(mezkur téma oqurmenlerning tarix esirige qandaq mu’amile qilish, jümlidin ilmiy tarix esiri bilen tarixiy roman xaraktéridiki edebiy eserlerge qandaq mu’amile qilishida bir’ilmiy mulahize bolup qélishi üchün yollandi)

Tarix insanlar jem’iyitining ötkenki tereqqiyatining jeryanidin ibaret, tarixshunasliq del insanlar jem’iyitining ötkenki tereqqiyatining jeryanini tetqiq qilidu, tarixshunasliq insanlar jem’iyitining tereqqiyat jeryanini özining tetqiqat obiykéti we ekis etturush obiyikti qilish süpiti bilen chétilidighan da’irisi nahayiti keng, öz ichige alidighan mezmuni nahayiti mol. U mu’eyyen tarixiy qarashning yétekchilikide, belgilik bir uslubta tarixiy jeryanlardin, herqaysi amillarning baghlinishidin insanlar jem’iyitining qandaq tereqqiy qilghanliqini ekis ettürüp béridu. Adette u tarixiy jeryanlarheqqidiki xatirilerni, tarixiy netijilerning yekünlirini we tarixiy qanuniyet ustidiki izdinishlerni öz ichige alidu(1). Tarixshunasliq tarixi bolsa tarixshunasliqning barliqqa kélish we tereqqiy qilish tarixini körsitidu,uning tetqiqat obyékti tarixshunasliq bolup, asasliq wezipisi tarixshunasliqning shekillinish, tereqqiy qilish we özgirish qanuniyiti üstide izdinip, uning kelgüsi tereqqiyat yüzlinishini mölcherleshtin ibaret(2).
Tarixshunasliqning tarixi nahayiti uzun.insanlar özlirining tarixini yaritish bilen bir waqitta, yene özlirining tarixini este qaldurush we yekunlesh arqiliq, özlirining tarixini tekshurgen we muhakime qilip kelgen. Eng addi usul buyiche qaldurulghan epsane – riwayetlerni tarixshunasliqning deslepki bixi diyishke bolidu (3). Yéziq peyda bolghandin kéyin heqiqiy menidiki tarixshunasliq andin iptida’iy hem sadda epsane- riwayetlerdin tereqqiy qilip shekillen’gen.emma bu mezgildiki tarixshunasliq shekil jehettin addiy bolupla qalmay , pikir, mezmun jehettinmu addiy idi. Kéyin iqtisad wemedeniyetning tereqqi qilishigha egiship, tarixshunasliqmu bara-bara rawajlinishqa bashlighan. Shekli köp xilliship , mezmuni kéngeygen.
Tarixiy matériyallar tarixshunasliq tetqiqatining jéni hésablinidu. Tarixiy matériyallar ikki türlük bolup, biri yéziqsiz tarixiy matériyallar, yene biri yazmatarixiy matériyallardur. Yéziqsiz tarixiy matériyallar chong jehettin qedimki iz-xarabiler, qedimki yadikarliqlar, epsane-riwayet-dastanlar, shi’ér-qoshaqlarni öz ichige alidu; Yazma tarixiy matériyallar bolsa herxil resmiy we biresmiy tarixnamiler, hökümet arxipliri we shexsiy arxiplar, tezkire-terjimihallar,destur-risaliler, abide-pütükler we bashqa tarixiy matériyalliq qimmiti bar’eserlerni öz ichige alidu(4). Ishenchilik tarixiy matériyallarni toluq igilesh, tarixiy pakitlarni imkanqeder éniqlash tarixshunasliq tetqiqatida muhim ehmiyetke ige.
Junggoda tarixshunasliqning bixi qedimqi dewrdila , jümlidin shya sulalisi dewridila peyda bolghan bolup, «xuangdining chi yö bilen qilghan urushi», «da yüning kelkünni tizginlishi» qatarliq epsane-riwayetlerjunggo tarixshunasliqining eng deslepki bixi hésablinidu. Shya, shang, ju sulaliliri dewri junggo tarixshunasliqining shekillinishke bashlighan dewri bolup , «nesirname»junggo boyiche eng deslepki tarixiy eserdep qarilidu(5). Uningda shya, shang, ju sulalilirige a’it qimmetlik melumatlar xatirilen’gen. Kéyin xen sulalisi dewride «tarixiy xatiriler»,«xenname»qatarliq eserlerning barliqqakélishi bilen tarixshunasliq resmiy shekillen’gen. Tarixshunasliq kéyin her qaysi sulaliler dewride üzlüksiz rawajlinip, mexsus bir ilim bolup shekillinip, hökümet we shexisler teripidin nurghun tarixiy eserler yézilip, hazir « junggoning 24tarixi» déyiliwatqan tarixiy eserler toplimi meydan’gha kélip, junggotarixshunasliqining sistémisini berpa qilghan.
Tarixshunasliq yawrupadimu nahayiti burunla bixlan’ghan bolup, gherb tarixshunasliqi qedimki yunandin bashlan’ghan . «homér dastanliri», yeni «illi’ada» we «odéssa»dastani tarixshunasliqning eng deslepki bixi hésablinidu(6).gerche ular epsane-riwayet tüsini alghan bolsimu , lékin ulardin miladiyedin ilgiriki 12-esirdin 9-esirgiche bolghan ariliqtiki yunanliqlarning ijtima’iy ehwalini körüwalghili bolidu. Kéyin miladiyedin ilgiriki 5-esirde hérodot özining «tarix» (yene bir nami «yunan-pérsiye urushi tarixi») dégen meshhur’esirini , fokidid «piloponnis urushi tarixi» dégen meshhur esirini, polibiy «omumiy tarix» dégen meshhur esirini yézip , yawrupa tarixshunasliqining muqeddimisini achqan . Kéyin tarixshunasliq ottura’esir, yéqinqi zaman we hazirqi zaman’gha kelgüche yawrupadiki her qaysi ellerde we kéyin amérikidazor tereqqiyatqa ériship, muhim bir pen süpitide rawajlinip kelgen(7).
Uyghurlardatarixshunasliqmu uyghurlarning köp esirlik kechürmishlirining namayendisi süpitidenahayiti burunla barliqqa kelgen hem uzaq tarixiy jeryanda bezide ashkare,bezide yushurun halette, bezide izchil, bezide uzuk rewishte dawamliship tereqqiy qilip kelgen. U uyghurlarning tarixiy tereqqiyati, jughrapiyelik muhiti,ijtima’iy ehwali bilen zich baghlinishliq bolup, bu amillar uyghurtarixshunasliqigha bashtin-axir chongqur tesir körsetken. Bu sewebtin uyghurtarixshunasliqi özining menisi, mezmuni, da’irisi jehettin özige xas alahidilikni hazirlighan. Shunga uyghur tarixshunasliqi üstide söz achqanda mushunuqtilardin muhakime yürgüzüsh zörür.
Uyghur tarixshunasliqi uqumi
Uyghur tarixshunasliqi dégende , keng menide uyghurlarning ejdatliri we uyghurlarning özliri qollan’ghan herxil til – yéziqlarbilen herxil uslubta herxil mezmundiki tarixni ekis ettürgen eserlerni yézish we terjime qilish pa’aliyiti , tar menide peqet uyghurlarning özining tarixiy mezmundiki eserlerni yézish we terjime qilish pa’aliyiti közde tutulidu.bu bir uzaq hem murekkep jeryan bolup, buningda awal uyghurlarning tarixiy tereqqiyatigha nezer aghdurushqa toghra kélidu. Bilishke boliduki , uyghurlar öztarixida nahayiti uzaq egri-toqay tarixiy jeryanlarni bashtin kechürgen bulup, manamushu tarixiy jeryanda meyli uyghurlarning ejdatliri bolsun yaki uyghurlarning özliri bolsun öz tarixini este qaldurush we yekunlesh yüzisidin nurghun tarixiy wesiqilerni qaldurghan. Bular emeliyette ularning herqaysi tarixiy basquchlirida shekillendürgen donya qarishi asasidiki öz tarixi üstide oylinishi we tekshürüshining mehsuli bolup , mezmun we shekil jehettin bir-birigewarisliq qilip , uyghur tarixshunasliqining bir pütün sistémisini yaratqan. Shunga uyghurtarixshunasliqi dégen bu uqum uyghurlarning ejdatlirining we uyghurlarning özliri qollan’ghan herxil til- yéziqlar bilen herxil uslubta herxil mezmundiki tarixni ekis ettürgen eserlerni yézish we terjime qilish pa’aliyitini körsitishi kérekki , uni peqet uyghurlarningla tarixiy mezmundiki eserlerni yézish we terjime qilish pa’aliyiti déyishke bolmaydu. Undaq bolmighanda, uyghurtarixshunasliq tarixining tereqqiyatini mukemmel chüshen’gili bolmaydu. Emma,buningda mundaq bir qanche nuqtigha diqqet qilish zörür.
Birinchidin, uyghur tarixshunasliqining da’irisini békitishtiki eng muhim amil uning milliyetlik xususiyitidur. Uyghurlarning ejdatliri we uyghurlar tarix sehnisige chiqqandin bashlap «ilgiri –kéyin bolup türk-ronik yéziqi , qedimqi uyghur yéziqi, mani yéziqi , birahmi yéziqi(agni-küsen yéziqi depmu atilidu), soghdi yéziqi , tibet yéziqi we suriye yéziqida wesiqilerni yazghan » (8) , shundaqla’erep yéziqi , pars yéziqi we chaghatay uyghur yéziqidimu nurghun wesiqilerni yazghan bolup , bulardin tarixiy eser xususiyitini hazirlighanlirini elwette uyghurtarixshunasliqining da’irisige kirgüzüsh kérek . Emma , tarixta bashqa milletlermu mushu yéziqlarni qollinip öz tilidanurghun wesiqilerni yézip qaldurghan bolup, mongghullarqedimqi uyghur yéziqi asasidiki mungghul yéziqini, kéyin manjular mushu mungghul yéziqi asasida manju yéziqini, shibelermu manju yéziqi asasida shibe yéziqini ,hetta qitanlarmu qedimqi uyghur yéziqining tesiride qitan kichik yéziqini qollinip(9) eser yazghan. Yene özbék, qazaq, qirghiz , tatar qatarliq milletler chaghatay uyghur yéziqida nurghun eserlerni yazghan. Bulardin tarixiy eser xususiyitini hazirlighanlirini elwette shularning tarixshunasliqining da’irisige kirgüzüsh kérek . Mundaqche éytqanda, uyghurlarning ejdatliri we uyghurlar özliri qollan’ghan til-yéziqlarda yazghan tarixiy eserler uyghur tarixshunasliqigha mensupki, bashqa milletlerning uyghurlar qollan’ghan til-yéziqlarda yazghan tarixiy eserlirini uyghurtarixshunasliqigha mensup qilghili bolmaydu, belki u shularning tarixshunasliqigha mensup. Wehalenki , uyghurlarning ejdatliri we uyghurlar tarixta bashqamilletlerning til-yéziqida bashqa milletlerning tarixigha a’it eserlernimu yazghan , mesilen , yuen sulalisi ordisida xizmet qilghan birmunche uyghur tarixchilar xenzu til-yéziqida aldinqi sulalilerge we yuen sulalisige a’it nurghun tarixiy eserlerni yazghan bolup,bular öz nöwitide hem xenzu tarixshunasliqigha, hem uyghur tarixshunasliqigha mensuptur.
Ikkinchidin, uyghurlarning ejdatliri we uyghurlar tarixtin buyan herxil til-yéziqlardiki nurghun diniy, edebiy , tarixiy eserlerni öz til-yéziqigha terjime qilghan bulup , bularmu uyghur tarixshunasliqining terkibiy qismidur.mesilen, 9 13-esirlerde, asasliqi idiqut uyghur xanliqi dewride budda dini mezmunidiki birmunche eserler uyghurtiligha terjime qilin’ghan ( jümlidin «altun yaruq», «shuenzangning terjimihali»xenzu tilidin qedimki uyghur tiligha, « maytiri simit» qedimki agni tilidin qedimki uyghur tiligha, «chastani ilig beg» qedimki küsen tilidin qedimki uyghurtiligha terjime qilin’ghan)(10), 13-esirdin kéyinki mezgillerde, jümlidin qaraxanilar xanliqi, chaghatay xanliqi, se’idiye xanliqi we uningdin kéyinki dewrlerdimu erep, pars tilidiki birmunche diniy, edebiy , tarixiy eserler’uyghur tiligha terjime qilin’ghan bolup, bu terjime eserlernimu özining tarixiy qimmiti we ehmiyiti nuqtisidin uyghur tarixshunasliqighamensup qilishqa bolidu.
Uyghur tarixshunasliqining tetqiqat mezmuni
Uyghur tarixshunasliqining tetqiqat mezmuni konkirit éytqanda töwendiki birqanche terepni öz’ichige alidu.
Birinchi, tarixiy matériyallar üstidiki tetqiqat. Bu barliq tarixiy eserler we bashqa tarixiy matériyalliq qimmiti bar eserler üstidiki tetqiqatni , mundaqche éytqanda, ularning mezmuni, shekli, uslubi, alahidiliki, qimmiti üstidiki tetqiqatni öz’ichige alidu. Nöwette melum bolghan heqiqiy menidiki tarixiy matériyallar san jehettin az hem ular üstide bezi tetqiqatlar qilin’ghan bolsimu, emma téxi chungqurlashmighan hem sistémilashmighan bulup, bu uyghur tarixshunasliqining umumiy tereqqiyatini mukemmel yurutup bérishtin téxi yiraq. Shunga bu jehette téximu izdinish zörür.
Ikkinchi , tarixchilar we ularning ijadiy pa’aliyiti üstidiki tetqiqat. Bu herqaysi dewrlerdebarliqqa kelgen tarixchilarning hayati , ijadiyet pa’aliyiti, tarix qarishi üstidiki tetqiqatni öz’ichige alidighan bolup, nöwette bu jehette bezi netijiler barliqqa kelgen bolsimu, emma tarixiy matériyallarning san jehettin azliqi hem ular üstidiki tetqiqatlarning yétersizliki tüpeylidin tarixchilar we ularning ijadiy pa’aliyiti üstidiki tetqiqatmu téxi chungqurlashqini yoq. Shunga bu jehettimu yene izdinish zörür.
Üchinchi, tarixchiliqning tereqqiyat qanuniyiti üstidiki tetqiqat. Bu tarixchiliqning herqaysi dewrlerdiki tereqqiyati , bashqa ilimler bilen bolghan munasiwiti , bashqa milletlerning tarixchiliqi bilen bolghan alaqisi üstidiki tetqiqatni öz ichige alidu.uyghur tarixshunasliqi shekillinishtin tereqqiy qilish, güllinishkiche nurghun dewrlerni bashtin kechürgen bolup, herbir dewrdiki tarixchiliq özining mezmuni, shekli, uslubi jehettin shudewrdiki bashqa ilimlerning hem bashqamilletlerning tarixchiliqining zor tesirige uchrap,özige xas alahidilikini hazirlighan. Buningdin tarixchiliqning tereqqiyat qanuniyitini igilesh uyghurtarixshunasliq tetqiqatidiki muhim halqa hésablinidu.
Tötinchi, tarixchiliq idiyesi üstidiki tetqiqat. Bu herqaysi dewrlerde barliqqa kelgen tarixiy bilish, tarixiy yekün, tarixiy baha we mushulardin shekillen’gen tarixchiliq idiyesi üstidiki tetqiqatni öz ichige alidu. Uyghurlarning tarixchiliq idiyesi xéli burunla shekillinishke bashlighan bolsimu , emma uning mukemmellishishi xélila kéyin bolghan. Jümlidin 16-esirdin kéyin tedrijiy mukemmelliship barghan hem özige xas alahidilikini hazirlighan. Shunga , tarixchiliq idiyesini bilishmu uyghurtarixshunasliq tetqiqatidiki muhim bir terep hésablinidu.
Uyghur tarixshunasliqidiki tarixiy matériyallarning da’irisi
Uyghurtarixshunasliqining menbesi bolghan tarixiy matériyallarning da’irisi nahayiti keng bolup, uni aghzaki tarix matériyalliri we yazma tarixiy matériyallar dep ikki türge ayrishqa bolidu. Aghzaki tarixmatériyalliri qedimki epsane-riwayetler, qisse-dastanlar, shé’ir-qoshaqlarni öz’ichige alidu; Yazma tarixiy matériyallar bolsa herxil tarixnamiler,tezkire-terjimihallar, destur-risaliler, abide-pütükler we bashqa tarixiy matériyalliq qimmiti bar eserlerni öz ichige alidu. Barliq tarixiymatériyallarni yene dewrdash tarixiy xatiriler we gheyriy dewrdash tarixiyxatirilerge ayrishqa bolidu. Dewrdash xatiriler melum weqe yüz bergen eynidewrde, ashu dewrdikiler teripidin yézilghan xatirilerni körsitidu. Gheyriydewrdash xatiriler melum weqe yüz bérip tarixiy weqelerge aylan’ghandin kéyin,kéyinki dewrdikiler tekshürüp, oylap yézip chiqqan xatirilerni körsitidu.tarixiy matériyalshunasliq nuqtisidin qarighanda, dewrdash tarixiy xatirilerning tarixiy qimmiti gheyriy dewrdash tarixiy xatirilerningkidin yuqiri turidu(11).uyghurlargha da’ir yazma tarixiy matériyallarni ularning til – yéziq teweliki boyiche chong jehettin qedimki türkche tarixiy matériyallar, qedimki uyghurchetarixiy matériyallar, ereb, pars we chaghatay uyghur yéziqidiki tarixiy matériyallardep birqanche türge ayrishqa bolidu.
1. Qedimki türkche tarixiy matériyallar: qedimki uyghurlar’eng deslepte türk-ronik yéziqi (urxun-yénisey yéziqi depmu atilidu) ni qollan’ghan bolup , bu yéziq jem’iy 38 40 herptin terkib tapqan bir xil élipbelik yéziqtur. Bu yéziqning sheklishimaliy yawropada qedimki gérmanlar teripidin qollinilghan ronik yéziqigha’oxshiship kétidighanliqi üchün, köpinche türk – ronik yéziqi dep atilidu.bu xil yéziqtiki asasliq yadikarliqlar mongghuliyediki orxun deryasiwadiliridin we sibiriyediki yénsey deryasi wadiliridin tépilghini üchün yene orxun – yénsey yéziqi depmu atilidu. Yene beziler köktürk yéziqi,sibiriye yéziqi depmu ataydu(12). Bu yéziqni texminen 6 – esirdin 10 -esirgiche bolghan tarixiy dewrlerde köktürk xanliqi, orxun uyghur xanliqi,idiqut uyghur xanliqi, yénsey qirghizliri we sibiriyediki qoriqan qatarliq birqisim milletler omumyüzlük qollan’ghan.bu xil yéziqta yézilghan yadikarliqlar’asasliqi 7 – esirning axirliridin 9 – esirning otturilirighiche bolghan ariliqta wujudqa kelgen menggü tashlarni öz ichige alidu. Bu menggü tashlar türk xanliqi we orxun uyghur xanliqining tarixi, medeniyiti, siyasiysi, iqtisadi we jughrapiyesi qatarliq ehwallirini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige. Bular’asasen uyghurlar we ulargha qérindash qebililer teripidin yézilghan bolup, ular dewrdash we gheyriy dewrdash bolghan xenzuche hem bashqa til – yéziqlardiki tarixiymatériyallarni toluqlashta muhim ehmiyetke ige.
2. Qedimki uyghurche tarixiy matériyallar: qedimki uyghur yéziqi uyghur qatarliq türkiy milletler’ereb yéziqini qollinishtin ilgiri eng keng da’iride qollan’ghan hem nöwette saqlinipqalghan yadikarliqliri birqeder köp bolghan, 1920 belge – herptin terkib tapqan (bezide dewrlerning ilgiri – kéyinliki bilen herp sanliridimu perqlerkörülidu)élipbelik yéziq bolup, bu xil yéziq ottura asiyada yashaydighanqedimki soghdilarning yéziqi asasida barliqqa kelgen. Tetqiqatlargha asaslan’ghanda, bu xil yéziq eng baldur yettesu rayoni we beshbaliq, turpan rayonidiki uyghur qebililiri arisida hem qismen mungghuliyediki uyghurqebililiri arisida türk-ronik yéziqi bilen parallil halda ishlitilgen. 19551956 – yilliri mongghuliyening gherbiy qismidiki owsayimgin ölkisining turgansum memuriy rayonigha qarashliq xara’us dégen yerdin tépilghan durgut menggü téshigha sekkiz qur qedimki uyghur yéziqidiki xet oyulghan bolup, bu uyghurlarning orxun uyghur xanliqi dewridila bu xil yéziqni qollan’ghanliqini ispatlap béridu(13).qedimki uyghur yéziqi 5-esirdin 13-esirgiche omumiyüzlük qollinilghan bolup ,qismen halda 17- esirgiche turpan, qumul da’iriside dawamliq qollinilip kélin’gen. Qedimki uyghur yéziqi tarixta yalghuz uyghurlar teripidin qolliniplaqalmastin, bashqa türkiy xelqler, mongghullar we manjular teripidinmu qollinilghan.bu yéziq uyghurlar arisida qollinilish da’irisi eng keng, qollinilghan waqti eng uzun , ijtima’iy turmushning herqaysi tereplirigiche singgen yéziq bolup, bu xil yéziqta yézilghan yadikarliqlarning köpinchisi diniy mezmundiki we edebiyat -sen’et tipidiki eserler bolsimu, ularning ichide uyghurlarning qedimki tarixi we medeniyitini, jümlidin orxun uyghur xanliqi , idiqut uyghur xanliqi , qaraxanilarxanliqi we chaghatay xanliqi dewridiki tarixi we medeniyitini tetqiq qilishta muhim qimmetke ige bir qisim yazma höjjetler we tash pütüklermu bar. Bulardin muhimraqliri «oghuzname», «bögü qaghanning mani dinighakirishi», «quchu idiqutlirining töhpe menggü téshi», «qutadghubilik»,«etebetulheqayiq» qatarliqlardin ibaret. Bularmu dewrdash we gheyriy dewrdashbolghan xenzuche hem bashqa til – yéziqlardiki tarixiy matériyallarni toluqlashtamuhim ehmiyetke ige.
3. Ereb, pars we chaghatay yéziqidiki tarixiy matériyallar: 10-esirde qaraxanilar xanliqi tewesidiki uyghurlarning islam dinigha étiqad qilishi bilen uyghurlar arisida’erep yéziqi qollinilishqa bashlighan. Uning üstige bu dewrde uyghurlarning burunla islam dinini qubul qilip erep yéziqini qollinishqa ötken ottura asiya xelqliri bilen bolghan iqtisad , medeniyet alaqiliri erep yéziqining omumlishishigha türtkebolghan. Kéyinche uyghur tilidiki eserlermu mushu yéziqta yézilishqa bashlighan.13-esirdin kéyin erep élipbesi asasidiki uyghur yéziqi chaghatay uyghur yéziqi barliqqa kélip. Yazma edebiy til chaghatay uyghur tili shekillen’gen. 14 – esirning kéyinki yérimidin bashlap bu edebiy til we yéziq ottura asiyadiki uyghurlarni öz ichige alghan türkiy milletler teripidin omumyüzlük qollinilghan(14).uyghur tarixshunasliqida, xuddi qedimki türkche, qedimki uyghurche tarixiymatériyallargha oxshashla ereb, pars til – yéziqidiki we chaghatay uyghur yéziqidiki eserlermu intayin muhim orunda turidu.yene kélip bundaq eserlersan jehettin köp, süpet jehettin ésil bolup, nöwette uyghurlargha da’ir tarixiy matériyallarning asasiy qismini teshkil qilidu. Bular qaraxaniylarxanliqining ottura mezgilliridin bashlap taki 20-esirning béshighiche bolghan texminen 1000 yil jeryanida barliqqa kelgen tarixiy , diniy, edebiy eserlerni öz ichige alidighan bolup, bulardin muhimraqliri « diwanu lughetit türk»,«mulhaqatus surah», «qissesul enbiya», «tarixiy reshidiy», « tewarix», «jami’ul meqamet», « hidayetname», « tezkire’iy mexdum ezem we xoja is’haq weli », « sepername» , «tezkire’iy xoja muhemmed shirip buzrukwar». «tarixiy kashigher», «tezkire’iy mewlana ershidin weli » ,«islamname», «tezkire’iy ezizan», «tezkire’iy xojekan»,« tezkire’iy töt imam zebihulla », « tezkiretul bughraxan», «tewarixiy musiqiyun»,«zepername», «ghazat der mülki chin», «sherhi shikeste», «iskendername», «tarixi eminiye», «tarixi hemidi» qatarliqlardin ibaret.bu eserler shübhisizki uyghurlarning 10-esirdin , hetta uningdinmu burunqi mezgillerdin taki20-esirgiche bolghan ariliqtiki siyasiy,iqtisadi we medeniyet ehwallirini tetqiq qilishta intayin muhim ehmiyetke ige. Bularningmu dewrdash we gheyriy dewrdash bolghan bashqa til – yéziqlardiki tarixiy matériyallarni toluqlashtiki ehmiyiti intayin zor.
Uyghurlargha da’irtarixiy matériyallarni mezmunidin közetkende, ularning uyghur tarixining hemmesahesige chitilidighanliqini körüwalghili bolidighan bolup, ularni omumlashturup töwendikidek birqanche türge bülüshke bulidu:
Birinchi, tarixi shexslerge da’ir eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqlerning tarixi shexsliri toghrisidiki ehwallar eks ettürülüp, ularning hayati pa’aliyiti, jümlidin ularning tarixta tutqan orni, tarixqa körsetken tesiri weqoshqan töhpisi yurutup bérilgen. Bu türdiki eserler uyghur tarixigha a’it eserlerde ichide xéli zorsalmaqni igileydighan bulup, bular uyghur tarixini chüshinishtiki muhim köznek hisablinidu.
Ikkinchi, diniy étiqadqa da’ir eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqlerning shaman dini, budda dini, mani dini, zoro astir dini , xiristi’an dini, islam dini étiqadigha da’ir ehwallar eks ettürülüp, uyghurlarning tarixtin buyanqi diniy étiqadining shekillinish hem özgirish jeryani yurutup bérilgen.
Üchinchi, jughrapiyiwi eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqler yashighan jaylar, bujaylarning herqaysi dewrlerdiki ijtima’iy, iqtisadiy, medeniy ehwali, tebi’y shara’iti, jümlidin tagh, derya, köl , bostanliq,yaylaq, sheher-bazar, yéza-qishlaq, yol, qatnash, tebi’iy bayliq ehwali eks ettürülgen.
Tötinchi, ijtima’iy igilikke da’ir eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqlerning ijtima’iy igilik shekli, jümlidin owchiliq , charwichiliq , déhqanchiliq, hünerwenchilik, soda ehwali eks ettürülgen.
Beshinchi, medeniyet-sen’et, pen-téxnikigha da’ir eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqlerning medeniyet-sen’et, pen-téxnika tereqqiyati, bu jehette qolgha keltürgen muweppeqiyetliri, shundaqla bashqa el-xelqlerge körsetken tesiri yurutup bérilgen. Bular uyghurlarning tarixtin buyanqi medeniy hayatini chüshinishtiki muhim matériyallar hisablinidu.
Uyghur tarixshunasliqining alahidiliki
Omumiy jehettin közetkende , uyghurlarning tarixshunasliqida izchil tarixiy warsiliq, roshen milliy uslub ipadilinip kelgen bolup, bu öz nöwitide uyghur tarixshunasliqining özige xas alahidilikini shekillendürgen.
Birinchi, uyghurtarixshunasliqida «tarix bilen edebiyatning ariliship kétish hadisisi» intayin gewdilik bolghan( emeliyette bu’uyghurlardila emes , bashqa xelqlerdimu shundaq bolghan ). Uyghurlarda tarixshunasliqning kilip chiqishi we tereqqiy qilishi bashtin axir edebiyatning tesiridin qutulalmighan bolup, u edebiyat bilen shekil yaki mezmun jehettin bolsun bir « ten » ge mensup bolup, bille mewjut bolup turghan. Uyghurtarixshunasliqida barliqqa kelgen nadir eserlerning hemmisi digüdek hem edebiy,hem tarixiy alahidilikke ige bolup, ularni tarixni ekis ettürgen edebiy eser yaki edebiy oslubta yézilghan tarixiy eser déyishke bolidu. Yene kélip herqaysi dewrlerde barliqqa kelgen tarixchilarning hemmisi dégüdek özide hem edebiy maharetni, hem tarixiy qabilyetni hazirlighan bolup, ular tarixy eser yézish bilen bille yene edebiy eserlernimu yazghan. Shunga meyli tarixchiliq sahesidebolsun yaki edebiyat saheside bolsun muhim orunni igelligen. Ularning tarixiy eserlirining edebiyliki intayin küchlük bolup, bu eserlerde dini hikayetlerge, qehrimanliq hikayilirige, siyasiy – ijtima’iy weqelerge, muhim shexislerning ish- pa’aliyetlirige köprek ehmiyet bérilip, bashqa jehetlerge anche itibar bérilmigen.
Tezkirichilik tarixiy hadise wetarixiy shexislerni nesiriy hem shé’iriy yol bilen bayan qilip béridighan , hem tarixiy, hem edebiy xususiyetke ige bir xil en’eniwi zhanir bolush süpiti bilen uyghur tarixshunasliqda muhim salmaqni igiligen bolup, 17 18- esirlerge kelgende eyni dewr yaki aldinqi dewrlerdiki tarixiy weqeler we tarixiy shexisler heqqide her xil shekildiki tezkiriler yézilip turghan. Bu dewrdiki tezkirichilikning bir muhim alahidiliki shuki, apturlargewdilik halda shinjangda islam dinini tarqitish yolida körsitilgen tirishchanliqlar we bu jeryanda meydan’gha chiqqan shexisler, tesewwupchi xojilarning ish – pa’aliyetlirini teswirligen. Emma islam aptorlirining en’eniwi uslubi buyiche yézilghan bu tezkirilerde, köpinche tarixiy weqeler ilahiy tüske ige qilip quyulghan, bir qisim obrazlar epsane – riwayet, toqulmilar asasida yaritilghan bolup, tarixiy ré’alliqtin chetlep, heddidin artuq mubalighe qilin’ghan.
19–esirde tezkirichilik rawajlan’ghan.buningda asasliqi eyni dewrning siyasiy we ijtima’iy muhiti tezkirichilikning rawajlinishini teqezza qilghan. Bu dewrdiki yétishken tezkirichiler öz dewrining ehwalini bedi’iy we tarixiy yol bilen ekis ettürüsh bilen birge, öz dewridin ilgiriki waqitlarda bolup ötken weqe – hadislernimu ekis ettürüp, xelqni tarixtin xewerdar qilish, tarixiy tereqqiyat jeryanidiki mahiyetlik hadisiler bilen tunushturush wezipisini zimmisige alghan. Bu dewrdiki tezkirichilik gerche17 18- esirlerdiki tezkirichilikning dawami hésaplansimu, emma özige xas alahidiliki bilen aldinqi dewr tezkirichilikidin mu’eyyen derijide perqlinidighan yéngi bir qiyapette otturigha chiqqan. Jümlidin tezkirichilerning idiyiwi xahishida xélila rushen özgirish yüz bérip, ular öz eserliride milliy we sinipiy zulumni dadil pash qilip , bayriqi roshen halda emgekchi xelq meydanida turup, xelqning isyankarliq rohini medihiyiligen, déhqanlarqozghilanglirini xas téma süpitide ekis ettürgen.
Ikkinchi, uyghur tarixshunasliqida dinning tesiri nahayiti zor bolghan.qedimki uyghurlar mongghuliye wadisidiki mezgillerde bashqa köpligen shimal milletlirige oxshashla bashta iptida’iy totémgha, kéyin shaman dinigha étiqadqilghan. Kéyinche yene mani dinini qobul qilghan. Miladiye 9 – esirde zor kölemdegherbke köchkendin kéyin, yene budda dini we néstori’an dini bilen uchrashqan,buning bilen ijtima’iy idé’ologiyisi köp xillashqan . Bolupmu islam dinining uyghurlargha tarqilishi uyghurlarning medeniyet tarixidiki intayin muhim bir weqe bolup, islam dini tarqalghandin kéyin uyghur’en’eniwi medeniyitining mezmuni we qurulmisida nahayiti zor özgirish hasil qilghan. Yuqiriqilarning hemmisi uyghur tarixshunasliq tereqqiyatigha zor tesir körsetken. Mesilen, türk xanliqi we orxun uyghur xanliqi dewridiki tarixshunasliq shaman dini we mani dinining tesirige uchirighan bolsa,idiqut uyghur xanliqi ( shundaqla genju uyghur xanliqi ) dewridiki tarixshunasliq mani dini we budda dinining tesirige uchirighan. Bu dewrdiki tarixi eserlerde asasen dégüdek alemni yaratqan ilahqa téwinish , ilahtin küch-quwet alghan hökümdarlarni medhiyelesh , baturluq we qehrimanliqqa chuqunush , adalet we heqqaniyetni yaqlashtek xahishlar rushen ekis etken. Qaraxaniylar xanliqi dewridin tartip tarixshunasliq izchil islam dinining küchlük tesirige uchirighan. Bolupmu bu tarixshunasliq idiyeside, yeni tarixiy qarash, tarixiy bilishte alahide gewdilen’gen. Jümlidin köpinche tarixiy eserlerning hemmiside tarix adem eleyhissalamdin, andin noh eleyhissalamdin tartip sözlinip, axirida shu dewrdiki hökümdarlargha bérip toxtalghan. Bolupmu buningda mungghullardin bolghan chinggizxan’gha alahide orun bérilgen bolup, shanu –shewketlik xan- padishahlarning nesebi asasen chinggizxan’gha baghlan’ghan ( bu yalghuz uyghurlardila emes, ottura asiyadiki bashqa türkiy xelqlerdimu shundaq bolghan). Buningdiki seweb shuki, herqaysi dewirlerde barliqqa kelgen tarixchilar özdewridiki dini étiqadning tesiride öz eserliride küchlük ilahiyetchilik xahishini ekis ettürgen bolup, eserlerdiki dini tüsni nezerdin saqit qilghanda, yenila heqiqi tarix köz aldimizda namayen bolidu.
Uchinchi, uyghur tarixshunasliqi xenzu we ereb–pars tarixshunasliqining zor tesirige uchrighan. Bundaq tesir xenzu we ereb – paris tarixshunasliqidiki til , téma, uslubning tarixiy eserlerge chongqur singishida ipadilen’gen. Mesilen, türk xanliqi, urxun uyghur xanliqi we’idiqut uyghur xanliqi dewridiki tarixshunasliq til, uslub jehettin xenzularning abide tarixshunasliqning tesirige uchirighan ( menggü tashlarning tiklinishi we ularda xenzuche tékistlerning bolushi buning delili ) bolsa, qaraxaniylar xanliqi dewri we uningdin kéyinki dewrlerdiki tarixshunasliq til jehettinmu, uslub jehettinmu, téma jehettinmu ereb–pars tarixshunasliqining zor tesirige uchrighan.jümlidin tarixchilar ereb – paris tarixshunasliqini mukemmel hem ilghartarixshunasliq süpitide tonup, her jehette uningdin zor derijide uzuq alghan.bu’uyghur tarixshunasliqigha yéngi küch – quwwet ata qilghan. Alayluq, qaraxaniylarxanliqi we chaghatay xanliqi dewridiki dangliq tarixiy eserlerdin « tarixiy kashigher », «mulhaqatus surah» qatarliqlar ereb tilida yézilghan bolsa, se’idiyexanliqi dewridiki dangliq tarixiy eserlerdin «tarixiy reshidiy», «tewarix»qatarliqlar , shundaqla kéyinki dewrlerdiki bir munche eserler paris tilidayézilghan. Elwette yenila uyghur tilida yézilghan eserler köp. Yene kélip bu’eserler shekil jehettin erebche – parische eserlerge teqlid qilinip xéli muqim qurulmigha ige bolghan bolup, adette allahni medihiylesh, peyghemberning hedisidin neqil keltürüsh bilen bashlinip, kirish söz (dibache , muqeddime ), tékist(dastan) we axirqi söz (xatime)din ibaret üch qisimdin terkip tapqan . Kirish söz qismida asasliqi eserning nami,qisqiche mezmuni, aptorning nam-sheripi, eserni yézishtiki meqset-muddi’asi,eserni kimge atap yazghanliqi, eserni yézishqa bashlighan waqti, hetta eserni yézish üchün qandaq matériyallardin paydilan’ghanliqi qatarliq muhim uchurlarxatirilen’gen; Tékisit qismida bolsa’aptorning xahishi we eserning éhtiyajigha asasen mezmun birqanche babqa ayrilip, ret-réti buyiche bayan qilin’ghan;axirqi söz qismida bolsa eserning pütüp chiqish jeryani yaki kirish söz qismida kem qalghan jaylar we yaki tékisit qismidiki mezmunning yekün-xulasisi otturigha quyulghan. Omumen bu üch qisim öz’arabirikip eserni birpütün qurulmigha ige qilghan. Téma jehettin bu eserlerning birmunchisi islam dunyasigha keng tarqalghan peyghemberler toghrisidiki hikayetlerni asas qilghan bolup, ularda adem eleyhissalam we uning sergüzeshtiliridin bashlap, uning ewladliridin noh,sulayman, salih, yaqup, yüsüp, musa, dawud, ibrahim, isma’il, iysa, yehya,eyyub, shu’eyib qatarliq nurghun peyghemberlerning, axirida muhemmed’eleyhissalam we uning sahabilirining qissiliri bayan qilin’ghan. Buning bilen ular meyli tarixni bayan qilish jehettin bolsun yaki pelsepiwi, exlaqi qarashlarni otturigha quyush jehettin bolsun küchlük islamiy tüs élip, erebche – parische tarixiy eserlerge yandashqan.
Tötinchi, uyghur tarixshunasliqidaxususilarning tarix yézishi asasiy salmaqni igelligen. Her qaysi dewrlerdin saqlinip qalghan klassik eserlerdin qarighanda, ularning hemmisi dégüdek xususii tarixchilar teripidin yézilghan bolup, hökümet teripidin teshkillep yazdurulghan eserler yoq diyerlik. Bu jehettin uyghur tarixshunasliqi bashqa xelqlerning tarixshunasliqidin, bolupmu xenzu tarixshunasliqidin zor derijide perqlinidighan bolup, xenzu tarixshunasliqida hökümetning teshkillik halda tarix yazdurushi bilen xususilarning öz aldigha tarix yézishi teng qedemde rawajlan’ghan, belki hökümetning tarix yazdurushi asasi salmaqni igelligen. Wahalenki uyghurlarda bolsa, xususi tarixchiliq janlan’ghan bolup, her qaysi dewrlerde hökümet teripidin mexsus tarixi eserlerni yézish teshkillenmigen bolsimu, emma aqil we dana edib – tarixchilar ilgiriki dewirlerdiki we özdewridiki muhim tarixi weqelerni xatirilesh yüzisidin öz dewrining hökümranlirighawe bashqa tarixiy shexislerning namigha atap katta tarixiy eserlerni yézip qaldurghan. Mesilen, mirza muhemmed heyder köreganning «tarixiy reshidiy», shah mehmud jurasning «tewarix», molla musasayramining « tarixiy hemidi » qatarliq eserliri mushuning jümlisidindur. Xususi tarixchiliq pa’aliyitining rayun da’irisidin qarighanda, tarixchiliq asasen qeshqerni merkez qilip, yerken, xoten, aqsu, ili qatarliq jaylarda ewj alghan bolup, bashqa jaylarda anche tereqqiy qilip ketmigen. Halbuki, xususi tarixchilarning köpinchisi kespiy tarixchi emes belki ediblerdin ibaret bolup,ular özide hem tarixi sawatni, hem edibi maharetni teng hazirlighan. Shunga,ularning tarixi eserliri küchlük edebiy tüs alghan.shunisi éniqki, xosusi tarixchiliq pa’aliyitining ruli intayin zor bolghan bolup, nawada xosusi tarixchilar teripidin yézip qaldurulghan tarixiy eserler bolmighan bolsa, uhalda uyghurlarda tarixshunasliqmu tereqqiy qilmighan hem uyghurlar tarixining eyni ehwalini bilishmu qiyin bolghan bulatti.
Beshinchi, uyghur tarixshunasliqida bashtin axir « tarixni muhim bilish,tarixni eynek qilish, tarixtin sawaq élish » tin ibaret tarixchiliq idiyisi asasi orunda turghan. Bundaq idiye eng deslepte 7 9- esirlerde barliqqakelgen orxun – yinsey menggü tashlirida öz ipadisini tapqan bolup, shuningdin kéyin bir qanche esir dawamida peydinpey tereqqiy qilip, 16 – esirdin kéyin takammullishishqa yüzlen’gen.bolupmu bu mirza muhemmed heyder köreganning we molla musa sayramining eserliride roshen gewdilen’gen. Mesilen, mirza muhemmed heyder köregan«tarixiy reshidi» namliq esiride :«… Tarixchilarning qa’idisi shuki, ular zikirqilin’ghuchilar gerche layaqetlik bolmisimu, lékin ularning tezkire silsililirini bir – biridin üzüwetmey, belki néme bolsa shuni eynen bayan qilidu. Chünki,ularning meqsiti padishahlarning güzel exlaqlirinila bayan qilish yaki yaman süpet, qebih heriketlirini nezerdin saqit qilish emes, barliq yaxshi – yaman süpetliri, güzel – qebih exlaqlirining hemmisini tuluq bayan qilishitin ibaret.shundaq qilghandila alem qowmliri ichidin ularning tarixi yétip barghanlar padishah yaki puqra bolsun, u tarixqa nezer tashlisa, ulardin ibret alghusi hemde yaxshi exlaqning netije – paydilirining we yaman qiliq, qebih heriketlerning ziyanlirining qandaq bolidighanliqini bilgüsidur. Her kishi ularni yadilirida tutup, u nesihetlerni qubul qilip, yaxshi emellerge mayil bolup qebih ishlardin saqlan’ghusidur» (15) dep tarixning eyneklik rolini tunji qétim éniq otturigha quyghan bolsa, molla musa sayrami « tarixiy hemidi » namliq esiride :« tarix ilmi nahayiti zor bir ilim bolup, hemme ilimlerning aldinqi qataridin orun alalaydu. Tarix ilmini oqush we tarixtin xewerdarbolush insan üchün nahayiti muhim bir ishtur. Bu penni bilidighanlar bolsaxalayiq nezeride ulugh hésablinip, söhbet we muzakirilerde yuqiri mertiwige’ige bolalaydu. Tarix ilmini bilmeydighanlar yaki uningdin bixeber kishiler gerche qanche yuqiri kamaletke yetken bilenmu , ular alimlarning aldida yenila nezer we étibardin yiraqtur. Tarix paydisi tola, menpe’eti köp bir ilim,chünki ademlerning derije we tebiqiliri, ularning tughulghan we wapat bolghan chaghliri , iz-alametliri , xulqi-exlaqi, yashaydighan jay we makanliri , awat qilghan sheher – zéminliri qatarliq mesililerni peqet tarix ilmining yardimi bilenla bilgili bolidu» (16) dep, tarix ilmige ehmiyet bérishni , tarix tetqiqatida adilliq, rastchilliq,chinliqni asas qilishni, tarixni xelqning menpe’eti nuqtisidin bahalashni, tarixning kishige aldinqilarning tejiribe – sawaqlirini bilduridighanliqini otturigha quyup, özining tarixshunasliqtiki ilghar qarashlirini ipadiligen. Bundaq idiye yalghur bularning eserliridila emes, bashqilarning eserliridimu gah ashkare, gah yushurun halette ekis etken bolup, umumen u pütkül uyghur tarixshunasliq qarishigha singip ketken.
Uyghur tarixshunasliqining dewrlergebölünüshi
Nahayiti uzun bir tarixiy jeryanni bésip ötken uyghur tarixshunasliqini tereqqiyat alahidilikidin ilmiy yosunda bayan qilip bérish üchün, uni ayrim basquchlargha ayrip, oxshash tarixiy mezgilde meydan’gha kelgen tarixi eserler, tarixchilar we ularning pa’aliyiti, tarixi bilish we tarixiy qarashlarni yighinchaqlap chüshendürüsh we xulase qilishqa toghra kélidu, bu muqerrer halda uyghurtarixshunasliq tarixini dewrlerge ayrish zörüriyitini tughduridu.
Uyghurtarixshunasliq tarixini dewrlerge ayrish uyghur tarixini dewrge ayrish bilen zaman izchilliqi jehettin oxshiship ketsimu, mahiyet jehettin yenila perqliqtur. Shunga,uyghur tarixshunasliq tarixini dewrlerge ayrishta, uyghur tarixshunasliqining omumiy tereqqiyatigha biwaste yaki wastilik tesir körsetküchi amillarni ,jümlidin siyasiy , iqtisad , medeniyet tereqqiyatini toluq hisapqa élish bilen bille, tarixshunasliqining özige xas alahidilikige , jümlidin uning mezmun ,shekil , uslup jehettiki alahidiliklirigimu yéterlik étibar bérishke toghrakélidu. Mushularni közde tutqanda, uyghur tarixshunasliqining tarixini töwendikidek dewrlerge ayrish mumkin.
Birinchi , uyghur tarixshunasliqining bixlinish dewri . Bu eng qedimki dewrdiki, shundaqla türk xanliqi we urxun uyghur xanliqi dewridiki tarixshunasliqning bixlirini öz ichige alidu.
Ikkinchi , uyghur tarixshunasliqining shekillinish dewri . Bu idiqut uyghur xanliqi, qaraxanilar xanliqi , yüen sulalisi dewridiki tarixshunasliqni, yeni miladiye 9 – esirning otturiliridin miladiye 14 – esirning otturilirighiche bolghan dewrdiki tarixshunasliqni öz ichige alidu.
Üchinchi , uyghur tarixshunasliqining rawajlinish we güllinish dewri. Bu chaghatay xanliqi, se’idiye xanliqi dewridiki tarixshunasliqni , yeni 14 – esirning otturiliridin 17 – esirning axirighiche bolghan dewrdiki tarixshunasliqni öz ichige alidu.
Tötinchi, uyghur tarixshunasliqining özgirish dewri. Bu xojilarhökümranliqi dewri we ching sulalisi dewridiki tarixshunasliqni , yeni 17 – esirning axiridin20 – esirning bashlirighiche bolghan dewrdiki tarixshunasliqni öz ichige alidu.
Uyghur tarixshunasliqining tereqqiyatini yuqiriqidek basquchlargha ayrishning asasi shuki, bu basquchlar uyghurlar tarixida zor özgirish we burulush bolghan dewrler bolup , bu sewebtin herbir basquchtiki tarixshunasliq özige xas alahidilikke ige bolghan. Mesilen , 1-basquchta türkler we uyghurlar birining keynidin biri tarix sehnisige chiqip, iptida’iy qebililerdin tereqqiy qilip qebililer’ittipaqigha özgirip, türk xanliqi we uyghur xanliqini qurghan. Bu basquchta ular epsane – riwayet, shé’ir – qoshaqlar,menggü tashlar arqiliq özlirining tarixini xatiriligen bolup , bularda qebililerning shekillinishi,xanliqning qurulushi, qaghanlarning herbi yurushliri we töhpiliri , xoshna eller bilen bolghan munasiwiti,shundaqla bashqa jehetlerdiki ehwallar janliq teswirlen’gen.ular türkler we uyghurlarning eyni dewrdiki tarixini ekis ettüridighan muhim matériyal bolup, buni tarixshunasliqning bixlan’ghanliqining belgisi déyish mumkin.shunga , bu basquchni uyghur tarixshunasliqining 1-basquchi, yeni bixlinish dewri déyishke bolidu.
2-basquchta, miladiye840 -yili urxun uyghur xanliqi tebi’iy apet, ichki niza we qirghizlarning hujumi tüpeylidin yimirilip, uyghurlar asasen ikki tarmaqqa bülinip jenubqa(hazirqi ichki mongghul , ningshya , gensu etraplirigha) we gherbke (hazirqi tengritéghi etraplirigha we yettisu, issiqköl, pamir,tarim boylirigha ) köchken,bir qismi esli makanida qélip qalghan. Jenubqa köchken qismi we gherbke köchken qismining bir tarmiqi kéyin genju uyghur xanliqini qurup chiqqan , gherbke köchken qismining yene bir tarmiqi idiqut uyghur xanliqini ,yene bir tarmiqi qara xanilar xanliqini qurghan . Uyghurlarning siyasiy–ijtima’iy hayatida yüz bergen zor özgirishler ularning medeniy hayatidimu murekkep bir ehwalni shekillendürgen.bolupmu qara xanilar xanliqining 10-esirde’islam dinini resmiy qubul qilip dölet dinigha aylandurushi bilen bu xanliq da’iriside tedrijiy halda islam dini we pars-erep medeniyitining tesirige uchrighan özgiche uyghur medeniyiti shekillinip chiqqan.buning bilen bu mezgildiki pütkül uyghur medeniyitining tereqqiyatida ikki xil halet shekillen’gen, yeni budda we mani dinliri hem xenzu medeniyitining tesiridiki idiqut uyghurmedeniyiti(shundaqla genju uyghur medeniyiti) bilen islam dini we erep- pars medeniyitining tesiridiki qaraxanilar uyghur medeniyiti ayrim tereqqiyat yolighamangghan. Buninggha munasip halda tarixshunasliqmu qaraxanilar xanliqi teweside islam dini we erep- pars tarixshunasliqining tesirige, idiqut uyghur xanliqi teweside mani dini, budda dini hem xenzu tarixshunasliqining tesirige uchrap resmiy shekillen’gen. Shunga , bu basquchni uyghurtarixshunasliqining 2-basquchi, yeni shekillinish dewri déyishke bolidu.
3-basquchta, uyghurlar13-esirning bashlirida mongghullarning hökümranliqigha ötkendin kéyin texminen üch esirgiche mongghullarning ( jümlidin türkleshken mongghullarning moghullarning) hökümranliqi astida turup,miladiye 1514 – yili se’idxan yerkenni paytext qilghan se’idiye xanliqini qurup chiqqan. Se’idiye xanliqi dewride uyghurlar ijtima’iy , iqtisadiy we medeniyet jehette zor yüksilishni barliqqa keltürgen . Bu uzaq tarixiy jeryanda uyghurlar burunqi idiqut uyghur xanliqi we qara xanilar xanliqi dewridiki öz’ara ayrilip turidighan haletke xatime bérip, islam dinigha omumiyüzlük étiqad qilishqa bashlap, peydinpey ortaq bolghan medeniyetni shekillendürüp, bir gewdileshken millet bolup shekillen’gen. Bu dewrde tarixshunasliqmu munasip halda islam idé’ologiyesi we ereb- paris tarixshunasliqining tesirini téximu zor derijide qubul qilip, tarix yézish intayin janlinip, birqisim nadir eserler barliqqa kelgen. Shunga bu basquchni uyghur tarixshunasliqining 3-basquchi, yeni rawajlinish we güllinish dewri déyishke bolidu.
4-basquchta, 17-esirning axiri se’idiye xanliqini apaq xoja junggharlarning yardimi bilen aghdurup , qorchaq hakimiyet qurghan. 18-esirning otturilirida ching sulalisi junggharlarni we xojilarni tinchitip, pütün shinjangni öz idarisi astigha alghan.bu dewrde 17-esirning axiridin bashlap tezkirichilik barliqqa kélip, eserler tesewwup idiyesining zor tesirige uchrap quyuq diniy tüs alghan bolsa, 19-esirdin bashlap ré’al weqelerni ekis ettürüshke yüzlinip , fé’odalliq zulum , milli zulum we buningghaqarshi kötürülgen xelq qozghilanglirini asasiy téma qilghan.bu kéyinki dewrdiki uyghur tarixshunasliqigha zortesir körsetken. Shunga bu basquchni uyghur tarixshunasliqining 4-basquchi, yeni özgirish dewri déyishke bolidu.(Exmet Mömin Tarimi)
Izah:
(1)(3)(4)(5)(6)(7) «tarix ilmi heqqide omumiy bayan », shinjang unwérsitéti neshiriyati 1994 – yili6- ay uyghurche 1- neshiri.
(2)jang guangji: « gherp tarixshunasliq tarixi», fuden unwérsitéti neshriyati 2000-yili 1-ay xenzuche1-neshri.
(11) (13) ehmed sulayman qutluq:«orxun uyghur xanliqining qisqiche tarixi», shinjang xelq neshriyati2006-yili 5-ay uyghurche 1-neshri.
(8) géng shimin:« uyghurlarning qedimki yazma yadikarliqliri üstide tetqiqat», merkizi milletler unwérsitéti neshriyati 2004-yili xenzuche1-neshri.
(9) yang fushö:« qedimki uyghurche wesiqiler we qedimki uyghur tarixining qurulmisi»,«junggo azsanliq milletler tarixshunasliqi tetqiqati»namliq kitabqa kirgüzülgen,béyjing kütüpxanisi neshriyati 2008-yili xenzuche 1-neshri.
(10) abduqeyyum xoja, tursun ayup, israpil yüsüp: «qedimki uyghur yazma yadikarliqliridin tallanma», shinjang xelq neshriyati1983-yili 9-ay uyghurche 1-neshri.
(12) géng shimin:«uyghurlarning qedimki medeniyiti we yazma yadikarliqliri heqqide omumiy bayan»,shinjang xelq neshriyati 1983-yili 4-ay xenzuche 1-neshri.
(14) shinjang uyghur aptonum rayonluq ijtima’iy penler akadémiyesi milletler edebiyati tetqiqat orni yazghan: « uyghur edebiyati tarixi»1-qisim, milletler neshriyati 2006-yili 4-ay uyghurche 1-neshri.
(15) mirzamuhemmed heyder köregan:« tarixi reshidiy»1-qisim 278-bet, shinjang xelq neshriyati2007-yili 7-ay uyghurche1-neshri.
(16) molla musa sayrami:« tarixi hemidi» 35-36-betler, milletler neshriyati 1986-yili 12-ay uyghurche1-neshri.
(eskertish : mezkur téma méning qelimimdiki «uyghur tarixshunasliq tarixidin bayan » dégen eserdin élindi,bu eser 2014-yili 3-ayda shinjang xelq neshriyati teripidin uyghurche neshir qilin’ghan)

Uyghurlarning öz tengrisini quyashqa oxshatqanliqini, hemmige hökümdarliq qilidighan peyghember/Tengriqutlirini dewlet qushi shungqargha oxshatqanliqini, beg we xanlirini arislangha oxshutup Arislanhan deydighanliqini, jessur jenkchillirini kökbüre deydighanliqini unutmasliqimiz lazim.
Uyghurlar özining uzaq tarixida ilahiyet, hakimiyet we medeniyet meslilirini ipade qilidighan qutsal meniwiy motiflarni yaratqan.
Bir milletning muqeddes dep qaralghan motifliri qutsal bolup, ulugh rabbim shu milletni zawalliqqa yüzlendürsimu yaki qudret tapquzup güllendürsimu eshu motiflardin ish bashlaydu.Tengri bir milletni öltürmekchi bolghan bolsa milliy motiflarni untulduridu, tirildürmekchi bolghan bolsa milliy motiflarni xatirlitidu.
Milliy motiplar din, medeniyet we millettinmu üstün turidghan barliq bolup, u milletning meniwiy DNAsi yisaplinidu.Milliy motiflirimiz kolliktip yoshurun éngimizda turup bizning shexsiy we kolliktip herkitimizge dayim qumandanliq qilidu!
Uyghurlarning milliy motifliridin Uyghurlarning etnik tifini, shanliq tarixini, parlaq medeniyitini jümlidin dewletchilik iddiysini bayqash mumkin!
Uyghurlarning tört chong motifi millitimizning qutsal kitabi Oghuznamide yer alghan bolup, dunyadiki herqandaq bir milletning qedimqi qutsalliri heqqide bundaq bir lerik, tarixiy, pelesepiwiy we siyasiy, diniy kitabi yoq!
Uyghurlar tarixta gerche köp xil din we köp xil medeniyetlerning tesiri astida qalghan bolsimu qarangghuluq yillarda yoshurun éngigha xatirlengen milletning bir pütün rohiyitige tüwrük bolup turghan milliy motiflirini hergizmu untup qalmighan.
Uyghurlarning tört chong merkiziy motifi bar bolup, bular: Kün, Ay, Yultuz, Kök, Tagh, Déngiz, Shungqar, Arislan ,Kökbüre…qatarliqlardin ibarettur.Buning ichide yadiroluq tört chong retuel bar bolup, bular 1-Kün, 2-Shungqar, 3-Arislan we 4-Kökböredur.
Bu qutsal motiflar buningdin 10 ming yillar muqeddem yashighan büyük ejdadimiz tengriqut Oghuzhangha bérip chétilidu.Qutsal kitabimiz quraniy kerimde janabiy alla bir-biridin perqliq eriq we tillarda insanlarni yaratqanliqini, ularning hemmisige birdin xosh xewer yetküzgüchi yeni peyghember yollighanliqini debdebe bilen biz insanlargha yetküzidu.
Tarixta biz Türük erqigha jümlidin Türüklükning xemerturuchi bolghan Uyghurlarghimu arqa-arqidin peyghemberler kelgen we muqeddes kitaplar chüshken. Uningdin bizgiche melum bolghanliri nahayiti az bolup, büyük ejdadimiz Oghuzhanning biz Uyghurlargha köndürülgen peyghember, Oghuzname kitabining biz Türüklerge jümlidin Uyghurlargha eng deslepte chüshürülgen qutsal kitap bolush ihtimaliqi bek yoquridur.
Qutsal kitap Oghuznamede büyük ejdadimiz Oghuzhan;
Men Uyghurgha boldum xaqan, elinglar ya bilen qalqan. Bizge tamgha bolsun buyan, hem kök büre bolghay oran! Tömür neyziler bolsun orman, hem derya déngizlar chayqalsun rawan. Quyash tugh bolsun, asman qorighan!-dep özining kimlikini, küchlükligini, büyükligini we qutsalliqini dunyagha tolup tashqan iftixar bilen jakarlaydu!
Uyghurlar ezeldin tek xudaliq dingha étiqat qilip kelgen bolup, bu dinning Tengrisi/Ilahi alemde bir hésaplinidighan quyash arqiliq, peyghembiri/Tengriquti Oghuzhan kök yüzide quyashqa eng yéqin üchidighan Shungqar arqiliq, beg we hökümdarlarimiz yer yüzidiki eng küchlük mexluq Arislan arqiliq, tengrining, peyghemberning we hökümdarlirining emrige uyghun halda yashash üchün emes milliy qediriyetlerni qoghdash üchün her waqit öltürüsh we ölüshke hazir jengkchiler tengrining qutsal uliqi bolghan kökbüre arqiliq ipade qilinghan.
Bu tört barliqning biri medeniyitimizdiki otqa, yene biri hawagha, yene biri sugha we axirqi biri tupraqqa wekillik qilidu.
Bizning dinimiz, medeniyitimiz hetta tilimiz özgürep ketken teqdirdimu kolliktip yoshurun éngimizgha tashqa möhür urghandek neqishlengen bu barliqlar hergiz öchmeydu.
Biz uyghurlarning yüzimizni yuymay talagha chiqmaydighanliqimiz, yalghuz qalghan teqdirdimu quyash nuri astida nashayan we xata ishlarni qilmaydighanliqimiz qatarliqlar quysh sheklide bizge jamalini körsütüp turiwatqan tengrige bolghan mengülük tewrenmesétiqadimizni bildüridu.
Tengriqut we xaqanlirimizni dewlet qushi diyilidighan mehriwanliq we shepqetsizlikning piri bolghan yirtquch qushlar arqiliq shreplendürishimiz aliy hökümdarimizgha shertsiz el bolghanliqimizni bildüridu.
Xaqan we beglirimizni tagh we dalilarning eng küchlük padishahsi bolghan Arislan arqiliq ünwanlandürishimiz beglik we mehliwiy hakimiyetlerni idare qilidighan dewlet erkanlirigha bolghan sözsiz itaetimizni bildüridu.
Tengriqut, xaqan yaki beglerni, tengriqut, xaqan we xanlargha tengrining adalitini yer yüzide tejelliy qildurush üchün zeperlerge yol bashlaydighan jessur soqashchi kökbüre arqiliq namlandurishimiz er we aliplirimizgha körsetken alahiyde hörmitimiz bolup, bu hadise bizning aile, teshkilat we hakimiyet qarashlirimizning yiltizi hésaplinidu!
Milliy medeniyitimizdiki qutsal miraslar milliy medeniyitimizning edebiyat we sennet janiri arqiliq bezilliri bezillirini toluqlash we teqezza qilish arqiliq milliy folkilorimizgha ayit bolghan neqish, keshte, oymichiliq, qapartmichiliq we minyatorluq arqiliq, bezilliri milliy qiyapetler we chalghu eswaplarda, bezilliri diniy inanchlar arqiliq yene bezilliri aghzaki we yazma edebiyat arqiliq, bezilliri yat milletlerning köchürüp ishlitishi we tarixlirida xatirlep qélishi netijiside künimizgiche yétip kelgen.
Uyghur balballiri, tash qiya eserliri, chalghu eswapliridiki we kiyim kéchekliridiki her türlük figur we shekiller insanlar téxi yéziq ijat qilishtin burun xelqimiz qollanghan heripler bolup, u eyni waqitta til-yéziqni ipade qilidighan tawush bolupla qalmastin medeniyitimizda, dini inanchlirimizda qutsallashqan retuelleshken imaglardur.Her bir belge xalighanche özgertidighan nerse emes.U zamanning ötüshi bilen barghanche istitik shekillirini özgertip kelgen bolsimu, her sewirning sitilize qilishi netijiside özgirep ketmestin barghanche güzelliship we körkemliship barghan.
Uyghur motifliri, imagliri we simiwollirini xalighanche özgertishke bolmaydu.Uyghur motifliri, imagliri we simiwollirida nime teswirlengen bolishidin qettiynezer merkiziy retueller – teswirlengen obyékitta quyash yeni yultuzlar, qaraqush yeni dewlet qushi, arislan we kökbüre qatarliqlarning istilize qilinghan figurliri-maddiy we meniwiy hasilatlarning yadrosida qoyulghan. Ular Türüklerni jümlidin Uyghurlarni teshkil qilghan tarixtiki qebile we siyasiy ittipaqlarining qutsal belgülliri bolup, bezilliri tarix bilen bezilliri til bilen, bezilliri yultuzlar bilen, bezilliri biz bilidighan yaki bilmeydighan tebiyet we rohiyyet sirliri bilen, bezilliri tibabet bilen, bezilliri astironomiye bilen, bezilliri tiologiye bilen we bezilliri pelesepewiy qanuniyetler bilen alaqidar bolup, tarixning ötüshi bilen her dewirde peyda bolghan ilim-pen yéngiliqliri, edebiyat sennettiki tereqqiyatlar we milliy pissixologiyemizning piship bérishi qatarliq sewepler tüpeylidin qimmiti téximu éship barghan.
Uyghur motifliri, imagliri we simiwolliri her bir dewirning milliy rohiyitimizni inshah etküchi danishmenliri teripidin sennet tereptin mukemmelleshtürülüpla qalmay tibabetchilik, astronomiylik, astrologiylik, pelesepiwiylik, logikiliq, giometiriyelik we algébraliq terplerdinmu bir-birige yéqinlashturulup, tarixning ötishi bilen tashtin qopurulghan yiqilmas bir qele haligha keltürülgen.
Milliy motiflirimizning rohi singgen kilassik we hazirqi zaman edebiyat we sennet eserlirimiz, qoyuq milliy xaraktirgha ige bolup, qanni qizitidu, rohni urghutidu we insanda hayatqa bolghan sirliq bir qizghinliqni téximu küchlendüridu!Xelqimiz arisida duttar bilen ussul, dap bilen resul,-degen ata sözi bar.Buningdin hayat yashash pelesepimizning sennetke, sennetning dingha, dinning hayatliq tepekkurining herqaysi jaylirigha tekshi yiltiz tartip ketkenlikini körimiz.
Ejdatlirimiz bu katagoriyege mensup bolghan hayatliq qanuniyitini alla burun yekünligechke yaxshi we yaman künlerning hemmiside milliy motiflirimizni qoghdap turghan sennetke alahiyde éghirliq bérip kelgen.
Peqet uyghurlar ewlatmu-ewlat sennet enenisini dawamlashturup kileligenligi sewebidin qarangghuluq yillardiki pelesepiwiy we istetik qarashlirimiz herqandaq tashqiy zerbilerge jessurluq bilen berdashliq bérip bugüngiche yétip kileligen!
Milliy medeniyitimizning tash abide we qeghez-qelem arqiliq künümizge yétip kelgenliri bek az bolup, bugüngiche saqlinip qalghanlirining peqet yüzde biridur!
Qalghanliri Tash-kemir senniti, naxsha-ussul, milliy metilogiye, xelq qoshaqliri, meseller, chöchekler, maqallar, temsiller, hikmetlik sözler, dastanlar, elneghmeler, muqamlar, meshrepler, diniy hekayiler, tash abidiler, tepishmaq hem balalar oyunliri, milliy murasim we örpi-adetler, qolhünerwenchilikke ayit eshyarlar, heykeller, neqishler, keshtiler, aile, yurt- makan hem sheher qurulishi, turalghu jay we ibadetxanalarning arxitektori hem bezilishi qatarliqlarda qanche 10 ming yillap eghizdin eghizgha we ewlattin ewlatqa miras qelishi netijiside biz bilen yüz körüshken.
Ejdatlardin miras qalghan bu yiltizi bekmu chongqur, yer yüzide tengdishi yoq mol we renggareng medeniyetke warisliq qilishimiz, qoghdishimiz, güllendürishimiz we uni herqandaq bedel ketsimu qoghdap qélip kelgüsi ewlatlargha miras qaldurushimiz bizning insaniy, milliy we diniy burchimizdur.(K.Atahan)
04.09.2015 Germaniye

Beyond Good and Evil
Prelude to a Philosophy of the Future.

1886.

From High Mountains.
Aftersong.

O noon of life! O time to celebrate!
O summer garden!
Restless happiness in standing, watching and waiting: —
I await friends, ready day and night
Where are you friends? Come! It’s time! It’s time!

Was it not for you that today the grey glacier
adorned itself with roses?
The brook searches for you, longingly rushes,
Wind and clouds push higher now into the blue
To look for you from the most distant bird’s-eye view.

In the heights my table was set for you: —
Who lives so close to the stars
To the grey yonder of the abyss?
My realm—what realm stretches further?
And my honey—who has tasted it? …..

— There you are, friends!— Alas, but I am not
The one you wanted?
You hesitate, amazed—oh, you are quite sullen!
I—am no longer the same? Hands, face, gait have changed?
And what I am, to you friends—I am not?

Am I another? A stranger to myself?
Sprung from myself?
A wrestler, who too often subdued himself?
Too often resisted his own strength,
Wounded and stopped by his own victory?

I sought where the most biting wind blows?
I learned to live
Where no one lives, in desolate polar zones,
Unlearned man and god, curse and prayer?
Become a ghost who crosses glaciers?

— My old friends! Now how pale you look!
Full of love and fear!
No, leave! Do not be angry! You—cannot live here:
Here among this most remote realm of ice and rock—
Here one has to be a hunter and chamois-like.

I’ve become a wicked hunter!— Look how much
My bow is bent!
The strongest was he who drew his bow like this — —:
But now alas! No arrow is dangerous
As that arrow,—away from here! For your own good! …..

You turn away?— O heart, you have borne enough,
Your hope stayed strong:
Keep your door open to new friends!
Let the old go! Let the memories go!
Once you were young, now—you are younger!

What once tied us together, one hope’s bond —
Who still reads the signs
Love once inscribed on it, the faded ones?
I compare it to parchment that the hand
Is afraid to grasp,—like parchment that is discolored, burnt.

No longer friends, they are—what should I call them?—
Nothing but ghosts of friends!
That knock at my heart and window nightly,
That look at me and say: „were we once friends?“ —
— O withered word, once fragrant as the rose!

O longing of youth that misunderstood itself!
Those I longed for,
Those I deemed changed into my kin,
That they have aged has driven them away:
Only he who changes remains akin to me.

O noon of life! Second time of youth!
O summer garden!
Restless happiness in standing, watching and waiting!
I await friends, ready day and night,
New friends! Come! It’s time! It’s time!

*              *
*

This song is over—the sweet cry of longing
Died in my mouth—
A sorceror did it, the friend at the right time,
The friend of noon—no! do not ask who he is—
At noon was the time one became two …

Now we celebrate together, certain of victory,
The feast of feasts:
Friend Zarathustra has come, the guest of guests!
Now the world laughs, the dread curtain is rent,
The wedding has come for light and darkness …..

http://www.thenietzschechannel.com/works-pub/bge/bgefhm.htm

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)
Uygur Türklerinin sesi ve Uygur Demokrasi ve Hukuk Hareketi’nin hapisteki Lideri  Pekin Merkezi Milletler Üniversitesi öğretim Üyesi Doç Dr.İlham Tohti’nin Uygur sorunu ile Çin gerçeğini ve kendisinin bu konudaki görüşlerini bütün ayrıntıları ile ortaya koyan kitabı yayınlandı,
Kendi topraklarında köle gibi yaşayan Uygur Türklerinin var olma mücadelesinin sembolü olan ve Uygurların 20,yüzyıldaki  “ Mandelası” ve  Mir Sultan Galiyev’i olarak tanımlanan  Dr. ilham tohti , halen  Urumçi’de hükümlü olarak çile doldurmaktadır. Dr.İlham Tohtı bütün bu olumsuz şartlara rağmen hak,hukuk ve özgürlük mücadelesini parmaklıklar ardında da büyük bir cesaret ve özveri ile sürdürmeye çalışmaktadır.

Doç.Dr.İlham Tohti, Pekin’de Merkezi Milletler Üniversitesi İktisat ve Hukuk profesörü olarak çalışırken, diğer yandan . Çin Anayasası ve Sözde “Bölgesel Milli Özerklik Yasası”nın Doğu Türkistan’da uygulanması için tutuklandığı tarihe kadar yaklaşık 20 yıl boyunca amansız bir mücadele vermiştir. Yaptığı çalışmalar ve savunduğu fikir ve görüşler dolayisiyle Uygur Türkleri tarafından “Uygurların Vicdanı” olarak anılmakatadır. Tohti, 5 Ocak 2014 tarihinde Pekin’deki evinde tutuklanmış, 19-23 Eylül 2014 tarihleri arasında Urumçi’deki Çin bölgesel Mahkemesince yargılanmış ve bölücülükle suçlanarak müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır. Şu anda Urumçi cezaevinde tek kişilik hücrede tutulmaktadır.

Mahkeme sırasında ABD Dış İşleri Bakanı Jonn Kerry, ABD Devlet Başkanı Barak Obama, Almanya Başbakanı Angela Merkel, İngiltere Başbakanı David Cameron, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-moon başta bir çok devlet ve hükümet adamları, ayrıca Türkiye Dış İşleri Bakanlığı da dahil tüm batılı ülkeler temsilcileri, Prof. Dr. İlham Tohti’nin serbest bırakılması için sürekli çağrılarda bulunmaktadır.

Şira yayınları tarafından basılan bu kitap 304 sayfadan oluşmakta olup,mühteviyatı itibariyle Doğu Türkistan ve Uygur Türkleri meselesine yeni bir bakış açısı getirmektedir. . Uygur Türklerinin gasbedilen hak hukuk ve evrensel değerlerine 21.yüz yılda yeniden kavuşmaları konusunda izlenecek yeni yollar ve yeni yöntemlerı ortaya koymaktadır.
Çin yönetimi tarafından Uygur Türklerinin temel hak ve hukukunu ve kendi yasalarında verdiklerini iddia ettikleri insani hakalarını talep ettiği için “Devleti Parçalamak ve Bölücülük Yapmak” ile suçlanarak tutuklanan ve ömür boyu hapis cezasına çarptırılan Dr. İlham Tohti’nin durumu Türkiye’de yankı bulmuş ve medya’da geniş şekilide olmasa da yer almıştır. Bir çok protesto eylemlerine  neden olan Uygur Türkleri gerçeğini tüm açıklığıyla gözler önüne seren bu kitap konusunda önemli ve hatta tek kaynaktır. Okuduğunuzda sadece Uygur Türkleri ve Çin meselesini değil, bölge’de,Çin’de ve tüm dünyada neler olup bittiği konusunda da yeni bilgiler verilmektedir.

Kitap, aşağıdaki Önsöz ile başlamaktadır ;
Dr.İlham Tohti,Pekin Milletler Üniversitesi öğretim görevlisidir.Uygurların en iyi yetişen aydınların başında gelmektedir. İlham Tohti 1991’den itibaren Doğu Türkistan ve Uygur Türkleri hakkında yaptığı akademik ve sosyal araştırmalarına ait yazılarını Çin medyasında yayınlamaya başlamıştır .İlham Tohti iktisat ve hukuk profesörü olarak ,Uygurların ekonomik ve hukuki durumu araştırmalarının odak noktasında yer almaktadır. Yazar,Çin’in hızlı kalkınma sürecinde Uygurların sanayi üretimi ve şehirleşme sürecinden uzak tutularak,kırsal kesimde sıkıştırılmasından ortaya çıkan sosyal ve ekonomik sorunları incelerken,Zengin kaynaklara sahip bölgede yoksul bırakılmış, kalkınma içinde marjinalleştirilmiş,dönüşüm isterken kültürü dondurulmuş Uygur toplumunun sosyal yapısını ve gelindiği noktanın nedenleriniin köküne ve kaynağına inmeye çalışmıtır.O,sorunun derinliklerine indikçe,Uygurların siyasi ve ekonomik olarak dışlanmasında Çin anayasası ve Bölgesel Milli Özerklik yasalarının uygulamalarda askıya alınmasından kaynaklanmış olduğunu görür.
D.r. İlham Tohti 1990’den başlayarak, Uygur aydınlar içinde “Uygur Hukuk Hareketi”’nı başlatır. İlk önce Uygurlara Çin anayasası ve Bölgesel Milli özerklik yasasını maddeler halinde anlatır, Sonrasında ise, Çin yönetiminden temel hak ve özgürlükler ile özerklik haklarını vaad eden yasaları raftan indirmeye davet eder ve zorlar. Çin devletinden her hangi bir olumlu yanıt alamayan Tohti,2005. Tarihinde “Uygurbiz = Uygurline ” adında Çince ve Uygurca internet sitesi kurarak bu internet portalı kanalı ile Çin ve Uygur toplumunu aydınlatmak için büyük çabalar harcar .Çin yönetiminden yanıt gelir. Ancak,bu yanıt Çin İstihbarat Örgütü’nün sert uyarı ve çoklu müdahaleleri olmuştur. Çin’in başkenti Pekin’de ikamet etmenin avantajını ve başkentin şartlarını iyi değerlendirip kullanan Dr.Tohtı bu kez Uygur Türklerinin maruz kaldıkları baskı ve zulmü dış basına anlatmaya başlar. Çin yönetimini ise, kendi yaptığı yasaları uygulamamasının anayasal suç olduğunu haykırır.
Dr. İlham Tohti 2008 Pekin Olimpiyatları öncesinde tutuklanır ve hapishaneye konulur. Yönettiği “Uygurbiz” internet portalı da kapatılır. “05 Temmuz 2009 Urumçi” olayından hemen sonra “Uygurbiz”internet portalı SON KEZ kez kapatılır ve bir daha açılmasına izin verilmez. Dr. İlham Tohti Urumçi olaylarından sorumlu tutularak uzun bir süre ev hapsinde tutulur. Dr.İlham Tohti artık Uygur Türkleri tarafından “Uygurların Sesi,Vicdanı ve Özgürlük Lideri” olarak anılmaya başlar.Bu tarihten sonra Dr.İlham Tohti,Çin istihbarat ajanlar ile uluslar arası medya mensupları arasında köşe kapmaca oynamaktan bir türlü kurtulamaz.
Bu arada Doğu Türkistan’ da Çin’in baskı, şiddet ve aşırı güç içeren baskısı dayanılmaz boyutlara ulaşır. Devlet şiddetine karşı, Uygur Türkleri de aynı şekilde karşılık vermeye başlarlar. Şiddet olayları gün geçtikçe alevlenir ve tüm bölgeyi sarar. Çin yönetimi telaşa kapılmıştır. Dr. İlham tohti,Doğu Türkistan’daki şiddet olaylarının yatışıp sona ermesi ve barışın sağlanması için tek bir şartı ileri sürer; “Çin yönetimi, 60 yıl önce Halk Kurultayı’ndan( Parlamento’dan) çıkardığı “Bölgesel Özerklik ve Milli Azınlıklar Yasası”nda belirlenen hakların Uygurlara iade edilmesini talep eder. Dr.Tohti’ye göre Yasa devletin namusudur. Kendi yasasını çiğneyen devlet,kendi evladına tecavüz eden bir Babadan farksızdır.” diye haykırır. Bunun üzerine Çin yönetimi çileden çıkar .
15 Ocak 2014’te Pekin’deki evinde eşi ve küçük çocuklarının gözü önünde kendisine tartaklayarak yere yatırır ve el ve ayaklarına kelepçe takarak göz altına alır. Bir süre sonra eşin’ne kendisini Urumçi’ye götürüldüğünü haberi verilir. 23 Eylül 2014’te başlayan ve 2 gün süren gizli yargılamada “Ülkenin Birliğini Bozmak ve Bölücülük Yapmak” suçlaması ile müebbet hapis cezasına çarptırırır.Onun destekleyen ve yanında bulunan biri Moğul 8’si Uygur Türkü toplam 7 öğrencisini de çeşitli ağır hapis cezalarına çarptırır. Halen bu öğrenciler de ceza evinde tutulmaktadır .
Dr. İlahm Tohti’nin 18-23 Eylül 2014 günlerinde Urumçi’de duruşması devam ederken, ABD. ve AB.Ülkeleri başta 10’dan fazla ülkenin Pekin’deki Büyükelçilik mensupları ile onlarca uluslar arası medya organlarının temsilcileri mahkemeyi izlemek için Urumçiye gelir.Ancak,Çin yönetimi bunların yargılama sürecini izlemelerine izin vermez. Gizli yapılan yargılama sonucunda Dr. Tohti müebbet hapis cezasına çarptırıldığı açıklanır.
23 Eylül 2014’te ABD. dış İşler Bakanı Jhon Kerry bir açıklama yaparak,Çin’in D.r.İlham tohti’yi derhal serbest bırakmasını talep eder. O açıklamasında şöyle dedi; “Ben bir süre önce Çin Liderleri ile görüştüğümde D.r.İlham Tohti meselesini ortaya koydum .Daha önce ABD-Çin stratejik ve ekonomik iş birliği formunda da bunu defalarca tekrarladım. Şu an Urumçide ziyarette bulunan ABD. Büyükelçisi de Dr. İlaham Tohti ve öğrencilerinin serbest bırakılması konusunu tekrar dile getirdi. Biz ABD.yönetimi olarak bir kez daha Çin hükümetine çağrıda bulunuyoruz; Dr. İlham Tohi ve öğrencileri derhal serbest bırakılmalı. Dialog ve barışçıl yolları kullanan insanları cezalandırmak, terörle savaşmak değildir.”
Aynı gün AB.Brüksel’de bir açıklama yaparak Çin yönetiminin Dr.İlham tohi’yi müebbet hapis cezasına çarptırmasını sert bir dille kınadı.
Amerika Devlet Başkanı Barak Obama,Almanya Başbakanı Agela Merkel,Birleşmiş milletler örgütü ve Batı ülkelerinin bir çok parlamentosu İlham Tohtini ateşli bir şekilde savundu.
Türkiye Cumhuriyeti dış İşler Bakanlığı sözcüsü Tanju Bilgiç bir açıklama yaptı ve Dr.Tohtı’nın mahkum edilmesi ile ilgili Türkiye’nin kaygı ve üzüntüsünü ifade ettii.
Dr.İlham Tohti 5 Mayıs 2014’te merkezi New York’ta bulunan PEN Uluslar arası Gazeteciler tarafından 2014 _ Barbara Goldsmith Özgürlük ödülü verilidi.
01 kasım 2014’TE Türkiye’nin Bartın şehrinde toplanan Türkçe konuşan Ülkeler Uluslararası Gazeteciler Derneği tarafından İsmail Gaspıralı Bey Türk Dünyası Gazetecilik ve Özgürlük ödülü ile teltif edildi.
21 şubat 2015’te Merkezi New York’ta bulunan Çin Demokrat Partisi tarafından düzenlenen bir törenele Dr.Tohti’ye “Liu Şaobo Vicdan ve Şiddete Karşı Direnme “ ödülüne layık görüldü.
Elinizdeki bu kitapta Dr. İlham Tohti’nin fikir ve düşüncelerini yansıtan bazı makaleleri ile seçilmiş bir kısım akademik yazıları ve dış basına vermiş olduğu bazı söyleyişleri yer almaktadır. Dr.İlham Tohti, “Benim Gayem ve Hayat Yolum” adlı bu kitabında, patlamaya hazır bir barut fıçısına dönüşmüş olan Doğu Türkistan’daki etnik sorunun ne denli tehlikeli boyutlara ulaştığını bunun nedenleri,sonuçları hakkında görüşlerini gerçek veriler ve kanıtlarla gözler önüne serilmiştir. Çin’in Milli (Azınlıklar) politikası ve Uygur toplumun bugünkü durumunu öğrenmek ve bu konuda akademik araştırmalar yapmak isteyenler için bu kitap ilk el kaynak olmakla beraber,sosyoloji alanında Uygurların toplumsal yapısı konusunda bir Uygur akademisyen tarafından yazılmış olan kapsamlı ve derinliklere sahip araştırmaları içermektedir.

Kitabın Adı  :  Yolum Ve Gayem –  Uygur Türkleri  Ve Çin Meselesi

Sayfa sayısı : 304 sayfa

Yayınlayan  : Şira Yayınları-  Tel. : 0212.256 21 08       E-mail : bilgi@sirayayinlari.com  –  İSTANBUL

HAPİS’TEKİ UYGUR LİDER DR.İLHAM TOHTI’NİN ” YOLUM VE GAYEM ” KİTABI YAYINLANDI

 An Animated Intro to G.W.F. Hegel, and Everything Else You Wanted to Know About the Daunting German Philosopher

http://www.openculture.com/2015/07/an-animated-intro-to-g-w-f-hegel.html

Dostum, gepning tochkisini dey sanga, insan oghli hemmini öz iradisige tayinip, pütünley musteqil qilishqa hergiz qadir emestur.

Heqiqet, ademlerning özila üchün inshah etken ibadetxaniliride ular oylighandek dayim emes belki gahida zayir bolup qalidu.

EKER HASTALARINA MÜJDE ! [MUTLAKA DENEYİN]

İşte diyabetin doğal tedavisi…
Dilimler halinde doğradığınız bamyayı bir bardak suyun içine koyun.Bardağın ağzını kapatın ve oda sıcaklığında gece boyunca bekletin.
Kahvaltıdan önce dilimlenmiş bamyaları çıkararak suyunu için.
İki hafta boyunca tekrarlayacağınız bu işlem sonucu şeker seviyenizin düştüğünü göreceksiniz….“
BAMYANIN DİĞER FAYDALARI…!
Sofralarımızda sıkça yer almayan fakat çok farklı yararları olan bamyanın faydalarını sizin için araştırdık. İşte bamyanın bilinmeyen 8 yararı…
Bamyanın 8 faydası!
1.Çözünür ve çözünmez lifler içerir. Çözünebilir lif metabolik toksinleri yok eder. Böylece kalp hastalığı riskini azaltır ve sindirim sistemi ile vücuttan dışarı zararlı toksinlerin atılmasını sağlar.
2.Ülseri önlemede önemli bir etkisi olan bamya, sindirim sistemindeki asidi nötralize eder.
3. Retinayı korur ve kataraktını önlemede büyük destek olur.
4.Stres ve depresyonu azaltırken, sinir sistemini korumaya da yardımcı olur.
5. İçerisinde bulunan C vitamini, güçlü bir bağışıklık sistemi oluşturmak için önemlidir.
6. K vitamini güçlü kemikler inşa etmek ve kemik yapısını korumak için gereklidir. Kan pıhtılaşma proteinlerinin üretimi için önemli bir etkendir.
7. Demir, kalsiyum, manganez ve magnezyum gibi mineraller ihtiva eder.
8. Kilo vermek isteyenler bamyayı tercih edebilir. Bamya, içeriğindeki yüksek lif oranı sayesinde tokluk hissi yaratır.
———————————
https://www.facebook.com/saglikhaberleri.com.tr

Autori: T. Hamut

Nahayiti burunqi ashu
Tögining quyruqidek kemtük yillarda
Chöldiki alwundek xire aylarda
Bir birige tutushup ketken perqsiz künlerde
Hemme adem bu dunyagha béshidin tartip kirgüziletti
Jigdining altun chéchiki bilen
Qumning mis danchiliri köngül aynighidek purayti
Jénigha ichi aghrimaydighan körümsiz ademler
Qishni bahargha soliwélip terep tereptin haqaretleyti
Ömilep mangidighan su shu chaghda bayqalghan
Erler ayallarning putigha, ayallar erlerning qoligha qarayti
Hemmila ademning sol qapiqi etigendila tartatti
Bir birige : sanga xudaning ichi aghrisun , déyishetti
Miwe oghrisi , kitab oghrisi we xotun oghrisi oghri hésablanmayti
Dunya héchkimge héchnémini wede qilmayti
Xuda qérilarning birinimu untup qalmayti
Er ayallar toy qilghachqila balilar tughulatti
Biz qachanliqqa chong bolimiz , dep sorisa balilar
Aptap chiqqan yekshenbe küni , deyti anilar
Biz qachanliqqa bextlik bolimiz , dep sorisa yashlar
Tögining quyruqi yerge yetkende , deyti chonglar
Yekshenbe küni aptap chiqmayti , tögining quyruqi yerge yetmeyti
Hemme ademning öyide birdin kona ochaq bar idi
Héchkimmu otini öchürüshke jür’et qilalmaydighan
Hemme ademning hoylisida birdin qarangghu quduq bar idi
Héchkimmu aghzini échishqa pétinalmaydighan
Hemme ademning qelbide birdin ghelite ümid bar idi
Héchkimmu aghzidin chiqirishni xalimaydighan …

U ashundaq bir chagh idi
Hazirmu pat pat dawamlishiwatqan

2015. yili 15. iyun

Autori: Hebibulla Ablimit

Qarahanlar Emperiysining dunyagha meshhur hökümdari Sultan Selchuq Bughrahan!

Dahilar Hunlargha yol körsitishi lazim,

Hunlarning umutsizlinip qilishigha hergiz yol qoymasliqi lazim.

-Hun tengriquti Atila han 

Dahi digen ikki yaki uningdin artuq shexsilerning bir yerge kélip, birlikte otturgha chiqishi we bir guruppa(Teshkilat, Partiye….) ezalirining tesiri netijiside belgilik bir paaliyet sheklige sewep bolush arqiliq otturgha chiqqan bir siyasiy uqumdur.

Dahi bolsa özi ait bolghan shu guruppa yaki shu Qewim(Amma, Xelq)ning bashqa ezaliridin roshen bir alahidilikke ige bolghan we bu guruppa paaliyetlirige özining idiyesini tesir qilduralaydighan alahide talantqa ige bir shexis.

Bu dahiliq alahidilikke ige bolghan shexis bashqa guruppa ezalirigha qarighanda téximu awan´gartliq rol oynaydighan, téximu alahide hörmetke sazawer bolghan, bu guruppa ezaliri we yaki özi ait bolghan Qewim ustidin özining hökumini ijra qilishqa mahir bolghan bir shexistur.

Dahilar bolsa guruppa yaki pütün ammigha tesir qilalaydu. Ular eqilliq, bilimlik, adaletlik, edep-exlaqliq, égghir-bésiq, jessur, mert,  mulayim mijezlik, wapadar, toghra sözluk, shepqetlik kélidu. Ular öz doslirining xataliqlirini (Munapiqliqtin bashqa) kechurup qilalaydu, shökret perezlik qilmasliqtek  bir qatar ésil alijanap xésletlerge ige bolidu.

Dunyada bir pütün mukemmel insan bolmaydu, xatasiz peqet Allagha xas süpettur. Emma Dahida yuqarda sanap ötken süpetler asasen toluq bolghandila keng xelq ammisini öz ettrapigha toplalaydu we öz Qewimmini közligen mexset üchün seperwer qilidu.

Dahi bolghan shexis öz Xelqini toluq chüshengen késhidur.

Jenubi Afriqa xelqining dahisi, Nobel téchliq mukapatigha érishkuchi Nelson Mandela özining „Erkinlik üchün uzun Seper“ namliq kitawida mundaq digen:“ Dahi digen  özi rexperlik qilghan xelqining pütün exwalini toluq chüshengen késhidur“

Dahi bolghan késhi öz xelqining tarixini, medeniyetini, külturini, qimmet qarishini, siyasi –pelsepesini we shu dewridiki siyasi, iqtisadi, ijdimaiy exwalinidin toluq xewerdar bolghan bolushi lazim. Mana mushundaq bolghandila andin öz xelqini toghra yolgha yéteklesh bilen birge öz xelqi ichidiki zidiyetlerni toghra hel qilip, özining parlaq idiyesi arqiliq qarangghuluqta qalghan öz Qewimining ichige nürluq chiraq yaqidu.

Dahi öz idiyesi yaki özi tewe bolghan gurupining idiyesi bilen élip baridighan paaliyet we yaki küresh arisidiki  munasiwetke chongqur exmiyet birishi lazim. Idiye bilen paaliyet (küresh) otturisidiki munasiwet tigi tektidin éytqanda insanning pütün ish-herketliri ustidiki oylighan oyliri bilen munasiwetlik bolghan bir tebiy hadisdur.

Dahi otturgha qoyghan idiyening mezmuni bilen élip barmaqchi bolghan paaliyet otturisiki munasiwet yaxshi bolghandila shu idiyening türkisidiki paaliyet  arqiliq yetmekchi bolghan axirqi nishangha toloq yetkini bolidu.

Eger Dahining asasi wezipisi  siyaset qilish bolsa u halda idiye bilen siyasi paaliyet arisidiki munasiwetning zörurligi hessilep ashidu. Idiye bilen siyasi paaliyet otturisiki munasiwetning mahiyiti axirda siyaset bilen shu milletning pelsepesi otturisidiki munasiwetke birip taqilidighanlighini otturgha qoymay turalmaymen. Chünki Dahi yurguziwatqan siyaset elwette shu xelq-ammisi bilen zich baghlanghan boludu,  élip biriwatqan siyasi paaliyetning keng dairlik bolushi we ortaq hayatliqni teshkil qilghan xelq-ammisining qabiliyet dairisi ichide boludu hemde shu xelq-ammisigha rexperlik qilish sewebi bilen élip birilghachqa shu xelqning yaki Milletning siyasi-pelsepesi bilen munasiwetlik bolidu.

Siyaset bolsa insanning aktip paaliyetlirining biri bolup, insanning pütün paaliyetliride aktip rol oynaydighanlighi üchün siyaset bilen shu milletning  pelsepesining otturisida zich munasiwet bolidu. Chünki siyaset shu milletning siyasi paaliyetliri üchün rol oynaydighan bir siyaset bolushi üchün shu milletning exlaq-pelsepesige uyghun bolushi lazim. Siyaset ikki insan otturisidiki exlaq munasiwitidin halqip pütün jemiyet derijisige köturulidighanlighi üchün siyaset yenila pelsepe derijisige köturilidu. Bu menidin  Dahi shu millet yaki xelqning  exlaqigha  ülge bolidighan bir shexistur.

Dahi yene bezide pütün bir milletning gunahlirini öz ustige alghan, özide tebiy bir alahidilikning barlighigha chongqur ichengen, xelqning  éghir böhran ichide  qalghan waqitlarda kökrek kérip otturgha chiqqan, öz xelqini maddi we meniwi böhrandin qutuldurush üchün özini atighan insanndur.

Dahilar bolsa özining qubandanliq qilish alhidiligi we shexsi obroyidin paydilinip xelqni bashquridu yaki bashqa mexsetlirige yétidu. Dahi mexsetni emelge ashurush üchün öz ara hemkarlishish, tézginlesh,  bashqurush, ammining küchini herketlendurush qatarliq wastilarni qollinidu. Dahi hergiz öz xelqige zorawanliq wastilarni qollanmaydu belki yene ijdimai munnasiwetke tayinidu we adaletlik bolidu. Bu toghrughuluq Hindi xelqining dahisi Mahatma Gandhi mundaq digen iken: “Heqsizlikke béqinip, pütün insanlarni arqamgha egeshturgendin, heq-adalet yolida méngip yalghuz qalghinip yaxshiraq!“

Yene u mundaq digen:“Adaletsiz réjimni adalet bilen öruwiteyli. alqishlighan xelqning aldigha qangha héch boyalmighan ikki qolimizni köturup chiqayli!“

Dahi özining ésil exlaqi, adaliti bilen, aldin-ala körush qabiliyiti bilen , özining keskinligi, jasaretligi, toghrulughi, eqil-parasiti bilen özining mehjutlughini, yuksek abroyini kapaletke ige qilidu. Mesilen: Peyghemberler,  Mahatma Gandhi,  Mustafa Kamal, Nelson Mandela, Exmetjan Qasim  …….

Bezide milletler öz nizamini yoqatqan waqitlarda Dahilargha muxtaj ikenligini tup mahiyettin hés qilidu. Para-para bolup chéxhilip ketken, ganggirap öz yolini tapalmighan bir Qewim öz dahilirining bashlighan yolida méngishqa razi bolidu. Bundaq chaghda dahi öz Qewimning ish-paaliyetlirini bashqurush meshulyitini we imtiyazgha ige toluq hoqoqluq shexis bolup hésaplinidu.  Bu bir  esirlerdin biri meydangha klegen Model yaki séstimdin otturgha chiqqan bir sotsial hadisdur. Héchbir Qewim yaki bir séstim öz Dahisining bashqilarning herketlirige , idiyelirige qarshi qollanghan tebbirlirini aldin ala perez qilip yételmeydu, buni Dahi bolghan shexis özi qarar qilip bikitidu. Shunga Dahilar bilen Rexperler(Saylam arqiliq otturgha chiqqan Reisler we bashqilar…) otturisida alahide perq bolidu.

Dahilar bolsa özining tughma qabiliyiti we ijdimaiy jemiyettin toplighan tejirbiliri arqiliq öz Qewimige alahide tesir qilip, öz idiyesini shu Qewim insanlirining qelbige chongqur tesir qildurghan alahide shexislerdur. Rexperlerde undaq bir qabiliyet bolmaydu, peqet qol astidikilerni wastiliq halda özige itaet qildurdu. Mundaqche qilip éytqanda huqoqning we ijra qiliwatqan qanunning  küchige tayinip, özige boy sunduridu.

Yene bir perq bolsa Dahi öz xelqining shu dewridiki siyasi we ijdimaiy weziyitini  nahayiti inchikilik bilen tetqit qilghan shexistur. Dahi yene öz xelqigini özige mayil qilisqa usta bolghan, ichki hésyatlirini chüshengen bir shexis. Mundaq tughma alahidilikke ige bolghan shexisler öz gurupisi(Partiye we Teshkilat..) ichide eng töwen qatlamda bolsimu yenila yuqarqidek alahidilikliring türkisi bilen öz eqlini ishqa silip shu tarixi sharaittin ustuqluq bilen paydilinip, eng yuquri derijige chiqalaydu we axirda rexperlik huqoqini qolgha alidu. Mesilen Adolf Hitler we bashqilar.

Adolf Hitler ene ashundaq tiptiki késhi bolup, umu öz waxtida xelqi bilen namaishqa chiqqan we oqta yarilanghan, öz etrapidikilerni we öz xelqige özini söydurgen emma  yuquri derijige chiqqandin kiyin qoligha tömur peley kéyip diktatturluq yolini tutup, tarixta kechurgusiz xataliq sadir qilghan we buning bedilini öz jini bilen ötigen. Tarixta mundaq tiptiki dahilar sanisaq xéle bar.

Insanda Dahilargha xas bir tughama qabiliyet bolmisa we etrapliq bir Pelsepewi bilimlerge ige bolmisa u shexis ming tiriship-térmiship siyaset qilsimu, huqoq perezlik qilip her-xil wastilarni qollansimu Dahi bolalmaydu.

Dahi yalghuz öz Qewimning nimini arzu qilidighanlighini bilishila kupaye qilmaydu belki bu arzuni emelge ashurush üchün öz idiyesini otturgha qoyushi we bu idiyeni shu Qewim qobul qilishi we axirda bu idiyening turkisi bilen Qewimning arzusini emelge ashurushi lazim. Bu arqiliq öz idiyesining toghrulughini emeliyette ispatlighan bolidu we öz jasaritini, eqil-parasitini öz Qewimi aldida namayen qilghan bolidu.  mana mushundaq shexisler tarixta  Dahi digen bu shereplik namgha muyesser bolghan.

Mana mushu küresh jeryanida Dahi bolghan shexis héchqandaq maddi bir mempetke ige bolushtek shexsi bir gherezde qet´i bolup baqmighan. özning pütün barlighini shu qewimning istiqpali üchün atighan. Shunga tarixta mundaq Dahilar öz Qewimi ichide nahyiti zor abroy qazanghan.

Mundaq yuksek abroygha ige Dahilar pütün pilanlirini özi yalghuz qilghan, gurupining siyasetlirini yalghuz özining eqil-parasitige taynip belgiligen, gurupidiki ezalarning huqoq dairisinimu özi yalghuzla belgiligen, öz-ara munasiwetlerni, paaliyetlerni peqetla özi belgiligen. Yalghuz özining buyruqi bilen pütün ammini seperwerlikke kelturgen.  Yuksek abroyning küchi bilen guruppa ezaliri   buyruqni shersiz ijra qilghan. Mundaq abroyluq Dahilar tarixta ulugh idiyelerni otturgha qoyghan we bu toghruluq nurghun ésil eserlerni kéyinki ewlatlargha yézip qaldurghan. Bundaq abroyluq Dahilar  yene nahayiti yuquri natixliq talentigimu ige bolup, öz nutuqliri arqiliq keng ammini öz etrapigha yéqqan.

Dahilar öz nutuqlirida Peyghemberlerning sözliri we bashqa Dahilarning tesirlik sözlirini neqil qilip sözlise nutuqi téximu jelip qilarliq bolidu. Mundaq natiqliqning roli öz nöwitide yéziqchiliqtinmu ustun bolup, xelqni oyghutushta zor rol oynaydu. Bu toghruluq dunya pelsepesining asaschiliridin Sokrates(Miladin burun 469- 399) mundaq digen: „ Natixliq yéziqchiliqtin téximu yaxshidur. yézilghan sözler insangha jawap qayturalmaydu. Eger u yézilghanlarni chüshunelmisingiz uni sizge derhal izahlap birelmeydu. Uning üchün yuzmu-yuz sözlesh uningdin artuqtur. Sözligen waxtighizda, anglawatqan késhilerning qandaq bir insanlar ikenligini oylushisiz.“

Yuksek shexsi Abroygha ige Dahilar öz Qewimi ichide özining dahiliq salahiyitini qoghdimisa yeni shexsiyetchi, men-menchi, mandi mempeetni ustun bilidighan, öz xelqining exwalini oylimaydighan bolup qalsa u dahi derhal öz salahitini yoqatqan bolidu. Bundaq exwal astida boghuluq yene shu xelqqe bolup, xelqning itipaqi buzulup, zor maddi we meniwi bohranning ichde qalidu. Chünki mundaq bir Qewim bashqa bir Dahini özige bash qilishni oylap baqmighanlighi üchün u Qewim charisiz qilip, igisi yoq padidek terep-terepke qachidu.

Meshhur siyasishunas we tarixchi Niccola Machiavelli mumdaq digen iken: „ Béshi yoq bir Qewimdin héch bir umud yoq !“

Dahi bolghan shexis özining abroyini saqlishi lazim. Öz abroyuni tökidighan zurur bolmighan ushshaq ishlargha arlashmaslighi lazim. Özining barlighini shu Qewim üchün atighan bolushi lazim chünki u shexis Tarixning  mejburyitini öz ustige alghan insandur. Bu tarixi mejburyetni ada qilish üchün öz xelqini küresh üchün bedel töwleshke yüzlendurishi shert. Buning üchün yenila shu Qewim ichide belgilik abroygha ige bolushi, Qewim ezaliri öz dahisigha hörmet körsitishi lazim.

Gérmaniyening Sotsilogiye alimi Max Weber mundaq deydu: „Pütün tarixi emeliyetler shuni ispatlidiki insanlar dawamliq mumkin bolmighan nersilerge érishishni oylimighan bolsa idi; mumkin bolghan nersilerge érishelmeyti. Biraq bularni qilish üchün insanlargha yenila bir dahi bolushi lazim yene u dahi hamde bir qeqriman bolushi lazim, eger qeqriman bolmisimu eng az digende qattiq umutsizlengen waqitlirida uni jasaretke kelturup tik tutidighan bir  yurekke ige bolushi lazim. Bugunki künde insanlargha kireklik bolghan nerse del mana mushu jasaretlik yurektur. Eger undaq bolmisa insanlar mumkin bolghan nersilergimu érishelmeydu.  Siyasetning chaqirighini  peqetla pilanlighan nersiler üchün bu dunyani nahayiti galwang we nahayiti addi dep qarighan halda qet´i ikilenmey ilgirligen késhiler orundiyalaydu. Peqet we peqetla pütün tosaqlarning aldida „Hemme nersige qarimay“ ilgirligen késhiler shu siyasetning chaqirighini emelleshturidu”

Dimek dahi hem jessur bolushi we her waqit öz helqige umud bexish etken shexis bolushi lazim. Tolostoy :“ Umud oyghaq insanning chüshidur“ digen . umutsiz insan yashashni bilmeydu. Shunga Dahi bolghan insan bashqilargha umud we ilham birishi lazim.

Dahi semimi bolushi lazim, hergiz öz xelqige yalghan sözlimesligi kirek. Öz alahidiliklirini bilginidek, öz kemchiliklirinimu bilishi lazim we bularni öz aldigha muwapiq hel qilishi lazim. Dahiliq peqet yol körsetkuchi, buyruq berguchila emes belki yene öz Dawasigha özini atighan we yéngi sheiylerni ügunup, uni öz helqige özleshturdighan alahidilikke ige bolghan bolushi lazim.

Dahilar tughma talantini jari qildurush bilen birge hayat emeliyitide öz xarektirini  we köz qarashlirini rawajlandurush Dahilarning öz-özini ijat qilish yollirining biridur.

Dahilar öz millitige cheksiz xizmet qilishni özining muqedes wezipisi qilghan bolup, bundaq insanlar öz millti üchün janlirini pida qilishtek QEQRIMAN bolushla yetmeydu, belki özige shermendilerche qilinghan töhmetlerge, özining sheripige we xasiyetlirini yerge urush üchün qilinghan herxil suyqeslerge qarshi jessur we aqil-parasetlik bolushi lazim.

Dahilar öz millitining özige xas tarixigha, sharaitigha, shu milletning siyasi-pelsepesige, exlaq-pelsepesige ,  milli ruhigha asasen siyaset belgilishi hergiz bashqa bir millet yaki memmliketlerning mempeeti üchün xizmet qilidighan idélogiyelerni köchurup ekilip, öz millitige tangidighan shexislerdin bolmasliqi lazim.

Dahilar öz millitining medeniyetining pul bilen emes belki ilim-irfan, iman, exlaq bilen rawajlinidighanlighini bilishi lazim. Medeniyet pulsizliqtin emes belki ilimsizliqtin, irfansizliqtin, imansizliqtin, exlaqsizliqtin xaraplishidighanlighini bilishi lazim. Shunga Dahilar aldi bilen öz qewimini meniwi bohrandin qutuldurushqa tirishishi lazim. Milletlerniing qutushlush herkiti wulining pelsepesi mana mushuningdin ibarettur.

Tarixta nahayiti köp impiraturluqlar qquruldi, nahayiti yukseldi peqet bularning héch biri pulning küchi bilen, özining köpligi bilen emes asaslighi özining könglidiki sap  menewiyet, iman  we  milletperwerligi bilen qurulghan. Tarixta zawalliqqa yoluqup yoqalghanliri bolsa pulsizliqtin, kembeghelliktin emes belki asaslighi meniwi jehettiki bulghunushtin yoqalghan.

Güzel exlaqqa, ilimge ige bolmighan, sap itiqat we milletperwer bolmighan, yuksek teshkilatchanliq, intizamgha ige emes Qewim  öz aldigha bir döwlet quralmaydu. Bolupmu bügünki dewride héch bir döwlet yalghuz qoral küchi tayinip, qan tökush bilen qurulmaydu we yashalmaydu. Shunga dahilar öz Qewmini aldi bilen menewi jehettin oyghutushqa, her xil meniwi késeller bilen  zeyileshken rohlarni dawalshqa exmiyet birishi lazim.

Döwlet bolsa insan Qewimliri meydangha kelturgen eng yuksek eserler, eng yuksek qurulmulardur. Bundaq bir ésil eserni meydangha kelturush üchün eng aldi bilen u Qewim yuksek itiqat exlaqigha ige bolushi, bir ghayige ige bolushi we yuksek teshkilatchan, itizamchan bolushi, sap kirleshmigen rohqa ige bolushi lazim.

Bugunki 21-esirde Tarixning téchliq bir dewige kérgenligini hergiz sözliyelmeymiz, belki eksiche heryer pitne-pasatchiliqqa, zorawanliqqa we adaletsizlikke tolghan bir zamanda yashawatimiz.

Mundaq bir tarixi sharaitta dunyadiki mehkum milletlerge bash bolghan Dahilar  özining ammiwi paaliyetliride simwolluq yéngi bir shekil yaritish mejburyitide. Buning üchün 20-esirdikidek bir yer shari xarektirlik paydisiz we „Axirqi urush“ qa béqinda bolup qalmay belki özlirining alahidilikige asasen bu „yéngi urushlargha „ arlashmighan halda ýengi bir „Quyash“ni keship qilishni oylishishi lazim. Yeni yéngi bir pikirni dunyasini meydangha kelturushi lazim.

Wallace Stevenning éytqinidek „Barghanla her yérde, uning dunyasi Quyashtur”  yeni yéngi bir umud. „Bu mumkindur, mumkin, mumkin bolushi lazim“ diyishimiz kérek. Yenila esla mesile yéngi bir térilish yolini tapmaq. Heqiqi bir yéngi qurulush imkani yaratmaq.

Birinji ademler quyashni söyer,

Ikkiji ademlar sayini söyer.

(Bernard Shaw)

29.08.2015 Germany-München

Bu Maqalini yézish üchün paydilanghan Matéryallar:

1. Nelson Mandela: “Der lange Weg zur Freiheit” yeni “ Erkinlik üchün uzun Seper” namliq kitap.

1. Alparslan TürkeSh:  „ Dava“ namliq kitap.

1. Alain Badiou: „Yéngi bir Siyaset üchün Pelsepe“ namliq kitap.

İşte uzun ve mutlu evliliğin 20 sırrı..

1- Aile içinde şakalaşmayı ihmal etmeyin
2- Eşiniz için bakımlı olun.
3- Ailenizin yanında eşinizi sevindiriniz. Övün, saygıyla anın.
4- Evliliğinize hiç kimseyi karıştırmayın. Etraftakilerin sözleriyle hareket etmeyin. Problemi evde çözün.
5- Aşırı kıskançlık duygusuyla bakmayın.
6- Sadece kendinizi haklı görmeyin. Bazen eşinizin de haklı olabileceğini düşünün. Ona fırsat verin. Sorun. Danışın.
7- Eşinizin akrabalarına saygı gösterin.
8- Eşinizin kusurunu örtün. Ortalıkta konuşmayın. Münasebetsizliği bile olsa kapatın. Eleştirmeyin ortalıkta.
9- Bazen eşinize beklemediği sürprizler yapın.
10- Sırlarını saklayın. Özeli hiç konuşmayın. Aile mahremiyeti, en önemli mahremiyettir. Kimseyi ortak etmeyin. Ortak olmak isteyen boşboğazlara müsaade etmeyin.
11- Eşinize bazen isabet ettiğinizi söyleyin.
12- Kibar ve nazik olun.
13- Eve girerken gülümseyin. Dışarıdakini dışarıda bırakın eve sıkıntı taşımayın.
14- Sinirlenince sükûneti koruyun.
15- Evde, çocuk bakımında eşinize yardımcı olun.
16- Onu sevdiğinizi söyleyin. Eşinize bazen bugün daha güzelsin deyin. Bunu demekle kıyamet kopmaz.
17- Ona güvenin.
18- Helal rızık yedirin.
19- Tatile eşinizle gidin. Lokantada yemek yerken bile ailenizle yiyiniz.
20- Ev işinde yardımcı olun.

Autori: Rahmanjan Awut Öz’hal

Yersharigha sayahetke kelgen tashqi pilanit adimidek
Lekming lekming idiyelerning qorshawidin qéchiwatqan
Qatar qatar mashinilarning arliridin shungghup kiliwatqan
Belkim soqrattek yumilaq bash
Hiyugudek telepchan
Balzaktek qalaymiqan kafqadek qorqunchaq
Sheherning ghiriplighini mesxire qilghanche
Qoghunluqta ow owlap yürgen aghmighandek
Hitirqash we endikish ichide
Neshterdek bishigha sanchiliwatqan kün nurida
Qaynawatqandek tupraqtin ün’gendek piyade yolda sanga uchrap qalidighini perhat tursun
Uning chihridiki cheksiz sulghunluqni hichkimdin izdep tapalmaysen
Hemmila perhat tursun tursun mihmanning balisi bulalmaydu
Ottuz yilning aldida ichip tashliwetken haraq botulkisining renggi özgermigendek
Perhat tursunning mihmandositlighi özgirip baqmidi ,
U lükchek emes emma ayaligha xewer qilipmu qoymay her zaman qelib derwazisini
Reqipliri üchünmu ochuq achalaydu
Perhat tursun yighlighandin better échinishliq külüp turup
Sini üyige teklip qilip mihman qilalaydu
U aghinidarchiliq üchün bizge mushitliship birelmeydu
Bizge yardemliship bulangchiliq qilalmaydu
Adem öltürüp birelmeydu
Likin üliwilishni sen’et dep qoyup
Hiyiqmastin ochuq ashkare
Reswalarche hayatqa muhebbet baghlap yashaydu
Gheripning tutuq hawasidin chüshkünlükni ügen’gen
Derdini sanga sözlep sini deritmen qilip qoyup
Sözligenlirini untup qilip yene yashawatqini perhat tursun
Soqiratning ülümide chaqnaydu
Eplatunning gürjikide atushqa birip xaman alidu
Kichide yol mangsa tolistuyning hassini ariyetke ilip üyige qaytidu
Dostuywiskining ülümidin zoqlinidu
Nitizining sarang bulup qélishigha heset qilidu yaki qilmaydu
Sartirining aghmichilighini eyiplimeydu
Uyghurning tonuridek hararet ichide qalghan sheherde dawamliq piyadiler yolida yüridu
Uning wélispiti yoq
Mashinisi yoq
Jinsiyet tetqiqatlirini
Ishtansiz yalingach kocha tüwruklirige qarap
Ayalliqning jelipkarlighgha teqqaslap yizip chiqidu
Perhat tursun barliq zorawan küch we idiyelerning
Qaq chüshtila numusigha tigidu
Xudayim mexsetsiz orunlashturghan bir jume küni yaki shenbide
Sanga piyadiler yolida choqum uchrap qalidu
Bahar called you.

Xelq meydani

Tahir hamut

Öre turup uxlaydighan dulduldek xeterlik men
Özümni da’im xelq meydanida körimen
Meydanning otturisidiki bayraq xadisi
Her küni bir ghérichtin igizleydu

Ténimdiki mital terkipler
Shübhilik nezerde bizni uzaqtin buyan közitip turghan peyghemberlerdek
Éghirliq peyda qilidu

Shamal olishiwalghan bu rast meydanda
Éhtiyat bilen
Natonush kishiler bir birige qarashqa
Emma körmeslikke tirishidu
Tonush kishiler bir biri bilen salamlishishqa
Emma paranglashmasliqqa tirishidu

Tuyuqsizla birmunche adem warang churung bilen
Yerning tégidin ünüp chiqidu
Ularning arisidiki
Puqrache kiyin’gen bir doxtur qeghezni qatlap ayrupilan yasap uchurmaqchi bolup méni körüp yaltiyip qalidu

Ey ré’alizimchi yüzler
Ey romantzimchi közler
Ey naturalizimchi héliqi yerler

Méning shöhretpereslikimge yantayaq bolghan xijilliqim
Kömülüp qalghan qiziqishlirim
Kétish yaki turushqa baghlan’ghan teshwishlirim
Hemmisi mushu xelq meydanigha jem bolghanda
Bir tal chéchim qolumgha chüshidu

Xatire munaridiki ashu qapartma heykeller!
Somkisigha aq yaghliq séliwalghan ashu kichik qizlar !
Jan üzüsh aldidiki ayalning sanggilighan ashu éngiki !
Ejeba ajrap ketken éngekni men tangamdimen ?
Puqrache kiyin’gen doxturning ketkinini
Chawak chalghach yügrewatqan halitini körmidinglarmu ?
Men kördüm we charlighuchi eskerlermu kördi
Siler némishqa körmeysiler?
Siler uning béshigha qaranglar
Bundaq meydandin kétishke
Emeliyette bir adem üchün ayaq bilen bashning perqi yoq

Bir chaghlarda
Bu meydanning burjikidiki derexlikte
Ölüp kétidighan bir ayal bilen uzun söyüshkenidim

Mana emdi 

Meydanning chétidiki kona textte olturdum
We shundaq xiyal aghzimdin chiqti :

Bu xelq meydanida
Bu muqeddes jayda
Kün tikleshken bu peytte
Kölenggengge qayt ey ayali ölüp ketken
Bichare padishah !

Hemme yerde xelq meydani bar
Lékin hemmila yerde öre turup uxlaydighan duldul yoq!

2015 yil 25 Iyun

Eskertish: Perhat Tursun chigirisi, waqti we makani yoq bir derwish edip….Uning üchün zamanning, makanning we milletning….eriq we rengning anche perqiy yoq….Emma lekin edebiyat bolmisa yashiyalmaydu…chünki özimu bir mengip yürgen edebiyat! Uni düshmenmu, dostmu oxshashla Perhat Tursun dep ataydu…

-Tengritagh Akademiyesi Rédaksiyoni

Autori:Korash Atahan

(Millet Üchün zindanlarda riyazet chékiwatqan qartallirimizning eziz xatirisige )

Bir sözüm bar silerge,
Hey tengritagh qartalliri, hey arislan yürek ezimetlirim.
Bilinglar ademning nochilliri hepside…
Chaqnap turidu chiraqtek zulmetlik qara kéchide!
Ademning nochilliri ichide…
Tuzkorlarning destidin,
Wapasiz dunyaning tetürlikidin,
Namertler, xumsilar, satqunlar
Tazim qilip düshmenlerge,
Kochilargha patmay yüriydu maldek emma siler hepside.
Ademning nochilliri ichide…
Allahning rehmiti yaghsa,
Shübhisiz jennetke aylinidu dozaqmu.
Xudayim körüp turidu heq we naheqni,
REB silerning yéninglarda gherip emes siler bizlerdek!

Bizans İmparatoru Maurice, İskit halkının karakterinden söz ederken bunlardan “sadece Türkler ve Avarların askerî bir sisteme sahip” olduklarından bahsederek bunların içerisinde de yalnızca Türklerin kendilerini savaş için hazırladıklarını belirtir.

Bozkır ikliminde yaşayan bir millet olan Türkler için bu sert iklim şartları, coğrafî faktörler, Orta Asya’daki diğer boy ve milletler arasındaki mücadeleler zorlu bir hayat tarzını gerektiriyordu. Bu çetin şartlar Türklerin savaşcı olarak yetişmesine sebep olmuş ve tarihte de “ordu-millet” olarak tanınmaları sonucunu doğurmuştur. Soğuk ve sert iklim şartlarında yaşayan insanlar, zor şartlara kolaylıkla alışabilirler. Maurice’in açıklamalarına göre de, Türkler, “her türlü yokluk ve kıtlığa, sıcağa ve soğuğa dayanıklıydılar”.

Maurice’in bu ifadeleri, Ammianus’un Hunlar hakkında yazmış olduğu karakteristik özelliklerle benzerlik göstermektedir. Bizans tarih yazarlarında, özellikle Maurice’in diğer milletler hakkındaki izahlarında, ırkî özellikler bakımından birbirine benzeyen toplulukları veya milletleri aynı kategoride değerlendirmek adeta bir gelenek haline gelmiştir.

Mesalâ Maurice, bir yandan kuzeybatı ülkelerinin insanları olan Lombartlar, Franklar ve bunlara benzeyen diğer milletleri (ki Tacitus’un Almanlar hakkında yazdıkları da Maurice’in Lombartlar ve Franklarla ilgili olarak söylediklerine benzemektedir) aynı grupta tanımlarken; Türkler (Göktürkler), Avarlar ve Karadeniz’in kuzeyindeki diğer bazı toplulukları da İskit olarak ifade etmiş ve bunların benzeyen özelliklerini de genelleştirmiştir.

Türklerin savaşa yatkın bir millet olmasının tek sebebi, tabii şartlar değildi elbette. Onların millî tabiatlarından kaynaklanan “bağımsızlıklarına olan düşkünlükleri” ve ayrı ayrı boylar halinde yaşama istekleri, birbirinin üstünlüğünü kabul etmeyen, fakat birbirine komşu olarak yaşayan boylar arasındaki mücadeleleri arttırmıştı. Bütün bu boylar arasında her biri lider olma sevdasına düşmüş ve bu mücadeleler Çin entrikaları ile körüklenerek Türk toplulukları arasındaki iç savaşlar yıllarca sürdürülmüştür.

Kendi aralarında bir araya gelmelerini engelleyen bir durum olarak ortaya çıkan “baş olma sevdası”nın üstesinden gelinemediği halde Türkler bir de Çin’i hakimiyet altına almaya çalışmışlar ancak bu konuda uzun süreli bir başarı sağlayamamışlardı. İşte bütün bu karakteristik özellikler ve çevre şartları Türklerin her an savaşa hazır olmalarını gerektiriyordu.

Böyle sert bir iklimde Türklerin savaşlarda ve ulaşımda en büyük yardımcısı atlardı. Maurice’e göre, Türk “Çocukları 3-4 yaşlarından itibaren koyun sırtında ata binme talimi yapar, erkek ve kız çocuklar daha sonra at üzerinde alıştırmalarına devam ederek erken yaşta iyi at binicileri olurlardı. Böylece yetişkin olduklarında büyük bir ustalıkla ata binerler, atı üzerinde yer, içer, uyur ve bütün günlerini geçirirlerdi. Hunlarda olduğu gibi Göktürkler de adeta yürümekte güçlük çekerlerdi”.

Türklerde atın toplum hayatında oynadığı rol hakkında elbette söylenecek çok şey vardır. Öncelikle Türkler, tabiatla mücadele ederken ona hakim olmayı sağlayacak en uygun vasıtaları da kullanmışlardı. Bunların da en başında geleni at idi. Yaşadıkları çevreye uygun hayat standardını ve tarzını at sayesinde geliştiren Türkler “atlı-göçebe medeniyet”i oluşturmuşlardır. Ancak konumuz itibariyle burada özellikle Bizans yazarlarının görüşlerine yer vereceğimizden atın Türk toplumundaki yerini detaylı bir şekilde ele almayacağız.

Maurice, Türklerin, kişi başına birkaç at olmak üzere savaş meydanına çok sayıda atı getirerek hem yiyecek ihtiyaçlarını karşıladıklarını ve hem de düşmana kalabalık bir ordunun kendilerine doğru geldiği hissini vererek hasımları arasında korku oluşturmaya çalıştıklarını anlatmaktadır.10 Türkler, Romalılar ve İranlılar gibi siper kazmazlardı. Atlarını çadırlarının yanına birbirine yakın bir şekilde bağlayıp sıralayarak savaş başlayıncaya kadar bu şekilde korunurlardı. Savaş meydanına getirilen atlar, özel zırhlarla örtülü olduklarından bir Türk askeri için onlar, savaş anında bir kalkan vazifesi gören bir koruyucuydu.

Savaş aleti olarak Türkler, zırh, kılıç, ok ve yay kullanırlardı. Diğer alanlarda olduğu gibi savaş aletlerinin yapımında da Türkler arasında demir önemli bir madendi. Türkler, Bizans elçilik heyetine ticaret yapmak amacıyla demir sunduklarından, Menandros, karşılaşmış oldukları diğer milletler içerisinde Türkleri demir madenleri ile tanımıştı.

‹‹kültür›› bilen ‹‹medeniyet›› tin ibaret bu ikki uqum 18- esirdin bashlap gherblik tarixshunaslar, mutepekkurlar, peylasoplar, jem’iyetshunaslar we medeniyetshunaslarning eserliride körülüshke bashlighan. Shuningdin kéyin bu ikki uqumning ipade qilidighan menisi, da’irisi we bir – biri bilen bolghan munasiwiti nurghun alimlarning tetqiqat témiliridin birige aylan’ghan. Bu heqtiki tetqiqatlarning chongqurlishishigha egiship, gherbte bu ikki uqumning menisi heqqidiki qarashlarda belgilik derijide ortaqliq shekillendi. Shuning bilen gherbning ilim saheside ‹‹culture››(kültür yaki kalchér), ‹‹sivilization›› (siwélayzeyshn) dégen ikki söz omumliship, jem’iyettiki nurghun ijtima’iy amillarni chüshinish we hel qilishta éniq bir uqum we métod meydan’gha keldi. 1915~1919- yillarda junggoda lushun we chén dushyu qatarliq ziyaliylar yétekchilik qilghan ‹‹yéngi medeniyet herikiti›› élip bérilip, xelq’aradiki nahayiti nurghun kilassik kitablar xenzu tiligha terjime qilindi. Ilghar ijtima’iy we pelsepiwiy qarashlar tonushturuldi. Shu qatarda in’gliz tilidiki ‹‹culture›› sözi xenzuche ‹‹文化›› dégen xet bilen, ‹‹sivilization›› sözi bolsa ‹‹文明›› dégen xet bilen ipade qilindi. Shuningdin bashlap hazirghiche xenzuche eserlerde bu ikki söz izchil qollinilip kelmekte.

‹‹kültür›› (文化) bilen ‹‹medeniyet›› (文明) tin ibaret bu ikki uqum bir milletning bir pütün hayatining maddi we meniwi tereplirini öz ichige alidu. Shunga, bu ikkisining hem ortaqliq hem perqliq teripi bar. Lékin, bularni oxshash bir uqum dep arilashturuwélishqa bolmaydu. Eger bu ikki uqum bir – birige arilashturiwétilse bir milletni chüshinishte we jem’iyettiki mesililerni hel qilishta éghir qiyinchiliq we ziddiyet peyda bolidu. Hetta milletler otturisidimu toqunush kélip chiqidu.

Hazir xenzu tilidiki bu ikki sözni uyghurchigha terjime qilghanda, til yéziq tarmaqliri ‹‹文化››ni ‹‹medeniyet››, ‹‹文明››ni ‹‹medeniylik›› dep atashni xéli omumlashturghan bolsimu, lékin bu yerde ‹‹medeniyet›› bilen ‹‹medeniylik›› dégen ikki söz emeliyette peqet bir xil uqumning ikki xil atilishigha aylinip qalghan, mezmun jehettin bolsa uninggha ‹‹文明›› dégen sözde ipade qiliniwatqan mena yüklinip qalghan. Shuning bilen eslide ‹‹kültür››(文化) sözi bilen ipade qilinishqa tégishlik bolghan uqumni ‹‹milliy medeniyet››(民族文化) dégen nam bilen ataydighan yene bir söz peyda bolghan.
Ilmiy muhitimizda omumlashqan bu ‹‹medeniyet›› sözi eslide uyghurlar islam dinigha étiqad qilghandin kéyin ereb tilidin uyghur tiligha kirgen. Uning esli shekli ‹‹medine›› bolup, menisi ‹‹güllen’gen››, ‹‹ronaq tapqan››, ‹‹sheher›› dégenliktur. Eslide bu sözde bir milletning melum bir dewrdiki omumiy tereqqiyat jeriyani we érishken netijisi nezerde tutulidu. Jem’iyetshunasliq pénide qobul qilin’ghan oqum boyiche éytqanda, uning menisi in’gliz tilida ‹‹sivilization›› (siwélayzeyshn), xenzu tilida ‹‹文明›› dégen xet bilen ipade qilin’ghan uqumgha tengdur. Lékin, bu uqum uyghur tiligha ‹‹medeniylik›› dégen söz bilen terjime qilinip, ‹‹medeniyet›› sözining süpet shekli ornida qollinilghachqa, uqum müjmelliki peyda boldi. Shuning bilen, eslide ikki söz bilen ipade qilin’ghan ikki uqum uyghur tilida ‹‹medeniyet››(文化), ‹‹medeniylik››(文明) we ‹‹milliy medeniyet››(民族文化) dégen namlarda atalghan üch uqum sheklide otturigha chiqti.
Elwette, bu jehettiki uqum müjmellikini hel qilish we bu ikki uqumni uyghur tilida qandaq söz bilen ipadilesh we ularning bir – biri bilen bolghan munasiwitini aydinglashturush heqqide yéqinqi yillardin béri nahayiti ehmiyetlik tetqiqatlarmu élip bérilip, in’gliz tilidiki ‹‹culture››, xenzu tilidiki ‹‹文化›› dégen sözlerni uyghur tilida ‹‹kültür›› dep atash, in’gliz tilida ‹‹sivilization››, xenzu tilida ‹‹文明›› dep atalghan sözni uyghur tilida ‹‹medeniyet›› dep atash tewsiye qilinmaqta. Emeliyettimu mushundaq atighanda, ilmiy sahediki uqum müjmellikini hel qilip, xelq’ara ilim sahesidiki uqum we chüshenchiler bilen ortaqlashqili hem ‹‹kültür›› (文化) bilen ‹‹medeniyet›› (文明) ning munasiwitini aydinglashturghili bolidu.

Aldi bilen, ‹‹kültür›› bilen ‹‹medeniyet››tin ibaret bu ikki uqumning da’irisi we xaraktérini éniq chüshen’gende, uningdin kéyin bu ikki uqumning munasiwiti we bir milletning hayatida totqan rolini aydinglashturghili bolidu. Yuqirida déyilginidek, bu mesile heqqide 18- esirning kéyinki yérimidin béri xelq’ara ilim saheside türlük qarashlar otturigha qoyulghan. Bu qarashlardiki diqqetni tartidighan ortaq nuqtilardin biri kültürning bir milletning özige xas bolghan turmush usuli we heriket shekli ikenlikidur. ‹‹kültür›› bilen ‹‹medeniyet›› otturisida hem ortaqliq hem perqliq terepler bar. Aldi bilen her ikkisi ijtima’iy hayatni öz ichige alidu. Ijtima’iy hayat bolsa din, exlaq, hoquq(siyasiy we qanun), eqil, éstétika, iqtisad, til we ilim-pen bilen munasiwetlik hayattur. Bu sekkiz türlük hayatning hemmisi ‹‹kültür›› dep atalghinidek, yene ‹‹medeniyet›› depmu atilidu. Medeniyet türlük milletlerning ortaq mehsulidur. Chünki, her qandaq medeniyet ashu medeniyetke érishken milletlerning ortaq bir hayatni bashtin kechürüsh jeriyanida yaritilidu. Shu seweblik, medeniyet xelq’araliq bolidu. Lékin, bir medeniyetning ashu medeniyetni meydan’gha keltürgen milletlerde alghan xas shekilliri bolsa ‹‹kültür›› dep atilidu. Shunga, kültür bilen medeniyet otturisida mundaq ortaqliq we perqliq terepler bar:

1-medeniyet xelq’araliq bolidu, kültür milliy bolidu.
2- medeniyet eqil we usul arqiliq yaritilidu. U sün’iy bolidu. Kültür bolsa tuyghu we ilhamgha tayinip meydan’gha kélidu. U tebi’iy shekillinidu.
3- medeniyet bir millettin bashqa bir milletke ötidu, lékin kültür ötüshmeydu.
4- bir millet medeniyitini özgerteleydu, lékin kültürini özgertelmeydu.
5- medeniyet iqtisadiy, qanuniy, diniy, exlaqiy pikirlerning toplimidur, kültür diniy, exlaqi, bedi’iy tuyghu qatarliqlarning toplimidur.
Démek, kültür bilen medeniyetni bir biridin ayrighan nerse, kültürning tuyghudin, medeniyetning chüshenchidin barliqqa kélishidur. Bashqiche éytqanda, kültür qelbke tayinidu, medeniyet méngige tayinidu. Mesilen, xelqning edebiy zoqidin meydan’gha kelgen mesel, chöchek, letipe, qoshaq, dastan qatarliqlar uyghur kültürige mensup, yüsüp xas hajipning chüshenchisi we iradisi boyiche belgilik bir edebiy shekilni asas qilip yézilghan ‹‹qutadghu bilig›› dastani uyghur medeniyitige mensuptur. Shuningdek, uyghurlarning sen’et tuyghusidin payda bolghan ‹‹ejem›› muzikisi uyghur kültürige mensup, qurban ibrahimning sen’et chüshenchisi boyiche ishlen’gen ‹‹méning rawabim›› dégen muzika uyghur medeniyitige mensup.

Kültür tuyghugha tayinip tebi’iy shekillen’gechke, uning tereqqiyatimu yene birer shexsning iradisige béqinmay tebi’iy halda meydan’gha kélidu, özgirishimu yene shexsning iradisige baghliq bolmaydu. Mesilen, bir tildiki sözlerni kishiler xalighanche bikar qilip, uning ornigha yéngi sözlerni yasap deslitelmeydu. Grammatikiliq xususiyetlirinimu kishiler xalighanche özgertip yéngi amillarni qoshalmaydu. Tildiki özgirish we tereqqiyat kishiler sezmigen halda tebi’iy otturigha chiqidu. Kültürning esli menbesi qelptur. Kültür qelptin chiqqan tuyghudin yaki hésyattin shekillen’gechke, uning milletning özige xas bolushtek alahidiliki bolidu, uningda milletning esli rohi namayan bolidu. Millet ezalirining xoshalliqi we meniwiy hozuri peqet kültür arqiliq qana’et tapidu. U kishilerni bir -birige baghlap turidu. Shunga, her qandaq millet kültürdin ayrilalmaydu, eger ayrilidiken özining mewjutluqini saqliyalmaydu. Jem’iyette meniwiy buzulush, tewrinish we muqimsizliq peyda bolidu. Tarixtiki meshhur rim impériyesi, ereb xelipiliki, iran shahinshahliqi, misir padishahliqi qatarliq nurghun qudretlik hakimiyetlerning gümran bolushi kültürge sel qarash we uningdin yiraqlashqanliqtin yüz bergen. Sabiq sowét ittipaqining tarqilip kétishidiki muhim seweblerning biri dölet ichidiki milletlerning kültürige ehmiyet bermey, rus medeniyitini dölet ichidiki milletlerning kültürige mejburi tangghanliqi idi. Netijide bu xil medeniyet siyasiti rus milliti bilen bashqa milletler otturisida naraziliq, ziddiyet we qarshilishishni peyda qilip, amérika bashchiliqidiki sowét ittipaqigha qarshi döletlerning arishilip, sowét ittipaqigha qarshi diplomatik urush qozghishigha sewep bolghan. Démek, kültür bilen milliy mewjutluq zich birikken bolidu. Her qandaq bir milletning hayati peqet kültürige tayinip normal dawamlishidu. Kültürning shekillinishide jughrapiyelik muhit we insan amili muhim rol oynaydu. Millet ezalirimu özi yashighan jughrapiyelik muhitning tesiri astidila öz kültürini yaratqachqa, her xil kültürler otturisida sélishturma qélishqa bolmaydu. Ularning birini ‹‹ilghar››, birini ‹‹qalaq›› dep ayrish ilmiy chüshenchige uyghun emes. Shunga, her qaysi milletlerning tereqqiyatini kültürni asas qilip bahalash toghra usul emes. Emma, kültürdimu özgirish bolidu. Biraq bu özgirish uning meniwiy asasliri we qimmet sistémiside emes, belki mu’essiseliride we dewriylik xususiyetke ige bezi maddiy belgiliride körülidu. Bu mu’essiseler we dewriylikke ige amillar ötmüshke mensup belgiler süpitide tarixqa aylinidu. Mesilen, nurghun ellerning kültüride ming yillap pen we din bilimliri bille oqutulghan skulastik oqush orunliri (medrise ma’aripi) dewrning ötüshi bilen emeldin qélip, uning ornini pen inistitutliri, uniwérsitétler we ilahiyet fakultétliri yaki diniy inistitutlar igellidi. Démek, bu oqutush mu’essisesining maddiy shekli tarixqa aylan’ghini bilen uning mahiyiti saqlandi. U yéngi bir zoq we yéngi bir chüshenche bilen zamaniwiy dewrge xas bir shekilde otturigha chiqti. Démek, ilmiy sahede yaki kishilerning aghzida ‹‹milliy medeniyet›› dep atilip kelgen nersiler eslide kültürdur. Kültürning alahidiliki milliylikni ipade qilishtur. Shunga, buni ‹‹milliy medeniyet›› démey, ‹‹kültür›› dep atishimiz kérek. Mesilen, ‹‹uyghur milliy medeniyiti›› démey, ‹‹uyghur kültüri›› dep atash toghridur.

Medeniyet bolsa eqil we usul arqiliq yaritilghachqa, mewjut shara’ittiki éhtiyajgha asasen uni xususiy iradige tayinip ijad qilishqa, mewjut halettikilirini téz yéngilashqa we hetta uningdin waz kéchishke bolidu, shuningdek yene uni bashqa milletlerdin qobul qilish zörüriyitimu bar. Medeniyetning esli menbesi méngidur. Shunga, medeniyet eqilge tayinip, shekil, métod, usul we charilerni asas qilip yaritilidu, xelq’ara qimmet ölchemlirige yétishni meqset qilidu. Elwette medeniyetning shekillinishi we yoqilishida bezi amillar bolidu. Jughrapiyelik muhit, insan amili, jem’iyet, iqtisadiy shara’it, köchüsh, sheherlishish qatarliqlar medeniyetning shekillinishide nahayiti muhim amil hésaplinidu, yene qimmet sistémisi, siyasiy we ijtima’iy tüzüm, til, qanun sistémisi, ma’arip, her xil éhtiyajlar, medeniyet miraslirigha warisliq qilish, qoghdinish we hujum, medeniyetning öz’ara tesiri qatarliqlarmu nahayiti aktip rol oynaydighan amillardur. Bu amillarni xulasilap éytqanda, medeniyet ötmüshtin qalghan miraslargha warisliq qilish, mewjut shara’itta ijadiy shekil bilen otturigha chiqirish we bashqa milletlerdin qobul qilishtek usullar arqiliq meydan’gha kélidu. Shunga, her xil medeniyetler otturisida sélishturma qélishqa, birini ‹‹ilghar››, birini ‹‹qalaq›› dep ayrishqa bolidu. Milletlerning tereqqiyat sewiyesimu peqet ular yaratqan medeniyetke asasen ölchinidu. Medeniyette algha bésishta milletler otturisida barawerlik, öz – ara chüshinish, bir – birining kültüri we xasliqigha hörmet qilishtek ijtima’iy halet mewjut bolushi kérek. Shu chaghda bir orunda yashawatqan milletler bir – birining medeniyitidiki ilghar amillarni, yéngiliqlarni tebi’iy halda qobul qilip, özining tereqqiyatini algha sürüshke paydiliq shara’it hazirlaydu. Buningdin melumki, kültür medeniyetning tereqqiyatigha hergizmu tosqun bolmaydu, eksiche kültürni ret qilidighan yaki uninggha zerbe biridighan her xil belgilime, qarar yaki siyasetler milletlerning medeniyette yüksilisige tosqun bolidu, milletlerning bir -birini chüshinishige, bir – birining medeniyitidiki ilghar tereplerni tebi’iy halda qobul qilishighimu paydisiz haletni peyda qilidu.

Démek, melum bir jem’iyetke a’it ijtima’iy pa’aliyetler we téxnikiliq qurulushlar ‹‹kültür››ni hasil qilidu. ‹‹medeniyet››bolsa bashqa bir menini ipade qilidu. Medeniyet milletler ara ortaq qimmet sewiyesige yükselgen chüshenche, heriket we turmush wasitilirining tamamidur. Bu ortaq qimmetlerning menbesi kültürdur. Mesilen, ‹‹gherb medeniyiti›› dégen chaghda, étiqad jehettin xristiyan dinigha ishinidighan milletlerning meniwiy – ijtima’iy qimmet ölchemliri bilen, tebi’iy pen’ge tayan’ghan téxnikisi nezerde tutulidu. Halbuki, gherb medeniyitidiki milletlerning her birining ayrim bir kültüri bar. Ular tebi’iy pen saheside oxshash bir xil chüshenchige ige, téxnikini yaritish we paydilinishta bir – birige yéqin usullarni qollinidu. Lékin bu milletler bashqa – bashqa tilda sözlishidu, örp-aditi, en’enisi, exlaq chüshenchiliri, edebiyati(shé’iriyiti, mejazi wasitilar, hetta letipiliri , chöchekliri, dastanliri), güzel sen’iti, folklori we kiyinish shekli bir xil emes. Hetta hemmisi xristiyan étiqatida bolsimu, bu din’ge bolghan mewqesi perqlinidu. Mana bu xil perqliq étiqad, xa’ish, chüshenche, tedbiqlash usuli we heriket shekilliri her bir milletning kültür terkiplirini teshkil qilidu. Shundaq bolghachqa, her bir millet bir xil kültürge ige bolidu. Bashqiche éytqanda, her bir kültür ayrim bir milletke wekillik qilidu. Uyghurlarmu özining tili, en’enisi, dini étiqadi, sen’iti, chüshenchisi, turmush usuli we weqelerge tutqan xususiy pozitsyesi bilen talay esirlerdin béri dawam qilip kelgen bir kültürge ige. Qisqisi, kültür xaraktér jehettin ‹‹xususiy››, medeniyet ‹‹omumiy›› bolidu. Medeniyet kültürdin meydan’gha kélidu. Bir kültürning mewjutluqi bir milletning mewjutluqini yaki bir milletning mewjutluqi bir kültürning mewjutluqini körsitidu.

Bu yerde medeniyetning ‹‹ilgiri sürüsh›› we ‹‹cheklesh›› rolinimu eskertish kérek. Medeniyetning eslide milletning tereqqiyatini ilgiri sürüsh we kültürini qoghdashtek alahidiliki bolidu. Elwette, eqilge tayan’ghan medeniyet choqum tuyghugha tayan’ghan kültürge uyghunlashqanda, yeni pikir(chüshenche) bilen hésyat bir – birige maslashqanda bu meqset emelge ashidu. Eger medeniyet kültürge mas kelmise, yeni pikir bilen hésyat bir birige zit kelse undaq medeniyet kültürni weyran qilish bilen birlikte shu xil kültürning igisi bolghan milletning meniwiy dunyasini, qimmet sistémisini we jem’iyet qurulmisini buzup, millet ezalirining rohiy we exlaqiy qiyapitini weyran bolush halitige, yeni millet ezalirini ishenchisiz, qararsiz, ümidsiz, iradisiz we boshang haletke chüshürüp qoyidu. Bashqiche éytqanda, kültür bilen medeniyet eslide bir – birige zit emes. Ular bir – birini shert qilidighan we bir – birini toluqlaydighan ikki uqumdur. Bir millet üchün éytqanda, kültür söyidighan, medeniyet hewes qilidighan nersilerdur. Kültür milletning mewjutluqini saqlaydu, medeniyet bolsa tereqqiy qilduridu, yeni kültür milletning ichki dunyasining mukemmellishishini, medeniyet bolsa tashqi tereqqiyatini, yeni tebi’et dunyasigha bolghan hökümranliqini körsitidu. Shunga, her qandaq millet medeniyet yaritishqa tirishidu. Yuqirida déyilginidek, medeniyet milletning kültürini asas qilsa hemde bashqa milletlerning medeniyitidin alghan terkiplermu ashu kültürge mas kelse, medeniyet kültürni qoghdighuchi bir qorghan’gha aylinidu, u chaghda milletmu yüksilidu, medeniyet jehette algha basidu. Eger milletning medeniyiti ajiz bolsa, bu medeniyet yat medeniyetning istilasi aldida tewrep kétidu, kültürning bahalash we tallash iqtidari yoqilidu, meniwiy küch we qimmet sistémisi boshap kétidu, kültür yat medeniyetning tamghisi bésilghan her qandaq bir terkipning hujumigha biwasite duch kélidu. Medeniyet éngi we terkipliri tewrep ketkenliki üchün yat medeniyet muhitidin yüksek tepekkurning netijiliri qobul qilinmaydu, emma paydisiz terkipler asanla éqip kiridu. Chünki, paydisiz nersilerning kirishi üchün yuksek tepekkurge we iradining küchige muraji’et qilishqa éhtiyaj tughulmaydu. Shuning bilen jem’iyette milletke, kültürge paydisiz, ötkünchi we ehmiyetsiz nersiler moda süpitide asasiy éqimni hasil qilidu. Milletmu tinch shekilde ze’iplishishke hetta gumran bolushqa yüzlinidu. Kültür bilen medeniyetning munasiwitini obrazliq teswirleydighan bolsaq, kültür chaqning ‹‹ich kamiri››, medeniyet bolsa ‹‹tash kamiri›› dur.

Démek, eger bir jem’iyette medeniyet kültürge mas kelmise yaki uninggha zerbe bérishtek mahiyetke ige bolsa, shu xil muhitta yashawatqan milletlerning ilmiy, penniy, pikriy(idiyiwiy) we iqtisadiy tereqqiyatida nahayiti roshen perq shekillinidu. Bu perq asta –asta milliy ziddiyetke qarap tereqqiy qilidu. Her xil xaraktérdiki weqeler yüz birishke bashlap, jem’iyette xatirijemlik bozulup, hemme yerni endishe qaplaydu. Bezide hetta düshmen döletler ariliship bu xil weziyettin ustiliq bilen paydilinishqa urinidu we siyasiy jehette parchilash oyunini oynaydu. Kültür uzun tarixiy tereqqiyatlar jeriyanida tebi’iy halda shekillen’genchke, ijtima’iy hayatta nahayiti chongqur yiltiz tartip, millet ezalirining hésyati we rohi bilen chemberches baghlan’ghan bolidu. Shunga, kültürge azraqla paydisiz bolghan her qandaq belgilime, qarar yaki siyasetler yürgüzülse keng xelqning könglige azar yétidu. Xelq hakimiyettin qattiq renjiydu. Hetta xelq hakimiyetke qet’iy ishenmeydighan halet shekillinidu. Hakimiyet bilen xelq otturisida hang shekillinidu. Uzun’gha barmay hakimiyet milletlerning himayisidin ayrilidu, her xil ziddiyet ewj alidu. Shunga, her qandaq bir dölet öz térritoriyesidiki türlük milletlerning kültürini qoghdap, hémaye qilip we uning tebi’iy halda tereqqiy qilishigha paydiliq bolghan siyasiy we ijtima’iy weziyetni yaratqandila ichki ziddiyettin we tashqi xewptin saqlinalaydu.
Elwette medeniyetmu yoqilish xewpige duch kélidu. Medeniyetning yoqulishida mundaq sewepler muhim rol oynaydu:

1- gé’ologiyelik yaki tebi’iy apetler(kelkün, yer tewresh, ot apiti qatarliqlar),
2- ékologiyelik tengpungluqning buzulushi, iqlimning jiddi özgirishi,
3- waba we shuninggha oxshash yuqumluq we bashqa saqaymas késelning tarqilishi,
4- énirgiye we xam eshya menbesining xorap tügishi
5- soda yolining özgirishi bilen bir memliket yaki bir rayonning iqtisadiy jehettiki ehmiyiti we küchini yoqitishi,
6- pikriy we exlaqiy hayatning buzulushi,
7- jem’iyet qurulmisining ajizlishishi(ishench tuyghusining tewrep kétishi, ümidsizlik, harghinliq, qorqunchaqliq, bizarliq, ézilen’gülük haletliri),
8-kirimning namuwapiq tarqilishi, yeni bayliqning adil bolmighan bir shekilde belgilik kishilerning qoligha merkezlishishi,
9- yat milletlerning istilasi,
10- yéngi ewladning öz medeniyitige ige bolmasliqi, uni béyitish, ilgiri sürüsh we qoghdashqa ehmiyet bermesliki.

Insaniyet hazirgha qeder töt chong medeniyet chembirikini bashtin ötküzüp keldi. Bular rim medeniyiti, islam medeniyiti, sherq asiya medeniyiti we gherb medeniyiti chembirikidin ibarettur. Dölitimizdiki 56 millet 56 xil kültürge ige bolush bilen birlikte, yene ularning medeniyiti sherqiy asiya medeniyiti bilen islam medeniyitidin ibaret ikki chong medeniyet chembirikige mensuptur. Shinjangda bu ikki xil medeniyet chembirikige mensup 13 millet yashimaqta. Démek, shinjangda 13 xil kültür we ikki chong medeniyet chembiriki mewjut. Bundaq köp xil kültür we medeniyetke mensup rayonda her xil milletler inaq, jem’iyet tertiwi muqim bolushtek weziyetni izchil saqlashta kültürning roli intayin zor.

Kültür bir milletning tili, étiqadi, örp-aditi, exlaqi, turmush usuli, sen’iti, jem’iyet teshkili qatarliq meniwiy hayatining omumiy toplimi bolghachqa, u bir yashash pirinsipi süpitide millet ezalirining herikitini közitip, nazaret qilip qilip turidu. U millet ezaliri üchün qet’iy emel qilishqa tégishlik hayatliq mizani hésaplinidu. Shunga, kültür ‹‹yéziqsiz qanun›› süpitide bir jem’iyetning tertiwini, muqimliqini, kishiler otturisidiki normal munasiwetni saqlashta nahayiti muhim bir wasite bolushtek rol oynaydu. Emma, bu jehette medeniyetning her waqit bundaq rol oynishi natayin. Mesilen, xelq ichidiki héchqandaq bir medeniyet terbiyesi almighan addiy bir adem kültürge mensup étiqad, exlaq yaki örp – adetning küchi bilen öz özini idare qilip, ijima’iy tertipke, jem’iyet amanliqigha ziyan salidighan ishni qilmaydu. Eksiche medeniyet terbiyesini alghan, qanunni chüshinidighan bezi rehbiriy kadirlardiki chiriklishish, paraxorluq qilmishlirining körülüshi bolsa ularda kültür éngining yeni, étiqad, exlaq yaki en’enining yoqalghanliqidur. Démek, insanda kültür bolmaydiken, undaq kishini medeniyetmu tizginliyelmeydu, özgertelmeydu, hetta bezide qanunmu tosup bolalmaydu. Kültürde ‹‹yaxshi›› we ‹‹yaman››, ‹‹toghra›› we ‹‹xata››, ‹‹dorust›› we ‹‹eyip››ning chek – chégrisi nahayiti éniq ayrilghan bolup, kishiler omumen ‹‹yaxshiliq››, ‹‹toghriliq››, ‹‹dorustluq››ni özige hayat pirinsipi qilishqa tirishidu. Shunga, kültür chongqur yiltiz tartqan jem’iyette kishiler meniwiy hozur ichide yashaydu, jem’iyet tertiwimu buzulmaydu. Yéqinqi yillardin béri dölitimizning ‹‹döletni exlaq bilen idare qilish››ni teshebbus qilishi del kültürning jem’iyet tertiwini saqlash we dölet idare qilishtiki rolining muhimliqini tekitleshtin ibarettur. Bu arqiliq téximu saghlam bir medeniy jem’iyet yaritishtur. Shunga, ilmizdiki her qaysi milletlerning kültürini qoghdash, asrash, qézish, retlesh, öginish we tetqiq qilishni dawamliq kücheytish, kültürni namayan qilidighan sorun we pa’aliyetlerni dawamliq köpeytish ilimizning tinchliq ichide yenimu qudret tépishidiki zörür wasitilardin biridur. Bolupmu her qaysi milletlerning kültürini qoghdash we kéyinki ewlatlargha yetküzüshte ma’arip tarmaqliri ‹‹kültür dersliki››ni tüzüp, uning her qaysi sahelirini pen süpitide shu milletning ottura we bashlan’ghuch mektep oqughuchilirigha sistémiliq bir shekilde ögetkende, kültürning roli we ehmiyiti téximu aydinglishidu. Kishilerning exlaqi we meniwiy süpiti téz ösidu. Jem’iyette her xil xurapiy eqidilerning yamrishining aldi élinidu, milletlerning bir -birini chüshinishi we bir birige bolghan hörmiti ashidu. Inaq jem’iyet berpa qilish qedimimu tézlishidu. Medeniyetke bolupmu kelgüsige, zamaniwiylishishqa, dunyagha yüzlinishte nahayiti paydiliq shara’it yaritilidu.(Yüsüpjan Yasin)
Menbe : kitap munbiri zhurnilining 2015-yili 1-sanidin élindi

Aotori: Cahit Sıtkı Tarancı

Yaş otuz beş! Yolun yarısı eder.
Dante gibi ortasındayız ömrün.
Delikanlı çağımızdaki cevher,
Yalvarmak, yakarmak nafile bugün,
Gözünün yaşına bakmadan gider
Şakaklarıma kar mı yağdı ne?
Benim mi Allahım bu çizgili yüz?
Ya gözler altındaki mor halkalar?
Neden böyle düşman görünüyorsunuz;
Yıllar yılı dost bildiğim aynalar?
Zamanla nasıl değişiyor insan!
Hangi resmime baksam ben değilim:
Nerde o günler, o şevk, o heyecan?
Bu güler yüzlü adam ben değilim
Yalandır kaygısız olduğum yalan.
Hayal meyal şeylerden ilk aşkımız;
Hatırası bile yabancı gelir.
Hayata beraber başladığımız
Dostlarla da yollar ayrıldı bir bir;
Gittikçe artıyor yalnızlığımız
Gökyüzünün başka rengi de varmış!
Geç farkettim taşın sert olduğunu.
Su insanı boğar, ateş yakarmış!
Her doğan günün bir dert olduğunu,
İnsan bu yaşa gelince anlarmış.
Ayva sarı nar kırmızı sonbahar!
Her yıl biraz daha benimsediğim.
Ne dönüp duruyor havada kuşlar?
Nerden çıktı bu cenaze? Ölen kim?
Bu kaçıncı bahçe gördüm tarumar.
N’eylesin ölüm herkesin başında.
Uyudun uyanamadın olacak
Kim bilir nerde, nasıl, kaç yaşında?
Bir namazlık saltanatın olacak.
Taht misali o musalla taşında.
Cahit Sıtkı Tarancı