Uyghur Ziyalisi Yalqun Ruzi Heqqide Izahat

10801574_708227349303759_1877434805396883989_n
Autori: Nuriye Rahman
Salam Erkinka, yaxshimusiz ? Men ôtkende siz Facebookta oqushni teshebbus qilghan heliqi  ikki parche maqalini oqughandin keyinki tesiratlirimning maqale we awazliq nusxisini sizning FBdiki ayrim xaningizge yollap, siz bilen biraz pikirleshkentim. Xalisingiz, ularni FB diki toy qilghan er-ayal dostliringizgha ayrim yollap bersingiz bolidu, emma texi yüzi echilmighan qiz-yigitlerge ewetmigeysiz. Rexmet !

Mening bu qetim sizge qayta xet yezishim bu ikki parche maqale bilen qilche alaqisi yoq, lekin sizning mushu yerde FB diki bir dostingiz bilen bolghan paringinglardur :

Siz Erkin Sidiq aka Rukiye Turdushqa”   Rukiye Turdush bek yaxshi oylapsiz singlim. Bolsa siz igiligen qimmetlik uchurlarni maqale qilip yezip, wetendikilerge teqdim qiling. Men yeqinda Yalqun Rozining Urumchidiki uqutquchilargha bergen bir leksiyisini anglighan. Uningda deyilgen er-ayallar otturisidiki munasiwet heqqidiki chushenche nahayiti az we addiy bolup, mening wetendikilerge ichim aghrip qaldi.” dep yazghan idingiz.

Bu qurlarni oqughinimgha gerche ikki ay bolay degen bolsimu, emma peqet qobul qilalmaywatimen, her bir qetim FB ge kirsem, bu sözliringiz esimge kelip aramsizlinimen.

Qaysi küni aditim boyiche dalida cheniqqantim. 12 kilometirdin artuq musapini yügürgen bir yerim saetke yeqin waqit ichide siz bilen xiyalimda toxtimay mungdashtim, eng axirida, yürek soqushum 180 ge yetkende, “Yaq, oylighanlirimni Erkinkamgha choqum bildürüshüm kerek“ degen niyetke keldim. Shuning bilen bu ikki-üch kündin beri tôwendiki mezmunlarni teyyarlap, bügün hozuringizgha sundum :

Erkinka, Yalqun Rozining bu leksiyisini menmu bir nechche qetim anglighan. Xatalashmighan bolsam, bu « Oqutquchi Rohi » degen leksiye. Sizning demekchi bolghiningiz rastla maqalida deyilgen er-ayallar otturisidiki munasiwet heqqidiki chushenche nahayiti az we addiy, shu wejidin siz wetendikilerge yéni bu leksiyening anglighuchilirigha ichingiz aghrip qaldi, shundaqmu ? bashqiche eytqanda, Yalqun Rozining mezkur maqalisining mezmuni nahayiti addiy bolghachqa, esli leksiye qilip sözligüchiliki yoq bir maqale, shundaqmu ?

 
Toghra siz degendek, bu leksiyede er-ayallar otturisidiki munasiwetler qisqila chüshendürülüp ôtülgen, emma, meningche, xuddi « az bolsun, saz bolsun » degendek, emeliy mesilining eng muhim teripi kôrsitilgen. Yene kelip, bu leksiye hemmidin awal oqutquchilarning kelgüsi ewlatlarni terbiyileshtiki muqeddes burchini chöridigen asasta rawajlandurulghan. Bu leksiyediki bezi nuqtilar meni kôp oylandurghanidi. Töwendiki qurlargha bir nezer yügürtüng Erkinka :

« … Siz bir yerde olturghan ademning turqi we sôz ibarisige qarap bu ademni oqutquchi deyelmeysiz… Ilgiri oqutquchining kiyinishidin tartip ôzini tutushliri, bashqilarning sôz-heriketlirige bildüriwatqan ipadisige qarapla, bu adem muellimmu neme degen kôz-qarash keletti… Hazir bir muellim özini men muellim demigiche, uning muellimlikini bilgili bolmaydighan derijige yetti…

Eqidilik bir pidagokqa, özini beghishlash tipidiki, maaripni özining hayatidiki meniwiy qimmetlerni ashurimen, mening milletke xizmet qilishimdiki untulghusiz hem asanliqche qolgha kelmeydighan bir purset dep bilidighan oqutquchigha aylinip ketsingiz, u waqitta bir tengdashsiz küch shekillinidu, bu tengdashsiz küch sizdila emes, mektipingizdila emes, pütkül maarip sistimisida yaki pütkül Uyghur jemiyitide shekillinidu…»

Nemedegen toghra yekünlen’gen sözler bu !?

Undaqta, neme üchün sizning bir nechche eghiz sôzingiz meni shu qeder aramsizlanduridu ? Bu sualgha jawab berishtin ilgiri, aldi bilen sizge Yalqun Rozi toghrisida azraq tonushturush berip ötüshni zörür taptim.
(Shunimu eskertip qoyay : tôwendiki mezmunlarni men Yalqun Rozi yazghan kitab we eserlerdiki melumatlar asasida xulasilep chiqtim.)

Yalqun Rozi 1966-yili 4-mart Atushning taghliq yezisi Aghuda tughulghan. 1987-yili Shinjang Universitetining Edebiyat fakoltetini püttürgen, ilgiri-keyin bolup, Shinjang Xelq Radiyo Istansisida muxbir, « Shinjang Maarip Jornili » da muherrir we Shinjang Maarip Neshriyatining derslik bôlümide Ana til-edebiyat dersliklirini tüzüsh, tehrirlesh xizmetlirini ishligen.

Yalqun Rozining netijilirini Edebiyat obzorchiliqi, publistik maqale (siyasiy yaki ijtimaiy mesililer muhakime qilinidighan edebiy janir), jedidizim tetqiqati, nutuq-leksiye, Ana til-edebiyat maaripi we neshriyatchiliq qatarliq tereplerdin sherhilesh mumkin. Tôwende men bolupmu deslepki üch nuqtida biraz toxtilip ôtey :

1. Yalqun Rozining edebiyat obzorchiliqi 1986-yili bashlanghan, hazirghiche 60 parchidin artuq obzori elan qilindi. Uning obzorliri ôtkür pikirlik bolush, tenqidiy rohqa bay bolush, rediyeliri qayil qilarliq bolushtek alahidiliklerge ige. Shuning üchünmu u edebiyat munbiride obzorchiliqni tewrenmey dawamlashturiwatqinigha mana 30 yildin ashti.

Yalqun Rozining sôzi boyiche eytqanda, « Edebiy tenqid süpet nazaretchilikidin derek beridu ; … Oqurmenlerning hoquq-menpeeti edebiy obzorlarni qanat yaydurush arqiliq qoghdilidu ; … Edebiyat kochisidiki bir tütküm iqtidari töwen, qabiliyetsiz ediblerge nisbeten süpet engi, yuquri ölchem engini peyda qilidu…. »

2. Yalqun Rozining publistik maqaliliri 1995-yildin bashlap oqurmenler bilen yüz kôrüshken, hazirghiche 30 parchidin artuq publistik maqalisi elan qilindi. Bularning ichide « Zadi Qandaq Anilar Ulugh », « Biz Qandaqlarche “naxsha-usul milliti“ Atilip Qalduq », « Lay Qel’ening Siri » qatarliq eserliri Uyghur jemiyitimizde nahayiti keng tesir we ghulghula qozghidi, shundaqla hem uning uyghur jemiyitidiki tenqid engi eng küchlük yazghuchi süpitide etirap qilinishigha hul boldi.

3. Yalqun Rozi 20-esirdiki ottura asiya elliride taralghan jedidlik herikiti yeni yengilash xarakterlik heriket dawamidiki Uyghurlarning paaliyetliri we töhpilirini qedirip tekshürüp, burun yezilghan bu heqtiki maqalilarni inchike analiz qilish arqiliq, Uyghurlar toghra bilishke intizar bolghan, tarixiy ehmiyiti zor bir yürüsh maqalilarni elan qildi.
Bu maqalilerde aka-uka Mosabayéflarning zawut qurup, yengi mektep echishi, Abduqadir Damollamning jedidchilik idiyisini tarqitishi, Abduxaliq Uyghur, Memtili ependilerning yengi maarip dolqunini qozghishi, qisqisi Uyghurlarning 20-esirdiki medeniyet, maarip we soda-sanaet jehettiki netijiliri ilmiy we tarixiy asaslar arqiliq kôrsitip berildi. Bu kitab-maqalilardin « Memtili Ependi », « Aka-uka Musabayeflarning Toqquz Chong Tôhpisi », « Uyghur Yengi Maaripi Qachandin Bashlanghan » qatarliq eserlerning tetqiqad qimmiti nahayiti yuquri bolup, ilgiri mushu temilarda yezilghan ziddiyetlik bayanlar, xata qarashlar we ishenchsiz pakitlar tenqidlen’gen we tüzitilgen.
Shundaq dep eytishqa boliduki, bu eserler Uyghurlarning 20-esirdiki tarixigha bolghan müjimel chüshenchilirimizni aydinglashturuwelishimizdiki hem toghra bilishimizdiki zôrür paydilinish materiyalliri bolupla qalmastin, buningdin keyinki ewlatlirimiz üchünmu sel qarashqa bolmaydighan qimmetlik tarixiy materiyallar hesablinidu.
Yuquridiki üch nuqtidin bashqa, Yalqun Rozi yene Uyghur jemiyitimizdiki sanaqliq dangliq natiqlirimizning biri sanilidu. Yalqun Rozi oxshimighan sahalerge munasiwetlik temilarda 100 qetimdin artuq leksiye bergen hem sôhbet bayan qilghan. « Oqutquchi Rohi », « Bexit Ilkingizde » qatarliq nutuqliri anglighuchi hem kôrürmenlerning qizghin alqishigha erishken. Yalqun Rozi yene Ana til-edebiyat maaripimizning derslik we oqushluq materiyallirini tüzüsh, tehrirlesh jehette kôrünerlik xizmet ishligen mutexessis hesablinidu.
Eng axirida tekitlep ôtudighinim, Yalqun Rozi ôz kitablirini neshir qildurupla qalmay, neshriyatchiliqtiki tejribisidin paydilinip, yaxshi kitablarni pilanlap, Abdushükür Muhemmetimin, Eset Sulayman qatarliq dangliq yazghuchilirimizning nadir eserliridin 20 parchige yeqin kitabni neshir qildurushqa türtke bolghan. Alayli, Yalqun Rozi neshir qildurghan « Yipek Yolidiki Toqquz Hekmet », « Teklimakangha Dümlengen Roh », « Kirorenning Siri », « Yehudiylarning Qed Kötürüsh Tarixi », « Mustapa Kamal » qatarliq kitablar keng oqurmenlerning bilim dairisini kengeytish, chüshenchilirini yengilashta aktip tesir kôrsetken kitablardur.

Xulasilighanda, Yalqun Rozi bir mes’uliyetchan, tirishchan, dana, ot yürek kespiy yazghuchi !

Xosh, emdi öz gepimge keley.

Erkinka, siz NASA dek shuqeder yuquri derijilik dunyawi ilim orginida xizmet qiliwatqan birdinbir Uyghursiz. Yillardin beri siz weten ichi we sirtida “Uyghurlarning pexirlik oghli“ dep teriplinip keliwatisiz. Siz Uyghur millitige cheksiz sherep elip keldingiz, millitimiz sizdek oghlanidin ebediy-ebet pexirlinidu.Shexsen men sizdek bir Uyghur bilen wetendash, milletdash hetta mektepdash bolghinimdin sôyinimen.

Bügünki uchur dewride uyghurlirimiz sizge munasiwetlik xewerlergila emes, siz yaratqan ijadiyetlerge, siz qilghan gep-sözlerge alahide qiziqidu, imkaniyiti yar bergenler, hetta bir tereptin bolmisa yene bir tereptin sizdek bolush yaki sizdek qilish üchün sizni doraydu, ishinimenki, sizning keyningizdin hetta közini etip qoysimu, xatirjem mangidighanlar az emes. Chünki siz bir ülge, bir örnek ! Siz hazir özingizningla emes, ayalingizningla emes, perzentliringiz hem uruq-tuqqan, dost-buraderliringizningla emes, belki bir milletning, biz Uyghurlarning Erkin Sidiqi. Shundaq bolghaniken, sizning millet aldidiki mes’uliyitingiz nahayitimu zor. Bizde “yette ölchep bir kes“ degen gep bar. Siz teximu shundaq qilishingiz kerek dep oylaymen. Meningche sizning bu yerde degen shu birnechche eghiz gepingiz Yalqun Rozigha nisbeten selbiy tesir bermeydu degili bolmaydu, teximu yiraqraq oylisaq, FB diki bezi dostliringiz ichidin hetta Yalqun Rozining nadir eserlirini oqushtin waz kechidighanlarmu chiqip qelishi mumkin. Helimu yaxshi, sôhbetdishingiz bu leksiyege nahayiti durus baha beriptu.

Men oylaymenki, biz Yalqun Rozi we Yalqun Rozigha oxshash ilghar yazghuchilirimizning millitimizning we jemiyitimizning emeliy ehwalini küzitish, tekshürüsh bedilige kelgen ijadiyetliridin zoqlinishimiz, ulargha apirinlar yaghdurishimiz kerek. Alahide tekitlep qoyushqa tegishlik yene bir nuqta shuki, wetendiki nopuzluq yazghuchilirimizning ijadiyetliri Uyghurlirimizning emeliyitidin ruyapqa chiqqan hem yene shu Uyghurlirimizning meniwiy ehtiyaji üchün xizmet qilidighan ijadiyetlerdur.

Bular qet’ellerdiki kimdur birlirining bashqa tildiki eserlirini, bolupmu publistik eserlerni terjime qilipla, ôz qarashlirini qoshup, anche-munche ôzgertip, bügünki yengi siyasiy we iqtisadiy dewirdiki Uyghurlargha, Uyghur jemiyitige mas kelemdu-kelmemdu, heqiqiy paydisi barmu-yoqmu demeyla, yene kelip, aptor hoquqi, neshir hoquqi degenlerge pisentmu qilmay, ôz namida elan qilidighan atalmish yazghuchilarning eserliri bilen tüptin perqlinidu.
Elbette, tenqidlise bolmaydighan adem bolmaydu. Sharait bolghanda, wetendiki yazghuchilirimizning ijadiyetlirige qarita ôzimizning tenqidiy pikirlirimiz hem muwapiq tekliplirimizni berip, ularning takammullishishigha munasip yardimimizni yetküzelisek, bu hetta milliy edebiy ijadiyitimizning tereqqiyatigha qoshqan tôhpimiz bolup qelishimu mümkin.

Axirida Erkinka, mening alahide waqit chiqirip, zehnimni qoyup bu qurlarni teyyarlishim Yalqun Rozining mening mektepdishim, ilmiy sirdishim, dostum hem ôzemning Yalqun Rozi eserlirige xumar bolushimdinla emes, teximu muhimi, mes’uliyetchanliqim, estayidilliqim hem ilmiylikim. Chünki bizde Erkin Sidiqqa, Yalqun Rozigha oxshaydighan oghlanlar bek, bek kemchil. Shunga barliringlarni zerriche orunsiz selbiy amillardin qoghdash biz awam xeliqning mujburiyitimiz !

Elbette, men xata chüshinip qalghan bolsam, eyibke buyrumighaysiz. Shu banada sizning Yalqun Rozini anche bilmeydighan FB diki dostliringiz bu yazghuchimiz toghrisidan qisqiche tonushqa ige bolup qalsa ejeb emes.

Axirida, Erkinka, men janabi Alladin teningizge salametlik, turmushingizgha shadliq, xizmitingizge teximu zor utuqlar tileymen !

Nuriye Rahman
Shiwitsariye, 2017-yili 26-yanwar.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s