Atebetul Heqayiq Kitabining Toluq Tékisti

Birleshken Milletler Teshkilati Pen-Maarip Kommétiti (UNESCO)ning 2018-Yilini Buyuk Alimimiz, Peylasof we Edip Ahemt Binni Mehmut Yükneki yazghan “Atebetul Hayqayiq” (Heqiqetler Bosurghisi) Yili Qilip Békitlenlikini Qizghin Tebrikleymiz!

 

Aptori: Edib Axmet Binni Mexmut Yükneki

2018-Atebetul Haqayiq Yili

Neshirge teyyarlighuchilardin

«etebetulheqayiq» hazirghiche melum bolghan qedimqi uyghur tilidiki muhim yazma yadikarliqlarning biri bolup , mezkur zor hejimlik shé’iriy eser «etebetulheqayiq» (heqiqet ishiki) edib exmet yukneki teripidin yézilghan. Eserning yézilghan waqti éniq emes, biraq uning mezmuni we til xususiyitige asasen , uni 12 – esirning axiri, 13 – esirning bashlirida , yeni qaraxaniylar dewrining axirqi mezgilide yézilghan dep perez qilishqa bolidu .

Eser 14 bap, 484 misradin terkip tapqan . Uninggha kiyin bashqilar teripidin ilawe qilin’ghan 3 parche shé’irni qoshqanda, hemmisi bolup 512 misra bolidu . Eser aruz wezinning muteqarip behride yüksek maharet bilen yézilghan .

Eserning aptori eserning axirida özini «edib exmet» dégen nam bilen ataydu . Eserge ilawe qilin’ghan parchilarda aptor «edib» nami bilen atalghandin bashqa, bir parchida edipning yurti «yüknek» ikenliki, atisining ismi «mexmut yükneki» ikenliki étilidu . Shuning üchün aptorning toluq naméni «edib exmet binni mexmut yükneki » dep atashqa bolidu .

«etebetulheqayiq» didaktik dastan bolup, aptor özining exlaqi, pelsepiwi qarashlirini obrazliq shé’iriy til bilen bayan qilidu . Aptor ilim – meripetke, bilim ilish üchün tirishqan kishilerge, mertlik, adilliq, kemterlik qatarliq insaniy xisletlerge qizghin medhiye oquydu; Bilimsizlik, jahilliq, xesislik, achközlük, tekebburluq qatarliq illetlerni qattiq eyibleydu we mesxire qilidu . Aptorning bu xil qarashliri öz dewri üchün éytqanda zor ilgharliqqa ige . Lékin dewr cheklimisi tüpeylidin, aptor bir munche passip qarashlarnimu otturigha qoyghan . Biz bu eserning mundaq passip tereplirige tenqidiy mu’amilide bolushimiz kérek, elwette .

Bu eser uyghur edebiyati tarixida muhim orunni égerlesh bilen birwaqitta, uyghur tili tarixini tetqiq qilishtimu nahayiti muhim ehmiyetke ige . Büyük emir arslan xoja tarqan teripidin yézilip eserning axirigha ilawe qilin’ghan bir shé’irida eser «qeshqer tili» bilen yézilghan dep éniq eskertilgen . Bu yerde tilgha ilin’ghan qeshqer tili bilen mehmud qeshqiri «diwani lughetit türk»te tilgha alghan «xaqani türk tili» emeliyette bir til bolup, her ikkisi qedimqi uyghur tilini körsitidu . Eserde qedimqi uyghur tili amilliri bilen chaghatay tili (14 – esirdin 20 – esirning bashlirighiche qollinilghan uyghur yéziq tili) amillirining arilash qollinilghan liqini, eser tilining qedimqi uyghur tilidin chaghatay tiligha köchiwatqan ötkünchi tilni eks ettürgenlikini körimiz . Bu hal uyghur yéziq tilining tarixini aydinglashturushta, uyghur tilining türki tillar ichidiki tarixiy ornini aydinglashturushta biz ni intayin qimmetlik matériyal bilen teminleydu .

Hazir bu eserning 3 xil qolyazma nusxisi bar: biri qedimqi uyghur yiziqida köchürülgen nusxisi ( a nusxa) bolup 1444 – yili zeynul abiddin, sultan bext, höseyin qatarliqlar teripidin semerqentte köchürülgen . Hazir bu nusxa istanbul diki aya sofiya (ayasofya) kutupxanisida saqlanmaqta; Ikkinchisi qedimqi uyghur yéziqi bilen ereb yiziqida qurmu – qur parallil qilip köchürülgen nusxisi (b nusxa) bolup, 1480 – yili abdulrazzaq qatarliqlar teripidin istambolda köchürülgen, bu nusximu istamboldiki aya sofiya kutupxanisida saqlanmaqta; Üchinchisi, yalghuz ereb yiziqida köchürülgen nusxisi (k nusxa) bolup bumu istambolda köchürülgen, bu nusxining köchürülgen waqti we köchürgüchisi éniq emes, bu nusxa hazir istamboldiki topkapi – sariyi (topkapi-sariyi) kutupxanisida saqlanmaqta .

Bu eser bezide «hetebetulheqayiq» (heqiqetler sowghisi) dégen nam bilenmu tilgha ilinidu . Bu nam eserning b,k nusxilirigha bérilgen namidin kélip chiqqan . Eserning a nusxisi nusxilirining hemmisidin kona hem toluq bolup, shunusxida eserning nami «etebetulheqayiq» déyilgenliki hem bunam eserning mezmunigha téximu uyghun kélidighanliqi üchün, hazir eser omumen shu nam bilen atalmaqta .

Biz keng ijtima’iy pen xadimlirining bolupmu til – edebiyat we tarix tetqiqatchilirining tetqiq qilishi we paydilinishi üchün, bu eserni türkiye türkologi rishit rexmeti aratning teyyarlishi bilen türkiye atesh neshriyati teripidin 1951 – yili istambolda neshir qilin’ghan neshirdiki qolyazma nusxilirigha asasen we rishit rexmeti aratning 3 xil nusxini sélishturup toghrilash asasida békitken tékisti we türkche terjimisidin paydilinip kona uyghur yiziqida tiranskiripisiyileshtürüp hazirqi zaman uyghur tiligha terjime qilip chiqtuq . Sewiyimiz cheklik bolghanliqtin kemchilik xataliqlarning bolishi tebi’iy . Bu jehette bérilgen tenqidlerni semimiy qarshi alimiz .

Töwendikisi tékist hazirqi zaman uyghur tilidiki yeshmisi

26814786_1626866110703686_3056442115605288846_n

Bismillahir rehmanir rehim

1 ******ning medhiyisi heqqide

1 . ****** sanga köplep medhiye oquymen,

(da’im) sining rehmitingdin yaxshiliq kütimen .

2 . (sini) layighingda medhiyileshke méning bu tilim yararmu,

Iqtidarimning bariche sözley, manga yari ber .

3 . Janliq, jansiz, uchqan, yügürgen(hemme)nersiler,

Sining barlighinggha guwahliq béridu .

4 . Sining bir likingge delil izdigenler,

Bir ishtin minglarche delilge ige bolidu .

5 . Yoq idim, yaratting, yene yoq qilip,

Ikkinchilep bar qilisen, men buninggha .iqrar men .

6 . Ey, shek yolida yürgenler, oyghininglar,

Kélinglar, ölüshtin burun özünglarni ottin qutquzunglar .

7 . Qadir(******)tünni we kündüzni yaratti,

(ular)bir birige masliship aldin – kiyin mangidu .

8 . (u)künni ketküzüp tünni keltüridu .

Tünni hem ketküzüp qaytidin tangni yaritidu .

9 . (u)ölükni tirildüridu hem tirikni öltüridu ,

Körisen ,buni yaxshi bil .

10 . Bu qudretning igisi bir tengridur,

Ölüklerni tirildürüsh – uninggha asandur .

2 peyghember medhiyisi heqqide

11. Emdi peyghember pezlidin bir az söz ishtinglar,

Sözümni eqil – hushunglar bilen anglanglar .

12 . U xelq serdari, insanlarning qutlughidur,

(shuni)bilingki, yaritilghanlarning(ichide) uning teng – tushi yoqtur,

13 . Resullar aq yüz(kélidu). U bolsa bu yüzning közidur,

Yaki ular qizil mengizliktur, u bolsa shu mengiz diki mengdur .

14 . (men) uni medhiyilisem tilim tatliq bolidu ,

(chünki)uning medhiyisi men üchün shehdu – shikerdur .

15 . Ete nurgha chömülsem, qolumdin tutquchi bolidighan,

U(resulgha)bügün mendin salat we salam tegsun .

3 töt sahabe medhiyisi heqqide

16 . Yene chariyarlargha salam yollaymen,

Men ulardin héchqachan tanmaymen .

17 . Biri etiq, (biri)faruq, üchinchisi zinnureyindur,

Tötinchisi eli – qehriman yigittur .

18 . Kimki bu töt yaren’ge bed étiqadliq qilsa,

Men uninggha ming lenet oquymen .

19 . Ilahi, kechürgüchi rebbimsen; Men sining aldingda

Qanchilik gunahkar qul bolsammu méni kechürgin .

20 . Himmitingge irishsem qutulimen,

Eger adalitingni qollansang, bu men üchün palaket bolidu .

4 büyük emir muhemmed dat ispehsalar beg medhiyisi

21 . Ey, til, medhiyiler yaratqin we sun’ghin, qini,

Men uni shahimgha sogha qilay .

22 . (men)shahim medhiyisi bilen kitabni bizey,

Oqughan kishining jini söyünsun .

23 . Uning yaxshiliqliri, merdliki we mislisiz ihsani,

Medhiyileshni bilmigen kishige medhiye ögitidu .

24 . U eqil – hush we pem – paraset makani,

Bilim ochiqi we pezilet kanidur .

25 . U (öz) himmitini simak(yultuzi) din yüksek tutidu ,

Merdlik bilen keng qorsaqliq(uning)ikki dermanidur .

26 . U re’iyege qarita shepqetchan, lilla we yumshaq tildur,

Lékin ghezeplen’gende shera arislanidur .

27 . (u)gheyret – shija’ette xuddi ömerge oxshaydu,

Merdlik we aliyjanapliqta (bolsa) osman’gha jör bolidu .

28 . U zireklikte ayasni bésip chüshidu,

Adalet we heqqaniyliqta anoshirwanning özidur .

29 . Uning ihsani aldida bulut xijil bolidu ,

Bu sözning toghriliqini uning düshmenlirimu étirap qilidu .

30 . Ey shahimning yaxshiliqlirini sanighan (kishi),

Chöldiki qum we shighilning sani (uninggha)teng kilelmeydiken .

31 . Siyaset, riyaset, qiyaset we keng qorsaqliq,

(bulargha) adaletni qosh: bularni angla we chüshen .

32 . Yene sherep, insaniyetchilik we merdlik – hemmisini

Qadir (******) shahimgha ata qildi .

33 . Bulut ushshaq qetrini hediye qilsa,

Déngiz(uni) az – köp démey qubul qilidu .

34 . Shahimning köksi – qarni déngizdin ming hesse kengdur,

Bu erzimes hediyini qubul qilsa, ejep emestur .

5

Kitabning yézilishi heqqide

35 . Bu kitabni dad ispehsalar beg üchün yazdim,

Uning nami dunyada qalsun dep .

36 . Kitabimni körgen we anglighan kishi,

Shahimni du’a bilen yad etsun dep .

37 . Köngüller uning muhebbiti bilen tolup,

Jahan uning yadi bilen tolsun dep .

38 . Kiyin dunyagha kelgen kishiler arisida,

Uning xatirisi mislisiz yüksek bolsun dep .

39 . Bu kitabni eng ésil sözler bilen bizidim,

(uni)körgen, oqughanlar behir alsun dep .

40 . Men bukitabni shahimgha sogha qilip ewettim,

Hawadar lighimni tügel bilsun dep .

6-bilimning paydisi we bilimsizlikning ziyini heqqide

41 . Sözümge bilimdin asas salimen,

Ey dostum, bilimlikke özüngni baghla .

Sa’adet yoli bilim bilen échilidu,

Bilim al, sa’adet yolini ach .

42 . Bilimlik kishi qimmetlik dinardur,

Bilimsiz nadanlar qimmetsiz yamaqtur .

Bilimlik bilen bilimsiz héchqachan teng bolalmaydu .

Bilimlik ayal goya er, nadan er goya ayaldur .

43 . Ademde bilim bolushi söngekte ilik bolghan’gha oxshaydu,

Ademning zinniti eqil bolsa, söngekning iliktur .

Bilimsiz(kishi) iliksiz söngektek kawak bolidu,

(halbuki) iliksiz söngekke héchkim qol uzatmaydu .

44 . Adem bilimi bilen tonulidu,

Bilimsizler tirik turup közge körünmeydu .

Bilimlikler ölsimu, nami tirik qalidu,

Bilimsizler tirik bolsimu nami ölük bolidu .

45 . Bir bilimlik ming bilimsizge teng kélidu,

Tengleshtürgende bilimning salmiqi ayan bolidu .

Emdi eqling bilen bayqap körgin,

Bilimdin paydiliq yene qandaq nerse bar .

46 . Alimlar bilim bilen yuqiri kötürlidu,

Bilimsizlik erni yerge chökürdi .

Bilimni zérikmey izde, shuni bilginki,

Heq resul: «bilim junggoda bolsimu izdenglar» dégen .

47 . Bilimni da’im bilimlikler izdeydu,

Bilim teméni ey dost, bilimlik bilidu .

Bilingki, bilim qedrini bilim bildüridu ,

Bilimsiz exmeq bilimni néme qilidu?

48 . Bilimsizge heq söz temsiz bilinidu,

Uninggha pend – nesihet paydisiz tuyulidu .

Herqandaq kirni yuyup tazilighili bolidu,

(lékin)nadanliq yuyup tazilighili bolmaydighan kirdur .

49 . Qara, bilimlik kishi ishning peytini bilidu,

U ishni bilip qilidu, kiyin ökünmeydu .

Bilimsiz hemme ishqa ökünidu .

Uninggha buningdin bashqa qismet yoq .

50 . Bilimlikler kéreklik sözni qilidu,

Kéreksiz sözlerni kömüp tashlaydu .

Bilimsizler da’im bilmestin sözle wiridu .

Uning öz tili öz béshini yeydu .

51 . Yaratquchi ige bilim bilen tonulidu,

Bilimsizliktin yaxshiliq körgen(kishi)barmu?.

Bilimsizliktin birmunche xelq,

Öz qoli bilen but yasap, shuni igem dédi .

52 . Bilimlikning sözi pend – nesihet we edebtur,

Bilimlikni ejemmu, erebmu maxtidi .

Mülüksizge bilim tügimes mülük,

Nesepsizge bilim üzülmes neseb .

7 -tilni tizginlesh heqqide

53. Bilimliklerning sözige qulaq salghin,

(ular)eng birinchi pezilet tilni tizginlesh deydu .

Tilingni qamaqta tutqin, chishing sunmisun,

Eger(u) qamaqtin chiqip ketse, chishingni chaqidu .

54 . Oylap sözligen kishining sözi söz jewhiridur,

Köp memedanliq qilghan til qarshi turghili bolmaydighan düshmendur .

Aghzinggha kelginini sözle sözlewerme, tilingni yighip tut ,

Éghiz boshluqi axir béshinggha chiqidu .

55 . Aghzi bosh kishini eqilliq dégili bolmaydu ,

Éghiz boshluqi nurghun bashni yédi .

Kishini til bilen azablima, shuni bilginki,

Oq yarisi saqiyidu, (lékin) til yarisi saqaymaydu .

56 . Tentekning tili öz béshigha düshmendur,

Öz tili sewebidin nurghun kishilerning qini töküldi .

Köp sözligenlerdin ökün’genler köp,

Tilni tizginligenlerdin ökün’gini qini? .

57 . Kishige her ish kelse, tilidin kélidu,

Kimning yaxshi, kimning eskiliki tilidin melum bolidu .

Bu sözni anglighin we uninggha ishen’ginki,

Ten hertangda turup tilgha yükünüp yalwuridu .

58 . Eger bir kishide (munu)ikki nerse birikse,

U kishige ademgerchilik yoli étilidu:

(uning)biri quruq gepni köp qilish bolsa,

Ikkinchi yalghan sözleshtur .

59 . Yalghanchidin yiraq turghin we tezgin,

Ömrüngni rastchilliq bilen ötküzgin .

Rast gen éghiz we tilning bizikidur,

Rast gep qilip tilingni bize .

60 . Tilingni tizginle, az sözligin,

Tilingni tizginliseng, özeng qoghdilisen .

Resulilla :«kishining yüzini otqa atquchi tildur»dédi,

Tilingni yigh, ottin özüngni qutqaz .

61 . Rast gep heseldek, yalghini piyaz,

Hesel yigin, piyaz yep aghzingni achchiq qilmighin.

Yalghan söz goya késel, rast söz shipadur,

Bu burundin tartip déyilip kelgen meseldur .

62 . Rastchil bol, rastchilliq qil, rastchil atal,

Kishiler sini rastchil adem dep bilsun .

Egrilikni qoyup, rastchil tonini kiygin,

Kiyimlerning yaxshisi rastchilliq tonidur .

63 . Ching saqla siringni kishiler bilmisun,

Sözüngdin özengge tügünch kelmisun .

Barliq yushurun ishliring ashkara bolup,

(buni)körgen we anglighanlar sanga külmisun .

64 . Dostum dep ishinip siringni éytma, hezerqil,

Herqanche ishenchlik yéqin dostung bolsimu .

Siringni özeng saqliyalmisang ,

Dostung saqliyalarmu, buni yaxshi oylan .

8-dunyaning özgirishi heqqide

65 . Budunya(yoluchilar)chüshüp ötidighan saraydur,

Saraygha chüshküchiler méngish üchün chüshidu .

Karwanning aldi qozghilip uzap ketti,

Aldi bilen qozghalghan karwan qandaqmu kéchikip qalsun ?!

66 . Némishqa bu dunyaning keynidin yürgülük?

Xesisliktin saqlinishqa özeng küche .

Némishqa mal – dunyagha munchila köngül bérisen?

Bu mal – dunya ettigende kelse kechte yene kétidu .

67 . Mülük pereslikni köngüldin chiqarghin,

Engliq pütün, qosughung toq bolsa shuninggha qana’et qilghin .

Etige ozuqung bolmisa, bu yoqsulluqtur,

Mülük yoqluqini yoqsulluq déme.

68 . Bu dunya nersiliridin yeydighan bilen kéyidighannila al,

Artuq tilime, gunah yüklinidu .

Resul bu dunyani étizliq dep atighan ,

Bu étizliqta ishle, yaxshiliq tiri .

69 . Bu dunyaning lezziti baqiy emes,

Mezze mudditi xuddi ötkünchi shamal.

Yigit qiriydu, yingi koniraydu ,

Qawullar küchidin qilip ajizlishidu .

70 . Bu dunyaning nersiliri bügün bar, ete yoq,

Méning dégen nerseng bashqilarning qismiti .

Hemme köp(nerse) aziyidu,tel (nerse)kimiyidu,

Barliq awatliqning axiri xarabliq bolidu .

71 . (ademliri)sighishmaydighan birmunche yerler bar idi,

(hazir)ademliri kétip, yéri bosh dégüdek qaldi .

Qanchilik alim we peylasoplar bar idi,

Qini bügün ularning mingdin biri?

72 . Dunya külümsireydu we qapiqini türidu,

Bir qolida hesel tutup, birqolida zeher saqlar .

Awal hesel bérip, aghzingni tatliq qilip qoyup,

Kiyin zeher qitilghan qedehni sunar .

73 . Tatliqni tétighan bolsang, achchiqni tétishqa teyyarlan,

Rahet birlep kelse, zexmet onlap kélidu .

Ah, ghem ümidke qoshulmay iqiwiridu,

Budunya qachan ümid orni bolghan?

74 . Bu dunya goya yilandur, yilanni urush kérek,

(u)qol bilen yoqatmaqqa yumshaq,(lékin uning) ichi zeher bilen tolghan .

Yilan yumshaq bolghini bilen yawuzluq qilidu,

(shunga uningdin)yiraq turghuluq, yumshaq dep azmighuluq.

75 . Bu dunyamu sirttin qarimaqqa güzeldur,

Lékin(uning)ichide tümenligen naxushluqlar bar.

Sen uning tashqi bizikini körüpla,

(uninggha)köngül berseng, bu eng chong xataliq bolidu.

76 . Dunya bezide niqabini qayrip yüzini achidu,

(u)quchaqlimaqchi bolghandek qolini yayidu , (lékin)yene tiz qachidu .

Bext goya yaz buluti yaki bir chüshtur,

Turmastin kiter yaki qushtek uchar.

9 -mertlik we béxilliq heqqide

77 . Ey dost, bilimlikning izidin mangghin,

Eger sözlimekchi bolsang bilip sözligin .

Maxtisang mertni maxtighin,

Bixilgha ching ya oqini betligin .

78 . Hemme til mertlerge medhiye oquydu,

Mertlik barliq eyiplerning kirini yuyidu .

Mert bol, sanga til – ahanet kelmisun,

(chünki)u til – ahanet yolini étidu .

79 . Égilmes köngülni mertler igidu,

Yetkili bolmaydighan muratqa mertler yétidu .

Bixilliqni maxtighan til qini, qeyerde,

Merdlikni addiy we xas – pütün xelq maxtaydu .

80 . Qara, mertler chongqur bilimge ige bolidu,

Mal – dunyani shuninggha satti we medhiye aldi .

(ular)miskinlerge tilekdash bolup yashidi,

(bu)dunyada yaxshi nam qaldurup ketti .

81 . Béxil haramdin köplep altun – kümüsh yighdi,

(özige) gunah we qarghish yüklep ketti .

(uning) mal – dunyasi kishiler arisida teqsim qilindi ,

Buningdin bixilgha tekkini pushaymandin ibaret boldi .

82 . Ey, mal igisi – mert, yaxshi adem,

Tengri sanga bergendikin, senmu bergin .

Eyiblen’gen we qarghishqa qalghanlar yighishni bilip, bérishni bilmigenlerdur,

(eger) bérishnimu bilseng, qanchilik yighsang yigh .

83 . Insan tebi’itining we adetlerning eyipsizi merdliktur,

Bilginki , béxilliq (ularning eng) chirkinidur.

Qollarning ichidiki eng qutluq qol – bergüchi qoldur,

Ilip bérishni bilmeydighini qollarning qutsizidur .

84 . Béxilliq dawalap saqaytqili bolmaydighan kiseldur,

Bérishke kelgende bixilning qoli intayin chingdur .

Yighish bilen achköz bixilning köngli toymaydu .

U mal – dunyagha quldur, mal – dunya uninggha hakimdur .

85 . Xelq ichide eng yaxshi adem – mert ademdur,

Mertlik sherep, iqbal we jamalni ashuridu .

Kishiler arisida izzetke érishmekchi bolsang,

Mert bol, mertlik sini izzetke irishtüridu .

86 . Béxil – nakes, exmeq, mülük saqchisidur,

Yémey – ichmey yighidu we uni ching tutidu .

Hayat waqtida dostqa tuzinimu tititmaydu,

U ölidu, (mili) qalidu,(axirda)milini düshméni yeydu.

Neshirge teyyarlighuchilar: Xemit Tömür, Tursun Ayup

http://uyghurpedia.com/index.php?title

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s