Ikki Chetellikning Uyghurlar Heqide Yazghan Maqalisidin Milliy Herkitimizge Tenqidiy Bir Nezer!


Auotori: Korash Atahan

29511600_2422067757818802_7282390827506759207_n

Weten ichi we siritidiki Paralil Shekilde Yüz Bériwatqan pajiyeler heqqide jiddiy pikir qilishqa erziydu!Hemmidin yaman bolghini millitimiz shunche köp adem yetishtürgen bir xeliq turup, ishlirimiz dewirge layiq emes! Weten-Milletning teqdiri bilim, iqtidar we qabiliyet telep qilidu! Yitekchi orunda turiwalghanlar qandaq seweplerdindur milletni koldurlutup yüriydu, qoshunda milliy heriketning pirinsipliri asasida heriket qilalaydighanlar, milliy heriketke xelqara ölchemde yitekchilik qilalaydighanlar bekla az bolup, perde arqisidiki küchler teripidin chetke qeqilip turidu, qabiliyetlik insanlar küchini toghra birleshtürelmigechke, dawa sépidiki sani az bolghanliri sepning aldigha ötelmeydu!

Milliy heriket bilim, sewiye, tejiribe telep qilidu! Milliy Heriketke ayit haisiler körünüshte bek addiy, hemme kishi höddisidin chiqip kételeydighandek qilidu, emma undaq addiy emes, hemmela adem höddisidin aldirap chiqalmaydu. Milliy herikette aktipliq yaxshi ish, teqdirleshke erziydu.Emma töge mazarliqta ussulgha chüshkendek mes-eles we kor eqil bilen heriket qilish xeterlik! Milliy herikette milliy dawani, tariximizni, milliy xraraktérimizni, xoshnilirimizni, düshmenlirimizni, xelqara weziyetni, imkanlirimizni, dewirni, emeliy kuch-qudiritimizni bilmey turup étilghan toghra bir qedem, sözlengen toghra bir söz, qaldurghan toghra bir izmu waqti kelgende bashqa bala bolidu!

Milliy heriketke qomandanliq qilish bilim, irade, qabiliyet we etiqat telep qilidu! Milliy herikettiki eqilgha emes hayajangha berilip qilinghan kichik bir xataliq 10-20 yillap waqit serip qilip milliy heriket yolida insha qilinghan bir baghchini birdemde howqush huwlap turidighan xarabilikke aylanduriwiteleydu! Milliy dawa ishi chaqchaq qilidighan ish emes, belki nazuk we xeterlik bir ishtur! Milliy Heriket yolida sözlengen xata bir söz, étilghan xata bir qedem, alghan xata bir tiniq milyon ademning qirilip ketishige sewep bolup qalidu! Milliy Heriket yolida qilinghan toghra bir söz, étilghan toghra bir qedem, alghan toghra bir tiniq milyon ademning zulum astidiki ölük halettin tirilip, wetening gül-chechekke pürkünüp kétishige sewep bolup qalidu!

Biz Uyghuristanliqlarning derdi, düshmini we wezipilliri heddi hesapsiz köp! Eng xeterlik düshmenler shek-shühbesizki xuddi virus weyaki baktériyedekla öz ichimizde heriket qiliwatidu!Wujudimiz shu seweptin jansiz, pikirimiz shu seweptin qalaymiqan, sépimiz shu seweptin weyri-weyrane! Adem bakteriye yaki virustin yoqumlansa asperin yaki antibiotikum arqiliq saqiyip ketidu! Emma pikirde yaman süpetlik virus we bakteriyeler bilen yuqumlansa qutulduriwelish undaq asan emesken!

Xelqimiz özige paydiliq bolghan yolni emes, paydisiz emma asan bolghan yolni, özige heqiqi yol bashlaydighan ademni emes, özlirini aldap esirlep koldurlutup yürüydighan gumanliq ademlerni tallaydu! Tarixta ajayip ishlar boldi. Xitaylar kelgende wetenperwerler xelqimizni inqilapqa dewet qildi, baylar, emeldarlar xitaydin kengchilik tilep wetenni tashlap qechip ketti, yalangtöshler yölep turghuzulup, milletning boynigha sélinghan siritmaq shularning qoligha awaylap tutquzuldi! Bugünmu hem weten-ichi we siritida millitimizge qiliniwatqan bu xiyanet we ahanetler zenjirsiman halette ishlenmekte!

Xelqimiz yaxshi teshkilatlinalmighachqa kawap we manta pologha aldinip, xelqarada we ishghal astidiki wetinimizde bizge qarshi ishliniwatqan jinayetlerni körsimu körmeslikke selip yashaydu! Bu bir özige-özi qilghan heqsizliq, bu bir milliy dawagha qilinghan xayinliq, bu bir örnikini aldirap tapqili bolmaydighan kolliktip diwengliktur! Millitimiz yaxshi gepni emes, yaman gepni anglashqa, hüriyet yolini emes qulluq yolini tallashqa könüp ketken!Xelqimiz öz yol bashchilirigha bash igishni nomus bilgechke, düshmenning aldida tizlinip yashashqa mejbur bolghan!

Hazir weten we weten siritidiki halimiz xarap, 20-30 yildin beri milliy mawjutluqimizni qoghdash, igilik hoquqimizni qolgha keltürüsh, ademdek yashash üchün élip barghan gah pilanliq, gah istixiyelik, gah bashqilarning heydekchiliki bilen élip barghan küreshlirimizde izchil tereqqiyat yoq boldi.Milliy herkitimizdiki izdinishler istixiyilik boldi, pilanlanmighachqa kelgen yerdin dawamlishidighan hadise bolmighachqa bir izda turuqluq turghun weziyet ademni buruqturma qilidu!

Bir Milletning azatliq kürishi peqet öz küchige tayinipla wujutqa chiqmaydu! Ichkiy amil birinchi orunda turidu elbette. Xelqara küchler bizning teshkilatlinishimizgha, teshkilatlinishtiki enenimizge, milliy xaraktirimizdiki artuqchiliq we kemchiliklerge, bir ishni qilishtiki uslubimizgha, qabiliyitimizge we emeliy küchimizge qarap bizge dostane yaki düshmenlik bilen muamile qilidu! Hazirqi halitimiz bek échinishliq bolghachqa, teshkilat dewatqanlirimiz jemiyet sewiyiside bolghachqa, ish heriketlirimiz xelqara ölchemlerge toshmighachqa “Zibalighing bolmisa xéridasing ne qayda” digendek hadise yüz beriwatidu! Qisqisi dunya bizdin ümitsizliniglik halda turiwatidu! Dunya xelqining bizge bergen bahasi nigatip bolsa, qiliwatqan ishlirimiz, mengiwatqan yollirimiz, towlawatan shuarlirimiz xata degenlik bolup, herqanche qilsaqmu hichbir netijige erishelmeymiz! Men yeqinda erkin dunya xelqining uyghurlargha baha tereqiside yazghan töwendiki ikki maqalisidin, nomus ichide yene bir qedem ilgirlep oylunushqa mejbur boldum!

Bir Amerikiliq Jornalist Uyghurlar heqqide mundaq yazghan!

1-Maqala: „Bash Egmes Millet-Uyghurlar”

Maqalining mawzusi: “bash egmes millet-uyghurlar”, aptori bir amérikiliq, timining tirnaq ichidiki izahati bolsa “jongguning ichki ölkiliridiki uyghurlarni körüp hés qilghanlirim”. Maqalidin özüm muhim dep qarighan qurlarni tépishqa aldiridim: ” uyghur xizmetchiler…. Özliri béyjingda yashaydu, sa’iti ürümchi waqtigha toghrilaqliq. Béyjingda yashighinigha 10-20 yil bolghan, emma béyjingliqlardin birmu dosti yoq, ular bilen ariliridiki eng yéqin déyilgen munasiwet xizmetdashliq.

‘dölitingni söyemsen?’ dep sorisang he’e dep bash lingshitip qoyidu, emma bille olturup musabiqe körseng, chawakni jonggu komandisining emes, chet’el komandisining utuqigha chalidu…. Özümge munasiwetlik qurlar tépilmighandin kéyin ikkinchi abzasqa atlap kettim:

” …. Uyghur oqughuchilar….. Sani bir onwérsitta 70 yaki 80 , éship ketse 200 yaki 300 . Onming, 20 ming oqughuchisi bar onwérsitlarda xuddi mushularla oquwatqandek mewjutluqi namayen…

Kéchide chiriqi eng axirida öchidighan yataq mushularning. Hepte axirliri eng jushqun muzikilar jaranglaydighan, eng qattiq külke yangraydighan yataqlarmu hem. Gahi bashqa ölkilikler bilen, gahi mektepning muhapizetchiliri bilen kaltek-chomaqni qiz-oghul teng kötürüp chiqip soqushidighanlarmu hem mushular.

Bu alametlerge bir qarisang körilidighini tertipsizlik, bir qarisang chaqnaydighini hayatqa bolghan qizghin muhebbet, dostluqqa, qérindashliqqa bérilgen yüksek ehmiyet…. Yene bir qarisang, bu dölettiki asasliq nopus bilen teng olturup, teng qopalmaydighan perqliq milliy zoq, singiship

bolalmaydighan perqliq bir hayat shekli”…. ” tirikchilik koyidiki uyghurlar…. Yol qoysang, aldini tosmisang, hemmisi usta tijaretchi- sodiger. ..putlikashang chiqarsang, her birsi bir jengchi. Bular qolida néni qalmisa, tilep yimeydu, bulap yeydu. Yanchuqida puli tügise, kochida yatmaydu, türmide yatidu….eslide béshidin kechüriwatqini kün emes, bir jeng.

Béshigha kelgen égiz-pes künler bezlirining qolida sunuq, bezilirining béshida yériq izi qaldurghan, emma közliridin we tonliridin melumki, rohiy sunuq emes, yüriki ézik emes.

Bular yerliklerge qorqunuchluq körünüshke raziki, ghérip-bichare körünüshke razi emes. Heq-naheq jidelliride tayaq yégüchi bolushqa raziki tamashibin bolushqa razi emes….ziyaritim dawamida untulmas bir diyalogqa shahid boldum.

Ikki shérik, yaq ikki sebdash, yaq ikki teqdirdash, biri kündilik oqiti üchün bosughudin atlashning aldida yene birige tapilidi: -eger bügün kech qaytip kélelmey qalsam, bu pulni türmidiki akamning ayaligha yollap ber . -étilip ketken akangning baliliri télipon qip qalsichu? -aldinqi qétimliq oljining pulini men shulargha ewetken. -körüshmekchitim dep qalsichu? -‘aldirash, mektepte oquwatidu’ dep qoy. Tilini chüshünüp qaldim, mektep dégini türme yaki mazar.

Buningghimu heyran qalmidim, chünki körüp bolghanmen, bu sheherde birmu uyghur mehellisi yoq, emma uyghur mazarliqi bar, bu mazarlqitiki gümbezning sani, bu sheherde midirlap yürgen uyghurlarning sanidin az emes. Tesir qilighini bu süzlerni dewatqan chaghdiki u temkin rohiy halet, bosughudin atlighan chaghdiki u mezmut qedem.

Méningche bu ” men yashaymen”la emes, ” a’ilem we qewmu-qérindashlirimnimu yashitimen!” dégen ünsiz bir bayanat! eger bir millet achliqtin yoqulidighan ish bolsa, bular kopiratsiye dewride yeni 1960-, 1970‏-yillarda yoqulup bolghan bolatti; Eger bir millet nadan qaldurulush bilen tügishidighan ish bolsa, yang zéngshéng dewridin kéyinla izi yoqalghan bolatti;

Oqta bir milletning yoqulushi mumkin emes, eger oqta boysundurghini bolidighan ish bolsa, bu millet zo zongtang dewridin kéyin bash kötürelmigen bolatti. Jongguning tereqqiyatini xalimaydighan, he désila jonggudin eyip izdeydighan bezi küchler bu kishilerning teqdiri heqqide uni-buni dep yüridu, emma bu milletni yoqilidu, dése men ishenmeymen…

Bu millet bügün’giche yoqalmidi, intérnét dewride esla yoqalmaydu.”l“

Qerindashlar topidin kochurup qoydum: M.Hezret

Bir Türük Jornalist Uyghurlar heqqide mundaq yazghan!

2-Maqala:

ABD’den Uygur kışkırtması

22.3.2018 04:25
Sosyal medyada hızla yayılan ve Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping’i hedef alan videoyu Türkiye’deki Uygur diasporasının lideri yorumladı
İSTİHBARAT SERVİSİ

Türki azınlıklar tarafından Afrin’de çekildiği iddia edilen Çin Halk Cumhuriyeti’ni tehdit eden videoyla ilgili, Türkiye’deki Uygur diasporasının liderinden biri Aydınlık’a konuştu. Kışkırtmayı yapanların Türk olmadığını belirten isim, “Bu insanlar Soros’tan, NED’den, Amerikan vakıflarından para alıp geçimini sağlıyor. Amerika, Türkiye’de Çin karşıtı eylemler çıkarmak istiyor” dedi.

‘ONLAR TÜRK DEĞİL’

Son günlerde sosyal medyada çok sayıda paylaşılan bir videoda, TSK’nın taklit üniformasını giyen ve elinde Türk bayraklarıyla kamera karşısına geçen bir kişi, Çince konuşarak Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping ve Çin’i tehdit ediyor. Yayınlanan görüntüyle ilgili Uygurlu bir lider Aydınlık’a şu değerlendirmelerde bulundu:

“Biz Türkiye’ye sığındık, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıyız, milli menfaatlerimiz her şeyden önce gelir, önünde gelmesi lazım. Bu ülkenin çıkarlarını korumak her vatandaşın görevidir. Hassa’da yalandan askeri giysi giyip tankların önünde terörü teşvik edici, iki ülkeyi baltalayıcı sözlere, davranışlara karşı olduğumuzu söylemek isterim. Orada yapılan gösterinin İstanbul’daki Uygur kuruluşlarıyla hiçbir alakası yok. Tabii Çin’de baskı ve insan hakları ihlalleri var ama sorunları savaş açarak çözme imkanımız yok. Öyle bir dünyada yaşamıyoruz. Hassa’dakiler Kayseri Doğu Türkistan Kültür Yardımlaşma Derneği’nin desteğiyle o protestoyu yapıyorlar. Onlar da Tayland’dan, Malezya’dan, Suriye’den kaçıp Türk vatandaşı olmayan kişiler tarafından yapılmıştır, tamamen bir provakasyondur. Türkiye Cumhuriyeti’ni zorda bırakacak her türlü eyleme karşıyız.

SOROS VE NED FİNANSE EDİYOR

Uygur ve Doğu Türkistan meselesi, Amerika ve Batı’nın insafına bırakılmayacak kadar milli meseledir fakat burda bir sıkıntı var. Batı’nın ve Amerika’nın Çin karşıtı eylemlere sürekli destek vermesinin sebebi, bölgede insan hakları ihlalleri olduğunu da önplana çıkarıyor. Zaten sorun olmazsa Batı’nın elinde yapacak bir şey kalmaz. Bu insan hakları ihlallerinin çözüme kavuşturulması gerekir aksi taktirde Amerika sürekli yükselen Çin’in önünü kesmek için; tırnak içinde ‘Uygurlar’ı da kullanacaktır, Çin’in zayıf noktalarını kaşıyacaktır, terörizme destek verecektir.

Hassa’daki olay soruşturulmalı ve yapanlar mutlaka cezalandırmalıdır. Bu insanlar Soros’tan, NED’ten, Amerikan vakıflarından para alıp geçimini sağlayanlardır; milli dava olarak bu işi yapan insanlar değil, geçimini bu işten yapan insanlardır. Amerika ve Batı bu gibi insanları kullanarak Çin karşıtı eylemleri Türkiye’ye getirmek ve Türkiye, Çin ilişkilerini bozmak istiyor. Bunun önüne geçmek sizin, bizim hepimizin görevi.

Bu sorunun çözümü hakkında şöyle düşünüyorum; Çin kapılarını açmalıdır, insanları yargısız infaz yapmaktan vazgeçmelidir. İnsanları Çin Halk Cumhuriyeti yasaları çerçevesinde, özerklikle yaşamasına uygun zemin hazırlamalıdır. Bunu hazırladığında Çin yönetbilirse ülkeyi bir sıkıntı olacağını düşünmüyorum.”

https://www.aydinlik.com.tr/abd-den-uygur-kiskirtmasi-dunya…

 

29542386_2421356501223261_5596174657632857438_n

Men bu ikki maqalini oqup deslepte achchiq we mesxirilik küldüm andin ghezeptin yighlap kettim! Biz bir bexitsiz millet ikenmiz. Eslide üstimizdin besip turghan mustemlikidin allaburun qurtulup ketettuq. Yaman bolghini düshmen emes, arimizdin chiqqan mustemlike sistimidin paydilinip öz xelqining yilikidin su ichidighan munapiqlarning salghan ziyini dayim bek chong bolup keldi! Bu munapiqlar wetende xelqimizni qandaq topidek soriwetken bolsa chet-eldimu xitay istixbarati bilen birlishiwelip yaxshiliq we yamanliqche jan yerimizge esiliwelighliq halette turmaqta.

Bu munapiqlarning alahiydiliki ach köz, menpetperes, shöhretperes we shexsiyetchi. Weten we Milletni közini qirpitmay, ishning aldi-keynini oylimay bir qacha yünde üchün setiwitidu!Biz arimizdin chiqqan nadan, bilimsiz, shexsiyetchi we qara yürek insanlarning destidin körmigenni körüwatimiz! Biz her waqit segek bolishimiz, ismi eniq bolmighan, arqa körünishi eniq bolmighan, teshkilatlar turup teshkilatlardin bisoraq ish qiliwatqan, ademlerni ademler qilalmaydighan ishlargha küshkürtiwatqan yallanma eblexlerdin uzaq turushimiz lazim!

Men undaq ademlerni obdan tonuymen, ular wetende xitaygha yalaqchiliq qilip qizil bayraqni qandaq tutqan bolsa, yene it nepsi üchün hür dunyada kök bayraqnimu shundaq tutughluq! Ne wetende ne chetelde millitimiz xitay istixbarati üchün ishleydighan bu xil tiptiki naehlilerning ziyankeshlikidin qurtulalmidi! Bu mexluqlar hemme ishning qimitini pul bilen ölcheydu. Pul bolmisa weten-millet heqqide yazmaydu, pul bolmisa weten-millet heqqide sözlimeydu, pul bolmisa weten-millet heqqide yol mangmaydu, pul bolmisa weten-millet heqqide kök bayraqni kötürmeydu!

Uyghurlardiki shexsiy qehrimanliq yaxshi teshkilatlandurulmisa millietning halaketke yüzlinishini tizleshtüriwetidu! Amerikiliq tilgha alghan “Seiyit Nochi tipidiki rohiy ghalbiyetchilik” ölümge uzanghan yol bolup ilghar milletler bolsa eshundaq hallarda tam buning eksiche heriket qilidu! Türükler yazghan maqalida bolsa Uyghurlar qesten yasap-jabdunghan bir tiyatir sehniside dunya tinchliqi we rayon xewipsizlikige qarshi düshmen qilip teswirlengen. Bilhassa emeliyette bu perdidiki körünishte mubalighe qilip körsetküdek hichqandaq bir nerse yoq!

Bu ikki maqalidiki Uyghurning resimi asasen degüdek bir-birini toluqlaydu. Biride Uyghurlarning yawayiliqi, ikkinchiside bolsa xeteri, dunyawiy tertipke bolghan ziyini, terror bilen yandashliqi asasliq teswirlengen bolup, ademni emes haywanni yeziwatqan tuyghuda yaman niyet bilen qelem tewretken! Her ikki apturning neziride zulum astida yashawatqan Uyghurning menpeti emes, düshmenlerning xatirjemliki üchün qelem tewritilgen. Her ikki maqala zakas qilinghan maqalilar bolup ularda uyghurlar 21-yüz yilda duch kelgen eghir erqiy we kultural yoqutush heqqide bir jümlemu söz qilinmighan! Her ikki maqalida Uyghuristanliqlargha nisbiten yiltizi bek chongqur jaylargha qeder tutashqan wehshiy bir düshmenlik bar!

Biz bu eserde Amerikiliqlar we Türükler yazghan ikki maqalini resimge oxshattuq. Bu resimlerde oxshashla Uyghurlar shexsiy qehriman, qaram, yiraqni körmeydighan, nadan, yüzeki oylap ish qilidighan, aghzini we lewzini chaghlimaydighan, mesele shexsiy menpeetige toqunsa ölümgimu tewekkul qilidighan, muelisep weten-millet meselisige kelgende düshmenning depigha asanla sarangdek usul oynaydighan, terrorgha yandash, yiraqqa nezer tashlap herket qilalmaydighan güdek, sadda, hamaqet, nezer dayirisi tar, dunyani chüshenmeydighan, xelqara tertipke ziyanliq we ang sewiyesi töwen millet qilip teswirlengen!

Biz Uyghuristan xelqining siyasiy teqdiri ikki esirdin béri yatlarning qolida bolup keldei. Siyasiy, ijtimayi we iqtisadiy hayatimizda özimizning eghirliqini özimiz dengsep, özimizning eqli we parasitige tayinip, öz hökümdarlirimizning bayriqi astida bir ish qilghan tariximiz asasen yoq deyerlik.

Xelqimiz özige paydiliq iddiylerni periq qilalmaydu, millet üchün eng kereklik boliwatqan munewwer , qabiliyetlik we dorust yolbashchilirigha egeshmeydu. Millet nadanliqidin toghra yolni emes, meghlubiyetke baridighan yolni, heqiqi wetenperwer, ishenchlik we bilimliklerni emes, ishenchisiz, gumanliq, kargha kelmes, bejiriksiz, qaranghu küchlerge setilip ketken munapiqlarni tallap mangidu we egishidu!

Hazirmu tarixtiki eshu echinishliq hadisiler arqa-arqidin tekrarlanmaqta! 1950-yillardin beri ishlirimizgha qara qol zaten arlishiweliqliqidi. Emdi kélip ishlirimizgha ikkinchi qara qol arlishiwalghilimu 20 yil bolup qaldi! Biz hazir tarixta körülmige kirzis ichide turiwatimiz! Ilgiri xitaydin ibaret birla düshminimiz baridi. Emdi xelqara pashizim biz qarshi pilan tüzmekte.

Milliy heriket xeter ichide turiwatidu. Bu mesilide xitay bilen xelqara pashizim birlishiwaldi.Birinchi qara qol 2000-yillardin ilgirki milliy herketni kontrul qilghan bolsa, ikkinchi qara qol sowetler tarqalghandin keyinki inqilapning yolini tosimaqta!

Uyghur millitining kolléktip pissixikisidiki bugünkidek aqiwiti palaket bolghan tiragediyege kolliktip engimizdiki yekke yüzlinishchan xarakterlar, yüksek siyasiy ghaye üchün uyushalmasliq, musteqil teshkilinelmeslik sewep bolghan. Yoqarqi ikki maqalining aptorliri bizning rohimizdiki kesellerni we kolléktip rohiy késelliklirimizning ipadilinish shekillirini, bu tiptiki pessixik ajizliqlarning yaman aqiwetlerini bisharet sheklide selbiy tereptin obdan yorutup beriptu.

Kolliktip xaraktirimizdiki Seyit Nochi Kompelikisi we bu kiseldin kelip chiqiwatqan achchiq aqiwetler we teragediyelerdin qurtulup ketkili bolidu.Uyhur millitining teqdirini hel qilish kürishi paralil herket qilidighan, ortaq ghayini közleydighan pewqullade periqliq metodlarni telep qilidu.

Milliy teqdirimizni saghlam bolghan bir qurulush arqiliq qoghdap qelish asan emes.Milliy mawjutluqimizni kapaletke ige qilishta herqandaq sharayittamu dewirge, shertlerge we zamangha layiq oxshimighan métodtlarda uyushush, ittipaqlishish we teshkillinish lazim!Milliy kolliktip sapayimizni östürüsh we dewirning rohigha uyghun yeqin we yiraq pilanlar boyiche teshkillinish arqiliq bugünkidek pajiyelerdin qutulghili, menpeetimizge yaman tesir körsütiwatqan passip hadisilerni tediriji aktip amillargha aylandurghili bolidu!

Bir milletning pissixikisidiki pozitip hallar yaxshi perwish qilinmaydiken, undaqta qimmetlik dep qaralghan paydiliq amillar passip we yaman aqiwetlerge sewep bolidu!Muhimi keng qursaqliq bilen ishni qabiliyet igillirige ötünüp bérish, pidakarliq bilen egishish, pem bilen teshkillinish we oxshimighsan liniyelerde élip beriliwatqan küreshlirimizge qara qollarning arlishiwelishigha hemme birlikte angliq halda hemkarliq asasida yol qoymasliqtur!

K.Atahan
23.03.2018 Gérmaniye

 

Sekeller Ve Prens Csaba


Yaklaşık 800.000 nüfuslu Sekellerin çoğu bugünkü Romanya’nın Transilvanya (Erdel) bölgesinde, bir kısmı Moldova bölgesinde, diğer bir kısmı da Macaristan içerisinde yaşamaktadırlar. Hun-Macar kökenli bir ulus olan Sekeller, Macar lehçelerinden birini konuşuyor. Soydaşları, Macaristan, Macarlarıyla yüzde, yüz anlaşıyorlar. Sekellerin inanışlarına göre; Sekeller ,Atilla’nın 453’te ölümü ve devamında gelen Hun İmparatorluğu’nun çöküşü sonrasında Karpat Havzası’nda muhkem bir yere çekilen 3 bin Hun savaşçısının torunlarıdırlar. 895’e dek burada varlıklarını devam ettirdiler. Ortaçağın Macar vakayinameleri de Sekeller’in Atilla’nın torunları olduklarını ve Macarlar geldiklerinde orada bulunduklarını kaydediyor.Sekellerin bayrağında eski Macar tanrılarını sembolize eden güneş ve ay bulunuyor.

Sekel adına 13. yüzyılda rastlandığı belirtilir, ama Sekel adı 10-11. yüzyıllarda Macaristan’da duyulmaya başlanır. Bu dönemin yazılı kaynaklarında da Sekel adının geçtiği bilinir. Hatta Sekel âlim Alexander Ferenczi, Sekellerin 8-9. yüzyıllardan itibaren yaşadığını ileri sürmektedir.

Çekoslovakya’nın Bohomiya bölgesinde, 10-11. yüzyıllarda Sekula adlı bir kavmin varlığı bilinir. Ayrıca bu bölgede Sekelce yer adlarına rastlanır. 12. yüzyılda da Transilvanya’nın güney bölgelerinde Sekel adına ve Sekelce yer adlarına rastlamak mümkündür.

Bugünkü Hırvatistan’ın kuzeybatı bölgelerinde 10-11. yüzyıllarda Sekellerin yaşadığı bilinmektedir. Çuk, Oderhay, Kovasna ve Mureş bölgelerinin hem resmi hem de sözlü kaynaklarında geçer. Romanya Devlet arşivinde bulunan Oreda adlı defterde, şimdiki Oderhay bölgesinde yaşayan ve Oderhay Sekelleri olarak bilinen Sekellerin 13. yüzyılın başlarından Transilvanya’nın batısına göç ettikleri yazar. Bugünkü Çuk bölgesi Sekelleri, Oderhay Sekellerinin bir koludur ve Georgen tarafındaki Sekeller de Çuk bölgesi Sekellerin bir uzantısıdır. 14-15. yüzyıldan itibaren Sekel adına sıkça rastlanır.

Sabokay adında bir kişinin sekiz ciltlik bir Sekel arşivi vardır. Bu eserin önemli olmasının sebebi sadece Sekelleri konu edinmesidir.

Sekel adının Macarca olduğu ve sınır muhafızı anlamına geldiği söylenir. Fakat daha sonra Thury Jozsef’in Çağatay Lügatindeki sigil (asil, soylu) kelimesinden geldiği görüşü yaygınlık kazanır. Hasan Eren de kelimenin prens anlamına geldiğini söyler. Bir başka görüş de kelimenin Romen ve Latin dillerindeki karşılığından (Ceicui) yola çıkmıştır. Ceicui kelimesi Saka ile bir çağrışım yapar. Bu coğrafyada Sakalar uzun süre bulunmuşlardır. Sakalara Ceicut (Sikut-Sikit) denildiği düşünülürse bu kelimenin Sekel’e fonetik olarak çok benzediği görülür. Büyük ihtimalle, kelime seicu (saka) + lar = sakalar > Sekeller şeklinde gelişim gösterir.

Sekeller, Romanya’da bugün müstakil bir azınlık olarak sayılmamaktadır. Macarlarla birlikte anılırlar. Sekellerin Macarlarla birlikte 1.600.000 nüfuslu olduğu kabul edilerek, Macarlar Romanya’nın en güçlü azınlığı olarak sayılır, meclis ve parlamentoda temsil edilirler. Macarlar da Sekellerden ayrı bir halk olmadıklarını kabul ederler, ama Sekellerin çoğunluğu bu görüşü desteklemez ve özerklik talep ederler.

Transilvanya, bir geçiş bölgesi olduğundan birçok kavmin iz bıraktığı bir bölgedir. Bu nedenle Sekellerin kökeni hakkında birçok teori ortaya atılır.

Sekellerin büyük çoğunluğu Atilla’nın soyundan geldiklerini düşünürler. Atilla adı Sekellerde çok yaygındır ve Atilla hakkında çok fazla efsane bulunur. 12. yüzyıl sonlarına doğru kaleme alınmış, Anonimus (Anonim) Tarih Kitabı olarak bilinen eserde, Sekellerin Hunların devamı olduğu yazmaktadır. Bunun dışındakiler efsane gibi sözlü kaynaklardır.

Bazı Macar âlimleri, Sekellerin Avarlardan geldiği görüşündedirler ve bu görüşlere Hüseyin Namık Orkun da katılır. Romen asıllı tarihçiler, Sekellerin Hun ve Avar kökenli olduğu görüşlerini reddederler.

Koráracsony Janos, Hun imparatorluğu içindeki Sas ve Got katmanlardan yola çıkarak Almancadaki kelimelerle Macarca kelimeler arasında bağ kurarak Sekellerin Alman kökenli olduğunu iddia eder, fakat bu teori tartışılmıştır.

Sekellerin Macarca konuşmaları, Macar kökenli oldukları iddiasının temel dayanağı olmuştur. Sekel yazısına oyma yazı diyerek bu yazının bir Macar yazısı olduğunu iddia ederler. Macarlar, Romanya içerindeki 1.600.000 nüfusuyla en büyük azınlıktır. Bu nüfusun 800.000’i Sekel’dir. Macarlar içindeki bu 800.000 nüfusu farklı bir kavim olarak görmek Macarların Romanya içindeki gücünün büyük oranda azalmasına sebep olur. Bu gücü kaybetmek istemeyen Macarlar Sekellerin Macar olduğunu iddia etmekte ve bunu ispatlamaya çalışmaktadır.

Kabarların Macarlarla aynı göç yoluyla bölgeye geldikleri ve Macarca konuşmaya başladıkları söylenir. Sekel bilim adamları Kabar yer adlarıyla ilgili çalışmalar yapmaktadırlar.

Romanya’nın resmi düşünce olarak kabul ettirmeye çalıştığı teori, Romen kökenli oldukları yönündedir. Romenler, Sekellerin Macar olmadıklarını, zorla Macarlaştırılan kavim olduklarını söylerler, hatta bu konuda Romence basılan kitap devlet desteğiyle Sekellere dağıtılmaktadır.[†]

Bir başka iddia da Peçenek kökenli oldukları iddiasıdır. Bu iddianın sahibi Sandor Ferenci’dir. Peçenekler 11-12. yüzyıllarda Bistritsa, Alba ve Kuluj civarında yaşamışlardır. Sandor Ferenci, Sekellerin bu bölgede yaşamış olan Peçeneklerin kalıntılarını olduğunu ve sonradan Macarlarla birlikte yaşadıkları için dil değiştirdiklerini söyler.

Sandor Ferenci’nin yaptığı bir çalışmada Bulgar kökenli oldukları görüşüne yer verilir. 7-8. yüzyıl Bulgar-Macar savaşları sırasında Bulgar esirlerinin bu bölgeye getirildiklerini ve Sekellerin bir kısmının bu Bulgarların devamı olduğu belirtilir. Bölgede bulunan Bulgar yer adları da buna örnek olarak gösterilir.

Teoriler sonucu, % 80’i; Hun ve Atilla’nın soyundan geldiğini, kesinlikle Macar olmadıklarını söylerler. % 20’si; Hunlarla bir ilgisi olmadığını, Macarların bir kolu olduklarını düşünürler. % 98’i de kesinlikle Romen ve Macar asıllı olmadıklarını söylerler.

Bölgede yapılan araştırmalar sonucu üç Sekel tipiyle karşılaşılır. Birinci tip; uzun boylu, açık tenli, ela veya kahverengi göz rengine sahip, burunları düz, kemersiz, siyah renkte düz saç rengindedir. İkinci tip; uzun boylu, beyaz tenli, kemerli burna ve açık (çakır) göz yapısına sahip, siyah ya da koyu kestane saç renginde düz saçlıdır. Üçüncü tip; orta boylu, açık tenli, sarışın, burun yapısı kısa, kemersiz ve ucu kalkık, sarı veya kestane renkte dalgalı ya da kıvırcık saçlıdır.

Sekeller, hayvancılıkla uğraşır. Hayvanlarını beslemek için ot yetiştirirler. Nadiren de tahıl ekimi yaparlar. Bunun dışında çiftçilikle pek uğraşmazlar. At beslerler, dokuma, ağaç işleme, seramik yapımı gibi zanaatlarla uğraşırlar. Sekellerin kilim desenleri, ağaç işlemeleri ve nakışlarındaki motifler Türklerinkine çok benzer.

Sekel yazısı, runik yazının bir versiyonudur, “rovás” yazısı olarak da adlandırılır. Sekeller bu yazıyı millî yazı kabul ederek hâlâ kullanırlar. Sekel yazısını öğrenme ve bu yazıyla yazışma gençler arasında çok yaygındır. Sekeller, bu yazının gençler tarafından öğrenilmesi için yazıyı ders kitaplarına koymuşlardır.

Sekeller arasında eskiden büyük aile sistemi (dede-oğul) vardı. Ailede erkekler arasında en yaşlı olanı ailenin reisiydi. Çocuk sayısı fazla (6 ile 10 arası) idi. Onluk sistem halinde yerleşen Sekeller, aile düzenlerini de bu sisteme göre kurmuşlardır. Onluk sistemde Sekel gençlerini eğiten köyün yaşlı ve bilge kişisidir ve Sekeller bu kişiye Aksakal demektedirler. Aksakal, köyün gençlerine töreyi ve ahlakı öğretmek, onların meslek sahibi olmalarına yön vermek ve onları hayata hazırlamakla görevlidir. Aksakal tabiri ve görevleri bütün Türk dünyasında hemen hemen aynıdır. Aksakalın Sekeller içerisinde saygın bir yeri vardır.

Sekellerde eğitim ve kültüre önem verilir. 16. yüzyıl başlarından itibaren kültürel hayatları sistemleşir. Latince ve Macarca eğitim veren okullar açılır. Bu okullar, Sengeorgi ve Oderhey’de yoğunlaşır. Özellikle fakir halkın çocukları kölelikten kurtulmak için eğitime önem verir. Viyana, Götingen ve Leiden gibi yerlerdeki tanınmış okullara giderek eğitim alırlar.

Sekellerde klasikleşmiş eğitim sistemi, eğitim öğretime verilen önem her dönemde devam etmiştir. Bugünkü Romanya sınırları içerisinde de Sekel bölgelerinde Macarca eğitim veren ilköğretim, lise ve üniversite düzeyinde okulları bulunmaktadır. Sekel aydınlar biri Budapeşte’de diğeri de İsviçre’de olmak üzere iki Sekel Enstitüsü kurmuşlardır. Bu enstitülerin resmi adları Macarca olmasına rağmen yapılan araştırma ve incelemeler Sekel ağırlıklıdır.

Tarihi veriler kronikler Sekellerin Hun-Macar-Sekel ortak etnisitesine dikkat çekmektedirler.Seekel mili kimliği ve mitoljisinde Prens Çaba(Csaba)nın büyük yeri vardır.

Krimhilda Savaşı ve Prens Çaba (Csaba)

Avrupa Hunlarının büyük hakanı Attila’nın 453 yılındaki ani ölümü ardından Hun birliği büyük bir kaosa sürürüklenmiş, Hun veraset usulü gereğince varisleri arasında kıyasıya bir mücadeye yaşanmıştır. İşte bu mücadelelerden biri Sekel tarihi ve kültürü açısından oldukça önemli bir gelişmeye sahne olacaktır. Attila’nın Batı Roma İmparatoru III. Constantius’un kızı ve bir sonraki imparator III. Valentiniaus’un kız kardeşi olanPrensesHonoria(417-452) ile olan evliliği sonucu dünyaya geldiği söylenen oğullarıPrens Aladár ve Prens Çaba (Csaba)kozlarını savaş meydanında paylaşmıştır. Simon Kézai kronikasında Attila’nın ölümünden sonra iki oğlu arasındaKrimhilda Savaşı adı verilen kanlı bir mücadele yaşandığı ve sonuçta Çaba’yı destekleyen sayıları 15.000 olan Hunlar mağlup edildiği belirtilmektedir. Çaba geriye kalan 3.000 Hun atlısı ile birlikte Yunanistan’a doğru çekilmiş, bu Hunlar Csigle denen yereyerleşerek Árpád (895-907) çağına kadar burada kalmışlardır. Kendilerini Prens Çaba’ya hasreden bu Hun bakiyesi, Macarlar Pannonia’yı fethettiği sırada tekrar gelerek onlara katıldılar ve Ruthenia’nın (Karpatlar) fethinde iştirak ettiler.

Bugünkü Sekellerin ataları olduğu düşünülen bu Hun topluluğunun Macarlara katılımı XIII. yüzyıl başlarında Kral III. Belá’nın memuru olan ve asıl adı bilinmeyen Anonymus tarafından kaleme alınan Gesta Hungarorum adlı eserde aynen nakledilmektedir. Eserde Sekellerin Hun Kralı Attilla’nın halkı oldukları ve Macar Kralı Árpád’ın Pannonia’yı istilası sırasında onlara katılarak fetihlerde görev aldıkları söylenmektedir.

Böylelikle Sekellerin milli tarihinde çok önemli bir simge olan Prens Çaba ve onun destansı mücadelesi aynı zamanda Macar tarihi içinde mühim bir motif olarak eski kroniklerde yerini almıştır. Sekellerin köklerini Büyük Hun Hakanı Attila’ya kadar götüren bu olaylar zinciri aslında Macarların 896 yılında Pannonia’ya gelerek yurt tutuş”hadisesini gerçekleştiren Árpád için de önemli bir dayanak noktası oluşturmuştur. Árpád yurt tutuş hadisesi ardından kendisinin de Attila’nın soyundan geldiğini söyleyerek bu topraklarda hükümranlığını eski geleneklere bağlamış ve iktidarını sağlamlaştırmıştır. Zira Anonymus’un eserinde Árpád kendisi ve kendisinden sonra Macar tahtına oturacak olanların Attila’nın Hun tarihsel mirası yurt tutuş ile birlikte yeni bir boyut kazanarak Macar ve Sekel halkları arasında bir kaynaşmaya neden olmuştur. Burada en önemli birleştirici unsur Attila ve Hunlarına duyulan derin saygı ve adanmışlık duygusunun iki toplum nazarında da milli bir şuura dönüşmüş olmasıdır. Şimdi bu şuurun ortaya çıkmasına katkı sağlayan destanlara bir göz atarak Sekel halkının mitolojik köklerine ışık tutmaya çalışacağız.

Milli Destanlara Göre Sekellerin Menşei

Sekellerin bugün dahi muhafaza ettikleri destanlar kendi benliklerini hasrettikleri yegâne hazineleri durumundadır. Bugün maalesef ki azınlık durumunda yaşamını idame ettiren Sekel halkı, varoluş reçetesi olarak geçmişine ve özgün kültürüne sarılmıştır. Öncelikle ortak Hun mirası ve uzun yıllar birlikte yaşamaları sebebiyle Macar epik edebiyatının da etkisinde kalan Sekel toplumu, kendilerine has bir takım inanç ve adetlerini kısmen de olsa korumayı bilmiştir.Biz burada yukarıda dikkat çektiğimiz üzere Hun -Macar-Sekel tarihi ve kültürel birlikteliğidir. Bu sebeple tarihi süreçiçinde eski Hun-Macar-Türk mitolojisinden de esintilerin görüldüğü ve ortak mirasa işaret eden menşe hikâyelerini birlikte vermek uygun olacaktır.

Samanyolu Efsanesi(Hadak Útja) Prens  Csaba

Sekellerin menşe efsaneleri  Hun ve Macar geleneğinden bağımsız değildir. Ancak bir Sekel’i bir Macar’dan ayıran yegâne husus Prens Çaba’ya atfedilen büyük değerden ileri gelmektedir.

Prens Çaba Sekel milli kültüründe bir ata olmaktan öte adeta bir aziz olarak tasavvur edilmiş ve hatırası gönüllerde yer etmiştir. Sekeller arasında Hadak Útja olarak bilinen efsaneye göre Sekel halkı varlığını tehdit edici bir tehlike ile karşılaştığı vakit Saman Yolu galaksisi içendeki yıldızlarda bulunan Prens Çaba ve ordusu gökyüzünden inerek onları bu beladan kurtaracaktır.Bu inanç en zor zamanlarda Sekel toplumunu bir arada tutan ve geleceğe umutla bakmalarını sağlayan itici bir güç olmuştur.

Prens Çaba’nın Sekeller arasındaki hatırası o derece kuvvetlidir ki Sekel milli marşında bile kendisine yer bulmuştur.

Sekel Milli Marşı

Macarca

Ki tudja merre, merre visz a végzet

Göröngyös úton, sötét éjjelen.

Segítsd még egyszer győzelemre néped,

Csaba királyfi

csillagösvényen.

Maroknyi székely porlik, mint a szikla

Népek harcának zajló tengeren.

Fejünk az ár ezerszer elborítja,

Ne hagyd elveszni Erdélyt, Istenünk!

Türkçe

Kim bilebilirdi ki kader tutup bizi buraya getireceğini,Gecenin karanlık bir yolunda!

Milletine zafer için yardım et,

Prens Çaba yıldız yolunda.

Yurdumuz Szekely dağlar gibi yıkıldı

Milletlerin savaşının fırtınasında.

Başımız her zaman diktir,

Erdel topraklarını korumamıza yardım et ey tanrı!

Attila , Hunları Sekel, Macar ve Türk etnisitesini birleştiren ortak bir miras olarak karşımızda durmaktadır. Kısacası Sekellerin Macarlığı, Macarların Hunlarla olan tarihsel bağları ile alakalıdır ve bu iki toplumunda genlerinde Merkezi Asya Türk kültürünün esintileri açıkça hissedilmektedir. Bu nedenle türeyiş efsaneleri de benzerlik göstermektedir. Burada Sekeller arasında Prens Çaba’ya biçilen değer baskın olan Hunların tarihsel mirasıdır.

KAYNAKÇA

Anonymus,Gesta Hungarorum, Fordította: Pais Dezső, Magyar Helikon 1977.

BALÁZS János,Levédia, Nyék… és a Székelyek Eredete

, Magyar Deákság,Anyanyelvünk és az Európai Nyevi Modell, Budapest 1980.

BÁLİNT Hóman,A Székelyek Eredete,A Magyar Nyelvtudományi Társaság Kiadványai17 Budapest

Magyar Történelem Tizedei, Fordította: Péter Kulcsár, BalassiKiadó, Budapest 1995.

BOROVSZKY Samu, “Hun-Magyar Rokonságról”, Ethnographia, 1894.

DOĞAN İsmail,Atilla’nın Torunları Sekeller , Yeni Avrasya Yayınları, Ankara 2004.

ECKHART F., Macaristan Tarihi, Çev. İbrahim Kafesoğlu, TTK Basımevi, Ankara 2010.

ERDÉLYİ László, A Székelyek Eredete, Szent Bonaventura Könyvnyomda, Kolozsvár 1918.

GÖMEÇ Saadettin, “Türk Tarihinde Sek E-Çik -Çigil Meselesi”, Ankara Üniversitesi DilveTarih-Coğrafya Fakültesi Tür koloji Dergisi C. 18, S. 2 (2011), s. 49-

https://www.tahtapod.com/blog/sekellerler-ve-prens-csaba