Read as Yourself: Ben Marcus on New American Fiction and the Art of the Anthology


Flavorwire

Later this month, Vintage Contemporaries will publish New American Stories, a richly variegated anthology of American short stories edited by Ben Marcus. The collection, which Marcus put together more as a playlist or mixtape than a “museum piece,” is a stirring arrangement that presents a strong case for the American short story as a vital, living thing. And, like unmediated life, it is uncategorizable.

View original post 2,710 more words

Pisxologiyilik Urushning Oxshimighan Türliri


Happy The Day Of Miraj
-5-

Autori: Bilimxumar

Men aldinqi töt parche maqalemde bir dölet yene bir dölet üstidin, bir hakimiyet yene bir hakimiyet üstidin, yaki bir millet yene bir millet üstidin élip baridighan pisxologiyilik urush we aghdurmichiliq heqqide omumiy chüshenche berdim. Pisxologiyilik urush bir chong pen bolup, uning nurghunlighan kichik tarmaqliri bar. U tarmaqlar ishlitilgen taktikilar we urushning nishanliri qatarliqlarning oxshimasliqi bilen bir-biridin perqlinidu. Bezide oxshimighan tarmaqlarning chigrisini éniq ayrish bir az tes bolup, adette bir guruh kishiler yene bir guruh kishiler üstidin pisxologiyilik urush élip barghanda, ashu oxshimighan tarmaqlarning hemmisidin oxshimighan derijide paydilinidu. Men mezkur maqalide ashundaq oxshimighan tarmaqlarni qisqiche xulasilap ötimen. Meqsitim, oqurmenlerge «dunyada mundaq ishlarmu bar» dégen nersini bildürüp qoyush. Eslide men bu qétim tonushturidighan pisxologiyilik urushning oxshimighan türlirining her birini toluq chüshendürüsh bir parchidin uzun maqale yézishni telep qilatti. Emma men yazmaqchi bolghan bashqa timilar yene xéli köp bolghanliqi, uning üstige adettiki oqurmenler bundaq timilardiki chongqur we tepsili mezmunlargha anche qiziqip ketmeydighan bolghanliqi üchün, men pisxologiyilik urushning oxshimighan türliri heqqide undaq tepsili toxtalmaymen. Oqurmenler pisxologiyilik urushning özliri qiziqidighan türliri üstide öz aldigha izdinip, öginish qilsa bolidu. Mezkur maqale ashundaq qérindashlar üchün bir yaxshi «bosughidin kirish matiriyali» bolalaydu.

Töwende men psixologiyilik urushning oxshimighan türlirini tonushturushni bashlaymen.

Q1_mindcontrol.jpg
1-resim: pisxologiyelik urush
1. Köngülni programmilash

Bir qisim oqurmenler «köngülni programmilash» ning néme ikenlikini bilidu. Yeni men özümning 2008-yili 1-noyabir küni torlargha chiqarghan «uyghurlar döt emes, eqilliq» dégen maqalemde bu uqumni qisqiche tonushturghan bolup, munasiwetlik mezmun mundaq idi (neqil):

Tarixta hindistanning uda’ipur dégen yéride mundaq bir weqe bolghan. Düshmenler bu jaygha hujum qilip, u yerning padishahini öltürüwetkendin kéyin, bu padishahning panna dhay isimlik bir xizmetchisi padishahning oghlini qutquzup qalghan. Bu bala mökünüp yürüp chong bolup, eng axiri ashu jaygha padishah bolghan. Uning némishqa padishah bolalighanliqini bilemsiz? Sizche ashu balining qénida padishahliq barmidu? Yaq, hergiz undaq emes. Uning bir padishah bolup terbiyilinip chiqishidiki seweb, héliqi xizmetchi we uning etrapidiki hemme kishiler u baligha: “sen dégen bir shahzade. Sen choqum padishah bolushung kérek. Düshmenler bizning padishahliqimizni tartiwaldi. Sen chong bolghanda ulardin choqum intiqam élishing hemde ularni yéngishing kérek” dep turghan.

In’glizchida «köngülni programmilash» dégen bir uqum bar. Uni in’gliz tilida «Mind Programming» dep ataydu. «mind»ning menisi köngül, ang, niyet, hosh, eqil we xiyal dégen sözlerge yéqin bolup, «program» dégen söz pé’il qilip ishlitilgende, «bir ademde bir xil xiyalni turghuzup, u ademning xiyalini tüzlep yaki özgertip, özige kelgen uchurgha nisbeten bir xil alahide inkas qayturidighan yaki bir xil alahide ish tutidighan qilish» dégen menini bildüridu. Démek, yuqiriqi hékayidiki bala «sen padishah bolisen» dégen gepni dawamliq anglawérip, uning köngli ashu teriqide programmilan’ghan. Netijide, u bala bir özgertküchi yaki herbiy qomandan bolushni xalimay, peqetla bir padishah bolushni istigen hemde ashundaq ghayini emelge ashurush üchün öz jénini qurban qilishqimu teyyar turghan. Oqurmenlerning ichide bundaq misallarni bilidighanlar nahayiti köp bolushi mumkin. Buning yene bir misali, amérikidiki chong bushning oghli kichik bushningmu prézidént bolushidur. Uyghurlar ichide «özgertküchining balisi özgertküchi bolidu», dégen söz keng tarqalghan bolup, ashundaq bir emeliyetning barliqqa kélishidiki tüp seweblerning birimu ashu «köngülni programmilash» tin ibarettur (uyghur jem’iyitide «arqa ishik» 1-orunda turamdu yaki «köngülni programmilash»mu? Bu so’algha özingiz jawab bérip béqing.)

Ademning es-hoshi ikki xil bolidu: asasliq hosh we qoshumche hosh. In’glizchida bular «Conscious and Subconscious» dep atilidu. Ademning qoshumche hoshi uning asasliq hoshining kontrolluqi astida bolmaydu. Ademning qoshumche hoshi uninggha qachilan’ghan uchurlar asasida musteqil halda ish élip baridu. Mana bu köngülni programmilashning asasidur. Yeni«köngülni programmilash» déginimiz, bir ademning qoshumche es-hoshigha melum uchurlarni qachilap, shu arqiliq ashu ademning ish-herikitini özgertish we kontrol qilish, dégenliktin ibarettur.

Ademning asasliq es-hoshi bir «iskilat baqquchi» yaki «iskilatchi» gha, qoshumche es-hoshi bolsa bir iskilatqa oxshaydu. Iskilatchining öz aldigha ayrim eqli bolmaydu. U iskilatqa qachilan’ghan uchur asasida ish élip baridu. «köngülni programmilash» dégenlik, iskilatchigha uqturmay turup, uchurni iskilatqa kirgüzüp qoyush dégenliktin ibarettur.

Siz öz-özingizge «men öginishte nahayiti yaxshi» dédingiz, emma iskilatta bashqa ademlerning «sen döt, sen héch ishni bashqa élip chiqalmaysen.» dégen sözliri saqlan’ghan, dep perez qilayli. Iskilatchi sizning sözingizni anglap, uni iskilatta saqlan’ghan yuqiriqi sözler bilen sélishturup, «bu uchur xata iken», dégen xulasige kélidu. Shuning bilen u bu yéngi, ijabiy uchurni iskilatqa ekirip qoymay, uni tashliwétidu. Mana bu bir ademning idiyisi we ish-herikitini özgertishtiki eng tüp qiyinchiliqtin ibarettur.

Yuqiriqi we shuninggha oxshash tarixiy hékayiler shuni körsitiduki, kishiler we bir jem’iyet sizning könglingizni programmiliyalaydu. Yuqiriqi shahzade bilen qarmu-qarshi halda, biz uzun waqittin buyan “undaq qilma, tewekkülchilik qilma, sarangliq qilma, sen döt, séning qolungdin héch ish kelmeydu,» dégendek xata uchurlar bilen programmilinip kelduq. Bu xil ehwalning bir adem we bir milletke élip kélidighan yaman aqiwitini bir tesewwur qilip béqing.

Hazir insanlar tarixida tunji qétim sizning öz könglingizni toghra yönilishte programmilishingizni imkaniyetke ige qilidighan küchlük téxnikilar wujudqa keldi. Bu téxnikilarning hemmisi sizning qoshumche es-hoshingizgha bösüp kirip, uning ichige asasliq es-hoshqa uqturmay turup uchur qachilaydu. Sizning qoshumche es-hoshingizdin ibaret bu «iskilatingiz» gha her küni nurghun uchurlar kirgüzülüwatidu. Ular qandaq uchurlar? Ular sizning könglingizni qaysi yönilishte programmilaydu? Birdem közingizni yumup jim olturup, mushu so’allar üstide estayidil oylinip béqing. (neqil tügidi)
2. Köngülni kontrol qilish

Köngülni kontrol qilish «söz bilen qayil qilish» we «tesir körsitish» katégoriyesige kiridighan bolup, u kishilerning eqidisi yaki idiyisi bilen ish-herikitini yaki ipadisini qandaq özgertishni mezmun qilghan bolidu. «tesir körsitish» ning özimu bir pen bolup, men yéqinda mushu pen heqqide ikki kün ders aldim. Uning mezmunini men kéyinche ayrim tonushturimen.

Tesir körsitishning da’irisi nahayiti keng bolup, uning bir qutubida kishilerge we ularning hoquqlirigha hörmet qilidighan exlaqliq we hörmetke sazawer tesir körsitishler bar. Méning yéqinda oqughinim ene shu jehettiki tesir körsetküchiler heqqide. Tesir körsitishning yene bir qutubida buzghunchiliq xaraktérige ige tesir körsitish bar bolup, uning meqsiti kishilerning kimlikini, musteqilliqini hemde ularning tenqidiy yaki logikiliq oylash qabiliyitini weyran qilip yoqitish bolidu. Buzghunchiliq xaraktérige ige xurapat guruhlar we mez’heplerning yétekchiliri qilidighan ishlar ene shundaq tesir körsetküchilerge kiridu. Undaq guruhlarning özgertküchiliri aldamchiliq we köngülni kontrol qilish taktikilirini qollinip, ezalirining ajizliqliri we artuqchiliqliridin paydilinip, özlirining éhtiyajliri we arzulirini qanduridu.

Yuqiridiki ikki qutubining otturisigha toghra kélidighan köngülni kontrol qilish ishliri nahayiti köp. Uning biri bir guruh kishiler yaki da’iriler bir tesir körsitish sistémisi arqiliq bir ademni uning kimlikidin ibaret eng yadroluq yéridin bashlap pütünley buzup, yeni uning qimmet qarishi, eqidisi, yaxshi köridighan nersiliri, qararliri, ish-heriketliri we kishilik munasiwetliri qatarliqlarni pütünley buzup tashlap, uningda bir yasalma kimlik yaki yasalma kishilik xaraktérni wujudqa keltüridu.

Bezilerning qarishiche köngülni kontrol qilish déginimiz bir hökümetning xadimliri yaki orunlirining shexsiylerni yaki bir kolléktipning tallash we ish-heriket erkinlikini kontrol qilip, shu arqiliq ularning chüshenchisi, birer ishni qilishtiki heriketlendürgüchi küchi, yéqinliri bilen bolghan munasiwiti, ishlarni chüshinish iqtidari we ish-heriket netijilirini özgertish yaki buzuwétishtin ibaret bolup, hemme kishining ashundaq bir jeryanning obyékti bolup qélish éhtimalliqi bar bolidu.

Bashqilarning könglini kontrol qilghuchilar sözlerni we guruppa bésimini nahayiti ustiliq bilen orunlashturup, öz ezalirini özige tayanmisa bolmaydighan qilip qoyup, andin öz ezalirining her xil ishlardiki qararlirini özgertküchiler özliri chiqirip béridu. Emma u özgertküchilerning egeshküchiliri bolsa özlirining ashundaq kontrol qiliniwatqanliqini sezmey, özlirini musteqil ish élip bériwatqan we öz ishliri toghrisida özliri qarar chiqiridighan erkinlikke ige kishiler, dep hésablaydu. Yeni, könglining kontrol qilinishigha duch kelgen kishiler özliri qobul qiliwatqan tesirlerni we ular özliride keltürüp chiqiriwatqan özgirishlerni sezmeydu [1].

Köngülni kontrol qilish uzun muddet ichide, obyikitlerge tuydurmay, az-azdin élip baridighan ish bolup, köngli kontrol qiliniwatqan kishiler ashundaq bir ishning boluwatqanliqini asasen sezmeydu. Bu jeryan’gha kétidighan waqitning uzunluqi ishlitilgen usul, ashu usulning ishqa sélinish mudditi we bashqa ijtima’iy we kishilik amillargha baghliq bolidu. Köngülni kontrol qilishta melum küchler ishqa sélinidighan bolup, ular bezide jismaniy küch, bezide bolsa undaq emes bolidu. Emma u küchler choqum psixologiyilik küch, ijtima’iy küch we ijtima’iy bésimlarni öz ichige alidu.

Köngülni kontrol qilghuchilar bezide öz qilmishlirini niqablash üchün «héchkim séning béshinggha nagan tenglimidi», deydu. Köngülni kontrol qilish ishidin bixewer kishiler bundaq sözge reddiye bérelmeydu. Undaq kishiler «öz qararlirimni men özüm chiqardim, uni manga bashqa biri chiqirip bermidi», dep oylaydu. Biz özimiz chiqarghan qararlar nahayiti küchlük we ularning tesiri bek uzun’gha sozulidighan bolghachqa, köngülni kontrol qilghuchilar yuqiriqidek sözler bilen ziyankeshlikke uchrighuchilargha özining qararini özi chiqarghan tuyghuni bérishke eng zor derijide tirishidu.
3. Méngini yuyush

«jinayetchi» yaki urush esiri bolup qélip türmige kirip, türmide bir mezgil yashap chiqqan kishilerning köpinchisi türmidiki waqtida oxshimighan derijidiki «méngini yuyush» jeryanini öz béshidin ötküzidu. Shunga ular köpinche hallarda türmidin bashqa bir adem bolup, yaki türmige kirishtin burunqigha qet’iyla oxshimaydighan bir adem bolup chiqidu.

«méngini yuyush» bilen «köngülni kontrol qilish» bir az oxshiship kétidighan bolup, bezilerning qarishiche bu ikkisining bir perqi, méngini yuyush jeryanigha duch kelgen kishiler özining méngisini yuyuwatqan terepning bir «düshmen» ikenlikini bilidu. Mesilen, urush esirliri. Ular özlirining hayatini saqlap qélish-qalalmasliqi özlirining idiye sistémisini özgertish ikenlikini bilidu. Ular adette qilmaydighan ishlarni jismaniy küchning bésimi bilen mejburi qilidu. Emma bundaq ademler düshmen qolidin qutulghandin kéyin, öz béshidin ötküzgen méngini yuyush jeryanlirining tesirimu yoqap kétidu.

Köngülni kontrol qilish jeryani uzun we murekkep bolidu. Köngli kontrol qilin’ghuchilar (yaki ziyankeshlikke uchrighuchilar) köngülni kontrol qilghuchilarni özlirining dosti yaki mu’ellimi dep hésablaydu. Shunglashqa undaq ziyankeshlikke uchrighuchilar özini qoghdash üchün heriket qilmaydu. Beziliri bolsa «kontrol qilghuchilarning ashundaq qilishida melum seweb bar», dep qarap, ashundaq jeryan’gha öz raziliqi bilen qatniship, kontrol qilghuchigha bezi xususiy uchurlarni béridu. Kontrol qilghuchi bolsa undaq uchurlardin ziyankeshlikke uchrighuchilargha téximu zor ziyan yetküzidighan teriqide paydilinip, ularning könglini kontrol qilishni dawamlashturidu.

Shuning üchün köngülni kontrol qilish méngini yuyush yaki jismaniy jehettin mejburlashqa qarighanda téximu xeterlik bolidu. Bashqiche qilip éytsaq, köngülni kontrol qilish qiynash, jismaniy jehettin xarlash we dora yégüzüshke qarighanda téximu yaxshi ünüm béreleydu. Undaq bolushidiki seweb, mejburlash bashqilarning ipadisini özgerteleydu, emma mejburi qayil qilish yaki köngülni kontrol qilish bolsa bashqilarning pozitsiyisi bilen ish-herikitining her ikkisini özgertidu. Ziyankeshlikke uchrighuchilarmu köngülni kontrol qilish özliri üchün paydiliq, dep oylap, u jeryan’gha xushalliq we aktipliq bilen qatnishidu [1].
4. Xurapatliq arqiliq köngülni kontrol qilish

Men yuqirida adettiki köngülni kontrol qilish uqumi üstide azraq chüshenche berdim. Uningdin bashqa «xurapatliq arqiliq köngülni kontrol qilish» dégen yene bir uqummu bar bolup, bu heqte yézilghan in’glizche kitablar az emes. Undaq bolushidiki seweb, gerche uyghurlarda «xurapat guruhlar» gha kiridighan teshkilatlar asasen mewjut bolmisimu, amérikida bar bolghan xurapat guruhlarning sani 3000 din ashidu. Yeni, amérika bir erkin dölet bolghachqa, ashundaq xurapat guruhlar erkin halda mewjut bolup turuwéridu. Xurapat guruhlar ishlitidighan bir yürüsh köngülni kontrol qilish usulliri bar bolup, u usullarning bir qismini undaq guruhlargha tewe bolmighan kishilermu uchritip turidighanliqi bir pakit. Shunglashqa men bu heqte qisqiche toxtilimen.

Yazghuchi stiwin héssen (Steven Hassan) bir buzghunchi xurapat guruhning sabiq ezasi bolup, uning öz aldigha bir töt nuqtiliq köngülni kontrol qilish sistémisi bar bolghan. Stiwin xurapatliq arqiliq köngülni kontrol qilish heqqide bir kitab yazghan bolup, uningda özining usulini mundaq dep xulasiligen: xeterlik xurapat guruhlar öz ezalirining (1) ish-herikiti, (2) héssiyati (3) idiyisini kontrol qilish hemde öz ezalirigha sirttin yétip kélidighan uchurlar (bu 4-amil) ni qattiq kontrol qilish arqiliq, özlirining tesir küchini kücheytip, öz ezalirining kimlikini özgertidu.

Yazghuchi margarét singgér (Margaret Singer) özi yazghan bir kitabta özining alte nuqtiliq sistémisini tonushturidu:
–(1)kishiler özlirini kontrol qiliwatqan bir sistémining mewjutluqini bilmeydu.
–(2) ularning waqti we yashash muhiti pütünley kontrol qilinidu.
–(3) ular qorqunchaq we bashqilargha yölenmise yashiyalmaydighan kishilerge özgertilidu.
–(4) ularning burunqi ish-heriketliri we pozitsiyiliri pütünley basturup qoyulidu.
–(5) ularda yéngi ipadiler we yéngi pozitsiyiler berpa qilinidu.
–(6) ular bir logikisi pütünley yoshurun’ghan yéngi étiqadqa ishinidighan qilinidu.
5. Rohiy islahat

Men bezi kishiler bilen paranglishish jeryanida, buningdin 15-20 yillar burun dunyaning bezi jaylirida bir millet yene bir milletni asilmatsiye qilip yoqitiwétish üchün, intayin qattiq we mexpiy pilanlashlar arqiliq «rohiy islahat» programmisini bashlan’ghanliqini anglidim. Bundaq programmilar nahayiti murekkep bolup, ashu ishlarni qilidighanlar bu programmida hetta yéngidin tughulidighan bowaqlarni qorqunchaq ademlerdin bolup tughuldurush üchün, qorsiqida balliri bar chashqan üstidimu mexsus tejribe-tetqiqatlarni élip baridiken.

Qorsaqtiki baligha tesir körsitip, uni bir qorqunchaq adem qilip tughdurush bir qisim ilmiy asasqa ige bolup, men özümning «balingizgha toghra köyüng (3)» dégen maqaliside bu heqte azraq toxtalghan idim (neqil):

«bala élish mezgilide turuwatqan bir jüp yash özining ata-anisining we uningdinmu burunqi ejdadlirining yaxshi emellirini eslesh arqiliq öz köngüllirini saghlam weqeler bilen rohlanduralaydu. Bu hergizmu waqitliq köngül échish üchün emes. Belki yéngi toy qilghan bir jüp yash bu ishni öz a’ilisige warisliq qilidighan perzentke érishish üchün shundaq qilidu. Siz ashundaq bir yigit bolsingiz, ayalingizning qorsiqida qalidighan balining rohi saghlam bir bala bolushini yaratquchimizdin tileng. Ayalingizmu shundaq qilsun. Siz bu ishni hazir öz könglingizde bir yaxshi rohiy halet berpa qilish, andin kéyinche uni balingizgha ötküzüp bérish üchün qilisiz.

Her qétim könglingiz perishan bolghanda yaki héssiyatingiz bir xil shehwetpereslik, xapichiliq, xam-xiyal yaki chiriklik bilen tolghanda, jüpingiz bilen jinsiy munasiwet qilmang. Xata köngül choqum xata netije peyda qilidu. Burunqi zamanlarda kishilerde erning yaki ayalning tughulghan künide, ata-anisi ölüp ketken künlerde, ayal adet körgen yaki bashqa birer késelge giriptar bolghan künlerde jinsiy munasiwet qilmasliq qa’idiliri mewjut idi. Undaq bolushidiki seweb, undaq künlerde er-ayal ikkiylenning jinsiy munasiwetke pütün zéhnini yighalmasliqidur. Burunqi zamanlarda chonglar bu qa’idige alahide diqqet qilghan bolup, uni hazirmu dawamlashturushqa tirishishimiz kérek. Ashundaq qilish jem’iyetning téximu nacharliship kétishining aldini élip, bizni parlaq istiqbalghimu ige qilidu.

Ayalning hamilidarliq mezgili uning üchün we uning a’ilisi üchün bir nahayitimu qimmetlik ish yüz bériwatqan mezgil bolup hésablinidu. Shunglashqa bu mezgilde bir qisim qa’ide-tüzüm boyiche ish qilish kérek. Anining bir yaxshi we saghlam bedinining bolushi üchün meslihet bérish bir tébbiy doxturning mejburiyiti. Anining bedini yaxshi we saghlam bolghanda, uning qorsiqidiki balimu saghlam bolalaydu. Ana bolghan kishi özi yeydighan yémekliklerge alahide diqqet qilishi kérek. Chünki qorsaq kötürüwatqan ayal ikki janning hayatini kechürüwatqan bolidu. Eger anining ishliri ongushluq bolidiken, her ikki janning ishlirimu ongushluq bolidu. Eger ana ajizlaydiken, her ikki jan ajizlaydu.» (neqil tügidi) [2]

Rohiy islahat saheside eng nopuzgha ige kishilerning biri amérikidiki xarward uniwérsitéti tibbi dawalash institutining proféssori doktur robért lifton (Robet Lifton) bolup, u kishi bu sahediki tetqiqatini 1953-yili bashlighan. U koriye urushida junggo hökümitining qoligha esir bolup chüshüp qélip, junggo türmiside köp yil yétip, kéyin qoyup bérilgen amérika eskerliridin 25 kishi, shundaqla junggo aliy mektepliride qattiq idiyiwi terbiyilerni bashtin ötküzüp, kéyin amérikigha qéchip kelgen 15 junggoluq bilen köp qétim söhbet ötküzüp, shu asasta «idiye islahati we hakimmutleqliq pisxologiyesi» dégen kitapni yézip chiqqan. Bu kitap tunji qétim 1961-bésilghan bolup, uningdin kéyin yene bir qanche qétim qaytilap neshir qilin’ghan. Hazir amerikidiki köpligen aliy mektepler bu kitapni bir derslik süpitide ishlitiwatidu [3].

Doktor robért lifton ashu kitabta otturigha qoyghan «idiye islahatining 8 ölchimi» mundaq:

(1)muhitni kontrol qilish: bu aldi bilen bir adem yashawatqan muhittiki uchurlar bilen alaqilerni kontrol qilip, eng axirida ashu ademning özini kontrol qilishni, shu arqiliq u ademni pütün jem’iyettin ayriwétishni öz ichige alidu.

(2) sirliq kontrol qilish: özgertküchi özgertilgüchi bir ademning hemme ishlirini kontrol qilidu, emma u özgertilgüchide héliqi ishlar özlükidin yüz bériwatqandek tuyghuni peyda qilidu. Shuning bilen özgertküchi özini bir xil ilahiy nopuz, rohiy artuqchiliq, bezi alahide iqtidar yaki bezi alahide talantlargha ige kishidek körsitip, weqelerni, muqeddes kitablardiki mezmunlarni, we sergüzeshtlerni öz xahishi boyiche chüshendürse héliqi özgertilgüchi shu boyiche qobul qilidighan bir xil ehwalni wujudqa keltüridu.

(3) pakliqni telep qilish: özgertküchi özgertilgüchige bu dunyani bir nahayiti addiy nerse qilip chüshendüridu. Hemde özgertilgüchini özgertküchining idilogiyisi boyiche ish körüshke, shu arqiliq «pakliq» ni qolgha keltürüshke ündeydu. Özgertküchi bu yerde özgertilgüchini gunahkar we nomussiz adem qilip eyibleshtin ibaret bir kontrol qilish usulini kop qollinidu.

(4) iqrar qildurush: özgertilgüchi özgertküchi aldida «öz gunahliri» ni iqrar qilishqa mejburlinidu. Özgertilgüchining dégenliri bashqilardin mexpiy tutulmaydu. Özgertküchiler özgertilgüchining «gunahliri»,.«pozitsiyiliri «we «xataliqliri» ni xalighanche muzakire qilidu, we ulardin paydilinidu.

(5) muqeddes pen: özgertküchi tewe bolghan guruhning telimati yaki idilogiyisi héchqandaq guman qilishqa bolmaydighan derijidiki eng muqeddes heqiqet, dep qarilidu. U heqiqet özgertküchi tewe bolghan guruhning sirtida tépilmaydu. Özgertküchi xudagha yaki pütün insaniyetke wekillik qilip söz qilghuchi bolup, u barliq tenqidlerdin üstün turidu.

(6) til jehette oyun oynash: özgertküchi söz-ibarilerni sirtqi dunya chüshenmeydighan shekilde yéngiche chüshendüridu, yaki yéngi usul boyiche ishlitidu. Bu usul kishilerning idiyisini boghuwétidighan sepsetilernimu öz ichige alidighan bolup, u özgertilgüchining oylash jeryanini özgertip, özgertilgüchini özgertküchi arzu qilghandek oylaydighan qilip qoyidu.

(7) özgertilgüchige qaritilghan telimat: özgertilgüchining shexsiy sergüzeshtliri muqeddes pen’ge boysundurulup, muqeddes pen’ge qarimu-qarshi kélidighan sergüzeshtlerning hemmisi men’i qilinidu, yaki bolmisa özgertküchi tewe bolghan guruhning idiloyisige uyghun kélidighan qilip qaytidin chüshendürülidu.

(8) mewjut bolush hoquqini teqsim qilish: özgertküchi tewe bolghan guruhning kim yashap, kimning yashimaydighanliqini belgileydighan hoquqi bar bolidu. Özgertküchi tewe bolghan guruhning sirtidiki kishiler qutquzulmaydu, yeklenmeydu, sezmes haletke keltürülidu, we özgertküchining guruhining idilogiyisi qobul qildurulidu. Eger bir özgertilgüchi özgertküchi guruhigha qoshulmaydiken yaki u guruhni tenqidleydiken, u özgertilgüchi özgertküchining guruhi teripidin tashliwétilidu. Shunglashqa tashqi dunyaning héch qandaq nopuzi bolmaydu. Özgertküchining guruhidiki birer eza bu guruhidin ayrilip chiqip kétidiken, umu tashliwétilidu.

Yuqiridiki 8 nuqtini «medeniyet zor inqilabi» mezgilidiki ishlar bilen sélishturup béqing.
6. Psixologiyilik térrorluq

Bezi eller öz xelqini idare qilishta eng köp qollinidighan taktikilarning biri «psixologiyilik térrorluq» tin ibaret. Bu usulni qollan’ghanda, siz térrorizm taktikisidin paydilinip, shu waqittiki emeliyetke uyghun kelmeydighan, yaki nahayiti yuqiri derijide köptürüwétilgen bir xil qorqunchluq atmosférani wujudqa keltürisiz. Her qétim birer zorawanliq weqesi yüz bergende, u weqeni keng da’iride küchep teshwiq qilish psixologiyilik térrorluq herikitining bir qismi bolidu [4].

Psixologiyilik térrorluqni ünümge érishtürüshning her xil usulliri bar. Mesilen, siz élip barghan térrorluqning kölimige tayinish, siz nishan qilghan ademlerning simwolluq alahidilikidin paydilinish, we yaki birla adem üstidin élip bérilghan wehshiylik. Bu jehette sizning néme ish qilghanliqingiz muhim emes, muhimi siz özingiz qilghan ishni qandaq teshwiq qilghanliqingiz bolidu. Mesilen, ölüm jazasi bérilgen kishilerni üsti ochuq mashinilargha bésip, adem qaynaq kochilarda sazayi qilish.

Psixologiyilik térrorluqtin heqiqiy térrorchilarmu köp paydilinidu. Mesilen, hazirqi eng ishenchlik mölcherlerge asaslan’ghanda, iraq islam dölitining eskerlirining sani 20 mingdin ashmaydu. Emma ular yüzige maska taqap urush qiliwatqan körünüshlerni, ademlerni miltiq bilen étip öltürgen körüshüshlerni, we ademlerni pichaq bilen boghuzlighan körünüshlerni torda nahayiti köp tarqatti. Shuning bilen ular ishning tégi-tektini yaxshi bilmeydighan kishilerde iraq islam dölitining nechche yüz milyon eskiri bardek, ular hazir pütün dunyani igilep kétiwatqandek tuyghu peyda qildi. Psixologiyilik urushta bir ademni pichaq bilen boghuzlap öltürüsh kishilerde birer ming ademni öltürgendek tesir peyda qilidu. Xuddi shuninggha oxshash, ölüm jazasi bérilgen 10 ademni mashinigha bésip sazayi qilish 10 ming ademge ölüm jazasi bergendek tesir peyda qilalishi mumkin. Siz 10 ademge ölüm jazasi bérish bilen bir xelqqe unchiwala chong ziyan salalmaysiz. Emma, qorqunchluq, wehime we térrorluq peyda qilish, shu arqiliq hemme ademlerni azablap, ularni iradisizlandurush jehette siz nahayiti yuqiri ünümge érisheleysiz.
7. Nérwa tili arqiliq köngülni programmilash

Nérwa tili arqiliq köngülni programmilash hazir dunyada eng kop tarqalghan köngülni kontrol qilish usuli bolup, uningdin élan shirketliri, siyasetchiler we taratqu muxbirliri qatarliq nurghun sahediki kishiler paydilinidu.

Nérwa tili arqiliq köngülni programmilash (Neuro-Linguistic Programming, NLP) usulini richard bandlér (Richard Bandler) bilen jon grindér (John Grinder) birlikte 1970-yilliri ijat qilghan. U chaghda bandlér kaliforniye uniwérsitéti santa kruz tarmiqida «kompyutér ilmi» kespining aspirantliq oqughuchisi bolup, grindér bolsa ashu mektepte mu’awin proféssor idi. U proféssor bolushtin burun amérika alahide herbiy qismining kapitani bolup ishligen. Xuddi «kompyutér programmilash tili» bar bolghinidek, bu ikkiylen « psixologiyilik programmilash tili» ishlep chiqish yolida izdinip, axiri hazirqi « nérwa tili arqiliq köngülni programmilash» usulini keship qilghan [5].

Bu usulni ishletkende, siz nazuk menilerni köpligen qewetlerge bolup, andin uni éghizche yaki yazma til bilen ipadilep, eng axirida siz nishan qilghan kishige tuydurmay turup, u uqumlarni nishan qilin’ghan ademning yoshurun éngigha «teklipler» sheklide qachilaysiz. Shu arqiliq u ademning könglini kontrol qilisiz.

Yuqiridiki uqumlar men özümning «ghayini ré’alliqqa aylandurushning sirliq qanuniyiti» dégen maqalemde tonushturghan bir qisim uqumlar bilen birdek bolup, eger qiziqsingiz ashu maqalinimu bir qétim oqup chiqsingiz bolidu.

Gherbtiki eller yuqiriqidek penlerde nahayiti tereqqiy qilip ketti. Bizning öyge pat-pat mal satidighan kishiler kélidighan bolup, ularni heydiwétish üchün men her qétim ular bilen 10-20 minut waqit hepilishimen. Deslipide ulargha teng kélelmey, ularni öyge ekirip, mehsulatini tonushturup bolghandin kéyin andin oydin heydep chiqarsam, ularning pozitsiyisi biraqla eskilikke özgireydu, shuning bilen men bir qanche kün achchiq yutup ketken waqitlirimu bolghan.

Nérwa tili arqiliq köngülni programmilash hazir bir resmiy pen bolup, pütün dunya boyiche paydiliniwatqan bolghachqa, u psixologiyilik urushni emelge ashurushning bir küchlük qorali bolup qalghanliqini perez qilmaq tes emes.

Nérwa tili arqiliq köngülni programmilashqa siz töwendiki 10 xil usul bilen taqabil turalaysiz (maqalini bek uzun qiliwetmeslik üchün, men peqet u usullarni qisqichila tizip chiqimen):
–(1)nahayiti éhtiyatchan bolup, bashqilarning sizning beden tilingizni biliwélishining aldini éling
–(2) sizni kontrol qilmaqchi bolghan adem sizge sözlewatqanda, siz közingizni ritimsiz halda u yaq bu yaqlargha yötkep turung
–(3) sizni kontrol qilmaqchi bolghan ademning sizning bir yéringizni tutushigha yol qoymang
–(4) müjmel sözlerge nisbeten bek éhtiyatchan bolung
–(5) ichingizdiki hemme geplerni dewétishtin éhtiyat qiling
–(6) tétiqsiz paranglargha éhtiyatchan bolung
–(7) yoshurun menilerni biliwélishqa tirishing
–(8) diqqitingizni némige bériwatqanliqingizni bilip turung
–(9) héch qandaq ishqa maqul bolmang
–(10) özingizdiki héssiy tuyghugha ishining

Sizni kontrol qilish yüzisidin élip bérilghan teshwiqatlargha töwendiki usul bilen taqabil tursingiz bolidu [6]:

(1)u teshwiqatning meqsiti sizni kontrol qilish ikenlikini tonup yéting. Pütün dunya boyiche birdin-bir qanunluq urush qorali teshwiqattin ibaret bolup, uni hökümetler, shexsiyler we xususiy teshkilatlarning hemmisi tinchliq dewride qollinalaydu.

(2) teshwiqatni pash qiling. Eger imkaniyitingiz yar béridiken, birer teshwiqatchini yalghan sözlewatqanda tutiwalalisingiz, uni pash qilip, «bir ishta yalghanchiliq qilghan adem hemme ishta yalghanchiliq qilidu» dégen prinsip boyiche uning nopuzini yoq qiling.
Paydilinish matériyalliri:

[1] WHAT IS MIND KONTROL?
http://www.decision-making-confidence.com/mind-kontrol.html

[1] The Science Behind Psychological Warfare
Http://cs.stanford.edu/people/er … -warfare/link3.html

[2] bilimxumar: «balingizgha toghra köyüng (3)»

[3] Dr. Robert J. Lifton’s Eight Criteria for Thought Reform
http://www.csj.org/studyindex/st … _mindctr_lifton.htm

[4] Coping With Psychological Warfare at Home
http://www.webmd.com/mental-heal … Ogical-warfare-home

[5] 10 Ways to Protect Yourself From NLP Mind Kontrol
Http://ultraculture.org/blog/201 … Otect-mind-kontrol/

[6] How a Free Society Can Protect Itself from Psychological Warfare
http://www.americanthinker.com/a … Ogical_warfare.html

Aldinqi 4 maqalining tor adrésliri:

«pisxologiyelik urush» heqqide omumiy chüshenche
http://bbs.bagdax.cn/thread-28523-1-1.html

Tarixtiki we hazirqi pisxologiyelik urushlarning misalliri
http://bbs.bagdax.cn/thread-28726-1-1.html

Pisxologiyelik urushning 4 chong qedem-basquchi: 1-bölüm
http://bbs.bagdax.cn/thread-29236-1-1.html

Pisxologiyelik urushning 4 chong qedem-basquchi: 2-bölüm
http://bbs.bagdax.cn/thread-29313-1-1.html

Bu maqalini elmire muhemmet we adile eziz singillirimiz tehrirlidi.

(«pisxologiyelik urush» heqqidiki maqaliler mushu maqale bilen axirlashti)

Bu maqalini héchkimdin sorimay, menbesini bergen asasta bashqa her qandaq torgha chiqarsingiz, yaki élkitabqa oxshash bashqa her qandaq shekilde ishletsingiz boluwéridu. Bu maqale barliq uyghurlargha mensup.

2015-yili 5-ayning 15-küni

Medeniyetning Gen Xeritisi


1601445_941661732533331_3535264687405337830_n

Örneksiz yaritilghan ka’inat, atom zerrichiliridin pilantlarghiche barliq shey’ilerdiki nechche milyon esirlik muntizim heriket jeryani özige mujessem qilghan seltenet arqiliq bizni hemishe meptun qilidu. Shu deqiqilerde tepekkurimiz özidiki barliq imtiyazlarning axirlashqanliqini étirap qilidu. Tepekkurdin halqighan alliqandaqtur bir sizim tepekkurimizgha bu cheksiz seltenet bilen bizdiki meptuniyet otturisidiki munasiwetni gheybi qudret we gheybi güzellikke bolghan tiwinish dep terjime qilip biridu.
Biz yultuzluq asmandin héchbir nuqsanni körmigen emma közimiz talghan halda özimizge, tapinimiz astida yéyilip yatqan muqeddes tupraqqa qaytip kélimiz. Tupraqmu oxshashla güzellik we möjizane menzirilerge tolghan. Chümüle bilen pilning qamitidiki möjizane ipade tepmu teng. Chünki ularni apride qilghan qudret ularning hejimini özidiki inirgiye ihtiyaji tüpeylidin emes belki mewjudiyet dunyasigha béghishlimaqchi bolghan hékmet we rehmet. Qisqisi güzellik ihtiyaji tüpeylidin shu yusunda berpa qilghan. Chünki, bu qudret aldida qiyinliq – asanliq derije süpitide emes, peqet yaralmish mewjutluq süpitidila mewjuttur.
Mana bu güzellikning insanlar teripidin chüshilinishi we ishinilishidur. Medeniyetning konkirt shekilge kirip takamullishishidur. Sheherge, qel’ege, mektepke aylinishi hezaritidur.
Shunga bu güzellik tarixta özining konkirit ipadisini tapqan. Shundaqla her bir shexisni medeniyet kimlikidin ibaret salahiyetke ige qilghan. Insanlardiki eqide, emgek (emel) we tepekkurni munbet tupraq qilghan bu güzellikning mehsuli bolmish medeniyet öz takamuli basquchida shundaq séhirlik bir tüste bizni orap turghan rohi atmosfiradurki u, bizge emes biz hemishe uninggha muhtaj. Biz peqet maddi we rohi tirikchilikimiz tüpeylidinmu, bu séhirlik atmosfiradin tin élishqa mejburmiz. U hemishe özining küchlük éritish we assimilatsiye qilish küchi arqiliqla bizge kélimatqa maslishalmighanliqi üchün pütünley nesli qurup ketken gigant mexluq dinozawurning échinishliq halakiti bilen kélimatqa maslishalighanliqi üchün hayat qalghan chümülining eqli seltenitini sélishturma süpitide eslitip turidu. Démek medeniyet we medeniyet kimliki herbir shexisning sobiktip we obiktip pa’aliyitning rolchisidur. Biz kona, yéngi tash qorallar dewri we uningdin burunqi insanlar topidimu oxshashla medeniyet kimlikining mewjutliqini arxi’ologiylik bayqashlar we qiya tash oymiliridin éniq periqlendüreleymiz. Qisqisi, insaniyetning iptida’iy dewridin taki hazirghiche bolghan tarixi musapisi, konkirtlashturup éytqanda orman we öngkürlerni panah tutup yashighan insanlarning kiyinche beni isra’il peyghembiri, girik peylasopi, hindi hökümasi, ereb sha’iri, xenzu tarixchisi yaki türk muzikantigha aylinishqiche bolghan jeryan héchqachan eqide yaki medeniyet kimlikidin ayrilip baqqan emes.
Biz iptida’iy jemiyet ademlirining ewritige tére tartip yürgen halitidin tartip, insanlarning özining medeniyet kimlikige we ijtiima’i qatlam tewelikige xas kiyim – kéchek medeniyiti berpa qilish basquchi yaki meqamighiche, mezkur basquch yaki meqamdin emdilikte yene ewritige lata tartiwélish derijisige chüshüp qélishighiche bolghan tarixi musapide insaniyet tepekkurining ortaq birxil gheybi küchning tesiridin pa’allishiwatqanliqini hetta insanlardiki eqli funkisiyening bir xil qélipta quyulghanliqini … shunga insaniyetning irsi we irqi perqtin xali halda eqelliysi «ewret éngi» de bolsimu birdek qarashta ikenlikini körüwalalaymiz.
Medeniyet gerche eqliyet, ijtiima’iyet we siyasi- iqtisad amilliri asasida takamullashsimu mezkur ilminitlar birdek mezkur medeniyetning kimlik sahibi bolmish shexisning tepekkurida, jemiyetning tepekkur séstima uslubida jewherleshken terizde gewdilinidu.
Tepekkur öz nöwitide medeniyetning xémir turuchi bolush bilen birge jemiyettiki medeni atmosfiraning tesirige uchraydu hemde öz-ara toluqlinish we takamullishish munasiwitide bolidu. Bu ikkisining ri’allishishi dölet we elning kélechikidur. Alayluq, oktebir inqilabi bilen türkiyidiki milli inqilab teng bashlan’ghan, bu ikki eldiki islahatmu asasiy jehettin teng bashlan’ghan. Epsuski, mustapa kamalning islahati idiyeni almashturush emes, bökni shilepige almashturush, qur’anni türkche tilawet qilish, namazni muzikigha tengkesh qilip oqush qatarliq bimene islahatlarbolghan bolsa; Rosiye izchil türde dunyadiki dangliq ilmi we pikri eserlerni ros tiligha terjime qilishni dawamlashturup, yérim esirdila alem boshluqigha qedemqoydi. Amrika hökümitimu rosiyede neshir qilin’ghan 250 parche ilmi zhornalni öz qerelide, öz péti in’giliz tiligha terjime qilip tarqitishni qarar qilghan. Halbuki türkiye bu chaghlarda gherbning qoral iskilati yaki sherqtki siyasiy qalqini bolup qéliwergen.
Biz köz aldimizdiki dunya xeritisige medeniyet-hezaret perqige asasen reng birip chiqsaq, yenila hezaret ortaqliqigha ige millet yaki jame’elerning rayun yaki irqi perqlerdin xali halda oxshashla bir xil ijtima’i qatlamda ikenlikini bayqaymiz.
Dunyadiki eng chong nifit belbighigha ige ereb ellirining yilliq milliy ishlepchiqirsh umumi qimmiti mikrosoft yaki nokiya shirkitining muqim meblighidinmu yaki ispaniyening yilliq kérimidinmu az iken. Muqeddes din, muqeddes zimin we cheksiz bayliqqa ige bu eldiki tepekkur namratliqi ularni gherb aldida hazirche mutleq munqerz qilip qoymighan bolsimu, ularning nöwettiki xar-zebun halitini belgilep qoyghan. Démek, ortaq hezaretke ige millet-qewmlerning tepekkur uslubini bayqash shu millet medeniyitining «gin xeritisi»ni sizip chiqish démektur. Biz bu xerite arqiliq mezkur medeniyetning ötmüshi, bügüni we kelgüsini oxshashla körelishimiz we uningdiki illetlerge dawa tapalishimiz mumkin.
(2)
Insaniyetning tepekkur tarixi mahiyette insaniyet kechürmishining «tiz sizmisi»dur. Biz insaniyet béshigha kelgen herbir qaza we utuq- izgülüklerning oxshashla ularning tepekkur aditige öchmes tamgha basqanliqini köreleymiz.
Insaniyetni ulardiki wehime bilen qoshup yutiwetken topan balasi hayatliqning hemishe gumran bolush ihtimalliqidin yiraq emeslikige, insaniyet tepekkurini alliqachan könüktüriwetkechke, atom-yadro yaki gin qoralliridin ibaret balayi’apet ularni wehimige salalmidi. Chünki taghdek dolqunlar échide leng urup kétiwatqan hezriti nuh eleyhisalamning kémisi ularning haman nijatliq sahligha yételeydighanliqidin bisharet birip turatti.
Tewrat, injil, qur’an kerim qatarliq samawi kitaplardiki ayetler arqiliq bu qissining tekrar zikri qilinishi, mezkur hadisining yaki shu shekildiki balayi’apetlerning dunya medeniyet tarixida umurtqiliq rol oynighan tillarda asasen digüdek ortaq yaki shekildash atlishi- mesilen: sam-ham tilliri türkümidiki ereb tilida tufan (طofan), girik tilida tifon (typhon) , in’giliz tilida tayfun (typhoon), xenzu tilida teyfing (台风) – mezkur hadisining insaniyet tepekkuridiki öchmes iznasining shahididur.
(3)
Insaniyet tepekkurining pa’aliyet yölinishi tarixtin buyan ularning zaman-makandin ibaret mewjudiyetning qilipini qaysi shekilde küzitishi yaki qaysi xil halette chüshinishi bilen biwaste munasiwetlik bolup kéliwatatti.
Mundaqche iytqanda makan ka’inatning téni, zaman jénidin ibaret bolup xuddi shekil bilen mezmundek ikkisini ayriwetkilimu,birleshtüriwetkilimu bolmaytti. Xuddi tebi’i pen peylasupi jan piyagit iytqandek:“ zaman herketchan makan, makan turghun zaman“ idi.
Bu ikkisi otturisidiki munasiwetning insanlarning ijtima’i munasiwiti jeryanidiki inkasning yekünlimisi del ularning qimmet qarishidin ibaret idi. Bu nuqtidin élip iytqanda méningche, bizning zaman-makan’gha bolghan mewjudiyet nuqti’nezerini chiqish qilghan haldiki chüshenchimiz tepekkurimizgha qanuniyet, dunya xaraktirlik chüshenchimiz nezeriye, kenglik-uzunluq aghmisi(mirdi’an-parallil) yaki tebi’iy waqit rayuni xaraktirlik chüshenchimiz addi sawat yaki passip könüküsh qisimitini pichip biridu.bularning hemmisini ortaq eqli tasqamdin ötküzgendin kiyinki yingi nezeriyewi pikir – telimattiin ibaret.
Hiraklit terpidin otturgha qoyulghan zamanning bashlinish nuqtisi barmu? Digen bu su’algha eplatunning: ‹‹bar. Chünki zaman yaritilghandur.shundaqla u ebediyilikning julasidur ›› digen telimati toghra jawab bolsimu,yene shu zaman -makan qélipida turup tepekkur qilidighan insanlargha ammibap til bilen chüshendurüsh momkin emes idi, chünki zaman yaritilghan chaghda deydighan «chagh-zaman», jayda deydighan «jay-makan» tesewwurdimu bolmasliqi kérek idi. Shunga aristotilning dunyaning ezeliylilki heqqidiki telimati nuqtisidin iytilghan zamanning bashlinish we axirlishish nuqtisi yoq ikenliki heqqidiki pikiri bekrek alqishlandi.
Aristotilning mezkur nezeriywi asas ustige berpa qilip chiqqan tebi’i pen telimatliri kiyinche bashqa grik éqimliri bilen bille insanlarning penni dinlashturup, dinni penleshturup chüshiniwilishtin ibaret izchil tarixi paji’esining ewji süpitide xiristi’an chirkaw pelsepisi bilen yughurulup xiristi’an dunyasining eqidiwi endizisige aylinip qaldi. Uzaqqa sozulghan ottura esir xiristi’an dini jahaliti dewri mana shundaq bashlinip insaniyetning tepekkur sistimisini astin-üstün qiliwetti, uzaqqa sozulghan bu buruqtumluqtin yawrupaning edebi oyghinish dewridin ibaret tarixi silkinish royapqa chiqti.
Bu tarixi silkinishmu ibriye yérim arilida (hazirqi ispaniye we portugaliyeni öz ichige alidu)piship yétilish basquchigha yetken islam meripet inqilabidin biwasite tesir qubul qilghan shundaqla farabi, ibn sina, ibin rushd qatarliq islam peylasuplirining emgiki – grik pelsepe miraslirining esli haliti boyiche islam dunyasigha tonushturulghan terjime nusxilirini ot piltisi qilghan idi.halbuki bu ulughlirimizning eng chong ghelbisi ularning bu sahening «terjimani» bolalighanliqida; Shundaqla islamiyetning asasliq ul – shaxche biliklirini birdek eqliyleshturup nezeriyiwi tüske kirgüzgen we shu asasta yat din, yat medeniyet sahiblirini öz mediniytige jelb qilghan idi. Eng chong meghlubiyti grik pelsepisige tenqidi meydanda emes teqlidi meydanda ching turghanlighida,«terjiman» bolup qalghanliqida idi. Hetta yunanliqlardinmu bekrek yunanliship ketkenlikide idi. Berpachiliq yoqning ornida bolghan idi.
Shu seweptin tinch tüz liniye boyiche tamamlan’ghan islamlishsh jeryanidin kiyin ular balagha qaldi. Imam ghezzali ‹‹ peylasuplar ning halakiti ›› namliq esiride ularning yigirme chong pirinsipal mesilide xatalashqanliqini buning on yettisining ilmi xataliq kenlikini ; Qalghan üchining ularni azghunluqqa élip barghanliqini qeyt qilghan idi.yeni ularning del aristotilning dunyaning ezeliyliki heqqidiki telimatigha ishen’genliki idi.
Imam ghezzalining bu keskin meydani yene dunyaning ezeliyliki telimati we yingi pilatonizim telimatining chala tughundisidin ibaret- ashqun sopi mutepekkularning wehdetul wujod (panti’izim) we atalmish «birliship kitish» bid’et telimatlirighimu ejellik zerbe berdi. Chünki, mezkur telimatlar nurmal eqli ölchemni asas qilghan islam eqidisige mas kelmeyla qalmastin belki qarshi idi. Bu zerbidin qattiq silikin’gen, wehdetul wojud telimatining eng chong nezeriychisi, peylasupi muhiddin ibn erebi meydan’gha chiqti. U butelimatni intayin keng we mupessel sherhlep chiqti. Bashqiche éytqanda, uning bu telimatini yüz nechche yilliq ehli selb urushi we mungghullarning yershari xaraktirlik irqi we medeniyet qirghinchiliqi tesiridin éghir böhran’gha yoluqqan musulmanlar rohiytining zaman-makan uqumi aldidiki öz eqidisidin yatlashqan rohi ganggirishining chin teswiri yaki mukemmel bir chüshkünlük pelsepisi désekmu xatalashmaymiz.
Démekchimizki, musulmanlarning ottura esirdiki ghayet zor tarixi xaraktirlik paji’elirimu chong jehettin élip iytqanda yenila ularning zaman-makan’gha bolghan tonushining choltiliqidin yaki xata eqidiwi yölinish nuqtisidin chüshinilgenlikidin bolghan déyishke bolidu.
Buning delili- del mushu halqiliq tarixi peytte meydan’gha chiqqan öz dewrning berpachi mutepekkuri we ölimasi, meshhur pelsepe tenqidchisi sheyxul’islam ibn teymiye ning ‹‹ eqil bilen neqil ottursida madara ››, ‹‹ logiklargha reddiye ›› qatarliq büyük eserliride mezkur mesiller eqidiwi nuqtidin nuqtiliq hel qilin’ghandin kiyinla islam dunyasida yingi bir güllinish dewri barliqqa keldi. Ibn teymiye dunyaning ezeliyliki mesilisidiki bu tarixi tügünni özining: « dunya – ezeli hadisiwi mewjudiyettur» digen bir jümle sözi arqiliqla yiship tashlidi.
Ibn teymiyening qarishiche, dunyaning mahiyti gheybi iradining teqdir pichimi nuqtisidin ezeli bolsimu ka’inat öz maddiyliqi bilen noqul hadisiwi ri’ali mewjudiyet idi.
Shunga bu zat wehdetul wojudchilar ning ‹‹tebi’et bilen ilah bir›› dégen sepsetisni qet’i inkar qilip eksiche ‹‹ mewjudiyettiki her bir shey’i öz aldigha bir. Cheksiz mewjudiyet dunyasida ikki shey’i mewjut emes›› dégen menidiki toghra dunya qarashni yekunlep chiqti. Bu öz nöwitide beyzawi we nesefi qatarliq mupessirlerningmu qarishidur.
Sheyxul’islam ibn teymiye yene grik logikisining musulmanlar tepekkuridiki ziynini échip körsetti, shundaqla aristotil logikisining nezeriywi we meripet qimmitinimu birdek inkar qilip:‹‹ aqillar muhtaj bolmaydighan, dötler payda alalmaydighan pen ›› dep körsetti.
Mana shu seweptin ibin teymiyyening tarixtiki töhpisi intayin zor boldi. Jümlidin ereb yirim arilida kötürülgen wahabiylar herkitini buning gewdilik ipadiliridin dep qarashqa bolidu. Ibn teymiye tepekkur dunyasining nezeriyiwi qimmiti heqqide yene shuni qisturma qilimizki; Ispat asasi bilen ispat obikti ottursidiki munasiwetni noqul we mutleq sewep-netije munasiwiti dep chüshenduridighan aristotil logikisi insanlarning mewjudiyetke bolghan bir tereplime qarshi- bir liniylik tepekkur uslubini yitildurüshke sewep bolghan bolup tebi’i penler logikisining atisi dep atalghan jorj bol terpidin inkar qilin’ghandin kiyinla gherb tepekkur inqilabining qedimi tizleshti we gherp tepekkurining ilim- pen saheside noqul arstotilchilarning eqide-pelsepe saheside panti’istlarning ‹‹ mewejudiyettiki hemme nerse birdur›› deydighan sepsetisi bilen xoshlishishgha nezeriywi ul hazirlandi we ‹‹mewjudiyettiki her shey’i öz aldigha birdur›› deydighan pelsepiwi forma itirap qilindi. Netijide maddi dunyaning köp qatlamliqliqdin ibaret ri’alliqni asas qilip barliqqa kelgen ‹‹atum endizilik logikiliq analiz›› (logical atomism) mitodi ilim-pen saheside keng omumlashti.öz gipimizge qaytip kelsek, dikartning pelsepening tetqiqat obiktini, güzellik, wapadarliq, xushalliq qatarliq qurghaq témilardin qutuldurup bilish we meripettin ibaret emeli jeryan’gha yiteklishi netijiside insanlarning bilish jeryanida nahayiti zor özgirishler meydan’gha keldi. Buning eng gewdilik ipadisi yenila niyotunning yene shu zaman-makanning mutleqliki heqqidiki telimati boldi, emdilikte bilish aristotilning atum merkezchilikidin qutulup, zaman-makandin ibaret konkirit we ölchemlik témigha yötkeldi. Iwklid gi’omitiriysining we zipisi yer yüzigila qalduruldi.
Zman-makanning mutleqliki heqqidiki telimat ilim -pen tarixdiki tünji eng zor kölemlik ulugh inqilap süpitide tebi’i penlerni mukemmel ramka bilen temin etken bolsimu ka’inattin ibaret cheksiz likge birilgen bu cheklik tebirni yenila cholta diyishke bolatti. Emma mezkur nezeriyning daghdughisi hemmini jelb qildi. U insanlargha ka’inatni ghayet zor, mehkem dümlen’gen, intayin mukemmel, noqul mixanik sistima qilip körsetti.
Emdi bu dunyada hemme nerse muqerrerlik idi,mumkinchilik, ihtimalliq qatarliqlarmu yoq idi. Bolghandimu ulamu mueqerrerlik idi.
Insanlar ka’inattiki herqandaq bir shey’ige oxshashla ka’inatni toldurghan boyumghila oxshap qaldi. Ularning külüshimu, ölüshimu muqerrerlik, ötmüsh-kelgüsi ,ijadiyet….. Qatarliqlarning mahiyetlik ayrimsimu xireleshti. Chüshkünlük bash kötürdi. Maddy nuqtidin qishta bahargha telpunup, seperde öyge telpünup qisqisi zamandin zaman’gha, makandin makan’gha, ihtimalliqtin ihtimalliqqa köchüp ermek bolup kelgen insaniyetning zaman-makanning bu yingi qiyapitidin téni shürkinip rohi chüshup ketti.
Emdi ular chikiney dése illiq makan yaki illiq zaman yoq idi. Shunga ular özlirining eng axirqi panahgahigha telpünmekchi boldi-yu; Tuyghusigha aldandimu eytawur birdinla öz qelbige chikinishke bashlidi. Xiyalpereslik, jimghurluq ewj aldi. Bu xil halettning sen’ettiki teswiri süpitide romantizim, sihri ri’alizim, sür ri’alizim iqimliri bash kötürüp ri’alizimning ornini igelleshke bashlidi.kilassik sizma nezeriyilirige biqinmaydighan,peqet ressamning ichki dunyasighila roshen bolghan chüshniksiz resimler, awazsiz tiyatirlar, bir-ikki jümlilik romanlar meydan’gha kélishke bashlidi. Sen’etning, exlaqning, dinning chek-chigirisi hujumgha uchridi . Ilmi sahediki ipadisi rohi analiz ilmi barliqqa keldi. .
20- esrde ka’inatning bu qurqunchluq qiyapiti éynshtiyin teripidin nezeriye jehettin inkar qilinidi. Nispiylik nezeriysi zaman-makanning mutleqliqini inkar qilish bilen birge zaman-makanning néspiylikini bir qeder mukemmel sipat bilen temin etti, shundaqla maddi dunyani uzunluq, kenglik, chungqurluqtin ibaret uch ölchemlik kilassik nezeriywi endizidin zaman ölchimi qoshulghan töt ölchemlik séstimigha aylandurup analiz qilishni otturigha qoydi,emdilikte ilgiriki nezeriylerning köpinchisi öz funkiysini yoqitp qoydi.démek nispiylik neziriysining insanlar tepekkuridiki tesirini ilim –pen tarixidiki misli körülmige n inqilap diyish artuqche emes. Chünki niyotun mutleq zaman-makanni maddi mewjudiyet we ri’alliqni chüshinishning ölchimi qilghan bolsa éynishitiyn buning eksiche maddi mewjudiyet we ri’alliqni zaman-makanni chüshinishning ölchimi qilip qollandi shundaqla yüreklik halda melum bir perezi musapining A nuqtisidiki zaman bilen B nuqtisidiki zaman oxshimaydu dep otturigha qoydi. Netijide mewhum emma mutleq zaman-makan uqumigha shertsiz ishinish sherti asasda maddi dunyani chüshnishke könüküp qalghan insanlar tepekkuri birdinla burulup éniq we nispi zaman-makan’ghila ishinish halitigha qarap yüzlendi.‹‹zaman uqumini toluq chüshinimen, emma uning nime ikenlikige aghzaki jawab bersemla xatalishimen ›› ( awgustin) dégendek abistirakit jawaplar emdi ularni ermek qilalmaydighan bolup qaldi, elwette insanlar zamanning bu konkirt teswiridin hayajan’gha chümdi, emdi ular özlirini tarixtin buyan ganggirtip , tang qaldurup kéliwatqan bu shey’ini toluq chüshen’gendek hetta öz qoligha élip silap körewatqandek hisiyatqa kilip qilishiti-de birdinla xoriki ösüp özlirining achalmaydighan siri yoqtek tuyghugha kélishti, ”hemmini pen we eqil hel qilalaydu“ deydighan eqil we pen xurapatliqi bash kötürdi. Emdi herkimning öz mesilisini özi hel qilghusi kiéliwatatti . Netijide menpe’etpereslik, özemchilik ,hemmige gumani, nispi nezerde öktchilik we inkarchiliq nuqtisidin qarash bash kötürdi. Edebiyat- sen’ette tashqi pilant hujumi mezmunidiki fantaziyeler jahanni bir aldi. Chünki zaman –makan tosalghusi ilgiri insanlarning epsaniwi tepekkurida yimirilgen bolsa emdilikte ilmi nuqtidimu yimirilwatatti.
Derwe qe buninggha mas halda insanlar ning maddi dunya ustidiki ghelbisi jakarlandi hemde insanlar eqli hezimidin ötküzelmeywatqan nurghun hadisiler aydinglashti. Es’habulkehpning gharda 309 yil uxlap oyghan’ghanliqi heqqidiki qisse we ‹‹ heqiqeten perwerdigaringning dergahidiki birkün siler sanaydighan ming yilchiliktur›› qatarliqlar ayetlerge yalghuz eqidiwi nuqtidinla emes belki eqli we neziriyiwi nuqtidinmu ishenmeslik yaki chüshenmeslik mewjut emes idi. Emdilikte yoqluq bilen boshluqni, makan bilen maddini, zaman bilen hadisini biliwélish xuddi muxbir bilen sha’irning perqini bilgendek addi bolup qalghan idi. Hetta, 1905-yili élan qilin’ghanda alte adem chüshen’gen,1915-yiligha barghandimu aran on toqquz adem chüshinilgen dep qaralghan tar we keng menidiki nispiylik neziriysi emdilikte, penni omumlashturush xaraktirdiki ammibap kitapchilar süpitide tarqalmaqta., yawrupadiki qaysidu bir elning mundaq bir xelq qoshiqini körginim isimde:
Bir xanim barsho’idur éiti,
Nurdin tézdur sür’iti.
Yol üstide birküni-
Chaplashqach anga nispiylik jini.
Ishqa kitip tünügün,
Qaytip keldi ülüshkün.
Shunga éynishtiyin:“ ilim heqiqet bilen bashlinip heqiqet bilen axirlishidu“ digen idi.
(4)
Chong partlash telimati(big bang) alemning barliqqa kélish heqqidiki eng yéqinqi neziriywi telimat bolush süpiti bilen bayqilishtin ibaret passip xaraktiri bilenla tepekkurimizdimu bir qatar keng kölemlik partilashlarni peyda qildi. Chünki, partilash bizningche eslide muntizim qanuniyetke we güzellikke nisbeten choqum weyran qilish xaraktirini élishi kérek idi. Emeliyette undaq bolmidi. Eksiche chong partilashtin muntizim siéstimigha, güzel we sirliq arqa körünüshge ige, her lehzide cheksizlikke shiddet bilen kéngyip turdighan ajayibat dunyasi ka’inat barliqqa keldi. Bu bizning yaxshiliq-yamanliq heqqidiki talay esirlik sherhlirimizni birdinla dawalghutup tepekkurimizdiki mewjudiyet alimining yaxshiliq-yamanliq ottursigha tikligen mahiyetlik chigirsini yimirip tashlighili tas-mas qaldi.körduqki, biz yaman körüp yürgen bezibir nersiler biz üchün yaxshiliq, biz yaxshi körüp yürgen bezibir shey’iler biz üchün yamanlqlarni apiride qiptu.
Dimek, her ikkila nuqtida güzellik ul mahiyet iken.gerche biz bunuqtida miladi 8-, 9- esirlerdiki islam eqliyetchiliri mu’teziller we sana’et inqilabi dewridin kiyinki gherb optimistiliri otturgha qoyghan, yamanliq tüp musteqil mewjüdluq emes, u peqet yaxshiliqning yoqilishi yaki ajizlishishi netijiside kélip chiqqan ikkilemchi hadise. Bu xuddi qarangghuluqning mahiyti nurning yoqilishidinla ibaret bolghanliqigha oxshash, dégendek telimatlirini yaqlap ketmisekmu omumen güzellikning mewjüdyiettiki asasi mahiyet ikenlikini itirap qilmay turalmaymiz.
Insaniyetning eqil közini öz jamalini körsitish arqiliq emes özidiki hikmet tejellisi bilen qamashturush arqiliq eqide baghlitip kéliwatqan yamanliqning ilahi yaratma katiguriyside bolush yaki bolmasliqidin ibaret bu murekkep mesile insaniyetning idi’olugiye tarixidiki dawan süpitide ejdadlirimiz bir mehel ishen’gen hetta turmush we tepekkurimizdin hilihem tesiri yoqalmaywatqan zoro astir we mani dinliri eqidisidiki ilahining nur we zulmettin ibaret ikki bolushdin ibaret mentiqi zidiyetni we bashqa dinlardiki mushrikliq (köp xudaliq) eqidisini barliqqa keltürgen idi.
Bu tebi’iki shu xil medeniyet sahibliri bolghan milletlerning ijtima’i qatlimidiki tebiqichilikning eng chong pikri destiki bolup shekillen’gen, arqidin irqi tebiqichilik, irqi tebiqichilik xahishidin irsi tebiqichilik xahishi bix sürgen bolushi muqerrer. Tarixning nurghun betliri shu seweptin qan bilen yézilip, yash bilen yuyulghan. Nurghun milletler yiltizidin qurup ketken.
Pars bilen turanlarning amu derya boyidiki ikki ming yilliq qanliq toqunushining sewebini budda bilen ateshpereslikning toqunushi yaki zimin talishishi nuqtisidinla emes belki mushu nuqtidin chüshinishkimu heqliqmiz. Buning delili her ikki millet islamgha itiqad qilghandin kiyinla bu qanliq tarix xatimilendi.emma parislarning qénigha singip ketken bu érqi ayrimichiliq xahishi ularning islamni pars milletchiliki süpitide shi’eler namida meydan’gha chiqirishqa sewep bolup qaldi. Shundaqla ularning bügünki dunyadiki medeni we siyasi yitimilikini kelturup chiqardi .
Tarixta yaxshiliq bilen yamanliqning mahiyiti heqqidiki pikri dawalghushlar yene nurghun milletlerni köp din almashturush yaki köp din’gha birla waqitta ishinishke mejbur qilghan ehwallarmu körülgen. Alayluq ;«jongguluqlar utuq qazansa kungzichiliqtin,meghlup bolsa daw jiyaw dinidin köridu» digen söz bikargha éytilmighan. Kéyinche ular her ikkilisidin budda telimatliri arqiliq rohi qana’et hasil qilidighan pisxika shekillendürgen. Chünki kungzichiliq exlaqi meslek bolushi süpiti bilen yighinchaqlap éytqanda «urushmayli- talashmayli » digen bir jümle sözning yene bir xil wariyanti’idi. Dawjiyaw dini yaxshiliq bilen yamanliq otturisidiki perqni a siasien shekli jehettiki perq dep qaraydu, bu ularning «heqiqi muzekker(阳) mu’ennes (阴)ichidiki muzekkerdur»- dégen telimatida roshen gewdilen’gen. Bu telimatqa töwendiki shekil simowul qilinidu:
Menisi: dawjiyawning qarishiche- hayatliq 阴 (mu’ennes. Qarangghuluq. Menpi)we 阳 (muzekker.yoruqluq. Muspet) tin tüzülidu. Her ikkilisining mewjutluqi bir-birini shert qilidu. Yin ichidimu yang, yang ichidimu yin bolidu, emma heqiqi yang yin ichidiki yangdur.
Körünüp turuptuki, dawjiyaw toghrisini éytqanda din emes, u peqet bir xil dunya qarash-teriqet . Démek ularning neziridiki yamanliqmu yaxshiliqning postidur. Bu toghrida ottura tüzlengliktin sherqi jenubi asiya ellirigiche taralghan mundaq bir hikayet bar. “ bir kembeghel boway bolup, bar- yoq bir oghul we bir éti bar iken. Bir küni tuyuqsiz at yoqap kétiptu. Buni anglighan qoshna-qulumlar bowaygha ich aghritip hal sorap keptu. -kim bilur buningda bir yaxshiliq bardurbelkim,- deptu boway.
Derweqe bir nechche kündin kiyin at bir munche yawa atlarni bashlap’egeshtürüp qaytip keptu. Buni anglighan qoshnilar xushalliqidin bowayni tebiriklep keptu.
-éhtimal buningda bir yamanliq bardur belkim?- deptu boway. Xoshnilar lam-jim démey chiqip kitiptu. Etisi bowayning oghli atlarning birini köndürimen dep yiqilip putini sundurwaptu. Buni anglighan qoshnilar bowa yning danaliqidin heyran bolup, yene hal sorighan qiyapette yétip keptu.
-éhtimal buningda bir yaxshiliq bolishi mumkin? – deptu boway aditi boyiche. Qoshnilarning emdi resmi achchiqi keptu-yu yene chiqip kétiptu.
Etisi yat elge tajawuzchiliqqa mangghan padishah yézidiki barliq yashlarni mejburi leshkerlikke éilip kitiptu. Bowayning oghli bolsa salamet qaptu“
Uning üstige dawjiyaw (道教) sözidiki daw (道) yol meniside bolup herqandaq bir shey’i yaki halettin chiqish yoli yaki ilgirlesh nuqtisi izdesh meniside yaki herqandaq bir haletning chuqum chiqish (hel qilish ) yoli barliqi menisini asas qilghan bolushi mumkin. Shungilashqa bu teriqette barliq shey’iler otturisidiki zitliq munasiwiti küchep tekitlinish bilen birge tebi’etning mezkur zitliqni sighdurghuchi güzel mewjudiyet ikenliki mu’eyyeshleshtürgen, bilish mesiliside shey’ilerge meptun bolush yaki heyran qélish meripetning yuqiri chéki bolup hésaplan’ghan,emeli ünüm (yol) qoghlishilghan.
Kungzichiliq teriqiti bilen da wjiyaw ning asta- asta birliship kétishi netijiside kungzichiliq teriqitidimu kishilik hayatni ikki yaqlimiliq nuqti’inezer boyiche küzitish mitodi qobul qilinip qollinilghan. Emma tebi’et we hayatliq heqqidiki telimatlar yenila dawjiyaw teriqtiining , a’ile, telim-terbiye we iqtisadi ang kungzichiliqning kontirolliqi astida bolup kelgen. Ijtima’i tüzülme nuqtisidin analiz qilghanda, dawjiyawda- insan pa’aliyiti bilen tebi’et otturisidiki munasiwetning öz ara toluqlash munasiwitide ikenlikining tekitlinishi; Kungzichiliq teriqitide kishilik hayattiki hemkarliqning tekitlinishi birdek kolliktip pa’aliyetning qimmitini shexsi pa’aliyettin yaki az sanliqlar pa’aliyitidin hemishe üstün körüsh qarishni shekillendürgen.
Medeniyetshunaslar yene jonggu tibabitidiki yingne sanjish we dora üsümlüklirige tayinish uslubining bashqa herqandaq eldin perqliq halda köp qollinishi we tereqqi qilishi, opratsiye yaki yerlik ezani kisiwétish xaraktirlik dawalashning yoqluqinimu dawjiyaw dinidiki yin-yang telimati we shu asastiki tebi’etning bir pütünlüki ezalar otturisidiki garmuniylik munasiwetning mutleqliqi nuqtisidin qarighan. Edebiyat-sen’et nuqtisidin élip éytqandimu, xenzu shi’iriyitidiki tebi’et teswirige a’it shi’ir-nezmilerning, far-fur buyumlar we ressamliq sen’itidiki owchi, otunchi, niluper yénidiki, köl boyidiki neychi obrazi qatarliqlarning köp salmaqni igellishini jughrapiywi sewebni nezedin saqit qilmasliq bilen birge dawjiyaw teriqitining tesiridin dep qarashqa heqliqmiz. Shundaqla a’ile, kolliktip emgek, tamaq üstilide chonglargha tamaq ötünüsh qatarliq obrazlarni kungzichiliqtin dep körüshke bolidu.mezkur arlashma halettin kiyin ottura tüzlenglikke tarqalghan budda dini yuqarqi her ikki teriqette kem bolghan bilish nezeriyisige a’it telimatlarning tarqilishigha seweb bolghan. Emma bu dindiki heddidin ziyade passip dunya qarash, xiyalpereslik, waz kéchish yene waz kéchish qatarliqlarning qarshi élinmasliqi tebi’i idi.
Elwette budda dininingmu ijtima’i tüzülme we edebiyat-sen’ettiki tesiri özi tarqalghan rayunlarda nahayiti zor bolghan bolushi tebi’i. Emma dinshunaslar birdek xenzu we yamamato(yapunlarning ) millitining tarixtin buyan monusizim (tewhid yaki bir xudaliq din ) qobul qilip baqmighanliqini yaki öz medeniyitide shuninggha a’it dunya qarash yaki pikri iznalarni saqlap qalmighanliqini ilgiri süridu. Undaqta, dawjiyaw teriqitining shey’iler otturisidiki qarmu-qarshiliqning birdekliki qarishi di’aliktik matiryalizimning, kungzichiliqtiki hemkarliq telimati kolliktiwizimning, tewhid eqidisidiki (monotheism) muressesiz bir heq- bir xudaliq qarashning xenzular bilen yamamatolar arisida yoqluqi ati’izimning -qisqisi, markisizimning jongguda tizla üstünlükke érishishining tarixi arqa körünüshi dep qarashqa bolamdu-qandaq? Buni tehlil qilishni öz ehlige- markisizimchilargha qaldurimiz.
(5)
Shuni tekitlesh kérekki köz bar jayda sirgha orun yoq, mesile sirda emes közde.emma gheybi hikmetning tamghisi bésilghan sirlarning échilmaydighanliqini bilishmu bir xil échishtur. Chünki échilmasliq, ghuwaliq sirning mewjutliqining tüp kapaliti. Échish, bayqash közning tüp qimmet kapaliti . Bu yerdiki köz- noqul fizi’olugylik menidiki köz bolmisimu shu közning fonkisiysni menbe qilghan tepekkur yaki köngülning közidur. Közdin ibaret bu tengdashsiz ni’met bizning sirtqi dunyani küzitishtiki köznikimiz bolush süpiti bilen bizni ka’inattiki güzelliktin behirlendurup turidu.
Emdi yuqarqi mesilining yiqinqi zaman dunya medeniyet tarixdiki tesiri -miningche mundaq boldi dep qaraymen.
Wiliyam jimisning piragmatizim telimati charliz darwin otturgha qoyghan “ türlerning kélip chiqishi“ neziriysining siyasi-iqtisad sahesidiki kölenggisi süpitide ottura esir xiristi’an jahaliti ichidiki buruxtumluqtin emdila tin élishqa bashlighan insaniyet tepekkurini özige ram qiliwaldi. ‹‹ tongghaqla ot ilahigha, issighaqlar muz ilahigha choqunush›› tin ibaret bid’et eqide emdi zamaniwi tüste meydan’gha chiqti.
Wilyam jimis wapatidin bir nechche yil ötüpla josiya roys kebi mutepekkurlarmu meydan’gha chiqti. Shimali amrika qit’esidiki ilahiyet pelsepe éqimining nopuzluq wekili hisaplan’ghan bu mutepekkur bir qatar telimatlarni otturgha qoyup nezeriye jehettin pirgmatizimning ulini tewriteligen bolsimu insanlarning buni anglaydighan’gha quliqi yoq idi.
U öz telimatlirida: ”yamanliqning xuda tereptin yaritilishi ilahning kamali süpitini téximu échip biridu“ dep qaridi.
Josiya roysning némis pelsepe pishwaliridin gégil, shupinxa’or qatarliqlarning qarashlirini özleshturüsh asasidiki bu qarashliri öz nöwitide asasi jehettin islam sherqining kilassik(selepler) eqide séstimisi idi. Chünki sap islam pelsepisi shundaq qarayduki, yamanliqmu musteqil tüp mewjudiyet bolup umu güzellikge oxshashla allه terpidin yaritilghan. Chünki ,herqandaq bir shey’ining yaritilmish menbesini bir yaratquchidin bashqigha mensup qilish ilahi qudretning shey’ilerdiki tesirining jüz’i bolup qilishidin ibaret éghir mitafizik we eqidiwi xataliqqa élip baridu. Yamanliqning bir yaratquchi terpidin yaritilishi yaratquchining kamalitige nuqsan bolmastin eksiche kamali qudretning ipadisidur. Yaxshiliq-yamanliq, hayat-ölüm qatarliq mewjudiyetning öz ara eksi qutuplirini oxshashla öz iradisi we qudritige boysundurush bu zatning hemmige oxshashla qadir ikenlikining ispati. Uning üstige yaxshiliq-yamanliq, payda-ziyan qatarliqlar tüp menidin élip iytqanda insaniyetning sotsiyal pa’aliyet formilirini dewri qilip barliqqa kelgen obiktip belgiler. Emma, uni ilahi hikmetke tetbiqlighanda yenila insanlar éngidiki subiktip uqumigha aylinip qalidu.
(6)
1997- yili yanwar éyida pütkül dunyani zilzilige salghan kilon téxnikisining deslepki qedemde utuq qazinishi qarimaqqa, bi’ologiye sahesidiki dewr bölgüch inqilab hésaplansimu, mahiyette uning insaniyetning tepekkur qurulmisidiki nurghun qatmalliqlarni pachaqlap tashlash jehettiki ünümimu bir xil inqilab tüsini élishi mumkin.
Chünki janliqlarni – mesilen: insanni jinissiz rewishte peqet hüjeyre we hüjeyre yadrosidiki halqiliq bi’o-ximiyilik alahidiliklerning yardimidila (elwette toluq tejribixana shara’itida) öz péti nusxilap chiqish imkaniyitining nezeriye jehettin mumkinliki kishige samawi kitaplardiki qiyamet künide, ölgen insanlarning öz péti tirilip su’al-soraqqa hazirlinidighanliqining eqli ispatigha ishare qiliwatqandek tuyghu béridu. Chünki cheklik insani paraset we qudretning yardimide öz péti nusxilan’ghan janliqlarning, cheksizlikni chüshinishte insanning eqli hezimi berdashliq birelmeydighan ilahi qudret qolida qayta tirilishi héchgep emes.
Yene iysa eleyhissalamning atisiz yaritilghanliqini özining eqli hezimidin ötküzelmey «xudaning oghli» dep ilahlashturup mushrikliqqa yüzlen’gen insanlar topi üchünmu buni agahlandurush signali démey bolmaydu.
Eqilliq oqurmen’ge ayanki, bu elwette iysa eleyhissalam shu teriqide (kilon sheklide) barliqqa kelgen dégenlik emes. Bu peqet iysa eleyhissalamning atisiz yaritilish imkaniyitining yalghuz eqidiwi telepning türtkisidinla emes, belki eqil teripidinmu tamamen qobul qilinidighanliqini shundaqla, iysa allahning oghli diyishning böhtan we sepsete ikenlikige qilin’ghan eqli ishare xalas.
Hazirqi zaman hindi islam mutepekkuri wehiduddin xan 60-yillarning axirilirida bu heqte toxtilip:“aldinqi esirdiki sewep-netije munasiwetning mutleqliqi heqqidiki nezeriyiler iysa eleyhissalamning atisiz yaritilishini inkar qilghan bolsimu bu esirdiki bilgili bolmasliq nezeriyisi bu xil yaritilishni mumkin dep qarawatidu“
Kilon téxnikisining utuq qazinishi yene insanlar tepekkurining téxi toluq échilish halitide emeslikini semimizge salidu. Chünki , bir ayalning ten hüjeyre yadrosining shu ayalning yadrosizlandurulghan tuxum hüjeyrisige seplinip, uruqlan’ghan tuxum hüjeyrisi halitige keltürülgendin kiyin yene shu’ayalning baliyatqusigha «térish» arqiliq barliqqa kelgen «kilon perzent»ning tughqandarchiliq munasiwet tori ichidiki «tipi» intayin ghelite bolup, «perzentning öz anisining bir tughqini bolup chiqishi» dek tarixtin béri insanlarning epsaniwi tepekkurighimu sighip baqmighan hadise bolup qalidu. Emma, u emeliyet. Chünki, perzentning dunyagha kilishige yérim asas salghan nusxilan’ghan hüjeyre ana tinining bir qismi bolush nuqtisidin éytqanda anining atisining «balisi» emma, bu perzent uruqlan’ghan tuxum hüjeyrisi we tughulush nuqtisidin yenila anigha mensup. Amrika timéyl ünwérisititining profisori, mikro-bi’ologiye penliri dokturi abdulhadi: «bu insanlarning özining nusxilishi bolmastin belki özini özi süriti mubeddel qilishi» deydu. Uyene: «bu perzent öz anisining inisi yaki singlisi bolup chiqidu. Bu erlerge qilin’ghan haqaret bolush bilen birge insanlarning allه tereptin belgilep bérilgen nurmal hayatliq tertipidin chiqip öz qedir-qimmitini depsende qilishtin dérek biridu, mihir-muhebbet, miras, tughqandarchiliq munasiwiti qatarliq uqumlargha murekkep shundaqla selbi tesir körsitidighan bir türküm mexluqlar peyda bolidu» deydu.
Girmaniylik irsiyetshunas we xiristi’an dini ipiskopi dinir bu heqte mundaq deydu: «insanlar xudaning rolini élishqa urun’ghanda eng köp xataliq ötküzgen bolidu. Ilim exlaqi nuqtisidin élip éytqanda alimlarning huquqi bunche zor emes. Emma, xuda yenila yoqtin bar qilghuchi. Alimlar mezkur yaritilmilar asasida öz ijadiyetlirini berpa qilghuchilardur»
Démekchimizki, insanlarning tepekkur sighimi mezkur ri’al hadise asasida yene kéngeydi. Ihtimal bizge mewhum kelgüside buxil hadisler yene talaylap meydan’gha chiqar.
Dikartmu « tepekkur qilghachqila mewjutmen »déyish arqiliq insani qedir-qimmetning tepekkur bilen bolghan munasiwitini mu’eyyenleshtüridu.
Tepekkur tariximizdiki buxil ongchilliq we solchilliq hemishe bizdin eqli segeklik telep qilish bilen birge shexisning eqli we pikri erkinlikini mu’eyyenleshtürüp turidu, hemde shu arqiliq bizni kishilik qedir-qimmet bilen tartuqlap turidu.
Shungilashqa peyghembirimiz muhemmed eleyhissalam: « tepekkurgha yétidighan ibadet yoq » dégen idi.
Pikri endizilerge nopuzning süri yaki jilwisi tüpeyli egiship kitish xuddi murt-muxlislarning saqalning ‹‹milli saqal›› yaki ‹‹dini saqal›› ikenlikini ayriyalmasliqqa oxshaydu. Bu kishini öz qimmitini depsende qilishqa, qisqisi gumrahliqqa ilip baridu.
Eyni dewir nishapur weziytidiki ijtima’i tengpungsizliq ömer heyyam ruba’ylirdiki ötkür kinaye we chektin ashqan mesxirilik tilning arqa körünishi hisablansa mezkur ruba’iélar peyda qilghan solchil pikri éqim texminen 30 yildin kiyinla se’di shirazidek ulugh emma passip xahishqa ige sha’irni otturgha chiqarghan.
Ular berpa qilip chiqqan pikri liniye bir tüz siziq süpitide perez qilin’ghanda, mezkur tüz siziqning ikki qutupi xata, ottura qismi toghra bolghan bolidu. Merkizi nuqtigha intilgenler toghra yolgha mangghan bolidu. Ikki terepke mayil bolghanlar özining qutuplargha yiqinlishishi giradusi boyiche xatalashqan bolidu. Chünki ‹‹ishlarning yaxshisi otturahal bolghinidur››
Derweqe, otturhalliqmu hemmila mutepekkurgha nisip boluwermeydu. Nisip bolghanlar öz tepekkurining serkige, qilichqa, mektepke aylan’ghanliqini körelmestin dunyadin kétip qélishidu. ”islamning höjjiti“ dégen namgha musherrep bolghan mutepekkur imam ghezzali (1111-1058) öz dewrdiki dindarlar, dinsizlar, mushriklar, peylasupla, sopi-ishanlar we mez’heb esebiyliri hemmsning pikr i dunyasi bilen tonushqan we ularning herbirige aldi bilen gumani nezerde qarap chiqqan, imam ghezzali: ‹‹ gumanlanmighan qarimas, qarimighan körmes, körmigen tepekkur qilmas, tepekkur qilmighan bilmes ›› digen meshhur telimatini özining heqiqet izdesh yolidiki mitodi we pikri ramkisi qilip bikitken. Andin mezkur mez’heb we pirqilerge bir-birlep öz jawabini bergen.
Imam ghezzalining dinsizlargha bergen jawabi:
“ herqandaq bir hadisining berpachisi bolidu, dunyamu hadise,dimek uning berpachisi bar“
”jansiz shey’ilerningmu eqli we iradiwi xususiyettin xali turuqluq muntizim qanuniyet boyiche heriket qilishi mezkur qanuniyetning cheksiz qudretni arqa kurunush qilghanliqining ipadisi bu qudret ne din kelgen?“
Xriisti’an, yehudi we shaman eqidisidiki mushriklargha bergen jawabi:
“ siler ilahni köp dep itiqad qilisler, siler ilah bir emes köp, ular zat, süpet we qudret jehetlerde tepmu-tep dep qarisanglar, elwette xatalashqan bolisler, ilah eslide bir bolup siler uni köp dep oylap qalghan, chünki siler éytqandek hemme jehettin tepmu-teng, op’oxshash ikki yaki bir nechche shey’i bolmaydu, bar diyilgendimu u eslide birla nerse bolup siler köp dep oylap qalghan, bu tuyghudiki xataliq.
– ilahlar ichidiki herqandaq birini bashqilardin yüksek mertiwige ige dep qarisanglar, bumu xata, chünki ular ichidiki eng yüksek mertiwidikisi ilah, qalghanlar yenila bende, chünki ilahta ajizliq yaki töwenlik xususiyti bolmaydu, siler ulughlarni ilah dep oylap qalghan, bu eqididiki xataliq“
Mu’teziller we grik pelsepisi bilen yingi pilatonizim éqimigha ayinip ketken ikki ustaz – farabi we ibn sina qatarliq eqliyetchilerge bergen jawabi:
“ eqil hemmini bilishke qadir emes, eqil hemmini bilishke qadir bolsa idi, peyghemberlerge samawi kitaplarni nazil qilinmighan bolatti. Chünki eqil konkirt yaki abistirakt bolsun shey’i yaki mewjudluq katiguriysini qismen bilishke qadir. Eqilning shekl bilen mezmun ottursidiki wastichisi besh sezgü eza. Sezgü ezalar shey’ilerni öz péti bilishke qadir emes. Belki jüz’i yosunda bilishkila qadir. Shunga gheybi mesillerde wehiyge tayinish kérek“
Eqliyetchilikni mutleq inkar qilghan neqliyetchilerge bergen jawabi:
”siler dewet qilmaqchi bolghan din (islam) aldi bilen shexistiki eqidige emes eqilge xitab qilidu. Chünki ,wehining nazil bolushi, muhemmed eleyhissalamning peyghemberliki qatarliq tüp asaslar ularning eqilge xitap bolushi kérek we ularning eqli tasqimidin ötüshi kérek, démek eqil eqidining achquchidur“
Qisqisi, imam ghezzalining köp tereplime telimati ichki niza, pikri namratliq, shi’e-isma’iliye mez’hipi esebiylirining ichki jehettin halsirtishi, xiristi’an dunyasining xirisi qatarliq türluk bésimlar aldida dawalghup turiwatqan musulmanlar dunyasigha hayati küch we pikri jushqunluq élip kelgen. Mezkur telimat tézlikte herqaysi aymaqlarda köplep medrslerning qurulushi we imam ghezzalining pikri endizisini qollanma qilish bilen xaraktirlendi. Shuning bilen musulmanlardiki pikri we eqidiwi birlikning muqeddimisi échilghan. Imamning shagirtliridin biri bolghan bn tomirtning marakeshte muwehhidler hakimiytini tiklishi; Salahiddin eyyubi jemetning mezkur medrsliridin biri bolghan ediyye medrsining muxlisliri bolush bilen birge salahiddin qoshundiki tayanch küchler we chewendazlarningmu mezkur medrs muxlislridin bolushi qatarliqlardin ghezzalining töhpisini köriwilish tes emes.
Démek, salahiddin eyyubining 1178-yili irusalimni xirsti’anlar qolidin tartiwilishtin ibaret alemshumul ghelbini ilgiri imam ghezzalining demeshq jamesidiki hujrida ikki yil izchil ilip barghan pikri istiqamet we itikapliridin ayrip qarighili bolmaydu.
Qisqisi, sherq we gherbning tarixi sehipiliride buxil obrazlarni hemishe chiliqturup turimiz.
Iskenderning ustazi arstotil, tagh-tura palwanlirigha bashchi bolghan sung jiyang, seyfuddewle hemedanining herbi yürüshilride hemrah bolghan ulugh peylasup ebunesir farabi, suleyman bughraxan’gha mushawwur bolghan yusup xas hajip, huseyn bayqara huzuridiki elishir nawa’i, fransiye burzhu’a inqilabining rohi ustazi zhan zhak rosso, gitlirning meniwi ustazi firdrix nichishi, proltariyat inqilabining dahiliridin markis, in’gilis… mana bularning hemmisidin elemning sep yönilishini belgilewatqan qelemning simasi-tepekkurning kü chini körgili bolidu.
Hasilkalam: dunya bizning tepekkur qurulmimizgha xiris qilmaqta. Her bir meghlubiytimiz we illetlirimizning arqa kurünushide birxil xata pikri endizining kölenggisi elenglep yüridu,alayluq, alim-ediblirimiz, yash heweskarlirimiz ishqilip öz terjimhalini élan qilish pursitige irishken her bireylen digüdek özini küchep kembeghel yaki pirultar we yaki pirultarning ewladi qilip ispatlashqa urunushliridin, edebi eserlirimizde merkezlik halda bay-haldarlarning selbi pirsunazh qilip yaritilishidin ‹‹ medeniyet inqilabi ›› dewride yuqqan ‹‹ yamaq chapan kiyip qehriman bolush mepkurisi›› ning hilihem tepekkurimizgha istixiylik halda hökümranliq qiliwatqanliqini; Alim, ziyalilirimizning ata-anisidin tartip, din bilen rohqiche hemmila nersige kespi telepchanliq bilen tetqiqat neziride qarap pikir qilishliridin bir qélipta quyulup ketken mixanikiliq turmush endizisining tesirini köriwilish tes emes.
Dewrimizde bizdin milli gewde süpitide kütülüwatqan riqabet shünche keskinki, biz eqelliysi turmush qamdash üchünmu dunya nupusining beshtin biri üchün ésilghan bir dashqazandin tamaq élishimiz kérek. Mezkur nisbet telep qilidighan maddi ihtiyaj chiqish nuqta qilinip berpa qilin’ghan ghayet zor shundaqla murekkep iqtisad séstima mixanizimi mewjutluqimizni bashqa milletlerge oxshashla iqtisadtin ibaret sirliq enggüshterge baghlap qoyghan.
Yersharilishishqa qarap yüzliniwatqan shiddetlik iqtisadi dolqun bizdiki yoqning ornida jan saqlap kéliwatqan aylanma qurulmiliq milli iqtisadi séstimigha awwal tehdit andin xire-shire purset éilip kelmekte. Biz shundila özimizning emdilikte yöligen’ge, tiligen’ge, tijigen’ge jan biqish imkaniytining kelmeske ketkenlikini his qilmaqtimiz. Emma bizdin nöwette kütülüwatqinining salmaq ilmi we kespi sapa hemde toghra tepekkür qurulmisi ikenlikini gewde süpitide his qilip bolalmiduq. Özimiz heqqidiki pikri telqinlirimizning köpinchisi berpachiliq tüside emes, tenqidi formida ipadilinip kéliwatidu. Elwette tenqidi formimu bésip ötmisek bolmaydighan bir basquch . Bizning tepekkur qurulmimizmu medeniytimiz we rohiytimizning ‹‹ gin xeritisi ›› dur. Biz bu xeritini sizip chiqalisaq özimizni tüptin chüshineleymiz. Bu noqul halda bizdiki ilimi sapaghila baghliq bolup qalmastin belki bizni hemishe telpündurüp turidighan, özimizni mewjudiyet, ri’alliq we ‹‹ biz ›› din ibaret mupessel pelsepiwi qatlam we makro nuqtilardin tonutup tepekkurimizdiki chichilangghuluq we mentiqi ziddiyetlerge, wujudimizdiki peskeshliklerge xatime béreleydighan; Bizning dunyaning mahiytini dunya sobiktidin izdeshtin ibaret‹‹ qulaqqa paxta tiqiwilip qongghuraq oghrlash ›› tiragidiysdin qutulushimiz üchün bizni mukemmel pikri ramka bilen tartuqlaydighan sap eqide we uning tüp telipi emelning bolmasliqinimu arqa körünüsh qilghan. Shunglashqa ilmi eserlirimizdiki neziriywi qimmet yaki edebi eserlirimizdiki pelsepiwi izchilliqtin sen’et tüsi yuqiri orunda turup kéiliwatidu.
Shunglashqa men deymen: ziyalilirimiz alim we mutepekkur abdushükür muhemmet’imindek arifliq maqamini kötüp olturmay waqtida bir allahqa choqun’ghini yaxshi.(Hebibulla Toxti)

2004 -yili misir. Qahire.

Ilawe: dokturant Hebibulla Toxtining bu nadir maqalisi 2004-yili yézilghan bolup,2008 -yili“shinjang medeniyiti“ zhurnilining 4- sanida ilan qilin’ghan.

Shair Kawai: Bu Shéirlar Bizge Uyghur Xelqining Heqiqiy Tiniqlirini Bildüreleydu


yaponiye-edebiy-terjiman-makito-kawai.jpg

Kanadada hijirette yashawatqan uyghur shairi Exmetjan Osmanning «ah, uyghur tupriqi» namliq shéirlar toplimi yaponiyede neshr qilinghandin buyan köpligen yaponlar jümlidin yaponiye edebiyat sahesidiki zhurnalistlar, shairlar bu heqte türlük maqalilarni élan qilmaqta.

10 – May yaponiyediki nopuzluq gézitlerdin biri bolghan «asahi shimbun géziti» ning «kitablar sehipisi» ge zhurnalist asami xanimning «uyghur shéirliri» namliq maqalisi bérilgen bolup, mezkur maqalide zhurnalist asami xanimning shair exmetjan osman bilen élip barghan söhbet xatirisi bérilip, uningda mundaq bayan qilinghan:«uyghurlargha wekillik qilidighan hazirqi zaman uyghur shairi exmetjan osmanning ” ah, uyghur tupriqi” namliq shéirlar toplimi yapon tiligha terjime qilinip, sayusha neshriyati teripidin neshr qilindi. Exmetjan osman ürümchide tughulghan, uyghur we ereb tillirida shéir yazidu. Biraq uning shéirlirining öz wetinide élan qilinishi cheklengen. Uyghur, tibet rayonlirida xitay hökümitige bolghan qarshiliq heriketliri dawamlashmaqta. Xitay uyghur, tibetlerning qarshiliq heriketlirini xitay dölitining ichki ishi dep bir terep qilip yighishturiwatidu. Uyghur shairi exmetjan osman ” méning shéirlirimni oqughanlar, uyghurlarning xitaylar bilen til we medeniyet jehettin tüptin oxshimaydighanliqini chüshinidu. Bir milletning medeniyitini bir millet basturush arqiliq yoq qiliwétishi esla mümkin emes” deydu.»

Zhurnalist asami söhbet xatiriside yene, söhbitimizning dawamida shair exmetjan osman özining shéirliri heqqide toxtilip:«méning shéirlirimda héchqandaq siyasiy gherez yoq. Lékin” tün quyashi” dégen shéirimdiki: kündüzümde ay – Yultuzlar/tünümde quyash/, weten désem aghzim qanar/qan bu/söz emes!/ belkim bu misralardin keng yapon oqurmenliri insanliq héssiyatidiki uyghur millitining azap – Oqubetlirini hés qilishi mumkin. Méning shéirlirimda uyghurlarning insanperwerliki küylengen. Bu nuqtidin yaponiyelik oqurmenler uyghurlarni téximu köp chüshensun dep oylaymen” dédi deydu.

« Asahi shimbun géziti» gézitining 10-May sanidiki maqale
« Asahi shimbun géziti» gézitining 10-May sanidiki maqale

Shairi exmetjan osmanning «ah, uyghur tupriqi» namliq shéirlar toplimining yapon tilidiki terjimisini ishleshke qatnashqan ataghliq shair, edebiy terjiman, rohiy késellikler doxturi, tibbiy penler doktori kawai ependi ziyaritimizni qobul qilip, aldi bilen uyghur tilida özining salimini bildürüp mundaq dédi:

– Uyghur qérindashlar yaxshimu sizler,

Men exmetjan osman ependimning shéirlirini muqeddes muellim bilen birlikte yaponchigha terjime qilghan makito kawai bolimen. Men doxtur hem shair shundaqla edebiy terjiman. Yaponiyening tokyodin silerge salam.

Shair makito kawai bizge özining yuqiriqi uyghur tilidiki yürek sözlirini izhar qilip bolghandin kéyin, yapon tilida exmetjan osmaning shéirliri we kitabqa yazghan kirish sözi heqqide özining qarashlirini bayan qilip mundaq dédi:

– Erkin asiya radiyosida sözlesh pursitige ige bolghanliqim üchün silerge rehmet éytimen. Bu qimmetlik pursettin paydilinip pütün dunyadiki söyümlük uyghur qérindashlargha asiyaning eng sherqighe jaylashqan yaponiyedin chin yürektin semimiy salam yollaymen. Men yüriki aghrighan, köngli biaram bolghan,rohiy késellike girptar bolghan bimarlarni dawalashqa özemni atighan bir rohiy késellikler doxturi, shundaqla özemni menggü shair dep hésablaydighan bir yaponiyelik bolimen. Biz yaponlar tinchliqni söyidighan, insaniy qedir – Qimmetni hörmet qilidighan, insaniy heq – Hoquq qoghdilidighan köp xil medeniyetlik bir jemiyet qurushqa telpünimiz. Bu qétim neshr qilinghan «ah, uyghur tupriqi» namliq shéirlar toplimigha shair exmetjan osman yaponiyelik oqurmenlerge kirish söz ornida söz yézip:” méning yaponche shéirlar toplimimning neshr qilinishi, yaponiye dölitining dunyada tinchliq eng qedirlinidighan, insan hoquqliri qoghdilidighan bir dölet ikenlikini shundaqla insanlarning söz – Pikir erkinlikige we hoquqigha hörmet qilinidighan medeniyetlik we démokratik bir dölet ikenlikining ispati” dédi.

Yuqiriqi méning éytqan sözlirim bolsa del exmetjan osman ependining kirish sözidiki bu mezmunlargha yürikimdin bergen jawablirimdur. Exmetjan osman ependining shéirliridiki mezmunlar metbuatlardiki uyghurlar toghrisidiki herqandaq köz qarashlardin halqip, uyghur xelqining heqiqiy tiniqlirini bizge bildüreleydu shundaqla muhajirettiki uyghur qérindashlarning weten söygüsini hés qilduralaydu.

Yaponlar bilen uyghurlarning munasiwiti qedimiy uyghur medeniyitining yipek yoli arqiliq yaponiyege kélishidin bashlanghan. Bu qétim méning uyghurche shéirlarni yaponchigha terjime qilishim belkim méning qénimda éqiwatqan ejdadlirimning iznasi bolsa kérek dep oylaymen. Pütün dunyadiki uyghur qérindashlarning méning sözümni anglighinigha rehmet éytimen.(Haji Qutluq Qadiri)
2015-05-13

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Uyghur Metologiysi Yachi Beg we Yachi Beg Heqqide Izdinish


10928825_1085297801495811_6181488967878083115_n

Uyghur xelq Metologiysi (qehrimanliq tarixiy dastani) Yachi Beg qomuldiki besh sheher , on ikki taghda keng tarqalghan tiragidiyilik dastandur . Bu dastan qomuldila tarqilip qalmay yene pichan mori turpan toqsun qatarliq jaylarghimu tarqalghan . Bu dastanning qomulda tarqalghan nusxisi birqeder toluq , bashqa yurtlarda tarqalghan nusxiliri bu dastandin ariyelerdur xalas . Bu dastanni anglighan yaki oqughan kishi dastanda teswirlen’gen turmushning qedimiylikini hés qilip dastan’gha nahayiti tebi’iyla qiziqip qalidu . Biraq dastanning bir qisim yerliridiki weqelik rawajining bir birige jipsilashmasliqi kishini epsuslanduridu hem oygha salidu . Dastanda uchraydighan yer namlirining qomul taghliridiki yer namliri ikenlikini nahayiti asanla angqirip alalaydu . Bu dastan ereb – paris dastanchiliqining tesiridin xaliy bolup , uning bayan uslubidin uyghur qatarliq tükiy tilliq xelqlerge xas bolghan bayan uslubi man men depla chiqip turidu . Shunga men bu dastanniing eslisi zadi qandaqtur dégen oy bilen bu dastan’gha munasiwetlik matériyallarni izchil yighip keldim . Ashkara qétilghan matériyallar bolsun , ichki qisimda tarqitilghan matériyallar bolsun hemmini yighdim .
Bu dastanni eng deslep yazghuchi ayshem exmet bulaq zhornélida élan qildi . Ibrahim shahi qomul sheher tarix matériyalliri ning 1 – qismida yachibeg heqqide qisqiche tarixiy uchur bilen qoshup bié qanche koplétni élan qildi . Néme üchündur bu nusxilarning beziliride bir qism yerlik sözler we hazirgha qeder qomulda ishlitip kéliwatqan birqisim qedimki uyghur tiligha xas bolghan sözler chiqiriwétilgen yaki özgertiwétilgen , qomulluqlar éghiz tilida ishletmeydighan sözler qoshulup qalghan .
Qomulning istiratégiyilik orni intayin muhim , tarixta bu séhirlik güzel zéminni nurghun xanliqlar izchil taliship kelgen . Chünki , qomulni tizginlep turush yipek yolining eng muhim ötkellliridin birini qolda tutup turghanliqtur . Shunga özlirining teqdir – pichimlirining qandaq bolushida bu yurtning muhimliqini , rolini bilgen xan – beglerdin uni talashmighanlar intayin az . Jümlidin jungghar xanliqimu ming sulalisi ( 1368 _ 1644 ) dewridin bashlapla qomulgha hujum qilishqa bashlighan . Ular 1470 – yilidin 1491 – yilighiche qomulni üch qétim bésiwalghan . Bundaq urushlar ching sulalisi ( 1644 _ 1911 ) qurulup xéli bir mezgilgiche dawamliship turghan . 1514 – yili sultan se’idxan teripidin qurulghan yarkend se’idiye xanliqi ismayil dewride , yeni 1680 – yili appaq xojining ghaldan sérin eskerlirini jenubiy shinjanggha bashlap kélishi bilen yimirildi . Ene shu chaghlarda qomul xelqi bir mezgil jungghar xanliqining ilkige chüshüp qaldi . 1745 -yili ghaldan sérinning ölüshi bilen jungghar xanliqimu yimirldi . Ene shu waqitlarda qomul xelqi jungghar aqsöngekliri bilen az kem üch yérim esir köresh qildi . Bu jeryanda nurghun qanliq jengler boldi , nurghun tagh yürek yigiler özlirining qehrimanliqi bilen tonuldi , yeni özining küchlük meniwiy qudriti , sunmas rohi jasaretliri bilen kishilerni özige mayil we qayil qilip , el – yurtning alqishigha ériship , nechche yüz yillardin buyan dillarda yad étilip , tillarda dastan bolup keldi . Bu jeryanda hem osmanbeg samanchigha oxshash özining urugh – tughqan yurtdashlirining qutluq yoligha tozaq qurup ularning éshigha ogha salghan munapiqlarmu peyda bolup , el – yurtning qarghishigha uchrap , uyghurlarning satqinlarni jazalash adet tüzüki _ xa’inning térisini tulum soyup , yürek baghrini itqa tashlap bérip , postigha saman tiqish jazasigha uchrap , menggülük lenetgerdige aylandi . Eger qomul xelqining az kem uch yérim esirlik qan yash bilen yughurulghan hayat – mamatliq qanliq köresshliri bolmighan bolsa , yachibeg , ömer batur , islam bégim dastanliridek ademni küchlük hayajan’gha sélip , gahida söyündürüp , gasida yighlitip , gahida pütün elkün’ge qoshulup chishini ghuchurlitip , achchiq iztirablargha muptila qilidighan mundaq güzel dastanlarmu bolmas idi .
Yachibeg dastanini men 1989 – yili aratörük nahiye bayliq yehya eynidindin we qirsayliq raji ghojamniyaz bowidin anglap ün’alghugha élip xatériliwaldim . Aridin on besh yil ötüp , 2004 – yili 5 – ayning 26 – künidin 28 – künigiche sh u a r xelq edebiyat – sen’etchiler jem’iyiti miras zhornéli tehrir bölümidin töt kishi mori uyghurlirining folklorini tekshürgeniduq . Oylimighan yerdin yachibeg dastanining morida tarqalghan bir qanche kuplétini 50 yashlargha yéqinliship qalghan tursun sunay dutar chélip éyitip berdi . Bu dastanning kemtük yerlirini toluqlashta ehmiyetke ige parchilar bolup , bu parchilarni neq meydanda xatériliwaldim . Shu yili bu uchurni qomulgha barghanda yash tarixchi dostimz smet esra turagha éyttim . U öziningmu yachibeg heqqide qomulda kishiler aghzida tarqilip yürgen bir qism tarixiy weqelerni , qoshaqlarni xatérilep qoyghanliqini , manggha kérek bolsa shu matériyallarni tépip béridighanliqini éytti , men uningdin söyünüshimni bildürdüm . Men ürümchige qaytip kélip uninggha télipun qilghandin kéyin , u matériyallarni ewetip berdi . Bu matériyalni körüp chiqip ,ikki koplét qoshaqning qomuldiki matériyallarning héch qaysisida toq qoshaqlar ikenlikini bayqidim . Bu ikki kuplét qoshaqmu dastanni retlep hazirqi haletke keltürüshte xéli muhim rol oynidi . Shundaq qilip men bu dastanni yoqurida tilgha élin’ghan kishiler toplap élan qilghan nusxiliri bilen özüm xatériligenlirimni qayta – qayta sélishturup retlep chiqtim . Men retlep chiqqan bu nusxa bashqa nusxilar bilen sélishturghanda , hazirche eng toluq nusxidur . Bu nusxini muqamchi dastanchi ibrahim yaqubning tlep qilish bilen ewetip berdim . U özi bilidighanliri asasida bu dastanni qayta öginip , 2007 – yili ürümchidiki yer shari méhmansariyida sh u a r xelq edebiyat – sen’etchiler jem’iyiti uyushturghan shinjangdiki uyghur qazaq mungghul qirghiz qatarliq töt milletning xelq dasteanlirini éytish , tetqiq qilish yighinida tunji qétim nahayiti tesirlik qilip éytip , her millet kishilirining qizghin alqishigha érishti . Méning bayqishimche ibrahim yaqup éytqan yachibeg dastanining ahangi weqelik rawajigha qarap özgirishi köp we bir qeder murekkep bolup , on nechche ahangdin terkib tapqan boulp intayin tesirlik . Dastanning bezi jayliridki ahanglar intayin yéqimliq , jushqun bolup kishini küchlük hayajan’gha salidu , bezi jayliri intayin mungluq , bezi jayliri tolimu qayghuluq bolup kishining yürek – baghrini éziwétidu . Bu ibrahim yaqup éytqan yachibeg dastanining men burun anglighan nusxiliridin alahide perqlinip turidighan özgichilikidur . Ibrahim yaqup 2007 – yili ürümchide éytqan yachibeg dastanining ün – sin’gha élin’ghan nusxisi hazir sh u a r xelq edebiyat – sen’etchiler jem’iyitide saqliniwatidu . Bu dastanni shinjang oniwérsitétining profésori doktur osman ismayil bilen uning aspirant oqughuchisi yasin metniyazmu ayrim ün – sin’gha aldi .

Ibrahim yaqup hazir shinjang xelq edebiyat – sen’etchiler jem’iyitining ezasi , aptonum rayon derijilik dastan warisi dur .

Yachi Beg

Ötünüshüm bar anglanglar ,
Ökünüshüm bar anglanglar ,
Yighlishim bar anglanglar ,
Külüshüm bar anglanglar ,
Ötmüshüm bar anglanglar .

Ötken idi yachibeg ,
Bulang – talang zamanda .
Qalmaq bilen jeng qilip ,
Ketti axir armanda .

Yachibegning öyliri
Törük téghi emtide
Hiyle – tama yoq idi
Yachibegning ettide

Quntajining leshkiri ,
Saldi xeqqe sotuqluq .
Sar sélishti xalayiq ,
Öy – makani turuqluq .

Yémek – ichmek nedidur ,
Qaplap ketti quruqluq .
Késel boldi xalayiq ,
Tépilmastin ozuqluq .

Shunda chiqti yachibeg ,
Qollirigha oqya ep ,
Taghlar ara yol saldi ,
Nochi bolsa kelsun dep .

Yachibegni körgenler ,
Sumbatliqken , der idi .
Gürzi – bazghan qolliri ,
Yolwas kebi er idi .

Yachibeg xoy er idi ,
Yette qulan yer idi .
Yette qulan yep bolup ,
Yene barmu , der idi .

Yachi dégen bir kishi ,
Arqisida ming kishi .
Yachigha égilmise ,
Qutulalmaydu kishi .

Yachi dégen yachidur ,
Neyzisi bilen chachidu .
Kimki yachigha yansa ,
Toxmaq bilen yachidu .

Tünde soqqan yel bolup ,
Yurtni basqan sel bolup .
Yétip keldi qalmaqlar ,
Yaraqliri tel bolup .

Bésip kélip dédiler :
Bu su méning , ot méning .
Bu tagh méning , bagh méning ,
Qomul dégen yurt méning .

Qotan – qotan qoy méning ,
Pada – pada uy mning .
Uyur – uyur yilqilar ,
Barliq qoru – öy méning .

Kömüsh tenlik ay méning ,
Altuni bar bay méning .
Mal öltürseng et méning ,
Söngek séning , may méning ,
Otun méning , toy mning .

Ejep yochun kün boldi ,
Kündüz künler tün boldi .
Qalmaqxanning derdide ,
Yürek – béghir xun boldi .

Yachibégim ayqirip ,
Yigitlerni qichqirip .
Yaghish berdi elkün’ge ,
Yurti üchün qan qilip .

Dédi yachi söz élip :
Sumu sugha qétilip ,
Ghollar aqar yéyilip ,
Yéghi keldi tigh élip ,
Yüreklerge dert sélip .
Biz qoghlayli ularni ,
Arisilandek étilip .

Qéni batur yigitler ,
Biz yüreyli atlinip .
Shungqar bolsaq qut qonur ,
Biz öleyli shadlinip .

Hökireyli kökyaldek ,
Yawgha oqtek étilip .
Yaghilargha kök kirsun ,
Qizil chiqsun chéchilip .

Keldi batur yigitler ,
Sep – sep bolup at chépip .
Yurt qoghdighan öser dep ,
Uran towlap ent ichip .

Aldi – arttin kelse yaw ,
Neyze tiqip yiqitip .
Yandin kelse qilichta ,
Bashlar késip qan chéchip .

Kökyal bolup yétilip ,
Yawgha oqtek étilip .
Urush qildi yigitler ,
Yachibegke qétilip .

Süren sélip yachibeg ,
Sür – sür qilip yachibeg .
Yéngip chiqti yéghida ,
Qanlar kéchip yachibeg .

Toshp ketti saylargha ,
Qalmaqlarning ölüki .
Yachibegni tutalmay ,
Qan – qan boldi yüriki .

Saq qalghini qalmaqning ,
Qachti bundin bash élip .
Xep yachi , dep qaytishti ,
Közlirige yash élip .

Qalmaqxanni xétide ,
Tutsun dédi yachini .
Togham togham yol torap ,
Chérik qoydi barchini .

Kimki tutsa yachini ,
Maldar qilay men shuni .
Özüm bilen teng qilip ,
Zerdar qilay men uni .

Qalmaq kélip chillidi ,
Osmanbegni yénigha .
Kéngesh qildi yachining ,
Qestler qilip jénigha .

Batur néme el néme ,
Köngli qara satqin’gha .
Tutmaq boldi yachini ,
Yette misqal altun’gha .

Wede qildi yachibeg :
Shu bu ishqa turdum dep .
Tagh yiqildi béshigha ,
Tirik tutmaq müshkül dep .

Tutmaq boldi osmanbeg ,
Yachibegni tingtinglap .
Tutalmidi yachibeg ,
Marisimu bir yillap .

U yan oylap osmanbeg ,
Bu yan oylap osmanbeg .
Samanchini aldashqa ,
Tutush qildi osmanbeg .

Osman kélip soridi :
Yachi dégen qayda dep ,
Éytip berdi samanchi ,
Tagh arisi baghda dep .

Qulan étip yachibeg ,
Kawap saldi béghirni .
Dalamama uni aldap ,
Köp ichirdi chighirni .

Angqiralmay at chépip ,
Taghdin tüshti yachibeg .
Singlisining öyige ,
Qushtek uchti yachibeg .

Yétip kélip shu küni ,
Yachibégim emtige .
Tüshmek boldi singlim dep ,
Yultuzxanning öyige .

Yachibegning atisi ,
Xush er idi sulayman .
Yigit bolsang meydan’gha ,
Tüsh der idi sulayman .

Men men dégen erlerni ,
Yerge urghan sulayman .
Chélishlarda zor chiqip ,
Atlar alghan sulayman .

Yultuzum dep sulayman ,
Kündüzüm dep sulayman .
Baqti qizin ümünüp ,
Ayqizim dep sulayman .

Birla körüp yultuzni ,
Köyüp yürdi samanchi .
Éliwélip yultuzni ,
Külüp yürdi samanchi ,

Samanchining qilighi ,
Yaqmas idi yachigha .
Deshnam yepmu samanchi ,
Baqmas idi yachigha .

Qaltis chaghlap özini ,
Yürer idi samanchi .
Üzüwaldim dep yultuzni ,
Küler idi samanchi .

Idriki yoq samanchi ,
Osmanbegke qétildi .
Osmanbegke qétilip ,
Chériklerge sétildi .

Suqlet sörün samanchi ,
Yachigha boldi paylaqchi .
Nepke sétip jénini ,
Boldi yawgha yalaqchi .

Undin bundin samanchi ,
Sorar idi yachini .
Taghmu tagh arasida ,
Marar idi yachini .

Yachibegni tutmaqni ,
Niyet qildi samanchi .
Bu ishlarni tektini ,
Bilelmidi héch yachi .

Shul esnada yachigha ,
Uchrap qaldi samanchi .
Xush keldingiz dep uni ,
Qarshi aldi samanchi .

Ötkür közlük yachibeg ,
Etrapigha zeng saldi .
Körmisimu yatlarni ,
Bir ishni tuyup qaldi .

Yanay dédi özini ,
Almaq bolup daldigha .
Bu chagh keldi samanchi ,
Yachibegning aldigha .

Bizning öyler téch boldi ,
Tüshüp ötüng yachibeg .
Hérip – échip kelgensiz ,
Sinchay iching yachibeg .

Uyan ötti yachibeg ,
Bu yan ötti yachibeg .
Axir öyge kirmekni ,
Niyet qildi yachibeg .

Tuyghuzmastin talagha ,
Chiqiwaldi samanchi .
Xiyal sürüp shu öyde ,
Yalghuz qaldi bu yachi .

Tuydurmidi samanchi ,
Héch bir ishni yultuzgha .
Belge berdi – im berdi ,
Osman dégen tungguzgha .

Ishqa saldi qalmaqlar ,
Osman dégen ghalchini .
Minglap chérik böktürdi ,
Tutmaq bolup yachini .

Yachibegning atining ,
Ildam bardi yanigha .
Ulangini boshutup ,
Qestler qildi janigha .

Shul esnada chaqirdi :
Chaqqan chiqing yachibeg ,
Kélip qaptu chérikler ,
Ildam qéching yachibeg .

Öydin chiqip ilwizdek ,
Közi turup cholpandek .
Tüshüo qaldi qiltaqqa ,
Risqi tügep qalghandek .

Üzenggige put sélip ,
Yüreklerge dert sélip .
Ongda tüshti yachibeg ,
Sörün döyüz qest qilip .

Yétip kélip chérikler ,
Qorshiwaldi yachini .
Sama tashlap boynigha ,
Tutuwaldi yachini .

Törüktaghi aldida ,
Tutup aldi yachini .
Elenjige qoymastin ,
Baghlap aldi yachini .

Yachibegning baghrini ,
Samanchilar daghlidi .
Sesen kishi yighilip ,
Yachibegni baghlidi .

Gür – gür bésip kelgende ,
Heyran qaldi yachibeg .
Ghezeplinip yulqinip ,
Ogha tutti yachibeg .

Süren saldi chérikler :
Yürdüng taghda yachibeg .
Emdi qolgha tüshtüngmu ,
Obdan chaghda yachibeg .

Yachibegni tuttuqmu ,
Qimarda birni yurttuqmu .
Éyte batur yachibeg ,
Séni xun – xun küttuqmu .

Buni anglap yachining ,
Közliridin ot yandi .
Achchighida tükürdi ,
Samanchining yüzige .

Élip kélip yachini ,
Öltürüshke buyridi .
Alla quli öpkidep ,
Arqisidin yügürdi .

Qan – qan yighlap shu bala ,
Dada , dédi nale qip ,
Balam dédi yachibeg ,
Samanchini shayi qip :

Suqlet sörün samanchi ,
Méni öyge chillidi .
Ekiriwélip öyige ,
Qalmaqlarni tillidi .

Suqlet sörün samanchi ,
Qalmaqlarni tillisa .
Bilmeptimen men axmaq ,
Manggha yalghan yighlisa .

Igisi yoq yer barmu ,
Qumda soqqan sher barmu .
Yachibégim öldi dep ,
Ésenkirer er barmu .

Altinchi ayning aptipida ,
Köydi péshanem .
Ölüp ketsem qalarmu ,
Namu – nishanem .

Men ölsem ölükümni ,
Taghda qoyung ,
Tagh yoli yiraq kelse ,
Baghda qoyung .

Yüzümni qible sayan ,
Achip qoyung .
Bashimgha bir deste gül ,
Sanchip qoyung .

Aqar qanim tamar qanim ,
Késiler bashim .
Men ölgende qan – qan yighlar .
Jan qérindashim .

Yachibegni qalmaq xan ,
Atmish yerdin chapturdi .
Chérik qoyup taghlargha ,
Yoqir – töwen chapturdi .

Yachibeg axmaq iken ,
Bélide chaqmaq iken ,
Yachibegni öltürgen ,
Jalaliq qalmaq iken .

Yachibegdek er barmu ,
Qap éytqan’gha ishen’gen .
Yalghan gepke ishinip ,
Qizil qan’gha milen’gen .

Alla qulq yighlidi ,
El – xalayiq yighlidi .
Yachibegning ölümi ,
Yüreklerni tilghidi .

Baghdash téghi égiz tagh ,
Emti uning aghzi .
Hesret yurtup yighlidi
Yachibegning aghisi .

Taghdin tüshüp yurtchibeg ,
Öpkilidi yighlidi .
Ulugh – ushshaq yighilip ,
Aq qarini ilghidi .

Osmanbegni keltürüp ,
Barche ishni dégüzdi .
It poqini yégüzüp ,
Ishtinigha siygüzdi .

Samanchini soyup bop ,
Saman tiqti postigha .
Osmanbegni öltürüp ,
Sawaq qildi pushtigha .

Yum – yum yighlap xalayiq ,
Du’a berdi dostigha .
Satqinlarni béshini ,
Asti derex astigha .

Séni heqqe tapshurdum ,
Arisilanim yachibeg .
Shungqar boldung yurtum dep ,
Merd oghlanim yachibeg .

Suqlet sörün samanchi ,
Topa saldi ashinggha .
Put – qolliring baghlinip ,
Qilich tüshti bashinggha .

Chong qilghan’ghu men séni ,
Kötürüp bu bashimda .
Yürek – baghrim örtendi ,
Sen balam yoq qashimda .

Janim balam derdingde ,
Qayghu aqar yashimda .
Turalmidim hesrettin ,
Seksen ikki yashimda .

Yachibégim qéni dep ,
Boz tulparing kishneydu .
Yerni chapchip , öredep ,
Jan tulparing késhneydu .

Taghlar égip bashini ,
Tökti achchiq yashini.
Yum – yum yighlap elküning ,
Ghuchurlatti tishini ………..

Iz’hat :
Kökyal – böe , kökböre
Togham – togham yol – yol yolarning aghzi
Ümünüsh – ümidlinish , telpünüsh , intilish
Xun -xun _ bikardin bikar , artuqche bihude heqsiz
Ésenkiresh _ échinish qoghdash
Yurtush _ utush , yéngiwélish
Yachip yeni yachidu _ yanchip
Chachip yeni chachidu _ sanjip

Toplap retligüchi : yüsüp is’haq , retligüchi : aptonum rayonluq xelq edebiyat – sen’etchiler birleshmiside , qomul edebiyati zhornélining 2009 – yilliq 6 – sanidin élindi …………………….

Yettinchi Iyul Siyasiy Özgürishi


6478713576uygurcapodcast

1928- yili 7-ayning 7-küni ürümchi shehiride ötküzülgen rusche siyasiy – qanun mektipining oqush püttürüsh murasimining ziyapet meydanida, 20-esir ölke tarixining yéngi sehipisini achqan oq awazi yangridi. Ziyapet üstilige tamaq toshuydighan kütküchi qiyapitige kiriwalghan jan alghuchining mawzuridin chiqqan bir qanche pay zerbisidin uyghur élini 17 yil hiyle-neyrengler bilen qimirlatmay idare qilghan, mekkarliqta tengdishi yoq, dep baha bérilgen militarist yang zéngshin jehennemge yollandi. Shu sorunda jan bergenler ichide yene yang zéngshinning yéqinliridin quruqluq armiye brigada komandiri du farong we yene bir qanche neper herbiy-memuriy emeldarlarmu bar idi.
20 – esirning bashlirida uyghur élidiki ahalining mutleq köp qisimini igiligen uyghurlargha nisbeten ma’arip we medeniyet jehette nadan qaldurush, qattiq we yumshaq wasitiler arqiliq idare qilish, uyghurlarning ichidiki özige sadiq ademler arqiliq ichki jehettin parchilap bashqurushtin ibaret bir qatar chare -tedbirliri ünümini körgendin sirt yene özining siyasiy reqipliri we özi üchün ziyan élip kélishi mumkin bolghan shexslerni her xil hiyle -neyrenglik wasitiler bilen yoqitip, 17 yil mustebit tüzüm ornitishqa muweppeq bolghan yang zéngshin her qanche quw we hushyar bolsimu, emma bu qétim özige qurulghan mezkur suyiqest tuzuqini aldin sizelmigen idi.
Yang zéngshinni öltürüp, ölke hakimiyitide yéngi özgirish peyda qilmaqchi bolghan bu siyasiy özgirishning pilanlighuchiliri we uyushturghuchilirining yang zéngshinning qol astidiki emeldarlardin biri, yeni ölke herbiy ishlar nazaritining naziri, diplomatiye alahide wekili hem rusche siyasiy – qanun mektipining mudirliq wezipisini atqurghan pen yawnen ikenliki tarixiy eserlerde asasiy jehettin birdeklikke ige.
Hazirghiche, «7-iyul siyasiy özgirishi» heqqide türlük maqaliler we eslimiler élan qilin’ghan bolup, mezkur weqe we pen yawnen heqqide ataqliq uyghur yazghuchisi abduréhim ötkürning tarixiy romanidimu bir qeder tepsiliy melumatlar uchraydu. Bu heqtiki eslimiler yene, «shinjang tarixiy matériyalliri» ning deslepki sanliridinmu orun alghandin sirt, chet el aptorlirining eserliridimu orun bérilgen.
Gherb tarixchiliridin andréw forbésning öz kitabida bayan qilishiche we bashqa resmiy tarixlarda körsitilishiche, 1928-yili 7-ayning 7-küni, yeni yang zéngshin nenjingdiki jang keyshi bashchiliqidiki jungxua min’go hökümitini étirap qilip, 6 kündin kéyin ürümchi shehiridiki rusche siyasiy – qanun mektipining birinchi qarar oqughuchilirining oqush püttürüsh murasimi ötküzüldi.
Xitay tarixchiliridin wang yüxenning kitabida bayan qilinishiche, mezkur murasimgha eyni waqittiki ölke qoshunlirining bash qomandani we ölke re’isi yang zéngshin, her qaysi nazaretlerning nazirliri, bir qisim wilayetlerning waliyliri, herbiy sahelerning emeldarliri shuningdek yene sowét ittipaqining ürümchidiki bash konsoli qatarliqlar qatnishidu. Murasim axirlashqandin kéyin, mektepning arqa hoylisidiki zalida mexsus üch üstellik ziyapet teyyarlan’ghan bolup, ziyapetke yang zéngshin, pen yawnen, ürümchi waliysi li rong, quruqluq armiye birigada komandiri du farong we sowét konsoli qatarliq kishiler qatnishidu. Yang zéngshinning muhapizetchilirige aldinqi xanida mexsus üstel teyyarlinidu. Ziyapet bashlinip anche uzun ötmeyla kütküchiler oq chiqirip, yang zéngshin qatarliqlarni neq meydanda öltüridu. Emma, ular sowét ittipaqi konsoli we pen yawnen’ge oq chiqarmaydu.
Eslimiler we tarix kitablirida bayan qilinishiche, yang zéngshin öltürülgendin kéyin, pen yawnen derhal 30 nechche ademni bashlap, yang zéngshinning mehkimisige bérip, her qaysi nazirlarni bu yerge chaqirip yighin chaqiridighanliqini élan qilidu. Wahalenki, oqush püttürüsh murasimidin qandaqtur bir sewebler bilen aldin ayrilghan jin shurén yang zéngshinning öltürülgenlikidin xewer tépip tézlikte herbiy küch uyushturup, pen yawnen igiligen herbiy tutuq mehkimisini qorshiwalidu. Bu ishni herbiylerdin birigada komandiri du farongning oghli du yinggo ishqa ashuridu. Netijide, ikki terep arisida qattiq jeng yüz bérip, pen yawnenning ademlirining bir qisimi ölüp, pen yawnen qatarliq 21 adem esirge chüshidu.
Jin shurén bu kishiler üstidin herbiy sot achqan bolsimu, emma pen yawnen öz jinayitini étirap qalmaydu. Shundaq bolushigha qarimay, uninggha we bashqa bir qanche asasliq kishilerge ölüm jazasi bérilip, 7-ayning 7-küni kéchide pen yawnen eng qebih usullar bilen qiynap öltürülidu, arqidin bashqa tutqunlarmu öltürülidu
Jin shurén shuningdin kéyin, pütün ölke hakimiyitini igilep, özini armiyening bash qomandani we ölke re’isi dep jakarlap, shu yili 11-ayda nenjing gomindang hökümitining étirap qilishigha ériship, uning 5 yilliq mustebit we nahayiti qattiq qol hökümranliq tarixi bashlinidu.
Pen yawnenning meghlup bolushidiki sewebler her xil bolup, buning muhim bir teripi uning qolida herbiy küch yoqluqi idi. Shunga u aran 30 nechche kishige tayinishqa mejbur bolghan idi. Yene bir muhim amil uning bilen birge yang zéngshinni yoqitishni pilanlighan kishilerning satqunluqi idi. Tarixchilar eyni waqittiki herbiy ishlar idarisining naziri jin shurénning mezkur pilandin xewerdar ikenliki, shunga uning weqe yüz bérishtin ilgiri meydandin ayrilip, purset ketkenliki, axirida pen yawnenni yoqitip hoquqni özi igiliwalghanliqini jezmleshtüridu.
-1928yilidiki «7-iyul siyasiy özgirishi» ning kélip chiqish sewebliri her xil bolup, tarixchilar arisida pen yawnen qatarliq kishilerning yangning mustebitlikige bolghan naraziliqi we ularning yéngiliq terepdari ikenlikining buning asasliq amili ikenlikini otturigha qoyghuchilar bar. Yene bir qisim tarixchilar bolsa eyni waqitta yang zéngshin hökümranliqidiki uyghur diyarida xen millitidin kélip chiqqan hökümranlar qatlimi arisida terepbazliq we guruhwazliq ziddiyitining ötkürleshkenliki, yang zéngshinni merkez qilip, jin shurén, du farong qatarliqlarni asas qilghan «shenshi-gensu guruhi» bilen pen yawnenni merkez qilghan «xunen guruhi» arisidiki hökümranliq hoquqi talishish ziddiyiti we kürishining yuqiri pellige chiqqanliqi, mezkur siyasiy özgirishning del ene shu ziddiyetning netijisi ikenlikini otturigha qoyidu.
-1928yili 7-ayning 7-künidiki bu siyasiy özgirish gerche uyghur qatarliq yerlik milletlerning qozghilang heriketliri we yaki ularning biwasite qatnishishi bilen ishqa ashurulmighan bolsimu, emma u militarstlarning mustebit tüzümining yoqilish muqeddimisini achqan we ularning ichki qismidiki ziddiyetlerning neqeder ötkürlükini pash qilghan idi. Shuning üchün jin shurén hökümranliqining üchinchi yili , yeni 1931-yili qumul qozghilingi partlap, bu qozghilang uyghur qatarliq musulman xelqlirining azadliq herikitige aylinip, tengri téghining jenubiy we shimalining 20-esir siyasiy hayatidiki zor dawalghushni yaratqan idi.

http://www.trt.net.tr/uyghur/

Uyghurlar, Yehudiylar we Jahan Imparatori Sultan Sulayman


11665538_916184735115138_6657747665863428907_n (1)

Milletler bilen milletlerning ottursidiki kultural we étnik qérindashliq tildin bashqa medeniyet, irisiyet we kolliktip pissixologiye tereptiki alahiyidilikler teripidinmu belgilinishi kérek.Ilgiri milletlerni we milliy qerindashliqni belgüleshte peqet til, jughrapiye, yeziq qatarliqlar ölchem qilinp kelingenidi. Emdi bolsa til jehettiki ortaqliqni milliy qérindashliqning ispati we pakiti süpitide qollunishning allaqachan waqti ötüp ketkenligi melum boldi.

Bizning tilimizda sözlishidighan, medeniyet we örpi-adet tereptin tesirimzge uchrighan düshmen xeliqler bar bolghandekla, biz bilen bir  dewlet yaki bir jughrapiyelik rayonda yashimaydighan, erisiyet we kultur tereptin qan-qerindash kilidighan nurghun xeliqler barliqini eqlimizgimu keltürmey yashawatimiz.

Magarlar, Bulgharlar, Girmanlardin bashqa Finlar qatarliq Sikandinawiyediki bir qisim milletlerge oxshashla Yehudiylar teximu toghrisi Aschkinazilar bilenmu qérindash kélidighanliqimiz heqqide kultural,  tarixiy we arxiologiylik menbeler bilen yéngi-yéngi uchrishiwatimiz. Tarixning medeniyet, érisiyet we dinlar heqqidiki chökündilliri uchur almashturush tarixning herqandaq dewrige qarighanda tiz yükselgen bu yillarda asta-asta su yüzige chiqip, 21-esir untulup ketkinige qanche ming yillar bolghan qan-qérindash xeliqler yene uchrishidighan bir dewir bolidighandekla qilidu.

Möhtirem Kasim Mirshan ependi, Emel Esen xanim we Nuray Bilgili xanim… qatarliq yene nurghun milliy alimlirimizning qedimqi xeliqler, tamghalar, motiflar, simwollar we sennetke ayit izdinishliri digital imkanlarning yardimi bilen tepekkurimizni qanatlandurup, mumyagha aylinip, zamanning qapqarangghu qebristanliqigha kömülüp yatqan dunyani ghuwa yorutushqa bashlidi.Bolupmu irisiyet we gen tetqiqatchisi Ilhan Chengiz qatarliqlarning yiraq qedimqi ejdatlirimiz, ottura esirdiki xishi-eqrebelirimiz we bügünki qewmi-qérindashlirimiz heqqide élip barghan irsiy izdinishliri untulup ketkinige qanche ming yillar bolghan qan béghimizgha nur chüshürmekte.

f-haplogrubu-300x220

Tarixchi, arxolog, tilshunas we biologlarning ortaq izdinishliri Uyghurlarning ejdadliri bilen Jehudiylarning ejdatlirining ottursidiki sirliq munasiwetlerni ilmiy tekshürüsh, tetqiq qilish we bilimge aylandurush arqiliq insaniyetke aqturulushni teqezza qilmaqta. Qedimqi dewirde parallil yashighan xeliqlerning kolléktip yoshurun éngidiki sheyi we hadisiler ortaq bolup, u keyinki waqitlarda shu milletlerning siyasiy, iqtisadiy we kultural tereqqiyatining yönülishini belgüligen.Ersiyiti, milliy xaraktiri, medeniyiti ortaq xeliqlerning tarixidiki kechmishlirining ortaqliqi kishini heyran qalduridu.Uyghurlar tarixiy melumatlargha qarighanda intayin qedimqi bir xeliq bolup, uning béshidin ötkenliri insaniyetning xéli zor bir böligining öp-öz kechürmishidek qilidu.

Qedimqi Uyghurlarning bir qoli bolghan Hazarlar Otura Asiya, Sherqiy Awropa we Ottura sheriqte qanche ming yil bash qehriman bolup yashidi.Yiraq sheriqte ata wetendiki Uyghurlar, gheripte Hazarlar soda yollirini jiddiy kontrul astida tutup, dunyaning medeniyat we iqtisad tereqqiyati üchün öchmes töhpilerni qoshti.Ular yaratqan yüksek medeniyetning yiltizini peqet  Qedimqi uyghur medeniyiti sözlüki arqiliq téximu yarqin chüshendürüsh mumkin.

11863379_933044536762491_4444391774409582701_n

Nurghun xeliqler ilgiri bir yerde yashap kéyin ayrilip ketken bolsimu ularning arisidiki qan we medeniyet tereptiki erisiyet bugüngiche saqlinip keldi. Buningdin Awropa, yiraq sheriq we ottura sheriqtiki bezi milletlerning medeniyet we étnik baghlinishlirini körüwalalaymiz. Uyghurlar bilen Anadolu we kawkaziye diki türkiy xeliqlerning ichidiki bagh nisbiten ayding bolup, Osmaniye émparatorlirining yiltizining Uyghur(Kök Türk) hökümdarlirining nesebige bérip chétilidighanliqini hemme adem blidu.Emme tarixtiki Ibraniy milletlerning qirali dep atalghan hezriti Dawut we hezriti Sulayman bilen qanuniy Sultan sulaymanning tuqqanliqini bilidighanlar az. Osmaniye Émparatorliridin Sultan Sulayman dunyawiy shexis bolup, ene eshundaq sirliq sewepler tüpeylidin bügünki kündimu Yehudiy qatarliq nurghun yat milletler teripidin hürmet bilen xatirlinip kelmekte!

Yehudiylar teripidin “Yehudiy Ulusining büyük qutqazghuchisiı we İsrailiyening Kiralı” dep hésaplanghan Sultan Sulayman qedimki Ibraniy xeliqlerning ejdadi bolup, muqeddes kitaplarda yer alghan peyghember we hökümdardur.Biz türüklerning büyük ejdadimiz Qanuniy Sultan Sulaymanning ismi peyghembirimiz Sultan Sulaymanning ismidin kelgen bolup, xuddi ilgirki Sultan Sulaymangha oxshashla qimmetliktur. Osmaniye emparatori Sultan Sulayman Amerikida her yili ihtiram bilen xatirlinip turidu!Amerika parlaménti binasining salonidiki tamda chember shekildiki Akatsiye yopurmiqi ichige neqishlengen muhteshem bir heykel bar.Bu heykel Osmaniye dewide ötken dunyagha meshhur, jahan hökümdari qanuniy Sultan Sulaymanning heykilidur!

Akatsiye Yawropa edebiyatida sonsuz hayat we büyüklükni ipade qilidu.Yehudiy Énsikilopediyesi “Judaica”da, Ibraniy xeliqlerning Sultani Sulayman Israiliyening shanu-shewketlik ikkinchi Kirali,dep izahlanghan.

Zamanisining dangliq Yehudiy alimliridin Shelomo ben Mazal (1545), R. Isaac Bar Sheshet (1556) ve Shemuel Halevi, Rabi Abraham Zacuto (1566) Hezriti Sultan Sülayman üchün yazgharı eserliride Qanuniy Sultan Sulayman üchünmu alahiyde yer ayrighan.

Ibraniy alimlar eserlerde omumen xuddi hezriti Sultan Sulaymangha oxshash Qanuniy Sultan Sulaymannimu, yehudilerning nomusidur. Shanu-shewketlik we yücedur. Sionizimning asaschisi ve İsrailiyening kiralıdur.” dégendek ibareler bilen uluqlighan.Osmaniye sultani Sultan Sulaymanning Yehudi alimliri teripidin ulughlinishining bir sewebi Awropadin jümlidin Indilus hazirqi Ispaniyedin qoghlap chiqirilghan yurt-makansiz yehudi musapirlirining qutsal tupraqlargha qayitishigha we birlikte yashishigha Osmaniye tupraqliridin yer bérgenligidedur.

Menbe: Encyclopedia Judaica, Jerusalem, 1971. Vol. 19, p. 303, Bibliyografia:M. Rozen, A History of the Jewish Community in Istanbul, he Formative Years, 1453–1566 (2002)

Hazarlar Yudayizimgha itiqat qilghan Uyghur nesillik xeliq bolup, ilgiri büyük asiya hun emparaturluqi, kök türk emparaturluqi we uyghur emparaturluqining qurulishida aktip rol alghan xeliqtur.Yehudi dinigha étiqar qilidighan hazarlarning qachandin bashlap shu dingha étiqat qilghanliqini, qachandin bashlap Awropadiki dewletlerge tarqilip ketkenlikini ispatlash qiyin bolsimu, ularning medeniyiti Türük medeniyitining eneniwiy éqinigha mas tereqqiy qilip, gherip medeniyiti bilen sheriq medeniyiti arisida yüksek bir dolqun shekillendürgen.Nuray Bilgili xanim Hazarlar yaratqan yüksek medeniyetning misali süpitide :

11831754_933042673429344_3344144445277976816_n

Türk Hazar Devleti Parası. Üzerinde Türk Oğuz Salur Boyu Tamgası Vardır. Ayrıca “Üç” ya da “İç” okunan Türk Runesidir. Paralarında “Türk Runik Yazısını” Kullanmışlardır,-dep yazidu FB seyipiside pexirlinip turup.

Diqqet:
Pakitlar ispatlidiki Osmaniye Impériyisining arqisidin yölep turghanlar-xuddi qudretlik we seltenetlik Uyghur Émparaturluqining arqisidin yölep turghanlar Soghdiy(Uyghurliship ketken)lar bolghanidek-qedimki Yehudiylar(Türkliship ketken) bolghan!

Bezi tarixiy menbelerde tarixtiki soghdiylar bügünki yehudiylar terkiwidiki ashkinazilerning étnik yiltizi, dégendek melumatlar bar! Shuningdin körüwélishqa boliduki, Büyük asiya hun (Uyghur) émparatorluqi, Uyghur köktürük emparatorluqi, Uyghur émparaturluqi, Hazar émparatorluqi we Osmaniye emparatorluqi qatarliqlarning küchlinishide yehudiylarning alahiyde töhpisi bolghan!

Möhtirem Nuray Bilgili xanim ejdatlirimiz bilen Yehudilarning erqiy we kulturla qérindashliqi heqqide toxtulup-586’dan sonraki Bizans kaynaklarında Hazarlar, “Türkler” olarak geçmektedir ve çoğu, 740’lı yıllarda Museviliği benimsemiştir. Hazar kelimesi, gez(mek) anlamına gelen kaz- kökünden türemiştir. Ka-zar; gezer yani serbest dolaşan, bir yere bağlı olmayan anlamına gelmektedir. Hazarların bir süre Büyük Hun Devleti’ne bağlı kavimler arasında bulunmuş olmaları ihtimali vardır.

11817238_933049196762025_3422415207920226403_n

Bizans İmparatoru III. Leo, oğlu V. Konstantin’i Hazar kağanı Bihar’ın (sonradan İrene adıyla vaftiz edilecek) kızı olan “Çiçek” ile evlendirmiştir. Bu evlilikten doğan IV. Leo Hazar, 25 Mart 775’te tahta çıkmıştır. Aslında şuna bağlıycam. 6 ve 7. yüzyıllardan sonra görülen Bizans eserlerinde, “Türk Özelliği” dediğimiz ve mitsel ve ritüel geçmişi olan ikonografiler de dikkat çeker. Yazma eserlerde ve Mozaiklerde sadece Türk-Moğol halklarına özgü mitsel ve ritüel bir gelenek olan “At Kuyrukları” bağlıdır. Ve Türk usulü Tamgalıdır..Hazar Türklerinin hanedan mensubu olmaları ile birlikte, Paralarda da sıkça Ay-Yıldız sembolleri kullanılır.. -dep yazidu 

Türkler bilen Yehudiylarning bolupmu Uyghurlar bilen yehudiylarning kultural we étnik munasiwetlirining yiltizi chongqur bolup tarixning qarangghuluq yillirigha qeder arqigha sürüshke bolidu.Uyghurlar tarixta Yehudiylar bilen diniy, kultural we siyasiy jehettin parallil yashighandin bashqa eriq we medeniyet tereptin qérindashliq munasiwitigemu igedur.

Bu heqte éngilizche menbelergimu bash urushqa erziydu.

TURKIC KHAZARIA

The Khazars (Turkish: Hazarlar, Tatar: Xäzärlär, Hebrew: כוזרים (Kuzarim),[7] Arabic: خزر (khazar), Russian: Хаза́ры, Persian: خزر, Greek: Χάζαροι, Latin: Gazari[8][9]/Cosri[10]/Gasani[11][12]) were a semi-nomadic Turkic people who created what for its duration was the most powerful polity to emerge from the breakup of the western Turkish steppe empire, known as the Khazar Khanate or Khazaria.[13] Astride a major artery of commerce between northern Europe and southwestern Asia, Khazaria became one of the foremost trading emporia of the medieval world, commanding the western marches of the Silk Road and played a key commercial role as a crossroad between China, the Middle East, and Kievan Rus’.[14][15] For some three centuries (c. 650–965) the Khazars dominated the vast area extending from the Volga-Don steppes to the eastern Crimea and the northern Caucasus.[16]

Khazaria long served as a buffer state between the Byzantine empire and both the nomads of the northern steppes and the Umayyad empire, after serving as Byzantium’s proxy against the Sasanian Persian empire. The alliance was dropped around 900. Byzantium began to encourage the Alans to attack Khazaria and weaken its hold on Crimea and the Caucasus, while seeking to obtain an entente with the rising Rus’ power to the north, which it aspired to convert to Christianity.[17] Between 965 and 969, the Kievan Rus ruler Sviatoslav I of Kiev conquered the capital Atil and destroyed the Khazar state.

11822427_933046820095596_2805178737761554618_n

Beginning in the 8th century, Khazar royalty and notable segments of the aristocracy converted to Judaism; the populace appears to have been multi-confessional—a mosaic of pagan, Tengrist, Jewish, Christian and Muslim worshippers—and polyethnic.[18] Khazar origins for, or suggestions Khazars were absorbed by many peoples, have been made regarding the Slavic Judaising Subbotniks, the Bukharan Jews, the Muslim Kumyks, Kazakhs, the Cossacks of the Don region, the Turkic-speaking Krymchaks and their Crimean neighbours the Karaites to the Moldavian Csángós, the Mountain Jews and others.[19][20][21] A modern theory, that the core of Ashkenazi Jewry emerged from a hypothetical Khazarian Jewish diaspora, is now viewed with scepticism by most scholars,[22] but occasionally supported by others.[23] This Khazarian hypothesis is sometimes associated with antisemitism[24] and anti-Zionism.[25]

Bu yoqarqi Engilizche maqalida Yehudi we Hazarlarning qaysi jughrapiye we rayonlarda, kimler bilen billle we kimler bilen xoshna yashighanliqigha dayir uchurlarni we Türüklerning yeni téximu chongqurlashtursaq tarixning qarangghuluq yilliridila sheherleshken Uyghurlarning qandaq qilip yehudiylar bilen qan we medeniyet tereptin baghlinidighanliqini tessewur qilalaymiz.

Uyghurlarning turmush adetliri, reng we tat ishtiyaqi, kiyinishi usulliri, diniy jehettiki rohaniyetchiligi, yazma we aghzaki edebiyatidiki pelesepiwiy pikirler, xeliq muzikillri we wujut sennitidiki yéqinchiliq, motif, imag we tamghilliridiki ortaqliq qatarliq jehetlerdin Yehudiylar bilen kishini chöchütkidek derijide öz-ara yéqin.

http://s155239215.onlinehome.us/turkic/btn_Coins/Mukhamadiev/MukhamadievKhazarCoinsEn.htm diki melumatlar qarashlirimizni téximu küchlük akadimik qarashlar bilen temim étidu we bizning bilim we nezer dayirimizni téximu kéngeytidu.

Elbette buni téximu ichkirlep tetqiq qilip béqishqa erziydu.Shek-shühbisizki biz tarixiy hadisilerge muamile qilghanda heqiqetni emeliyettin izdesh we shakilini chiqiriwétip, méghizini qobul qilish pirinsipini untup qalmasliqimiz lazim!(K.Atahan)

*****

https://www.facebook.com/onthisday/?source=shared_feed_story&pnref=story