the several thousand years long history of our country was to be rewritten, the archaeological artefacts remain a proof for our history. In the last years some literature has been published which, instead of reflecting the history, life and culture of the Uyghur people base themselves on the fraudulent documentation produced by the Chinese for their own interest.

We regard this as a lack of respect and insist that the concerned institutions and organisations act decently in their researches. In these articles it also reads: “In opposition to the religious policy of the government and acting against the peace between ethnic groups, they have destroyed signboards encouraging birth control and replaced them with placards frowning upon the laws of the state, and brochures with similar content were disseminated.

They have organised prohibited religious activities and increased the number of members committed to them. Religious activities were held in schools. Always in cooperation with independent forces outside the country, they have, by way of radio and internet tried to encourage the people to independence and have labelled the people who disapproved of such activities as traitors and spies working for the Chinese state. … “ Since the 1930s, the Chinese Government has put restrictions on interior and exterior news communications so that their politics of aggression are not known and the population is not informed about what is happening in the world.

The anti‑frequency policy directed towards foreign radio broadcasts continues to this day. If we look at these more than 70 years and the criminal records in relation to foreign radio we find that death sentences, lifetime imprisonment, and death due to forced memory loss amounts to hundreds of thousands in number.

In a news published by the East Turkistan Radio and Television Newspaper from 4‑8 August, the director general of the state radio and television, Zhang Haitao said that the regions East Turkistan and Tibet were sympathetic towards the democratic ideas of countries like the USA and the EU. He said also, “in the 21st century, enemy forces beyond our frontiers make use of radio and television broadcasting and have disturbed the normal and peaceful lives of the people in East Turkistan.

The Chinese Communist Central Committee and the Office of Prime Minister have immediately put forth the work with the East Turkistan and Tibet Radio and Television. Until this day 300 million Yuen have been spent on anti‑frequency activities and the receiving of foreign broadcasters like FAR, BBC, FAV has become impossible within East Turkistan.” In history, many injustices have come to an end simply by the passing of time and justice has come to replace them, and the Uyghurs are a patient people who have a historical background, literature and culture.

We let the extremist Islamic currents know that we will not give up our centuries long civilisation, culture and identity as a people. The Islamic beliefs of the Uyghurs, their Islamic civilisation and the independence movement of the Uyghurs are not as labelled by the Chinese – we have no ties and no relations with extremist Islamic groups. That a few among our people, 20 million in number, may have mixed with extremists can not be blamed on the whole of our people – and besides, it was only due to the desire for the independence of their people and the desparate desire to escape the enormous oppression by the Chinese Government.

The only cause for there being any extremist thought among some of our people is the heavy oppression and injustice inflicted upon the people of East Turkistan by the Chinese Government.
This is what the people of the world must understand.

5) The Oppression of the Chinese Government in the Field of International News Exchange and Internet Communications

Since 2003 until this day, the Chinese Government has increased its control and intensified its harsh attitude towards the people of East Turkistan regarding the viewing and hearing of satellite TV and radio programs and information exchange using the Internet.

The Chinese Culture Ministry has issued an order on 4 March 2003 “to supervise temporarily the information exchange regarding cultural matters through the Internet” and this order has been put into practice since 1 July 2003 (tianshannet.com – order of the Minister of Culture, Shun Jiajing from 16 June 2003). As a result, all Internet-cafes in East Turkistan run by Uyghurs have been forced to close and those who refused have been heavily fined or their computer equipment confiscated.

Some people were arrested with the charge of being “terrorists” and “radical islamists”. This is, as we have informed in the past, directed towards the blaming of the beliefs of the Muslim people of East Turkistan. According to the news of the East Turkistan Information Centre, the Chinese Government is causing great difficulties to the already poor people of Khotan in East Turkistan by way of heavy fines. In the Official Newspaper of the Regional Khotan Government, Nr. 88 from the year 1998, a decree was issued which places the following under strict prohibition: “Whoever listens to foreign radio or watches foreign TV, reproduces foreign brodcast recordings, accepts copies of such recordings, whoever distributes documents or brochures containing religious information will be fined with 10.000 Yuen.

Whoever establishes contact to religious institutions outside the country by way of radio, Internet or telephone will be fined with 3.000 Yuen. Whoever provides the possibility for teaching the Qur’an either in their homes or in other places will be fined between 3.000 and 5.000 Yuen. It is prohibited for state officials, teachers and students to participate in any religious activity or adhere to any religious beliefs. School direction staff and teachers who allow teachers and students to perform prayers, to fast and other religious acts will be removed from their offices and fined.”

Thus, the state is trying to crush the population and drive them to political crimes. These kind of rulings are not only effective in the Khotan region but all over East Turkistan. So it is that the Internet which is already considered to be an important part of everyday activities all over the world is being used by the Chinese Government as a dangerous instrument to cause terror against the people of East Turkistan.

The Japanese newspaper “Asahi” published an article on 16 January that an American human rights delegation issued a report on 15 January 2003 titled “China and Human Rights” stating that the 45 year old Tang Haidung had been arrested in the capital of East Turkistan, Urumchi, because of an article he had published through the Internet and had been classified as an element harming the integrity of the state. In fact, Tang Haidung had been arrested already 9 July 2002. In order that the different forms of oppression and the project of race extinction which the Chinese Government is pursuing not be deciphered as such, this state Internet terror is being practised in East Turkistan.

According to the Chinese State Institute there are more than 250 websites in the Uyghur language in our country. Out of fear that the oppression, torture and genocide practised by the Chinese Government would be made known world-wide through these websites, they are shut down one by one on superficial pretexts. At the same time, filtering programs have been placed on the servers of Internet service providers to prevent the sending and receiving of e-mails and the visit of foreign websites.

Many young people are today being held in prison and tortured only on account of having visited foreign websites. Among those arrested are state officials, teachers, students, technical engineers and medical doctors. Further, it was announced that anyone who participated in Internet forums and discussion boards would be arrested as “radical islamist” or “terrorist”.

Whenever there was a political incident or some move related to independence in East Turkistan, all Internet sites would be temporarily shut down on some pretext. The Chinese Government is using various means in order to monitor Internet and telephone communications using high‑technology equipment imported from France and other countries to apply restrictions like filtering, interception and blocking of access.

The state intelligence service, the police and the military police have hacked their way into the servers of free e-mail service providers like hotmail and yahoo trying to detect those people from East Turkistan who use these services and trying to get hold of their usernames and passwords in order to monitor their e-mail traffic and get hold of other private information about them.

At the moment, the only available information via the Internet in East Turkistan consists of false information provided by China, monitored chatrooms, truncated documents and declarations of the communist government.

According to the news supplied to the East Turkistan Information Centre by a newsagency inside East Turkistan the regional East Turkistan intelligence service and general police department in cooperation with some eight state departments have closed down on 25 July 2003 all Internet services for two weeks and have undertaken a “virus removal operation” and have established free-of-charge phone numbers for the population to report viruses. Further, activities like the installation of hidden cameras and voice recorders, arresting of suspects for 24 hours and rewards for denunciations were put into practice.

On the pretext of a fire in an Internet-cafe in Peking in July 2002 an operation was put into action to regulate all Internet-cafes. Thus, the Chinese government is trying to prevent the Uyghur youth from exchanging information in Internet-cafes.

It is also trying to place a civilian policeman in each Internet-cafe in order to monitor who is visiting Internet-cafes and what kind of websites are visited. In summary, the Chinese aggressors are exiling the Uyghur people forcing them to become refugees in foreign countries. The harm inflicted on us is not mainly done by tearing out of our hands the wealth and minerals of our country but by tearing from us our language, culture, indigenous education and religious beliefs. Our people who oppose this are arrested, tortured and executed. China is concealing all the shameful actions it undertakes to extinguish a people while continuing to force them to live under most oppressive conditions.

6) The Oppression of the Chinese Government in the Field of Religion:

We had reported on earlier occasions that the Chinese aggressors use international operations against radical islamists as a pretext to continue their oppression of the people of East Turkistan in the fields of religion, race, education and culture in spite of the warnings of the UN, the EU and other international organisations and institutions, which carry no weight because devoid of any financial sanction.

Towards the end of 2002 and beginning of 2003, the individual rights and human rights violations committed against the people of East Turkistan and Tibet were evaluated by the UN, Amnesty International, the EU, the USA and other democratic states and one after the other criticized the Chinese state on account of its transgression in this regard. Correct words but devoid of political impact. The Chinese state is producing false reports and news and is trying to deceive world public opinion.

The Chinese news agency Xinhua released a report on 22 May 2003 in which the Chinese Human Rights Committee and the General Directorate for Religious Affairs responded together to the annual report of the American “International Coalition for Religious Freedom”.

In the news it was reported that the American “International Coalition for Religious Freedom” had presented documents about oppression of religious rights and that it criticized the Chinese state and demanded that such violations not be repeated.

Not long after this, the Secretary Generals of the Chinese General Directorate for Religious Affairs, Shamsuddin and Chen Guangyen prepared and presented a report to world public opinion that the members of Islam, Catholicism, Buddhism and Taoism were free to practice their religious beliefs and that there was no oppression in this regard.

As reported in the 75th issue of our newspaper “The Spark”, the Chinese Central Government placed a group of some 800 specially trained people in East Turkistan to control the religious activity there. On 25 August 2002, the Secretary General of the UN Commission on Human Rights, Mrs. Robertson had criticized with a harsh language the oppression regarding religious freedoms carried out against the people of East Turkistan on the pretext of the fight against international radical islamists and international terrorists and demanded that all activity in this regard had to be stopped.

‘Human rights’ policies have proved utterly powerless. Our human survival, not rights, is the issue. On 31 May 2002 the Chinese government released news on tianshannet.com that it had achieved a success in East Turkistan against “radical islamic forces” and “terrorists” and that Chinese police had discovered more than 20 illegal organisations, more than 100 members of such organisations, 6000 items of ammunition, 140 arms, 10 explosives and that some 500 mosques were closed and religious books collected and burned and that nearly 40.000 people were placed under surveillance.

One must however note that the news and reports about “terrorists” and organisations mentioned in this news of the Chinese government are made‑up and false news and reports to give the impression of parallelism to current terrorist activities of those days. In truth there have never been terrorist incidents in East Turkistan. These operations are nothing but attempts to cause suffering to the innocent people and to break their hearts. Soon after this, the spokesman of the Chinese Foreign Ministry, Kong Quan announced to the media that a “East Turkistan Islamic Movement” had been identified and declared as an international terrorist organisation and thus presented such a claim before world public opinion, and that Chinese police had discovered another 44 terrorist groups (and this is pure suspicion – people who could not even have dreamt of the existence of such organisations were innocently placed under surveillance and those deemed most suspicious were made to suffer in prisons and some were even executed so that their families found themselves in a distressed state).

So it is that the activities of certain international institutions in favour of the Uyghur people do not benefit them but cause even more oppression.

That there is an “East Turkistan Islamic Movement” or that East Turkistan is part of other organisations is twisted information presented by the Chinese government to the world public opinion in a way that will be useful for themselves. If there were such organisations then there would be a different situation. On 23 May 2003 the Xinjiang News Agency reported that Chinese police had discovered and taken over military training camps north and south of the Tianshan Mountains and that 15 people being trained there were arrested.

Along with this news it was reported that many members of some religious organisation called “Bold State Hizbuttahrir”, of which no one had heard so far and nobody knew of, had been arrested and that this organisation had been about to embark upon activities all over East Turkistan very soon. But they did not state what the aims of this organisation were and what its story was and no details about it were given by the state. What we know is that there has never been such an organisation among the Uyghurs. And although the international organisations also do not know about this organisation and know it is a fake one, this does not stop the Chinese government from making it a pretext for arresting alone in the Hotan region around 700 young men and torturing them in prisons.

According to the decree mentioned in Part 5 which is in practice in the Hotan region, “whoever has the Qur’an taught in his home; state officials, teachers and students engaging in religious activities, like performing prayers or fasting will be heavily fined or imprisoned according to the extent of their crime”. The tens of thousands of our brothers arrested in a “cleansing operation” during April 2001 are nothing but young men and women who simply could not bear the oppression of the Chinese state anymore and none of them is a member of an organisation outside the country nor represents such a one. Since the year 2000 it has been made an obligation to display the communist Chinese flag at every Eid-salat in Urumchi.

This is a case rarely to be encountered over the world that the state flag is displayed at religious ceremonies by force. The Chinese who see this laugh about it but the Muslim population hate it. On 12 May 2002 there was a bloody fight between the people and state officials in a primary school of the town Kostagh in the Hotan district. On that day, Nimet Abdurrashid, a 22‑year old teacher who had been removed from office on the pretext of having performed religious acts at the school, had come to complain to the state official who had denounced him. The Chinese government took this incident as an excuse and raided all schools in the Hotan region forcing denunciation of teachers who had performed religious acts. About 1500 suspected teachers and students both male and female were arrested and 10 of them were sentenced to death and executed immediately afterwards.

According to news of the Kirgiz News Agency from 23 May 2002, Memet Sadik and Memet Yasin were handed over to China on demand from the Chinese government as “international islamist terrorists”. On 19 May 2002, 300 people who had attended a funeral prayer which was held outside the mosque because there had not been enough space in the mosque, were fined with different sums because the prayer was held next to a primary school. The imam who lead the funeral prayer, Jelil Mahsuma was fined with 2500 Yuen and Aziz Mahsuma with 2000 Yuen and another 23 people each with 2000 Yuen.

Since 24 April 2002 in all the Hotan region, a general prohibition to recite Qur’an at weddings and circumcision feasts was declared and announced that everybody participating on these events would be fined. It is further generally prohibited that anyone under the age of 18 participates in religious acts whatsoever.

7) Restrictions and Destruction in the Field of Historical and Cultural Inheritance

According to news supplied to the East Turkistan Information Centre, the aggressive Chinese government is using every means to weaken the feelings of identity of the Uyghur people and their religious beliefs. Aimed at that purpose, historical monuments, witnesses of a great civilisation from the period when the Uyghurs accepted Islam, are being destroyed and at the same time monuments of the Buddhist religion are being restored.

The Central Bank of China is aiding this program with money and makes investments related to this activity. As reported by the Xinjiang News Agency, investments were made on 19, 21, 24 and 25 July 2003 in order to carry out construction works as to the above mentioned purpose in the Regions Börtala, Kutubi, Sanji, Manas, Kuchar, Altai, Balghuntai, Jeminey and Hotan in East Turkistan. The real aim of the Chinese government, who presents this project as “Restoration of Historical Monuments” is of course to destroy monuments that remind the people of Islam and to replace them with monuments related to the history of and typical to Central China.

Thus, the aggressive Chinese government is intending to deceive the world media and world public opinion and presents East Turkistan as always having been part of Chinese territory. According to a report from the Xinjian News Agency from 21 July 2003, the abundance of historical monuments in our country is drawing the attention of historians and archaeologists worldwide. There are more than 4000 historical sites in East Turkistan and 41 of them have been classified of first level importance by the state, 303 of second, and 1500 of third level importance.

The number of historical artefacts displayed in museums in various regions amounts to more than 230.000 and the oldest of them are 15 to 20 thousand years old while the others are evidence from the last 1000 years. We could describe the total of these artefacts as the greatest historical museum of the worlds Turks in Asia. Kashgar is one of the historical cities of our country and it has been the capital of the Hun Empire, the Great Uyghur-Kökturk Empire, the Uyghur Empire, the Uyghur Idikut Empiere, the Uyghur Karahan Empire, the Uyghur Kashgariya Kingdom and the Republic of East Turkistan and is one of the cities in which the historical and cultural inheritance of the Uyghur continues to be preserved in our days. Kashgar, with its Uyghur culture, handcrafts, agricultural methods, trade and as a place of gathering ethnic activities of many people is catching the attention of millions of tourists from within and outside China and has become a focal point for research by famous historians and archaeologists.

The aggressive Chinese government is destroying the preciousness of regions like Guldja, Börtala, Chöchek, Kumul, Turfan, Korla, Kuchar, Aksu, Atrush, Yarkent, Yenihisar and Hotan in order to settle Chinese migrants there thus causing the loss of historical sites and artefacts, witnesses to our peoples and religions history.

With the independence of our Turkish brothers in 1991, one after the other, China has begun to take measures so that the example of these countries is not repeated in East Turkistan and in order to exploit and transfer the mineral riches of the country into its own territory: the investments and the technological development was increased and so was the ferocity of the injustices inflicted upon the people of East Turkistan. An example of this is the extension of the railway which formerly ended in Korla until Kashgar and the construction of a motorway through the Taklamakan Desert to be able to exploit the petrol reserves faster and on a greater scale. Further, the transfer of Chinese from rural areas is adding to the destruction of historic sites and furthers assimilation.

Since 1990, the Chinese government has driven the Uyghur population of Kashgar from their residential quarters in Kashgar and forced them outside the city on pretexts like “cleansing from radical Islamic forces”, “eradication of nationalist separatists” and has at the same time implanted the “Chinese Liberation Army”, “Steel Forces” and “Armed Police Forces” in its aim of preventing innocent people from practising their religion, prohibiting them religious practices and to drive them away from Islam.

Two years ago, the Chinese aggressors have used the pretext of road construction necessities to destroy a graveyard next to the river Tümen in Kashgar where Uyghur heroes and the Sultan of the Uyghur Karahan Kingdom and the famous Shahid Arslanhan were buried, and constructed a road for Chinese migrants, and further destroyed historical buildings in the zone replacing them with Buddhist temples and buildings indicating Chinese culture.

The name of the river, for more than a thousand years known as “Tümen” was changed into “Donghu”. Eskishehir, centre of an Uyghur-Hun Empire two thousand years ago was completely erased from the surface of the earth and in its place residential areas for Chinese migrants were constructed and the name Eskishehir was changed into “Benchan”. This was a great loss also in terms of historical and archaeological research. Of course, these destructions have one main purpose, which is the destruction of the people of East Turkistan and to prove that these lands belong to China.

The people in East Turkistan are being arrested, tortured and made to suffer for years in Chinese prisons only on account of their desire to live out their Deen – and also anybody expressing demands of freedom or democracy is being executed without mercy. The assimilation policy of China prohibits the Uyghur, who constitute the majority of the population in East Turkistan to speak their language and to cultivate their culture.

The examples and news we have presented here, are news and information which we have been supplied with under the most difficult circumstances – they only reflect a portion of the present day realities in East Turkistan and the people of East Turkistan know this and the world public opinion is not unaware of it. (By Korash Atahan)

28-Sentebir,2003 Gérmaniye/Frankfurt

http://hantengri.blogspot.de/2007/06/east-turkistan-genocide-prison-torture.html

Bugün Orkun ırmağının kıyısında bir kent kalıntısı ile bir saray yıkıntısı vardır ki çok eskiden bu kente Ordu-Balıg denildiği sanılmaktadır. Göç Destanı, bu kentteki saray yıkıntısının önünde bulunan anıtlardan birinde yazılıdır. Bu yazıtlar, Hüseyin Namık Orkun’a göre, Mogol hanı Ögedey döneminde Çin’den getirilen uzmanlara okutturulup tercüme ettirilmiştir.

Göç Destanı’nın Çin ve İran kaynaklarındaki kayıtlara göre iki ayrı söyleniş biçimi vardır. Bu iki ayrı söyleyiş biçimi birbirine ters düşer nitelikte değil birbirini bütünler niteliktedir. İran kaynaklarındaki söyleyiş biçimi, tarihsel bilgilere daha yakındır. Ayrıca İran söyleyişi, Uygurlar’ın maniheizm dinini benimseyişlerini anlatan bir menkıbe niteliğindedir. İran söyleyişi Cüveynî’nin Tarih-i Cihangüşa adlı eserinde yer almaktadır.

Destanda adı geçen Bögü Kagan, MS 8. yüzyılda yaşamış bir Uygur kaganıdır. 763 yılında Bögü Kagan, Mani (Maniheizm) dininin rahiplerini çağırıp onları dinlemiş ve bu dini Uygur Devleti’nin resmi dini olarak kabul etmiştir. Aşağıdaki efsanenin kahramanı olan Bögü Kagan, Mani dinini benimseyip yayan bu kagandır. Bögü Kagan’ın Mani dinini kabul etmesi, Göç Destanı’nın İran kaynaklarına göre olan varyantında anlatılmaktadır. Bu bağlamda efsanenin gerek konu, gerekse dayandığı inançlar bakımından Mani dininin ilkelerine dayanması gerekirdi. Ancak durum tam olarak böyle değildir. Göç Destanı’nda Bozkır Kültürü ağır basmış ve efsanenin ana motifleri Orta Asya ögeleri ile donanarak Eski Türk inançları Maniheizm ve Budizm inançlarını adeta efsanenin dışına itmiştir.

Türk destanlarının kuruluşunu ve gelişmesini hazırlayan cihan devleti olma ülküsünün Göç Destanı’nda kutsal bir inançla yaşatıldığı görülür. Oguz Kagan, Alp Er Tonga (Afrasyab) ve Ergenekon destanlarında görülen bu ülkünün Göç Destanı’na da işlenmesiyle, Türk destanlarının yapı bakımından belirgin bir bütünlük kazandığı görülür. Türk destanlarının ayrı adlarla farklı zamanlarda kurulmuş gibi görünmelerine karşın, destanların oluşumunda aynı boyların etkili oluşu destanların aynı kaynakta birleştiklerini kanıtlar.

Çin ve İran kaynaklarınca bir çok kez sözü edilen Göç Destanı ile ilgili en önemli kaynaklardan biri İranlı tarihçi Cüveynî tarafından yazılmış olan „Tarih-i Cihangüşa“ adlı yapıtdır. İkinci önemli kaynak da son Uygur hanlarından Temür Buka (Demir Boğa) adına dikilmiş olan mezar taşı yazıtıdır. Bu yazıtın metni sonradan özet olarak Çin tarihlerine geçmiş ve kimi Avrupalı yazarlar da ikinci elden kaynaklardan bu bilgileri özet olarak aktarmışlardır.Göç Destanı ile Oguz Kagan Destanı Arasındaki Benzerlikler

Göç Destanı’nın kahramanı olan Bögü Kagan’ın akınları, Oguz Destanı’nın kahramanı Oguz Kagan’ın seferleriyle benzerlik göstermektedir. Oguz Kagan Destanı’nın islamî söyleyişinde Oguz Kagan, kuzeybatıdaki karanlık ülkelere doğru gittikçe, başları köpek başına benzeyen İt-Barak adlı bir kavme rastlar. Oguz Kagan Destanı’nın anlatımına göre artık buradan sonra insanoğlunun yaşadığı topraklar bitmekte, garip yaratıkların ülkeleri başlamakta idi. Bögü Kagan da akınlarında o denli ilerilere gitmişti ki artık elleri ve ayakları hayvanlarınkine benzeyen insan türlerine rastlamıştı. Göç Destanı’na göre Bögü Kagan, tıpkı Oguz Kagan gibi, Hindistan’ı da ele geçirmişti. Ancak Bögü Kagan hakkında destanda geçen bu anlatımlar gerçek tarih olaylarına uygun ifadeler değildir. Büyük olasılıkla, bu efsaneyi yazan/söyleyen Uygurlar’ın elinde Oguz Destanı ya da Oguz Destanı’na benzer bir destan vardı (zaten Oguz Destanı’nın islam öncesine ait versiyonu Uygurlar arasında söylenmekte olup yazılı nüshası Uygurlar’dan günümüze intikal etmiştir). Uygur Türkleri, Mani dinini kabul edip yayan Bögü Kagan’ı, bu eski destana yerleştirmiş ve Göç Destanı’nı yaratmışlardır. Göç Destanı’na göre, Balasagun (=Kuz-Balıg) kentini kuran da Bögü Kagan’dır. Ancak, tarihî kaynaklara göre Uygur Devleti’nin egemenliğinin Isıg-Göl’ün batısına geçmediği de bir gerçektir.

Reşideddin’in Oguzname’sinde (Farsça Oguz destanı) Türk boylarının nasıl türediği anlatılırken, Kıpçak Türkleri’nin türeyişinin bir ağaç aracılığıyla gerçekleştiği hikaye edilir. Oguzname, Kıpçak Türkleri’nin ortaya çıkışını şöyle anlatır:
Oguz’un çerilerinden birinin karısı gebe kalmış, kocası da savaşta ölmüştü. Bu savaş yerinde kadınların doğum yapması yasaklanmıştı. Yakınlarda içi oyulmuş bir ağaç vardı. Kadın o ağaca gidip çocuğunu doğurdu. Çocuğu Oguz’un yanına getirdiler, durumu ona anlattılar. Oguz, çocuğun adını Kıpçak koydu. Kıpçak, kabuk sözcüğünden çıkmıştır; Türk dilinde içi çürümüş ve oyulmuş ağaca derler. Türkler’in düşüncesine göre Kıpçak boyları bunun neslinden olmuşlardır.

J.P.Roux’a göre, Reşideddin’in naklettiği Oguz Kagan Destanı’ndaki (Oguzname) ağaç kovuğunda doğum yapan bu kadının çocuğuna Oguz Kagan tarafından Kıpçak adının verilmesi, Bögü Kagan Efsanesi’nin yani Göç Destanı’nın sonraki bir varyantıdır.

Göç Destanı’nda, Oguz Kagan Destanı’nın yapısı ve yaşam anlayışı Bögü Kagan’ın kişiliğinde yaşatılmıştır. Gerçek tarihte Orta Asya’nın dışına çıkmamış olan Uygur kaganları, Göç Destanı’nda bir dünya egemeni olarak görülmektedir. Bögü Kagan, Oguz Kagan gibi, bütün seferlerinden zaferle döner. Oguz Kagan’ın ilahi ışıklar içinde bulup evlendiği kıza karşılık Bögü Kagan’a yedi yıl gelen ve birlikte Kutlu Dağ’a gittikleri ilahi kız aynı kaynaktan gelmekte olup Bozkır inançlarına göre kız biçimini almış yardımcı bir ruhtur. Oguz Kagan Destanı’ndaki Oguz Kagan’ın veziri Uluğ Türk’ün düşüne karşılık, benzer biçimde Bögü Kagan ile veziri de bir düş görürler ve bu iki düş de adı geçen kaganların devletlerinin geleceğini etkiler.

Yukarıda sayılan bu benzerliklerin sonucu olarak Göç Destanı’nın kuruluşunda Oguz Kagan Destanı’nın etkisi olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Destanda Asya’ya hatta dünyaya egemen olan bir devlet portresinin çizilmesi, Oguz Kagan ve Alp Er Tonga (Afrasyab) destanlarındaki geleneğin ve Türkler’in yaşam anlayışının Göç Destanı’na işlenmiş olmasından ileri gelmektedir. Fakat Göç Destanı ile Oguz Kagan Destanı arasındaki bu benzerliklere karşın Göç Destanı, Oguz Kagan Destanı kadar görkemli bir destan değildir.Aşağıda Göç Destanı’nın iki ayrı söyleyiş biçimine de yer verilmiştir. Önce Çin kaynaklarına göre, daha sonra da İran kaynaklarına göre olan Göç Destanı’nı bulacaksınız.Çin Kaynaklarına Göre Göç Destanı
Uygur ülkesinde, Togla ve Selenge ırmaklarının birleştiği yerde Kumlançu denilen bir tepe vardır. Bu tepenin adına Hulin dağı denirdi. Hulin dağında birbirine çok yakın iki ağaç büyümüştü. Bu ağaçlardan biri kayın ağacı idi. Bir gece, kayın ağacının üzerine gökten bir mavi ışık düştü. İki ırmak arasında yaşayan kişiler bu ışığı gördüler, ürpererek izlediler. Kutsal bir ışıktı bu; kayın ağacının üzerinde aylar boyu kaldı. Kutsal ışığın kayın ağacının üzerinde kaldığı süre içinde ağacın gövdesi büyüdükçe büyüdü, kabardı. Ağaçtan, çok güzel türküler gelmeğe başladı. Gece oldu mu, ağacın otuz adım ötesine değin bütün çevre ışıklar içinde kalıyordu.

Bir gün, ağacın gövdesi birdenbire yarılıverdi. İçinden beş küçük odacık görünümünde beş küçük çadır çıktı. Her odacığın içinde bir çocuk vardı. Çocukların ağızlarının üzerinde asılı birer emzik vardı; onlar bu emziklerden süt emiyorlardı. Işıktan doğmuş olan bu kutsal çocuklara halk ve halkın ileri gelenleri çok büyük saygı gösterdiler.

Çocukların en büyüğünün adı Sungur Tigin, ondan sonrakinin Kotur Tigin, üçüncüsünün Tükel Tigin, dördüncüsünün Or Tigin, beşinci ve en küçüğünün adı da Bögü Tigin idi. İnsanlar, bu beş çocuğu Tanrı’nın gönderdiğine inandılar. İçlerinden birini kagan yapmak istediler. Bögü Tigin ötekilerden daha güzel, daha yiğit, daha akıllı idi. Halk, Bögü Tigin’in hepsinden üstün olduğunu anladı, onu kagan seçti. Bögü Han, büyük bir törenle tahta çıktı. Kendisinden sonra gelen otuzdan fazla soyu da Uygurlar’ın başında kaldı.

Yıllar yılları kovaladı. Bir gün geldi, Yolun Tigin Uygurlar’a kagan oldu. Yolun Kagan’ın Kalı Tigin adında bir oğlu vardı. Yolun Kagan, oğlu Kalı Tigin’e çin konçuylarından (=prenseslerinden) Kiu-Lien’i eş olarak almayı uygun gördü. Kalı Tigin ile Kiu-Lien evlendiler.

Evlilikten sonra Kiu-Lien, sarayını Kara-Kurum’daki Hatun Dağı’nda kurdu. Hatun Dağı’na „Gök Ruhlarının Dağı“ adı da verilirdi. Hatun Dağı’nın çevresinde daha bir çok dağ vardı. Bu dağlardan biri Tanrı Dağı idi. Tanrı Dağı’nın güneyinde de Kutlu Dağ bulunmaktaydı. Kutlu Dağ, koca bir kaya parçası idi.<>Günlerden bir gün Çin elçileri, yanlarında falcılarla birlikte Kiu-Lien’in sarayına geldiler. Çin elçileri ile falcılar aralarında konuşup şöyle dediler.“Türk ülkesinin tüm varlığı, bütün mutluluğu Kutlu Dağ denilen bu kaya parçasına bağlıdır. Türkler’i yıkmak istiyorsak bu kayayı ellerinden almalıyız.“

<>Elçiler aralarında böyle konuşup anlaştıktan sonra Kalı Kagan’a gittiler. Ona dediler ki:“Siz bizim bir konçuyumuzla evlendiniz. Bizim de sizden bir dileğimiz olacak. Kutlu Dağ’ın taşları sizin saygıdeğer ülkenizce kullanılmamaktadır. Sizin yerinize biz bu taşları değerlendirelim.“

Yeni kagan, bu isteği yerine getirdiğinde sonucun nereye varacağını düşünemedi; Çinliler’in isteğini kabul etti. Böylece yurdun bir parçası olan kayayı onlara verdi. Oysa Kutlu Dağ kutsal bir kaya idi. Türk ülkesinin mutluluğu bu kayaya bağlıydı; kutsal taş Türk yurdunun bölünmez bütünlüğünü temsil ediyordu. Tılsımlı kaya düşmana verilirse bu bütünlük parçalanacak, Türkler’in tüm mutluluğu yok olacaktı. Kagan bu kutsal kayayı Çinliler’e verdi. Ama kaya, kolay kolay sökülüp götürülecek gibi değildi. Bunu gören Çinliler kayanın çevresine odun kömür yığdılar, kayayı ateşe vurdular. Kaya iyice kızınca üstüne sirke döküp paramparça ettiler. Her bir parçayı aldılar, ülkelerine götürdüler.
İşte, ne olduysa o zaman oldu. Türkeli’nin bütün kurdu kuşu, bütün hayvanı dile geldi; kendi dillerince kayanın düşmana verilmesine duydukları acıyı anlattılar, ağladılar. Yedi gün sonra günahı bağışlanmaz düşüncesiz kagan öldü. Ne var ki, kaganın ölümüyle de ülke felaketten kurtulamadı. Bir Çin konçuyu (=prensesi) uğruna çekinilmeden bağışlanan yurdun kayası, Türkeli’nin felaketine neden oldu. Halk rahat yüzü görmedi. Irmaklar birbiri ardınca kurudu. Göllerin suyu buğulaştı, uçup gitti. Topraklar kurudu, ürün vermez oldu. Yolun Kagan’dan sonra başa geçen kaganlar da arka arkaya öldüler.

Günlerden sonra Türk tahtına Bögü Kagan’ın torunlarından biri oturdu. O zaman yurtta canlı-cansız, evcil-yaban, çoluk-çocuk, soluk alan-almayan her ne varsa bir ağızdan „Göç!… Göç!…“ diye çığrışmağa başladılar. Derinden, iniltili, hüzün dolu, eli böğründe kalmış bir çığrışmaydı bu. İnlemelere yürek dayanmıyordu.

Uygurlar bu çığrışmaları bir ilahî buyruk bildiler. Toparlandılar, yola koyuldular. Yurtlarını, yuvalarını bırakıp bilinmedik ülkelere göç ettiler.<>Sonunda adına Turfan denilen bir yere geldiler. Burada sesler kesildi. Uygurlar bu yere kondular, beş kent kurup yerleştiler. Adını da Beş-Balıg koydular. Burada yaşayıp çoğaldılar.İran Kaynaklarına Göre Göç Destanı

Uygur ülkesinde Kara-Kurum çaylarından iki ırmak vardır. Bunlardan birine Togla, birine de Selenge adı verilirdi. Bu sular akarak Kamlançu’da birleşirlerdi. Bu iki ırmağın arasında iki ağaç vardı. Bu ağaçların biri fusuk, biri tur ağacı idi. Bunların yaprakları, yaz ya da kış olsun, dökülmezdi. Bu iki ağaç, iki dağın arasında yetişip büyümüştü.Bir gün bu iki ağacın arasına gökten bir ışık indi. İki yandaki dağlar yavaş yavaş büyümeğe başladı. Halk şaşırmıştı. İçlerinde büyük bir saygı duyarak oraya yaklaştılar. Ağaçların yanına vardıklarında kulaklarına çok tatlı ve güzel ezgiler gelmeğe başladı. Her gece buraya bir ışık inmeğe ve ışığın çevresinde otuz kez şimşek çakmağa başladı. Bir gün insanlar burada ayrı ayrı kurulmuş beş çadır gördüler. Çadırların her birinde bir çocuk oturuyordu. Her çocuğun karşısında da onları doyurmağa yetecek denli süt dolu emzikler asılı idi. Çadırın tabanı baştan ayağa gümüş ile döşenmişti.<>Bütün boyların beğleri ve halkı bu garip işi görmek için kalkıp geldiler. Manzarayı görünce saygı ile diz çöktüler, selam verdiler. Çadırlara girdiler, çocukları alıp dışarı çıktılar. Beslenip büyütülmeleri için çocukları süt analarına, dadılara verdiler. Çocuklar büyüyüp konuşmağa başlayınca Uygurlar’a ana babalarını sordular. Uygurlar, o iki ağacı gösterdiler. Çocuklar ağaçları görünce, bir çocuğun babasına gösterdiği saygıyı gösterdiler; ağaçların karşısında diz çöktüler, yeri öptüler. Bunun üzerine ağaçlar dile geldi ve şöyle dedi:“Güzel huy ve iyi özelliklerle bezenmiş çocuklar böyle olurlar, ana babalarına saygı gösterirler. Ömrünüz uzun, adınız büyük, ününüz sürekli olsun.“
Çevrede yaşayan bütün kavimler bu çocuklara hükümdar oğullarıymış gibi saygı gösterdiler. Kente dönünce, çocukların her birine bir ad koydular. En büyüğünün adı Sungur Tigin, ikincisinin adı Kotur Tigin, üçüncüsünün adı Tükel Tigin, dördüncüsünün adı Or Tigin, beşincisinin adı da Bögü Tigin oldu. Çocukların doğuşundaki kutsal durumu görenler, bunlardan birinin kagan seçilmesi kararına vardılar.

Çocuklar arasında Bögü Tigin güzelliği, boyu posu, sabrı, iradesi, ileri görüşlülüğü bakımından öbürlerinden önde idi. Ayrıca, bütün milletlerin dillerini, yazılarını biliyordu. Herkes onun kagan seçilmesi kararında birleşti. Bögü Kagan, büyük bir törenle tahta oturdu. Bögü Kagan, ülkeyi adaletle yönetmeğe başladı; adamları, mâiyeti, çerileri (=askerleri), atları gittikçe çoğalmağa başladı. Egemenlik süresi içinde Bögü Kagan’a üç karga yardım etti. Bu kargalar dünyanın bütün dillerini bilmekteydiler. Nerede bir olay olursa Bögü Kagan’a bildirirlerdi.Bir gece Bögü Kagan uyurken, penceresinin önünde bir kız hayali belirdi, onu uyandırdı. Bögü Kagan ürktü, kızı görmemiş gibi davrandı, kendisini uykuda imiş gibi gösterdi. İkinci gece kız yine geldi. Bögü Kagan, yine görmüyormuş gibi yaptı, kendisini uykuda gösterdi. Sabah oldu. Kagan, vezirine danıştı. Üçüncü gece kız yine geldi. Bögü Kagan, vezirinin öğüdüne uyarak kızı alıp Ak-Dağ’a gitti. Bögü Kagan ile kız bu dağda gün doğana değin konuştular. Yedi yıl, altı ay, yirmi iki gün her gece kız, Bögü Kagan’a geldi; her gece konuştular. Ayrılacakları gece kız, Bögü Kagan’a şöyle dedi:“Doğudan batıya değin tüm dünya senin buyruğun altına girecektir. İşlerini sıkı tut, iyi çalış.“

Ertesi gün Bögü Kagan ordularını topladı. 300.000 çerisini Sungur Tigin’in komutasına verdi; onu Mogol ülkelerine akına gönderdi. 100.000 çerisini Kotur Tigin’in komutasına verdi; onu Tankut ülkesine gönderdi. Tükel Tigin’i Tibet yönüne gönderdi. Kendisi de 300.000 çerisi ile Hıtay’a (=Çin’e) yöneldi. Or Tigin’i ise kendi yerinde kagan vekili olarak bıraktı. Bögü Kagan’ın ordularının hepsi zaferlerle geri döndüler. Getirdikleri mallar, paralar, ganimetler sayılamayacak kadar çoktu.

Bögü Kagan, Orkun Irmağı’nın kıyısında Ordu-Balıg adında bir kent kurdurdu; Ordu-Balıg’ı kendine başkent yaptı. Doğudaki bütün ülkeler Bögü Kagan’ın buyruğu altına girdi.<>Bögü Kagan bir gece bir düş gördü. Düşünde ak giysilere bürünmüş, başında ak bir şerit, elinde de çam kozalağı büyüklüğünde Yada taşı olan bir yaşlı kişi vardı. Yaşlı kişi Bögü Kagan’a yaklaştı, Yada taşını Bögü Kagan’a verdi ve şöyle dedi:“Bu taşı saklarsan dünyanın dört bucağını milletinin buyruğu altına alırsın.“
O gece Bögü Kagan’ın başveziri de aynı düşü görmüştü. Bögü Kagan uyanır uyanmaz ordularını topladı. Batı yönüne sefere çıktı. Gide gide Türkistan’a vardı. Burada çayır çimenle döşenmiş, gürül gürül akan suları olan bir yere rastladı. Burada oturmağa karar verdi. Balasagun kentini kurdu. Bögü Kagan’ın orduları dört bir yana yayıldılar, bütün milletleri egemenlik altına aldılar. Yeryüzünde Türkler’in karşısında duracak kimse kalmadı.Türk orduları o denli ilerlemişlerdi ki acayip biçimli insanlara rastladılar. Bunların elleri, ayakları tıpkı hayvanlarınkine benziyordu. Bu yaratıkları görünce artık bundan sonra insanların bulunmadığını anladılar, geri döndüler.

Daha sonra Uygurlar’ın buyruğuna giren hükümdarlar birer birer geldiler, Bögü Kagan’a bağlılıklarını ve saygılarını sundular.Bunlar arasında Hint hükümdarı çok çirkindi. Bunun için Bögü Kagan, bu hükümdarı katına kabul etmedi. Bögü Kagan yapılan törenden sonra hükümdarlara, kendi ülkelerine dönmelerini ve kendi bölgelerini yönetmelerini buyurdu. Bu hükümdarların Bögü Kagan’a ne kadar vergi verecekleri de ayrıca bir toplantı ile karar altına alındı. Artık yeryüzü zapt edilmiş, Bögü Kagan’ın karşısında duracak kimse kalmamıştı. Bögü Kagan geri dönmeğe karar verdi, yurduna geldi.

O çağda Uygurlar’ın din adamlarına „kam“ denilirdi. Kamlar cinlere hükmederler, onlara istediklerini yaptırırlardı. Türkler ile Mogollar kamlara çok önem verirlerdi. Bir işe başlamak için kamlara danışırlar, ona göre davranırlardı. Hastalarına da kamlar bakardı. Kamların en güçlü oldukları zaman, iyi ve kötü ruhlarla bağ kurdukları, onlarla konuştukları günlerdi.

Bögü Kagan çağında Uygurlar Çin kaganına elçiler gönderdiler, kendilerine Nom kitaplarından anlayan ve adlarına Tüvinyan denilen din adamlarını göndermesini istediler. Nom, Çinliler’in din kitaplarının adıydı. Çinliler, bugün yaşayan bir adamın bin yıl önce de yaşadığına inanırlardı.

Çin ülkesinden Nom yöntemlerini bilen kişiler geldiler. Bunlar kamlarla oturup konuştular, kendi din kitaplarını gösterdiler, onlarla tartıştılar. Kamlar tartışmayı yitirdi. Bu tartışmadan sonra Uygurlar Çin’den gelen yeni dini kabul ettiler (bu din Maniheizm’dir).
http://www.biriz.biz/efsaneler/gocdestani.htm din élindi.
Ana Sayfa