Uyghur Tili We Milliy Motiflarimizning Etmologiyelik Meniliri Heqqide!

Autori: Korash Atahan

Men Uyghurgha Boldum Kahan, Élinglar Ya Bilen Qalqan!
Kökböre Bolsun Oran, Quyash Tughimiz, Asman Qorighan!
-Tengriqut Oghuz Kahan

24991607_2263088350383411_4799020163161133414_n

(Bu kichikkine yazmini Uyghuristan yashliri 1985-yili 12-ayning 12-küni ürümchide élip barghan shanliq démokrattik herketke béghishlaymen!)

Uyghur tili yer sharidiki tarixi uzun we nopuzluq sanaqliq tillarning biridur! Uyghur tili Engiliz, Erep, Paris we Gérman tillirigha oxshashla insaniyet medeniyet tarixida intayin muhim orun tutup kelgen tildur.
Uyghur tili mukemmel tereqqiy qilghan til bolghachqa özide Altay-oral til sistimisining barliq alahiydiliklirini mujessemligen bir til bolupla qalmay, Semetiy we Hindo-awropa tilliriningmu morpilogiylik, sintakisliq we fonitikiliq xususiyetlirini til tereqiyatigha uyghun qobul qilip, jahan tilliri sewiyesige chiqqan muhteshem bir tildur.
Uyghur tilini beziler qedimqi misir tilliri we somer tilliri bilen baghlap chüshendüridu.Uyghur tili türkiy tillarning ichide Awropa tilliri bilen menbiyi, munasiwiti wa xaraktéri eng yéqin bolushrtek alahiydiylikke ige bir tildur!Yene uningdin bashqa ikki ming yilliq tarixqa ige Ibray tilining yiltizi qedimqi Uyghur tili bilen munasiwetlik dep qaraydighanlarmu yoq emes!
Mayteri semit, altun yaruq, erqiy pütük, ikki tekin hekayisi, türky tillar diwani, qutatqu bilig, hikmetname, shahnameyi türki, qisesul enbiya we elshir newaiy eserliri qatarliq minglighan kilassik qolyazmilar Uyghur tilida yézilghan.Ikkinchi ustaz nami bilen tilgha élinidighan El-farabiy, dunya tif ilimining asasini qurghan Ebinsina, Algebra ilimining atisi Elxrazimi, tesewwup edebiyatining yirik namayendilliridin Jalalidin Rumi hezretliri, dangliq asternom Ulughbeg qatarliqlarning tehsili Uyghur tili arqiliq élip bérilghan we eshu büyüklirimizning xéli köp sandiki eserliri Uyghur tilida yézilghan.
Uyghur tili heywetlik bir binagha oxshaydu. Uyghur tilining özila insaniyetning bir medeniyet qamusi bolup, uni gheyri maddiy we ilmiy miras süpitide alahiyde qoghdap qélishqa iltimas sunush lazim! 
Uyghue tilini Uyghurlarmu hayati boyiche ügense tügümeydighan bir bilim xezinisi bolup, U bir adettiki til emes, bir ilmiy eserge oxshaydu. Uyghur tili, uyghur pelesepisidiki ot, su, hawa we tupraqtin ibaret tört tadu hul téshi qilinghan gholuq bir pelesepening makani bolup, heqiqiten barliq xirislardin qoghdap qélishqa erziydu!

uyghur_empire_largestever
Uyghur tilini üch qewetlik binagha oxshatsaq birinchi qewette Uyghur awam telepuzi, ikkinchi qewette Uyghur edebiy tili, üchünchi qewette Uyghur tilining Aliy telepuzi turidu! 
Üchünchi qattiki til bilen aliy derijilik Uyghur alimliri we yoquri neseptiki aq-söngekler alaqilishalaydu! 
Meselen: Birinchi qattiki Uyghur tilini addiy awam puqralar, ikkinchi qattiki uyghur tilni ziyalilar, üchünchi qattiki Uyghur tilni Abduqadir Dewmullam Hezretliri, Qutluq Shewqi Hezretliri, Hüseyinhan Tejelliy Hezretliridek penniy we diniy elimlarda dunyawiy sewiyede etrapliq terbiye körgenler istimal qilishidu! 
Birinchi qattiki Uyghur tilini:Awam tili, Ikkinchi qattiki Uyghur tilini ziyalilar tili, Üchünchi qattiki Uyghur tilini Alimlar tili yeni aq-söngekler tili dep kilassipikatsiyeleshke bolidu!Üchünchi qattiki tilda Uyghur tilining yüksek tereqqiyati ipadilinidu! 
Bu qewettiki tilda söz ibarilerning we jümlilerning köchme menisi asas qilinip qollinilidu.Uyghur tilining alimlar tilida cheteltilliri ibarillirinimu köplep uchratqili bolidu!
Tilimiz dunya tilliri ichide yüksek tereqiyat jeryanini bashtin kechürgen az sandiki tillarning qatarida bolup, simiwoluq alahiydilki küchlük. Meselen qara, aq, qizil we kök digen sözlerning hemmisi ulugh, qutsal küchlük dégen menalarni bilsüridu. Kök digen sözning simiwoluq menisi bek küchlük bolup nahayiti köp meqsetlerde qollinilidu! Meselen kök bayraq, kök büre, kök tengri…qatarliqlar! Bu yerdiki kök hergizmu kök rengni emes, her kontékistta ayrim mena anglitidu. Kök digen söz yéshil digen menaghimu, kök-tat degen meneaghimu ige! Uyghur medeniyet Dunyasida nurghun kökler bar, u peqet rengnila körsetmeydu. Meselen tengrining renggi kökmu yaki qaramu, qizilmu yaki aqmu bir neme demek tes! Bürelerning ichide kök rengliq bir büre yoq! Uningdin bashqa Uyghur metologiysidiki kök büre hichbir waqitta bir haywanni körsetmeydu!Uyghur metologiysidiki kök bürening biologiylik bir janliq bilen hichqandaq alaqisi yoq!

uygur_devleti
Uyghur Millitining Milliy Ediologiysining Rengi Uyghur Millitining Rengi bolup, Bu Heqqide Qisqiche Sawatqa Ige Bolush Kérek Elbette!
Uyghur Millitining Téni, Jéni, Rohiy we Pikirining Rengliri Aq, Qara, Qizil We Kök Renglerdin Apiride Bolghan!
*Uyghurlarning MillIy Rengliri: Aq, Qara, Kök we Qizil Bolup, Bashqa Milletlerning Rengliridin Periqlinidu!

*Milliy Medeniyitimizning Peyda Bolishi We Kélishishide Ejdatlirimiz Yashighan Jughrapiyeler Asasliq Rol Oynighan!

*Medeniyitimizde Qizil Reng Bilen Qara Reng Hökümdarlargha, Aq Reng Awamgha, Kök Reng Tengrige Yéqindur!

*Reng Jehettin Élip Éyitqanda Biz Uyghurlarning Hazirqi Belgümiz Qizil, Türkiyeliklerning Qaradur!

*Shimaldiki Türklerning Renggi Kök,Jenuptikilerning Renggi Aq,Sheriqtikilerning Renggi Qizil,Gheriptikilerning Rengi Qaradur!

*Büyük Ejdatimiz Tengriqut Oghuz Xaqandin Bashlanghan Milliy Bayriqimizning Rengi Kök We Aqtur!

*Milliy Motiflirimizda Kök Reng Bilen Aq Reng Köp Qollunilghan! Bashqa Renglerning Hemmisi Bularning Qoshumchisidur!

*Pelesepimizde Ademning Tughulishi We Ölüshi, Ten We Saqliqi, Yash We Qériliqi Qatarliqlarni Shu Tört Zat Belgüleydu!

*Milliy Medeniyitimizde Yene Herqandaq Bir Zat Yenela Shu Tört Zattin Peyda Bolghan Dep Qarilip Kelgen!

*Milliy Pelesepimizde Kök Reng Tengrini, Qizil Reng Hoquqni, Qara Reng Bayliqni, Aq Reng Étiqatnimu Ipadileydu!

*Milliy Pelesepimizde Hayatliq Bilen Ölümning Arisida Yamghurning Yeghishi We Pargha Aylinishidekla Bek Chong Periq Yoqtur!

*Tughulush, Ölüsh Tebiy Hadisiler Bolup, Medeniyitimizde Bu Hadisiler Dewir Qilip Turidu, Deyilgen!

*Ademning Téni We Jéni Shu Tört Zatning Bashlinishi We Axirlishishi Bolup, Hayat we Mamatliqqa Wekillik Qilidu!

*Milliy Pelesepiwiy we Istétikaliq Qarashlirimizda Qizil Otni, Qara Tupraqni, Kök Shamalni, Aq Suni Bildüretti!

*Uyghurlar Maddiy We Mewhum Sheyilerning Hemmisi Bu Tört Zattin Tüzülgen 
*Uyghurlarning Bu Muqeddes Tört Rengi Bashqa Milletlerning Tilidikidek Peqet Rengnila Emes Belki Xas Pelesepiwiy Ediymizni Ipadileydu!

*Ejdatlirimiz Özidiki Hemme Ulughluqni Bu Tört Renge Yighinchaqlap Yer Yüzide Özidin Bashqa Hichnime Yoq Dep Qarighan!

*Medeniyitimizde Qizil Sheriqimizni, Qara Gherbimizni, Kök Shimalimizni Aq Jenubimizni Bildüridu!

*Uyghurlar Dunyani Qara, Qizil, Kök we Aqtin Ibaret Tört Rengdin Tüzülgen, Dep Qaraydu!

*Uyghurlar Ayrim Hallarda Asmanning Renginimu, Maysining Renginimu Kök Deydu!

*Tilimizning Milliy Kontékisida Her Ikki Jumhuriyet Dewidiki Bayraqlarning Renggi Köktur! Kök we Yéshil Dep Ayrish Xata! UKM
Tilimizda Aq Reng Bilen Qara Rengning Her Ikkisi Kök Dégen Atalghu Bilen Menidash Qollinilidu! Menisi Ulugh Démekdur!

*Uyghur Tilining Milliy Kontéxistlirida Kök Reng Bilen Yéshil Rengning Her Ikkisini Kök Dep Ataydu! Menisi Ulugh Démekdur!

*Uyghur Medeniyitide: Qara, Aq, Kök We Qizil Rengler Büyüklükni Ipadileydighan Qutsal Rengler Dep Qaralghan!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup Tilirilshni Bilduridu! Xitaylarning Medeniyitide Bu Del Eksinche Bolup 4 Dégen San Shum San Bolup Ölüsh we Halak Bolushni Bilduridu!

*Milliy Medeniyitimzde 4 Xasiyetlik San Bolup Qara, Qizil, Aq we Kökke Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Tirilish we Tughulushning Simiwoli Bolup, Su, Ot, Hawa we Tupraqqa Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Dégen San Qutsal Bolup, Atamizning Ata-Anasi we Anamizning Ata-Anisigha Wekillik Qilidu!

*Milliy Medeniyitimzde 4 Dégen Sanning Menisi Qutsal Bolghachqa Beshimizgha Élip Kötürimiz! Yomulaq Tiksimu Bolidighan Doppilar Tört Burjeklik Bolup, Renggi Köpinche Tört Xil Rengning Ichidin Tallanghan Bezide Tört Rengning Hemmisi Qollunilghan Bolidu!

*Milliy Medeniyitimizde Sheriqni Erdoghan Bilen, Gheripni Arislan Buqisi Bilen, Shimalni Kök Böre Bilen, Jenupni Arqar-Keyik Bilen Ipadileydighan Enene Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Tengrini Kün Bilen, Haqanlarni Bürküt Bilen, Hökümdarlarni Arislan Bilen, Eskiri Qomandanlarni Kök Böre Bilen Ipadileydighan Enene Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Kök we Aq Rengni Ametke, Qara Reng Bilen Sériq Rengni Apetke Simiwol Qilghandek Xitaylar Sériq Reng Bilen Qara Rengni Ametke, Aq Reng Bilen Kök Rengni Apetke Simiwol Qilidu!

*Milliy Medeniyitimizde 4 Reng Yeni Qizilchi, Qarachi we Aqchi, Kökchiler Tabu Bolsa, Xitay Medeniytide Peqet Aqchi Bilen Qarachidin Ibaret Ikkila Tabu Bar!

*Milliy Medeniyitimizde Ot Bilen Hawa, Su Bilen Tupraqtin Ibaret Tört Zat Hökmaran Bolup, Xitay Medeniyitide Su Bilen Tupraqla Bolghachqa, Uyghurlar Xitaylarning Muhitida Halak bolidu…Xitaylar Uyghurlarning Bayriqi Astida Mewjutluqini Qoghdap Qalalmaydu!

*Medeniyitimizde Uyghurlarning Rengliri Toyunghanda Xitaylarning Rengliri Öchüshke Bashlaydu, Xitaylarning Rengliri Toyunghanda Köklikimiz Qaridap, Qizilliqimiz Aqirip Kétidu!

*Milliy Medeniyitimizde Terepler 4, Tabular 4, Awazlar 4 We Rengler Tört Bolghachqa Uyghur Ediologiyesining Namayendilliridin Uyghur Kilassik Edebiyati, Uyghur Folklori, Dunyagha Meshur Uyghur Ményatorliri we Insaniyet Medeniyitidiki Gigant Eser Uyghur 12 Muqammu Tört Terep, Tört Zat, Tört Reng We Tört Awazdin Ibaret Temparamentin Tüzülgen!

*Xitaylar mustemlike milletning edebiy tili we yoquri nesep tili bolmaydu dep qarap, Uyghur tilining chaghatay dewri telepuzini pilanliq we sistimiliq shekilde yoq qilip, kembighel awam puqralarning tilini Uyghur edebiy tili qilip békitip qoyushqan.

15894865_1437198459646320_1915636235687097193_n-1

Awropada peyda bolghan edebiyat-sennet oyghunishi herkiti, sanaet inqilawi bolupmu Parij inqilawidin kéyin qanche ming yildawamliship kelgen peodalliq sistem asta-asta zawalliqqa yüzlünüp, ottura esir qarangghuluqi ichiden insanperwerlik quyashi tughuldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushi kona sistemning yimirilip, insaniyet tarixidiki yéngi bir iraning bashlinishiidi.Burunqi chék-chigirisini hésaplap tügetkili bolmaydighan jahan dewletliri yiqilip, yerlik kichik milliy jumhuriyetler quruldi.Ilgirki peodalliq jemiyette Aq-söngeklerning we baylarningla balliri oqup, jahan dewletliridiki hakim milletning özgiche tereqqiy qilghan tilida telim-terbiye köretti. Kembighellerning we qullar we yanchilarning balliri bolsa oquyalmayti we sawatsizliq déngizida nadanliq ichide hayat kechüretti. 
Bu ehwal Türük dunyasidimu shundaq idi. Xitaylarning sériq topiliq igizliki bilen büyük hunlarning bozqirini ayrip turidighan Seddichin s sépilidin Awistiriyening payitexti wienaghiche bolghan jughrapiyede Uyghurlar we Uyghurlarning qewmi-qérindashliri qurghan jahan dewletliri bar bolup, bu dewletlerde Uyghur tilining aliy neseptikilliri qollunidighan aq-söngekler telepuzida telim-terbiye élip bérilatti. 
Beg töriler, aq-söngekler we alim-ölimalar sinipining qanche ming yildin béri ishlitip kelgen tili yeni, ilim saheside Chaghatay dewri Uyghur tili dégen til Osmaniye émparatorluqi, Baburiyler dewliti, Ilhanlar dewliti, Altun orda dewliti, qirim xanliqi, Chaghatay dewliti, Temüriyler émparatorluqi we Seyidiye Uyghur dewliti qatarliq chong kichik dewletlerning yiqilishi bilen asta-asata zeyiplep, dunyawiy yéngi sistémining türütkisi bilen, Türükler yashighan keng jughrapiyening hemmila yéride yerlik telepuzlarni asas qilghan yazma edebiyat barliqqa keldi. 

gokturk-bayragi
Kéyinki dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili dep atalghan eshu muhteshem til Uyghur yazma edebiyati asasida tereqiy qilghan til bolup, türükler yashighan kengri jughrapiyede uni yerlik xeliqler chüshünelmeyti! Bu til awam xeliq ishlitiwatqan yerlik til we diyalikitlardin periqliq haalda tereqqiy qilghan bolup, peqet dewletler ara deplomatiyede, yazma edebiyatta, poiziye we pirozachiliqta, dewletning xet-chekliride we ilmiy-diniy oqu-oqutush ishlaridala peqet dewletning aliy menpetini közde tutup qollunatti.
Yéngi zaman Uyghur tili, Uyghurlar merkezlik toplushup olturaqlashan Türkistan tupraqliridaki töwen qatlam awam-puqralarning tili bolup, u tilmu téximu kichiklep Sheriq shiwisini asas qilip hazirqi zaman UYGHUR tili, gherip shiwisini asas qilip Üzbek tili dep ikkige ayriwétildi.
Shundaq qilip alemshomul we muhteshem dewletlerde hakimiyet we telim-terbiye tili bolup qanche-ming yil höküm sürüp kelgen, axirqi dewirlerde chaghatay dewri Uyghur tili, dep atalghan til asta-asta sünniy shekilde istimaldin qaldi we özining ornini bugünki meheliwiy tilardin, Uyghur, Üzbek, Qazaq, Qirghiz, Türük, Azeri we Türükmen tili deydighan yüzligen ushshaq tillargha ötünüp berdi!
Hazir Uyghur tilining heqiqi opfitsiyel telepuzini yeni aqsöngekler shiwesini qollunidighanlar barghanche yoqap kétishke bashlidi…Chünki uni chüshünidighanlar az! 

25152428_2263090090383237_8921478510028553464_n
Alim Abdushkur Memtiminni tilimizning aqsöngekler telepuzini qollinip eser yazidighan alimlarning eng axirqi wekilidur déyishke bolidu!
Eslide Uyghurlarning heqiqi edebiy tili 18-esirgiche pütün dunyadiki türkiy we parisiy xeliqlerning, 20-esirgiche otura asiyadiki yeni büyük türkistandiki barliq Türkiy qewimlerning edebiy tili we resmiy munasiwetlerde qollunilidighan we alaqilishidighan ortaq ofitsiyel tililiq rolini oynap kelgen. 
Bu qisqa yazmining toxtalmaqchi bolghan mawzusi Kök bayraqtaki kök böre dep qoyalghan bolup, hazirqi teleppuzda kök bayraqtiki yéshil böre dep chüshünilidu…Tilning menasi milliy medeniyitimzning logikisigha yat halda pütünley özgürep kétidu. 
Kök bayraqtiki yéshil böre dise uning esli menisi qalmaydu! Kök bayraqtiki kök böre dégenlik qutsalliqning ichidiki büyüklük dégenlik bolidu…wahakazalar!
Xitaylar wetinimizni besiwalghan yérim esirdin köpraq waqittin beri Uyghur tilining esli edebiy telepuzi pütünley yoq qilindi! 
12.12.2017

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s