Abdushukur Muhemmed’imin Ruba’iyliri


alim-abdushkur-memtimin

(1)
Gül échilmas gülge gül dewran baharing bolmisa ,
Sayrima bulbul kebi gül ixtiyaring bolmisa .
Zinnet hem tilesh bilen shöhret sanga bolmas repiq ,
Qayghu ya shadliqqa tutqan pexru, aring bolmisa .
(2)
Qaysi bir rengdar chéchekning hösni didaringche bar,
Qaysi bir yaqut qedehning keypi xumaringche bar .
Gülge bulbul, jamgha meyxor bend – sheyda biguman ,
Qaysi sheydaning piraqi men giriptaringche bar ?
(3)
Meyli shah, meyli gaday ilkide bir xezine yatur,
Ol ömür goya rawan derya kebi tinmay aqur.
Shahlar aware bolghan xezine – chin xezine emes,
Shexsi xislet étibaring üstide bashing qatur.
(4)
Gül tolup turghan béghinggha körgili rena kélur,
Yer tayap yatqan chéghingda yaninga dena kélur.
Bezide derya quruq, bezen basar chölni qiyan,
Rengmu reng obrazgha baq, sheklidin mena kélur.
(5)
Ayni tutmaq, kökke oq atmaq sanga shöhret emes,
Taju – textingge pükünmek bildürer hörmet emes.
Yaxshiliq el shenini, el bextini mizan qilar,
El üchün chekseng riyazet – u bext, hesret emes.
(6)
Xar bolup aptapta yatsang kim séni xar eylimes,
Jür’iting bolmaydiken kimlermu dishwar eylimes.
Qut tépip shah tajida qilsang jula zumret bolup,
Herqachanda, her zamanda kim séni yar eylimes?
(7)
Qoy jahan meghrurluqing, israp sanga shöhret emes,
Hem téjesh, kemter yashash bexting üchün külpet emes.
Boldi rim axir halak keypi – sapa, shöhret bilen,
Kim pétin’ghay éytqili – bu kün yene qismet emes.
(8)
Tamaxorluq xunuk illet, uningdin sorma wijdanni,
Közining achliqi hetta görige tashlighay janni.
Tamadin muddi’a pütmes, tamaxor nepsi bir toymas,
Uningdin qaysi illet zor yoqatqan qedri insanni?
(9)
Tesewwur etmikim sherttur topadin tutiya izlep,
Tepekkur qilmiqim hajet awamdin ewliya izlep.
Bihed hadis jahan ichre keremdin özge shöhret yoq,
Béze qeddingni ey danish musheqqettin ziya izlep.
(10)
Piraq otung kasapettur, séghinmaq deshti apettur,
Chüshesh goya sa’adettur , wisaling misli amettur.
Déme lewzimni derwish halida éytqan junun ehdi,
Qelender qelbide idrak – jahan shahi riyasettur.
(11)
Tekebburluq nishan bolghay – eqil kor bolsa amettin,
Kébir külgen chéghi qalmas nishane istiqamettin.
Tekebburlar ömür deryasida buzhghunni dölet der,
Qomushta bolmighay xislet chinarliq qeddi qamettin.
(12)
Shé’ir shöhret emes, emgek – sapasi his we idrakta,
Siyaqing qanchilik bolsa körün’gey sözde – eynekte.
Tepekkur kanini qazmay, tesewwur tiklimek müshkül,
Jawahir tapqili bolghay köngül keng bolsa kökrekte.
(13)
Saba yighlaydu ah éytsam chidalmay nale – zarimgha,
Zémin tewreydu dad éytsam méning mungluq qararimgha.
Yürüp men bipayan yollar ara sergeshte derwishtek,
Bilelmesmen nesbi teqdirim qaygha bararimgha.
(14)
Pidakarliqta men – men de, özüngni daldigha almay,
Qusur yüz berse men – men de, gunahni özgige artmay.
Halawette déme men – men, yarashmas merdke menmenlik,
Nezer sal shunche menmenler yatar tar qebridin artmay.
(15)
Ger weten dep küylisem nezmem ichidin bal aqar,
Sine – qelbimni hésabsiz söygü ilhami qaqar.
Bu ana tupraqqa shan qoshmaq oghulluq istikim,
Qilsa perwaz misli sumrughdek anga alem baqar.
(16)
Sizge sundum nezme diwan – bir quta marjanini,
Yaki sundum zer qepezde bulbuli xendanini.
Etiwarlap etirdek qilmang uni shishige bend,
Her nezim bir gül, kézip tizdim weten bostanini.
(17)
Köngülning qulpini achqay sözüngde bolsa ger hikmet,
Jidelning urughini chachqay sözüngde bolsa ger illet.
Kishlik qedri söz birle, sapayinggha sözüng shahid,
Güzel söz qut ata qilsa, xunuk söz yetküzer külpet.
(18)
Jahalet bir xunuk tünki , bu tün perdisi gheplette,
Bu gheplet bir chüshekeshki , uning her ewji dehshette.
Nadanliqning tüpeyli pitne- böhtan , reshik- heset qaynar,
Anga el ashighi qaxshar körüp bu halni hesrette.
(19)
Kishining xulqi – meylide tepekkür sayisi bardur,
Ümid tughqan kishi her xil , uning öz ghayisi bardur.
Meger ten wejini mizan’gha salsang, perqi az, emma
Qelbler perqi yer-asman , uning ne charisi bardur.
(20)
Qismiti qamus hayatning, her béti rahet manga,
Meyli qayghu, meyli shatliq, kelgini amet manga.
Bolsa ger qelbimde hékmet qilghusi jutni bahar,
Bolmisa qelbimde hékmet amitim apet manga.
(21)
Nétey , apet muhebbettin yürekte boldi ot peyda,
Tüteksiz ushbu ateshni körüsh tes bolsa dil ema.
Chiragh perwanisin körgen chéghimda oylimaymen héch,
Méni qildi nesiwem aqiwet perwanigha sima.
(22)
Hesetxor bolsa baghwen ne échilghay baghda gül rena?
Özini pitnichi -bulbul dése xendide ne mena?
Birawlar zemzemin maxtap , tükürse öz bulaqigha,
Bolur chöllük mukapati qilip nem qetrige teshna.
(23)
Körüp mestane boldum men wapadin bixewer yargha,
Muhebbet mesh’ilin ushlap érishtim nari gülzargha.
Köngüldin achmidi xilwet, léwidin sunmidi sherbet,
Piraqi mehliya qildi chékimsiz janni koknargha.
(24)
Kishini ot ara tashlap tutunma özge bir kargha,
Kechürgin bolsa ger nuqsan, saxawet qil eyipkargha.
Köngülning kengliki dölet, zeher tutmaq – zeher yutmaq,
Hesettin dargha asqanning yézilmish qismiti dargha …
(25)
Qaqaqlap külmiki zinnet güzelning shadu – xendanda,
Duttarni chalmiqi rahet uning rengdar pishaywanda.
Bügün men toz bilen goya bu baghda seylide boldum,
Yumulghaymu közüm ete uni körmestin armanda?
(26)
Qonidu sumrugh chinargha, bezide qaqshalghimu,
Xisliting hem qismiting tesir qilur iqbalghimu.
Gerche hékmet qamusigha mena éytsangmu, yene
Bezide oxshaydu hadis remchi salghan palghimu.
(27)
Tuman basmas hawa bolmas payansiz deshtu – deryada,
Guman kirmes köngül bolmas ne dana yaki tersada.
Guman birle pikir qilma, eqil zéhning quyash bolsun,
Pikir textingge sheytan shah – guman birle temennada.
(28)
Piraq otung kasapettur, séghinmaq deshti apettur,
Chüshesh goya sa’adettur, wisaling misli amettur.
Déme lewzimni derwish halida éytqan junun ehdi,
Qelender qelbide idrak – jahan shahi riyasettur.
(29)
Séning jadu közüngning tutquni bolup yoqalghanmen,
Özümni axturup tapsam chéchek bostanigha tolghanmen.
Teqezza eylimes bulbul kebi qelbim qepezgahni,
Qizilgül dep tikenler destidin qan’gha boyalghanmen.
(30)
Lawazimliq emes dostluq, uning yiltiz – shéxi hörmet,
Meger dostluqqa dan tikseng, uning yapraq – bixi hörmet.
Uni bu, bu uni ishqa sélish dostluq emes, lapqut,
Gherez shu bolsa dostluqtin uni sen bashtiraq terk et!
(31)
Uluq xahish bilen aqsun ayaqing astigha qanim.
Ki tupraq astida körsemmu bextingni qedirdanim.
Shepeq asmanida hördek belen awaz bilen uchsang,
Nichun külmes quchup shebnem lehet üstide reyhanim?
(32)
Meyli sen hayat dep üzüngni bezle.
Meyli sen ülum dep ibadet izle.
Heq – naheq chirmiship ketken alemde.
Ilimni qedirlep heq sözni sözle.
(33)
Séning oqyaliring qildi tinimni tozutup weyran.
Shipa qilma tiwip bes! ol bolup qalsun sadaq orman.
Séning epsunliring goya qilichtek tildi sinemni,
Yaramni tikme, qan deryasidin üzsun kémeng her yan.
(34)
Erk üchün jandin juda bolmaq sherepke iptida,
Leniti kündür yashash bolmay xalayiqqa pida.
Öz öyining rahiti aldarmu merdning qelbini?
Téxi ghurbet zenjiri tursa ghériblar boynida.
(35)
«qadir alla» ot emes, tupraqta ten qilsa bina,
Xuddi ot ketken binadek men piraqqa muptila.
Gerche su otni üchürse, közde yashim yagh peqet …
Köz yéshim ot üstige otni qoshup boldi bala.
(36)
Köngul bir qush, güzel söz dan-ozuqi,
Bu dan-ozuqta hem bar qush toziqi.
Güzel söz bolsa ger dildin bésharet,
Uning meghrur lepilder ghelibe tughi.
(37)
Milletni milletning tilidin bildim.
Milletning tilini élidin bildim.
Öz tilini xar qilghan millet xar millet,
Ularni bixudlar xilidin bildim.
(38)
Kishilik zinniti sözdur, yene alemge xaqan söz,
Güzel söz baghu-bostan, tuti hem bulbulche xendan söz.
Ömür-mektep, tilawet eyliseng irpan -ilim köptur,
Bu irpanlarni ming yultuz diseng, zer perqi cholpan söz.

*****************************************************

«Atu» Pajiyesi


$T2eC16dHJGIFFp!0eBgCBR22cqEcs!__60_57

1918-yili may éyida, yéngi tikliniwatqan sowét hakimiyitining almutini igiligen qizil gwardiye qisimliri teripidin qazaqistanning yettisu tewesidiki uyghurlarni qara-qoyuq qirghin qilish qanliq weqesi yüz bergen. Bu paji’e tarixta qazaqche «atu» paji’esi dep atalghan. Nahayiti qisqa waqit ichide yettisu uyghurliridin 20mingche adem qirghin qilinip, mal-mülki talan- taraj qilin’ghan. Ayrim yaman ademlerning milliy kemsitish we milliy ziyankeshlik qilish süyqesti bilen keltürüp chiqirilghan uyghurlirini éghir balayi-apetlerge yettsiu uyghurlirini éghir balayi-apetlerge duchar qilip, ularning qelbide untulghusiz chongqur yara qaldurghan.
Néme üchün yéngi tikliniwatqan sowét hakimiytining qoshunliri uyghurlarni qirghin qilidu?
1917-yili rosiye öktebir inqilabi ghelbe qilip, char padishah hakimiyiti aghdurulghandin kéyin, tarmar qilin’ghan aqlar armiyisining qalduqliri yoshurun türde jay-jaylargha bérip tetür teshwiq qilip, kishilerni öz teripige ötüshke we sowét hakimiytini aghdurup tashlashqa qutratqan. Aqlarning az sanliq ofitsérliri almuta wilayitidiki her millet ahalisi arisidimu «bolshéwiklar xelqni jazalaydu, ach-yalingach qoyidu, öltürüp qiridu, shunga ularni yoqitish kérek» digen’ge oxshash eksiyetchil teshwiqatlarni élip bérip, kishilerni éziqturup, yaman yolgha bashlashqa urun’ghan. Mushundaq teshwiqatlar yettisu tewesidiki chélek qatarliq jaylarda yashaydighan tewesidiki chélek qatarliq jaylarda yashaydighan uyghur ahalisi arisidmu élip bérilghan. Heqiqiy ehwalni bilmeydighan bir qisim uyghur yashliri sowét hakimiytige qarshi bir ochum yerlik emeldarlarni aldap we zorlap teshkillishi bilen sowét hakimiytige qarshi bezi heriketlerge qatnashqan. Mesilen, 1918-yili féwral éyining axirida bir qisim yerlik eksiyetchi emeldarlar qarisu bolusluqidiki bir qisim uyghur yashlirini qaymuqturup ularni ketmen-gürjek, ara-orghaqqa oxshighan intayin qalaq qorallar bilen qorallandurup, sowét hakimiytining qizil gwardiyisi igiligen almuta sépiligha hujum qildurghan. Sépil ichidiki yaxshi qorallan’ghan qizil gwardiye qisimliri qattiq qayturma zerbe bérip, 2-mart künige qeder isyanchilarni we taranchilarni pütünley tarmar qilighan. Sépilgha hujum qilghuchilardin nurghun adem qirilghan. 150 atliq taranchidin aran 5-6 si saq qalghan.
Sépil ichidiki qizil gwardiye komandirliri iwan mamuntuq, murayéflar mesilisige intayin xata halda milletchilik nuqti’iyneziri bilen mu’amile qilip, 1918-yili may éyida uyghurlargha öch élish xaraktérlik jaza yürüshi qozghighan. Murayéf qoshunliri almutidin ghaljatqiche yolgha chélek, kéykway, inchikibulaq, qoram, lawar, maliway, qarituruq, baysét, qara yota, gheyret, awat, dolata, tügmen dégen’ge oxshash uyghur yéza-qishlaqlirigha hujum qilip, almuta sépili weqesi bilen qilche alaqisi bolmighan 7 yashtin 70yashqiche bolghan bigunah uyghurlarni qara-qoyuqla rehimsizlik bilen qirghin qilghan.
«uyghur awazi» gézitining 93-yil 5-iyunda élan qilghan matériyallargha qarighanda, atu paji’esi eng deslep chong aqsudin bashlan’ghan. Murayéf qoshunliri bu jayda 200 din oshuq uyghurni ottura kocha bilen heydep kélip sadir iman dégen kishining ishiki aldida olturghuzup, arqa tereptin pilimotqa tutqan. Ölmey midirlighanlarni neyze bilen sanjip, tapancha bilen étip öltürgen. Kochimu-kocha, öymu-öy axturup tutup kélin’gen uyghurlar oqqa tutulghan’gha qeder «bizge éytilidighan birer yaxshiliq bolsa kérek» dep oylap, özlirining ushtumtut qirip tashlinidighanliqini xiyalighimu keltürmigen. Chilek nahiyisining lawar, inchikibulaq dégen yéziliridimu murayéf qisimliri uyghurlarni intayin échinishliq türde qirghin qilghan. Lawarning östeng suliri qizil qan’gha boyalghan. Tügmen yézisi ammiwi qirghinchiliqning axirqi chéki bolup, bu yerdimu nurghun bigunah uyghur ahalisi qirip tashlan’ghan.
Nechche 10 kün dawam qilghan atu qirghinchiliqi jeryanidiki deslepki melumatlardin qarighanda, nechche minglighan uyghur ahalisi öltürülgen. «uyghur awazi» gézitining 1993-yil 18-iyun sanida élan qilin’ghan bir matériyalda melum qilinishiche, peqet chilek nahyisining qoram yézisidila 3000 gha yéqin uyghur ahalisi qirip tashlan’ghan.
Naheq qirip tashlan’ghan kishilerning a’ile teweliri we uruq-tughqanliri uzaq yillarghiche judaliq we uwaliq derdini tartqan, maddiy we meniwi jehettin xarlan’ghan.
Uningdin bashqa, qirghinchiliq dawamida qattiq wehimige chüshüp ürküp ketken san-sanaqsiz uyghur ahaliliri jan qayghusida terep-tereplerge pétrap qéchip kétishke mejbur bolghan. Beziler tagh-öngkürlerge yoshurun’ghan, beziler uzaq seperlerde hérip charchap, ach-yalingach qélip herxil késelliklerge giriptar bolup azap chekken, yüzligen ushshaq balilar we téni ajiz qérilar acharchiliq we késellik sewebidin alemdin ötken, nurghunlighan ahale bashqa yurtlargha we chet ellerge qéchip ketken. Qéchip ketken uyghurlarning öyide qalghan mal-mülükliri talan-taraj qilin’ghan. Qisqisi qirghinchiliqtin kéyinki sersaniliqtin, sergerdanliq we ighir turmush téximu uzaq dawam qilip, pütkül yettisu tewesidikki uyghurlarning köpinchisi uzaq mezgilgiche ésige kélelmey qalghan…
Yettisu oblastida sowét hakimiyiti tiklen’gendin kéyin, 1918-yili awghust éyida almuta uyézdiliq déhqanlar qurultiyi chaqirilghan, qurultayda atu paji’esi qattiq eyiplinip, naheq qirip tashlan’ghan uyghurlarni aqlash, yurt-makanidin ayrilip qéchip ketkenlerni qayturup ekilip, qiyinchiliqlarni hel qilish, iwan mamuntua we murayéfgha oxshash jallatlarni jazalash heqqide qarar chiqirilghan.
Kéyinche, yerlik sowét hakimiyti organlirining ghemxurliqida, sirtlargha qéchip ketken uyghur ahaliliri qayturup kélinip, ulargha her tereplime maddiy yardemler bérilgen, öy-makansiz qalghanlargha qéchip ketken eksiyetchi baylarning öyliri teqsim qilip bérilgen.
Mexsus komissiye teshkillinip, memlikitimizning ili rayonigha ewetilip, bu jaygha qéchip kelgen uyghurlarning bir munchisi qayturup élip kétilgen. Ili rayonigha ewetilgen komissiye terkibide yettisu uyghurliri ichidin chiqqan ataqliq inqilabchi we siyasiy rehber abdulla rozibaqiyfimu bolghan. Yettisu sowét iniqilabi komitétining rehberliridin biri bolghan a. Rozibaqiyéf ziyankeshlikke uchrighan uyghur ahalisigha ghemghurluq qilip, atu paji’esini eyiplep uyghurlargha yardem qilishni aktip teshkilligen.
1993-yili 5-ayda almuta, yarkent, chélek qatarliq jaylardiki uyghurlar atu paji’esining 75 yilliqini xatirilep yighilishlar we nezir-chiraqlarni ötküzgen, qebristanliqlarni ziyaret qilghan, qurbanlargha xatire munarlirini tikligen.Qasim xoja

(«Ottura asiya tetqiqati» zhurnilining 1993-yilliq 2-1-qoshma sanidin élindi).

Qal Dédi Tengri…


 

Autori: Aynur Muhemmed Tursun

23754838_295919507582410_6871688974975267153_n

Dédim men xeyir xosh, xush qal… Istanbul ,
Baghringni ‍ach manga tarim, xantengri …
Lékin kitishke bermidi héch yol,
Qal dédi tengri qal dédi tengri.

Söygüngni ‍istiseng istanbulda sen ,
Bextingni ‍istiseng istanbulda sen ,
‍eslingni ‍istiseng istanbulda sen ,
Qal dédi tengri …qal dédi tengri.

Men dédim bek kichik ‍ümid bek kichik ,
‍udédi bu yerning ‍asmini kengri .
‍ishiq-sen téxi kechmigen kéchik ,
Qal dédi tengri …qal dédi tengri .

Men dédim bu yerdin nime taparmen,
Belki nepsim dep tinmay chaparmen.
Söygüdin bir güzel hayat bérermen,
‍al didi tengri …qal didi tengri.

Bir ghérip ‍ashiqni séghinmisun dep,
Meshuqni ‍özgige béqinmisun dep ,
Muhebbet berdimghu yene ne teleb ,
Ketmekchi bolghining ‍emdi ne seweb?

Men dédim ‍atamni ‍anamni dermen ,
Her deqiq ularning ghémini yermen.
Wetenni söygüdin ‍ela dep turup ,
Bu yat tupraqta qandaq ‍ünermen?

‍u dédi ‍atangni perishtem tapar ,
Xalisam yurtingni qum tupraq yapar,
Hamini sen ‍uni ‍u sini tapar ,
Qal dédi tengri …qal dédi tengri.

Éhtimal ketkinim ketmiginimdur,
‍ashiqqa bu ‍alem bolghanmu kengri ?
Men dédim kétimen,kétimen choqum,
Qal dédi tengri …qal dédi tengri…

22.11.2017 Istanbul

Uyghur Medeniyet Asminidiki Yoruq Yultuzlarning Biri, Dangliq Alim, Dunyagha Tonulghan Tilshunas Mirsultan Osman Ependining Wapatidin Chongqur Qayghurimiz!


مىرسۇلتان-1-1

Meshhur tilshunas, newayishunas, «türkiy tillar diwani», «chahar diwan», «diwani gominam», «qutadghu bilig» (perghane nusxisi) qatarliq kilassik eserlerning bash muherriri we neshrge teyyarlighuchisi, «hazirqi zaman uyghur tilining lopnor diyalékiti», «hazirqi zaman uyghur tilining xoten diyalékiti», «elishir newayining yéngidin bayqalghan ghezelliri» namliq kitablarning mu’ellipi, «chaghatay tili toghrisidiki qarashlirimiz», «mehmud kashgheriyning maziri heqqide» qatarliq ilmiy maqalilerning birleshme mu’ellipi, xelq’aragha tonulghan dangliq tilshunasimiz mirsultan osman 1- dikabir 88 yéshida ürümchide alemdin ötti.
Mirsultan osman ependining wapati uyghur diyarining ichi-sirtidiki uyghurlarni qayghugha chömdürgen bolup, chet’ellerdiki uyghurlar bu xewerni anglighandin kéyin, ijtima’iy taratqular arqiliq özlirining mirsultan osmanning wapatigha bolghan teziyelirini tushmu-tushtin bildürüshti we uning uyghur kilassik eserliri we tilshunasliq tetqiqatchigha qoshqan töhpilirini yuqiri bahalashti.
Péshqedem tilshunash mirsultan osman ependi hayat waqtida, hazirqi zaman uyghur tilining di’alékt-shiwiliri tetqiqati we uyghur tilining qéliplishish-ölchemlishish ishliri üchün yürek qénini serp qilip, uyghur tilshunasliq tetqiqatigha öchmes töhpilerni qoshqan.
Muhajirettiki uyghur ziyalilar namidin péshqedem tilshunash mirsultan osman ependini hörmet bilen chongqur yad étip, allahtin merhumning yatqan yérige jennet tilesh bilen birge, qaldurghan ilmiy emgeklirike alahide minnetdarliq bildürimiz.
– uyghur akadémiyisi
Mirsultan osman ependi kim?
Mirsultan osmanof ömrini uyghur tili tetqiqatigha béghishlap hayatini menilik ötküzgen hörmetke sazawer tetqiqatchi idi. U 1929-yili 7-ayning 31-küni hazirqi qazaqistanning yarkent shehirige qarashliq aqkent yézisida tughulghan . 1932-yili ata-anisi bilen bille ghulja nahiyisige köchüp kelgen, 1935-yilidin 1940-yilighiche ghulja sheherlik «ayding» bashlan’ghuch mektipide oqughan. 1943-yili ghulja gimnaziyisini püttürgen. 1945-yilidin 1957-yilighiche naburchik we korréktor bolup ishligen. 1951-yilidin 1957-yilighiche, sabiq merkiziy milletler institutining az sanliq millet kadirlirini yétishtürüsh kursida oqughan. Bir yildin kéyin shu mektepte oqutquchiliqqa teyinlinip, til fakultétidiki ikki qarar xitay oqughuchilargha uyghur tilidin ders bergen. Del mushu chaghda uning könglide omumiy tilshunasliqi bilimlirini etrapliq igilesh, ana tilini yéngiwashtin sistémiliq öginish we tetqiq qilish istiki qozghalghan. Mirsultan osman mushu arzuning türtkisi we oqutushning éhtiyaji bilen aldinqi esirning 50-yillirida uyushturulghan memliket boyiche az sanliq milletlerning til-yéziq ehwalini omumyüzlük tekshürüsh xizmet ömikining 6-etritige qatniship, 1955-yili qeshqer wilayitide, 1956-yili küz hem qish xoten wilayitide uyghur tilining di’alékt-shiwilirini tekshürgen.
Mirsultan osman 1957-yili béyjingdin uyghur diyarigha qaytip kélip, 1965-yilighiche sabiq shinjang institutining til-edebiyat fakultétidiki oqughuchilargha hazirqi zaman uyghur tili we omumiy tilshunasliq derslirini ötken. U bu jeryandimu ana til oqutushini janliq tilni tekshürüsh bilen zich birleshtürüp, 1960-yili yazda lopnurning mirsali, chara, közlek, tikenlik we miren yézilirida, 1962-yili turpan hem ürümchilerde uyghur tilining di’alékt-shiwilirini tekshürgen. Mirsultan osmanning tilshunas nesrulla yolboldi ependi bilen birlikte yazghan «hazirqi zaman uyghur tili» namliq üch qisimliq kitabi 1964-yili yéngi yéziqta neshir qilin’ghan.
Mirsultan osman ependi 1965-yilidin taki 1978-yilining axirlirighiche, uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq komitétining tetqiqat bölümide uyghur til-yéziqi tetqiqati bilen shughullan’ghan. Shu mezgilde, 1965-yili yazda uyghur tilining fonétika mesililirini chöridep, qeshqer hem xotende nex meydan tekshürüsh élip barghan. 1967-yili yaz we küzde, qazaq tili boyiche ürümchining nensen rayonida, altay, künesning yaylaqlirida élip bérilghan dala tekshürüshige qatniship, bir munche til matériyali yighqan.
1978-yili 10-ayda tyenjinde échilghan tunji qétimliq memliketlik tarixshunasliq yighinida, uyghur medeniyet xezinisidiki bibaha göher «diwanu lughatit türk» we «qutadghu bilik» ni hazirqi zaman uyghur hem xen tillirigha terjime qilip neshir qilish, ssitémiliq bir «uyghur tarixi» kitabini yézish mesilisi otturigha qoyulup, memliketlik pelsepe-ijtima’iy pen tetqiqat pilanigha resmiy kirgüzülgen. Bu téma tebi’iy halda qurulush basquchida turiwatqan uyghur aptonom rayonluq ijtima’iy penler akadimiyisining nuqtiliq tetqiqat türi bolghan. 1979-yili, mirsultan osmanning xizmiti mushu akadimiyining til tetqiqat institutigha yötkelgen. Bu orun ana tilgha ashiq her bir xadim üchün köngüldikidek meripet soruni idi. Mirsultan osman shuningdin bashlap énsiklopédiyilik nadir eser «diwanu lughatit türk» ni hazirqi zaman uyghur tiligha terjime qilip neshirge teyyarlash téma guruppisida bashlamchiliq rolini jariy qildurup, üch tomluq bu katta eserning 2- we 3-tomlirining muherrirlikini qilghan. «diwanu lughatit türk» ni terjime qilish-neshirge teyyarlash jeryani, emeliyette, uni chongqur öginish-tetqiq qilish hem janliq tilni etrapliq tekshürüsh jeryani boldi. Mirsultan osman ustaz ibrahim mut’iy bilen 1980-yili yazda atush we yéngisar nahiyiliride «diwan» gha a’it léksika mesililiri boyiche tekshürüsh élip barghan, 1982-yili qeshqerde «diwan» ni neshirge teyyarlash xizmitini ishligen. Bizde «tirishqan ozar, tirishmighan tozar» dégen maqal bar. Töhpikar ustaz, netijilik tilshunash mirsultan osmanofning izdinish musapisi mushu hékmetlik sözning janliq delili bolalaydu.
Mirsultan osman ömrini uyghur tili tetqiqatigha béghishlighan tetqiqatchidur. Uning tilshunasliq ilmi, jümlidin uyghur tilshunasliqi üchün tökken teri da’ire nuqtisidin tilshunasliqning her qaysi sahelirige, zaman nuqtisidin hazirqi zamandin qedimki zaman’ghiche tutiship kétidu.
Mirsultan osman 1989-yili 8-ayda uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq xizmiti komitétining pen tetqiqat bashqarmisigha yötkelgen. U bu organdimu bir qolda tetqiqatni, yene bir qolda til tekshürüshni ching tutqan. U shu yilning axirida tilshunas amine ghappar bilen birlikte qaghiliq nahiyisining paxpu yézisida neq meydan til tekshürüshi qilip, «qaghiliq nahiyisining paxpu shéwisi toghrisida» serlewhilik maqalini élan qilghan. 1996-yili yazda, sherqiy uyghur rayunidiki qumul nahiyisining tömürti, aqtash yézilirida til tekshürgen. U etrapliq tekshürüsh, inchike tetqiq qilish hem hardim-taldim démey izdinish netijiside özi yalghuz we bashqilar bilen birlikte «hazirqi zaman uyghur tilidiki teqlid sözler toghrisida», «hazirqi zaman uyghur tilidiki rewishler toghrisida», «chaghatay tili toghrisidiki qarashlirimiz», «‹qutadghu bilik›te ipade qilin’ghan edebiy til toghrisida» qatarliq bir munche ilmiy ilmiy maqalilarni élan qilghan. «uyghurche-xenche lughet», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla lughiti», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining teleppuz lughiti», «hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilidiki tinish belgiler we ularning qollinilishi», «qisqiche tilshunasliq lughiti», «hazirqi zaman uyghur edebiy tili tawushlirining akustikiliq tetqiqati», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla we teleppuz lughiti», «hazirqi zaman uyghur tilining qumul shéwisi», «hazirqi zaman uyghur tilining lopnur di’alékti», «hazirqi zaman uyghur tilining xoten di’alékti» qatarliq yirik eserlerni özi yalghuz we bashqilar bilen wujudqa chiqarghan. Bu eserlerdin bir qanchisi uyghur aptonom rayoni boyiche élip bérilghan pelsepe-ijtima’iy pen tetqiqat netijilirini bahalashta alahide derijilik, 1-we 2-derijilik mukapatlargha érishken. U yene «jahanname», «uyghur shéwiliri sözlüki» qatarliq muhim eserlerning mes’ul muherrirlikini qilghan. 1985-we 1999-yilliri shinjang uniwérsitétida échilghan chaghatay tili öginish kursigha chaghatay tili grammatikisidin ders ötken. 80-yillarning otturiliridin étibaren, yette qararliq 10 nechche aspirantqa hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri we chaghatay tili derslirini ötüp, uyghur tilshunasliqi boyiche magistir terbiyilesh xizmitigimu tégishlik hesse qoshqan. Shinjang uniwérsitéti aspirantlirining magistirliq dissértatsiye yaqlash yighinlirida bahalighuchi bolghan.
Mirsultan osman yene chet’ellerde ilmiy ziyaretlerde bolup hem ilmiy muhakime yighinlirigha qatniship, chet’eldiki kesipdashlargha özining tetqiqatide heqqide bir qanche qétim léksiye sözligen. 1999-yili yaponiyining kyoto uniwérsitétida «lopnur di’aléktining alahidiki toghrisida» dégen témida, 2000- yili türkiyide xoten di’alékti heqqide léksiye sözlep, léksiye anglighuchilarning qarshi élishigha sazawer bolghan.
U yene 2015 – yili 18-dikabirda türkiye ghazi uniwérsitéti teripidin «abduréhim ötkür wapatining 20-yili we mirsultan osman tewellutining 85-yili» munasiwiti bilen ötküzülgen «xelq’ara uyghur tetqiqati ilimiy muhakime yighini» gha qatniship, özning tetqiqati heqqide melumat bergen.مىرسۇلتان-1

Mirsultan osman 1960-yili sabiq shinjang institutining til fakultétida léktorluq ilmiy unwanigha, 1983-we 1987-yilliri kandidat tetqiqatchi we tetqiqatchi ilmiy unwanigha érishken. 1983-yili uyghur aptonom rayoni boyiche munewwer mutexessis bolup bahalan’ghan. 1991-yili memliket boyiche töhpe yaratqan munewwer mutexessis dep bahalan’ghan. U «diwanu lughatit türk» ni retlesh, neshr qilish, tetqiq qilish xizmitige qoshqan töhpisi üchün nurghun shereplerge na’il boldi. 2005-yili qeshqerde échilghan «mehmud kashgheriy tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh memliketlik ilmiy muhakime yighini» da mirsultan ependi bilen bashqa toqquz alimgha «diwanshunasliqtiki töhpikar» sherepnamisi bérildi. 2008-yili shinjang uniwérsitétida échilghan «mehmud kashgheriy tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh ilmiy muhakime yighini» da mirsultan ependi bilen imin tursun ependige diwanshunasliqtiki töhpisi üchün ton keydürüldi.
Ana til millet mewjutluqining yiltizi. Ana tilni öginish, qollinish we rawajlandurush ene shu til arqiliq tili chiqqan her qandaq kishining bash tartip bolmaydighan mejburiyiti, burchi we ana til aldidiki qerzi. Bir némis alimi shundaq deydu: «bir milletning tili shu milletning rohi, bir milletning rohi shu milletning tilidur». 60 nechche yildin buyan ana tilimizning sapliqi, mukemmelliki we tereqqiyati üchün méhnet qiliwatqan, muqeddes burchini ada qilish üchün minnetsiz tetqiq qiliwatqan, ter töküwatqan, hérish-charchashni bilmeydighan alim mirsultan osman yéshining chongiyip qélishi, salametlikining burunqigha yetmeywatqanliqigha qarimay, tilshunasliq tetqiqatini izchil dawamlashturghan.
Mirsultan osmanning tilshunasliq sahesidiki ilmiy tetqiqat netijiliri til tetqiqatchilirining muhim paydilinish matériyali bolsa, ilimge tutqan pozitsiyesi, turmushtiki addiy-saddiliqi, el-jama’etke tutqan dostane-xushchaqchaqliqi bilen hemmimizning ülgisidur. Axirida mirsultan akigha allahtin meghpiret, yatqan yérige jennet, a’ilisige sewir we xatirjemlik tileymiz!

 

http://www.akademiye.org/ug/?p=9542

Milliy Inqilap Yolidiki Tosalghular We Milliy Heriketning Upuqliri!


Ghelyan Bilen Isyanning, Jihat Bilen Qozghilangning, Naraziliq Namayishi Bilen Milliy Inqilapning Arisida On Tagh Bar!

-Milliy Oyghunush Ürgütliri! 

 

Autori: Korash Atahan

20156036_1408605955882376_7178549660461015658_n

Bir milletning qeddini tiklishi we bir wetenning güllinishi ichkiy tashqiy amillarning parallil derijide maslishishi asasida royapqa chiqidu! Milletimizning siyasiy, iqtisadiy we ijtimayi ornini yükseldürüsh milliy dewlet arqiliq kapaletke ige bolidu!Dewlet qurushni meqset qilghan xeliq herkitide özini, dunyani, dostlirini we düshmenlirini istiratigiylik oylap toghra mölcherlesh shu dewirdiki ziyalilarning asasliq wezipisidur! Iradige kelmey turup ilghar ghayige ige bolghili, jasaret körsetmey turup ghelbe qilghili bolmaydu! Biz kim, nime ish qiliwatimiz, nerge kétiwatimiz, ghayimiz nime, nimishqa öz wetinimizning igilik hoquqi qolimizda emes, kimler bilen yashawatimiz, kimler bizning dostimiz, kimler bizning düshminimiz, nime üchün bundaq yaman künge qalduq, gunah kimde, nime qilishimiz kérek!!!Millitimiz bu heqte köp oylandi, köp heriket qildi, köp bedellerni berdi, emma netijige érishelmidi.Sewep milliy maaripta tereqqiy qilalmighachqa we medeniyette arqida qalghachqa dunya weziyitidin esirlep xewersiz qalduq we ilgirki biz muqeddes bilip kelgen édiologiye tereptiki bir qatar séstimilar kargha kelmeydighan bir dewirde “Kalla ishlimise putqa ziyan” dégendekla ish boldi, buning bedili bek éghir bolup ketti, millitimiz dunya weziyitige uyghun ilghar pikirler we ediologiye jehettin xelqimizni toghra yölünishke yétekliyeleydighan ziyalilar qoshunigha hemde xeliqqe heqiqi yol bashliyalaydighan yiraqni körer atamanlar/dahigha ige bolalmighachqa milliy herkitimizde dayim meghlubiyetlik aqiwetlerni körüshke bejbur bolup kéliwatimiz! Inqilapchilar bar bolsa xelqaragha bap kélidighan édiologiye yoq, zamaniwiy édiologiye bar bolsa ang sewiyesi uningha toghra kélidighan ilghar angsewiyege ige oyghanghanghan xeliq yoq, xeliq oyghanghanda, ularni yétekliyeleydighan kadérogha ige dahiy/ ataman yoq bolushtek tiragédiyelik riyalliqtin hich qutulalmayla kéliwatimiz!
Milliy herkitimiz dayim achchiq aqiwetler bilen meghlubiyetke duch kelgende mesuliyetni bir qanche kishige artip qoyush dunyani, xelqara weziyetni, milletning riyal alahiydilikini chüshenmigenliktindur! Bundaq iken weziyetke uyghun halda xelqimizge: Xelqara weziyet, milliy inqilap we milliy inqilapning tarixtiki ishtirakchillirigha shühbe bilen mundaq yaman közde qarawermey közünglarni échinglar, kitap oqup dunyani tonunglar, insaniyetke qarshi terepte emes, ular bilen ortaq meydanda turunglar we ang-sewiyesinglarni dewirge uyghun qerellik östürüp ménginglar!-dep xitap qilmay turalmaymiz!
Xelqimizning weten-millet heqqidiki chüshenchileri dewir rohigha zit halda zamanning arqisida qalghan xam we intayin sadda waqti allaqachan ötken iptidayi bilimlerge bekrek tayinidu. Ikki esirlik mustemlike hayat bizni bir millet süpitide ebgahlashturiwetti.Rohiyitimizde aq bilen qara toniwalghusiz derijide qalaymiqan arliship ketken! Meniwiyitimiz dunyadiki eng baziri kasat, ottura esirge ayit peodalliq édiologiyelerning her xil latqilliri bilen bulghunup yétiptu. Bolupmu weten, millet, medeniyet, inqilap we dewlet heqqidiki hemde ataman(dahiy)lar, qehrimanlar we meshhur shexisler heqqidiki bilim we chüshenchelerimizmu bekla chöcheksiman…Riyalliqta yüz bériwatqan bezi ishlar közimizge sighmaydu we qulaqlirimizgha hergiz yaqmaydu…Milliy herkitimizdiki ehwalimizni quduqning ichidiki paqigha oxshatsaq anche xata bolmaydu. Yéngiche pikir, iddiye, islahat we ilgirleshler yoq, yenila atam éyitqan kona senem, hich bashqa yol yoqdekla dunya mushu dep oylap yashawatimiz!
Bizningche qehrimanlar kargha kélish-kelmeslikidin qettiynezer asmandin chüshken bolishi yaki türmidin chiqqan bolishi kérek! Etrapimizgha, bashqa milletlerge qarap inqilap yolimizda, teshkilatchiliq métodimizda islahat élip barmaymiz. Xuda bizge chandurmay bir nijatkar ewetsimu, saqal qoymighan bolsa, qariy-quran bolmighan bolsa, erep-parischide bir az sawadi bolmighan bolsa ikki künde ana-manisini közige körsütüwétimiz! Eng nazuk siyasiy meselilerdemu diniy hésiyatimiz bilen milliy hésiyatimizni tengshep tutalmaymiz!
Méngimiz ilmi emes xurapiy pikir qilishqa adetlinip ketken! Biz ölüp kétiwétipmu riyal dunyada emes ming bir kéchede teswirlengendek pantaziye alimide yashaymiz! Biz özimizge paydiliq rast gepke emes, qulaqlirimiz köp anglap könüp ketken paydisi yoq quruq geplerge amraq!Mana mushundaq bir qatar hadisatlar wejidin militimiz meydisige chenlep étilghan ejel oqlirini gül-chichek dep chüshünüp, ölükler bilen tiriklerning arisida, hemde qorqunchluq bir sheklide yérimjan halette bexüdük yashawiridu!
Milletlerning chong ishliri keyinki 500 yildin beri bolupmu keyinki 300 yildin beri Awropada qurulghan mexpiy bir teshkilatning pilanlishi bilen ghelbe qildi yaki meghlup bolup keliwatidu.
Bu teshkilat özliri tüzgen dunya tertiwige boysunghan milletlerni dost, boysunmighan milletlerni düshmen tutup keldi.Birinchi we ikkinchi dunya urushini ular qozghighan. Bu jeryanda dunyada nurghun ishlar boldi. Bolghan ishlarning bezilliri ötkünchi, bezilliri sirliq shekilde himaye qilinidighan sistimning ichide mengülük idi.
Addiy awam-puqralar ularning qiliwatqanlirini xudadin köretti, ular bolsa tengrining iradisini yer yüzige hakim qilishning birdin-bir qanunluq igisi biz, dep oylayti!Dunyada munarxist dewletlerni yiqitish pilanini Büyük Birtaniyening eshu sirliq global teshkilat Illimunatida muhim wezipilerni alghan qulliri pilanlighanidi. Ular meqsetlirige yétish üchün kapitalizim we sotsiyalizim digendek atalghularni kéyinche radikalizim we Islamiy Térorrizim degendek atalghularni keship qilip, küchlük dewletlerning ornigha asan bashqurghuli bolidighan ulus dewletlirini hetta uningdinmu kichik milliy dewletlerni qurup chiqishti. Sowetler ittipaqidaki ittipaqdash dewletlerni, Awropadaki milliy Jumhuriyetlernimu qurup chiqti…Qanche ming yil qul yashighan xitaylarni xelqra islam birlikige qarshi we dunya türüklerining olusal ittipaqigha zit halda astirittin yölep, gherbiy asiya we sherqiy jenubiy asiyadaki dunya tinchliqigha ming yillap buzghunchiliq qiliwatqan Türük we Munghul xeliqliri qurghan sistémini gumran qilip, uyghur qatarliq milliy kimlikidin diniy kimlikini yoquri körüdighan milletlerning nepeslinidighan rujeklirining birnimu qaldurmay pütünley pichetliwetti.Bu jeryanda pelekning chaqi bashqa terepke, bizning chaqimiz bolsa barsa kelmesning sheherige qarap toxtimay chörgilidi, milletning uh digidekmu hali qalmidi!
Awropa edebiy oyghunushi we awropa sanaet inqilawiydin kéyinla bashlanghan global heriket 18-yüz yilning axirlirigha kelgende Türük-islam dunyasigha resmiy tesir körsütüshke bashlidi.Char padishah yiqitildi, Osmaniye émparatorluqi halak qilindi, xitaydiki atliq milletler tikligen Manjularning peodalliq tüzülmesi weyran qiliwétildi. Hetta 19-esirning bashlirigha kelgende xeterlik küch dep qaralghan Azeriler we Uyghurlarning ayrim millet bolup tereqqiy qilishigha yol achidighan azatliq küreshliri we milliy herketlirigimu chek qoyulup, bashqa xeliqlerge qul qilip bériwetildi. Azerbeyjan Türüklirining we Uyghur Türüklirining inqilapliri ulardiki milliy oyghunushning dewirge layiq kelmigenliki seweplik Paris, Türük we Xitaylarni indekke keltürüsh üchün süyistimal qilish wejidinla qollunilidighan ötkünchi hadisige aylandurulup qoyuldi. Büyük Béritaniye, Sowetler itipaqi we Amerika qatarliq xelqarada yéngi tertip ornatquchilarning potinsiyal reqipleri hesaplanghan eshu küchler yeni Xitaylar, Türükler, Parislar we Erepler bilen bolghan munasiwetler oylimighan yerdin bekraq chingha chiqip ketse Uyghur we Azeriy Türüklirining teqdirini xuddi Mungghuliyening ishidek bir terep qilinish üchün allaburun pilanlanlar tüzülüp bolghan bolsimu, kéyin düshmen bolush ihtimali bolghan Xitay, Erep, Paris we Türük xelqlirini ongushluq halda pilan boyinche boysundurghandin keyin, millitimizge ige chiqidighan hichqandaq bir arqa tirek bolmighachqa biz Uyghur xelqining milliy menpeetlirimizni özlirining keyinki yer shari xaraktérliq pilanliri üchün chakchalmisi qiliwetti…
Keyinki 300 yildin beri bolupmu axirqi ikki esirdin beri tariximizda ajayip köp weqeler, hadisiler bolup ötti…Hemmidin échinishliq bolghini, wetinimiz mustemlike qilinghandin beri nurghun tarixiy shexisler otturgha chiqti…Biz lékin mushu chaghqiche weqe we hadisilerge weyene tarixiy shexislerge hemde bizge munasiwetlik xelqara hadisilerge emeliyetni toluq chiqish qilghan halda ilmiy baha birelmey kéliwatimiz!
Millitimizning ichidin chiqqan serxillar milliy iradimizni qoghdap qélish meqsidide bu xelqara shahmat taxtisida her türlük rollarni alghan bolsimu netijede milliy oyghunush heriketliri yenila arqa-arqidin meghlubiyet bilen axirlashti we axirlishiwatidu. Bundaq kétiwermesliki üchün özimizni nahayiti chong bir opiratsiye qilip béqishimiz, kisellikni dawalash üchün xeterlik ösmini qilche ikkilenmey kisip tashlishimiz lazim!
Biz her türlük ichkiy we tashqiy buzghunchiliqlargha rahmen algha qarap qeyserlik bilen ilgirlewatimiz! Yiqilip qopup yürüshni, boranlargha qarshi uchup, perwaz qilishni, suda tunjuqup turup inqilap déngizida üzüshni üginiwatimiz!Bu uzaqqa sozulghan inqilap téxi üzil-késil meqsetke yételmigen bolsimu millitimiz barghanche piship yétiliwatidu we ediologiye upuqlirimiz échilip toghra bilen xata ayan bolushqa bashlawatidu. Milliy musteqilliqni qolgha keltürüshtin ibaret ikki esirge sozulghan bu ulugh inqilap jeryanida tarixmizning eng shanliq betliri yézilip pütti. Büyük bedeller hésabigha, shanliq pikirlerge ige bolduq! Inqilap métodimizdiki dinni we ériqchiliqni arqa körünüsh qilghan pan erepchi we türükchi peodal séstima teripidin xunukleshtürüwétilgen ediologiyening waqti ötti. Xelqara ölchem, démokratiye, insan heqliri we jumhuriyetchilik pikiri tughuldi. Milletler ara dostluq, dinlar ara diyalog we medeniyetler ara hemkarliqni asasiy ölchem qilghan yéngiche jumhuriyetchilik endizisi Milliy dewlet qurush ghayimizni bashqidin kök qehride parlitip, bu heqtiki zamaniwiy pikirlirimiz qaranghuluq qaplighan inqilap yolimizni bashqidin kishige ümit béghishlaydighan bir shekilde barghanche aydinglatmaqta!
Milliy herkitimizde buningdin ilgirki nurghun hadisilerning xaraktérini xelqimizge chüshendürishimiz, ularni xata yolgha, halaket girdawigha emes, qudret tépish we güllinish yoligha yéteklishimiz lazim! Biz ghelyan bilen isyanning, jihat bilen qozghilangning, naraziliq namayishi bilen milliy inqilapning arisidaki ortaqliq we nazuk periqlerni hés qilishimiz we bu heqte dunyawiy éqimgha uyghun siyasiy we pelesepiwiy qarash tiklishimiz lazim! Inqilap qilduq dep özimizning putigha özimiz palta urghan tariximizdin achchiq deris chiqirishimiz lazim! Tariximizda mueyenleshtürüshke erziydighan nurghun tejiribe we sawaqlar bolghinidek, bundin kéyinki inqilap yolida qettiy ret qilinishqa hemde tenqidiy muamile tutushqa tégishlik nurghun illetlik tereplermu bar elbette!
Shu seweptin bu inqilap we inqilapqa ishtirak qilghuchilargha awam puqralarning tutqan pozitsiysi bilen akademik siniptikilerning tutqan pozitsiysi, akademik sinipidikilerning pozitsiysi bilen xelqara jamaetchilikning pozitsiyisi oxshash emes bolup kéliwatidu. Ishlarning arqa körünishini bilmeydighan addiy xelq bugünki shorluq teqdirimizning sewepchisi inqilap jeryanida otturgha chiqqan siyasiy teshkilatlinishimiz we tarixiy shexislirimiz, dep oylaydu. Heqiqiy ehwalni bilidighanlar elbette nahayiti az sandikiler bolup, ular her bir dewirning imkanliri we shertlirini, millitimizning herqaysi tereqqiyat basquchliridiki ang-sewiyesini, yaxshi bilen yamanni, dost bilen düshmenni we milliy munapiqlar bilen weten xayinlirini eqil ishlitip periqlendüreleydu!
Biz bu yerde yoqarda digenlirimizge ayit xelqimizning kallisida shekillinip qalghan ilgirki we kéyinki jumhuriyetlirimiz we shu dewirde yashighan meshur shexislirimiz heqqidiki bezi köp uchraydighan suallargha tebiy rewishte jawab bérip ötüshni layiq taptuq:
1)Milliy inqilapqa qatniship aqiwiti Seypidin Ezizi ependidek bolghanlar köp. Bu ularning milliy inqilapqa asiyliq qilghanliqini hergiz bildürmeydu!
2)Milliy inqilapning héli Qeshqerde, héli Ghuljida peyda bolup qelishi we yoqap ketishidiki sadda oylar we milliy inqilap sépidikilerdin Sabit Dewmullam hezretliri, Memtimin Bughra Hezretliri, Huja Niyazhajim Janapliri, Alihan Törem Hezretliri we Ahmetjan qasimi qatarliq milliy qehrimanlarning hayatigha alaqidar xiyalingizdiki mujimel shühbiler, zamanning cheklimisi tüpeylidin millitimiz ortaq duch kelgen qismettin bashqa qandaqtur milliy inqilawimizdiki saghlamliq we késellikke ayit hichqandaq alahiyde nersini hergiz chüshendürelmeydu.
3)Meyli eyni chaghda bolsun hazir bolsun inqilapni, rayon halqighan ériqchiliqqa we xelqara arqa körünüshke ige dinlargha baghlap élip bérishning netijisi oxshashla meghlubiyet bilen bolidu!Inqilap qilishningmu xelqara étirap qilghan métodlirini qolunalmighan milletlerning aqiwiti bizningkige oxshash hetta buningdinmu yaman netije béridu! Milliy inqilapning netijisini düshmen emes özimiz belgüliduq! Eqilliq we piship yétilgen xeliq bolghan bolsaq netije xelqimiz arzu qilghandek bashqiche chiqatti elbette!
Milliy teqdirimizning mundaq bolup qélishida herqandaq bir tarixiy shexisning biwaste jawapkarliqi yoq! Eslide biz bashlighan inqilaplardin bashqiche xulase chiqirilip, netije xelqaradiki arqa körünishi namelum bolghan küchler teripidin shundaq téragediylik bekitiwetilgen. Miliy inqilaplar meghlup boldi, sewebi addiy bolup, dunyaning yengi sistémisigha uyghun kelmidi! Eger miliy inqilap xelqara arqa körünishke ige bolghan diniy tüs elip ketken bolsa meghlup bolidighan ishken, dep oylisaq chataq chiqmaydu. Milliy inqilapning bashlinishi bilen axirlishishi dunyada birlikke kelgen sistimigha uyghun bolishi kéreklikini biliwelish eqelliy bir sawat bolup qaldi.
Xelqimiz dunyada azatliq, erkinlik we milliy musteqiliq üchün eng köp bedel töligen az sandiki xeliqlerning biri! 1930-, we 1940-yillardiki inqilaplarda oxshash xataliq tekrarlanghanda, qolimizdin tutup yiqilghan yérimizdin yölep, bizni dost bilgenler inqilaptiki egirilik eslide millitimiz shu dewirde yétishtürüp chiqqan Ahmetjan Qasimi qatarliq shu dewirning ilghar küchliri arqiliq yaxshi niyet bilen tüzütülgenidi…Ishlar bir obdan kétiwatqanda yene qachmizgha chiwin chüshti. Amerika gomindangchilar arqiliq atalmish diniy erkinlik, ulusalchiliq, pantürükchilik we milletchilik maskisi arqiliq, inqilapni xelqimiz aldida yétim qaldurushqa orundi we beg törilermiz gomindangchi xitaylarning hamiyliqi astida milliy inqilap qoshunimizdin yüz chewridi. Keyin bizningkilerning pilani milliy birlikni nezerde tutup özgergechke, bu kütülmigen hadise perde arqidikilerning pilanigha yenila uyghun bolmighachqa yaki inqilap sepini xelqaradiki riqabetchi küchler qalaymiqanlashturiwetkechke milliy inqilapning serxilliri wehshiylerche qestlep öltürüldi…
4) Millitimiz 21-yüz yildamu yenila ottura esir zihniyiti qarangghuliqida yashawatqan bir xeliq bolghachqa, uni terbiylesh, tertipke sélish, ang-sewiyesini östürüsh, teshkilatlandurush, pikir jehettin keng-kölemde oyghutush ishi saghlam bolghan bir merkezdin pilanliq ijrahatqa qoyulmighachqa, milliy inqilapta toxtimay ziyan tartip keliwatimiz. Arimizda xitayning yenida bolsa siyasiy yanchuqchiliq qilip Mao ning üzündillirini misalgha keltürüp sözlep jan baqidighan, hür dunyada bolsa hich yüzi qizarmay quraniy kerimning ayetlirini erepche arlashturup tebligh qilip jan baqidighan we uni abroy bilim sanaydighan kishiler hilimu köp. Men eshundaq bir ademni tonuymen, u wetende kommunistlar partiyesining ezasi, xudagha emes xitaygha choqunidighan mangqurt, xitaylarning hakimiyet tüzülmisinining aktip himaye qilghuchisi idi, chetelde bir domilapla inqilapchigha aylinip, milliy qoshunimizgha soqunup kirip melum bir chong teshkilatning muawin reyisi bolup “inqilapqa” yitekchilik qiliwatidu…
Milliy inqilap yolimizda zaman özgerse xelqimizdin intayin tiz yüz chewrip, milliy iradige asiyliq qilidighanlarning aghdurmichiliq heriketliri milliy dawani bir izda toxtutup qoydi.Düshmenler mijezimizni obdan bilgechke jamaet pikirimizni kontorul qilip, bizning teshkilatchilirimizni palech haletke chüshürüp qoydi. Bu hamaqet xeliq sap uyghur tilida sözligenni we öz xelqi üchün jénini tashning astigha qoyghanlarni emes erepchini chala-bula yadiliwalghan, diniy bilimlerdin az-tola xewiri bar, anche munche heptiyektin sawadi bolghanlarni milletning düshmini bolsimu törge bashlaydu we muhim orunlargha tallaydu…Uyghur xelqining perzentlirini weten-milleti üchün kargha kelsun, dep emes, yaxshi kün körsun dep saqchi mektepke yaki diniy mektepke béridighanliqining yiltizi xéli chongqur yerde bolsa kerek.
5)Milliy inqilap jeryanida dayim tashqiy küchlerning mudaxilisi we arlishiwélishidin xaliy bolalmiduq! Awropa, Amerika we Ruslar biz xeqni elib-ber kitabini oqughandek asan oquydu. Bizning milliy ang sewiyediki chuwalchaqliqlirimiz dostlarni düshmenge aylandurup qoydi! Dunyadiki bizdin yüz örigen milletler we perde arqisidiki qaranghu küchler ediologiymizdiki dunyagha mas kelmeydighan tereplerni bahane qilip, medeniyitimizdin özlirining pilanigha uyghun kelmeydighan terkiplerni tepip chiqip, bizni ajizlashturiwétish, assimilatsiye qiliwétish we yoqutiwétish objekit qilinghan düshmen milletler qatarigha kirgüzüp qoydi.
6)Biz milliy herkitimizde dayim milliy menpeetni diniy we érqiy menpetimizning axirisigha qoyup kelduq! Uyghur militini merkez qilghan dinlar, medeniyetler we tillar hörmet qilinidighan démokrattik sistémagha sel qariduq! Islam alimi, türük dunyasini ölchem qilip tikken kiyimlerimiz usqinimizgha chong kélip qalghachqa xelqara küchlerning tömür tapanlirida izilip, künning sériqinimu körelmeydighan bichare xeliqqe aylanduq! Birinchi dunya urushining esli meqsidi biz qurimiz dep dayim otturgha qoyuwatqandek dewletlerni yiqitip, dindin, ériqchiliqtin we munarxiy tüzümdin azat bolghan insanperwer, démokratik bir sistimini yer sharida mutleq hakim qilishidi. Awropaliqlar peqet bizni yipimizdin yingnimizgiche etrapliq tetqiq qilghanliqi üchün 200 yildin beri xitaylarning qoli arqiliq bizni tömür musht bilen idare qilip kéliwatidu.
Biz tarixiy sawaqlarni yekünlishimiz lazim! inqilapni dunyani perde arqisida pilanlawatqanlarning ortaq lahiysige uyghun, dunya sistimisigha chüshidighan shekildiki yol xeritisi boyiche élip barmisaq hazirqidek halette yene ming yil qalimiz yaki uzaqqa qalmay bir millet süpitide tarix seyipisidin süpürülüp yoq bolup ketimiz…
7)Tarix bizge kelgende külgün chirayini körsetmidi. Niyitimiz dorust bolmighacha yeni milletlerning hemmisige dostluq, dinlarning hemmisige hürmet we medeniyetlerning hemmisige semimiyet bildürelmigenlikimiz üchün aqiwitimiz yaman boldi. Her qétimqi inqilaplar oxshap ketidighan qismetke duchar boliwatidu! Qeshqeriye dewliti, Ghujilar Inqilawi, Tömür xelipe rehberlikidiki Qomul déhqanlar inqilawi, 1930-yildiki Qomul Hoten we Qeshqeriyede partilighan inqilaplar we 1940-yillardiki weyene 1960-yillardiki eshu inqilaplar…Hemmisi eslide bir dewletni wujutqa chiqiralaydighan küchke sayip bolsimu, dewir we tereqqiyatqa mas kelmigechke émperiyal küchlerning yoqutuwetish objekti bolup qalghachqa toluq ghelbige érishelmigen.
Meselen: Alihan törem hazirqi zaman tariximiz teswirlengen kinoning birinchi qismigha, Ahmatjan Qasimiy qatarliq shir yürek ezimetler bolsa ikkinchi qismigha munasiwetliktur…Gheriptiki perde arqisidiki teshkilat Rusiye bilen Xitayni epchillik bilen ishqa sélip, Tömür Helipe, Huja Niyaz Hajim, Exmetjan Qasimiy qatarliq liderlirimizni u xil shekilde ujuqturghan bolsa, Sabit Dewmullamni, Alihan Töremni, Seypidin Ezizini bu xil shekilde ujuqturiwetken. Belkim Sabit Dewmullam, Alihan Törem we Seypidin Ezizini tirik saqlighanliqida biz bilmeydighan alahiyde bir sir bardur yaki bu öz xelqi teripidin hichqandaq izderiki bolmay waqitning ötüshi bilen özlikidin öchidighan otni bashqa bir meqsette saqlap qalghandur!
Milliy inqilapning istiqbali köpinche xelqara hadisiler bilen baghlinishliq bolidu. Herqandaq bir millet xelqara küchlerning mudaxilesiz we yardimisiz bir dewlet qurghan emes! Milliy inqilapqa bolghan mudaxile we yardem dunyaning yéngi kün tertiwini belgülewatqanlarning tesiri dayiriside bolidu! 1940-yillardiki inqilap 1930-yillarda Hotende partilighan inqilapning eksiche bekraq ruslarning yardimi bilen barliqqa kélip tereqqiy qilghanidi. 30-yillardiki inqilapning jenub teripige engiliye, shimal teripige ruslar qol tiqiwalghachqa, inqilap tuyuq yolgha kirip qaldi. 40-yillardiki inqilapqa bir tereptin ruslar yene bir tereptin amerika qolini tiqiwalghachqa inqilap sépi ikkige bölünüp ketti. 1940-yillardiki inqilapta arimizdiki astirittin amerikigha baghlinip qalghanlarning her türlük pirowikatsiyonliri netijiside baylar sinipi inqilapqa qarshi turup, gomindangchilar bilen birlishishni teshebus qilishti. Keyin inqilap qoshunidiki gheripke baghlanghan küchler bilen ruslargha baghlanghan küchlerning tirikishishi netijiside inqilap rehberliri ruslardin uzaqliship, kommunizimgha qarshi küresh mayilliqini körsetti. Sabit Dewmullam we Alihan Töremning éghir ziyankeshlikke uchrimay hayatining axirghiche türme yaki nazaret astida saq qoyulishi, bizge düshmen bolghan küchlerning istiratégiysi we rayon xaraktérliq ayrim siyasetliri bilen baghlinishliq hadisilerdur! Her ikki qétimliq milliy inqilap qoshunidikilerning inqilap ediologiyiside yüz bergen keyinki basquchlaridiki pikir tereqqiyatidiki hadisiler, inqilapning teqdirini belgüligenlikide hichqandaq shühbe yoqtur! Bu inqilaplarning her ikkisi ruslarning selbiy arlishishi bilen meghlup bolghan bolup, milliy inqilapning meghlubiyiti atalmish xelqara komunizimgha qarshi heriketke baghlinishliq hadisiler bilen téximu köp munasiwetlik bolsa kérek!
Biz dunyaning elite milletliri qatarida bolmighachqa,tarixni biz yaratmighachqa, milletlerning teqdirini biz pilanlimighachqa perde arqisidiki bezi sirliq ishlarni bilmeymiz! Shunisi eniqki biz milletler munasiwiti meseliside intayin köp xtalarni ishliduq.hazirqidek ottura esirgimu yarashmaydighan, dunyada arqida qalghan deyishkimu yarimaydighan, düshmenning menpeeti üchün téximu ishqa yaraydighan keselmen zihniyet inqilawimizgha rehberlik qilidiken hergizmu dewlet qurush ghayisige yetelmeymiz! Dewlet qurush üchün Uyghuristan xelqi bashqidin tughulishi kerek! Dewlet qurush üchün Uyghuristan xelqi maddiy we meniwiy jehettin zor bir iddiywiy inqilapni bashtin kechürmise hergiz bolmaydu! Milletlerning ottursidiki munasiwet Semimiyet, Sadaqet, Söygü we merhemetni telep qilidu.Biz tariximizni özgertiwiteleydighan xeliqler bilen yaxshi-yaman künlerde birge bolmisaq we bu meselide xelqimiz téximu chéchen bolmisa qettiylik bilen késip éytishqa boliduki aqiwitimiz téximu yaman bolidu…
29.11.2017 Gérmaniye

Uyghurlar We Uyghur Namining Qollunilishi Heqqide Izdinish


Autori: Ghalib Barat Erk

image00130

http://atlantisforschung.de/index.php?title=Col._James_Churchward_und_das_versunkene_Mu

Singqu seli tutung 10-esirde yashighan alim, unngigha oxshashla 8- , 9 -esirlerde yashighan dep perez qiliniwatqan uyghur alimi pértanrakshtmu öz tilini «türk tili» dep atighan.
Ottura esirde hökum surgen «xaqaniye» we «uyghur éli» téritoriyiliride yashighan xelq öz tilini ortaq halda «türk tili», özlirini bolsa «türk» dep atighan. Özlirining siyasiy hakimyetlirini «xaqaniye» we «uyghur éli» (on uyghur éli depmu atighan) dep atashqan. Mahmud kashgheri xaqaniyiliklerni «xaqaniye türkliri» dep atighandek, singqo seli tutung «türk-uyghur» dep atighan. Xuddi mahmud kashgheri «uyghur bir elning nami» diginidek «uyghur» siyasiy nam idi, yene bir jehettin jughrapiyilik nam idi. Lékin xelqni uyghur dep atimighan, ularning tili bolsa «uyghur tili» bolsa uyghur élidiki türklerning tili idi, ular mongghullargha xizmet qilghan chaghlarda musulmanlardin özlirini perqlendurush uchun dölet nami boyiche özlirini «uyghur» dep atashqan. Melum menidin éytqanda bu jughrapiyilik uqumgha ige siyasiy namdur. Shungimu mirza heyder korgani «tarixiy reshidi» namliq kitabida aqsuning sherqidiki rayonlarni «uyghuristan» dep yazghan.
Bu ikki xanliq térritoriyisidiki ahale birdem türk, birdem uyghur bolup qalidu? Undaqta mehmud kashigheri, yüsüp xas hajip, singqu séli tutung, pirtanrakshmu uyghur türk yeni bashqa millet bolup qalmamdu? Bu mesilige yünnen uniwérsitétining tarixshunasliri «junggodiki milletlerning tarixi» namliq uch tomluq kitabida orxun yensey wadisida tashqa oyup qaldurulghan tarixiy abidilirimizge asaslinip «menggü tashta mundaq déyilgen: toqquz uyghur, biz bilen bir millet, türkler bilen uyghurlar oxshash bir menbedin kélip chiqqan tarmaqtur, shunga menggü tashning bayqilishi bizge shübhisiz jawab berdi» dégen yekünni chiqarghan. W. Samurin tang dewridiki tarix kitablirigha asaslinip «uyghur» dégen bu nam köp hallarda siyasiy atalghu süpitide qollinilghan, intayin az chaghlarda melum qebile yaki melum parche tupraqni körsetken, kéyinche bir xelqqe we tilining namigha aylan’ghan, uni ishlitip qedimki türk tilining bir xilini perqlendürgen» dep yazidu.

AsyaHunDevleti

https://de.wikipedia.org/wiki/Hunnen

Xitaylarning tarixchisi «hon tarixi», «türk tarixi» we «uyghur tarixi» dek kitablarning hemde köpligen ilmiy maqalilerning aptori bolghan proféssor lin gén «türk tarixi» namliq kitabida «uyghur = türk» dégen qarashni otturigha qoyidu. Biz bu nuqtilarni chüshinishimizde uyghur alimlirining birdek özlirini türk dése birde uyghur dep atashtiki muddi’asini chüshineleymiz.
Miladiye 10-esirde islam dini xaqaniye sultani sutuq bughraxan teripidin qobul qilinip keng kölemlik ghazatlar arqisida tedriji islamiyet xaqaniyide omumlishidu. Lékin xaqaniye uyghur élini islamlashturushqa ülgürmeyla yimirilidu. Aldi bilen qitanlarning andin mongghullarning istélasi bu ikki elni mustemlike we yérim mustemlikige aylanduridu. Emma shu istélachilar yene medeniyetlik ejdadlirimiz teripidin assilimatsiye qilinidu. Uyghur élining köpchilik ahalini hésabqa almighanda mongghullar bilen ejdadlirimizning arisida din eng chong tosalghu bolup qalidu.

Ene shundaq tarixi dewrde chinggizxan ewladi bolmish tughluq tömürxan miladiye 1348-yili textke chiqqandin kéyin mongghullarnila emes, barliq musulman bolmighan türklerni hem mejburiy halda islam dinigha kirgüzdi. Shundin bashlap ana tupraq altun diyarimizda yashaydighan ejdadlirimiz arisidiki idé’ologiye perqimu tügidi. Elwette ottura asiyadiki xelqler arisidiki til shéwisi perqini hésabqa almighanda birlikke keldi. Shundin bashlap elishir newa’i «muhakimetul lugheteyin» esiride we zohuriddin muhemmed babirning «baburname» side bir nechche jayda «uyghur» ibarisini tilgha alghinini hésabqa almighanda «türk» nami omumiy namgha aylinidu. Xelq özini «türk» yaki musulman dep atash bilen birge yurtning nami bilen xotenlik, qeshqerlik, lopluq, taranchi, dolanliq dégendek namlarda ataydu. Bu xil halet yaki mushu esirning aldinqi yérimining axirlirighiche dawamlishidu. Mushu esirdiki alimlardin abduqadir damollam, hüseyinxan tejellilermu özlirini «türk» dep atighan. Xitayche menbelerdimu 1884-yilidin ilgiri yurtimizmu musulmanlar yurti xuyjiyang (回疆) dep yazghan hemde ejdadlirimizni tungganlardin perqlendürüsh üchün chentu (缠头) dep atighan.

uyghur_empire_largestever

https://en.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrks

«uyghur» dégen bu nam miladiye 1350-yillardin 1935-yillarghiche untulup uning izigha «türk» dégen esli nam qollinilghan. Shuning bilen birge özlirini yurt nami bilen perqliq atighan, musulman dep atashmu bir xil millet nami tüsini alghan. Undaqta «uyghur» dégen bu millet nami qandaqche qaytidin peyda bolup qaldi?
Bu mesilini aldi bilen xelq’ara weziyetke baghlap chüshinish mumkin. Miladiye 20-esirde dunya weziyitide ajayip özgirishler barliqqa keldi. Ching impériyisi aghdurulup jungxua min’go quruldi. Charrusiye aghdurulup tunji sotsiyalistik impériye sabiq sowét ittipaqi quruldi. Sowét impériyisi barliqqa kélishi bilenla özini pütkül dunyadiki ézilgüchilerning bashlamchisi dep élan qildi hemde türlük amallar bilen gherbiy türkistanni hakimiyiti astigha aldi. Pütkül ottura asiyani menggü ishghaliyet astida tutup turush üchün guruhlargha bolup idare qilish zörür bolup qaldi. Bu xuddi «uyghurlar yéngidin barliqqa kelgen millet gewdisi bolup, u tesewwur ichidiki tarixiy en’ene we yéqinqi siyasiy éhtiyaj tüpeylidin yerdashliqni biriktürüp bashqilar teripidin keship qilip chiqilghan» déyilgen’ge oxshash melum perqlerni asas qilip yéngi milletler yasap chiqildi. Netijide uyghur we özbek barliqqa kélip türk nami ottura asiyadin siqip chiqirildi.
Undaqta «uyghur» atalmisi qandaqche bu yéngi milletke nam qilip qobul qilindi? Qazaq akadémik t. Qaydaruw «1921-yili s. Malowning teshebbusi bilen tashkentte uyghur ziyaliylirining qurultiyi échildi. Yighin qatnashchiliri ezeldin mewjut bolup kéliwatqan uyghur dégen millet namini eslige keltürüshni, hemde sherqiy türkistandiki barliq uyghur xelqining ortaq nami qilishni birdek qollidi» deydu. Bu yighin 1921-yil 6-ayda échilghan bolup shu nuqtini ilmiy halda perez qilish mumkinki, yighinda rus uyghurshunasi malow özining uyghurshunasliqtiki shöhritidin paydilinip «uyghur» namini qaytidin otturigha chiqirip sherhilep, yighin ishtirakchilirini qayil qilghan. Chünki maluw akadémik radlowning shagirti bolup unwiréstétta oquwatqan chéghidin bashlap türk tili tetqiqat guruppisigha qatnashqan. 1909-yilidin 1911-yilighiche, 1913-yilidin 1915-yilighiche sherqiy türkistan we gensuda uyghurlarning (sérq uyghurlarnimu öz ichige alidu) til we folklorini tekshürgen. 1916-yili türk filologiyisi boyiche magistir bolghan. 1917-yilidin kéyin qazan, pétirborg, tashkent qatarliq jaylardiki aliy mekteplerde türk tili edebiyatidin ders otken. 1939-yili rusiye penler akadémiyisining muxbir akadémiki bolghan. U hayatida uyghurlargha a’it nurghun kitab we maqaliler élan qilghan.
Uyghur nami ene shundaq otturigha chüshüp qanunlashqan. 1924-yili sabiq sowét ittipaqida nopus tekshürüshtin bashlap bu nam körülüshke bashlighan. Undaqta bu nam qandaqche sabiq sowét ittipaqidin sherqiy türkistan’gha köchüp keldi? Bu nam békitilip qanunlashqandin kéyin metbu’at, teshwiqat wasitiliride élan qilinish bilen birge aliy ilimgahlarda qollinildi, mushu esirning bashliridin bashlap nurghunlighan ziyaliylirimiz ilim élish üchün sowétqa chiqip tedrijiy bu namni qobul qildi. Milletperwer, meripetperwer sha’irlirimiz memtili toxtihaji oghli tewpiqi we abduxaliq uyghurlar uyghur namni sowét ittipaqidin qobul qilghan. Bu mesilige qarita shwétsariyilik dangliq diplomat, uyghurshunas doktor gunnar yarring mundaq deydu: «20-esirning 30-yillirining axirliri sherqiy türkistanning jenubida «türk» namining ornigha «uyghur »nami dessidi, bu atalghuning teshebbuschisi s. E malow» («qeshqerge qayta bérish» qa qarang), u esiride uyghur namigha mushu esirning atalmisi süpitide mu’amile qilidu.

TürkçeTarih_TurkTarihininKısaKronolojisi_14

https://en.wikipedia.org/wiki/Uyghurs

«uyghur» atalghusi sherqiy türkistanda zadi qachandin bashlap qanunliship qollinildi? Bu heqte xarwart uniwérsitétini püttürgen turpan ékspéditsiyige qatnashqan jasyan lodés (1933-yili sherqiy türkistan’gha kelgen sowét diplomati apirasyw shinjang militarisi shijang sheripige bergen teklip ichide tarim wadisidiki amillarni 20-yillardiki lénin asas qilghan sowét ottura asiya xelqining millet tewelikini til tarix qurulmisigha asasen uyghur dep atash teklipini bergen bolushi mumkin» deydu. Shu chaghlarda qeshqerni merkez qilghan halda otturigha chiqqan «sherqiy türkistan islam jumhuriyiti» belkim sowét impériyisini chöchütüp qoyghan bolushi mumkin, chünki shu zamanning hiyle-mikir shahi, esheddiy fashist shéng shisey öz hakimiyitini mustehkemlesh üchün qizil fashist stalindin ibaret dunyawi shexske özini sadiq it qilip körsitip, bolshéwik bolghan idi. Sowét impériyisi nurghunlighan bolshiwiklarni ewetip uning hakimiyitini mustehkemleshke ghayet zor töhpilerni qoshti. 1934-yili jahan’girlikke qarshi uyushma qurulup bir mezgil ötkendin kéyin «chentu» dégen namni «uyghur» dep özgertish 2-nöwetlik awam xelq qurultiyida qanunlashturulghan. Qurultayda uyghur dégen namni xitayche teleppuz terjimisi mesilisimu otturigha chüshüp wéywu’ér 威武儿 dégendek layihilermu bar bolghan, buning menisi bolsa «aliyjanab, jasaretlik tengrining amraq perzenti» dégen menini bergen. Borhan shehidi «shinjangning 50 yili» namliq esiride «men yuwinbin bilen meslihet qiliship wéywu’ér 维吾尔 dep yazayli déyishken iduq. Ölkilik hökümetning yighinigha sunup maqullan’ghandin kéyin uyghurlarning namining resimi yazma shekli qilin’ghanidi. Shuningdin étibaren u bara-bara keng qollinildi» dep yazidu. Wéywu 维吾 bolsa méni himaye qil dégen menini bildüridu. Bu nam ene shundaq otturigha chüshidu. Qurultay mezgilide milletlerning namini özgertish bolghan. Burhan shehidining eslimisige asaslan’ghanda «bulut» ornigha «qirghiz» «nughay» ornigha «tatar» békitilgen. «junggo» atalmisini «xitay» dep terjime qilmay ahang boyiche atashmu békitilgen, taki 1949-yilighiche xenzu nami ornigha «xitay» dégen nam qollinilghan.

Asia_1025ad

https://en.wikipedia.org/wiki/Kara-Khanid_Khanate
Xulase qilghanda, uyghur nami kéyin dégendimu miladiyidin töt esir ilgiriki dewrdinmu burun barliqqa kelgen bolup, köp hallarda siyasiy atalghu, dölet nami süpitide qollinilghan, intayin az sandiki chaghlarda qebile nami bolupmu qobul qilin’ghan. Ilgiri-kéyin bolup orxun uyghur xanliqining hemde uyghur élining nami bolghan. Texminen miladiye 1350-yilliri etrapida ishlitilishtin qalghan. Miladiye 1921-yili 6-mayda tashkentte ziyaliylar qurultiyida uyghurshunas maluwning teshebbusi bilen qarar qobul qilinip, sherqiy türkistan we ottura asiyadiki qismen ahalining nami süpitide békitilgen. 1924-yili sowét ittipaqidiki nopus tekshürüshtin bashlap qobul qilin’ghan, qollinishqa bashlighan. Sherqiy türkistanda bolsa shéng shisey mustebit hakimiyiti qurulghandin kéyin sowét ittipaqi mesilhetchilirining körsetmisi boyiche qobul qilinip, 2-qétimliq awam xelq qurultiyida (1934-yili) qanunlashturup qobul qilin’ghan hemde keng teshwiq qilin’ghan. Bu nam némishqa shunche tézla omumliship kétidu? Sewebi éniqki nurghunlighan sowét meslihetchiliri sherqiy türkistanda xizmet qilghandin bashqa nurghunlighan yashlar sowét ittipaqida bilim alghan. Ularning terbiyisini qobul qilghan, yene kélip «uyghur» nami qedimki yazma yadikarliqlarda körülgini üchün nahayiti tézla qobul qilinip omumlashqan, eyni chaghda sowét ittipaqi we shinjang ölkilik hökümetning qanuni wasite bilen qararlashturushmu rol oynighan.
Uyghurshunasliqning tereqqiy qilishi bilen nahayiti köp mesililer hel boldi, emma asasliqi ikki xil ajizliqqa yol qoyuldi, ulardin biri uyghur milliti bilen uyghur namini tengleshtürüp uyghurlarning pütkül tarixini uyghur namlan’ghan ashu gewdisinila izdesh. Yene bir ajizliq uyghurlarning tarixiy yazma yadikarliqlarni asasi süpitide paydilanmasliqta körülidu. Bu xil ajizliqlar uyghur alimlarning üzlüksiz yétiship chiqishigha egiship özgergüsi.
Izahlar:
Mehmud qeshqiri «türkiy tillar diwani» shinjang xelq neshriyati 1980-yil uyghurche neshri 1-tom 151-, 2- betler
«oghuzname» milletler neshriyati uyghurche neshri 1980-yil 30-bet
Molla nimetulla möjizi «tewarixi musqiyyun» uyghurche milletler neshriyati 1982-yil 26-bet.
Lyu yitang «uyghur tetqiqati» 1977-yil teywen xenzuche neshri 11-, 27 -bet
Zordun sabir «yawropagha seper», «tarim» 1988-yil 5-san 106-bet.
«uyghurlarning qisqiche tarixi» shinjang xelq neshriyati 1989-yil uyghurche neshri 92-bet
Yüsüp xas hajip «qutadghubilik» milletler neshriyati 1984-yil uyghurche neshri 92-bet
«tarim» zhurnili 1986-yili 2-san türklog israpil yüsüp teyyarlighan maqalige qarang
«junggodiki milletler tarixi» milletler neshriyati 1990-yili xenzuche neshri 2-qsiim 63-bet
Gratin « uyghurlarning kélip chiqishi » namliq maqaliside keltürgen neqil «shinjang ijtima’iy penler axbarati» 1992-yil 5-san 14-bet, 11-bet.
«qeshqer pédagogika instituti ilmiy zhurnili» uyghurche 1993-yil 4-san 75-bet
Burhan shehidi «shinjangning 50 yili» we «shinjang tarixiy matériyalliri» uyghurche 28-toplamgha qarang.

 

http://www.akademiye.org/ug/?p=9503