Uyghur Klassik Edebiyati: Oghuzname Dastani

10177224_740360452705849_7877267891750259081_n

Künler ötüp, tünler ötüp, u, yigit boldi. Bu chaghda, bu yerde, bir chong orman bar idi, uningda köp derya–éqinlar bar idi. Bu yerde yawayi haywanlar köp idi, qushlar uchushup yüretti. Bu orman ichide chong bir qi’at bar idi, u mal–charwa we xelqning jénigha zamin bolghan intayin wehshi bir haywan idi, u el–jama’etke zor jewri–japa keltürgen idi. Oghuz qaghan batur adem idi. U bu qi’atni owlimaqchi boldi.

Künlerning biride u owgha chiqti.neyze élip, oq, ya élip, yene qilich élip, qalqan élip atlandi. Bir bugha owlidi, u, bu bughini talning chiwiqi bilen derexqe baghlap qoyup ketti. Etisi tang atqanda kelginide, kördiki qi’at bughini élip kétiptu. U yene bir éyiq owlap, uni altun belwighi bilen derexqe baghlap qoyup ketti. Ikkinchi, küni tang atqandakelginide, kördiki, qi’at éyiqni élip kétiptu.

U (héliqi) derexning tüwide turghinida, qi’at kélip béshini oghuzning qalqinigha urdi. Oghuz neyzisini qi’atning béshigha ordi, uni öltürdi, qilich bilen béshini kesti. Uni élip ketti, u yene kelginide kördiki, shungqar qi’atning ich–baghrini yep turghan, u shungqarni oqya bilen öltürdi, uning béshini kesti. Andin kéyin u éyttiki: «qarang, mana bu shungqarning turqi: qi’at bugha yidi, éyiq yidi, u gerche tömürdek qattiq bolsimu neyzem axir uni öltürdi, shungqar qi’atni yidi, u gerche shamaldek téz bolsimu oqyayim axir uni öltürdi.»

Oghuz qaghan kéyinche dölitining hökümdari bolidu. Oghuz qaghanning türk xelqi ichide alahide muhim orni bar. Buning sewebi asmandin uninggha bir kök nurning chüshishidur. Chünki oghuz qaghan qachanki tengrige séghinip yardem telep qilsa yaki du’a qilsa uninggha yardem kéletti.
Künlerning biride oghuz qaghan bir yerde tengrige séghiniwatqinida, (etrap) qarangghuliship, asmandin bir kök yoruq chüshti, uning ichidin nahayiti güzel bir qiz chiqti we oghuz uning bilen oylendi. Bu qizdin uning üch oghli boldi. Ularning isimlirini kün, ay we yultuz qoydi.
Oghuz qaghan bir küni owgha chiqqanda, kölning otturisidiki derexning kawikida intayin güzel bir qizni kördi we uning bilen öylendi. Bu qizdinmu uning üch perzenti boldi. Ularning isimlirni asman, tagh we déngiz qoydi.

Oghuz qaghanning dastanning bu bölümide éytqanliri tariximizdiki köpligen dölet erbabi teripidin bir ghaye süpitide qobul qilindi.
Arqidin qaghan katta ziyapet bérip, el–jama’etni teklip qildi. Ular kélip qatnashti. Qiriq shire, qiriq orunduq yasatti. Köpchilik türlük nazu–nimetlerni yiyishti, türlük mey–sharaplar ichishti. Toydin kéyin, oghuz qaghan beglerge we el–jama’etke yarliq chüshürüp mundaq dédi:
……………………………………..

Men Uyghurgha boldum qaghan ,
Élinglar ya bilen qalqan ;
Tamgha bolsun bizge buyan ,
Kök böre bolsun hem uran ;

Tömür neyziler bolsun orman,
Owliqta yurushsun mal–waran;
Hem aqsun derya we éqin ,
Qoyash tugh bolsun, asman qorighan.

Andin kéyin, oghuzqaghan terep terepke yarliq chiqardi. Mektup yézip elchilerdin ewetti. Ulardin özige ita’et qilishlirini telep qildi. Bu chaghda, ong terepte altun qaghan dégen bir qaghan bar idi. Bu altun qaghan oghuz qaghangha elchi ewetip, nurghun altun–kümüsh, nurghun yaqut, ünche–merwayitni sowgha qilip, uninggha béqinidighanliqini bildürdi. Oghuz qaghan uning bilen dostluq ornatti. Sol terepte urum dégen bir qaghan bar idi. Bu qaghanning sheherliri köp idi. Urum qaghan oghuz qaghanning yarlighini qobul qilmidi, uning aldigha barmidi. «Bu sözlerge pisent qilmaymen» dep yarliqqa boy sunmidi. Buning bilen oghuz qaghanning gheziwi kélip, esker chiqirishqa teyyarlandi.

Tughlirini kötirip, eskerlirini bashlap uninggha qarshi atlandi. Qiriq kündin kéyin, muz tagh dégen taghning baghrigha yétip bardi. Chédir tikip, shük bolup uxlashti. Tang süzülgende, oghuz qaghanning chédirigha kündek bir yoruq chüshti. U yoruq ichidin kök tüklük, kök yayliliq chong bir erkek böre chiqti. Böre oghuz qaghangha xitap qilip mundaq dédi: «hey, oghuz sen urumgha esker chiqarsang, men aldinglarda yol bashlap mangimen.» shundin kéyin, oghuz qaghan chédirlirini yighip, atlandi. Qarisa, leshkerlirining aldida kök tüklük, kök yayliliq chong bir erkek böre yol bashlap méngiwatqan, buning bilen ular börining keynidin egiship ilgirilidi. Bir nechche kündin kéyin, kök tüklük, kök yayliliq bu chong erkek böre yoldin toxtidi. Oghuzmu leshkerliri bilen birge toxtidi. Bu yerde itil müren dégen bir derya bar idi. Itil müren deryasining qirghiqidiki qara tagh baghrida qattiq urush boldi. Ikki qoshun arisida nahayiti köp jiddiy urush boldi. Urush el–jama’etning könglige köp qayghu saldi. Urush shundaq qattiq boldiki, itil müren deryasining süyi qip–qizil sirgha aylandi. Oghuz qaghan yengdi, urum qaghan qachti. Oghuz qaghan urum qaghanning qaghanliqini aldi, el–jama’etni özige qaratti, nurghunlighan jansiz we janliq ghenimetler oghuz qaghanning ordisigha kirdi.

Uningdin kéyin tagh – töpiliklerni éship, yolini dawamlashturdi. Oghuz qaghan chürchit qaghanimu yéngip, nahayiti köp ghenimet aldi. Urushtin kéyin, oghuz qaghanning leshkerlirige, nökerlirige we xelqige shundaq köp ghenimetler chüshtiki, uni toshushqa shunchila at, qéchir, kalilar azliq qildi. Oghuz qaghanning leshkiri ichide yashanghan, tejribilik bir kishi bar bolup, uning ismi barmaqliq yosun billig idi. Bu chiwer adem bir igiz harwa yasidi. Harwa üstige jansiz ghenimetlerni qachilidi, harwining aldigha janliq ghenimetlerni qoshti, ulargha harwini tartquzdi. Nökerler, el – jama’et buni körüp heyran boldi, ularmu harwa yasidi. Igiz harwa mangghanda: ‹qangha, qangha›dégen awaz chiqatti, shunglashqa uninggha«qangha»dep at qoydi. Oghuz qaghan qanghalarni körüp, küldi, we: qangha bilen jansiz ghenimetni janliq gheniymet sörep mangsun. Qangha qanni menggü untup qalmasliq üchün, séning isming qanghuluq bolsun we buni harwa körsetsun dédi we yürüp ketti.

Oghuz qaghan eskerliri bilen gherbning eng gherbigiche, sherqning eng sherqigiche bardi. Hind, tangghut, süriye we misirni aldi. Oghuz qaghan pütün dunyada permanliri ijra qilinidighan bir xaqangha aylandi. Pütün insanlargha adil mu’amile qilidi. Ulargha méhri – shepqet körsetti. Sözliri insanlar teripidin ulugh permanlar misali qobul qilindi.
Dastanning buningdin kéyinki qismida oghuz qebililirining pütün dunyagha yéyilghanliqi heqqide mundaq melumatlar bérildu:

Untup qalmasliq kérek, kishilerge bildürüsh kérek, oghuz qaghanning yénida aq saqalliq, muz chachliq, qabiliyetlik bir qéri kishi bar idi. U bilermen we lilla wezir idi, uning ismi ulugh türk idi. Künlerning biride, u chüshide bir altun ya bilen üch kümüsh oq kördi. Bu altun ya kün chiqishtin ta kün pétishqiche sozulghan idi. Üch kümüsh oqning uchi shimalni körsitip turatti. Uyqudin kéyin, u chüshige keshkenlirini oghuz qaghangha éytip mundaq dédi: hey, qaghanim, sanga uzun ömür yar bolsun, hey qaghanim, séning el – nizaminggha adalet yar bolsun; kök tengri chüshümde manga isharet qilghan nersilerni emeliyetke aylandursun, tengri pütün dunyani sanga béghishlisun!

Oghuz qaghan ulugh türkning sözini anglap, intayin xursen boldi hemde: éytqinng kelsun,- dédi. Ikkinchi küni tang atqanda, balilirini chaqirip keltürüp éyttiki: hey (oghullirim) owni könglüm tartip turidu, yashinip qalghanlighim üchün, owgha chiqishqa chamim yetmeydu, kün, ay, yultuz, üchinglar tang atar terepke béringlar. Kök, tagh, déngiz üchinglar tün qarangghusi terepke béringlar. Buning bilen ücheylen tang atar terepke, qalghan üchi tün qarangghusi terepke ketti, kün, ay, yultuz nurghun haywan we qushlarni owlidi hemde yoldin bir altun yani tépiwaldi, shundaqla uni atisigha tapshurup berdi. Oghuz qaghan shatlandi hemde altun yani üch bölekke böldi we éyttiki: ;hey, akilar, bu ya silerge mensup bolsun, siler yagha oxshash oqni kökkiche étinglar.yene shundin kéyin, kök, tagh we déngiz nurghun haywan we qushlarni owlighandin kéyin, yoldin üch kümüsh oq tépiwaldi hemde uni atisigha tapshurup berdi.oghuz qaghan shatlandi hemde oqlarni üchige bölüp berdi, éyttiki:hey, iniler, bu oq silerge mensup bolsun, ya oqni toghrilaydu. Siler oqqa oxshash bolunglar.

Shundin kéyin, oghuz qaghan chong qurultay chaqirdi. Nökerlirini, el – jama’etni chaqirtti, ular kélip bar meslihet olturushti. Oghuz qaghan chong chédirda’ong teripige, qiriq ghulachliq uzun bir yaghachni qadatturdi, uning uchigha bir altun toxuni asti, uning tüwige bir aq qoyni baghlidi. Sol teripige qiriq ghulachliq uzun bir yaghachni qadatturdi. Uning uchigha bir kümüsh toxuni asti, tüwige bir qara qoyni baghlidi. Ong terepte buzuqlar olturdi, sol terepte üch oqlar olturdi. Qiriq kéche kündüz toy boldi. Ichishti, yiyishti, xursen bolushti. Shundin kéyin, oghuz qaghan oghullirigha yurtni öleshtürüp berdi, éyttiki:
Hey, oghullirim! Men köp yashidim, köp urushlarni bashtin kechürdüm. Ya bilen köp oq attim, ayghir bilen köp yollarni kezdim, düshmenlerni zar yighlitip, dostlarni shad eylettim. Tengri aldida mejburiyitimni ada qildim. Emdi yurtni silerge bölüp bérimen.

Uyghurche  Edebiyat derisliktin ilindi. Membe: bagdax tori

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s