„Bobok“ Dostoyevski sesli kitap tek parça seslendiren: Akın ALTAN

„Dürüst Hırsız“ Dostoyevski sesli kitap tek parça seslendiren: Akın ALTAN

„Polzunkov“ Dostoyevski tek parça sesli kitap seslendiren: Akın ALTAN

„Tuhaf Bir Adamın Rüyası“ tek parça Fyodor Dostoyevski sesli kitap okuyan: Akın ALTAN

„İğrenç bir olay“ Fyodor Dostoyevski tek parça sesli kitap okuyan: AKIN ALTAN

Autori: Korash Atahan

Men Uyghurgha Boldum Kahan, Élinglar Ya Bilen Qalqan!
Kökböre Bolsun Oran, Quyash Tughimiz, Asman Qorighan!
-Tengriqut Oghuz Kahan

(Bu kichikkine yazmini Uyghuristan yashliri 1985-yili 12-ayning 12-küni ürümchide élip barghan shanliq démokrattik herketke béghishlaymen!)

Uyghur tili yer sharidiki tarixi uzun we nopuzluq sanaqliq tillarning biridur! Uyghur tili Engiliz, Erep, Paris we Gérman tillirigha oxshashla insaniyet medeniyet tarixida intayin muhim orun tutup kelgen tildur.
Uyghur tili mukemmel tereqqiy qilghan til bolghachqa özide Altay-oral til sistimisining barliq alahiydiliklirini mujessemligen bir til bolupla qalmay, Semetiy we Hindo-awropa tilliriningmu morpilogiylik, sintakisliq we fonitikiliq xususiyetlirini til tereqiyatigha uyghun qobul qilip, jahan tilliri sewiyesige chiqqan muhteshem bir tildur.
Uyghur tilini beziler qedimqi misir tilliri we somer tilliri bilen baghlap chüshendüridu.Uyghur tili türkiy tillarning ichide Awropa tilliri bilen menbiyi, munasiwiti wa xaraktéri eng yéqin bolushrtek alahiydiylikke ige bir tildur!Yene uningdin bashqa ikki ming yilliq tarixqa ige Ibray tilining yiltizi qedimqi Uyghur tili bilen munasiwetlik dep qaraydighanlarmu yoq emes!
Mayteri semit, altun yaruq, erqiy pütük, ikki tekin hekayisi, türky tillar diwani, qutatqu bilig, hikmetname, shahnameyi türki, qisesul enbiya we elshir newaiy eserliri qatarliq minglighan kilassik qolyazmilar Uyghur tilida yézilghan.Ikkinchi ustaz nami bilen tilgha élinidighan El-farabiy, dunya tif ilimining asasini qurghan Ebinsina, Algebra ilimining atisi Elxrazimi, tesewwup edebiyatining yirik namayendilliridin Jalalidin Rumi hezretliri, dangliq asternom Ulughbeg qatarliqlarning tehsili Uyghur tili arqiliq élip bérilghan we eshu büyüklirimizning xéli köp sandiki eserliri Uyghur tilida yézilghan.
Uyghur tili heywetlik bir binagha oxshaydu. Uyghur tilining özila insaniyetning bir medeniyet qamusi bolup, uni gheyri maddiy we ilmiy miras süpitide alahiyde qoghdap qélishqa iltimas sunush lazim! 
Uyghue tilini Uyghurlarmu hayati boyiche ügense tügümeydighan bir bilim xezinisi bolup, U bir adettiki til emes, bir ilmiy eserge oxshaydu. Uyghur tili, uyghur pelesepisidiki ot, su, hawa we tupraqtin ibaret tört tadu hul téshi qilinghan gholuq bir pelesepening makani bolup, heqiqiten barliq xirislardin qoghdap qélishqa erziydu!

Uyghur tilini üch qewetlik binagha oxshatsaq birinchi qewette Uyghur awam telepuzi, ikkinchi qewette Uyghur edebiy tili, üchünchi qewette Uyghur tilining Aliy telepuzi turidu! 
Üchünchi qattiki til bilen aliy derijilik Uyghur alimliri we yoquri neseptiki aq-söngekler alaqilishalaydu! 
Meselen: Birinchi qattiki Uyghur tilini addiy awam puqralar, ikkinchi qattiki uyghur tilni ziyalilar, üchünchi qattiki Uyghur tilni Abduqadir Dewmullam Hezretliri, Qutluq Shewqi Hezretliri, Hüseyinhan Tejelliy Hezretliridek penniy we diniy elimlarda dunyawiy sewiyede etrapliq terbiye körgenler istimal qilishidu! 
Birinchi qattiki Uyghur tilini:Awam tili, Ikkinchi qattiki Uyghur tilini ziyalilar tili, Üchünchi qattiki Uyghur tilini Alimlar tili yeni aq-söngekler tili dep kilassipikatsiyeleshke bolidu!Üchünchi qattiki tilda Uyghur tilining yüksek tereqqiyati ipadilinidu! 
Bu qewettiki tilda söz ibarilerning we jümlilerning köchme menisi asas qilinip qollinilidu.Uyghur tilining alimlar tilida cheteltilliri ibarillirinimu köplep uchratqili bolidu!
Tilimiz dunya tilliri ichide yüksek tereqiyat jeryanini bashtin kechürgen az sandiki tillarning qatarida bolup, simiwoluq alahiydilki küchlük. Meselen qara, aq, qizil we kök digen sözlerning hemmisi ulugh, qutsal küchlük dégen menalarni bilsüridu. Kök digen sözning simiwoluq menisi bek küchlük bolup nahayiti köp meqsetlerde qollinilidu! Meselen kök bayraq, kök büre, kök tengri…qatarliqlar! Bu yerdiki kök hergizmu kök rengni emes, her kontékistta ayrim mena anglitidu. Kök digen söz yéshil digen menaghimu, kök-tat degen meneaghimu ige! Uyghur medeniyet Dunyasida nurghun kökler bar, u peqet rengnila körsetmeydu. Meselen tengrining renggi kökmu yaki qaramu, qizilmu yaki aqmu bir neme demek tes! Bürelerning ichide kök rengliq bir büre yoq! Uningdin bashqa Uyghur metologiysidiki kök büre hichbir waqitta bir haywanni körsetmeydu!Uyghur metologiysidiki kök bürening biologiylik bir janliq bilen hichqandaq alaqisi yoq!

Uyghur Millitining Milliy Ediologiysining Rengi Uyghur Millitining Rengi bolup, Bu Heqqide Qisqiche Sawatqa Ige Bolush Kérek Elbette!
Uyghur Millitining Téni, Jéni, Rohiy we Pikirining Rengliri Aq, Qara, Qizil We Kök Renglerdin Apiride Bolghan!
*Uyghurlarning MillIy Rengliri: Aq, Qara, Kök we Qizil Bolup, Bashqa Milletlerning Rengliridin Periqlinidu!

*Milliy Medeniyitimizning Peyda Bolishi We Kélishishide Ejdatlirimiz Yashighan Jughrapiyeler Asasliq Rol Oynighan!

*Medeniyitimizde Qizil Reng Bilen Qara Reng Hökümdarlargha, Aq Reng Awamgha, Kök Reng Tengrige Yéqindur!

*Reng Jehettin Élip Éyitqanda Biz Uyghurlarning Hazirqi Belgümiz Qizil, Türkiyeliklerning Qaradur!

*Shimaldiki Türklerning Renggi Kök,Jenuptikilerning Renggi Aq,Sheriqtikilerning Renggi Qizil,Gheriptikilerning Rengi Qaradur!

*Büyük Ejdatimiz Tengriqut Oghuz Xaqandin Bashlanghan Milliy Bayriqimizning Rengi Kök We Aqtur!

*Milliy Motiflirimizda Kök Reng Bilen Aq Reng Köp Qollunilghan! Bashqa Renglerning Hemmisi Bularning Qoshumchisidur!

*Pelesepimizde Ademning Tughulishi We Ölüshi, Ten We Saqliqi, Yash We Qériliqi Qatarliqlarni Shu Tört Zat Belgüleydu!

*Milliy Medeniyitimizde Yene Herqandaq Bir Zat Yenela Shu Tört Zattin Peyda Bolghan Dep Qarilip Kelgen!

*Milliy Pelesepimizde Kök Reng Tengrini, Qizil Reng Hoquqni, Qara Reng Bayliqni, Aq Reng Étiqatnimu Ipadileydu!

*Milliy Pelesepimizde Hayatliq Bilen Ölümning Arisida Yamghurning Yeghishi We Pargha Aylinishidekla Bek Chong Periq Yoqtur!

*Tughulush, Ölüsh Tebiy Hadisiler Bolup, Medeniyitimizde Bu Hadisiler Dewir Qilip Turidu, Deyilgen!

*Ademning Téni We Jéni Shu Tört Zatning Bashlinishi We Axirlishishi Bolup, Hayat we Mamatliqqa Wekillik Qilidu!

*Milliy Pelesepiwiy we Istétikaliq Qarashlirimizda Qizil Otni, Qara Tupraqni, Kök Shamalni, Aq Suni Bildüretti!

*Uyghurlar Maddiy We Mewhum Sheyilerning Hemmisi Bu Tört Zattin Tüzülgen 
*Uyghurlarning Bu Muqeddes Tört Rengi Bashqa Milletlerning Tilidikidek Peqet Rengnila Emes Belki Xas Pelesepiwiy Ediymizni Ipadileydu!

*Ejdatlirimiz Özidiki Hemme Ulughluqni Bu Tört Renge Yighinchaqlap Yer Yüzide Özidin Bashqa Hichnime Yoq Dep Qarighan!

*Medeniyitimizde Qizil Sheriqimizni, Qara Gherbimizni, Kök Shimalimizni Aq Jenubimizni Bildüridu!

*Uyghurlar Dunyani Qara, Qizil, Kök we Aqtin Ibaret Tört Rengdin Tüzülgen, Dep Qaraydu!

*Uyghurlar Ayrim Hallarda Asmanning Renginimu, Maysining Renginimu Kök Deydu!

*Tilimizning Milliy Kontékisida Her Ikki Jumhuriyet Dewidiki Bayraqlarning Renggi Köktur! Kök we Yéshil Dep Ayrish Xata! UKM
Tilimizda Aq Reng Bilen Qara Rengning Her Ikkisi Kök Dégen Atalghu Bilen Menidash Qollinilidu! Menisi Ulugh Démekdur!

*Uyghur Tilining Milliy Kontéxistlirida Kök Reng Bilen Yéshil Rengning Her Ikkisini Kök Dep Ataydu! Menisi Ulugh Démekdur!

*Uyghur Medeniyitide: Qara, Aq, Kök We Qizil Rengler Büyüklükni Ipadileydighan Qutsal Rengler Dep Qaralghan!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup Tilirilshni Bilduridu! Xitaylarning Medeniyitide Bu Del Eksinche Bolup 4 Dégen San Shum San Bolup Ölüsh we Halak Bolushni Bilduridu!

*Milliy Medeniyitimzde 4 Xasiyetlik San Bolup Qara, Qizil, Aq we Kökke Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Tirilish we Tughulushning Simiwoli Bolup, Su, Ot, Hawa we Tupraqqa Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup, Atamizning Ata-Anasi we Anamizning Ata-Anisigha Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimzde 4 Dégen Sanning Menisi Qutsal Bolghachqa Beshimizgha Élip Kötürimiz! Yomulaq Tiksimu Bolidighan Doppilar Tört Burjeklik Bolup, Renggi Köpinche Tört Xil Rengning Ichidin Tallanghan Bezide Tört Rengning Hemmisi Qollunilghan Bolidu!

*Milliy Medeniyitimizde Sheriqni Erdoghan Bilen, Gheripni Arislan Buqisi Bilen, Shimalni Kök Böre Bilen, Jenupni Arqar-Keyik Bilen Ipadileydighan Enene Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Tengrini Kün Bilen, Haqanlarni Bürküt Bilen, Hökümdarlarni Arislan Bilen, Eskiri Qomandanlarni Kök Böre Bilen Ipadileydighan Enene Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Kök we Aq Rengni Ametke, Qara Reng Bilen Sériq Rengni Apetke Simiwol Qilghandek Xitaylar Sériq Reng Bilen Qara Rengni Ametke, Aq Reng Bilen Kök Rengni Apetke Simiwol Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Reng Yeni Qizilchi, Qarachi we Aqchi, Kökchiler Tabu Bolsa, Xitay Medeniytide Peqet Aqchi Bilen Qarachidin Ibaret Ikkila Tabu Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Ot Bilen Hawa, Su Bilen Tupraqtin Ibaret Tört Zat Hökmaran Bolup, Xitay Medeniyitide Su Bilen Tupraqla Bolghachqa, Uyghurlar Xitaylarning Muhitida Halak bolidu…Xitaylar Uyghurlarning Bayriqi Astida Mewjutluqini Qoghdap Qalalmaydu!

*Medeniyitimizde Uyghurlarning Rengliri Toyunghanda Xitaylarning Rengliri Öchüshke Bashlaydu, Xitaylarning Rengliri Toyunghanda Köklikimiz Qaridap, Qizilliqimiz Aqirip Kétidu!

*Milliy Medeniyitimizde Terepler 4, Tabular 4, Awazlar 4 We Rengler Tört Bolghachqa Uyghur Ediologiyesining Namayendilliridin Uyghur Kilassik Edebiyati, Uyghur Folklori, Dunyagha Meshur Uyghur Ményatorliri we Insaniyet Medeniyitidiki Gigant Eser Uyghur 12 Muqammu Tört Terep, Tört Zat, Tört Reng We Tört Awazdin Ibaret Temparamentin Tüzülgen!

*Xitaylar mustemlike milletning edebiy tili we yoquri nesep tili bolmaydu dep qarap, Uyghur tilining chaghatay dewri telepuzini pilanliq we sistimiliq shekilde yoq qilip, kembighel awam puqralarning tilini Uyghur edebiy tili qilip békitip qoyushqan.

Awropada peyda bolghan edebiyat-sennet oyghunishi herkiti, sanaet inqilawi bolupmu Parij inqilawidin kéyin qanche ming yildawamliship kelgen peodalliq sistem asta-asta zawalliqqa yüzlünüp, ottura esir qarangghuluqi ichiden insanperwerlik quyashi tughuldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushi kona sistemning yimirilip, insaniyet tarixidiki yéngi bir iraning bashlinishiidi.Burunqi chék-chigirisini hésaplap tügetkili bolmaydighan jahan dewletliri yiqilip, yerlik kichik milliy jumhuriyetler quruldi.Ilgirki peodalliq jemiyette Aq-söngeklerning we baylarningla balliri oqup, jahan dewletliridiki hakim milletning özgiche tereqqiy qilghan tilida telim-terbiye köretti. Kembighellerning we qullar we yanchilarning balliri bolsa oquyalmayti we sawatsizliq déngizida nadanliq ichide hayat kechüretti. 
Bu ehwal Türük dunyasidimu shundaq idi. Xitaylarning sériq topiliq igizliki bilen büyük hunlarning bozqirini ayrip turidighan Seddichin s sépilidin Awistiriyening payitexti wienaghiche bolghan jughrapiyede Uyghurlar we Uyghurlarning qewmi-qérindashliri qurghan jahan dewletliri bar bolup, bu dewletlerde Uyghur tilining aliy neseptikilliri qollunidighan aq-söngekler telepuzida telim-terbiye élip bérilatti. 
Beg töriler, aq-söngekler we alim-ölimalar sinipining qanche ming yildin béri ishlitip kelgen tili yeni, ilim saheside Chaghatay dewri Uyghur tili dégen til Osmaniye émparatorluqi, Baburiyler dewliti, Ilhanlar dewliti, Altun orda dewliti, qirim xanliqi, Chaghatay dewliti, Temüriyler émparatorluqi we Seyidiye Uyghur dewliti qatarliq chong kichik dewletlerning yiqilishi bilen asta-asata zeyiplep, dunyawiy yéngi sistémining türütkisi bilen, Türükler yashighan keng jughrapiyening hemmila yéride yerlik telepuzlarni asas qilghan yazma edebiyat barliqqa keldi. 

Kéyinki dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili dep atalghan eshu muhteshem til Uyghur yazma edebiyati asasida tereqiy qilghan til bolup, türükler yashighan kengri jughrapiyede uni yerlik xeliqler chüshünelmeyti! Bu til awam xeliq ishlitiwatqan yerlik til we diyalikitlardin periqliq haalda tereqqiy qilghan bolup, peqet dewletler ara deplomatiyede, yazma edebiyatta, poiziye we pirozachiliqta, dewletning xet-chekliride we ilmiy-diniy oqu-oqutush ishlaridala peqet dewletning aliy menpetini közde tutup qollunatti.
Yéngi zaman Uyghur tili, Uyghurlar merkezlik toplushup olturaqlashan Türkistan tupraqliridaki töwen qatlam awam-puqralarning tili bolup, u tilmu téximu kichiklep Sheriq shiwisini asas qilip hazirqi zaman UYGHUR tili, gherip shiwisini asas qilip Üzbek tili dep ikkige ayriwétildi.
Shundaq qilip alemshomul we muhteshem dewletlerde hakimiyet we telim-terbiye tili bolup qanche-ming yil höküm sürüp kelgen, axirqi dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili, dep atalghan til asta-asta sünniy shekilde istimaldin qaldi we özining ornini bugünki meheliwiy tilardin, Uyghur, Üzbek, Qazaq, Qirghiz, Türük, Azeri we Türükmen tili deydighan yüzligen ushshaq tillargha ötünüp berdi!
Hazir Uyghur tilining heqiqi opfitsiyel telepuzini yeni aqsöngekler shiwesini qollunidighanlar barghanche yoqap kétishke bashlidi…Chünki uni chüshünidighanlar az! 

Alim Abdushkur Memtiminni tilimizning aqsöngekler telepuzini qollinip eser yazidighan alimlarning eng axirqi wekilidur déyishke bolidu!
Eslide Uyghurlarning heqiqi edebiy tili 18-esirgiche pütün dunyadiki türkiy we parisiy xeliqlerning, 20-esirgiche otura asiyadiki yeni büyük türkistandiki barliq Türkiy qewimlerning edebiy tili we resmiy munasiwetlerde qollunilidighan we alaqilishidighan ortaq ofitsiyel tililiq rolini oynap kelgen. 
Bu qisqa yazmining toxtalmaqchi bolghan mawzusi Kök bayraqtaki kök böre dep qoyalghan bolup, hazirqi teleppuzda kök bayraqtiki yéshil böre dep chüshünilidu…Tilning menasi milliy medeniyitimzning logikisigha yat halda pütünley özgürep kétidu. 
Kök bayraqtiki yéshil böre dise uning esli menisi qalmaydu! Kök bayraqtiki kök böre dégenlik qutsalliqning ichidiki büyüklük dégenlik bolidu…wahakazalar!
Xitaylar wetinimizni besiwalghan yérim esirdin köpraq waqittin beri Uyghur tilining esli edebiy telepuzi pütünley yoq qilindi! 
12.12.2017

Autori: Korash Atahan
-Bu kichikkine yazmini Uyghuristan yashliri 1985-yili 12-ayning 12-küni ürümchide élip barghan shanliq démokrattik herketke béghishlaymen! –Autordin

Uyghur tili yer sharidiki tarixi uzun we nopuzluq sanaqliq tillarning biridur! Uyghur tili Engiliz, Erep, Paris we Gérman tillirigha oxshashla insaniyet medeniyet tarixida intayin muhim orun tutup kelgen tildur.
Uyghur tili mukemmel tereqqiy qilghan til bolghachqa özide Altay-oral til sistimisining barliq alahiydiliklirini mujessemligen bir til bolupla qalmay, Semetiy we Hindo-awropa tilliriningmu morpilogiylik, sintakisliq we fonitikiliq xususiyetlirini til tereqiyatigha uyghun qobul qilip, jahan tilliri sewiyesige chiqqan muhteshem bir tildur.
Uyghur tilini beziler qedimqi misir tilliri we somer tilliri bilen baghlap chüshendüridu.Uyghur tili türkiy tillarning ichide Awropa tilliri bilen menbiyi, munasiwiti wa xaraktéri eng yéqin bolushrtek alahiydiylikke ige bir tildur!Yene uningdin bashqa ikki ming yilliq tarixqa ige Ibray tilining yiltizi qedimqi Uyghur tili bilen munasiwetlik dep qaraydighanlarmu yoq emes!
Mayteri semit, altun yaruq, erqiy pütük, ikki tekin hekayisi, türky tillar diwani, qutatqu bilig, hikmetname, shahnameyi türki, qisesul enbiya we elshir newaiy eserliri qatarliq minglighan kilassik qolyazmilar Uyghur tilida yézilghan.Ikkinchi ustaz nami bilen tilgha élinidighan El-farabiy, dunya tif ilimining asasini qurghan Ebinsina, Algebra ilimining atisi Elxrazimi, tesewwup edebiyatining yirik namayendilliridin Jalalidin Rumi hezretliri, dangliq asternom Ulughbeg qatarliqlarning tehsili Uyghur tili arqiliq élip bérilghan we eshu büyüklirimizning xéli köp sandiki eserliri Uyghur tilida yézilghan.
Uyghur tili heywetlik bir binagha oxshaydu. Uyghur tilining özila insaniyetning bir medeniyet qamusi bolup, uni gheyri maddiy we ilmiy miras süpitide alahiyde qoghdap qélishqa iltimas sunush lazim!
Uyghue tilini Uyghurlarmu hayati boyiche ügense tügümeydighan bir bilim xezinisi bolup, U bir adettiki til emes, bir ilmiy eserge oxshaydu. Uyghur tili, uyghur pelesepisidiki ot, su, hawa we tupraqtin ibaret tört tadu hul téshi qilinghan gholuq bir pelesepening makani bolup, heqiqiten barliq xirislardin qoghdap qélishqa erziydu!
Uyghur tilini üch qewetlik binagha oxshatsaq birinchi qewette Uyghur awam telepuzi, ikkinchi qewette Uyghur edebiy tili, üchünchi qewette Uyghur tilining Aliy telepuzi turidu!
Üchünchi qattiki til bilen aliy derijilik Uyghur alimliri we yoquri neseptiki aq-söngekler alaqilishalaydu!
Meselen: Birinchi qattiki Uyghur tilini addiy awam puqralar, ikkinchi qattiki uyghur tilni ziyalilar, üchünchi qattiki Uyghur tilni Abduqadir Dewmullam Hezretliri, Qutluq Shewqi Hezretliri, Hüseyinhan Tejelliy Hezretliridek penniy we diniy elimlarda dunyawiy sewiyede etrapliq terbiye körgenler istimal qilishidu!
Birinchi qattiki Uyghur tilini:Awam tili, Ikkinchi qattiki Uyghur tilini ziyalilar tili, Üchünchi qattiki Uyghur tilini Alimlar tili yeni aq-söngekler tili dep kilassipikatsiyeleshke bolidu!Üchünchi qattiki tilda Uyghur tilining yüksek tereqqiyati ipadilinidu!

Bu qewettiki tilda söz ibarilerning we jümlilerning köchme menisi asas qilinip qollinilidu.Uyghur tilining alimlar tilida cheteltilliri ibarillirinimu köplep uchratqili bolidu!
Tilimiz dunya tilliri ichide yüksek tereqiyat jeryanini bashtin kechürgen az sandiki tillarning qatarida bolup, simiwoluq alahiydilki küchlük. Meselen qara, aq, qizil we kök digen sözlerning hemmisi ulugh, qutsal küchlük dégen menalarni bilsüridu. Kök digen sözning simiwoluq menisi bek küchlük bolup nahayiti köp meqsetlerde qollinilidu! Meselen kök bayraq, kök büre, kök tengri…qatarliqlar! Bu yerdiki kök hergizmu kök rengni emes, her kontékistta ayrim mena anglitidu. Kök digen söz yéshil digen menaghimu, kök-tat degen meneaghimu ige! Uyghur medeniyet Dunyasida nurghun kökler bar, u peqet rengnila körsetmeydu. Meselen tengrining renggi kökmu yaki qaramu, qizilmu yaki aqmu bir neme demek tes! Bürelerning ichide kök rengliq bir büre yoq! Uningdin bashqa Uyghur metologiysidiki kök büre hichbir waqitta bir haywanni körsetmeydu!Uyghur metologiysidiki kök bürening biologiylik bir janliq bilen hichqandaq alaqisi yoq!
Xitaylar mustemlike milletning edebiy tili we yoquri nesep tili bolmaydu dep qarap, Uyghur tilining chaghatay dewri telepuzini pilanliq we sistimiliq shekilde yoq qilip, kembighel awam puqralarning tilini Uyghur edebiy tili qilip békitip qoyushqan.
Awropada peyda bolghan edebiyat-sennet oyghunishi herkiti, sanaet inqilawi bolupmu Parij inqilawidin kéyin qanche ming yildawamliship kelgen peodalliq sistem asta-asta zawalliqqa yüzlünüp, ottura esir qarangghuluqi ichiden insanperwerlik quyashi tughuldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushi kona sistemning yimirilip, insaniyet tarixidiki yéngi bir iraning bashlinishiidi.Burunqi chék-chigirisini hésaplap tügetkili bolmaydighan jahan dewletliri yiqilip, yerlik kichik milliy jumhuriyetler quruldi.Ilgirki peodalliq jemiyette Aq-söngeklerning we baylarningla balliri oqup, jahan dewletliridiki hakim milletning özgiche tereqqiy qilghan tilida telim-terbiye köretti. Kembighellerning we qullar we yanchilarning balliri bolsa oquyalmayti we sawatsizliq déngizida nadanliq ichide hayat kechüretti.
Bu ehwal Türük dunyasidimu shundaq idi. Xitaylarning sériq topiliq igizliki bilen büyük hunlarning bozqirini ayrip turidighan Seddichin s sépilidin Awistiriyening payitexti wienaghiche bolghan jughrapiyede Uyghurlar we Uyghurlarning qewmi-qérindashliri qurghan jahan dewletliri bar bolup, bu dewletlerde Uyghur tilining aliy neseptikilliri qollunidighan aq-söngekler telepuzida telim-terbiye élip bérilatti.
Beg töriler, aq-söngekler we alim-ölimalar sinipining qanche ming yildin béri ishlitip kelgen tili yeni, ilim saheside Chaghatay dewri Uyghur tili dégen til Osmaniye émparatorluqi, Baburiyler dewliti, Ilhanlar dewliti, Altun orda dewliti, qirim xanliqi, Chaghatay dewliti, Temüriyler émparatorluqi we Seyidiye Uyghur dewliti qatarliq chong kichik dewletlerning yiqilishi bilen asta-asata zeyiplep, dunyawiy yéngi sistémining türütkisi bilen, Türükler yashighan keng jughrapiyening hemmila yéride yerlik telepuzlarni asas qilghan yazma edebiyat barliqqa keldi.
Kéyinki dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili dep atalghan eshu muhteshem til Uyghur yazma edebiyati asasida tereqiy qilghan til bolup, türükler yashighan kengri jughrapiyede uni yerlik xeliqler chüshünelmeyti! Bu til awam xeliq ishlitiwatqan yerlik til we diyalikitlardin periqliq haalda tereqqiy qilghan bolup, peqet dewletler ara deplomatiyede, yazma edebiyatta, poiziye we pirozachiliqta, dewletning xet-chekliride we ilmiy-diniy oqu-oqutush ishlaridala peqet dewletning aliy menpetini közde tutup qollunatti.
Yéngi zaman Uyghur tili, Uyghurlar merkezlik toplushup olturaqlashan Türkistan tupraqliridaki töwen qatlam awam-puqralarning tili bolup, u tilmu téximu kichiklep Sheriq shiwisini asas qilip hazirqi zaman UYGHUR tili, gherip shiwisini asas qilip Üzbek tili dep ikkige ayriwétildi.

Shundaq qilip alemshomul we muhteshem dewletlerde hakimiyet we telim-terbiye tili bolup qanche-ming yil höküm sürüp kelgen, axirqi dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili, dep atalghan til asta-asta sünniy shekilde istimaldin qaldi we özining ornini bugünki meheliwiy tilardin, Uyghur, Üzbek, Qazaq, Qirghiz, Türük, Azeri we Türükmen tili deydighan yüzligen ushshaq tillargha ötünüp berdi!
Hazir Uyghur tilining heqiqi opfitsiyel telepuzini yeni aqsöngekler shiwesini qollunidighanlar barghanche yoqap kétishke bashlidi…Chünki uni chüshünidighanlar az!
Alim Abdushkur Memtiminni tilimizning aqsöngekler telepuzini qollinip eser yazidighan alimlarning eng axirqi wekilidur déyishke bolidu!
Eslide Uyghurlarning heqiqi edebiy tili 18-esirgiche pütün dunyadiki türkiy we parisiy xeliqlerning, 20-esirgiche otura asiyadiki yeni büyük türkistandiki barliq Türkiy qewimlerning edebiy tili we resmiy munasiwetlerde qollunilidighan we alaqilishidighan ortaq ofitsiyel tililiq rolini oynap kelgen.
Bu qisqa yazmining mawzusi Kök bayraqtaki kök böre dep qoyalghan bolup, hazirqi teleppuzda kök bayraqtiki yéshil böre dep chüshünilidu…Tilning menasi milliy medeniyitimzning logikisigha yat halda pütünley özgürep kétidu.
Kök bayraqtiki yéshil böre dise uning esli menisi qalmaydu! Kök bayraqtiki kök böre dégenlik qutsalliqning ichidiki büyüklük dégenlik bolidu…wahakazalar!
Xitaylar wetinimizni besiwalghan yérim esirdin köpraq waqittin beri Uyghur tilining esli edebiy telepuzi pütünley yoq qilindi!
12.12.2017 Gérmaniye

Autori: Korash Atahan

Men Uyghurgha Boldum Kahan, Élinglar Ya Bilen Qalqan!
Kökböre Bolsun Oran, Quyash Tughimiz, Asman Qorighan!
-Tengriqut Oghuz Kahan

Uyghur Millitining Téni, Jéni, Rohiy we Pikirining Rengliri Aq, Qara, Qizil We Kök Renglerdin Apiride Bolghan!
Uyghurlarning MillIy Rengliri: Aq, Qara, Kök we Qizil Bolup, Bashqa Milletlerning Rengliridin Periqlinidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizning Peyda Bolishi We Kélishishide Ejdatlirimiz Yashighan Jughrapiyeler Asasliq Rol Oynighan!
UKM
Medeniyitimizde Qizil Reng Bilen Qara Reng Hökümdarlargha, Aq Reng Bilen Kök Reng Awamgha Yéqindur!
UKM
Reng Jehettin Élip Éyitqanda Biz Uyghurlarning Hazirqi Belgümiz Qizil, Türkiyeliklerning Qaradur!
UKM
Shimaldiki Türklerning Renggi Kök,Jenuptikilerning Renggi Aq,Sheriqtikilerning Renggi Qizil,Gheriptikilerning Rengi Qaradur!
UKM
Büyük Ejdatimiz Tengriqut Oghuz Xaqandin Bashlanghan Milliy Bayriqimizning Rengi Kök We Aqtur!
UKM
Milliy Motiflirimizda Kök Reng Bilen Aq Reng Köp Qollunilghan! Bashqa Renglerning Hemmisi Bularning Qoshumchisidur!
UKM
Pelesepimizde Ademning Tughulishi We Ölüshi, Ten We Saqliqi, Yash We Qériliqi Qatarliqlarni Shu Tört Zat Belgüleydu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Yene Herqandaq Bir Zat Yenela Shu Tört Zattin Peyda Bolghan Dep Qarilip Kelgen!
UKM
Milliy Pelesepimizde Kök Reng Tengrini, Qizil Reng Hoquqni, Qara Reng Bayliqni, Aq Reng Étiqatnimu Ipadileydu!
UKM
Milliy Pelesepimizde Hayatliq Bilen Ölümning Arisida Yamghurning Yeghishi We Pargha Aylinishidekla Bek Chong Periq Yoqtur!
UKM
Tughulush, Ölüsh Tebiy Hadisiler Bolup, Medeniyitimizde Bu Hadisiler Dewir Qilip Turidu, Deyilgen!
UKM
Ademning Téni We Jéni Shu Tört Zatning Bashlinishi We Axirlishishi Bolup, Hayat we Mamatliqqa Wekillik Qilidu!
UKM
Milliy Pelesepiwiy we Istétikaliq Qarashlirimizda Qizil Otni, Qara Tupraqni, Kök Shamalni, Aq Suni Bildüretti!
UKM
Uyghurlar Maddiy We Mewhum Sheyilerning Hemmisi Bu Tört Zattin Tüzülgen Dep Qarap, Shehi-Hadisilerni Shu Asasta Chüshendürgen!
UKM
Uyghurlarning Bu Muqeddes Tört Rengi Bashqa Milletlerning Tilidikidek Peqet Rengnila Emes Belki Xas Pelesepiwiy Ediymizni Ipadileydu!
UKM
Ejdatlirimiz Özidiki Hemme Ulughluqni Bu Tört Renge Yighinchaqlap Yer Yüzide Özidin Bashqa Hichnime Yoq Dep Qarighan!
UKM
Medeniyitimizde Qizil Sheriqimizni, Qara Gherbimizni, Kök Shimalimizni Aq Jenubimizni Bildüridu!
UKM
Uyghurlar Dunyani Qara, Qizil, Kök we Aqtin Ibaret Tört Rengdin Tüzülgen, Dep Qaraydu!
UKM
Uyghurlar Ayrim Hallarda Asmanning Renginimu, Maysining Renginimu Kök Deydu!
UKM
Tilimizning Milliy Kontékisida Her Ikki Jumhuriyet Dewidiki Bayraqlarning Renggi Köktur! Kök we Yéshil Dep Ayrish Xata! UKM
Tilimizda Aq Reng Bilen Qara Rengning Her Ikkisi Kök Dégen Atalghu Bilen Menidash Qollinilidu! Menisi Ulugh Démekdur!
UKM
Uyghur Tilining Milliy Kontéxistlirida Kök Reng Bilen Yéshil Rengning Her Ikkisini Kök Dep Ataydu! Menisi Ulugh Démekdur!
UKM
Uyghur Medeniyitide: Qara, Aq, Kök We Qizil Rengler Büyüklükni Ipadileydighan Qutsal Rengler Dep Qaralghan!
UKM

Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup Tilirilshni Bilduridu! Xitaylarning Medeniyitide Bu Del Eksinche Bolup 4 Dégen San Shum San Bolup Ölüsh we Halak Bolushni Bilduridu!
UKM
Milliy Medeniyitimzde 4 Xasiyetlik San Bolup Qara, Qizil, Aq we Kökke Wekillik Qilidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Tirilish we Tughulushning Simiwoli Bolup, Su, Ot, Hawa we Tupraqqa Wekillik Qilidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup, Atamizning Ata-Anasi we Anamizning Ata-Anisigha Wekillik Qilidu!
UKM
Milliy Medeniyitimzde 4 Dégen Sanning Menisi Qutsal Bolghachqa Beshimizgha Élip Kötürimiz! Yomulaq Tiksimu Bolidighan Doppilar Tört Burjeklik Bolup, Renggi Köpinche Tört Xil Rengning Ichidin Tallanghan Bezide Tört Rengning Hemmisi Qollunilghan Bolidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Sheriqni Erdoghan Bilen, Gheripni Arislan Buqisi Bilen, Shimalni Kök Böre Bilen, Jenupni Arqar-Keyik Bilen Ipadileydighan Enene Bar!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Tengrini Kün Bilen, Haqanlarni Bürküt Bilen, Hökümdarlarni Arislan Bilen, Eskiri Qomandanlarni Kök Böre Bilen Ipadileydighan Enene Bar!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Kök we Aq Rengni Ametke, Qara Reng Bilen Sériq Rengni Apetke Simiwol Qilghandek Xitaylar Sériq Reng Bilen Qara Rengni Ametke, Aq Reng Bilen Kök Rengni Apetke Simiwol Qilidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde 4 Reng Yeni Qizilchi, Qarachi we Aqchi, Kökchiler Tabu Bolsa, Xitay Medeniytide Peqet Aqchi Bilen Qarachidin Ibaret Ikkila Tabu Bar!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Ot Bilen Hawa, Su Bilen Tupraqtin Ibaret Tört Zat Hökmaran Bolup, Xitay Medeniyitide Su Bilen Tupraqla Bolghachqa, Uyghurlar Xitaylarning Muhitida Halak bolidu…Xitaylar Uyghurlarning Bayriqi Astida Mewjutluqini Qoghdap Qalalmaydu!
UKM
Medeniyitimizde Uyghurlarning Rengliri Toyunghanda Xitaylarning Rengliri Öchüshke Bashlaydu, Xitaylarning Rengliri Toyunghanda Köklikimiz Qaridap, Qizilliqimiz Aqirip Kétidu!
UKM
Milliy Medeniyitimizde Terepler 4, Tabular 4, Awazlar 4 We Rengler Tört Bolghachqa Uyghur Ediologiyesining Namayendilliridin Uyghur Kilassik Edebiyati, Uyghur Folklori, Dunyagha Meshur Uyghur Ményatorliri we Insaniyet Medeniyitidiki Gigant Eser Uyghur 12 Muqammu Tört Terep, Tört Zat, Tört Reng We Tört Awazdin Ibaret Temparamentin Tüzülgen!
UKM

Uyghuristan Kultur Merkizi

12.12.2017 Gérmaniye

Autori:  K.Atahan

Bir Milletke Tewe Bolushning Besh Sherti!

Bir ademni besh türlük nerse melum bir milletke tewe qilip turidu.
1.Ana til (Özi tughulghan ayilide asasliq sözlishilidighan til),
2.Qan (Ejdatliridin miras qalidighan, eqil-parasiti, insaniy xarakteri, ademiylik mijezi we kishlik xuy-peylini belgüleydighan menggü dawamlishidighan érqiy we ersiyliki küchlük alahiydilikler) , 
3.Kultur(Tiradetsiyon/Örpi-Adet), Folklor we retuallashqan tughum-aykün, toy-tökün, ölüm-yetimlerge ayit qayide-yosunlar,
4.Weten, (Ejdatliridin qalghan zimingha maddiy we meniwiy baghlinish) 5.Ediologiye( Tarix, edebiyat, pelesepe, din, estitika we ammiwiy qanun qatarliq tereplerdin bir sistimigha tewe bolush….wahakazalar….
Bir kishide yuqarqi besh türlük nersidin biri kem bolsa aldirap melum bir milletke tewe qilishqa bolmaydu.
Bir kishide yuqarqi besh türlük nersidin ikkisi kem bolsa, u kishini melum bir milletke tewe deyish nahayiti qiyin.
Eger eshu besh türlük nersidin melum bir shexiste üchi kam bolsa undaq ademlerni, melum bir milletke tewe deyish xata….
Bu menidin elip eyitqanda bundaqlarni uyghur demduq yaki yengi bir atalghu keship qilip shu nam bilen atamduq we yaki milletsizler demduq oylinishqa erziydu.
Wetende xirtayliship ketken, orta asiyada rusliship ketken, ottura sheriqte erepliship ketken…uyghurlar nahayiti köp!
Yoqarqi xususiyetlerni özleshtürüp, özidin yatliship bashqa milletke beqinip ketkenlerni uyghur deyli desek uyghurluqqa, xitay deyli desek xitayliqqa, erep deyli desek ereplikke sherti toshmaydu.
Hazir xelqimizde öz milliy alahiydilikliridin barghanche yatliship, ejdatlirinining medeniyitini inkar qilidighan, örpi-adet, olturup-qopush we keyinish qatarliq nurghunlighan tereplerdin ereplerni örnek qilidighan éqim bash kötürdi. Bular weten-milletni inkar qilidu. Bularni uyghur diyishke sewep nahayiti az qaldi. Bularni musulman deyli desek- Uyghur milliti eslidin bir musulman millet- herqandaq musulmanning bir milliy kimliki bar, shundaqla dunyada musulman deydighan ayrim bir millet yoq!
Hazir millitimiz pütün dunyada miqyasida milliy kimlik kirzisidin ibaret yengi bir xeterge duch keldi. Uyghur millitining kélichigini qoghdap qélish muhim bir qutsal wezipe süpitide, bu dewirde yashawatqan bir ewlat kishilerning zimmisige chüshti….Bu kirzisning yamrap ketishining aldini élish, xuddi urush qilip wetenni azat qilghandinmu shereplik xizmet bolup, keyinki ewlatlirimizni, medeniyitimizni we saghlam bolghan diniy etiqadimizni peqet miliy kimlikimizni qoghdap qelish üchün angliq herket qiliwatqan esil ahilelerla qutuldurup qalalaydu! 

08.12.2017

Autori: Abdushükür Muhemmet’imin

Hesetxorluq – milletni xarablashturidighan xeterlik illet
Nadanliqtin üch bix üsüp chiqqan, ular: qara niyet, saxta shöhret we hakawurluq.
– Shupinxaw’ér

Nadanliqning meripetke zitliqi hemmige ayan. Nadanliqning ikki xil tarixiy shekli mewjut: buning biri, meripet ( siwilizatsiye) tin ilgiriki nadanliq ( warwarliq ) ,iptida’iy insan gurohidiki nadanliq we qipyalingach nadanliq . Buning ikkinchisi ,békinme halettiki jem’iyet chembirikidiki nadanliq ,saxta shöhret bilen kiyindurulgen nadanliq , hesetxorluq weswesisi bilen tolghan nadanliq .
Eqilni ret qilish (ératsionalliq) bu ikki xil nadanliqning tüp xususiyti. Wehalenki, eqil, peqetla eqil insanning gheyri haywaniy ewzelliki we insaniy takamullishish mumkinlikini teshkil qilghan. Eqilni ret qilghan ,nadanliqqa chöküp kétiwergen milletning arqida qélish,parchilinish, tozup kétishtin ibaret «halaket trilogiysi»ning her bir basquchigha hesetxorluqtin ibaret rohiy késellik singgen.
Hesetxorluqning biz tunup yetken «körünüsh» liri mundaq:
Birinchi, qaraniyetlik we qoli yetmeslik-hesetxorluqning bashlinishidin ibaret. Omumen, bilimini pezilet kurisi we kamalet kurisigha yetküzmigen atalmish «ölima-ziyali»lar öz millitidin heqiqi tepekkur we bilim igilirining chiqishini körelmeydu .

Abduqadir bédil hesetxorluqning qaraniyetlik bolidighanliqini mundaq sökken:

Dili hesetke tolghan ichi qara,
Da’im pak ademge chaplaydu yala.
Torusqa ésip kör ap’aq paxtini,
Jimi is chaplishar shu aq paxtigha.

Se’idi shirazi hesetxorluqtiki qaraniyetning qoli qisqa ,tirishmas ,qabilyetsiz ,namert ademler qelbige xas alahidiliklirini mundaq pash qilghan:

Qoli qisqa hesetxor qilar gheywet, yoq amal,
Eger udul yuluqsang bolur tili kalwa-lal.

Hem quli qisqa-naqabil ,hem qaraniyet-gheywetxor bulush bir xil zidiyetchan rohiy késellik bolup ,iblis teswirige oxshaydu .Naqabil bolghan iken qabil bulushqa tirishishi ,qabil bulalmisa ,qabillarni qollishi lazim bolghan nurmal rohiy haletning zidiyetchan rohiy késellikike aylan’ghanliqini hesetxor qelbning iblisliqi emesmu?
Ikkinji, özgini keslep ,öz shéxini kötürüsh hesetxorluqning muhim alamitidin ibaret .Milletning nadan hesetxorliri dunyada qandaq yéngiliqlarning bolghanliqi, qandaq kitaplarning yézilghanliqi, qandaq keshpiyatlarning meydan’gha chiqqanliqi bilen kari bolmay, öz millitide bir yéngiliq bash kütürsila «yüriki yara ,yüzi qara» bulup kétishidu .

Abduxaliq uyghur özining «bardur» namliq ghezilide millitimizdiki bu illetni mundaq sökken:

Te’awunu- tenasur ornigha bizlerde bir adet,
Yéngi bashni kütergenni urup yéqitqanimiz bardur.

Qizil közlük ,körelmeslik weya özi qilalmasliq,
Qilay dep baghlisa belni tümen bohtanimiz bardur.

Hesetxorluqning shundaq bir tipi barki ,ular özliri uchirighan bexitsizlikni «eng yaxshi ali mektep» (biliniskiy) dep bilip ,uningdin eqliy we wijdaniy xulase chiqarmastin, «sun’ghan aqsungekler» che esebiy qisaskarliq pisxik késelligi bilen aldin ketkenlerning gheywitini qilip, ora kolap, shéxini késip, asan yol bilen « qehriman» liq munbirige chiqishni qesitleydu .Bundaq kishilerning hesetxorluqi waste tallap olturmaydighan tersaliq bilen tenha yaki türküm buyiche élip bérilidu.Buni « qisaskarlarche hesetxorluq» digen nam astida eyiblesh lazim .

Kamalidin binayi mundaq yazsa:

Heset hemme illet-noqsandin yaman,
Hset ehli barche yamandin yaman.

Nasir xusraw mundaq yazghanidi:

Bérilmigeysen hesetke zinhar,
Hesetning chéki yoq, tügenchi miqdar.

Üchinji, pitne tughdurup ,töhmet qilish hesetxorluqning asan chéliqidighan sheklidin ibaret. Hesetxorluqning qorali pitne bilen töhmet ikenliki shübhisiz, buni ular «sésitish» dep atishidu. Turmushni aldighili, xelqni pütün bir tarixi jeryanda qaymuqturghili bolmaydu. Qeyser iradilik kishiler öz ejri bilen hemishe yashnap turuwéridu. «sésitquchilarning sésip kétishi» mana bu pak we napakliq kürishidiki bir heqiqet. Mana bu tarixning nurane yönilishi. Eger mundaq bolmighanda tengrimu bolmighan, heqiqetmu bolmighan, tarixmu bolmighan ,istiqbalmu bolmighan ,ishench we aliy himmetmu bolmighan bolatti!
Bizning hesetxor pitne-töhmetchilirimiz «aqni qara qilish», «özi gunah qilip ,bashqini gunahkar körsitish», «oghri oghrini tut dep warqirash», «bashqilar namida qara xet yézish», «bir ademge ikki xil ton keygüzüsh», «kéchisi adem öltürüp, kündüzi hazidar bolush» qatarliqlar bilen shughulliniwéridu .Bashqilar namida xet yazghanler ichide ayal kishi süritige kiriwélip xet yézish ,töwenni qutritip quyup özi qazi boluwélish ,olturush-sorunlarda ashkare pitne-éghwa tarqitish ,pitne-éghwani chet elge kéngeytish qatarliq hadisilerni körüp millitimiz ichide bu jehettiki «maharet» ning dunyawi sewiye yaratqanliqidin epsuslanmay turalmidim .
Tötinji ,gurohwazliq qilip ,bashqilarni chetke qéqish hesetxorluqning türkümleshken sheklidin ibaret .Hesetxorluq eslide zeherlik chayandek nerse bolsimu ,özinimu köydüridighan ,bashqilarnimu köydüridighan xusumetlik ot bolsimu ,hesetxorlar türkümliship ,chayandin pil peyda qilishqa maqul bolushidu .Ular melum huquq yaki tesir küchi bolmisa ,bir ishni bashqa élip chiqqili bolmaydighanliqini bilgenliktin türkümlishidighan boldi .Emma bu türkümning her bir hesetxor ezasi hemishe öz türkümidin yüz örüshke teyyar ,biwapa kishilerdin ibaret .Hesetxorluq guruhliri ikki sher astida, yeni qudretlik muxaliplirigha taqabil turush üchün ,qullarche derijilik boysunush munasiwet tertipi boyichila saqlinip turushi mumkin.

Hapiz shirazi mundaq digenidi:

Ket yamanlar söhbitidin, izdiseng ger yaxshi nam,
Bedniyetlik ol eqilsizliqqa ispattur tamam.

Beshinji ,xelqni parchilash,milletni xaniweyran qilish- hesetxorluqning heriket nishanisi we tarixi jinayitidin ibaret.

Hesetxorluq shundaq kiselki:
Birinjidin, özini halak qilidu;
Ikkinjidin, yuqturwalghan kishilerni hlak qilidu;
Üchinjidin, milletning uyushush küchini tarqaqlashturup, rohiy uyushturghuchi aqil kishilerning abroy -nopuzini dawamliq qirqip, milletni halak qilishning jeryanini tézleshtüridu.

Hesetxorning tepekkuri, hésiyati, tili, qelimi xunukluk bilen tolghachqa, tiniqi we yürek soqushi hemishe heset zehiri, bohtan oti we qorqush teshwishide turidu ,uning pisxik késili jismaniy ajizliqini keltürüp chiqiridu. Hesetxorluqni yuqturghan kishi özige yarisha «jenggah» échiwalghan yene bir hesetxordur.
Hesetxorluq teripidin chirmiwélin’ghan millet gerche til birliki bilen birliship tursimu ,qelbi parchilan’ghan millettin ibaret.
Qelbi parchilan’ghan milletning tili bu qelbni parchilashqa xizmet qilishtin bashlap ,bu milletni halak qilish bilen özinimu halak qilidighan til bolmay nime?
Roshenki, tilni tashqi post, qelbni ichki özek qilghan milli uyushmining hesetxorluq ichide temtirishi halaket halqisining alamitini ekis ettüridu ,xalas .
Güllen’gen milletning hayat yoli ispatlidiki ,milletke yémek-ichmek ,öy-makandin bashqa muhimi milli rohiyet lazim .
Bu milletning uyushush küch menbesi bolghan étiqad, milli enene ,yéngiliqqa intilish ,meniwi yétekchilik nupuziqatarliqlardin ibaret .
Mundaq binakarliqni buzushtin halaket ,tüzeshtin güllinish kélip chiqidighanliqini addi , emma bizde estin chiqirilghan heqiqet .
Meniwi qehrimanliq we ghayiwi yolbashchiliq légindilirini yaratqan xelqning birdinla hesetxorluq uchqunliri bilen benit bolushining tektide tarix némini pichirlawatqanliqini angqirish müshkül emesmu!
Gértsin: «heqiqetke hörmet qilish zéreklikning we danishmenlikning bashlinishidur» dégenidi. Heqiqetni söyidighan qelib nurane qelib, xelqimizning tarixiy istiqbaligha wekillik qilidighan qelib, mundaq qelib heqiqetni hörmet qilidu ,uninggha jan péda qilidu.
Hesetxorluqning qattiq zerbisige uchirighanlargha kelgende shuni éytish kérekki, bu ular üchün téximu qeyser xaraktir yitishtüridighan shiwirghan siniqi!
Hiraklit toghra éytidu :«sanga shuning üchün reshik qilishiduki, séning zoqlan’ghuchiliring heqiqeten tolimu nurghun!»

1989-yil 22-féwral.

(1)
Gül échilmas gülge gül dewran baharing bolmisa ,
Sayrima bulbul kebi gül ixtiyaring bolmisa .
Zinnet hem tilesh bilen shöhret sanga bolmas repiq ,
Qayghu ya shadliqqa tutqan pexru, aring bolmisa .
(2)
Qaysi bir rengdar chéchekning hösni didaringche bar,
Qaysi bir yaqut qedehning keypi xumaringche bar .
Gülge bulbul, jamgha meyxor bend – sheyda biguman ,
Qaysi sheydaning piraqi men giriptaringche bar ?
(3)
Meyli shah, meyli gaday ilkide bir xezine yatur,
Ol ömür goya rawan derya kebi tinmay aqur.
Shahlar aware bolghan xezine – chin xezine emes,
Shexsi xislet étibaring üstide bashing qatur.
(4)
Gül tolup turghan béghinggha körgili rena kélur,
Yer tayap yatqan chéghingda yaninga dena kélur.
Bezide derya quruq, bezen basar chölni qiyan,
Rengmu reng obrazgha baq, sheklidin mena kélur.
(5)
Ayni tutmaq, kökke oq atmaq sanga shöhret emes,
Taju – textingge pükünmek bildürer hörmet emes.
Yaxshiliq el shenini, el bextini mizan qilar,
El üchün chekseng riyazet – u bext, hesret emes.
(6)
Xar bolup aptapta yatsang kim séni xar eylimes,
Jür’iting bolmaydiken kimlermu dishwar eylimes.
Qut tépip shah tajida qilsang jula zumret bolup,
Herqachanda, her zamanda kim séni yar eylimes?
(7)
Qoy jahan meghrurluqing, israp sanga shöhret emes,
Hem téjesh, kemter yashash bexting üchün külpet emes.
Boldi rim axir halak keypi – sapa, shöhret bilen,
Kim pétin’ghay éytqili – bu kün yene qismet emes.
(8)
Tamaxorluq xunuk illet, uningdin sorma wijdanni,
Közining achliqi hetta görige tashlighay janni.
Tamadin muddi’a pütmes, tamaxor nepsi bir toymas,
Uningdin qaysi illet zor yoqatqan qedri insanni?
(9)
Tesewwur etmikim sherttur topadin tutiya izlep,
Tepekkur qilmiqim hajet awamdin ewliya izlep.
Bihed hadis jahan ichre keremdin özge shöhret yoq,
Béze qeddingni ey danish musheqqettin ziya izlep.
(10)
Piraq otung kasapettur, séghinmaq deshti apettur,
Chüshesh goya sa’adettur , wisaling misli amettur.
Déme lewzimni derwish halida éytqan junun ehdi,
Qelender qelbide idrak – jahan shahi riyasettur.
(11)
Tekebburluq nishan bolghay – eqil kor bolsa amettin,
Kébir külgen chéghi qalmas nishane istiqamettin.
Tekebburlar ömür deryasida buzhghunni dölet der,
Qomushta bolmighay xislet chinarliq qeddi qamettin.
(12)
Shé’ir shöhret emes, emgek – sapasi his we idrakta,
Siyaqing qanchilik bolsa körün’gey sözde – eynekte.
Tepekkur kanini qazmay, tesewwur tiklimek müshkül,
Jawahir tapqili bolghay köngül keng bolsa kökrekte.
(13)
Saba yighlaydu ah éytsam chidalmay nale – zarimgha,
Zémin tewreydu dad éytsam méning mungluq qararimgha.
Yürüp men bipayan yollar ara sergeshte derwishtek,
Bilelmesmen nesbi teqdirim qaygha bararimgha.
(14)
Pidakarliqta men – men de, özüngni daldigha almay,
Qusur yüz berse men – men de, gunahni özgige artmay.
Halawette déme men – men, yarashmas merdke menmenlik,
Nezer sal shunche menmenler yatar tar qebridin artmay.
(15)
Ger weten dep küylisem nezmem ichidin bal aqar,
Sine – qelbimni hésabsiz söygü ilhami qaqar.
Bu ana tupraqqa shan qoshmaq oghulluq istikim,
Qilsa perwaz misli sumrughdek anga alem baqar.
(16)
Sizge sundum nezme diwan – bir quta marjanini,
Yaki sundum zer qepezde bulbuli xendanini.
Etiwarlap etirdek qilmang uni shishige bend,
Her nezim bir gül, kézip tizdim weten bostanini.
(17)
Köngülning qulpini achqay sözüngde bolsa ger hikmet,
Jidelning urughini chachqay sözüngde bolsa ger illet.
Kishlik qedri söz birle, sapayinggha sözüng shahid,
Güzel söz qut ata qilsa, xunuk söz yetküzer külpet.
(18)
Jahalet bir xunuk tünki , bu tün perdisi gheplette,
Bu gheplet bir chüshekeshki , uning her ewji dehshette.
Nadanliqning tüpeyli pitne- böhtan , reshik- heset qaynar,
Anga el ashighi qaxshar körüp bu halni hesrette.
(19)
Kishining xulqi – meylide tepekkür sayisi bardur,
Ümid tughqan kishi her xil , uning öz ghayisi bardur.
Meger ten wejini mizan’gha salsang, perqi az, emma
Qelbler perqi yer-asman , uning ne charisi bardur.
(20)
Qismiti qamus hayatning, her béti rahet manga,
Meyli qayghu, meyli shatliq, kelgini amet manga.
Bolsa ger qelbimde hékmet qilghusi jutni bahar,
Bolmisa qelbimde hékmet amitim apet manga.
(21)
Nétey , apet muhebbettin yürekte boldi ot peyda,
Tüteksiz ushbu ateshni körüsh tes bolsa dil ema.
Chiragh perwanisin körgen chéghimda oylimaymen héch,
Méni qildi nesiwem aqiwet perwanigha sima.
(22)
Hesetxor bolsa baghwen ne échilghay baghda gül rena?
Özini pitnichi -bulbul dése xendide ne mena?
Birawlar zemzemin maxtap , tükürse öz bulaqigha,
Bolur chöllük mukapati qilip nem qetrige teshna.
(23)
Körüp mestane boldum men wapadin bixewer yargha,
Muhebbet mesh’ilin ushlap érishtim nari gülzargha.
Köngüldin achmidi xilwet, léwidin sunmidi sherbet,
Piraqi mehliya qildi chékimsiz janni koknargha.
(24)
Kishini ot ara tashlap tutunma özge bir kargha,
Kechürgin bolsa ger nuqsan, saxawet qil eyipkargha.
Köngülning kengliki dölet, zeher tutmaq – zeher yutmaq,
Hesettin dargha asqanning yézilmish qismiti dargha …
(25)
Qaqaqlap külmiki zinnet güzelning shadu – xendanda,
Duttarni chalmiqi rahet uning rengdar pishaywanda.
Bügün men toz bilen goya bu baghda seylide boldum,
Yumulghaymu közüm ete uni körmestin armanda?
(26)
Qonidu sumrugh chinargha, bezide qaqshalghimu,
Xisliting hem qismiting tesir qilur iqbalghimu.
Gerche hékmet qamusigha mena éytsangmu, yene
Bezide oxshaydu hadis remchi salghan palghimu.
(27)
Tuman basmas hawa bolmas payansiz deshtu – deryada,
Guman kirmes köngül bolmas ne dana yaki tersada.
Guman birle pikir qilma, eqil zéhning quyash bolsun,
Pikir textingge sheytan shah – guman birle temennada.
(28)
Piraq otung kasapettur, séghinmaq deshti apettur,
Chüshesh goya sa’adettur, wisaling misli amettur.
Déme lewzimni derwish halida éytqan junun ehdi,
Qelender qelbide idrak – jahan shahi riyasettur.
(29)
Séning jadu közüngning tutquni bolup yoqalghanmen,
Özümni axturup tapsam chéchek bostanigha tolghanmen.
Teqezza eylimes bulbul kebi qelbim qepezgahni,
Qizilgül dep tikenler destidin qan’gha boyalghanmen.
(30)
Lawazimliq emes dostluq, uning yiltiz – shéxi hörmet,
Meger dostluqqa dan tikseng, uning yapraq – bixi hörmet.
Uni bu, bu uni ishqa sélish dostluq emes, lapqut,
Gherez shu bolsa dostluqtin uni sen bashtiraq terk et!
(31)
Uluq xahish bilen aqsun ayaqing astigha qanim.
Ki tupraq astida körsemmu bextingni qedirdanim.
Shepeq asmanida hördek belen awaz bilen uchsang,
Nichun külmes quchup shebnem lehet üstide reyhanim?
(32)
Meyli sen hayat dep üzüngni bezle.
Meyli sen ülum dep ibadet izle.
Heq – naheq chirmiship ketken alemde.
Ilimni qedirlep heq sözni sözle.
(33)
Séning oqyaliring qildi tinimni tozutup weyran.
Shipa qilma tiwip bes! ol bolup qalsun sadaq orman.
Séning epsunliring goya qilichtek tildi sinemni,
Yaramni tikme, qan deryasidin üzsun kémeng her yan.
(34)
Erk üchün jandin juda bolmaq sherepke iptida,
Leniti kündür yashash bolmay xalayiqqa pida.
Öz öyining rahiti aldarmu merdning qelbini?
Téxi ghurbet zenjiri tursa ghériblar boynida.
(35)
«qadir alla» ot emes, tupraqta ten qilsa bina,
Xuddi ot ketken binadek men piraqqa muptila.
Gerche su otni üchürse, közde yashim yagh peqet …
Köz yéshim ot üstige otni qoshup boldi bala.
(36)
Köngul bir qush, güzel söz dan-ozuqi,
Bu dan-ozuqta hem bar qush toziqi.
Güzel söz bolsa ger dildin bésharet,
Uning meghrur lepilder ghelibe tughi.
(37)
Milletni milletning tilidin bildim.
Milletning tilini élidin bildim.
Öz tilini xar qilghan millet xar millet,
Ularni bixudlar xilidin bildim.
(38)
Kishilik zinniti sözdur, yene alemge xaqan söz,
Güzel söz baghu-bostan, tuti hem bulbulche xendan söz.
Ömür-mektep, tilawet eyliseng irpan -ilim köptur,
Bu irpanlarni ming yultuz diseng, zer perqi cholpan söz.

*****************************************************

1918-yili may éyida, yéngi tikliniwatqan sowét hakimiyitining almutini igiligen qizil gwardiye qisimliri teripidin qazaqistanning yettisu tewesidiki uyghurlarni qara-qoyuq qirghin qilish qanliq weqesi yüz bergen. Bu paji’e tarixta qazaqche «atu» paji’esi dep atalghan. Nahayiti qisqa waqit ichide yettisu uyghurliridin 20mingche adem qirghin qilinip, mal-mülki talan- taraj qilin’ghan. Ayrim yaman ademlerning milliy kemsitish we milliy ziyankeshlik qilish süyqesti bilen keltürüp chiqirilghan uyghurlirini éghir balayi-apetlerge yettsiu uyghurlirini éghir balayi-apetlerge duchar qilip, ularning qelbide untulghusiz chongqur yara qaldurghan.
Néme üchün yéngi tikliniwatqan sowét hakimiytining qoshunliri uyghurlarni qirghin qilidu?
1917-yili rosiye öktebir inqilabi ghelbe qilip, char padishah hakimiyiti aghdurulghandin kéyin, tarmar qilin’ghan aqlar armiyisining qalduqliri yoshurun türde jay-jaylargha bérip tetür teshwiq qilip, kishilerni öz teripige ötüshke we sowét hakimiytini aghdurup tashlashqa qutratqan. Aqlarning az sanliq ofitsérliri almuta wilayitidiki her millet ahalisi arisidimu «bolshéwiklar xelqni jazalaydu, ach-yalingach qoyidu, öltürüp qiridu, shunga ularni yoqitish kérek» digen’ge oxshash eksiyetchil teshwiqatlarni élip bérip, kishilerni éziqturup, yaman yolgha bashlashqa urun’ghan. Mushundaq teshwiqatlar yettisu tewesidiki chélek qatarliq jaylarda yashaydighan tewesidiki chélek qatarliq jaylarda yashaydighan uyghur ahalisi arisidmu élip bérilghan. Heqiqiy ehwalni bilmeydighan bir qisim uyghur yashliri sowét hakimiytige qarshi bir ochum yerlik emeldarlarni aldap we zorlap teshkillishi bilen sowét hakimiytige qarshi bezi heriketlerge qatnashqan. Mesilen, 1918-yili féwral éyining axirida bir qisim yerlik eksiyetchi emeldarlar qarisu bolusluqidiki bir qisim uyghur yashlirini qaymuqturup ularni ketmen-gürjek, ara-orghaqqa oxshighan intayin qalaq qorallar bilen qorallandurup, sowét hakimiytining qizil gwardiyisi igiligen almuta sépiligha hujum qildurghan. Sépil ichidiki yaxshi qorallan’ghan qizil gwardiye qisimliri qattiq qayturma zerbe bérip, 2-mart künige qeder isyanchilarni we taranchilarni pütünley tarmar qilighan. Sépilgha hujum qilghuchilardin nurghun adem qirilghan. 150 atliq taranchidin aran 5-6 si saq qalghan.
Sépil ichidiki qizil gwardiye komandirliri iwan mamuntuq, murayéflar mesilisige intayin xata halda milletchilik nuqti’iyneziri bilen mu’amile qilip, 1918-yili may éyida uyghurlargha öch élish xaraktérlik jaza yürüshi qozghighan. Murayéf qoshunliri almutidin ghaljatqiche yolgha chélek, kéykway, inchikibulaq, qoram, lawar, maliway, qarituruq, baysét, qara yota, gheyret, awat, dolata, tügmen dégen’ge oxshash uyghur yéza-qishlaqlirigha hujum qilip, almuta sépili weqesi bilen qilche alaqisi bolmighan 7 yashtin 70yashqiche bolghan bigunah uyghurlarni qara-qoyuqla rehimsizlik bilen qirghin qilghan.
«uyghur awazi» gézitining 93-yil 5-iyunda élan qilghan matériyallargha qarighanda, atu paji’esi eng deslep chong aqsudin bashlan’ghan. Murayéf qoshunliri bu jayda 200 din oshuq uyghurni ottura kocha bilen heydep kélip sadir iman dégen kishining ishiki aldida olturghuzup, arqa tereptin pilimotqa tutqan. Ölmey midirlighanlarni neyze bilen sanjip, tapancha bilen étip öltürgen. Kochimu-kocha, öymu-öy axturup tutup kélin’gen uyghurlar oqqa tutulghan’gha qeder «bizge éytilidighan birer yaxshiliq bolsa kérek» dep oylap, özlirining ushtumtut qirip tashlinidighanliqini xiyalighimu keltürmigen. Chilek nahiyisining lawar, inchikibulaq dégen yéziliridimu murayéf qisimliri uyghurlarni intayin échinishliq türde qirghin qilghan. Lawarning östeng suliri qizil qan’gha boyalghan. Tügmen yézisi ammiwi qirghinchiliqning axirqi chéki bolup, bu yerdimu nurghun bigunah uyghur ahalisi qirip tashlan’ghan.
Nechche 10 kün dawam qilghan atu qirghinchiliqi jeryanidiki deslepki melumatlardin qarighanda, nechche minglighan uyghur ahalisi öltürülgen. «uyghur awazi» gézitining 1993-yil 18-iyun sanida élan qilin’ghan bir matériyalda melum qilinishiche, peqet chilek nahyisining qoram yézisidila 3000 gha yéqin uyghur ahalisi qirip tashlan’ghan.
Naheq qirip tashlan’ghan kishilerning a’ile teweliri we uruq-tughqanliri uzaq yillarghiche judaliq we uwaliq derdini tartqan, maddiy we meniwi jehettin xarlan’ghan.
Uningdin bashqa, qirghinchiliq dawamida qattiq wehimige chüshüp ürküp ketken san-sanaqsiz uyghur ahaliliri jan qayghusida terep-tereplerge pétrap qéchip kétishke mejbur bolghan. Beziler tagh-öngkürlerge yoshurun’ghan, beziler uzaq seperlerde hérip charchap, ach-yalingach qélip herxil késelliklerge giriptar bolup azap chekken, yüzligen ushshaq balilar we téni ajiz qérilar acharchiliq we késellik sewebidin alemdin ötken, nurghunlighan ahale bashqa yurtlargha we chet ellerge qéchip ketken. Qéchip ketken uyghurlarning öyide qalghan mal-mülükliri talan-taraj qilin’ghan. Qisqisi qirghinchiliqtin kéyinki sersaniliqtin, sergerdanliq we ighir turmush téximu uzaq dawam qilip, pütkül yettisu tewesidikki uyghurlarning köpinchisi uzaq mezgilgiche ésige kélelmey qalghan…
Yettisu oblastida sowét hakimiyiti tiklen’gendin kéyin, 1918-yili awghust éyida almuta uyézdiliq déhqanlar qurultiyi chaqirilghan, qurultayda atu paji’esi qattiq eyiplinip, naheq qirip tashlan’ghan uyghurlarni aqlash, yurt-makanidin ayrilip qéchip ketkenlerni qayturup ekilip, qiyinchiliqlarni hel qilish, iwan mamuntua we murayéfgha oxshash jallatlarni jazalash heqqide qarar chiqirilghan.
Kéyinche, yerlik sowét hakimiyti organlirining ghemxurliqida, sirtlargha qéchip ketken uyghur ahaliliri qayturup kélinip, ulargha her tereplime maddiy yardemler bérilgen, öy-makansiz qalghanlargha qéchip ketken eksiyetchi baylarning öyliri teqsim qilip bérilgen.
Mexsus komissiye teshkillinip, memlikitimizning ili rayonigha ewetilip, bu jaygha qéchip kelgen uyghurlarning bir munchisi qayturup élip kétilgen. Ili rayonigha ewetilgen komissiye terkibide yettisu uyghurliri ichidin chiqqan ataqliq inqilabchi we siyasiy rehber abdulla rozibaqiyfimu bolghan. Yettisu sowét iniqilabi komitétining rehberliridin biri bolghan a. Rozibaqiyéf ziyankeshlikke uchrighan uyghur ahalisigha ghemghurluq qilip, atu paji’esini eyiplep uyghurlargha yardem qilishni aktip teshkilligen.
1993-yili 5-ayda almuta, yarkent, chélek qatarliq jaylardiki uyghurlar atu paji’esining 75 yilliqini xatirilep yighilishlar we nezir-chiraqlarni ötküzgen, qebristanliqlarni ziyaret qilghan, qurbanlargha xatire munarlirini tikligen.Qasim xoja

(«Ottura asiya tetqiqati» zhurnilining 1993-yilliq 2-1-qoshma sanidin élindi).

Autori: Aynur Muhemmed Tursun

Dédim men xeyir xosh, xush qal… Istanbul ,
Baghringni ‍ach manga tarim, xantengri …
Lékin kitishke bermidi héch yol,
Qal dédi tengri qal dédi tengri.

Söygüngni ‍istiseng istanbulda sen ,
Bextingni ‍istiseng istanbulda sen ,
‍eslingni ‍istiseng istanbulda sen ,
Qal dédi tengri …qal dédi tengri.

Men dédim bek kichik ‍ümid bek kichik ,
‍udédi bu yerning ‍asmini kengri .
‍ishiq-sen téxi kechmigen kéchik ,
Qal dédi tengri …qal dédi tengri .

Men dédim bu yerdin nime taparmen,
Belki nepsim dep tinmay chaparmen.
Söygüdin bir güzel hayat bérermen,
‍al didi tengri …qal didi tengri.

Bir ghérip ‍ashiqni séghinmisun dep,
Meshuqni ‍özgige béqinmisun dep ,
Muhebbet berdimghu yene ne teleb ,
Ketmekchi bolghining ‍emdi ne seweb?

Men dédim ‍atamni ‍anamni dermen ,
Her deqiq ularning ghémini yermen.
Wetenni söygüdin ‍ela dep turup ,
Bu yat tupraqta qandaq ‍ünermen?

‍u dédi ‍atangni perishtem tapar ,
Xalisam yurtingni qum tupraq yapar,
Hamini sen ‍uni ‍u sini tapar ,
Qal dédi tengri …qal dédi tengri.

Éhtimal ketkinim ketmiginimdur,
‍ashiqqa bu ‍alem bolghanmu kengri ?
Men dédim kétimen,kétimen choqum,
Qal dédi tengri …qal dédi tengri…

22.11.2017 Istanbul

Meshhur tilshunas, newayishunas, «türkiy tillar diwani», «chahar diwan», «diwani gominam», «qutadghu bilig» (perghane nusxisi) qatarliq kilassik eserlerning bash muherriri we neshrge teyyarlighuchisi, «hazirqi zaman uyghur tilining lopnor diyalékiti», «hazirqi zaman uyghur tilining xoten diyalékiti», «elishir newayining yéngidin bayqalghan ghezelliri» namliq kitablarning mu’ellipi, «chaghatay tili toghrisidiki qarashlirimiz», «mehmud kashgheriyning maziri heqqide» qatarliq ilmiy maqalilerning birleshme mu’ellipi, xelq’aragha tonulghan dangliq tilshunasimiz mirsultan osman 1- dikabir 88 yéshida ürümchide alemdin ötti.
Mirsultan osman ependining wapati uyghur diyarining ichi-sirtidiki uyghurlarni qayghugha chömdürgen bolup, chet’ellerdiki uyghurlar bu xewerni anglighandin kéyin, ijtima’iy taratqular arqiliq özlirining mirsultan osmanning wapatigha bolghan teziyelirini tushmu-tushtin bildürüshti we uning uyghur kilassik eserliri we tilshunasliq tetqiqatchigha qoshqan töhpilirini yuqiri bahalashti.
Péshqedem tilshunash mirsultan osman ependi hayat waqtida, hazirqi zaman uyghur tilining di’alékt-shiwiliri tetqiqati we uyghur tilining qéliplishish-ölchemlishish ishliri üchün yürek qénini serp qilip, uyghur tilshunasliq tetqiqatigha öchmes töhpilerni qoshqan.
Muhajirettiki uyghur ziyalilar namidin péshqedem tilshunash mirsultan osman ependini hörmet bilen chongqur yad étip, allahtin merhumning yatqan yérige jennet tilesh bilen birge, qaldurghan ilmiy emgeklirike alahide minnetdarliq bildürimiz.
– uyghur akadémiyisi
Mirsultan osman ependi kim?
Mirsultan osmanof ömrini uyghur tili tetqiqatigha béghishlap hayatini menilik ötküzgen hörmetke sazawer tetqiqatchi idi. U 1929-yili 7-ayning 31-küni hazirqi qazaqistanning yarkent shehirige qarashliq aqkent yézisida tughulghan . 1932-yili ata-anisi bilen bille ghulja nahiyisige köchüp kelgen, 1935-yilidin 1940-yilighiche ghulja sheherlik «ayding» bashlan’ghuch mektipide oqughan. 1943-yili ghulja gimnaziyisini püttürgen. 1945-yilidin 1957-yilighiche naburchik we korréktor bolup ishligen. 1951-yilidin 1957-yilighiche, sabiq merkiziy milletler institutining az sanliq millet kadirlirini yétishtürüsh kursida oqughan. Bir yildin kéyin shu mektepte oqutquchiliqqa teyinlinip, til fakultétidiki ikki qarar xitay oqughuchilargha uyghur tilidin ders bergen. Del mushu chaghda uning könglide omumiy tilshunasliqi bilimlirini etrapliq igilesh, ana tilini yéngiwashtin sistémiliq öginish we tetqiq qilish istiki qozghalghan. Mirsultan osman mushu arzuning türtkisi we oqutushning éhtiyaji bilen aldinqi esirning 50-yillirida uyushturulghan memliket boyiche az sanliq milletlerning til-yéziq ehwalini omumyüzlük tekshürüsh xizmet ömikining 6-etritige qatniship, 1955-yili qeshqer wilayitide, 1956-yili küz hem qish xoten wilayitide uyghur tilining di’alékt-shiwilirini tekshürgen.
Mirsultan osman 1957-yili béyjingdin uyghur diyarigha qaytip kélip, 1965-yilighiche sabiq shinjang institutining til-edebiyat fakultétidiki oqughuchilargha hazirqi zaman uyghur tili we omumiy tilshunasliq derslirini ötken. U bu jeryandimu ana til oqutushini janliq tilni tekshürüsh bilen zich birleshtürüp, 1960-yili yazda lopnurning mirsali, chara, közlek, tikenlik we miren yézilirida, 1962-yili turpan hem ürümchilerde uyghur tilining di’alékt-shiwilirini tekshürgen. Mirsultan osmanning tilshunas nesrulla yolboldi ependi bilen birlikte yazghan «hazirqi zaman uyghur tili» namliq üch qisimliq kitabi 1964-yili yéngi yéziqta neshir qilin’ghan.
Mirsultan osman ependi 1965-yilidin taki 1978-yilining axirlirighiche, uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq komitétining tetqiqat bölümide uyghur til-yéziqi tetqiqati bilen shughullan’ghan. Shu mezgilde, 1965-yili yazda uyghur tilining fonétika mesililirini chöridep, qeshqer hem xotende nex meydan tekshürüsh élip barghan. 1967-yili yaz we küzde, qazaq tili boyiche ürümchining nensen rayonida, altay, künesning yaylaqlirida élip bérilghan dala tekshürüshige qatniship, bir munche til matériyali yighqan.
1978-yili 10-ayda tyenjinde échilghan tunji qétimliq memliketlik tarixshunasliq yighinida, uyghur medeniyet xezinisidiki bibaha göher «diwanu lughatit türk» we «qutadghu bilik» ni hazirqi zaman uyghur hem xen tillirigha terjime qilip neshir qilish, ssitémiliq bir «uyghur tarixi» kitabini yézish mesilisi otturigha qoyulup, memliketlik pelsepe-ijtima’iy pen tetqiqat pilanigha resmiy kirgüzülgen. Bu téma tebi’iy halda qurulush basquchida turiwatqan uyghur aptonom rayonluq ijtima’iy penler akadimiyisining nuqtiliq tetqiqat türi bolghan. 1979-yili, mirsultan osmanning xizmiti mushu akadimiyining til tetqiqat institutigha yötkelgen. Bu orun ana tilgha ashiq her bir xadim üchün köngüldikidek meripet soruni idi. Mirsultan osman shuningdin bashlap énsiklopédiyilik nadir eser «diwanu lughatit türk» ni hazirqi zaman uyghur tiligha terjime qilip neshirge teyyarlash téma guruppisida bashlamchiliq rolini jariy qildurup, üch tomluq bu katta eserning 2- we 3-tomlirining muherrirlikini qilghan. «diwanu lughatit türk» ni terjime qilish-neshirge teyyarlash jeryani, emeliyette, uni chongqur öginish-tetqiq qilish hem janliq tilni etrapliq tekshürüsh jeryani boldi. Mirsultan osman ustaz ibrahim mut’iy bilen 1980-yili yazda atush we yéngisar nahiyiliride «diwan» gha a’it léksika mesililiri boyiche tekshürüsh élip barghan, 1982-yili qeshqerde «diwan» ni neshirge teyyarlash xizmitini ishligen. Bizde «tirishqan ozar, tirishmighan tozar» dégen maqal bar. Töhpikar ustaz, netijilik tilshunash mirsultan osmanofning izdinish musapisi mushu hékmetlik sözning janliq delili bolalaydu.
Mirsultan osman ömrini uyghur tili tetqiqatigha béghishlighan tetqiqatchidur. Uning tilshunasliq ilmi, jümlidin uyghur tilshunasliqi üchün tökken teri da’ire nuqtisidin tilshunasliqning her qaysi sahelirige, zaman nuqtisidin hazirqi zamandin qedimki zaman’ghiche tutiship kétidu.
Mirsultan osman 1989-yili 8-ayda uyghur aptonom rayonluq milletler til-yéziq xizmiti komitétining pen tetqiqat bashqarmisigha yötkelgen. U bu organdimu bir qolda tetqiqatni, yene bir qolda til tekshürüshni ching tutqan. U shu yilning axirida tilshunas amine ghappar bilen birlikte qaghiliq nahiyisining paxpu yézisida neq meydan til tekshürüshi qilip, «qaghiliq nahiyisining paxpu shéwisi toghrisida» serlewhilik maqalini élan qilghan. 1996-yili yazda, sherqiy uyghur rayunidiki qumul nahiyisining tömürti, aqtash yézilirida til tekshürgen. U etrapliq tekshürüsh, inchike tetqiq qilish hem hardim-taldim démey izdinish netijiside özi yalghuz we bashqilar bilen birlikte «hazirqi zaman uyghur tilidiki teqlid sözler toghrisida», «hazirqi zaman uyghur tilidiki rewishler toghrisida», «chaghatay tili toghrisidiki qarashlirimiz», «‹qutadghu bilik›te ipade qilin’ghan edebiy til toghrisida» qatarliq bir munche ilmiy ilmiy maqalilarni élan qilghan. «uyghurche-xenche lughet», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla lughiti», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining teleppuz lughiti», «hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilidiki tinish belgiler we ularning qollinilishi», «qisqiche tilshunasliq lughiti», «hazirqi zaman uyghur edebiy tili tawushlirining akustikiliq tetqiqati», «hazirqi zaman uyghur edebiy tilining imla we teleppuz lughiti», «hazirqi zaman uyghur tilining qumul shéwisi», «hazirqi zaman uyghur tilining lopnur di’alékti», «hazirqi zaman uyghur tilining xoten di’alékti» qatarliq yirik eserlerni özi yalghuz we bashqilar bilen wujudqa chiqarghan. Bu eserlerdin bir qanchisi uyghur aptonom rayoni boyiche élip bérilghan pelsepe-ijtima’iy pen tetqiqat netijilirini bahalashta alahide derijilik, 1-we 2-derijilik mukapatlargha érishken. U yene «jahanname», «uyghur shéwiliri sözlüki» qatarliq muhim eserlerning mes’ul muherrirlikini qilghan. 1985-we 1999-yilliri shinjang uniwérsitétida échilghan chaghatay tili öginish kursigha chaghatay tili grammatikisidin ders ötken. 80-yillarning otturiliridin étibaren, yette qararliq 10 nechche aspirantqa hazirqi zaman uyghur tili di’aléktliri we chaghatay tili derslirini ötüp, uyghur tilshunasliqi boyiche magistir terbiyilesh xizmitigimu tégishlik hesse qoshqan. Shinjang uniwérsitéti aspirantlirining magistirliq dissértatsiye yaqlash yighinlirida bahalighuchi bolghan.
Mirsultan osman yene chet’ellerde ilmiy ziyaretlerde bolup hem ilmiy muhakime yighinlirigha qatniship, chet’eldiki kesipdashlargha özining tetqiqatide heqqide bir qanche qétim léksiye sözligen. 1999-yili yaponiyining kyoto uniwérsitétida «lopnur di’aléktining alahidiki toghrisida» dégen témida, 2000- yili türkiyide xoten di’alékti heqqide léksiye sözlep, léksiye anglighuchilarning qarshi élishigha sazawer bolghan.
U yene 2015 – yili 18-dikabirda türkiye ghazi uniwérsitéti teripidin «abduréhim ötkür wapatining 20-yili we mirsultan osman tewellutining 85-yili» munasiwiti bilen ötküzülgen «xelq’ara uyghur tetqiqati ilimiy muhakime yighini» gha qatniship, özning tetqiqati heqqide melumat bergen.

Mirsultan osman 1960-yili sabiq shinjang institutining til fakultétida léktorluq ilmiy unwanigha, 1983-we 1987-yilliri kandidat tetqiqatchi we tetqiqatchi ilmiy unwanigha érishken. 1983-yili uyghur aptonom rayoni boyiche munewwer mutexessis bolup bahalan’ghan. 1991-yili memliket boyiche töhpe yaratqan munewwer mutexessis dep bahalan’ghan. U «diwanu lughatit türk» ni retlesh, neshr qilish, tetqiq qilish xizmitige qoshqan töhpisi üchün nurghun shereplerge na’il boldi. 2005-yili qeshqerde échilghan «mehmud kashgheriy tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh memliketlik ilmiy muhakime yighini» da mirsultan ependi bilen bashqa toqquz alimgha «diwanshunasliqtiki töhpikar» sherepnamisi bérildi. 2008-yili shinjang uniwérsitétida échilghan «mehmud kashgheriy tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh ilmiy muhakime yighini» da mirsultan ependi bilen imin tursun ependige diwanshunasliqtiki töhpisi üchün ton keydürüldi.
Ana til millet mewjutluqining yiltizi. Ana tilni öginish, qollinish we rawajlandurush ene shu til arqiliq tili chiqqan her qandaq kishining bash tartip bolmaydighan mejburiyiti, burchi we ana til aldidiki qerzi. Bir némis alimi shundaq deydu: «bir milletning tili shu milletning rohi, bir milletning rohi shu milletning tilidur». 60 nechche yildin buyan ana tilimizning sapliqi, mukemmelliki we tereqqiyati üchün méhnet qiliwatqan, muqeddes burchini ada qilish üchün minnetsiz tetqiq qiliwatqan, ter töküwatqan, hérish-charchashni bilmeydighan alim mirsultan osman yéshining chongiyip qélishi, salametlikining burunqigha yetmeywatqanliqigha qarimay, tilshunasliq tetqiqatini izchil dawamlashturghan.
Mirsultan osmanning tilshunasliq sahesidiki ilmiy tetqiqat netijiliri til tetqiqatchilirining muhim paydilinish matériyali bolsa, ilimge tutqan pozitsiyesi, turmushtiki addiy-saddiliqi, el-jama’etke tutqan dostane-xushchaqchaqliqi bilen hemmimizning ülgisidur. Axirida mirsultan akigha allahtin meghpiret, yatqan yérige jennet, a’ilisige sewir we xatirjemlik tileymiz!

http://www.akademiye.org/ug/?p=9542

Ghelyan Bilen Isyanning, Jihat Bilen Qozghilangning, Naraziliq Namayishi Bilen Milliy Inqilapning Arisida On Tagh Bar!

-Milliy Oyghunush Ürgütliri! 

Autori: Korash Atahan

Cave art by ancient Uyghurs-1

Autori: Ghalib Barat Erk

http://atlantisforschung.de/index.php?title=Col._James_Churchward_und_das_versunkene_Mu

Singqu seli tutung 10-esirde yashighan alim, unngigha oxshashla 8- , 9 -esirlerde yashighan dep perez qiliniwatqan uyghur alimi pértanrakshtmu öz tilini «türk tili» dep atighan.
Ottura esirde hökum surgen «xaqaniye» we «uyghur éli» téritoriyiliride yashighan xelq öz tilini ortaq halda «türk tili», özlirini bolsa «türk» dep atighan. Özlirining siyasiy hakimyetlirini «xaqaniye» we «uyghur éli» (on uyghur éli depmu atighan) dep atashqan. Mahmud kashgheri xaqaniyiliklerni «xaqaniye türkliri» dep atighandek, singqo seli tutung «türk-uyghur» dep atighan. Xuddi mahmud kashgheri «uyghur bir elning nami» diginidek «uyghur» siyasiy nam idi, yene bir jehettin jughrapiyilik nam idi. Lékin xelqni uyghur dep atimighan, ularning tili bolsa «uyghur tili» bolsa uyghur élidiki türklerning tili idi, ular mongghullargha xizmet qilghan chaghlarda musulmanlardin özlirini perqlendurush uchun dölet nami boyiche özlirini «uyghur» dep atashqan. Melum menidin éytqanda bu jughrapiyilik uqumgha ige siyasiy namdur. Shungimu mirza heyder korgani «tarixiy reshidi» namliq kitabida aqsuning sherqidiki rayonlarni «uyghuristan» dep yazghan.
Bu ikki xanliq térritoriyisidiki ahale birdem türk, birdem uyghur bolup qalidu? Undaqta mehmud kashigheri, yüsüp xas hajip, singqu séli tutung, pirtanrakshmu uyghur türk yeni bashqa millet bolup qalmamdu? Bu mesilige yünnen uniwérsitétining tarixshunasliri «junggodiki milletlerning tarixi» namliq uch tomluq kitabida orxun yensey wadisida tashqa oyup qaldurulghan tarixiy abidilirimizge asaslinip «menggü tashta mundaq déyilgen: toqquz uyghur, biz bilen bir millet, türkler bilen uyghurlar oxshash bir menbedin kélip chiqqan tarmaqtur, shunga menggü tashning bayqilishi bizge shübhisiz jawab berdi» dégen yekünni chiqarghan. W. Samurin tang dewridiki tarix kitablirigha asaslinip «uyghur» dégen bu nam köp hallarda siyasiy atalghu süpitide qollinilghan, intayin az chaghlarda melum qebile yaki melum parche tupraqni körsetken, kéyinche bir xelqqe we tilining namigha aylan’ghan, uni ishlitip qedimki türk tilining bir xilini perqlendürgen» dep yazidu.

https://de.wikipedia.org/wiki/Hunnen

Xitaylarning tarixchisi «hon tarixi», «türk tarixi» we «uyghur tarixi» dek kitablarning hemde köpligen ilmiy maqalilerning aptori bolghan proféssor lin gén «türk tarixi» namliq kitabida «uyghur = türk» dégen qarashni otturigha qoyidu. Biz bu nuqtilarni chüshinishimizde uyghur alimlirining birdek özlirini türk dése birde uyghur dep atashtiki muddi’asini chüshineleymiz.
Miladiye 10-esirde islam dini xaqaniye sultani sutuq bughraxan teripidin qobul qilinip keng kölemlik ghazatlar arqisida tedriji islamiyet xaqaniyide omumlishidu. Lékin xaqaniye uyghur élini islamlashturushqa ülgürmeyla yimirilidu. Aldi bilen qitanlarning andin mongghullarning istélasi bu ikki elni mustemlike we yérim mustemlikige aylanduridu. Emma shu istélachilar yene medeniyetlik ejdadlirimiz teripidin assilimatsiye qilinidu. Uyghur élining köpchilik ahalini hésabqa almighanda mongghullar bilen ejdadlirimizning arisida din eng chong tosalghu bolup qalidu.

Ene shundaq tarixi dewrde chinggizxan ewladi bolmish tughluq tömürxan miladiye 1348-yili textke chiqqandin kéyin mongghullarnila emes, barliq musulman bolmighan türklerni hem mejburiy halda islam dinigha kirgüzdi. Shundin bashlap ana tupraq altun diyarimizda yashaydighan ejdadlirimiz arisidiki idé’ologiye perqimu tügidi. Elwette ottura asiyadiki xelqler arisidiki til shéwisi perqini hésabqa almighanda birlikke keldi. Shundin bashlap elishir newa’i «muhakimetul lugheteyin» esiride we zohuriddin muhemmed babirning «baburname» side bir nechche jayda «uyghur» ibarisini tilgha alghinini hésabqa almighanda «türk» nami omumiy namgha aylinidu. Xelq özini «türk» yaki musulman dep atash bilen birge yurtning nami bilen xotenlik, qeshqerlik, lopluq, taranchi, dolanliq dégendek namlarda ataydu. Bu xil halet yaki mushu esirning aldinqi yérimining axirlirighiche dawamlishidu. Mushu esirdiki alimlardin abduqadir damollam, hüseyinxan tejellilermu özlirini «türk» dep atighan. Xitayche menbelerdimu 1884-yilidin ilgiri yurtimizmu musulmanlar yurti xuyjiyang (回疆) dep yazghan hemde ejdadlirimizni tungganlardin perqlendürüsh üchün chentu (缠头) dep atighan.

https://en.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6kt%C3%BCrks

«uyghur» dégen bu nam miladiye 1350-yillardin 1935-yillarghiche untulup uning izigha «türk» dégen esli nam qollinilghan. Shuning bilen birge özlirini yurt nami bilen perqliq atighan, musulman dep atashmu bir xil millet nami tüsini alghan. Undaqta «uyghur» dégen bu millet nami qandaqche qaytidin peyda bolup qaldi?
Bu mesilini aldi bilen xelq’ara weziyetke baghlap chüshinish mumkin. Miladiye 20-esirde dunya weziyitide ajayip özgirishler barliqqa keldi. Ching impériyisi aghdurulup jungxua min’go quruldi. Charrusiye aghdurulup tunji sotsiyalistik impériye sabiq sowét ittipaqi quruldi. Sowét impériyisi barliqqa kélishi bilenla özini pütkül dunyadiki ézilgüchilerning bashlamchisi dep élan qildi hemde türlük amallar bilen gherbiy türkistanni hakimiyiti astigha aldi. Pütkül ottura asiyani menggü ishghaliyet astida tutup turush üchün guruhlargha bolup idare qilish zörür bolup qaldi. Bu xuddi «uyghurlar yéngidin barliqqa kelgen millet gewdisi bolup, u tesewwur ichidiki tarixiy en’ene we yéqinqi siyasiy éhtiyaj tüpeylidin yerdashliqni biriktürüp bashqilar teripidin keship qilip chiqilghan» déyilgen’ge oxshash melum perqlerni asas qilip yéngi milletler yasap chiqildi. Netijide uyghur we özbek barliqqa kélip türk nami ottura asiyadin siqip chiqirildi.
Undaqta «uyghur» atalmisi qandaqche bu yéngi milletke nam qilip qobul qilindi? Qazaq akadémik t. Qaydaruw «1921-yili s. Malowning teshebbusi bilen tashkentte uyghur ziyaliylirining qurultiyi échildi. Yighin qatnashchiliri ezeldin mewjut bolup kéliwatqan uyghur dégen millet namini eslige keltürüshni, hemde sherqiy türkistandiki barliq uyghur xelqining ortaq nami qilishni birdek qollidi» deydu. Bu yighin 1921-yil 6-ayda échilghan bolup shu nuqtini ilmiy halda perez qilish mumkinki, yighinda rus uyghurshunasi malow özining uyghurshunasliqtiki shöhritidin paydilinip «uyghur» namini qaytidin otturigha chiqirip sherhilep, yighin ishtirakchilirini qayil qilghan. Chünki maluw akadémik radlowning shagirti bolup unwiréstétta oquwatqan chéghidin bashlap türk tili tetqiqat guruppisigha qatnashqan. 1909-yilidin 1911-yilighiche, 1913-yilidin 1915-yilighiche sherqiy türkistan we gensuda uyghurlarning (sérq uyghurlarnimu öz ichige alidu) til we folklorini tekshürgen. 1916-yili türk filologiyisi boyiche magistir bolghan. 1917-yilidin kéyin qazan, pétirborg, tashkent qatarliq jaylardiki aliy mekteplerde türk tili edebiyatidin ders otken. 1939-yili rusiye penler akadémiyisining muxbir akadémiki bolghan. U hayatida uyghurlargha a’it nurghun kitab we maqaliler élan qilghan.
Uyghur nami ene shundaq otturigha chüshüp qanunlashqan. 1924-yili sabiq sowét ittipaqida nopus tekshürüshtin bashlap bu nam körülüshke bashlighan. Undaqta bu nam qandaqche sabiq sowét ittipaqidin sherqiy türkistan’gha köchüp keldi? Bu nam békitilip qanunlashqandin kéyin metbu’at, teshwiqat wasitiliride élan qilinish bilen birge aliy ilimgahlarda qollinildi, mushu esirning bashliridin bashlap nurghunlighan ziyaliylirimiz ilim élish üchün sowétqa chiqip tedrijiy bu namni qobul qildi. Milletperwer, meripetperwer sha’irlirimiz memtili toxtihaji oghli tewpiqi we abduxaliq uyghurlar uyghur namni sowét ittipaqidin qobul qilghan. Bu mesilige qarita shwétsariyilik dangliq diplomat, uyghurshunas doktor gunnar yarring mundaq deydu: «20-esirning 30-yillirining axirliri sherqiy türkistanning jenubida «türk» namining ornigha «uyghur »nami dessidi, bu atalghuning teshebbuschisi s. E malow» («qeshqerge qayta bérish» qa qarang), u esiride uyghur namigha mushu esirning atalmisi süpitide mu’amile qilidu.

https://en.wikipedia.org/wiki/Uyghurs

«uyghur» atalghusi sherqiy türkistanda zadi qachandin bashlap qanunliship qollinildi? Bu heqte xarwart uniwérsitétini püttürgen turpan ékspéditsiyige qatnashqan jasyan lodés (1933-yili sherqiy türkistan’gha kelgen sowét diplomati apirasyw shinjang militarisi shijang sheripige bergen teklip ichide tarim wadisidiki amillarni 20-yillardiki lénin asas qilghan sowét ottura asiya xelqining millet tewelikini til tarix qurulmisigha asasen uyghur dep atash teklipini bergen bolushi mumkin» deydu. Shu chaghlarda qeshqerni merkez qilghan halda otturigha chiqqan «sherqiy türkistan islam jumhuriyiti» belkim sowét impériyisini chöchütüp qoyghan bolushi mumkin, chünki shu zamanning hiyle-mikir shahi, esheddiy fashist shéng shisey öz hakimiyitini mustehkemlesh üchün qizil fashist stalindin ibaret dunyawi shexske özini sadiq it qilip körsitip, bolshéwik bolghan idi. Sowét impériyisi nurghunlighan bolshiwiklarni ewetip uning hakimiyitini mustehkemleshke ghayet zor töhpilerni qoshti. 1934-yili jahan’girlikke qarshi uyushma qurulup bir mezgil ötkendin kéyin «chentu» dégen namni «uyghur» dep özgertish 2-nöwetlik awam xelq qurultiyida qanunlashturulghan. Qurultayda uyghur dégen namni xitayche teleppuz terjimisi mesilisimu otturigha chüshüp wéywu’ér 威武儿 dégendek layihilermu bar bolghan, buning menisi bolsa «aliyjanab, jasaretlik tengrining amraq perzenti» dégen menini bergen. Borhan shehidi «shinjangning 50 yili» namliq esiride «men yuwinbin bilen meslihet qiliship wéywu’ér 维吾尔 dep yazayli déyishken iduq. Ölkilik hökümetning yighinigha sunup maqullan’ghandin kéyin uyghurlarning namining resimi yazma shekli qilin’ghanidi. Shuningdin étibaren u bara-bara keng qollinildi» dep yazidu. Wéywu 维吾 bolsa méni himaye qil dégen menini bildüridu. Bu nam ene shundaq otturigha chüshidu. Qurultay mezgilide milletlerning namini özgertish bolghan. Burhan shehidining eslimisige asaslan’ghanda «bulut» ornigha «qirghiz» «nughay» ornigha «tatar» békitilgen. «junggo» atalmisini «xitay» dep terjime qilmay ahang boyiche atashmu békitilgen, taki 1949-yilighiche xenzu nami ornigha «xitay» dégen nam qollinilghan.

https://en.wikipedia.org/wiki/Kara-Khanid_Khanate
Xulase qilghanda, uyghur nami kéyin dégendimu miladiyidin töt esir ilgiriki dewrdinmu burun barliqqa kelgen bolup, köp hallarda siyasiy atalghu, dölet nami süpitide qollinilghan, intayin az sandiki chaghlarda qebile nami bolupmu qobul qilin’ghan. Ilgiri-kéyin bolup orxun uyghur xanliqining hemde uyghur élining nami bolghan. Texminen miladiye 1350-yilliri etrapida ishlitilishtin qalghan. Miladiye 1921-yili 6-mayda tashkentte ziyaliylar qurultiyida uyghurshunas maluwning teshebbusi bilen qarar qobul qilinip, sherqiy türkistan we ottura asiyadiki qismen ahalining nami süpitide békitilgen. 1924-yili sowét ittipaqidiki nopus tekshürüshtin bashlap qobul qilin’ghan, qollinishqa bashlighan. Sherqiy türkistanda bolsa shéng shisey mustebit hakimiyiti qurulghandin kéyin sowét ittipaqi mesilhetchilirining körsetmisi boyiche qobul qilinip, 2-qétimliq awam xelq qurultiyida (1934-yili) qanunlashturup qobul qilin’ghan hemde keng teshwiq qilin’ghan. Bu nam némishqa shunche tézla omumliship kétidu? Sewebi éniqki nurghunlighan sowét meslihetchiliri sherqiy türkistanda xizmet qilghandin bashqa nurghunlighan yashlar sowét ittipaqida bilim alghan. Ularning terbiyisini qobul qilghan, yene kélip «uyghur» nami qedimki yazma yadikarliqlarda körülgini üchün nahayiti tézla qobul qilinip omumlashqan, eyni chaghda sowét ittipaqi we shinjang ölkilik hökümetning qanuni wasite bilen qararlashturushmu rol oynighan.
Uyghurshunasliqning tereqqiy qilishi bilen nahayiti köp mesililer hel boldi, emma asasliqi ikki xil ajizliqqa yol qoyuldi, ulardin biri uyghur milliti bilen uyghur namini tengleshtürüp uyghurlarning pütkül tarixini uyghur namlan’ghan ashu gewdisinila izdesh. Yene bir ajizliq uyghurlarning tarixiy yazma yadikarliqlarni asasi süpitide paydilanmasliqta körülidu. Bu xil ajizliqlar uyghur alimlarning üzlüksiz yétiship chiqishigha egiship özgergüsi.
Izahlar:
Mehmud qeshqiri «türkiy tillar diwani» shinjang xelq neshriyati 1980-yil uyghurche neshri 1-tom 151-, 2- betler
«oghuzname» milletler neshriyati uyghurche neshri 1980-yil 30-bet
Molla nimetulla möjizi «tewarixi musqiyyun» uyghurche milletler neshriyati 1982-yil 26-bet.
Lyu yitang «uyghur tetqiqati» 1977-yil teywen xenzuche neshri 11-, 27 -bet
Zordun sabir «yawropagha seper», «tarim» 1988-yil 5-san 106-bet.
«uyghurlarning qisqiche tarixi» shinjang xelq neshriyati 1989-yil uyghurche neshri 92-bet
Yüsüp xas hajip «qutadghubilik» milletler neshriyati 1984-yil uyghurche neshri 92-bet
«tarim» zhurnili 1986-yili 2-san türklog israpil yüsüp teyyarlighan maqalige qarang
«junggodiki milletler tarixi» milletler neshriyati 1990-yili xenzuche neshri 2-qsiim 63-bet
Gratin « uyghurlarning kélip chiqishi » namliq maqaliside keltürgen neqil «shinjang ijtima’iy penler axbarati» 1992-yil 5-san 14-bet, 11-bet.
«qeshqer pédagogika instituti ilmiy zhurnili» uyghurche 1993-yil 4-san 75-bet
Burhan shehidi «shinjangning 50 yili» we «shinjang tarixiy matériyalliri» uyghurche 28-toplamgha qarang.

http://www.akademiye.org/ug/?p=9503

Millet, milliy heriket we diniy étiqat heqide köpligen munazirie we talash-tartishlar boliwatidu! Diniy étiqat meseliside pikir almashturush, munazire qilish yolluq! Emma küch qollunup bashqilargha tehdit selish qanunsizliqtur!
Tarixtin béri eqilsiz we bilimsiz milletlerni hemme yol meghlubiyetke, eqilliq we bilimlik milletlerni hemme yol ghelbige bashlap keldi! Xitaylar xelqimizni u yol bilenmu, bu yol bilenmu koldurlutup we buzek qilip keldi. Sewebi Maaripimiz arqida, milliy ang sewiyimiz yükselmigen, millitimiz mushu 21-yüz yildimu yenla bek nadan!

Yang Zingshin bolsa ewij éliwatqan yéngiliqqa köchüsh herkitini millitimizdin sir tutup, jahalet mehkumlirigha aylanghan beg-törilerni maddiy menpetler bilen sétiwélip, xelqimizni ilim-pen nuridin mehrum qilish arqiliq idare qildi.

Jing Shuren ertidin kechkiche epyun chekip xamush yürüp, Uyghuristan xelqini weten-milletke asiyliq qilighan, özini qul millet xitaylarning özgermes quli dep qaraydighan qazi-kalanlardin terkip tapqan yatlashqan bir sinipqa tayinip xurapat we konuluqlar arqiliq idare qildi.

Shingdoben eyni waqitta pütün Uyghuristanni qaplighan inqilap yalqunini öchürüsh üchün awal xeliqchil bir siyaset qildi, yéngi maaripqa yol qoydi. Keyin bir uxlap oyghunup teximu xeterlik bir alwastigha aylinip, milliy inqilawimizning yol belgüsini özgertip, birinchi qétimliq jumhuriyitimizni yétim qaldurup, yengi mekteplerni mutessip qazi-kalan we satqin mollalarning qoli bilen burunqidekla heptiyekxanigha aylandurup qoyup, dunya tereqiyat éqinigha qarshi kéme heydidi we oyghaq pikirlik ilghar ziyalilarni rehimsizlerche qirip tashlidi!
Gomendangchi xitaylar Milliy hesiyatimizdin we diniy esebiylikimizdin paydilinip xelqimizni qayta qurulghan yéngi jumhuriyetke qarshi küshkürtüp, pantürkchilik arqiliq dewletchilik ediologiymizni xelqimizning qoli arqiliq berbat qildi we milliy hakimiyetni yiqitip wetinimizni öz-aldigha hiligerlik bilen idare qildi. Goméndangchi xitaylarning milliy herkitimizge qaratqan aghdurmichiliq heriketliri ustiliq bilen  künimizge qeder dawamlashmaqta!
Komménist xitaylar özidin ilgirki xitay hakimiyetlirining yerlik esiri bolghan horun, qashshaq, xurapiy alahiydilikke ige, zamanning  arqisida qalghan yalangtösh uyghurlarni yölep turghuzup, kommunizim telimati arqiliq ularning kallisini yuyup-tarap millitimizning qanche ming yilliq ediologiysini éghir ziyangha uchratti.
Biz Uyghurlar 19-esirning axirlirigha kelgüche bolghan ariliqta özimizning tarixtin kelgen esil barliq esil engüshterlirimizni yoqutup qoyduq! Xitaylar Uyghur xelqini qul qilishta tarixtin béri ilgirkisi kéyinkisining ishigha warisliq qilip birdem xurapat arqiliq bizni aldisa, birdem muqedes islam dinimiz arqiliq bizni baplidi, birdem atistliq we kommunizim iddiysi arqiliq bizni qaymuqtirsa, birdem milliy hésiyatimzni özlirining kéngeymichilik istiratigiysi üchün süyistimal qilip bizni her qaysi sahelerde oxshashla jaylidi. Bizning yéngilishimizdiki asasiy sewep shanliq medeniyet tariximizdin kelgen parlaq milliy milodiyege egeshmeslik we ichimizdin yétilip chiqqan yiraqni körer nopuzlarning etrapida toplanmasliq boldi!
Xitaylar ikki esirdin béri millitimizni qul qilip kéliwatidu! Xitay tajawuzchilliri bu ishni özliri öz qoli bilen, öz küchige tayinip qildimu? Yaq, belki shu dewirde al pichaqni dese kes chochaqni deydighan özini rohban sinipning yaki milletchilikning we yene bedietchilikning wekili dewalghan milliy munapiqlarning qoli arqiliq qildi.
Bugünmu shu, xitaylar ustiliq bilen awal özlirining siyasiy istiratigiyesige layiq kelidighan teqwalar sinipini pilanliq yetishtürüp chiqti. Bu sirliq Teqwalar sinipi arqiliq xeliqni bolishiche qaymuqturdi. Andin bu atalmish teqwalarni hijretchige aylandurup özenglarni chetke elinglar dep xitay chigirisidin top-topi bilen yat ellerge yolgha saldi. Andin hichishtin xewiri yoq bigunah musulman xelqimizni radikal islam we teror balasi bilen eyiplep kolliktip jazalawatidu.
Emdi kélip béshimizgha bela bolghan islamiy oyghunush, dinni hemme yerde hakim qilish dep jar sélish u yaqta qalsun, ailide jaynamz, melide imam, yurtta birmu ülima qalmidi!
Hemmidin échinishliq bolghini Tughulghan baligha islamiy yol bilen isim qoyidighangha, ölgen ademning namizini chüshüridighanghimu adem yoq weziyet barliqa keldi!
Dunya bilip turup süküt qiliwatidu! Chünki Uyghurlar jazalimisa bolmaydighan bir xeterlik mawjudatqa aylandi! Xitaylar tinchliqni himaye qilighuchi, erkinlikning qoghdighuchisi, dégen ataqqa ige bolup, Birleshken Döletler Teshkilati, Xelqara Saqchi Teshkilati, Chigra Atlighan Insan Heqliri Teshkilati qatarliq orunlarda asasliq söz sayibi boliwaldi! Arimizdaki azghine shexsiy menpeet we nam shöhretke sétilghan munapiqlar bu rezaletni bilip turup körmeske saldi. Xitaylar éyitqandekla Az sandiki wetenperwer, milletperwer ezimetler her türlük yollar arqiliq yalghuz qalduruldi. Shundaq qilip Xitaylar yene ilgirkidekla bir chalmida ikki paxtekni urdi.
Xitaylar hazir xelqaraning térorgha qarshi mayiliqidin janliq paydilinip wetendiki Uyghurlarni intayin xeterlik qismaq ichige aldi, andin cheteldiki aktip qolchomaqchillirining hapila- shapila hemkarlishishi bilen milliy herketke qarshi herket qilip, hijretchilerni maldek heydep mejburi halda xelqara terorchilarning sepide atalmish dunya kapirlirigha qarshi jengk qilidighan jihatchilargha aylandurup, xitayning tüzgen pilanigha asasen ottura sheriqtiki bombalar tash-yamghurdek yeghiwatqan jengk meydanlirigha tashliwetti!
Xitaylar shundaq qilip hemmila tereptin ongushluq halda qoshlap meqsetke yetmekte! Bir xitay özi yalghuz xelqarani axirqi hésapta aldap, qarisa riyalliq emeliyette qesten toqup chiqirilghan eshu uzungha sozulidighan we asan axirlashmaydighan dirammada ghelbilik rol aldurup, Uyghur xelqining heqiqiten islamda qattiq radikallashqan we qolidin her bala kélidighan „Terorchi“ ikenlikige ishendürdi. Millitimizge ikki dunyaliq jennetni wede qilghan bu térorist alwastilar bir pütün xeliqni jehenemge tashliwétip, ikki-üchtin xotun we alte yettidin bigunah perzentlerni qara yetimge aylandurup iraq we Süriyede heriket qiliwatqan Amerikaning, Russiyening we Türkiyening hemde Seudi Erebistanning (Preziden Turamp bilen qilich oynitip ussul oynighan pilotliri heydigen) küreshchi ayripilanlirining dehshetlik bombardimanlirida toz-tupraqqa aylinip ketti.
Xitaylarning bu yéngi esiri hésaplinidighan atalmish méngisi yoyuwétilgen hijretchilerning hayat qalghanliri dunyaning her teripige Uyghur militi nami astida tarqalmaqta! Bu hijretchiler özini Uyghur deydu, ularning Uyghurliqigha özidin bashqa hichkim ishenmeydu!Ular özlirini musulman deydu, özidin bashqa hemme ademni hetta ata-anisinimu kapir deydu! Bu chüsh emes, bu bir échinishliq riyalliq! Bu meselide bashchsiz, igechaqisiz we qara yetim milletimiz yenila közini achmaywatidu! Közlirini echip xeliqara weziyetke uyghun herket qilmisa aqiwitimiz teximu dehshetlik shekilde yaman bolidu!
Hazir xelqara térorgha qarshi birleshme hojumda hayat qalghan hijretchiler Awropagha qeder tesirini kücheytip, gheriptiki milliy birlikimiz ichige yiltiz tartiwatidu. Uzaq ötmey ular teshkilatlarning alahiydilikini özgertip, gherip dunyasida uyghurlarning xitaylar sizip chiqqan resimini namayan qilsa, topidek sorulup ketken Uyghurlarning erkin dunyada put sighdap turghidek charisimu qalmaydu! Gherip dunyasi Xitaylarning Uyghurlargha zerbe bérishte ikkinji orta asiyasigha aylinip, Uyghurlar put-qoli matilip xitaygha ötküzüp bérilidighan malgha aylinidu!
Xitayning bu shum pilani op-ochuq su yüzide yündidek leylep yürsimu, Amerikining payitexti Washington, Gérmaniyening payitexiti Berlin, Awropaning payitexti Brüksilda we Engiliyening payitexti Londonda saqalni uzun qoyuwélip, ming yilliq musulmanliqni yashap kéliwatqan bichre Uyghurlarni kapir, dep haqaretleydighan, ularning béshigha sayiwen bolghan démokkratik dewletlerning hökümetliri heqqide eksiyetchi pikirlerni terghip qiliwatqan Insaniyet, millet we din düshmenliri peyda bolup qaldi.Bu xeterlik weziyette kim Uyghuristanliq, kim Uyghur, kim bizning heqiqi diniy qérindishimiz ikenlikini chongqur oylinishimiz lazim!Bizning milliy menpetimizge ziyan salghan, milliy bixeterlikimizge tehdit peyda qilghan, wetinimiz we xelqimiz bilen kari bolmighanlar bizning millitimizdin emestur!Bizning millitimizdin bolmighanlarning wabalini bizdin sürüshte qilghanlarning qilmishini milliy kemsitish bolaraq tonuymiz!
Shunga milliy herkitimizni xelqara teror we islamiy radikalizimdin uzaq tutishimiz, Méngisi zeherlen´gen atalmish hijretchilerning gherip dunyasigha integiratsiyon bolishi üchün yardemde bolishimiz, bir millet süpitide meydanimiz ochuq halda milletlerge dostluq, dinlargha hürmet, medeniyetlerge hemkarliq éngimizni yétildürishimiz, shu arqiliq xitaylar pilanlighan millitimiz we milliy herkitimizge qarshi yer shari xaraktérliq oyunni, yéterlik tedbirlerni ishqa sélip segeklik bilen buzup tashlishimiz lazim!

21-Noyabér 2017 Gérmaniye