Bir Milletning Teqdiri we Dahilar Toghrisida

Autori: Hebibulla Ablimit

Sultan Selchuq Bughrahan

Qarahanlar Emperiysining dunyagha meshhur hökümdari Sultan Selchuq Bughrahan!

Dahilar Hunlargha yol körsitishi lazim,

Hunlarning umutsizlinip qilishigha hergiz yol qoymasliqi lazim.

-Hun tengriquti Atila han 

Dahi digen ikki yaki uningdin artuq shexsilerning bir yerge kélip, birlikte otturgha chiqishi we bir guruppa(Teshkilat, Partiye….) ezalirining tesiri netijiside belgilik bir paaliyet sheklige sewep bolush arqiliq otturgha chiqqan bir siyasiy uqumdur.

Dahi bolsa özi ait bolghan shu guruppa yaki shu Qewim(Amma, Xelq)ning bashqa ezaliridin roshen bir alahidilikke ige bolghan we bu guruppa paaliyetlirige özining idiyesini tesir qilduralaydighan alahide talantqa ige bir shexis.

Bu dahiliq alahidilikke ige bolghan shexis bashqa guruppa ezalirigha qarighanda téximu awan´gartliq rol oynaydighan, téximu alahide hörmetke sazawer bolghan, bu guruppa ezaliri we yaki özi ait bolghan Qewim ustidin özining hökumini ijra qilishqa mahir bolghan bir shexistur.

Dahilar bolsa guruppa yaki pütün ammigha tesir qilalaydu. Ular eqilliq, bilimlik, adaletlik, edep-exlaqliq, égghir-bésiq, jessur, mert,  mulayim mijezlik, wapadar, toghra sözluk, shepqetlik kélidu. Ular öz doslirining xataliqlirini (Munapiqliqtin bashqa) kechurup qilalaydu, shökret perezlik qilmasliqtek  bir qatar ésil alijanap xésletlerge ige bolidu.

Dunyada bir pütün mukemmel insan bolmaydu, xatasiz peqet Allagha xas süpettur. Emma Dahida yuqarda sanap ötken süpetler asasen toluq bolghandila keng xelq ammisini öz ettrapigha toplalaydu we öz Qewimmini közligen mexset üchün seperwer qilidu.

Dahi bolghan shexis öz Xelqini toluq chüshengen késhidur.

Jenubi Afriqa xelqining dahisi, Nobel téchliq mukapatigha érishkuchi Nelson Mandela özining „Erkinlik üchün uzun Seper“ namliq kitawida mundaq digen:“ Dahi digen  özi rexperlik qilghan xelqining pütün exwalini toluq chüshengen késhidur“

Dahi bolghan késhi öz xelqining tarixini, medeniyetini, külturini, qimmet qarishini, siyasi –pelsepesini we shu dewridiki siyasi, iqtisadi, ijdimaiy exwalinidin toluq xewerdar bolghan bolushi lazim. Mana mushundaq bolghandila andin öz xelqini toghra yolgha yéteklesh bilen birge öz xelqi ichidiki zidiyetlerni toghra hel qilip, özining parlaq idiyesi arqiliq qarangghuluqta qalghan öz Qewimining ichige nürluq chiraq yaqidu.

Dahi öz idiyesi yaki özi tewe bolghan gurupining idiyesi bilen élip baridighan paaliyet we yaki küresh arisidiki  munasiwetke chongqur exmiyet birishi lazim. Idiye bilen paaliyet (küresh) otturisidiki munasiwet tigi tektidin éytqanda insanning pütün ish-herketliri ustidiki oylighan oyliri bilen munasiwetlik bolghan bir tebiy hadisdur.

Dahi otturgha qoyghan idiyening mezmuni bilen élip barmaqchi bolghan paaliyet otturisiki munasiwet yaxshi bolghandila shu idiyening türkisidiki paaliyet  arqiliq yetmekchi bolghan axirqi nishangha toloq yetkini bolidu.

Eger Dahining asasi wezipisi  siyaset qilish bolsa u halda idiye bilen siyasi paaliyet arisidiki munasiwetning zörurligi hessilep ashidu. Idiye bilen siyasi paaliyet otturisiki munasiwetning mahiyiti axirda siyaset bilen shu milletning pelsepesi otturisidiki munasiwetke birip taqilidighanlighini otturgha qoymay turalmaymen. Chünki Dahi yurguziwatqan siyaset elwette shu xelq-ammisi bilen zich baghlanghan boludu,  élip biriwatqan siyasi paaliyetning keng dairlik bolushi we ortaq hayatliqni teshkil qilghan xelq-ammisining qabiliyet dairisi ichide boludu hemde shu xelq-ammisigha rexperlik qilish sewebi bilen élip birilghachqa shu xelqning yaki Milletning siyasi-pelsepesi bilen munasiwetlik bolidu.

Siyaset bolsa insanning aktip paaliyetlirining biri bolup, insanning pütün paaliyetliride aktip rol oynaydighanlighi üchün siyaset bilen shu milletning  pelsepesining otturisida zich munasiwet bolidu. Chünki siyaset shu milletning siyasi paaliyetliri üchün rol oynaydighan bir siyaset bolushi üchün shu milletning exlaq-pelsepesige uyghun bolushi lazim. Siyaset ikki insan otturisidiki exlaq munasiwitidin halqip pütün jemiyet derijisige köturulidighanlighi üchün siyaset yenila pelsepe derijisige köturilidu. Bu menidin  Dahi shu millet yaki xelqning  exlaqigha  ülge bolidighan bir shexistur.

Dahi yene bezide pütün bir milletning gunahlirini öz ustige alghan, özide tebiy bir alahidilikning barlighigha chongqur ichengen, xelqning  éghir böhran ichide  qalghan waqitlarda kökrek kérip otturgha chiqqan, öz xelqini maddi we meniwi böhrandin qutuldurush üchün özini atighan insanndur.

Dahilar bolsa özining qubandanliq qilish alhidiligi we shexsi obroyidin paydilinip xelqni bashquridu yaki bashqa mexsetlirige yétidu. Dahi mexsetni emelge ashurush üchün öz ara hemkarlishish, tézginlesh,  bashqurush, ammining küchini herketlendurush qatarliq wastilarni qollinidu. Dahi hergiz öz xelqige zorawanliq wastilarni qollanmaydu belki yene ijdimai munnasiwetke tayinidu we adaletlik bolidu. Bu toghrughuluq Hindi xelqining dahisi Mahatma Gandhi mundaq digen iken: “Heqsizlikke béqinip, pütün insanlarni arqamgha egeshturgendin, heq-adalet yolida méngip yalghuz qalghinip yaxshiraq!“

Yene u mundaq digen:“Adaletsiz réjimni adalet bilen öruwiteyli. alqishlighan xelqning aldigha qangha héch boyalmighan ikki qolimizni köturup chiqayli!“

Dahi özining ésil exlaqi, adaliti bilen, aldin-ala körush qabiliyiti bilen , özining keskinligi, jasaretligi, toghrulughi, eqil-parasiti bilen özining mehjutlughini, yuksek abroyini kapaletke ige qilidu. Mesilen: Peyghemberler,  Mahatma Gandhi,  Mustafa Kamal, Nelson Mandela, Exmetjan Qasim  …….

Bezide milletler öz nizamini yoqatqan waqitlarda Dahilargha muxtaj ikenligini tup mahiyettin hés qilidu. Para-para bolup chéxhilip ketken, ganggirap öz yolini tapalmighan bir Qewim öz dahilirining bashlighan yolida méngishqa razi bolidu. Bundaq chaghda dahi öz Qewimning ish-paaliyetlirini bashqurush meshulyitini we imtiyazgha ige toluq hoqoqluq shexis bolup hésaplinidu.  Bu bir  esirlerdin biri meydangha klegen Model yaki séstimdin otturgha chiqqan bir sotsial hadisdur. Héchbir Qewim yaki bir séstim öz Dahisining bashqilarning herketlirige , idiyelirige qarshi qollanghan tebbirlirini aldin ala perez qilip yételmeydu, buni Dahi bolghan shexis özi qarar qilip bikitidu. Shunga Dahilar bilen Rexperler(Saylam arqiliq otturgha chiqqan Reisler we bashqilar…) otturisida alahide perq bolidu.

Dahilar bolsa özining tughma qabiliyiti we ijdimaiy jemiyettin toplighan tejirbiliri arqiliq öz Qewimige alahide tesir qilip, öz idiyesini shu Qewim insanlirining qelbige chongqur tesir qildurghan alahide shexislerdur. Rexperlerde undaq bir qabiliyet bolmaydu, peqet qol astidikilerni wastiliq halda özige itaet qildurdu. Mundaqche qilip éytqanda huqoqning we ijra qiliwatqan qanunning  küchige tayinip, özige boy sunduridu.

Yene bir perq bolsa Dahi öz xelqining shu dewridiki siyasi we ijdimaiy weziyitini  nahayiti inchikilik bilen tetqit qilghan shexistur. Dahi yene öz xelqigini özige mayil qilisqa usta bolghan, ichki hésyatlirini chüshengen bir shexis. Mundaq tughma alahidilikke ige bolghan shexisler öz gurupisi(Partiye we Teshkilat..) ichide eng töwen qatlamda bolsimu yenila yuqarqidek alahidilikliring türkisi bilen öz eqlini ishqa silip shu tarixi sharaittin ustuqluq bilen paydilinip, eng yuquri derijige chiqalaydu we axirda rexperlik huqoqini qolgha alidu. Mesilen Adolf Hitler we bashqilar.

Adolf Hitler ene ashundaq tiptiki késhi bolup, umu öz waxtida xelqi bilen namaishqa chiqqan we oqta yarilanghan, öz etrapidikilerni we öz xelqige özini söydurgen emma  yuquri derijige chiqqandin kiyin qoligha tömur peley kéyip diktatturluq yolini tutup, tarixta kechurgusiz xataliq sadir qilghan we buning bedilini öz jini bilen ötigen. Tarixta mundaq tiptiki dahilar sanisaq xéle bar.

Insanda Dahilargha xas bir tughama qabiliyet bolmisa we etrapliq bir Pelsepewi bilimlerge ige bolmisa u shexis ming tiriship-térmiship siyaset qilsimu, huqoq perezlik qilip her-xil wastilarni qollansimu Dahi bolalmaydu.

Dahi yalghuz öz Qewimning nimini arzu qilidighanlighini bilishila kupaye qilmaydu belki bu arzuni emelge ashurush üchün öz idiyesini otturgha qoyushi we bu idiyeni shu Qewim qobul qilishi we axirda bu idiyening turkisi bilen Qewimning arzusini emelge ashurushi lazim. Bu arqiliq öz idiyesining toghrulughini emeliyette ispatlighan bolidu we öz jasaritini, eqil-parasitini öz Qewimi aldida namayen qilghan bolidu.  mana mushundaq shexisler tarixta  Dahi digen bu shereplik namgha muyesser bolghan.

Mana mushu küresh jeryanida Dahi bolghan shexis héchqandaq maddi bir mempetke ige bolushtek shexsi bir gherezde qet´i bolup baqmighan. özning pütün barlighini shu qewimning istiqpali üchün atighan. Shunga tarixta mundaq Dahilar öz Qewimi ichide nahyiti zor abroy qazanghan.

Mundaq yuksek abroygha ige Dahilar pütün pilanlirini özi yalghuz qilghan, gurupining siyasetlirini yalghuz özining eqil-parasitige taynip belgiligen, gurupidiki ezalarning huqoq dairisinimu özi yalghuzla belgiligen, öz-ara munasiwetlerni, paaliyetlerni peqetla özi belgiligen. Yalghuz özining buyruqi bilen pütün ammini seperwerlikke kelturgen.  Yuksek abroyning küchi bilen guruppa ezaliri   buyruqni shersiz ijra qilghan. Mundaq abroyluq Dahilar tarixta ulugh idiyelerni otturgha qoyghan we bu toghruluq nurghun ésil eserlerni kéyinki ewlatlargha yézip qaldurghan. Bundaq abroyluq Dahilar  yene nahayiti yuquri natixliq talentigimu ige bolup, öz nutuqliri arqiliq keng ammini öz etrapigha yéqqan.

Dahilar öz nutuqlirida Peyghemberlerning sözliri we bashqa Dahilarning tesirlik sözlirini neqil qilip sözlise nutuqi téximu jelip qilarliq bolidu. Mundaq natiqliqning roli öz nöwitide yéziqchiliqtinmu ustun bolup, xelqni oyghutushta zor rol oynaydu. Bu toghruluq dunya pelsepesining asaschiliridin Sokrates(Miladin burun 469- 399) mundaq digen: „ Natixliq yéziqchiliqtin téximu yaxshidur. yézilghan sözler insangha jawap qayturalmaydu. Eger u yézilghanlarni chüshunelmisingiz uni sizge derhal izahlap birelmeydu. Uning üchün yuzmu-yuz sözlesh uningdin artuqtur. Sözligen waxtighizda, anglawatqan késhilerning qandaq bir insanlar ikenligini oylushisiz.“

Yuksek shexsi Abroygha ige Dahilar öz Qewimi ichide özining dahiliq salahiyitini qoghdimisa yeni shexsiyetchi, men-menchi, mandi mempeetni ustun bilidighan, öz xelqining exwalini oylimaydighan bolup qalsa u dahi derhal öz salahitini yoqatqan bolidu. Bundaq exwal astida boghuluq yene shu xelqqe bolup, xelqning itipaqi buzulup, zor maddi we meniwi bohranning ichde qalidu. Chünki mundaq bir Qewim bashqa bir Dahini özige bash qilishni oylap baqmighanlighi üchün u Qewim charisiz qilip, igisi yoq padidek terep-terepke qachidu.

Meshhur siyasishunas we tarixchi Niccola Machiavelli mumdaq digen iken: „ Béshi yoq bir Qewimdin héch bir umud yoq !“

Dahi bolghan shexis özining abroyini saqlishi lazim. Öz abroyuni tökidighan zurur bolmighan ushshaq ishlargha arlashmaslighi lazim. Özining barlighini shu Qewim üchün atighan bolushi lazim chünki u shexis Tarixning  mejburyitini öz ustige alghan insandur. Bu tarixi mejburyetni ada qilish üchün öz xelqini küresh üchün bedel töwleshke yüzlendurishi shert. Buning üchün yenila shu Qewim ichide belgilik abroygha ige bolushi, Qewim ezaliri öz dahisigha hörmet körsitishi lazim.

Gérmaniyening Sotsilogiye alimi Max Weber mundaq deydu: „Pütün tarixi emeliyetler shuni ispatlidiki insanlar dawamliq mumkin bolmighan nersilerge érishishni oylimighan bolsa idi; mumkin bolghan nersilerge érishelmeyti. Biraq bularni qilish üchün insanlargha yenila bir dahi bolushi lazim yene u dahi hamde bir qeqriman bolushi lazim, eger qeqriman bolmisimu eng az digende qattiq umutsizlengen waqitlirida uni jasaretke kelturup tik tutidighan bir  yurekke ige bolushi lazim. Bugunki künde insanlargha kireklik bolghan nerse del mana mushu jasaretlik yurektur. Eger undaq bolmisa insanlar mumkin bolghan nersilergimu érishelmeydu.  Siyasetning chaqirighini  peqetla pilanlighan nersiler üchün bu dunyani nahayiti galwang we nahayiti addi dep qarighan halda qet´i ikilenmey ilgirligen késhiler orundiyalaydu. Peqet we peqetla pütün tosaqlarning aldida „Hemme nersige qarimay“ ilgirligen késhiler shu siyasetning chaqirighini emelleshturidu”

Dimek dahi hem jessur bolushi we her waqit öz helqige umud bexish etken shexis bolushi lazim. Tolostoy :“ Umud oyghaq insanning chüshidur“ digen . umutsiz insan yashashni bilmeydu. Shunga Dahi bolghan insan bashqilargha umud we ilham birishi lazim.

Dahi semimi bolushi lazim, hergiz öz xelqige yalghan sözlimesligi kirek. Öz alahidiliklirini bilginidek, öz kemchiliklirinimu bilishi lazim we bularni öz aldigha muwapiq hel qilishi lazim. Dahiliq peqet yol körsetkuchi, buyruq berguchila emes belki yene öz Dawasigha özini atighan we yéngi sheiylerni ügunup, uni öz helqige özleshturdighan alahidilikke ige bolghan bolushi lazim.

Dahilar tughma talantini jari qildurush bilen birge hayat emeliyitide öz xarektirini  we köz qarashlirini rawajlandurush Dahilarning öz-özini ijat qilish yollirining biridur.

Dahilar öz millitige cheksiz xizmet qilishni özining muqedes wezipisi qilghan bolup, bundaq insanlar öz millti üchün janlirini pida qilishtek QEQRIMAN bolushla yetmeydu, belki özige shermendilerche qilinghan töhmetlerge, özining sheripige we xasiyetlirini yerge urush üchün qilinghan herxil suyqeslerge qarshi jessur we aqil-parasetlik bolushi lazim.

Dahilar öz millitining özige xas tarixigha, sharaitigha, shu milletning siyasi-pelsepesige, exlaq-pelsepesige ,  milli ruhigha asasen siyaset belgilishi hergiz bashqa bir millet yaki memmliketlerning mempeeti üchün xizmet qilidighan idélogiyelerni köchurup ekilip, öz millitige tangidighan shexislerdin bolmasliqi lazim.

Dahilar öz millitining medeniyetining pul bilen emes belki ilim-irfan, iman, exlaq bilen rawajlinidighanlighini bilishi lazim. Medeniyet pulsizliqtin emes belki ilimsizliqtin, irfansizliqtin, imansizliqtin, exlaqsizliqtin xaraplishidighanlighini bilishi lazim. Shunga Dahilar aldi bilen öz qewimini meniwi bohrandin qutuldurushqa tirishishi lazim. Milletlerniing qutushlush herkiti wulining pelsepesi mana mushuningdin ibarettur.

Tarixta nahayiti köp impiraturluqlar qquruldi, nahayiti yukseldi peqet bularning héch biri pulning küchi bilen, özining köpligi bilen emes asaslighi özining könglidiki sap  menewiyet, iman  we  milletperwerligi bilen qurulghan. Tarixta zawalliqqa yoluqup yoqalghanliri bolsa pulsizliqtin, kembeghelliktin emes belki asaslighi meniwi jehettiki bulghunushtin yoqalghan.

Güzel exlaqqa, ilimge ige bolmighan, sap itiqat we milletperwer bolmighan, yuksek teshkilatchanliq, intizamgha ige emes Qewim  öz aldigha bir döwlet quralmaydu. Bolupmu bügünki dewride héch bir döwlet yalghuz qoral küchi tayinip, qan tökush bilen qurulmaydu we yashalmaydu. Shunga dahilar öz Qewmini aldi bilen menewi jehettin oyghutushqa, her xil meniwi késeller bilen  zeyileshken rohlarni dawalshqa exmiyet birishi lazim.

Döwlet bolsa insan Qewimliri meydangha kelturgen eng yuksek eserler, eng yuksek qurulmulardur. Bundaq bir ésil eserni meydangha kelturush üchün eng aldi bilen u Qewim yuksek itiqat exlaqigha ige bolushi, bir ghayige ige bolushi we yuksek teshkilatchan, itizamchan bolushi, sap kirleshmigen rohqa ige bolushi lazim.

Bugunki 21-esirde Tarixning téchliq bir dewige kérgenligini hergiz sözliyelmeymiz, belki eksiche heryer pitne-pasatchiliqqa, zorawanliqqa we adaletsizlikke tolghan bir zamanda yashawatimiz.

Mundaq bir tarixi sharaitta dunyadiki mehkum milletlerge bash bolghan Dahilar  özining ammiwi paaliyetliride simwolluq yéngi bir shekil yaritish mejburyitide. Buning üchün 20-esirdikidek bir yer shari xarektirlik paydisiz we „Axirqi urush“ qa béqinda bolup qalmay belki özlirining alahidilikige asasen bu „yéngi urushlargha „ arlashmighan halda ýengi bir „Quyash“ni keship qilishni oylishishi lazim. Yeni yéngi bir pikirni dunyasini meydangha kelturushi lazim.

Wallace Stevenning éytqinidek „Barghanla her yérde, uning dunyasi Quyashtur”  yeni yéngi bir umud. „Bu mumkindur, mumkin, mumkin bolushi lazim“ diyishimiz kérek. Yenila esla mesile yéngi bir térilish yolini tapmaq. Heqiqi bir yéngi qurulush imkani yaratmaq.

Birinji ademler quyashni söyer,

Ikkiji ademlar sayini söyer.

(Bernard Shaw)

29.08.2015 Germany-München

Bu Maqalini yézish üchün paydilanghan Matéryallar:

  1. Nelson Mandela: “Der lange Weg zur Freiheit” yeni “ Erkinlik üchün uzun Seper” namliq kitap.
  1. Alparslan TürkeSh:  „ Dava“ namliq kitap.
  1. Alain Badiou: „Yéngi bir Siyaset üchün Pelsepe“ namliq kitap.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s