Rahile Dawut we Uning “Uyghur mazarliri” Degen Kitabi Heqqide Oylunush

Yazarmen: Nuriye Raxman

14670743_993015014158323_825606572832068891_n

Rahile Dawut we « Uyghur Mazarliri » Kitabi Heqqide Oylar- Nuriye Rahman

 

 

 

-Adash men görchi bop kettim.

-Way néme deydighansen?

-Rast. Kirgili bolidighanliki görlerge az dégende bir qétim kirip baqtim.

-Qorqmidingma?

-Yaq, deslep sel sür basti, kéyinche xuddi bir muqeddes öyge kirip chiqqandek, ghayiwane   bir dunyagha bérip kelgendek xosh bolidighan boldum.

 

  • Kündilik xatiremdin.

 

 

 

Rahile méning dostum. Rahile ikkimiz qizil gülning ghunchiliridek chaghlirimizda tonushup, özimizmu tuymayla bir birimizge chongqur dostluq méhri ornatqan chin dostlardinmiz. Rahile özining tirishchan, kemter, siliq-sipaye insanliq xisliti bilen méni özige ram qilip kelgen güzel dostum! Rahile Uyghurlardin Folklor kespide tunji doktorluq unwanigha érishken ijtihatliq pexirlik dostum!  Rahile yene 2017-yili 8-aydin étibaren Béyjinggha  bir yighin’gha bérish bahanisi bilenla iz-déreksiz yoqap kétip, méni ensiritip, hetta chüshlirimdimu méni yighlitidighan bolup qalghan eski dostum! Herqandaq shexsiy mudda-meqsetlerdin mustesna, peqet sebiy qelib rishtilirining ulinishliri bilen qurulghan dostliqimiz  talay yillar ötsimu zerriche chang qonmay, yene shundaq chin hem sap rewishte dawam étiwatatti. Bir nechche yil körüshmey qayta tépishqinimizda, xuddi tönügün körüshkendekla, yene burunqidek shundaq erkin mungdiship kétishlirimizni oylisam, yüreklirim échiship, közlirim yashlinidu. Mana dostumdin xewersiz yürginimge ikki yil bolay dédi. Men dostumni séghindim, bekla séghindim. Bezide ichimde: “Xep, bu qetim körüshsem, séni baghrimgha bésip,  nepes alalmighudek siqip,  “Way adash boldi qil! ” dégüziwetmisem” depmu kétimen.  Ichilirim siqilip yürgen bu künlerde axir özemche bir yaxshi amal tapqandek qildim. U bolsimu, sizge dostumning biraz paringini qilip bérey. Xata oylap qalmang yene, dostum gheywetlerdin tolimu yiraq bir insan. Bu yerde men sizge dostumning « Uyghur Mazarliri» dégen kitabini tepsiliy tonushturup bermekchimen. Shuning bilen, nawada siz téxi bu kitabni bir körüp chiqishqa muweppeq bolmighan bolsingiz, dostumning shundaq bir nadir eser yazghanliqidin waqip bolup qalisiz, méningmu biraz ichim boshap qalsa ejeb emes.

14449012_1716830805306997_6189226341058970551_n

Rahile 1966-yili may éyida Ürümchide bir ziyaliy ailiside tughulghan. Biz Ürümchi sheherlik 5-ottura mektepte oquwatqan chaghlirimizda, Rahilening apisi Rabiye appay mektiwimizning mudiri idi. Rabiye appay nahayitimu janliq, keskin hem bekmu subatliq ayal bolup, yürüsh-turushliri, söz-heriketliri shuqeder sürlük bilinettiki, oqughuchilar hemmimiz Rabiye appaydin bekmu eyminettuq. Rabiye appay ajayip urghuluq, jarangliq sözleytti. Rahile, apisining eksiche, tolimu nazuk, kemsöz, xijilchan qiz idi, hetta külgende aghzini tosuwélip awaz chiqarmay dégüdek kületti, emma ruxsaridin illiq bir xil külümsiresh her daim jilwilinip turatti. U bek eqilliq hem tirishchan bolup, sinipning aldi idi. Rahile 1983-yili Shinjang Uniwérsitétining Edebiyat fakoltétigha qobul qilinidu. 1987-yili mexsus kursni ela netije bilen püttürüp, baklawurluq unwanigha érishidu. 1990-yili 7-ayda Shinjang Uniwérsitétide “ Az sanliq milletler xelq edebiyati ” boyiche magistérliq unwanigha érishidu we  fakoltétqa oqutquchiliqqa élip qélinidu. 1998-yili 7-ayda  Béyjing Pédagogika Uniwérsitéti Edebiyat fakoltétida folklor ilmi boyiche doktorluq unwanigha ériship, Uyghurlardin chiqqan tunji Folklor doktori sheripige nail bolidu. 2001-yildin étibaren, Shinjang Uniwérsitétining Filologiye Institotining proféssori we aspirant oqughuchilar yétekchisi bolup ishlewatatti.

 

Rahile doktorluq unwanigha érishkendin kéyinmu dawamliq öginish, özini takammullashturushni toxtatmighan. 1999-yili Xinjang Uniwérsitétidiki “Pars we Chaghatay tili téz terbiyilesh kursida”da alte ay oqughan. 2003-yili Béyjing Til we Medeniyet  Uniwérsitétida alte ay In‘glizche téz yétishturush sinipida oqup, In‘giliz tilini mustehkemligen. 2003-yili 9-aydin 2004-yili 9-ayghiche Amérika Pénsilwaniye Uniwérsitéti we Indiana Uniwérsitétlirida  ziyaretchi oqughuchi bolup bilim ashurghan. 2006-yili 12-aydin 2007-yili 6-ayghiche Kaliforniye Uniwérsitétida ziyaretchi proféssor bolup ishligen.

page_1

Rahile Uyghur folklor sahesidiki nopozluq tetqiqatchi bolush süpiti bilen,  dölet derijilik, aptonom rayon derijilik we Uniwérsitét derijilik köpligen tetqiqat témilirigha yétekchilik qilghan; Dölet ichi we sirtidiki nurghun ilmiy jornallarda Uyghurche, Xenzuche, In’gilizche we Türkche tillarda nechche onlighan yuquri sewiyilik ilmiy maqalilerni élan qilghan. Yillardin béri, Rahile dölet ichidiki sansizlighan folklor ilmiy muhakime yighinlirining  muhim ishtirakchisi bolupla qalmay, Amérika, Yaponiye we  Yawropadiki nurghun döletlerge tekliplik bérip, léksiyelerni sözlep, Uyghur xelqining Mazar paaliyetlirige dair tarixiy milliy medeniyetlirini chet’ellerdiki kesp ehliliri we keng jamaetchilikke tonushturup kéliwatatti. Rahile folklor tetqiqati bilen shughulliniwatqan yigirme yildin artuq waqit jeryanida herqaysi döletlerdin Shinjanggha kelgen nurghun tetqiqatchilar üchün kem bolsa bolmaydighan bir yétekchi, meslihetchi, qabiliyetlik ustazgha hem bir yéqimliq, semimiy dostqa aylan’ghanidi.

 

Rahile, nede sen dostum? Séni menla emes, yene nurghun kishiler, séning Uyghur we chet’ellik dostliring, kespdashliring, oqughuchiliring, hemmimiz izdewatimiz. In’glizche  “No news is good news” (“Xewer bolmisa yaxshi xewer dégülük”) deydu. Chin dilimdin tileydighinim, meyli nede bolghin, aman turghaysen!

 

Rahile özining doktorluq  dissértatsiyisi üchün “Uyghurlardiki Mazar Medeniyiti” namliq  ilmiy tetqiqat netijisini yazghan bolup, bu eser xenzuche neshir qilin’ghan. Kéyin mushu dissértatsiye maqalisi asasida mezmunini teximu kéngeytip hem toluqlap, «Uyghur Mazarliri» dégen kitabni yézip chiqqan. Bu kitab 2001-yili Shinjang Xelq Neshriyati teripidin neshir qilin’ghan.

images

Adette “Mazar”, “Qebrigah”, “Tupraq béshi” dégen sözlerni anglighinimizda, wujudumizda ixtiyarsiz bir xil qayghu éqimi “shurride” éqip ötkendek bolidu. Bu sözler bizdin waqitsiz ayrilghan qedirdan ata-anilirimiz, uruq-tuqqanlirimiz, eziz dost-yarenlirimizni ésimizge sélipla qalmastin, yene biz körüp baqmighan, lékin namini yad étip kéliwatqan ulugh ejdatlirimiznimu eslitidu. Bu kitabdiki Mazarlar bolsa Ulugh zatlarning tupraq béshini körsitidu. Xosh, undaqta dostumning «Uyghur Mazarliri» dégen kitabida némiler sözlen’gen? Diyarimizdiki mazarlarni bir ilmiy tetqiqat derijisige kötürüp tetqiq qilishning ehmiyiti qanchilik? Bu bir ilmiyliki pewqul’adde yuquri esermu yaki hemme adem oqup chüshineleydighan ammibab esermu?  Ishinimenki, dostumning bu esirini tepsiliy tonushturushum bilen, bu suallargha özingiz jawab tapalaysiz.

 

Rahilening  «Uyghur Mazarliri» namliq bu kitabini mundin bir yil ilgiri oqup chiqqqanidim. Kitabni oqup bolup, bir tereptin dostumning Uyghurlarning milliy medeniyitige zich munasiwetlik nahayitimu muhim bir emeliy tetqiqat-tekshürüsh netijisini royapqa chiqarghanliqidin pexirlensem, yene bir tereptin, bu kitabni burunraq oqup baqmighanliqimdin ökündüm. Wahalenki, kitabni oqup bolghandin béri, kitabtiki bezi mezmunlar yadimgha kélip, pat-pat kitabni qolumgha qayta élip waraqlap, u yer, bu yerlirini oquydighan bolup qaldim. Séhirlik yéri shuki, bezi qurlar arisida, dostumning sheyixler bilen paranglishiwatqan, mazarlarning ichilirige kirip kétiwatqan’gha oxshash simalirini körgendek bolimen. Éhtimal, bu méning tessewurumdin bashqa nerse bolmisa kérek, elwette.

 

Hélimu ésimde, bir yili yazliq tetilde Ürümchige qaytqan chéghimda, aditimiz boyiche peqet ikkimizla körüshtuq. Rahiledin néme ishlarni qilip yürgenlikini sorisam,  “Way adishim, men görchi bolup kettim” dep, özining tetqiqat paaliyetlirini shundaq tepsiliy hem qizghinliq bilen sözlep bergenidi. Xotendiki mazarlarni qédirip-tekshürüsh ötmüshini sözlep kélip,  “Sheyixlerdin deslep bir nersilerni sorap bilmek bek qiyin boldi. Kéyinche ularning “ishenchisi”ge ériship, bir nersilerni sözlep béridighan bolghanda, Xoten shiwiside tézrek sözlise, néme dewatqinini toluq angqiralmay, yénimdikilerdin “terjimisi”ni sorap, bek ongaysizlandim hem xijil boldum. Uyghurlarning til medeniyitining özila ajayip zor bayliqken.” dégenidi.

 

Kitabning “Muqeedime”side Rahile özining mazarkeshlik hayatini tilgha élip mundaq yazidu: Mazar üchün desht-chöllerni kezdim, sheyixlerning yigane kepiliride ular bilen uzun söhbetlerde boldum. Chong tiptiki mazar paaliyetlirige xelqning bir ezasi bolup qatniship, ularning yürek sözlirini, héssiyatini tingshidim, chélishish, meddahliq, toxu, qoshqar soqushturush sorunlirida qan‘ghuche hozurlandim….

(« Uyghur Mazarliri », Muqeddime, 2-bet)

YetteQizlirim-415x303

Roshenki, « Uyghur Mazarliri » Rahilening japaliq emeliy tekshürüsh netijiliri asasida yézip chiqilghan bir ilmiy eser. Töwende men dostumning bu qimmetlik emgek méwisini bir nechche bölekke bölüp tonushturimen. Aldi bilen, mezkur kitabning “Muqeddimisi”diki mazarlarning türlerge ayrilishi heqqidiki tepsilatlarni qisqiche xulasilep ötimiz; Andin, kitabta tonushturulghan mazarlar heqqide söz achimiz; Axirida, Uyghurlarning milliy medeniyiti, jümlidin diniy étiqadining muhim ipadiliridin biri bolghan Mazar medeniyiti tetqiqatining Uyghurlarning kimlikidilikidiki muhimliqi üstide qisqiche toxtilimiz.

 

  1. Uyghur Mazarlirining türliri

 

Rahile Uyghur Mazarlirini mazarda yatqan kishilerning salahiyiti, jinsi we mazarning xaraktérige asasen Islam dini bilen munasiwetlik bolghan mazarlar we islam dini bilen munasiwetsiz bolghan mazarlar dep ikki chong türge bölüp tonushturghan.

 

  • Islam dini bilen munasiwetlik bolghan mazarlar töwendikidek besh türge ayrilghan :

 

  • Islam dinining diyarimizda tarqilishi üchün töhpe qoshqan xaqanlarning mazarliri. Bundaq mazarlarning dangliqliridin Islam dinini tunji bolup qobul qilghan Qaraxaniylarning Xaqani Sultan Sutuq Bughraxan Maziri, Islam dinini Uyghurlar arisigha kéngeytishke töhpe qoshqan Qaraxaniylar Xani Yüsüp Qadirxan Maziri, Chaghatay Xanliqining Xani Tughluq Tömürxan Maziri qatarliqlar bar.
  • Islam shéhitliri mazarliri. Qaraxaniylar islam dinini qobul qilghandin kéyin etraptiki islamlashmighan rayonlargha qarita qoral küchi bilen islamlashturush élip barghan bolup, tümenligen islam leshkerliri urushta shéhit bolghan. Uyghur mazarliri ichide shéhitlar mazarlirining sani eng köp, tesirimu chong. Dangliqliridin Xoten buddistliri bilen bolghan urushta qaza qilghan Qaraxaniylar Xani Eli Arslanxan maziri, Aqsudiki Qirmish Atam Maziri, Turpandiki Elpetta Xojam Maziri qatarliqlar bar.
  • Uyghurlar arisida Islam dinini tarqatquchilarning mazarliri. Bu xildiki mazarlarning tarqilishi keng, lékin mazar igilirining hayat paaliyetliri éniqsiz, yerlikte ular toghriliq her xil riwayetler tarqalghan. Dangliqliridin, Qeshqerdiki Imam Rebbane Maziri, Aqsudiki Ayköl Mewlanem Maziri, Korlidiki Rabbin Ata Maziri, Turpandiki Murtuq Xojam, Xizir Xojam, Qumuldiki Qebis Xojam, Ghuljidiki Sultan Uweyis Maziri qatarliqlar bar.
  • Diyarimizdiki dangliq Xoja we Sopilarning mazarliri. Dangliqliridin Apaq Xoja Maziri, Xoja Muhemmet Shérip Maziri, Ershidin Xoja Maziri qatarliqlar bar.
  • Islam Shie mezhipining dangliq imamliri we ewliyalarning mazarliri. Bu mazarlarning igiliri islam dini tarixida meydan’gha kelgen ewliyalar we ularning ewladliri, Islam Shie mezhipining dangliq imamliri. Emeliyette bu kishiler Shinjanggha kélip baqqan emes. Bu xildiki mazarlar ichide dangliqliridin Xotendiki Imam Jeifiri Sadiq, Imam Jeifiri Tebran, Imam Ghezzali, Imam Mehdi Axirzaman, Imam Musa Kazim, Töt Imam Maziri qatarliq Islam Shie mezhipidiki 12 Imamgha munasiwetlik mazarlar, Yekendiki Chilten Maziri qatarliqlar bar.

 

2)  Islam dini bilen munasiwetsiz mazarlar.

Bu türdiki mazarlarning bir qismi Islam dini bilen munasiwetsiz bolup, mazar igilirining köpinchisi tariximizda ötken maddiy we meniwiy medeniyetning yaratquchiliri. Yene bir qismi deslep qurulghanda islam dini bilen munasiwetsiz bolsimu, waqitning ötüshi bilen bara-bara diniy tüs alghan. Bularni töwendikidek bir nechche türge ayrish mumkin :

 

  • Dangliq Uyghur alimlirining mazarliri. Bu mazarlar Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyin meydan’gha kelgen dangliq kishilerning mazarlirini körsitidu. Mesilen, Mehmud Qeshqeri, Yüsüp Xas Hajip, Amannisaxan, Aqsudiki Haji Xarabati, Xotendiki Elami Elawiddin Muhemmet Xoteni, Üchturpandiki Imam Shakir, Ghuljidiki Yüsüp Sekkaki qatarliq dangliq Uyghur alimliri we shairlirining mazarliri.
  • Dangliq qehrimanlarning mazarliri. Qehrimanlargha choqunush Uyghurlar Islam dinini qobul qilishtin burunla bar bolghan bir xil en’ene bolup, dangliq qehriman shexslerning mazarliqliri bolghan. Kéyinche, bu xildiki mazarlar islamlashturulup, islam qehrimanlirigha aylandurulghan. Alayli, Xoten Lop nahiyisidiki Siyawush Maziri.
  • Melum kesip pirlirining mazarliri. Bu türdiki mazarlarning namliri mazar igilirining hayat waqtida shughullan’ghan kespi yaki melum jehettiki iqtidarige asasen qoyulghan. Alayli, Turpan, Qeshqerlerdiki sögel késilige dawa dep qaralghan Sögel Xojam Maziri, Turpandiki Chish Aghriqi Xojam Maziri, Qoychi Atam Maziri, Toqsundiki ayallarning köksi aghriqigha dawa dep qaralghan Qizil Emchek Xojam Maziri, Kuchadiki Chéchek Anam Maziri, Qilich Atam Maziri, Xoten, Aqsu qatarliq jaylardiki sen’etkarlar piri dep qaralghan Qemburulla Maziri qatarliqlar.
  • Ayallargha xas bolghan mazarlar. Bu türdiki mazarlar ayallarning ismi bilen yaki ayallargha munasiwetlik namlar bilen atalghan bolup, beziliri tarixtiki réal shexislerdur, mesilen, Qaraxaniylar jemetige mensup bolghan Buwi Meryem Xénim, Nur Elanurxan Xénim, Mehmud Qeshqerining anisi Buwi Rabiye Xénim qatarliqlar ; Yene beziliri toqulma shexislerdur, alayli,Yekendik süt Pashim, Bügürdiki Qara Chach Anam qatarliqlar.
  • Budda dinining muqeddes jayliridin özgergen mazarlar. Bu türdiki mazarlarning wekilliridin Turpandiki Tuyuq Xojam, Xotendiki Kohmarim, Kepter Mazar qatarliqlar bar.
  • Haywan, ösümlük namliri bilen atalghan mazarlar. Bu xildiki mazarlarning shekillinishi Uyghurlarning shaman étiqadi bilen munasiwetlik bolup, kéyin riwayet wastisi bilen islamlashturulghan. Alayli, Xotenning Lop nahiyisidiki Üjme Mazar, Guma nahiyisidiki Ghaz Xojam, Chira nahiyisidiki Lachin Xojam, Pichandiki Aq térek Xojam, Yekendiki Xoraz Xojam qatarliqlar.

 

Diyarimizdiki mazarlarni yuquriqidek inchike türlerge ayrish arqiliq, Rahile Uyghurlar tarixida zor tesir qozghighan Qaraxaniylar Xan jemeti ezaliri, dangliq Xojilar we Islam shéhitliridin bashqa, yene bashqa shekildiki nurghun mazarlarning mewjutliqini körsitip bergen.

 

Rahile mazar paaliyitining meydan’gha kélishi heqqide toxtilip, bu jehettiki ijtimaiy, diniy

we pisxik amillarni bir nechche nuqtigha bölüp chüshendürgen. Men bu nuqtilarni töwendikidek ikki terepke yighinchaqlidim:

220px-Mausoleum_of_Yusuf_Khass_Hajib_main_building

Birinchi, mazar Uyghurlar ilgiri étiqad qilghan bashqa dinlarning yughurulma soruni bolup, mazargha tiwinish paaliyetliride shaman we budda dinlirining islamlashturulghan téwinish adetliri, murasim shekilliri saqlan’ghan.

 

Uyghurlar özlirining qebilichilik dewride eng deslep börini özige ejdad we qoghdighuchi Ilah hésablighan. Kéyinche qebile ichidiki batur qebile bashliqliri we urush qehrimanliri hörmetlinip, ular ölgendin kéyin ularning rohi qebilining hémayichisige aylan’ghan. Bu hal tedirijiy dawam étip, ejdadlargha étiqad qilidighan haletke özgergen. Bu xil ejdad étiqadi Uyghurlar Budda dinigha étiqad qilghan dewirlerde mewjut bolupla qalmastin, Uyghurlar Islam dinini qobul qilghandin kéyinmu dawamlashqan we kéyinki mazar tawapining shekillinishide muhim rol oynighan. Islam dini Uyghurlar arisigha tarqalghandin kéyin, xelqning himayichi, qoghdighuchi Ilahqa tiwinishtek pisxikiliq éhtiyaji islamlashqan mazar tawapida qandurulghan. Her xil namdiki Ilahlar, mesilen,  Mol-hosul Ilahi, Tughut Ilahi, Bayliq Ilahi dégendek her xil Ilahlar riwayet wastisi bilen Islam dinigha  munasiwetleshtürülüp, Islam dini muhitida dawamliq mewjut bolup turush imkaniyitge ige bolghan ; Bezi budda muqeddesgahliri Islam riwayetliri arqiliq Islam mazarlirigha özgertilgen ; Yerliklerdiki térilghudin burun yaki küzlük yighimdin kéyin ötküzülidighan déhqanchiliqqa munasiwetlik ammiwiy tawap paaliyetliri, mazarlarda qan qilish, mazarlargha tugh baghlash, chiraq yéqish, mazarlardiki bulaq, tash we derexlerge téwinish qatarliq shaman dinining murasim adetliri mazarlarda dawamlishish imkaniyitini tapqan. Islam dinining tesiri bilen mazar kishilerning qelbide bulghashqa bolmaydighan “muqeddes” diniy paaliyet sorunigha aylan’ghan.

 

Ikkinchi, “Pir” qarishi we “Wastichi”lik idiyisi mazarlargha téwinishning mewjut bolup turushining meniwiy asasi bolghan.

 

Islam dinini qobul qilishtin ilgiri, Uyghurlar étiqad qilghan herqandaq dinning melum  konkért tiwinish obyéktliri bolghan. Islam dinida herqandaq bir mewjut nersige choqunush men’i qilin’ghan bolghachqa, Uyghurlar Islam dinini qobul qilghandin kéyin, özlirining esliy étiqad qarishini islamlashturushqa yol izdigen. Shuning bilen eslidila xelq ichide mewjut bolghan “Pir” étiqadini Islam dinining shie mezhipidiki “Imam” étiqadi bilen birleshtürgen. Rahile bu yerde bir nuqtini alahide tekitlep ötken, yeni Islam dini Shie mezhipidikilerning qarishiche, Imamlar adettiki kishilerdin üstün turidighan Ilahliqqa ige bolup, ular ademler bilen Alla otturisidiki wastichidur. Bu xil qarash konkért shekilge ige bolghan ejdad, pirlar qebrilirige we butlargha téwinip, shu arqiliq özlirining arzu-isteklirini munasiwetlik Ilahlargha yetküzüp adetlen’gen Uyghurlar üchün zor jelp qilish küchige ige bolghan. Xotendiki Imamlar mazarlirining we diyarimizdiki shéhitlar mazarlirining köplep meydan’gha kélishini ene shu xil qarashtin ayrip qarighili bolmaydu.

 

Yighinchaqlighanda, Uyghurlar özlirining jughrapiyilik orun alahidiliki seweblik yeni sherq bilen gherbni tutashturidighan qedimki yipek yoli tüginige jaylashqan bolghachqa, her xil din we medeniyetlerning tesirige uchrap turghan. Lékin her waqit özining medeniyet xasliqini saqlashqa tiriship, sirttin kelgen medeniyetni özlirining her xil éhtiyajigha maslashturghan. Uyghurlar arisida xéli keng dairide omumlashqan mazargha téwinish medeniyitini tetqiq qilish Uyghurlarning medeniyet tarixi tetqiqatidiki muhim folklor amili hésablinidu.

 

  1. Uyghur Mazarliri

 

Rahile bu kitabta özining asasen diyarimizning jenubiy qismidiki we Turpan wilayitidiki mazarlarni tekshürüp tetqiq qilish  bilen cheklen’genlikini tekitligen. Kitabning munderijisige jem’iy 86 Mazar kirgüzülgen bolup, her bir mazar tepsiliy tonushturulghan. Bu mazarlardin biri « Dölet derijilik nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun » , on biri  «Aptonom rayon derijilik nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun» , biri «Wilayet derijilik nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun », on sekkizi «Nahiye we Sheher derijilik nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun »  bolup, jem’iy 31 mazar oxshimighan derijide « Nuqtiliq qoghdilidighan medeniyet yadikarliq orun » qatarigha kirgüzülgen. Bular töwendikiche:

 

Dölet derijilik:

Apaq Xoja Maziri

 

Aptonom Rayon derijilik:

  1. Sultan Sutuq Bughraxan Maziri
  2. Mehmud Qeshqeri Maziri
  3. Yüsüp Xas Hajip Maziri
  4. Altunluq Maziri
  5. Abduraxman Wang Maziri
  6. Baghdad Maziri
  7. Xizir Xoja Maziri
  8. Yette Qizlirim Maziri (Pichan nahiyiside)
  9. Tughluq Tömürxan Maziri
  10. Sultan Uweysxan Maziri
  11. Xunxay Maziri

 

Wilayet, Nahiye we Sheher derijilik:

  1. Jay Penchim Maziri
  2. Buwi Meryem Xénim Maziri
  3. Imam Rabbani Maziri
  4. Chilten Maziri
  5. Xoja Ming Döng Maziri
  6. Zunglang Maziri
  7. Qizilchi Maziri
  8. Shéhitdöng Maziri
  9. Kuhmarim Maziri
  10. Imam Asim Maziri
  11. Imami Epteh Maziri
  12. Imami Esker Maziri
  13. Imam Jeifiri Sadiq Maziri
  14. Qirmish Atam Maziri
  15. Tilmish Atam Maziri
  16. Sultanim Mehmud Buzukwar Qedimiy Qebrigahliqi
  17. Yette Qizlirim Maziri (Üchturpanda)
  18. Tuyuq Xojam Maziri
  19. Qeys Xojam Maziri

 

Alahide tekitlep ötüshke erziydighan bir nuqta bar, u bolsimu, kitabning munderijiside 86 mazarning ismi bérilgen, lékin kitabta tilgha élin’ghan mazarlarning sani buningdin xélila köp, yeni Rahile her bir serlewhide bir mazarni tepsiliy tonushturushtin bashqa, köp hallarda shu  mazarning etrapidiki bir qisim tarixiy qurulushlar jümlidin etrapidiki kichik mazarlar heqqidimu qisqiche uchur bérish arqiliq, kitabxanlarni téximu köp melumatlar bilen teminligen. Qoshumche tilgha élin’ghan bu mazarlar gerche inchike tonushturulmighan bolsimu, lékin diyarimizdiki  mazarlarning omumiy sitatistikiliq melumatigha ige bolushta muhim rol oynaydu.

 

Rahile eskertip ötkendek, Uyghur mazarlirining köpinchisining tezkirisi yoq, barliriningmu riwayet tüsi qoyuq. Shunga u mazar tarixigha ait bayanlarda özi toplighan riwayetlerni asasen kirgüzgen. Rahile mundaq dep yazidu: “Riwayet chin menidiki tarix emes, emma u mazar üstidiki tetqiqatta bizni qimmetlik yip uchi bilen teminleydu” (“Muqeddime”, 3-bet). Mezkur kitabqa kirgüzülgen riwayetler heqiqetenmu köp hem tolimu qiziqarliq.  Men kitabni tunji qétim qolumgha élip, bir nechche mazarning tonushturulishini oqupla, bir tereptin, Mazarlarning ilmiy yosunda inchike, séstimiliq tonushturulishidin söyünsem,  yene bir tereptin, her bir Mazargha munasiwetlik riwayetler xuddi baliliq chaghlirimda rehmetlik apam éytip béridighan  “Ming Bir Kéche” hékayiliridek qiziqishimni zoraytqanidi. Méningche bu kitabni Uyghur mazarlirigha munasiwetlik kichik riwayetler toplimi dések ashuriwetken bolmaymiz.

 

Rahile her bir mazarni tonushturghanda aldi bilen shu mazarning jughrapiyilik orni, qurulghan waqti, teweliki yeni mazar ismining kélish menbesi, mazarning qurulush alahidiliki, mazarda élip bérilidighan téwinish paaliyetliri qatarliq mezmunlarni etrapliq bayan qilghan. Töwende biz mushu alahidilikler bilen tepsiliyrek tonushup öteyli:

 

  • Jughrapiyilik orni we qurulush alahidilikliri

Her bir Mazarning tonushturulishida aldi bilen mazarning jughrapiyilik jaylishishi,

xeritidiki orni, kölimi, sirtqi shekli, ichki qurulush alahidilikliri, mazar öz ichige alghan terkipler, jümlidin meschit, yataq, hoyla, meqberiler sözlen’gen. Andin shu mazargha munasiwetlik tarixiy melumatlar bérilgen.

 

  • Teweliki

Her bir mazarning tonushturulishidiki ikkinchi qedem shu mazarning qachan, kim üchün qurulghanliqi, mazar ismining kélish menbesini aydinglashturush bolghan. Mazarlarning qachan qurulghanliqi toghrisida, xuddi Rahile tekitlep ötkendek, köp sandiki mazarlarning yézip qaldurulghan tezkirisi bolmighachqa, xelq arisidiki riwayetler asasliq menbe qilin’ghan. Mazar atlirining qandaq qoyulghanliqighigha kelsek, bezi ismlar éniq hem delillik bolsimu, beziliri riwayet asasida chüshendürülgen, yeni bezide shu tupraqta rast yashap ötken ademlerning yaki shu yerde shéhit bolghanlarning ismi bilen atalghan bolsa, bezide u yerge ayaq basmighan ademlerning ismi boyiche atalghan. Yene bezi mazarlarning ismi melum bir riwayetke yaki etrapidiki muhitqa we yaki téwinishtiki melum konkirt ehtiyajlargha asasen qoyulghan.

 

  • Mazar qurulushi

Rahile mazarlarning qurulush ehwali we hüner-sen’et  alahidiliklirini yeni qurulush

uslubi, kölimi, qurulushta ishlitilgen matériyallar, yasilish uslubi we neqish-bézeklerni inchikilik bilen tepsiliy tonushturghan. Bu arqiliq Uyghur mazarlirining diyarimizning en’eniwi binakarliq hüner-sen’iti tarixini tetqiq qilishta muhim tarixiy matériyal qimmitige ige ikenlikini yorutup bergen. Rahile yene her bir mazarning yéqinqi zaman tarixida rimont qilinish yaki chéqilish ehwalliri heqqidimu tepsiliy bayanlarni bérip, tebiiy kilimat özgirishi, yer tewresh qatarliq tebiiy apatlerdin bashqa, medeniyet zor inqilawida weyranchiliqqa uchrash, éghir derijide buzulush, asrap-qoghdash yéterlik bolmasliq, rimont qilinmasliqtek  her xil emeliy seweblernimu tonushturghan.

 

  • Mazardiki paaliyetler.

Mazarlarning kishiler téwinidighan muqeddesgah bolup mewjut bolup turishi emeliyette Uyghurlarning mustehkem diniy étiqadining namayendilirining biridur. Rahile her bir mazarni tonushturghanda shu mazarda élip bérilidighan paaliyetlernimu bayan qilghan.  Bu bayanlardin shuni bileleymizki, mazarlar yerlik ahaliler üchünla emes, belki yiraq-yéqindiki xoshna nahiye-kentlerdiki kishilerning hetta ichkiri ölkilerdin kelgen Tungganlarningmu ulughlarni yad étip tawab qilidighan, chong-kichik kölemdiki diniy paaliyetlerni élip baridighan, héyt-ayemlerde héyit namizini oquydighan, milliy tenterbiye we köngül échish paaliyetliri élip baridighan bir muhim ammiwiy sorun’gha aylan’ghan. Köp sandiki mazarlarning yénida meschitler bolghachqa, besh waq namazdin bashqa, bezide jüme namazliriningmu oqulup turulishi, mazarda nezir-chiragh qilinip, dua-tekbir, tilawetler oqulushi, hem yene hajetmenlerning mazarlargha kélip, késelliklerge shipa tilesh, baliliq bolushni tilesh, öy-ochaqliq bolushni tilesh dégendek her xil konkirt hajetlerni tilep tawap qilishlirigha oxshash türlük paaliyetler bilen mazarlar chölderep qalmay, nechche yüz yillardin béri Uyghurlarning ijtimaiy turmushining bir terkiwiy qismi bolup mewjut bolup turghan.

 

  • Tarixiy melumatlar we paydilinish menbesi

Rahile her bir mazarni tonushturghanda, munasiwetlik tarixiy melumatlarnimu qisqiche

bayan qilghan  bolup, Uyghur xanliqlirining tarixi, muhim shexisler heqqidiki qisseler, Budda dini bilen Islam dini muritliri arisidiki jengler qatarliqlargha ait mezmunlar oqurmenlerni ixcham, méghizliq tarix bilimliri bilen teminleydu.  Bu nuqtida Rahile yene bezi xata melumatlargha ilmiy deliller arqiliq tüzitish bergen.

 

Rahilening bu kitabni yézishta paydilan’ghan matériyalliridin söz échishqa toghra kelse, Rahile köp qétim tekrarlighandek, mazarlargha munasiwetlik yazma matériyallar yoq déyerlik bolup, kitabta  “Tewarixi Mussiqiyyun” (73-bet), “Udun-Qeshqer Tezkirisi” (159-bet),   “Shinjangning Xeritilik Tezkirisi” (240-bet), “Shejere’i Türk” we “Tarixiy Reshidi” (260-bet), qatarliq menbeler peqet sanaqliq bir nechche qétimla tilgha élin’ghan. Resimlerni tallashta, Rahile özining “Uyghur Mazar-Meschitliridin körünüshler” lerdinmu paydilan’ghanliqini éytqan. Lékin mutleq köp qisim tarixiy melumatlarning kélish menbeliri asasen “ Riwayetlerdin qarighanda”, “ Sheyixning éytishiche”, “Tarixiy menbelerde körsitilishiche” dep élin’ghan. Kitabqa paydilan’ghan matériyallar tizimliki bérilmigen.  Elwette, bu hal éhtimal Uyghur Mazarliri toghrisida mexsus tetqiqat élip barghuchilar üchün bir boshluq hésablinishi mumkin, lékin manga oxshash adettiki oqurmenlerge tesiri bolmaydu dep oylaymen.

 

61630825_3379578615401040_1460002105673646080_n

  1. « Uyghur Mazarliri» ning muhimliqi

 

Axirqi bu nuqtida men köp chüshendürüsh artuqche bolsa kérek dep oylaymen. Chünki

«Uyghur Mazarliri » dégen bu kitabning muhim bir ilmiy eser ikenliki muresse telep qilmaydu. Roshenki, xelqimizning milliy medeniyiti, jümlidin diniy étiqadining muhim ipadiliridin biri bolghan mazar medeniyiti tetqiqati Uyghurlarning kimlik alahidilikliri tetqiqatidiki muhim terkiplerning biridur. Diyarimizdiki mazarlarni ilmiy yosunda tetqiq qilish Uyghurlarning ötmüshi we bügünige, diniy étiqadigha, qisqisi insaniy heq-hoquqlirigha qilin’ghan hörmettur. Shuning üchünmu, « Uyghur Mazarliri » Uyghur tarixidiki töhpikar eserler qatarida sanilishqa heqliq bir nadir eserdur.

61688517_3379578518734383_1991377177521684480_n.jpg

Dostum Rahilening japaliq emgikining mehsuli bolghan « Uyghur Mazarliri » namliq kitabi toghrisidiki tepsiliy  tonushturushumni oqughandin kéyin, éhtimal sizde bu kitabni bir oqup chiqish, hetta manga oxshashla, ana diyarimizdiki shu mazarlarni bir körüp kélish istiki tughulghan bolushi mumkin. Shexsen men dostumning bu kitabini bir qimmetlik sayahet yétekchilik kitabi qatarida qolumda kötürüp, kitabtiki  mazarlarning birini qoymay ziyaret qilalighan bolsam, dégen arzudimen.  Bizde “Tiliseng taparsen” dégen gep barghu. Ulugh Ramizan künliridiki tileklirim ijabet bolsun. Ulugh Alla, dostum Rahileni öz panahingda saqlighaysen! Dostum Rahile bilen yéqin kelgüside aman-ésen körüshüshke nésip qilghaysen!

 

 

Jenve, 2019-yili 30-may.

 

 

 

Izahat:

Mezkur maqalining ünlik nusxisigha kitabtiki ikki mazarning tonushturulishi toluq kirgüzüldi.

Jenwe, 2019- yili 30- may.

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s