Yücel TANAY (Gazeteci-Yazar)

(Yenilenme ve Türkçülük)

Büyük Türkistan coğrafyası’nda Türkçülük ve Türk Milliyetçiliği akımı, Ceditçilik (Yenileşme) ve kendine yeniden dönme düşünce ve hereketi ile birlikte ve bu isimle ortaya çıkmıştır.

 

Türk dünyası 16. yüzyılda Türk tarihinin en güçlü ve en uzun ömürlü devleti Osmanlı İmparatorluğu ile en parlak devrini yaşarken, diğer yandan kuzeydeki Türkler, Ruslar tarafından esaret altına alınıyon ve toprakları işgal ediliyordu. Altınordu İmparatorluğu’nun (1240-1502) dağılması döneminde bu bölgede Kazan (1437-1552), Kırım (1460-1783), Astırahan (1466-1556), Kasım (1445-1681) ve Sibir (1220-1598) isimleri ile Hanlıklar kurulmuştur.
İç mücadelelerini sona erdiren Ruslar, batının tekniğinden, Türk hanlıkları arasındaki kavgalardan ve her hanlığın kendi içindeki entrikalardan faydalanarak 1552 yılında Kazan Hanlığını ele geçirdi. Böylece Rusya tarihinde yeni bir devir açılmış oldu. Kazan Hanlığı uzun bir zaman Rusların, İdil boyunca Hazar Denizi’ne doğru ilerlemelerine ve Aşağı Ural sahasında yayılmasına en büyük engel teşkil etmekteydi. Kazan’ın düşmesiyle Rusların geniş ölçüde Türk illerini istilası imkan dahiline girdi. Kazan’ın işgal edilmesi ile birlikte Rus devlet sınırlarının pek kısa zaman içinde Hazar Denizi kıyılarına, Kafkaslara dayanmasını sağladığı gibi, Ural sahasının da Rusların eline geçmesiyle, Sibir ve Türkistan istikametinde Rus yayılışına geniş imkanlar açılmış oldu (Devlet 1999: 3).
Kazan, Rus hakimiyet alanına girdikten sonra 1556’da Astırahan Hanlığı da Moskova’nın eline geçmiş, sonra da, Ruslar bir taraftan Kafkaslarda Terek Nehri boyuna, diğer yandan Azak kalesine yakın sahaya kadar sokulmuşlardı. 1558-1582 yılları arasında yapılan silahlı mücadelelerin neticesinde ise Sibir Hanlığı’nın bağımsızlığı sonra erdi ve 1598’de tamamen Rusların eline geçti. 1604’te Astırahan ve Kırım arasında yaşayan Nogaylar Rus hakimiyeti altına girdi. 1628’de Yukarı Yenisey boyundaki Kırgızlar Rus hakimiyetini tanıdılar. 1783’te Kırım ilhak edildi. 1859’da Kuzey Kafkasya, 1865’te Taşkent, 1868’de Buhara Hanlığı Rus idaresine girdi. 1873’te Hive Hanlığı ve 1876’da Hokant Hanlığı aynı akıbete uğradılar. 1880-1884’te Türkmenistan’ın Ruslar tarafından zapt edilmesi ile başlıca Uygurların yaşadığı Doğu Türkistan hariç, Türk ülkelerinin hepsi Rusların eline geçmiş oldu (Devlet 1999: 4).
Türkistan’ın tamamına yakınının, Rusların hakimiyetine geçmesinden sonra, Türklere karşı Ruslaştırma politikaları uygulanmaya başlanmaktadır. Özellikle 1800’lü yılların ortalarında başlatılan Panslavizm uygulamaları, Ruslaştırma ve Ortodokslaştırmaya yönelik zorlamalar Çarlık Rusyası içinde kalan Türklerde, varlığını koruyabilmenin tek yolunun “milli değerlere dönmek” olduğu düşüncesini ortaya çıkarmıştır (Andican 1996: 111).
Türkistan’ı Rus istilasına götüren, belki de en başta geleni, kalıplaşmış dini öğretimden başkasına yer vermeyen, eskiye körü körüne bağlı, mutaassıp ve şekilci usuldeki mektep ve medrese sistemlerinin yüzyıllarca hiç değişmeden süregelmesi olmuştur (Yarkın 1966: 78).
Türkistanlı aydınlar, 19. Yüzyılın sonlarına doğru Türkistan’ın neden Rus esaretine düştüğünü sorgulamaya başlamışlardı. Bu özeleştiri sonucunda aydınlar, Türkistan’ın cehalet, taassup ve teknolojik gerilik yüzünden bağımsızlığı kaybettiği sonucuna varmışlar, bundan kurtulmak için de Avrupa teknolojisiyle Türk kültürünün kaynaştırılması gerektiğini ileri sürmüşlerdi.
Türkistan, Rus işgaline uğradıktan sonra ise, medeniyet getirici olduğunu iddia eden Çarlığın sömürge idaresi, Türkistan’ın yerli halkının aydınlatılmasına ve fen bilimlerinin yayılmasına yardımcı olma yerine, tersine çürümüş eski usul mektep ve medreselerin hiçbir yenilik ve reform yapılmadan devamına gayret etmekte idi. Sömürgeci Rus idaresinin bütün bu çabaları halkı bilgisiz, dünyadan habersiz, geri ve karanlık durumda tutmak içindi. Çar Rusyası, modern bilgi vermeden, yalnız Rusça okuma ve yazma öğreten Rus-yerli okullarını açmakla, dünyadan habersiz, yarım yamalak Rusça okuyup yazan, menfaatlerle Rus idaresine bağlı ve Rus’a hayran tercümanlar yetiştirmeyi düşünüyordu. Halk cehalet içerisindeydi ve iktisaden sömürülme sonucu, geniş halk kitleleri fakirleşmekte ve hayat şartları güçleşmekteydi (Yarkın 1966: 79).
Bu sebeplerden dolayı, ilk olarak yenilikler eğitim alanında başlamış, ilmi zihniyetin terk edildiği, köhne ve dar kalıplar içinde sadece dini eğitimin yapıldığı eski mekteplerin yerine tüm ilimlerin öğretileceği bir eğitim sistemi gerekliği ortaya çıkmıştır.
Diğer taraftan da, Rus Ortodoks kilisesi misyonerleri ve özel maksatlarla yetiştirilmiş bilim adamları, halkı dilinden, milli kültür ve ananelerinden ayırarak, Ruslaştırmak için zemin hazırlamaktaydılar. Özellikle şarkiyatçı bilim adamı olan İlminski ve onun yetiştirdiği Ostroumov gibi misyonerler, Türkleri Ruslaştırmak için, öncelikle Türkleri boy boy ayırıp kültürel yönden ayırmak amacıyla her boya ayrı ayrı Rus alfabelerini uygulamaya ve sonra da mahalli şiveler üzerinde durarak, bunların birbiri ile irtibatı olmayan müstakil yazı dilleri haline getirmeye çalışmışlardır. Bu tipik örnekle Rusya’nın Türkleri birbirinden ayırma, ortak edebi dil yerine, boy şivelerini yazı dili olarak geliştirme ve bunları milli kültür ve ananelerinden mahrum etme amacıyla yaptıkları ortadadır (Yarkın 1966: 79).
Böyle bir ortamda, Türkistan’da eğitim kurumlarını yenileştirmek, halkı eğitmek, bilinçlendirmek amacı güden “Çeditçilik” ortaya çıkmıştır. Çeditçilik hareketi, İsmail Gaspıralı’nın 1884 yılında şahsen açtığı ilk cedit okuluyla hız kazanarak hareketlenmiştir. Ardından 1902 yılında Münevver Kari’nin Taşkent’te ilk Usul-i Cedit okulunu açmasıyla Türkistan’da yayılmaya başladı. Birkaç yıl sonra Mahmut Behbudi, Semerkant’ta bu yeni metotlarla eğitim yapan okulu açtı. 1900-1915 yılları arasında Türkistan Genel Valiliği’nde 80’e yakın ve Buhara Emirliğinde 57 yeni Usul-i Cedit okulu açılmıştır. Yeni 1918 sonunda Türkistan’da 328 Usul-i Cedit okulunun açıldığı görülmektedir (Uçar 2008).
Usul-i Cedit okullarının tüm Türkistan’da yayılmasıyla bu okullardan Türkistan’ın her yerinden gelen yüzlerce öğrenci yetişmiş ve bu öğrenciler yeni okulları açıp halkı bilinçlendirme çalışmalarına başlamışlardır. Bu yenileşme hareketi zamanla milli istiklal mücadelesi halini almıştır. Ceditçiler, dernekler kurarak teşkilatlanmışlar ve fikirlerini daha iyi yaymak amacıyla gazete ve dergiler çıkarmışlardır.

Türkistan aydınlarının çoğunun desteklediği Ceditçilik hareketi, ilk önce kültürel bir yenileşme hareketi olarak ortaya çıkmış fakat Rusların, Türklere karşı yaptığı baskı ve asimilasyon politikaları sonrasında siyasi bir nitelik kazanmakta, eğitimde ve kültürde reform hareketleriyle başlayıp, Türkçülük hareketlerine dönüşmüştür. Bunun sonucunda usul-i cedit okullarında Pantürkist ve Panislamist siyasal hareketlerine duyarlı öğrenciler yetişmiştir.
Rusya Türklerinin canlanmasında büyük rol oynayan Türkçü ve reformcu lider İsmail Gaspıralı, Slav milliyetçiliğiyle karşı karşıya kalan Kuzey Türklerinin kendi varlığını koruyabilmeleri için “Türk Milliyetçiliği” fikrini gündeme getirmişlerdir. Kırım’da İsmail Gaspıralı ile başlatılan “dilde, fikirde, işte birlik” sloganı yalnızca Çarlık Rusyası sınırları içerisinde kalan Müslüman Türklerin değil, bütün dünyadaki Türklerin belli çizgiler dahilinde bir hedefe yönelmelerini ve ciddi bir dayanışma içerisine girmelerini amaçlıyordu (Andican 1996: 126).
Özbek Türklerinin Türkistan Genelindeki Yenilenme ve Maarif Hareketinin Öncülerinden Münevver Karı

İsmail Gaspıralı, 1883 yılında Tercüman adlı gazetesini çıkarmaya başlamıştır. Tercüman, Rusya’da yayınlanan ilk Türk gazetesi olmakla beraber oynadığı rol bakımından en başta gelmektedir. 10 Nisan 1883’ten 1918 yılına kadar 35 yıl yayına devam eden “Tercüman”, Kahire’den Kaşgar’a, Kazan’dan Hindistan’a kadar yayılıyordu. Osmanlı Ülkesinde de takip edilmekteydi. Tercüman, Türk basın hayatında en fazla dağılan ve en çok okunan gazeteydi. Neşir hayatına başlarken 300 abonesi vardı. 1885’te bu sayı 1000’e çıktı, bunun 300’ü Kırım’da, 300’ü İdil Ural’da, 150’si Dağıstan’da, 50’si Sibirya’da, 200’ü Türkistan’da idi; daha sonraları Türkiye’ye beş bin nüsha yollandığı söylenmektedir (Devlet 1999: 18).
Türkistan ’da milliyetçilik, Ceditçilik hareketi ile kendini göstermiş, yeni metotla çalışan okullar açılırken bölgedeki Türk basını da meyvelerini vermiştir. 1905 yılında ilk cedit gazetesi Taşkent’te “Urta Aziya’nın Ömürguzarligi (Orta Asya’nın Görüşü) yayın hayatına başlamıştı. Ceditçiler 1906 yılına gelindiğinde “Terakki ve “Hurşid” adlı gazeteler aracılığıyla amaçlarını halka anlatmaya çalışıyordu.
Ceditçilik düşüncesi Türkistan’da ilk olarak Bozkır Genel Valiliği’nde (bugünkü Kazakistan ve Kuzey Kırgızistan) etkisini gösterdi. İdil-Ural bölgesindeki Ceditçi medreselerde okuyan Kazak öğrencilerin mezun olmaya başlamasıyla birlikte, Kazak düşünce hayatında Ceditçi aydın sınıfı oluşmaya başladı. Bu düşünce ilk olarak Kazakistan’da 19 yüzyılın sonlarına doğru muhafazakar Kazak şairleri ve ozanları tarafından ifade edildi. Ceditçilik düşüncesi ile birlikte gelişen yeni usul eğitimden etkilenen ozanlar, yazmış oldukları şiirlerle usul-i cedit eğitimini övdüler. Bu ozanların başında Ebubekir Kerderi gelmektedir. Kerderi, Tatar Ceditçilerin açtığı usul-i cedit okullarını taktirle karşılayarak bu tür okulların Kazakistan’da açılması için çaba gösterdi.
Kerderi’ye göre Kazak bozkırının ağırlaşan ekonomik şartları, geleneksel eğitim metotlarıyla Rus sömürüsüne ve asimilasyonuna karşı koymak imkansızdı. Bu sebeple bir an önce eğitim alanında reformlar yapılmalıydı. Hatta canlanmaya başlayan Alaş Orda Hareketine Osmanlı’nın koruması altında birleşmelerini önerdi. Bu tür aydınlar 20. yüzyılın başında Türkistan’ın eğitim ve basın hayatında Ceditçi düşüncenin temsilcisi oldular. Bunlar arasında Mağcan Cumabayev, Tahir Comartbayev, İşangali Arabayev, Mustafa Orazyev, Bekmuhammet Serkabayev, Mustakım Maldıyev, Beyimbet Maylin, Muhammetcan Şeralin gibi aydınlar bulunmaktadır.
Ceditçilik hareketi, Türkistan Genel Valiliğinde bir çok aydının desteklediği bir hareket olarak, Münevver Kari’nin önderliğinde çalışmalarına başlamış ve fikirlerini halka yaymak amacıyla bir çok dergi ve gazete çıkarmışlardır. Bu gazetelerin en önemlilerinden olan “Şöhret” ve Sada-i Türkistan Taşkent’te, Behbudi ve arkadaşlarının çıkardığı “Semerkand” ve “Ayna” dergileri Semerkand’da, Sada-i Fergana, İl Bayrağı, Yurt gibi gazeteler Fergana’da yayınlandı. 1905-1907 yıllarında 14 gazete ve dergi ve birçok kitap-broşür neşredildi. Bu yayınlarla Zevki, Fıtrat ve Mukimi gibi şairlerde Türk birliğini savunan yenileşme fikirlerini işleyen eserler vermişlerdir.
Ceditçiler, İslamcı olan ve eski eğitim sistemini savunan, milliyetçiliğe karşı olan Kadimciler; aynı zamanda Ruslar ile iş birliği yaparak bağımsızlık fikirlerine de karşı çıkıyorlardı. Ancak Rus Çarlığı’nın yıkılması sonucunda, Bolşeviklerin iktidara gelmesi ve Buhara Emirliği ile Kadimcilerin işbirliği içinde olması Ceditçileri bu süreçte sağ ve sol olarak iki gruba ayırıyor, sol Ceditçiler Buhara Komünist Partisi’nden Özbekistan Komünist Partisi’ne giden bir süreçte parti üyesi olacaklar, ancak hemen hemen hepsi önde gelen harekette önderlik, rehberlik edenler 1937 kanlı tasfiyesinde “Pan-Türkist” ve “Türkçü suçlamasıyla toplu olarak kurşuna dizileceklerdir. Sağ ceditçilerse Afganistan, Türkiye ve Pakistan’a kaçmak zorunda kalacaklar, Enver Paşa’nın başına geçtiği Türkistan İstiklal Mücadelesi’ni destekleyecek, Basmacılarla aynı safta vuruşacaklardır (Ülkü 2002: 27).
Türk Dünyası’nda yenileşme hareketi olarak başlayan Çeditçilik, 19. yüzyılın sonlarına doğru, İsmail Gaspıralı tarafından ortaya atılan düşüncelerin etkisiyle M. Çokay, Behbudi, Mahsudi, Münevver Kari gibi aydınlar tarafından siyasi zemine taşınmıştır. Rusya’nın baskıcı yönetimi, Türklere karşı başlattığı asimilasyon politikaları ve sömürgeci zorbalığına karşı milli kurtuluş savaşı veren, Türk birliğini savunan ve Türkçülük yapan bir ideoloji haline dönüşmüştür.
Türk halklarını bulunduğu yüzyılın şartlarına göre yeniden yapılandırma amacıyla başlayan Ceditçilik, zamanla politik alanı da kapsamış ve milli aydınlanmayı da getirmiştir. Yapılan çalışmalar sonucunda Türkçülük temelinde, Türk toplumunun önde gelen kısmında, milli birlik ve mücadele bilincini uyandırmayı başarmıştır.
Yazımı, verdiği milli mücadele sırasında, yıllarca hapis yatan, sürgüne giden, yine de yılmayan ve Stalin tarafından kurşunlanarak şehit edilen, Türkistan’ın en önemli Ceditçilerinden, Kazak aydını Mağcan Cumabayev’in, Çanakkale Savaşı sırasında Türkiye Türklerine aşkla ve Türk birliğine hasretle kaleme aldığı ve Ceditçilerin fikriyatını tam anlamıyla yansıtması bakımından da önemli olan “Alısdagı Bavrıma” (Uzaktaki Kardeşime) adlı şiiri ile bitiriyorum.
Uzakta ağır azap çeken kardeşim!
Kurumuş lale gibi çöken kardeşim!
Etrafını sarmış düşman ortasında
Göl gibi göz yaşını döken kardeşim!
Önünü ağır kaygı örtmüş kardeşim!
Ömrünce yaddan cefa görmüş kardeşim!
Hor bakan, yüreği taş, kötü düşman
Diri diri derini soymuş kardeşim!
Ey pirim! Değil miydi Altın Altay
Anamız bizim? Bizlerse birer tay,
Bağrında, yürümedik mi serazat?
Yüzümüz değil miydi ışık saçan ay?
Alaca altın aşık atışmadık mı?
Tepişip bir döşekte yatışmadık mı?
Anamız olan Altay’ın ak sütünden
Beraber emip, beraber tatışmadık mı?
Akmadı mı bizim için dupduru bulak,
Şarıldayıp şarıl şarıl dağdan inerek?
Hazırdı uçan kuş, kopan yel gibi
Dilesek bir bir atlar, tıpkı Burak!
Altay’ın altın günü nazlanarak
Gelince, sen pars gibi bir er olarak,
Akdeniz, Karadeniz ötelerine,
Kardeşim, gittin beni bırakarak!
Ben kaldım yavru balaban, kanat açamam,
Uçam diye davransam, bir türlü uçamam,
Yön bulduran, yol gösteren can kalmadı;
Yavuz düşman koyar mı şimdi beni vurmadan?
Kurşunlar genç yüreğime saplandı,
Günahsız taze kanım su gibi aktı;
Kansız kalıp, kuruyup bayıldım,
Karanlık mahbese sıkıca kapattı.
Görmüyorum artık gece gezdiğimiz kırı, ovayı,
Gündüz güneşi, gece gümüş nurlu ayı;
Nazlı nazlı ipek kundaklara sarmalayıp
Bizi büyüten altın anam Altay’ı
Ey pirim! Ayrıldık mı ulu bütünden?
Dağılmayıp yılmayan yağan oklardan
Türk’ün pars gibi yüreği varken
Gerçekten korkak kul mu olduk sinip düşmandan?
Kudretli olmak isteyen Türk’ün canı
Gerçekten bitap düşüp kalmadı mı hali?
Yürekteki ateş söndü mü, kurudu mu
Damarında kaynayan atalar kanı?
Kardeşim! Sen o yanda, ben bu yanda,
Kaygıdan kan yutuyoruz, bizim adımıza
Layık mı kul olup durmak, haydi gel gidelim
Altay’a ata mirası altın tahta.
Türkistan’da Türkçülüğü, Türk milliyetçiliğini Ceditçiler savunurken, İslamcılığı savunan Kadimciler Ruslar ile işbirliği de yaparak bağımsızlık fikirlerine de karşı çıkıyorlardı.Tıpkı, Ulusal kurtuluş savaşında Anadolu emperyalistlerin işgaline uğrayınca,İşgalcilerle işbirliği yapan Türkiye’deki bir takım İslamcilerı gibi …

Türkistanda Ceditçilik hareketi Türkistanda hiç bir zaman etkisini kaybetmedi Sovyet-Rusya Döneminde bile 1917 Bolşevik devriminin dört büyüklerinden biri olan Sultan Galiyev Ceditçilik hareketini Marksizmle harmanlıyarak yeniden yorumlayarak enerjetik materyalizm adını verdiği Türkçü bir düşünce ortaya koymuştur, Turar Riskul gibi Türkistanlı Turancı- Milli Komünist önderler hep ceditçiliğin peşinde giden önderlerdir.
Kaynaklar :
[1] Ahad Andican, değişim Sürecinde Türk Dünyası,(İstanbul:Emre yayınları,1996),s.111.
[2] Cengiz Çağla, Azerbaycan’da Milliyetçilik ve Politika,(İstanbul:Bağlam Yayınları,2002),s.30.
[3] Baymirza Hayıt, SSCB’deki Türklüğün ve İslam’ın Bazı Meseleleri,(İstanbul:Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı,1987),s.80.
[4] Mehmet Eröz, Marksizm Leninizm ve Tenkidi (İstanbul:İrfan Yayınları,1978),s.324.
[5] Baymirza Hayıt,a.g.e.,s.81.
[6] Bennigsen ve Quelquejay’de aktaran Cengiz Çağla, a.g.e. ,s.41.
[7] Ahad Andican,a.g.e.,s.126.
[8] Baymirza Hayıt, a.g.e.,s.83.
[9] G. Göksu Özdoğan. “Sovyetlerden Bağımsız Cumhuriyetlere:Uluslaşmanın Dinamikleri”,Bağımsızlığın İlk Yılları,(Yayına Hazırlayan:Büşra Ersanlı Behar, Ankara:Kültür Bakanlığı Yayınları,1994),s.29.
[10] Cengiz Çağla, a.g.e. ,s.42.
[11] Baymirza Hayıt, a.g.e.,s.84.
[12] Mehmet Eröz, a.g.e.,s.326.
[13] Baymirza Hayıt, a.g.e.,s.85.
[14] Baymirza Hayıt, a.g.e.,s.80. ve Mehmet Eröz,a.g.e.,s.324.
[15] G. Göksu Özdoğan, a.g.e.,s.30.
[16] 1905 İhtilali ve Rus-Japon savaşının sonuçları ile Ceditçilik arasındaki ilişki için bakınız. İklil Kurban,
“Türkistan’da Ceditçilikten Türkçülüğe ”Türk Yurdu,37(Eylül 1990), s.41.
[17] Daha geniş bilgi için bakınız.Fuat Uçar, “Sosyal-Kültürel-İdeolojik ve Siyasi Tarih Yönleri İle ‘Üç Tarz-ı
Siyaset’ ”Trabzon Türk Ocağı Bülteni, Sayı:2-3, (Şubat-Mart 1996), s.4-6.ayrıca; Fuat Uçar, ‘Gündemdeki Alt-
Üst Kimlik Tartışmalarına Yusuf Akçura’nın Üç Tarz-ı Siyaset Adlı Makalesi Işığında Farklı Bir
Bakış’ İleri, Sayı:28, (Ocak-Şubat-Mart 2006), s.213-228.
[18] İrfan Ülkü, Moskova ‘yla İslam arasında Orta Asya, (İstanbul)
http://www.uyghurnet.org/turkistanda-turkculuk-harekaticed…/

http://www.turkmensani.net/tr-tr/index.php?option=com_content&view=article&id=3409%3A2017-02-02-16-27-38&catid=48%3Aduenya&Itemid=127

Kayseri’deki kazılarda, Anadolu’da kadınların 4 bin yı öncesine dayanan bazı hakları olduğu yazılı tabletlerde ortaya çıktı

Kayseri’deki Kültepe-Kaniş Karum ören yerinde yapılan kazılar Anadolu’da 4 bin yıl önce kadınların bazı haklarının yazılı olarak varlığını ortaya koydu. Bulunan tabletlerde kadının evlenme, boşanma, miras ve nafaka konularındaki hakları yazıyor.

Kayseri’deki Kültepe-Kaniş Karum ören yerinde Ankara Üniversitesi öğretim görevlileri hummalı bir çalışma yürütüyor.

67 yıldır süren kazı çalışmaları sonucunda elde edilen bulgular, tam 4 bin yıl öncesinde kadın hakları, hukuk ya da ticaretin nasıl olduğuna ışık tutuyor.

Prof. Dr. Fikri Kulakoğlu’nun yönetimindeki kazı çalışmalarında görev yapan Asuriyolog Yard. Doç. Dr. Hakan Erol ve Yard. Doç. Dr. Murat Çayır konu ile ilgili bilgi verdi.

Akademisyenlerin verdiği bilgiye göre, MÖ 1950-MÖ 1750 yıllarında okuma yazmanın Batı’ya oranla gelişmiş olduğu Anadolu topraklarında, 23 binin üzerinde ticari anlaşma ve hukuksal belge bulunuyor. Bugünkü şirketlerin muhasebe kayıtlarını aratmayacak tabletler, UNESCO dünya bellek listesi tarafından koruma altına alınmayı bekliyor.

MÖ 1950 – MÖ 1750 yıllarında Anadolu’nun göbeğinde yazılan Kültepe tabletleri arasında evlenme, boşanma, miras, nafaka ve evlat alma gibi aile içi hukukuyla alakalı belgeler bulunuyor. İşte hukuksal anlamda büyük önem taşıyan belgelerin içerikleri:

–  O yıllarda Asurlularla Anadolu halkının evlilikleri sonlanırsa, boşanma mukaveleleri karşılıklı anlaşma esasına dayanıyor.

İkinci eş yasak

–  Tabletlerde ikinci bir eş almanın yasak olduğu, alındığı takdirde de erkeklerin para cezasına çarptırılacağı bilgisi yer alıyor.

–  Belgelerde, boşanma durumunda her iki tarafın da hukuki hakları olduğu bilgisi yer alıyor.

–  Boşanma sonrası tarafların din veya ırk fark etmeden gönlü kimi isterse onunla evlenebileceği, herhangi bir kısıtlamanın olmadığı belirtiliyor.

 

Nafaka hakkı var

–  Tabletlerde yer alan boşanma belgelerinde mal paylaşımı, miras ve nafaka konularına değiniliyor. Evli bir çiftin boşanması durumunda, evin her ikisinin olduğu, öldükleri zaman evlerinin çocuklarına kalacağı gibi bilgiler buunuyor.

–  Günümüzde de boşanmaların en önemli sorunları arasında gösterilen ‘nafaka’, o yıllarda ‘hukuk çerçevesinde’ işleniyor.

–  Eşlerinden boşanan kadınların ileride geçim sorunu yaşamaması için ‘nafaka’ aldığı bilgisi tabletlerde yer alıyor.

–  Bir çiftin boşanma belgesinde, erkeğin kadına ekonomik yardım sağlayacağı sözünün verilmesi, kadın erkek eşitliğinin o yıllarda da varlığını gösteriyor.

–  Günümüzde Anadolu’nun bazı yörelerinde yaygın olan, kocası ölen kadının kayınpederi veya kayınbiraderi ile evlendirilmesi geleneğinin o yıllarda var olduğuna dair hiçbir iz olmaması ise eski Anadolu’nun hukuksal gücünü ortaya koyuyor.

–  Miras konusunda ise, ‘çocukların anne ve babalarına bakma yükümlülüğü olduğu ve mirasın anca anne ve baba öldükten sonra paylaşılabileceği’ bilgileri yer alıyor.

–  Miras yüzünden çıkan kardeş kavgalarıyla ilgili hukuksal düzenlemeler mahkemeye taşınıyor. Durum, o dönemin hukuksal gücünü ortaya koyuyor.

(Dünya Taşlardan/ Milliyet)

Autori: Abdushükür Memtimin

Muqeddime
Insan-uchur subyékti iqtidarigha ige ijtima’iy haywan. U, ozuqlinish we bixeterlik uchurighila emes, yene zaman, makan xaraktérlik tamghiliq uchur iqtidarigha ige.
Kitab–yüksek uchur we muqeddes tamghidin ibaret. Insaniyet yazma tarix we kitab sehipilirige bilish we ipadilesh jewherlirini yéziq arqiliq qaldurushtin ilgiri öz turmushi, alem qarashliri we rohiyet örkeshlirini qiya tashlargha, qorchaq yaki tash–söngek, bronza buyumlirigha, kahish qachilargha her xil qiyapetlik yaki simwolluq resim, tamgha-belgiler bilen chékishken, maqal-temsil, epsane-riwayet, mesel-chöchek, naxsha-qoshaq sheklide eqil desturliri üzüshken. Mana bular kitab sheklige kirmigen «kitab»tin ibaret.
Hazirghiche yéziq sheklidiki eng qedimki kitab–ikki derya-dejle we frat ariliqigha köchüp kelgen xelqlerning miladidin 3000 yillar ilgiriki laydin bina we qesirler yasighanda lay taxtilargha yézilghan «paytext qurghuchi gilgamish» dastanidin ibaret. Bu tunji uchluq tayaqche-qelem bilen lay taxtilargha yézilghan «kitab»tin bashqa, yene miladidin 18 esir ilgiri mix yéziq bilen yézilghan «kitab» babil shahi hammurabining 282 maddiliq qanun desturi hésablinidu.
Qeghezning ixtira qilinishighiche, tére we mexsus teyyarlan’ghan taxta-tarishilar kitabchiliqning asasiy wasitisi bolghan. Qeghezning ixtira qilinishi kitabchiliq tarixida inqilab xaraktérlik özgirish peyda qildi. Shundin bashlap xanliq saraylarda mexsus mirzaxanilar qurulup, eserler qelem bilen köchürülidighan boldi. Kéyinche, yaghachqa xet oyush arqiliq kitab-risalilerning nusxisini köpeytish, arqidinla tash metbe’e keship qilindi. Mix metbe’e hazirqi zaman kitabchiliqini resmiy neshriyat kitabchiliqigha aylandurdi. Kéyinche mix metbe’echilik qoghushun tayaqchilirigha asaslinidighan boldi. Bügünki künde éléktronluq metbe’e téxnikisi meydan’gha kélip keng omumlashmaqta. Metbe’echilik téxnikisining dawamliq rawajlinishi xuddi kino we téléwizordek jem’iyet neshriyatchiliqi bilen a’ile neshriyatchiliqi bille saqlan’ghan yéngi tüzülmining yéqindila ré’alliqqa aylinidighanliqidin dérek bermekte. Bu, insanning ulugh uchur iqtidarining dolqunsiman tesir da’irisini zaman we makan jehette yéngi pellige kötürgüsi.
Kitab-ulugh rohiyet xezinisi
Kitab-keng menide insaniyetning bilish tarixi we insanning tesewwur boshluqining sehipileshken sheklidin ibaret. Kitab aldi bilen insan qelbidiki ka’inat. Yaxshi kutupxana heqiqiy menisi bilen ka’inatning jahanname eyniki bolup, bu eynekte öz sergüzeshtilirimizdin halqighan dunyawiy mahiyetler jilwilinidu.
Insan kitab arqiliqla pütkül tarixni qiyasiy halette bashtin kechüridu. En’gliyelik mutepekkur békon éytqandek «kitab qimmet bahaliq yükni ejdadtin ewladqa yetküzidighan kéme.» kitab bizni munewwer medeniyetning izahlighuchisi, warisi qilidu.
Pütün maddiy rozigharlar, binalar, bankilar, sheher we memliketler, hetta pütün sürük milletlermu yoqilip kétidu, peqet kitab yoqalmaydu. Biz kitab sharapitidin qedimki epsane-riwayetlerni, xanidanliqlar qissilirini, pelsepe jewherlirini, edebiyat-sen’et durdanilirini bileleymiz. Insan yaratqan möjiziler ichide menggülük hayatqa ige möjize peqet kitabtur. Kitab insaniyet tarixining ölmes rohi, ulugh tarixiy simalarning heqiqet yalqunlirini tiriklik dergahida menggü yélinjitip turidighan muqeddes ochaq. Eger kitab bolmighan bolsa, dunyani minglighan quyashmu jahalet azabidin qutuldurushi mumkin bolmighan bolatti! mushu menidin éytqanda, pütkül ilim-pen, medeniyet we tarix birla xezinige ige, u bolsimu ulugh rohiyet qesiri bolghan kitabtin ibaret.
Kitab-her bir shexsning meniwi fondi we uning kamalet guwahnamisi. Qedimki rim natiqi tistiron «kitabsiz öy–jansiz ten» dep toghra éytqan. Kitabsiz shexs meyli u bay, mirasxor yaki altun xezine igisi bolsun, u bextsiz we bextsizlikidin xewersiz nadandur, u 100 yil yashisimu, medeniyet tarixidin sawatsiz ömriköte bende hésablinidu.
Kitab öz ashiqigha chinliq, yaxshiliq, güzellik we uzun ömür bexsh étidu. Nadanning bir esirlik ömri bilimlik kishining yérim esirlik ömridin köp qisqa hésablinidu. Kitab qelbni paklaydu, uning insan’gha béghishlighan nur-nusritini her qandaq zinnet buyumlirimu peyda qilalmaydu. U qelbni nurlandurup, közi we sözige muqeddeslik nuri ata qilidu. Kitab ashnaliri xuddi almastek yarqin bolsa, nadanliq ijilliri be’eyni göshiyip turghan qara tashqa oxshaydu.
Kitab-milletning medeniyet deryasi we meniwi qiyapet mektipi. Labolbi toghra éytidu: «tereqqiyatning omumiy kölimi her bir millet ahalisining oquwatqan kitablirining sani bilen ölchinidu.» namratliqtin qutulushning yoli pul téjesh emes, belki nadanliqtin qutulush we bu yolda kitab bilen hepilishishtur. Tarix ispatlidiki, milletlerning qelb bayliqi bilen qol ilkidiki bayliq toghra tanasiptur. «awwal ta’am, andin kalam» dégen eqidige chaplishiwalghan millet gadayliqqa we uning bash jinayetchisi bolghan nadanliqqa chin eqide baghlighan millettur. Nadanliqqa qarshi atlinishqa jür’et qilghandila bext yoli échilidu, bu, epsane emes, polattek heqiqettur. Pul tapqanda öyini közni chaqnitidighan gilem we zinnet buyumliri bilen bézigen a’ile bilen öyini kitab ishkapliri bilen bézigen a’ilining qimmiti perqliqtur. Tereqqiy qilghan ellerdiki a’ililer öz qira’etxanisigha ige bolup, ular ronaq tapqanséri kitab sétiwalidu, ular we ularning perzentliri kitab muhitida ösidu, örleydu. Qalaq ellerdiki a’ililer buning eksiche bolidu. Öyini eynek tam, rengdar gilem we ishret jahaziliri bilen bézigen a’ile kishilirining meniwi dunyasi xunük bolidu, ular meghrur, tentek, pulperes, söletwaz bolup, özliri we perzentliri tézdin chüshkünlishidu. Bu jehettiki misallar köz aldimizda tolup yétiptu!
Kitab-loqman hékim, kitab-rustem palwan, kitab-bext qushi enqa. Bu addiy teswir emes, belki menggülük heqiqet!
Ang, qarash, istil, pozitsiye, muhakime, edeb-exlaq, étiqad we chare-tedbir jehetlerde bir qatar normalsizliq, hetta buzulush, chirish hadisiliri yüz béridu. Bezide maddiy medeniyet we meniwi medeniyettiki tekshisizlik, mesilen, noqul maddiy tapawetni yaki noqul qanuniy jazalashni miqdari jehette utuq-netije dep qarash we eks halda bu jehette ümidsizlikke bérilidighan ehwallar xéli kengtasha hawagha aylinidu.
Ré’al turmushimizda, kishilik munasiwetlirimizde körülüwatqan bezi binormal ahwallar bizni pakitqa ige qilidu, mesilen, yashlardiki yuqiri istémal qizghinliqi, hörmetsizlik, oqughuchilardiki yasanchuqluq, oyun-tamashigha bérilip kétip köngül qoyup oqumasliq, oqutquchilargha oqutush, ilmiy tetqiqat sirtidiki kirim bésimi, ular duchar boluwatqan hörmetsizlik we kemsitishler, neshriyatchiliq qiyinchiliqi, neshr epkarliridiki iqtisadiy ünüm qoghliship selbiy xahishtiki basma buyumlirining yamrap kétishi, dost tartishishlar, dawalinish qiyinchiliqi, «éti ulugh, suprisi quruq» dorilarning köplüki, sehiye exlaqidiki normalsizliq, a’ililerdiki maddiy parawanliqni ölchem qilip qayta teshkillinish xahishi, köp qirliq sirtqa bérilish hadisiliri, kirim-chiqim aldida temtirep qélish rohiyiti, wehakazalar bu xil ijtima’iy we meniwi buzulushning bir qismi.
Qarighanda, maddiy parawanliq qoghlishish, meniwi turmushni toluqlashqa sel qarash, maddiy medeniyetni közde tutup öz-özini nezerde tutalmasliq, maddiy medeniyet riqabitige alahide étibar bérish, uning négizi bolghan ma’arip riqabitige axirqi sahe qatarida mu’amile qilish, ré’alliqni körüp, tejribe-sawaqlarni we yiraqni körelmeslik hadisilirini bir warqirapla inkar qilghili bolmaydighandek qilidu. Bu, waqitliqla mewjut bolup turidighan hadise bolup, bir mezgil ewjirep ketsimu, lékin beribir tüzülüshke yüzlinidighan hadise. Tarix–ikki xil medeniyetni arqaq we örüsh qilip toqulidighan uzun hékaye. Uningda yüz bergen hadisilerning hemmisi u mu’eyyenleshtüridighan ebediylik abidiliri bolushi natayin.
Ikki medeniyet muwaziniti we ijtima’iy bext
Tarixta mu’eyyen ijtima’iy, iqtisadiy güllinish bashlinishi bilen exlaqiy buzulush yüz bergen tipik misallar köp bolghan, mesilen, güllen’gen chünchyu (eminiye) dewridiki edeb-exlaq chüshkünlüki kong fuzining exlaq we insanperwerlik qarashlirini, chü yüenning nezmilirini keltürüp chiqarghan. Qedimki grétsiyediki exlaqiy köngülsizlikler soqrat we platonning étika we ma’arip qarashlirini shekillendürgen. Ottura esir ereb impériyesi dewridiki meniwi buzulush «ming bir kéche» hékayiliride öz ipadisini tapqan. Qaraxaniylar xanliqi dewride yézilghan dastan «qutadghubilik»te zamanning buzulghanliqi hesretlik misralar bilen bayan qilin’ghan. Yawropa meripetchilik herikiti dewridiki ulugh mutepekkurlarning biri bolghan montéskyu özi ghayiwi jem’iyet süpitide teshebbus qilghan burzhu’a jem’iyitide yüz bergen meniwi chüshkünlüktin peryad chekken. Bu nuqtini maw zédung «mana bu shundaq jahan» dégen misragha yighinchaqlighan.
Kitab déngizi we ghewwasliq mahariti
Dewrimizdiki kitab shu qeder köpeydiki, uni reqem bilen ipadileshmu müshkül boldi. Emma hélimu kitab yüzige chiqmighan boshluqlar nahayiti nurghun. Derweqe, «kitabni achsila menpe’et béridu», emma kitab déngizida qandaq jawahirat yighidighan ghewwas bolush, bu muhim maharet.
Kitablarni déngiz qiliwetken nerse esli menbe, asasiy nezeriye, mutepekkurane muhakime qilghuchi kitablarning köplüki bolmastin, belki tarmaqlatma, yeshme, weqe bayan, ich pushuqi, qurashturma kitablarning kitab bazirigha kelkündek kirip kélishidin boldi. Bu hal her bir eqil igisidin kitab perq étish we kitab tallash iqtidarigha ige bolushni telep qilidu. Éytish kérekki, heqiqiy danishmenler kitabni hemmidin köp körgen kishiler bolushi natayin, heqiqiy alimlarmu eng nurghun kitab yazghan kishiler bolushimu shert emes. Bu bizge xuddi sugha tashlan’ghan nersilerning chöküshi yaki leylishi makan we zaman jehette birdek bolmaydighanliqigha oxshash bir heqiqetni, yeni kitablar bir qanche siziq we qatlam, tür we qimmetke bölünidighanliqini uqturidu.
Kitab oqughuchi kishi üchün, omumen weziyet we siyasetke a’it kitab-matériyallardin tashqiri, üch xil kitab oqush tewsiye qilinidu:
Birinchi, asasiy bilim kitabliri. Bu xil kitablar ikki türge bölünidu, yeni choqum aliy melumatliq sewiyege érishish üchün shert-baldaq bolghan kitablar bilen melum sahe boyiche izdinish, tetqiqat élip bérish üchün lazim bolghan kitab-matériyallardin ibaret.
Ikkinchi, bilim qurulmisini béyitquchi kitablar. Bu xuddi awi’amatkigha yandash yürgen paraxot-kémilerge oxshash alaqidar obyéktlardin bilim we uchur béghishlighuchi kitablar bolup, asasiy bilim kitablirining tashqi postini teshkil qilidu.
Üchinchi, bedi’iy lezzet béghishlighuchi kitablar. Bu xil kitablargha edebiyat-sen’etke a’it eser yaki oyun-körgezmiler, kishilik turmushqa a’it örnek, qollanma, meslihet bergüchi kitablar kiridu.
Méningche, kitablarni tallap körüsh bilen udul kelginiche körüsh, qatlam, nuqta, chember tüzülmisige ayrip körüsh bilen xalighanche körüshning kitab körgüchige béridighan tesiri, bolupmu nechche on yilda muntizm oqutup ixtisas igilirini terbiyelep chiqishqa sélishturghanda hasil qilidighan ünümi oxshash bolmaydu.
Kitab körüsh éghir zéhniy emgek, shuningdek yene köngüllük sayahet. Her xil kitablargha bolghan kitab körüsh telipi we usuli birdek bolmaydu. Bir qur körüp qoyidighan, melum bab we sehipilirini tallap köridighan, tepsiliy köridighan, tekrar köridighan kitablar bolidu. Bezi kitablarning peqet munderijilirini waraqlapla, uning aptorining bilim qurulmisini nezerde tutup qoyup qoyulidu. Omumen tepsiliy we tekrar körülidighan kitablar üchün mexsus waqit, qelem-xatire hazirlinidu. Undaq kitablarning bir qanchisini bir yürüsh qilip, sistémiliq körgen yaxshi. Shexsen men bundaq kitablarni rengdar qelem bilen xet, belge, siziq qoyup boyiwétishni yaxshi körimen, uningdin bilim, ilham we köchme tesewwurgha ige bolimen, bu xuddi yalqundin ot tutashturghandek bir ish bu xil kitablarda chüshinishlik bolmighan atalghu, muhakime we tebirlerning uchrishi nahayiti yaxshi ehwal. Bu, kitab körgüchining özide yoq yéngi bilimge duch kélishi bolup, bundaq ehwalda lughet-qollanmilarning yardimi bilen bu bilimni özleshtürüwélish lazim. Sen hemishe ammibab, gézit sewiyesidiki chüshinishlik matériyallarni yaxshi körseng menggü öz izinggha sekrep qéliwérisen. Méningche, tügmen’gen oxshash xususiyetke ige bolup qélish yaxshi ehwal emes, lughet axturushqa mejbur bolghiningda horunluq bilen kayimay yéngi bir baldaq kötürülüsh aldida turghandek rohlan!
Mu’eyyen medeniyet sewiyesige ige bir ziyaliy üchün kitab oqush aldida «éhtimal méning xata bolushi mumkin» dégen qarashta bolushning paydisi nahayiti chong bolidu. Eksi halda oqughanda u kitabtin héchnerse yuqmasliqi, hetta «bu erzimes eser iken» dégen qarash tughulushi mumkin.
Kitab medeniyiti we milletning meniwi qiyapiti
Kitab oqush meqset emes, wasite. Barliq telim-terbiyening tüp meqsitige oxshashla, kitab oqushtiki meqsetmu musteqil tepekkur qilish iqtidarini yükseldürüshtin ibaret. Tepekkur iqtidarining omumiyüzlik yuqiri kötürülüshi milletning meniwi qiyapitini tüzesh we yükseldürüshning asasliq bir halqisi.
Shuni éniq éytish kérekki, kitab oqushtin meqset noqul alim bolush emes. Muhimi heqiqiy adem bolush bolup, buni omumiy xelqqe kötürüp éytqanda, pütün milletning bilimlik, rohiy dunyasi bay yéngi ewladlirini yétildürüshtin ibaret. Bu, shexsning kitab oqushi, a’ililerning kitab zapisigha ige bolushi, mekteplerning kitab terbiyesi we neshriyatlarning kitab chiqirishi qatarliq bir qanche terepning ortaq meqset we ghayide pa’al maslishishini telep qilidu.
Biz «yéngi yipek yoli» échilish alametliri bilen tolghan dewrde yashawatimiz. Ösmürler, yashlar, yashan’ghanlar, erler, ayallar kitab oqushi, kitab üstide paranglishishi, hemme a’ililerde kitab ishkapliri, kitab öyliri berpa qilinishi, perzentler üchün yaxshi kitab muhiti yaritilishi we bu xil zörüriyet chongqur hés qilinishi lazim. Öyge kitabning kirishi zibu-zinnet we perdaz buyumlirining kirishidin awwal we ewzel orun’gha qoyulidiken, ijtima’iy we a’iliwi bext bizge tebessum qilishqa bashlaydu. Bizde nadan halettiki bayashadliq bilen emes, medeniy halettiki bayashadliq bilen iptixarlinidighan keypiyat turghuzulghini yaxshi. Bilish kérekki, medeniyetsiz a’ililerge chüshken enqa (bext qushi)ning sayisi birdemlikla!
Neshriyatchiliq milletning meniwi qiyapiti we kamalitini yuqiri kötürüshte ghayet muhim «meniwi riziq dergahi!» gézit-zhurnal, neshriyat muherrirliri milliy medeniyet binakarliqining muqeddes burch öteydighan inzhénérliri. Ular xuddi din qissiliride sözlen’gen mala’ikilerdek yiraqni körerlikke, texirsiz waqit qarishigha we muqeddes pakliqqa, danishmenlerdek xelqqe, eqilge, bilimge, heqiqetke bolghan otluq muhebbetke, binakarlardek qurulush matériyallirini tallash, orunlashturush, nurlandurush iqtidarigha, gé’ologlardek japa chékip bayliq izdep tépish rohigha ige bolidiken, xelqimizning «meniwi riziq dergahi» pidakar töhpikarlar sariyigha aylinidu.
Neshriyatchiliq xelq tarixida ming yillar medhiyilinidighan yaki hesretlinidighan halqiliq orunda turidu. U adettiki férma yaki soda shirkiti emes, xelqimiz tarixida xettatlar bir qanche abide we turpan tékistlirini yézip qaldurmighan bolsa, yüzligen diwanlarni köchürüp qaldurmighan bolsa biz qaysi yultuzlar bilen medeniyet asminimizni yorutqan bolattuq! ?
Neshr epkar–istratégiyelik binakarliq. U ul asas, nuqta, da’ire, ichki-sirtqi chemberni perqliq hem etrapliq pilanlashni telep qilidu. Neshr epkar–milliy medeniyetke tarixiy xaraktérlik qan ishlepchiqarghuchi organ.
Xatime
Bazar igilikige yüzlinish medeniyet, ma’arip, kitab oqush we ilim-penning erzimeslikini körsetmeydu, ehwal del uning eksichidur, bizning maddiy we meniwi medeniyette, iqtisadiy we kitabiy bayliqta zamaniwiy sewiyege kötürülüshimizni teqezza qilidu. Bahar özi shamal emes, emma bahar shamal bilen kélidu. Yéngi shey’iler tola hallarda özining debdebisi we chang-tozanliri teripidin roshen körünmeydu. Hazirqi bir mezgillik hoduqushmu shundaq.
Kitab–insaniyet öz qoli bilen bina qilghan heqiqiy we birdinbir el’éhram. U hemmini, pütkül mahiyet we hadisilerni özige jughlighan. Kitabqa teng kélidighan insaniyet jughlighan ikkinchi bir xezine mewjut emes! buningdin xewersizlik kishilik dunyasida téngirqap yürüshtin bashqa nerse emes!

http://www.akademiye.org/ug/?p=7815

Erkin Sidiq

Men aldinqi maqalide erler bilishke tégishlik ayallargha a’it muhim ishlarni bayan qilip öttüm. Mezkur maqalide ayallar bilishke tégishlik erlerge a’it muhim ishlarni teswirlep ötimen.
Men 2016-yili 3-aydin burun torlarda élan qilghan, bashqa bir menbediki (mesilen, doktor Yasir Qazining léksiyisidiki) mezmunlarni asas qilghan maqalilerde, menbe heqqide mexsus ayrim chüshenche berdim.  Hemde özümning oylighanlirini bir «Ilawe» ibarisi bilen bashlan’ghan ayrim abzasta bayan qilip, bashqilargha tewe mezmun bilen özümge tewe mezmunni nahayiti éniq ayrip mangdim.  Emma, wetendiki torlarning éhtiyaji tüpeylidin, 2016-yili 3-aydin kéyin undaq qilmasliqqa mejburi boldum.  Mezkur maqalimu kéyinki xildiki maqaligha kiridighan bolup, uni öz waqtida torlargha chiqarghanda menbe heqqide héch qandaq chüshenche bérelmey qaldim.  Men oqurmenlerdin bu ishni toghra chüshinishini soraymen.  Men töwendiki mezmunlarni maqalining astidiki ikki menbedin aldim.  Uning birinchisi doktor Yasir Qazi 2013-yili 25-Mayda Amérikida ötküzülgen «Shimaliy Amérika Musulmanlar Qurultiyi» da bergen bir meydan ilmiy doklatning widé’o filimi.  Uning ikkinchisi bolsa doktor Yasir Qazi özi ishleydighan aliy mektepte köp yillardin buyan ders qilip sözlep kéliwatqan mezmun bolup, bu widé’o filimi 2013-yili 27-Martta tarqitilghan.  Töwendikisi maqalining resmiy mezmunliri.

Hazirqi zaman psixologiye ilmide bayqilishiche, ayallar bilishke tégishlik erlerge a’it mundaq muhim ishlar bar:

1.　Erler Ayalidin Isteydighan 1-Orundiki Nerse Hörmetlinishtin Ibaret

Eger bir ayal érini qattiq hörmetlise, érige chongqur hörmet bildürse, éri uninggha ayallar isteydighan 1-orundiki nersini, yeni menggü üzülmes söygü, we menggü toxtap qalmaydighan köyünüsh könglini béridu. Bundaq ehwalda er ayalini her da’im 1-dérijilik muhim orun’gha qoyidu. Er ayaligha her waqit «Sizni oylap turuwatimen, sizge köngül bolup turuwatimen, izchil türde sizning otingizda köyüwatimen» dégen héssiyatni namayan qilidu. Démek, erlerning isteydighini hörmet. Erler hörmetke érishelise, andin ayaligha söygü béridu. Ayalini her waqit qedirleydu. Ayaligha her waqit ehmiyet bérip, unigha dawamliq köyünidu. Er ayalini qattiq söyse, ayaligha qattiq köyse, shuninggha jawaben ayal érini chongqur hörmetleydu.

Qur’anda mundaq déyilgen: «Erler ayallarning hamiyliridur, bu Allah ning ularning bezisini bezisidin (yeni erlerni küch quwwet, ghazatqa chiqish qatarliq jehetlerde ayallardin) artuq qilghanliqidindur we erlerning öz pul mallirini serp qilghanliqidindur (yeni ayallarning nepiqisi erlerning zimmisige yüklen’genliktindur) [4:34].» Bu surining menisi er-ayal munasiwitide erler bashqurghuchi ornida turidu, dégendin ibaret. Erlerge ashundaq orun bérilgende, ularmu ayaligha köyidu.

Bu heqte Buxari bilen Muslimda bir küchlük we dangliq hedismu bar. Uningda mundaq déyilgen: «Mu’ed» isimlik bireylen Süriyege bérip kélip, peyghember eleyhissalamning meschitige kirgen haman, u yerde yükünüp olturup, peyghember eleyhissalamgha bash urup, tezim qilidu. Buni körgen peyghember eleyhissalam uningdin: «Ey Mu’ed, néme ish qiliwatisen? Kim séni manga tezim qilishqa buyrudi?» dep soraydu. Me’ud peyghember eleyhissalamgha mundaq dep jawab béridu: «Men hazirla Süriyedin qaytip keldim. U yerge barghanda, u yerdiki kishilerning hörmet nuqtisidin rebbaygha tezim qilidighanliqini kördüm. Shuning bilen u rebbaylargha qarighanda siz téximu küchlük hörmetke layiq, dep oylap, hazir sizge tezim qildim.» Shu chaghda peyghember eleyhissalam mundaq deydu: «Allah bir insanning yene bir insan’gha tezim qilishini chekligen. Eger Allah mushundaq ishqa yol qoyghan bolsa, men erlirige bolghan hörmiti we mes’uliyiti nuqtisidin ayallarni erlirige tezim qilishqa buyrughan bolattim.» Bu yerdiki tezim hörmetni bildüridighan tezim bolup, bu weqedin biz mundaq bir ishni biliwalalaymiz: Ayallar erlirini hörmetlishi kérek. Shu chaghdila ular érining söygüsige, qedirlishige we köyünüshige érisheleydu.

Ayallar érini hörmetligen, we érige «mendin we a’ilidin xewer alidu» dep ishen’gen waqitta, erler heqiqetenmu shundaq qilidu. Heqiqetenmu ayalidin we a’ilisidin yaxshi xewer alidu. Ayallar a’ilidiki «bashliq» bolushqa urunmay, éri bilen hökümranliq orni talashmay, érige ishenmey we éri qilghan her bir ishtin gumanlinip yürmey, we dawamliq türde érini bashqurupla turmighanda, uning eksiche, her waqit érige ishen’gende erler ayaligha köyünidu, ayaligha nisbeten romantik héssiyat namayan qilidu, we ayalini qedirleydu. Bir ayalning éri bir heqiqiy er bolalighandila andin xotunigha bir ayal kishige mu’amile qilghandek mu’amile qilidu. Bir ayal érige nisbeten bir erge mu’amile qilghandek mu’amile qilghandila andin u er özini bir erdek hésablaydighan bolidu.

Erni hörmetlesh töwendiki bir qanche jehetlerni öz ichige alidu:

(1)　Érining bilimige we hökümige hörmet qilish. Eger éringiz bir ish üstide bir qarar alghan bolsa, uningdin gumanlinip yürmeng. Éringizge «Sen unchiwala eqilliq emes, qolungdin undaq ish kelmeydu», dégen’ge oxshash köz-qarashta bolmang. Éringizge bir kichik baligha mu’amile qilghandek mu’amile qilmang.

Mesilen, éringiz mashina heydewétip, bir yolgha kiridu. Siz könglingizde «Érim xata yolgha mangdi», dep höküm chiqirip, éringizge «Siz xata yolgha mangdingiz, bu yol bizni baridighan yérimizge aparmaydu», deysiz. Bu chaghda éringiz «Mushu toghra yol, men nege kétiwatqanliqimni bilip turuwatimen», deydu. Bu yerde yüz bergini qandaq ish? Bu yerde ayali érining bashliqliq ornigha jeng élan qildi. Érining hökümidin gumanlandi. Érige ishenmidi. Bundaq ehwalda er bir bes-munazire qilghuchigha aylinidu. Hemde ayaligha «Sen uni qilghan, sen buni qilghan», dep, ayalidin qusur tépishqa tirishidu. Shunglashqa eger éringiz sizdin meslihet sorimaydiken, bundaq waqitlarda siz hergizmu uninggha yol körsetmeng.

Eger ayalning gépi rast bolup, er xatalashqan bolsichu? Buning jawabi emdi chiqidu.

(2) Éringizning xatalishishigha, we öz xataliqidin tejribe-sawaq yekünlishige yol qoyung. Eger éringiz qararni özi élip xatalishidiken, u héch kimdin aghrinalmaydu. Eger siz alghan qarar xata bolup chiqidiken, éringizning siz bilen bolghan jédilining axiri üzülmeydu. Shunglashqa éringizni xatalishishqa, we öz xataliqliridin tejribe-sawaq yekünlishige yol qoyung. Hergiz éringizning apisining rolini éliwalmang. Héch qandaq er özige bir apiliq salahiyitide turup mu’amile qilidighan ayal bilen toy qilishni yaki oy tutushni xalimaydu. Uning üchün özining apisi yétip ashidu. Héch qandaq er ayalining özige léksiye sözlishini, özige terbiye qilishini, we özini qorqutushini yaqturmaydu. Erni peqet uning apisila qorqutsa bolidu. Anilarning bir qisim alahide hoquqliri bar bolup, u hoquqlar kélin’gimu bérilgen emes. Eger éringiz yolni xata tallap, bir qétim ézip qalghan bolsa, u oxshash xataliqni ikkinchi tekrarlimaydu. U öz xataliqidin öginidu. Bundaq ehwalda siz héch qandaq gep qilmay, jim turung. Kéler qétim ishni éringiz özi onglap kétidu.

(3) Éringiz oy ichide birer projékt (ish turi) élip barmaqchi bolghanda, uning qabiliyitige ishining. Bundaq waqitlarda hergizmu éringizge kinaye qilmang. Hergizmu uning iradisige soghuq su sepmeng. Mesilen, oyingizdiki su turubisi buzulup qélip, éringiz uni rémont qilish üchün qorallirini élip keldi, deyli. Eger bu chaghda siz «Siz özingizche turubini rémont qilmaqchima? Boldi qiling. Siz uni qilalmaysiz. Bérip bir rémontchi chaqirip kéling», deydikensiz, siz uning ghururini sundurisiz. Yalghuz ula emes, siz uning yürikige bir pichaq sanjiysiz. Bundaq ehwalda éringiz «Eger séning neziringde men bir buzulup qalghan turubining höddisidin chiqalmisam, bashqa yene qandaq ishlarning höddisidin chiqalaymen?» dep oylaydu.

Erlerning intayin chong ghururi bar bolidu. Eger siz ashu ghururni kichiklitidighan yaki ajizlitidighan her qandaq bir ishni qilidikensiz, siz éringizning erlik ghururigha zexme yetküzisiz. Shunglashqa éringiz birérishni özini toghra mölcherliyelmey qilip salghan waqitlardimu, uninggha arilishiwalmay, éringizge yol qoyung. U özining xatalashqanliqini kéyin bayqiwalidu, hemde sizning uni qollap berginingiz bedilige u sizni burunqidinmu bekrek söyidu.

Emeliyette 90 pirsent waqitlarda éringiz bashlighan ishlirini muweppeqiyetlik halda püttüreleydu. Erler ene shundaq yaritilghan. Eger ular bir ishni bashlap, yérim yolda meghlup bolidiken, köpinche waqitlarda ular héliqi ishni qayta-qayta qilip, uni wujudqa chiqarmay turup u ishtin qol üzmeydu. Eng axirida u ishni ghelibilik tamamlaydu. Siz éringizning ishigha arilishiwélip, toxtimay uning xataliqlirini körsitip bérip tursingiz, siz uning chishigha tégisiz. Uni zériktürüwétisiz. Éringiz hergizmu sizning bundaq qilghiningizdin minnetdar bolmaydu. Eksiche u sizning bundaq qiliqingizni öch köridu. Sizning bundaq qiliqliringiz bezide éringizning yüzini töküp, uni renjitip, netijide téximu yaman aqiwetlernimu keltürüp chiqiridu. Shunglashqa hergizmu éringizning erlik ghururigha zexim yetküzidighan ishlarni qilmang. Erler özlirini a’ilining qoghdighuchisi, dep hésablaydu. Eger siz uninggha «Buzulup qalghan turubini siz yasiyalmaysiz», désingiz, u söz éringizge «Men sizning hökümingizge ishinelmeymen» dégen uqumni bildüridu. U söz éringizge «Men sizning méni qoghdiyalaydighanliqingizgha, mendin xewer alalaydighanliqingizgha ishenmeymen», dégen menini bildüridu. Shunglashqa éringizni özi qilmaqchi bolghan ishlarni qilishqa yol qoyung. U ishni özi qilip, meghlup bolsa öz xataliqliridin özi ögensun. Eger siz uning erlik ghururini sunduridikensiz, u sizni özingiz arzu qilghandek söymeydighan bolup qalidu.

(4) Eger birérish heqqide siz éringiz bilen selbiy yosunda sözlishishke toghra kélidiken, siz ishlitidighan sözlerni nahayiti éhtiyatchanliq bilen tallang. Ayali dawamliq béshini aghritip turidighanliqidin qaqshaydighan erler nahayiti köp. Undaq bolushidiki seweb, erler ayalining tola qaqshishini özlirige qilghan hörmetsizlik, dep chüshinidu.

–Érim, buzulghan turubini ongshidingizmu?

–Uni némishqa téxiche onglap bolalmaysiz?

–Men u ishni sizge dégili bir-ikki hepte bolup kettighu?

–Bu ishni qilish siz üchün shunchiwala tesmu?

–Némishqa méning gépimni birer qétim bolsimu anglap qoymaysiz?

Siz mushundaq geplerni qilip éringizning béshini aghritiwersingiz, u tedrijiy halda su turubisini onglash ishigha bir xil öchmenlik közi bilen qaraydighan bolup qalidu. Éringizning u ishni burunqidinmu bekrek qilghusi kelmeydighan bolup qalidu. Éringiz «Xotunum hejepmu béshimni aghritta», dep oylap, sizning dégenliringiz hergizmu ijabiy netije élip kelmeydu. Éringizning su turubisini waqtida ongshimasliqining sewebi, birinchidin, u qilidighan bashqa uningdinmu muhim ishlar bar. Ikkinchidin, er kishilerning bezi ishlarni qilishqa melum bir waqitta köngli tartmay, uni qilishqa bashqa bir waqitta köngli tartidu. Shunglashqa erler bezi ishlarni qilishta uning öz köngli tartidighan peytini saqlaydu. Eger siz éringizning köngli tartmighan bir ishni uninggha shu peytning özidila qildurmaqchi bolidikensiz, éringizni u ishni shu peyttila qilishqa mejburlaydikensiz, éringizning könglini qattiq renjitip yaki azablap qoyisiz.

Shunglashqa, siz yuqiriqidek ishni qilishning ornigha, éringizge ijabiy jehettin ilham béring. Mesilen, siz éringizge «Men sizge ülüshkün su turubisi buzulup qalghanliqini éytqan idim. Uni hazir onglap bérishke waqtingiz yétermu?» deng. Yeni, selbiy pozitsiyide turup gep qilmay, ijabiy pozitsiyide turup, ijabiy ahangda söz qiling.

Eger choqum naraziliq bildürüshke toghra kélidiken, hergizmu gepni «sen» yaki «siz» dégen sözni ishlitip bashlimay, uning ornigha «men» dégen sözni ishlitip bashlang. Mesilen, éringiz ishtin kéchikip chüshüp, sizge téléfon qilip qoymighan bolsun. U öyge kechrek qaytip kelgende, siz uninggha achchiqlap: «Mushundaq chaghlarda manga ishtin sel kechrek kélimen, dep téléfonmu qilip qoymaysiz. Némishqa dawamliq mushundaq qilisiz?» dégen bolung. Bu yerde siz éringizni eyibleysiz. Eger éringizni uning apisi yaki dadisi eyiblise bolidu. Emma siz eyiblisingiz bolmaydu. Siz uni eyiblisingiz, éringizning söygüsige érishelmeysiz. Eger siz yuqiridiki gepni «Amriqim, siz bügün ishtin kéchikip qaytip keldingiz, emma manga téléfonmu qilip qoymidingiz. Men sizdin bek ensirep kettim» désingiz, éringiz her qétim ishtin kéchikip qalghanda choqum sizge téléfon qilidu. Yeni, bu yerde siz «sen» yaki «siz» dégen sözni ishletmey, uning ornigha «men» dégen sözni ishlettingiz. «Men sizdin ensirep qaldim», «Men sizning nege ketkenlikingizni bilelmey qaldim», «Men sizdin ensirep néme qilishimni bilelmey qaldim». Mushundaq sözlerni ishletsingiz, éringiz sizdin nahayiti razi bolidu, sizdin söyünidu, hemde siz üchün asmandiki ayni yulup ekélip bérishkimu teyyar bolidu.

Bezide éringiz sizge qopalliq qilip salidu. Shundaq waqitta siz «Siz mani dédingiz, siz ani dep manga qopalliq qildingiz», démey, «Sizning mawu mawu gepliringiz méning könglümni aghritti», deng. Shundaq qilsingiz éringiz «Men uninggha rastla orunsizliq qiliptimen, undaq qilmisam boluptiken», dep, özi bir gunah ötküzgendek héssiyatqa kélidu. Qilghan ishigha pushayman qilidu. Éringizni tenqidlisingiz yaki eyiblisingiz, u hergizmu özini gunah qilghandek hés qilmaydu. Éringizni bir erdek héssiyatqa ige qilish üchün, siz choqum bir ayal kishidek rol élishingiz kérek.

(5) Hergiz bashqilarning aldida éringizni chüshürmeng. Hergiz bashqilarning aldida éringizning erlik ghururini chüshüridighan, we éringizning qabiliyitini kemsitidighan gep-söz yaki chaqchaqlarni qilmang. Bundaq ishlardin qet’iy saqlining. Undaq ishlar hemme waqitta nahayitimu ziyanliq. Erler ayalining özlirini bashqilarning aldida chüshürüshini qet’iy yaqturmaydu. Undaq ish éringizde héch qandaq ijabiy netije élip kelmeydu. Siz éringizning bashqilarning aldida öz turiqingizni kemsitishini yaqturmaysiz. Éringizning bashqilargha «Xotunum aldinqi bayram jeryanida jiq yewélip bir az semrip ketti» déyishini yaxshi körmeysiz. Erlerning ghururi ayallarningkidin téximu sezgür kélidu. Eger éringizni birérishta bashqilarning aldida kemsitidikensiz, siz uning ghururini zexmilendürisiz. Uning ornigha, bashqilarning aldida éringizni maxtang. Kéler qétim éringizning ata-anisi öyingizge kelgende, éringizni ularning aldida maxtang. Ularning aldida «Érim oyni nahayiti retlik tutidu», deng. Shundaq qilsingiz éringizning ata-anisi ketkendin kéyin éringiz oyni burunqidinmu bekrek retlik tutidighan bolup kétidu. Bu ijabiy righbetlendürüsh bolup hésablinidu.

Bir erge özining ayali hörmet qilmaydiken, uninggha bashqa héch kim hörmet qilmaydu. Shunglashqa buni her bir ayal choqum este tutushi kérek.

2. Erler Ayalidin Xewer Alidighan Qilip Yaritilghan

Erlerning tebi’iy xususiyiti ayalini qoghdash. Erler ayalini qoghdashni, we a’ilisining kéreklik adimi bolushini isteydu. Bizning dinimizmu erlerdin ayalidin xewer élishni telep qilidu. Bu ehwal erlerning tebi’iy xaraktérigimu mas kélidu. Shunglashqa erler ayali we a’ilisidin xewer alalisa, ghelibe qazan’ghanliq tuyghusigha we özidin pexirlinish héssiyatigha érishidu. Erler ayalini özige béqindi qilishni, a’ilisini éhtiyajliq nersiler bilen temin étishni, we a’ilisini yölep turushni isteydu. Shunglashqa er kishi bolushning bir simwoli a’ilisi üchün qattiq tiriship ishleshtin ibaret.

Bezide ayallar «Sen her küni bek uzun ishlep kétiwatisen, öyde anche turmaywatisen, oy bilen anche karing bolmaywatidu, öyge azraqmu köyünmeywatisen», dep, éridin narazi bolidu. Emeliyette éringiz a’ilige köygenliki üchün qattiq ishleydu, hergizmu a’ilisige köymigenliki üchün emes. Éringiz a’ilisini yaxshiraq béqish, xizmet ornida yuqiriraq orun’gha kötürülüsh üchün ashundaq qattiq ishleydu. Éringiz a’ilining iqtisadiy éhtiyajining höddisidin toluq chiqish arqiliq sizge we a’ilige bolghan muhebbitini namayan qilidu. Lékin ayallar köpinche waqitlarda érining qattiq tiriship ishlishining özi uning ayali we a’ilisige bolghan muhebbiti ikenlikini toluq chüshinip yételmeydu.

Erler a’ilining kelgüsidiki iqtisadiy ehwali üstide köprek oylinidu. Erlerning köprek oylaydighini töwendikidek so’allarning jawabi:

–A’ilining iqtisadi kelgüside qandaq bolidu?

–Men ölüp ketsem ayalim we balilirim qandaq qilidu?

–A’ilimizning iqtisadi yene 10 yildin kéyin qandaq bolidu?

–Balimiz aliy mektepke kirgende uning oqush pulini qandaq hel qilimiz?

Ayallar uzun-muddetlik er-ayalliq munasiwiti üstide köprek oylinidu. A’ilisining iqtisadi unchiwala nachar emes ayallar iqtisad üstide unchiwala köp oylinip ketmeydu. Erler yene 20 – 30 yildin kéyinmu a’iliside yéterlik iqtisad bar bolush, balilirini aliy mektepte oqutidighan’gha puli bar bolush mesililiri üstide oylaydu. Ayallar bolsa érini dawamliq özige jelp qilip turush, yene 10 – 20 yil ötken waqittimu érining özige bolghan muhebbitini normal saqlap qélish ishliri üstide oylinidu. Bu dégenlik hergizmu erler ayali we a’ilisi bilen kari bolmay, ölgüche ishlishi kérek, dégenlik emes. Bu yerde démekchi bolghan gep, ayallar erlerning qattiq ishlishidiki yétekchi idiyini toghra chüshinishi kérek, dégendin ibaret.

Eger ayallar érining qattiq ishlishige qarita dawamliq narazi boluwéridiken, érini zériktürüp, hetta érini renjitip qoyidu. Chünki erning neziride bu ishlarning hemmisi ayali üchün qilin’ghan. Emma ayalning neziride bu ishning özi bilen anche bek munasiwiti yoq. Shuning bilen er-ayal ikkiylenning otturisida nahayiti éghir chüshinishmeslik yüz béridu.

Erler üchün ayali we a’ilisimu özining xizmiti bilen oxshash dérijide muhim. Shunglashqa erlermu bu nuqtini hergiz estin chiqirip qoymasliqi kérek. Bir nerse üchün yene bir nersini qurban qiliwetmesliki kérek. Ayallarmu mundaq bir ishni bilishi kérek: Éringizning xizmiti uning 2-xotuni emes. Bu yerde bir xil riqabet mewjut emes. Éringizning qattiq ishlishi peqet siz üchün, sizning baliliringiz üchün, hemde siz bilen bir inaq we yéqin munasiwetni saqlash üchün. Erler pul üstide köprek ghem yeydu. Shunglashqa siz éringizni toghra chüshining.

3. Jinsiy Munasiwet Erlerge Küch-quwwet Ata Qilidu

Er-ayalliq jinsiy munasiwet yaxshi bolghanda, erler yéngiche küch-quwwetke érishidu. Erlerning jinsiy munasiwet mexluqliri ikenliki hemmige ayan. Dunyaning hemme yéride barliq erler ortaq halda ipadileydighan naraziliq ayalining özige jinsiy munasiwet pursitini yéterlik dérijide bermigenliki. Bu xil ehwal hemme millet, hemme din, we hemme medeniyetlerde oxshash dérijide mewjut. Ayallar jinsiy munasiwetning erler üchün bir xil bi’ologiyilik zörüriyet ikenlikini toluq chüshinip yételmeydu. Erlerning jinsiy munasiwetke bolghan éhtiyaji yémeklik, ichimlik we uxlash qatarliqlargha bolghan éhtiyaji bilen oxshash emes. Erlerning jinsiy munasiwet turmushi ongushluq mangmaydiken, ular asanla térikidighan, asanla ayalidin qusur izdeydighan, we ayali bilen urushqili aran turidighan bolup qalidu. Buning sewebi, jinsiy munasiwet erlerning héssiyat qulpisini achidighan achquch. Erler jinsiy munasiwette qana’et hés qilghandila, andin özide bir erdek tuyghuni wujudqa keltüreleydu. Peqet shu chaghdila ayali sadir qilghan her qandaq kemchilik yétersizliklerni epu qiliwételeydu. Erler ayali bilen bolghan jinsiy munasiwet turmushida qana’et hés qilalmaydiken, ayali sadir qilghan we özi oylap tapqan xataliqlarning héch qaysisini epu qiliwételmeydu. Jinsiy munasiwet erlerge ayalining muhebbitini hés qilduridu, shuning bilen erler ayaligha burunqidinmu küchlük söygü béridighan bolidu. Erler jinsiy munasiwet turmushida qana’et hés qilghanda, özini dunyadiki her qandaq ishni qiliwétishke teyyar bolghandek hés qilidu. Erler jinsiy munasiwet arqiliq özide bir erge layiq jismaniy küch barliqini heqiqiy türde hés qilidu. Özining erlikini heqiqiy türde hés qilidu.

Ayallar érige yéterlik dérijidiki jinsiy munasiwet pursetlirini yaritip bérip, érining jinsiy munasiwetke bolghan éhtiyajini toluq qandurup turidiken, uning éri özini bir toluq erdek hés qilip, özide bashqiche küch-qudretke ige bolidu. Shuning bilen özide pütün dunyani özige boysunduralaydighan bir xil irade hasil qilidu. Nahayiti zor dérijidiki xushalliq we raziliqqa ige bolup, turmushtiki nurghun ghem-endishilerni we köngülsizliklerni untulup kételeydu. Eger uning eksiche jinsiy munasiwette ayal kishi érini ret qilidiken, u halda er «Men özümning xotunighimu bir er bolalmisam, qandaqmu bashqa dunyagha bir er bolalay?» dep oylaydu. Ayallarning jinsiy munasiwette érini ret qilishi, erlerning iradisini sunduridighan eng küchlük amil bolup hésablinidu. Shunglashqa bizning dinimizda bir ayalning jinsiy munasiwette érini ret qilishi cheklen’gen. Bu yerdiki ret qilish érining erlikini ret qilish bolup qalidu. Bundaq ret qilish bir ayalning érige qilghan eng chong hörmetsizliki bolup hésablinidu.

Chüshkünlishish késilige giriptar bolup qalghan erlerning xéli köpi ayalining jinsiy munasiwette özini ret qilishi tüpeylidin shundaq bolidu. Emma ayallar jinsiy munasiwetni ret qilish érining turmushida qanchilik éghir krizis peyda qilidighanliqini chüshinip yételmeydu. Erler özidiki jinsiy munasiwet bilen munasiwetlik mesililerni bir qutining ichige qachilap mangidu. Ular özliridiki undaq mesililer heqqide asanliqche bashqilar bilen paranglashmaydu. Shunglashqa ayallar éri bilen bolghan munasiwetning néme üchün nacharlishishqa qarap kétiwatqanliqini chüshinelmey qalidu. Erler üchün ayali bilen bolghan jinsiy munasiwet normal dawamlashmay, bir éghir mesilige aylinip qalidiken, bezi erler nahayiti tézla ajriship kétidu. Jinsiy munasiwet normal dawamlashmaydiken, erler dawamliq ayalidin qusur izdeydighan bolup qalidu. Ayali sadir qilghan her bir mesile érige 10 hesse yaki 100 hesse éghir mesile bolup körünidu. Bezide erler ayalining mesilisini özi oydurup chiqiridu. Uning eksiche, eger u munasiwet jayida mangidiken, erler ayalining bashqa nurghun yétersizliklirige, mesilen, temsiz tamaq, waqtida yuyulmighan kir, we qalaymiqan tutulghan oy qatarliqlargha azraqmu perwa qilmaydu.

Shunglashqa ayallar érining jinsiy munasiwetke bolghan éhtiyaji yalghuz bi’ologiyilik éhtiyajla bolup qalmastin, u yene psixologiyilik éhtiyaj ikenlikinimu toluq chüshinip yétishi kérek. Bu ehwal hazirqi zaman psixologiye ilmide toluq jezmleshtürülgen. Érining jinsiy munasiwetke bolghan telipini ret qilish ayallarning «Men üchün sen bir er emes, men üchün séning bir er bolushqa salahiyiting toshmaydu», dégini bilen oxshash. Eger éringiz sizge bir er bolalmisa, u qandaqmu bashqa dunya üchün bir er bolalisun?

4. Erlerni Hemme Ayallar Jelp Qilidu

Ayallarning hemmisi erlerni tebi’iy halda özige jelp qilidu. Bir yaki bir qanche ayallar emes, hemme ayallar erlerni jelp qilidu. Nahayiti bextlik er-ayalliq turmushini yashawatqan erler, hemde ayaligha ölgüche köyidighan erlernimu bashqa ayallarning hemmisi jelp qilidu. Erler ene shundaq yaritilghan. Ashundaq xaraktér hemme erlerge tebi’iy halda ata qilin’ghan. Özining ayali ajayip güzel, özining ayali ajayip kélishken, we özining ayalini intayin yaxshi köridighan erlernimu bashqa ayallar özige jelp qilidu. Sizning éringiz sizge pütün qelbi yaki pütün yüriki bilen köyüshi mumkin, emma uning méngisining bir barchisini we uning körüsh quwwitining bir qismini bashqa yüzligen, minglighan we on-minglighan ayallar jelp qilip turidu.

Ayallarning turqigha kelgende, erlerning körüsh quwwiti ayallarningkige zadila oxshimaydu. Bir ayal bir öyge kirgende, oydiki bashqa ayallar derhal uning somkisining qanchilik heshemetlik ikenlikige, uning kiyimining we altun zinnet buyumlirining qandaqraq ikenlikige diqqet qilip, köngülliride shularni bahalaydu. Emma u ayallar héliqi ayalning uchisidiki kiyim uning bedinini neqeder ching yépip turuwatqanliqigha, uning kiyimide bedenning shekilliri qanchilik körünüp turuwatqanliqigha, we u ayalning bedinining qanchilik qismi körünüp turuwatqanliqigha anche diqqet qilmaydu. Emma, öyge kirgen héliqi ayalgha oydiki erler qarighanda, ular u ayalning üstidiki kiyim qanchilik ching ikenlikige, uning beden shekli qaysi dérijide bilinip turuwatqanliqigha, u ayalning bedinining qaysi qismi kiyim bilen yépilmay, körünüp turuwatqanliqigha diqqet qilidu. Erler u ayalning somkisi, kiyimi we altun-buyumlirining qandaqraq ikenlikige, we ularning qimmet-erzanliqigha asasen diqqet qilmaydu. Ashu ayalgha qarawatqan erlerning qanchilik dindar we qanchilik exlaqliq bolushidin qet’iynezer, her bir erning kallisida héliqi ayalgha yene bir qétim qariwélish istiki bilen özining exlaqini saqlap, uninggha qarimay, özini kontrol qilip turush otturisida jiddiy küresh yüz béridu. Her bir er ene shundaq tebi’iy xaraktér bilen yaritilghan.

Meyli bir er toy qilghan yaki boytaq bolsun, yash yaki yashan’ghan bolsun, uningda yuqiridikidek xaraktér tebi’iy halda bar bolidu. Hemme erler bir chirayliq ayalgha, yaki ayallarning chirayliq bedenlirige köz yügürtüshtin nahayiti zor huzur alidu. Erler bir yerge jiddiy ish bilen kétiwétip, yolda mexsus chirayliq ayallarni izdep yürmisimu, köz aldida birer chirayliq ayal peyda bolidiken, erning kallisida héliqi ayalning körünüshi sizip-sezmey peyda bolushqa bashlaydu. Yeni, bundaq ishlar erler üchün mexsus tirishchanliq körsitish arqiliq emes, belki özlükidin, özi sizip-sezmeyla yüz béridu. Bir qolida ayalining qulini tutup méngiwatqan erlerning kallisining bir qismidimu uning etrapidiki ayallarning körünüshliri namayan bolup turidu. Erler üchün bashqa ayallargha diqqet qilmay yashash intayin teske chüshidighan bir ish. Uni az dégendek, erler uxlighanda kündüzi körgen ayallarni chüshide köridighan ehwallarmu dawamliq yüz bérip turidu.

Adette yash yigitlerning méngilirige qizlar heqqidiki xiyallar her 2 – 3 minutta bir qétim kirip turidu. Boytaq yigitler üchün melum bir waqit ariliqida qizlarni xiyaligha kirgüzmey, pütün zéhnini bashqa ishlargha merkezleshtürüp ötüsh asasen mumkin emes.

Peyghember eleyhissalam heqqidiki Ebu dawut yazghan bir hediste déyilishiche, peyghembirimiz oyining aldida yolgha qarap olturghinida aldidin bir ayal ötken. Shu chaghda uningda bir xil jinsiy munasiwet istiki qozghalghan. Shuning bilen peyghember eleyhissalam öyige kirip, ayali bilen kariwatqa chiqip, özidiki teshnaliqni qandurup, andin sirtqa yénip chiqqan. Hemde peyghember eleyhissalam mundaq dégen: Bir ayal sirtta mangghanda, sheytan uning jamalini etrapidiki erlerge eslidikidin köp güzel qilip körsitidu. Yeni sheytan uni güzelleshtürüwétidu. Shunglashqa bir er sirtta bir ayalni körüp, özide jinsiy munasiwet istiki tughulghanda, u istekni öz ayali bilen qanduruwetse boluwéridu. Chünki bashqa ayallarda bar nerse uning öz ayalidimu bar. Mana bular bizning peyghembirimiz dégen sözler.

Peyghember eleyhissalamning dangliq newrisi Ibn Abbas Qur’andiki «Allah barliq chong gunahlarni ötküzgen kishilerni jazalaydighan bolup, toghra yol tutqan kishilerning kichik gunahlirini bolsa epu qilidu», dégen mezmunni öz ichige alghan bir sürige izahat bérip, «kichik gunah misalliri ichidiki eng yaxshi misal bir erning bir ayalgha nezer tashlishidur», dégen.

Qisqisi, erlerning ayallargha nezer tashlishi bir saqlan’ghili bolmaydighan kichik gunah bolup, erlerning ayallargha nezer tashlash-tashlimasliqi jéngide yüzdeyüz pirsent utalaydighan erler asasen mewjut emes.

Bu xil ehwal qiz-ayallarning könglini yérim qilip, ularda qimmiti töwen kishilerdek tuyghu peyda qilip, ularni rohiy jehettin chüshkünleshtürüshi mumkin. Emma, bizning bu yerde yuqiridiki ehwallarni yézishimiz hergizmu hede-singillarni chüshkünleshtürüshni meqset qilghan emes. Bizning meqsitimiz silerni er-ayalliq hayatini ongushluq élip méngish üchün zörür bolghan bilim we küch-quwwet bilen temin étishtin ibaret.

Mushundaq ishta er-xotunluq munasiwetni normalni dawamlashturup méngishta bilishke tégishlik yene ikki nerse bar.

Uning biri, eger siz éringizning bashqa bir ayalgha nezer tashlawatqanliqini körüp qalidikensiz, siz uninggha achchiqlining. U ishning sizning könglingizni aghritqanliqi we sizni tériktürgenlikini éringizge éyting. Hemde bir yaxshi xotun bolushqa tiriship, éringizdin özingizning qandaq yardemde bolalaydighanliqingizni sorap béqing. Emma, her qandaq ehwal astida éringizning bashqa bir ayalgha bir qétim nezer tashlighanliqini «Érim emdi méni yaxshi körmeydighan bolup qaptu», dep chüshenmeng. Yüz bergen undaq ishning éringizning sizge bolghan muhebbiti bilen héch qandaq munasiwiti yoq. Yüz bergen u ish hergizmu uning sizge bolghan muhebbitining küchlüklük dérijisini namayan qilip bermeydu. Bashqa ayallarning éringizni jelp qilishi bir yüzeki ish bolup, mahiyette éringiz yenila sizni burunqidekla söyidu. Bundaq ehwalda bashqa ayal éringizning yürikini jelp qilalmaydu. Undaq ish sizning éringizni jelp qilalmaydighanliqingizni, sizning yéterlik dérijide güzel emeslikingizni chüshendürüp bermeydu. Erlerning bashqa ayallargha nezer tashlishi jinsiy munasiwet istiki tüpeylidinmu emes. Erler özliri uchratqan her bir chirayliq ayal bilen jinsiy munasiwet ötküzüshni oylimaydu. Belki, ayallarning sirtqi güzel jamaligha könglide apirinliq we qayilliq bildürüsh erlerning tebi’iy xususiyitidur. Biz bu yerde küchlük dérijide tekitlimekchi bolghan asasiy nuqta ene shu.

Ötkende dunyadiki eng dangliq 5 neper ayal modéllarning biri yoluqqan mundaq bir ehwal dunyagha bir nahayiti chong xewer bolup tarqaldi: U ayal bir küni ishtin chüshüp öyige qaytip kelgende, érining yalingach ayallarning resimliri bésilidighan bir zhurnalni körüp olturghanliqini körüp qalghan. Shuning bilen u ayal nahayiti qattiq xapa bolup, éri bilen ajriship ketken. Démek, dunyadiki eng güzel modéllarning birini xotun qilip éliwalghan héliqi er öz ayali bilenla qana’et hés qilmay, shuning bilen u yene bashqa ayallarning yalingach resimlirini körgen. Mesxirilik bolghini shuki, u er bashqa ayallarning meynet resimlirini körüp olturghanda, éhtimal dunyadiki bashqa milyonlighan erler uning öz xotunining resimlirini körüp turuwatqan bolushi mumkin. Elwette bu erning qilghanlirini «orunluq ish», dep hésablighili bolmaydu. Uning qilghini toghra emes. Emma siz hergizmu éringizning bashqa ayallargha nezer tashlap qoyushi bilen öz ghururingizni zexmilendürüwalmang, öz qimmitingizni chüshürüwalmang, we öz hörmitingizni ajizlashturuwalmang. Siz éringizning héliqidek qiliqini tenqidlisingiz we eyiblisingiz bolidu. Emma éringizning undaq qiliqini özingiz bilen baghliwalmang. Éringizning undaq qiliqining éringizning sizge bolghan söygüsi bilen héch qandaq munasiwiti yoq.

Uning yene biri, yuqirida chüshendürülginidek, hemme erlerning bashqa ayallargha nezer tashlashtin ibaret bir mesilisi bar. Siz ashundaq erlerning birining ayali bolghanliqingiz üchün, éringizning bashqa ayallargha diqqet qiliwatqanliq körünüshlirini dawamliq uchritip turisiz. Hemde ashundaq ehwallargha achchiqlinisiz we ulardin térikisiz. Shundaq qilish bilen bille, siz éringizni toghra chüshinish yolidimu azraq tirishchanliq körsiting. Éringizningmu jinsiy munasiwet mesiliside tebi’iy halda peyda bolghan ich pushuqi we térikishliri barliqini tonup yéting. Eger éringiz jinsiy munasiwet ishidiki teshnaliqini siz arqiliq qana’etlendürelmise, uninggha bashqa qandaq amal bar? Hazir siz kochilarning qandaqla yérige béring, nahayiti ochuq kiyin’gen qiz-chokanlarni qedemde bir uchritip turisiz. Undaqlarni téléwizorlardimu dawamliq uchritip turisiz. Shunglashqa éringizge bir az hésdashliq qiling, éringizge bir az méhribanliq körsiting, hemde éringizge öz söygüngizni toluq namayan qiling. Éringizning jinsiy munasiwetke bolghan teshnaliqigha yéterlik dérijide étibar béring. Eger siz éringizge öz bediningizni körsetmisingiz, éringizning sizdin toluq huzur élishigha yol qoymisingiz, undaqta éringiz qandaq qilidu? Sizde yaratquchimiz ata qilghan bir güzel jamal bar bolup, éringizning uningdin huzurlinishigha purset béring. Shundaq qilsingiz éringiz sadir qilish éhtimalliqi bar bolghan bir qisim mesililerdin saqlan’ghili bolidu.

5. Erler Üchün «Romantik Munasiwet» Dégen Söz «Jinsiy Munasiwet» Dégen Söz Bilen Oxshash

Erler ayal kishi bilen bolghan romantik munasiwetni isteydu. Emma, ularning undaq qilishidiki seweb romantik munasiwetni «jinsiy munasiwet» pellisige chiqishning shotisi qilishtinla ibaret. Erler üchün romantik munasiwet bilen jinsiy munasiwet chember-chas baghlan’ghan. Erler ayaligha birer sowghat bérish yaki shuninggha oxshash bashqa birérishni qilip bérishning ayallar chüshenchisidiki ehmiyitini asasen chüshenmeydighan bolup, ular ayaligha yaki birer ayalgha melum bir sowghatni teqdim qilish arqiliq uning bilen jinsiy munasiwet qilish meqsitige yétishni oylaydu. Ashundaq menidin élip éytqanda «erler unchiwala romantik emes» dése chékidin ashuruwetkenlik bolmaydu.

Bu ish üstide bir qétim ilmiy tekshürüsh élip bérilghan bolup, tekshürüshke qatnashqan mutleq köp sandiki erler «Méning bir romantik er bolghum bar», dégen. Shundaq bolup turuqluq, néme üchün erler bir romantik er bolush heqqide shunchiwala bilimsiz kélidu? Emeliyette erler bu ishta unchiwala bilimsiz emes bolup, erlerning romantik bolmasliqidiki eng muhim yaki 1-orunda turidighan seweb, ular özlirining romantik bolush yolidiki tirishchanliqining ayal kishi téripidin ret qilinishi, mesxire qilinishi, zangliq qilinishi yaki etiwargha élinmasliqidin nahayitimu ensireydighanliqidin ibaret. Bashqiche qilip éytsaq, erler özlirining romantik bolush yolidiki urunushlirining muweppeqiyetlik bolmay qélishidin tolimu ensireydu. Shunglashqa ayallar érining romantik bolushqa urun’ghan ish-hériketlirige alahide diqqet bérishi, we uninggha muwapiq mu’amile qilishi kérek.

Mesilen, sizning éringiz bir axshamni nahayiti romantik ötküzmekchi bolup, sizni sirttiki bir yaxshi réstoran’gha apirip méhman qilish qatarliq bir qatar ishlarni pilanlighan bolsun. Eger siz ashu réstoran’gha bérip, aldingizgha ekelgen tamaqni yaratmay, ashpezni tenqid qilidikensiz, sizning éringiz sizning héliqi qiliqingizni «Men bu romantik kéchini dégendek qamlashturalmidim», dep chüshinidu. Eger éringiz sizni bir kinogha aparghan bolup, siz u kinoni yaratmisingiz, uning éringizge bolghan tesirimu yuqiriqidek bolidu. Bu yerde siz éringizni yaratmasliqqa urunmidingiz, emma éringiz bu ishni ene shundaq chüshinip qalidu. Eger éringiz sizge bir sowghat bergende u sowghat sizning könglingizge yaqmay, siz «Buni némishqimu alghansiz? Bundaq nersige pul israp qilip néme qilattingiz?» deydikensiz, éringiz siz üchün bir romantik ish qilimen, dep, meghlup bolghandek héssiyatqa kélidu.

Qisqisi, erler ayaligha melum bir romantik ishni qilip bergende, u ayalining özi qilghan ishni nahayiti yaqturushini, uninggha nahayiti xushal bolushini, hemde özige bashqiche yéqimliq qilishini isteydu. Shundaqla shu küni axshimi kariwattiki ishningmu yüz bérishini ümid qilidu.

Romantik ishlarning éniqlimisi erler bilen ayallar üchün oxshash bolmay qélishimu mumkin. Mesilen, bir ayal üchün öyde yaxshi tamaqtin birni étip, tamaq üstilige shamlarni yéqip qoyup, éri bilen bolghan qizghin paranglar ichide u tamaqtin behrilinip, andin éri bilen oyidiki safada olturup, bir kinoni bille körüshning özi bir romantik ish bolushi mumkin. Emma u ayalning éri üchün bolsa sirtqa chiqip, ayali bilen bille tamaq yep, uningdin kéyin kinoxanida bir kino körüp, andin axshimi kariwatqa bille chiqish bir romantik ish bolushi mumkin. Mushuninggha oxshash er bilen ayalning romantik ish heqqidiki chüshenchiside xéli chong perq bar. Er bilen ayal otturisidiki mushundaq oxshimasliq mesilisini hel qilishning eng yaxshi usuli, er-xotun ikkiylen obdan parangliship, qarshi terepning «romantik ish» chüshenchisini biliwélishtin ibaret.

Yene bir mesile, eger melum bir kündiki romantik ishlarning axirqi netijisi er-xotun ikkiylenning kariwatqa bille chiqishi bolmaydiken, u halda erde ümidsizlik yaki yaritilmasliq tuyghusi peyda bolidu. Bu ehwalmu erlerning bir xil jinsiy munasiwet mexluqliri ikenlikini chüshendürüp béridu. Shuning üchün erlerning romantik ish yolidiki tirishchanliqi er-xotun ikkiylenning kariwattiki ishi bilen mukapatlan’ghini yaxshi. Eger biz yuqiriqidek chüshenchiler asasida gherbning medeniyitige qarap baqidighan bolsaq, er-oghullarning néme üchün axshimi xotun-qizlarni tamaqqa apirishqa shunchiwala kücheydighanliqini bileleymiz.

Amérikining bir kinosida bir oghul bir qizni axshimi bir chayxanigha apirip qehwe élip béridu. Qehweni ichip bolghandin kéyin yigit u qizni özining yatiqigha apirishqa urunidu. U qiz unimisa, «Undaqta manga héliqi qehwening pulisini töliwetken bolsingiz», deydu. Bu bir sel uchigha chiqqan ehwal. Emma gherbte ashundaq ishlarni xéli köp uchratqili bolidu.

Qisqisi, eger éringiz sizge bir romantik ishni qilip bergende siz uni yaratmaydikensiz, u sizning nahayiti chong xataliqingiz bolidu. Yuqirida tilgha élin’ghandek, erlerning ghururi ayal kishining tenqidi aldida intayin ajiz kélidu. Eger éringiz sizge birer romantik ishni qilip béridiken, siz uninggha choqum bashqiche yéqimliq qiling. Bezide siz éringizni tenqidlesh yüzisidin dégen bir qanche éghiz gep ikkinglarning otturisidiki romantik munasiwetning bir qanche yil üzülüp qélishigha seweb bolup qélishimu mumkin.

6. Chirayliq Bolushqa Intilishning Özi bir xil Güzellik

Erler ayalining bedini yéngi toy qilghan waqtigha qarighanda sel yoghinap qalghanliqigha asasen perwa qilmaydu. Emma ular ayalining chirayliq körünüshke urunuwatqan urunmaywatqanliqigha alahide diqqet qilidu. Ayalining etir ishlitip, yüzige girim qilip, we chirayliq kiyimlerni kiyip, shu arqiliq chirayliq körünüshke tirishiwatqan tirishiwatmaydighanliqigha nahayiti ehmiyet béridu. Erler asasen ayalini bashqa ayallargha we aliy dérijilik ayal modéllargha sélishturmaydu. Erler asasen özining ayalining beden qurulushigha razi bolup ötidu. Emma ayali özidin-özi xewer almighanda, we özining tashqi qiyapitini onglap yürmigende, erlerning ichi pushup, ularning köngli yérim bolidu.

Ayallar birer ayallarning yighilishigha we shuninggha oxshash bashqa birer pa’aliyetke bérishtin burun nechche sa’et waqit serp qilip, özige girim qilip, yaxshi kiyinip, özini perdazlaydu. Emma éri kechte ishtin chüshüp öyige qaytip kélishtin burun 5 minut waqit serp qilip, özini azraq onglap qoymaydu. Érining aldida chirayliq körünüshke azraqmu tiriship qoymaydu. Bu erler eng küchlük dérijide narazi bolidighan bir ehwal. Obdan oylinip béqing: Sizning chirayliq jamalingizdin we sizning chirayliq qiyapitingizdin behrilinishke we söyünüshke sherti hemmidin bek toshidighan kishi hergizmu siz barghan olturushtiki bashqa ayallar emes. Siz barghan toydiki bashqa dostliringiz emes. Sizning chirayliq jamalingizdin we sizning chirayliq qiyapitingizdin behrilinishke we söyünüshke sherti hemmidin bek toshidighan kishi sizning éringiz. Shunglashqa özingizni éringizning aldida chirayliq körsitishke tirishmay, bashqilarning aldida chirayliq körsitishke tirishqiningizning néme ehmiyiti bar?

Ayallar asasiy jehettin érining aldida chirayliq yasinip yürüshning ehmiyitini anche chüshenmeydu. Hemde «Men dérijidin tashqiri modéllar bilen riqabetleshmisem bolmaydu», dégen idiyige resmiy ishinidu. Emma, aldinqi qétimliq maqalide tilgha élin’ghinidek, erler bir waqitta peqet birla ishni oylaydighan bolup, ular hergizmu ayalining beden qurulushini dérijidin tashqiri modéllarning beden qurulushi bilen sélishturup yürmeydu. Erlerning isteydighini ayalining özining aldida chirayliq körünüshke intilishi, we shu yolda zörür bolghan tirishchanliqlarni körsitishidin ibaret.

Ayallarning özlirining turiqigha nisbeten öz ishenchisining yoqluqi bir éghir mesile. Bu yerdiki bir yaxshi ehwal shuki, eger bir ayal éri öyge qaytip kélishtin burun 5 – 10 minut waqit chiqirip, özining turqini bir az onglap, özige etir chéchip, özining körünüshini bir az chirayliqlashturup qoyidiken, uning éri öyge qaytip kelgende ayalining özi aldida chirayliq körünüshke tirishiwatqanliqini sézidu. Shuning bilen ayalidin minnetdar bolidu we söyünidu. Gherbte élip bérilghan bir ilmiy tekshürüshke qatnashqan erlerning 85 pirsenti özliri üchün muhim nerse ayalining 10 – 20 yil burunqi waqittikidek yash körünüshi emes, belki ayalining érining héssiyatigha ehmiyet bérip, éri aldida chirayliq yasinip yürüshke urunushi ikenlikini bildürgen.

Ayallar özlirining sirtqi qiyapetlirige heddidin ziyade sezgür bolup yashaydu. Özlirining sirtqi qiyapetlirige heddidin ziyade köngül bolup kétidu. Erlerning bundaq ishlargha köngül bolushi ayallarningkige azraq yéqinmu kelmeydu. Köp sanliq erler üchün hemmidin muhim nerse, ayali özining aldida we oy ichidimu chirayliq körünüp yürüsh üchün yéterlik dérijide tirishchanliq körsitishidin ibaret. Ayallarning chirayliq körünüshke urunushi érining közige chirayliq yasan’ghan bolup körünidu. Ayallarning bir güzel qiyapetke kirishke tirishishi érining közige güzelleshken bolup köridu. Bu her bir ayal kishi tonup yétishke tégishlik nahayiti muhim we nahayiti addiy chüshenchidur.

7. Erlerning «Öngkürdiki Waqit» gha Éhtiyaji Bar

Erlerning bir tebi’iy xususiyiti shuki, ular her küni azraq waqitni öz aldigha ayrim ötküzüshni isteydu. Ular her küni melum bir waqit ichide barliq ishlardin qol üzüp, hemde bir yerde özi yalghuz turup, zhurnal oqush, intérnéttiki nersilerni tekshürüsh we téléwizor xewirini körüshke oxshash ishlar bilen shughullinishni yaxshi köridu. Erler chong-chong mesililerge duch kelgende, könglidiki ishlarni bashqilargha dep yürmeydu. Belki özi yalghuz ashu mesile üstide oylinidu. Ashundaq waqitlarda erlérikki éngikini tutup olturup, bashqa héch qandaq ish qilmay turup oylanmaydu. Belki téléwizorda xewer körüshke oxshash bir ish bilen shughullinip turup, kallisining arqa téripide özi duch kelgen chong mesile üstide oylinidu. Hemde ashundaq bir muhitta öz mesilisini hel qilishning charisini oylap tapalaydu. Her bir er özining azraq waqtini özi yalghuz ötküzüshke éhtiyajliq bolup, bu ularning «öngkürdiki waqti» bolup hésablinidu. Bu waqitta ular bir köngüldiki öngkürge kirip, hemme ishlardin qol üzidu. Ayallar érining mushundaq bir éhtiyajini toghra chüshinishi, hemde éri héliqi öngkürge kirip ketkende uninggha parakendichilik salmasliqi kérek. Erlermu öngkürdin chiqipla kariwatqa chiqip uxlap, ayali bilen héch qandaq waqitni bille ötküzmisimu bolmaydu. Undaq qilishning özimu bir xil nachar ish bolup hésablinidu.

Erler ayallargha oxshash könglidiki ishlarni bashqilargha dawamliq dep turmaydu. Bir qisim ishlarni héch kimge démey, özining könglide saqlaydu. Bu erlerning bir xil tebi’iy xususiyiti. Erler bir jimjit yerde olturup, yene bir ishni qilghach özi duch kelgen mesile üstide oylinidu. Undaq «jimjit yer» téléwizorning aldi bolushimu mumkin, kompyutérning aldi bolushimu mumkin, yaki qolidiki kitab bolushimu mumkin. Shunglashqa sizning éringizge deydighan bir muhim gépingiz chiqip qélip, uni éringizge démekchi bolghan waqit éringizning «öngkürdiki waqti» gha toghra kélip qalidiken, siz eng yaxshisi éringizning oylinish jeryanini buzuwetmey, uninggha «Amriqim, méning sizge deydighan bir muhim gépim bar idi. Uni sizge qachan désem bolidu?» dep sorang. Bu ishta erlermu adil bolushi kérek. Eger éringiz «Sa’et 8 de paranglishayli», dep sizge bir waqitni belgilep bergen bolsa, umu choqum özining wedisini saqlishi kérek.

Bezide siz éringiz bilen gep talishiwatqanda, éringiz özining öyige kirip kétip, ishikni yépiwalidu. Uning bu qiliqi hergizmu özini sizdin élip qachqanliqi emes, belki bu uning «öngkürge kirip kétishi» bolup, u ashu öyde jimjit olturup, siler déyishken ishlar üstide oylinidu. Erlerning chong-chong ishlar üstide oylinish usuli ene shu. Shunglashqa siz éringizning bundaq ishlirini toghra chüshinishingiz kérek. Ayallarning bir mesilini hel qilish usuli bolsa éri bilen gep talishish, munazire qilishish, oxshash geplerni qayta-qayta tekrarlash, we dostlirigha derd töküsh qatarliqlar bolup, ular bu jehette erlerge zadila oxshimaydu. Eger siz erlerning mushundaq psixologiyilik xususiyetlirini toluq chüshinidikensiz, sizning éringiz bilen bolghan munasiwitingiz uzun muddetkiche saghlam dawamlishidu.

Mana bular her bir ayal kishi bilishke tégishlik erlerge a’it 7 muhim ish.

Yuqirida bayan qilin’ghan uqumlarning bir qismi, bolupmu erler ayalidin isteydighan 1-orundiki muhim nerse ayalining özini hörmetlishi ikenliki heqqidiki chüshenchiler bir dangliq kitabtin kelgen. U kitabning aptori uch qedimdek toy qilip, meghlup bolghan «Lora Doyil» (Laura Doyle) isimlik ayal bolup, u deslipide éri bilen hoquq taliship ötken. Emma turmushi ongushluq bolmighandin kéyin, «Men bir shunche yaxshi ayal tursam, néme üchün méning turmushum ongushluq bolmaydu?» dep oylap, turmushta bir yéngiche pelsepiwi idiye qollinishqa bashlighan. Andin uning turmushi nahayiti muweppeqiyetlik bolghan. U ayal öz sergüzeshtliri heqqide bir kitab yazghan bolup, uning ismi «Teslim bolghan ayal» (The Surrendered Wife). Bu kitab gherbtiki dangliq kitablar qataridin orun alghan bolup, u her bir ayal kishining oqup béqishigha erziydu. Men imkaniyiti bar Uyghur qérindashlarning bu kitabni Uyghurchigha terjime qilip, neshr qildurushini ümid qilimen.

1-resim: Lora Doyilning «Teslim Bolghan Ayal» namliq kitabining muqawisi.

Paydilinish Menbesi:

[1] What men & women need to know about each other – Dr. Yasir Qadhi | 25th May 2013

https://www.youtube.com/watch?v=UqtBCxspzJw

[2] What WOMEN need to KNOW about MEN

https://www.youtube.com/watch?v=Jf6B4xk3kcI

2016-yili 12-ayning 5-küni

Kona yéziq nusxisi:  meripet.com

Mezkur maqalining aldinqi qismi:

http://www.meripet.com/2016/20161128_men_about_women.htm

Bu maqalini inimiz «Pidakar» tehrirligen.

© Copyright 2014 Uyghur Meripet  Torbéti 

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması için verilen egemenlik mücadelesine katkıda bulunan ülkeleri asla unutmayacağız. O günleri ve yaşananları anlatan iki yazı aşağıda ilginize sunulmaktadır.

M. Kemal Paşa, 26 Nisan 1920′de, Meclis’in açılışından hemen üç gün sonra yazdığı mektupla, Sovyetler Birliği’nden silah, cephane ve malzeme yanında para da istemiş, gönderdiği mektubuna cevap beklemeden 11 Mayıs’ta Rusya’ya bir de heyet yollamıştır.

Bu talep üzerine Sovyetler, 1920 yılından itibaren belli aralıklarla Ankara Hükümeti’ne cephane, savaş malzemesi ve para göndermiştir. Sovyetler Birliği’nin gönderdiği yardımın önemli kısmı, 16 Mart 1921′de Moskova Antlaşması’nın imzalanmasından sonra gerçekleşmiştir. Sovyetlerden temin edilen nakdi yardımlar üç yıl itibariyle aşağıdaki gibidir:

1920 yılında; 3.066.800 adet Altın Ruble ve 100.000 adet Osmanlı Altını.

1921 yılında; 9.800.000 adet Altın Ruble.

1922 yılında; 4.600.000 adet Altın Ruble.

Sovyet yardımı olarak bilinen bu paraların gerçekte Buhara halkı tarafından bağış yoluyla toplanan paralar olduğu anlatıla gelmiştir. Ancak bu bilginin doğruluğu tartışmalıdır. 1868 yılından beri Çarlık Rusyası işgali altında sıkıntılı bir hayat sürmüş olan Buhara halkının, bu dönemde yüz milyon altın ruble bağışlayacak bir maddi güce sahip olması pek akla uygun görünmemektedir. Son zamanlarda ortaya çıkan bilgilerden, Anadolu’ya gönderilen altınların, Bolşevikler tarafından yıkılan Buhara Emirliği’nin hazinesine ait altınlar olduğu ortaya çıkmıştır.

Buhara Cumhuriyeti’nin ilk ve son cumhurbaşkanı olan Osman Kocaoğlu, Sovyet Yardımının Hikayesini Anlatıyor
Buhara Cumhuriyeti’nin ilk ve son cumhurbaşkanı olan Osman Kocaoğlu 1972 yılında Yakın Tarihimiz Dergisi’ne yaptığı açıklamalarda yardım hadisesini aşağıdaki gibi anlatmıştır.

“1920 yılında Buhara Cumhuriyeti kurulduktan sonra, ben ilk cumhurbaşkanı olarak, yanıma başvekilimiz rahmetli Feyzullah Hoca’yı alarak Sovyet Rusya büyükleri ve bu arada Lenin ile temasta bulunmak üzere Moskova’ya gitmiştim. Bizden bir müddet önce, temmuz ortalarında Türkiye’den de milli hareketi temsil eden ilk heyetin Bekir Sami Bey’in başkanlığında Moskova’ya gelerek Lenin, Çiçerin ve Karahan ile, bilhassa yardım temini konusunda müzakerelerde bulundukları anlaşılıyordu.

Nitekim, Kremlin Sarayı’nda kendisi ile görüştüğümüz gün Lenin, önem verdiğini hissettirdiği “Türkiye”den söz açarak, bana

“- Ankara’dan bir Türk heyeti geldi. Vaziyetlerini anlatarak acele yardım istedi. Bu hususta sizin fikriniz nedir? “ dedi.

Hiç tereddüt etmeden kendisine:

“- Elbette yardım etmek gerek… ve vakit geçirmeden yapılmalıdır.” deyişim üzerine bu işte zaten kararlı olduklarını, fakat bazı zorluklarla karşılaştıklarını belirten bir ifade ile,

“-Yardım meselesi için bizi düşündüren iki zorluk var.” dedi ve devam etti.

”- Birincisi Türklerin istedikleri altın para bizde pek azdır.” deyince sözünü kestim.

“- Bizde altın para vardır! dedim. Verebiliriz de…”

Lenin memnun olduğunu belirten bir baş eğişiyle devam etti.

“- İkincisi, yol meselesidir. Çünkü Türklere yalnız para değil, her türlü harp malzemesi de vermemiz gerekiyor. Bunları emniyetle Ankara’ya ulaştıracak yol lâzım! Halbuki Kafkaslar’daki durum dolayısıyle yollar kapalıdır. Ne zaman açılabileceği malum değildir.”

Biz, bu hususta ayni kanaat ve fikirde olduğumuzu söyleyerek ilave ettim:

“- Kafkaslar’da kurulan cumhuriyetlerle anlaşmak mümkündür. Bu bölgede Müslümanlar çoğunluktadır. Gürcüler de menfaatleri icabı Müslümanlara yakındır. Ermeniler de keza… Çalışılırsa müşterek bir yol bulmak imkanı vardır.“ dedim.

Ayrıca paranın miktarını tespit etmek icap ediyordu. Bunu mütehassıslar tespit etsinler dedik ve bizim -aynı zamanda Hariciye Nazırı olan- Başvekil Feyzullah Hoca ile Rus mütehassıslardan mürekkep bir heyete havale ettik. Bu heyet uzun müzakereler sonunda yardım miktarını en az yüz milyon altın ruble olarak tesbit etti. Tekrar Lenin’le buluştuk. Lenin bu sefer yaptığımız konuşmada sözü tekrar para konusuna getirerek ne kadar verebileceğimizi sordu.

“- Yüz milyon ruble…” dedim.

Lenin tekrar etti:

“-Yüz milyon mu?”

“-Evet… Derhal verebiliriz!”

Çarlık zamanından kalma altın rublelerimiz çoktu. Buhara hazinesindeki bu paraya Ruslar el sürmezler, dokunmazlardı. Buhara bir Çar emâreti olduğu halde, idari ve mali işlerde müstakildi. Bu sebeple bizde altın belegan mâbelâg (haddinden fazla) çoktu.” (Yakın Tarihimiz, Cilt.1, shf.292-293)

Lenin’le bu şekilde mutabık kaldıktan sonra heyet Buhara’ya geri döner. Para yardımı meselesini meclise götürürler. O sırada Buhara’nın nüfusu dört buçuk milyondur. Buhara parlamentosu Türkiye’ye yüz milyon altın ruble yardımını tek itiraz sesi yükselmeden oy birliğiyle alkış ve tezahüratlar altında kabul eder.

Parlamentonun bu kararının hemen ertesi günü gereken muameleleri tamamlayarak parayı, Ankara’ya yetiştirilmek üzere Rus hazinesine teslim ederler.

Bu hadiseyi, Türk subayı Raci Çakırgöz’de hatıralarında anlatmaktadır. 1. Dünya Savaşında esir düştüğü Ruslardan kaçarak Türkistan’a gelen ve Taşkent’te öğretmenlik yapmakta olan Raci Çakırgöz, “Çarlık ve Bolşevik Rusya’da 10 Yıl” adıyla yayımlanan hatıralarında, Sovyet yardımları olarak bilinen yardım hakkında aşağıdaki hususları yazmaktadır.

“Ben Taşkent’teyken Buhara Geçici Hükümeti’nin İstiklal Savaşı vermekte olan, Ankara Hükümeti’ne para yardımında bulunduğunu haber aldım. Maalesef bu yardım bizim gazetelerde Rus para yardımı şeklinde geçmiştir. Ancak son zamanlarda yetkili kimseler bu olayın içyüzünü aydınlatmışlardır. Türkiye’ye bu yardımın yapılmasında en büyük rolü oynayan kimse, o sırada Maliye Nazırı olan Osman Hoca (Kocaoğlu) idi. Osman Hoca 1921 yılında ilan edilen Buhara Cumhuriyeti’nde Cumhurbaşkanlığı görevinde bulunuyordu. Sonra 1923’te Afganistan’a ve oradan da Türkiye’ye geçti. 28 Temmuz 1968’de İstanbul’da vefat etti.

Sonradan öğrendiğime göre Buhara Hükümeti’nin Ruslar aracılığıyla Türk Hükümeti’ne yaptığı 100 milyon altın rublelik yardımdan, Ankara Hükümeti’ne ancak 10 milyon altın ruble ulaşabilmiştir. Ruslar, geri kalan 90 milyon altını, herhalde aracılık ücreti olarak almış olacaktır!

Esasen Ruslar, Buhara halkından ve saraydan topladıkları 12 vagon dolusu altın ki, aralarında çok ağır bir altın avize vardır. Ziynet ve çok kıymetli kuzu derilerini Moskova’ya götürdüler. Bu kuzu derileri ‘astragan’ı sağlayan Buhara’nın koyunları, Karakul denen gölün civar mıntıkasında, üretiliyordu.” (shf.68)

Buhara Emiri Alim Han’ın Terkettiği Hazine

“Genç Buharalılar” hareketinin Bolşeviklerle birlikte yaptıkları darbe sırasında Buhara Emiri, Alim Han’dır. İktidarını kaybeden Alim Han, 1 Eylül 1920’de Buhara’dan kaçıp Afganistan’a sığınmak zorunda kalır. Ardında ailesinin bir kısmını ve Buhara hazinesini bırakır. Özbek yazar Nabican Bakiyev, Sovyet istihbarat arşivlerinden yararlanarak yazmış olduğu “Enver Paşa’nın Vasiyeti” adıyla yayımlanan kitabında, Emir’in hazinesine el konulması olayını aşağıdaki gibi anlatır.

“Emir Alim Han, Buhara’yı terk ettiğinin ikinci günü Sitare-i Mahı (Saray) Ruslar tarafından işgal edilir. 2 Eylül 1920’de Buhara iç şehri tamamen Bolşevikler tarafından ele geçirilerek kontrol altına, Emirin aile fertleriyle, yakınları gözaltına alınmıştır. Bu arada ihtilalcıların bir kısmı Kuşbeği başta olmak üzere, reisi, kadıyı, saray memurlarıyla, Emirin aile fertlerinin öldürülmesini istemektedirler. 2 Eylül 1920’de Kızılordu askerleri tarafından esir alınıp, sorgulanan Kuşbegi Osman Beg verdiği ifade de şunları söyleyecektir.

“Beni hayrete düşüren o ki, Emir Alimhan hazineden bir tek lira (teng) dahi almamış olmasıdır. Bütün hazine, altın ve gümüş paralar, takılar mahzendeki özel yerlerinde duruyordu. Onları saymak mümkün değildi”.

Sonradan Emir’in kendi ifadesine göre, hazinede otuz iki çuval padişah sikkesi, altın ziynetler inci ve yakut gibi kıymetli mücevherlerin sayısını kendi de bilmediği gibi, ayrıca 20 bin adette tüfek bulunmaktadır.

Rus askerleriyle, Kızıl Buharalılar, işgali takiben üç gün boyunca Buhara’da müthiş bir yağmaya girişirler. Nihayet yağma bittikten sonra, Türkistan işgal komutanı yağma edilen hazineyi askerlerden imza karşılığında toplamaya başlar.”(shf.86)
5 Eylül 1920’de Rus hükümet yetkilileriyle, Rusya Bolşevik Partisi Merkez Komitesi temsilcileri ve Buhara İhtilal Komitesi rehberleri karma bir meclis kurulması konusunda anlaşarak, M. Frunze başkanlığında, Rusya hükümetini temsilen Kovrov, Buhara komünistlerinin reisi Hüseyinov, Buhara Bakanlar Kurulu reisi Feyzullah Hocayev, Buhara İhtilal Komitesi sekreteri Aripov’un katılımıyla bir toplantı düzenlerler. Toplantıda, yağmadan kurtulabilen Buhara hazinesinin muhafaza edilmesine ilişkin aşağıdaki karar alınır.

“Savaş devam derken, Buhara cumhuriyetinin hazinesi yağma edilme tehlikesiyle karşı karşıya bulunduğundan ve onları korumak zor olduğu göz önünde tutularak, Buhara Devrim Komitesi olarak, hazinenin Semerkant veya Taşkent’teki bankalarından birinde geçici olarak muhafaza edilmesini Rusya hükümetinden rica edilmesi kararına varmıştır”. (shf.88)
Bu kararın ardından Buhara hazinesi önce Sermerkant’a, oradan da daha sonra Moskova’ya nakledilir. 100.000.000 altın ruble, Buhara Cumhuriyeti’nin Başbakanı, aynı zamanda Dış işleri Bakanı olan Feyzullah Hoca tarafından Moskova’ya bizzat teslim edilir. Kitapta anlatıldığına göre, 1921 başlarında Kronştat’da çıkan Denizci isyanında, isyancıları korumak amacıyla Buhara’dan götürülen bu altınlarla silah alınmış, altınlar Bolşevik hükümetinin kurulmasında önemli bir rol oynamıştır.
Buhara Hükümeti tarafından gönderilen altının sadece 18.326.800 altın rublelik kısmı, o da üç yıla yayılarak Türkiye’ye teslim edilmiştir. Türkiye’ye gönderilmesi gereken 81.673.200 altın ruble tutarındaki Özbek altını, Lenin hükümeti tarafından açıkça gasp edilmiştir.

Türkistan’dan Gönderilen Üç Kılıç

İstiklal Savaşı devam ederken, Buhara Halk Cumhuriyetinden bir heyet diplomatik temaslar yapmak üzere 17 Ocak 1921’de Ankara’ya gelir. Heyet, beraberinde getirdiği üç adet altın işlemeli kılıç ile Timur’a ait bir Kuran-ı Kerim’i Mustafa Kemal’e hediye eder. Sakarya Zaferini tebrik amacıyla gönderilen bu hediyeler karşısında müteessir olan Mustafa Kemal Paşa, meclis kürsüsünden duygu dolu bir konuşmayı yapar:

“Buhara ahalisinin Türkiye’deki Türk ve Müslüman kardeşlerine hediye olarak gönderdiği Kur’an-ı Kerim ile Türkiye Halk Ordusuna nişane-i takdir ve tebrik olarak irsal eylediği kılınç, Hak din ile hayat-ı hidame-i kuvveti temsil eden fevkalade muazzam ve kıymetdar iki yadigârdır. Bu emanetleri elinizden alır iken kalbim heyecan ile doldu. Halkımız ve ordumuz uzaklardaki kardeşlerimizden gelen teşebbüsat ve tebrikat nişanelerinden, şüphesiz, çok mütehassis ve mesrur olacaklardır. Dindaş ve karındaş Buhara halkının arzusunu yerine getirmek, bu Kitab-ı Mukaddes’i millete, seyf-i azizi de İzmir fatihine teslim edeceğim. Allah’ın inayeti ile İnönü ve Sakarya muzafferiyetlerini kazanan milli ordumuz, İnşallah pek yakında bu kılıncı da kazanmış olacaktır. Heyet-i muhteremenize de Türkiye ahalisi ve ordusu, Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti namına teşekkür ederim.” (Hakimiyeti Milliye, 8 kanunusani (Ocak) 1922.)

Kılıçlardan biri Mustafa Kemal Paşa’ya, diğeri Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa’ya, üçüncü kılıç, 9 Eylül sabahı İzmir’e girerek Hükümet Konağına Türk bayrağını çeken İkinci Süvari Tümeni 4. Alayında Bölük Komutanı olan Yüzbaşı Şerafettin Bey ’e verilmiştir. (*)

Utanç Verici Bir Olay

Türkistan’lı kardeşlerimizin bu unutulmaz destek ve yardımlarına karşılık, İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı döneminde, hatırlandıkça hepimizin utanç duyacağı bir iş yapılır. Buhara Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Osman Hoca ülkesi Sovyet işgali altına düşünce, Afganistan üzerinden geçerek 1923 yılında Türkiye’ye sığınır. Atatürk, Osman Hoca’ yı sıcak bir ilgi ile kabul eder. Türk vatandaşlığına geçen Osman Hoca, Kocaoğlu soyadını alır, Osman Hoca’ya milletvekili maaşı bağlanır. Bu maaş Osman Hoca’nın vefatından sonra kesilmez, eşi ölünceye kadar ödenmeye devam eder. Atatürk döneminde, Sovyetler Osman Hoca’nın sınır dışı edilmesi için sürekli tazyikte bulunurlarsa da Atatürk buna direnir. Atatürk’ün ölümünden sonra, Cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü bu baskılara dayanamaz ve 1939 yılında Osman Hoca’dan 24 saat içerisinde Türkiye’yi terk etmesi istenir. Milli Mücadele’ye yardım etmek üzere, 100 milyon rublelik altını Türkiye’ye nakletmek için seferber olan Buhara Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Osman Hoca (Kocaoğlu) 1923′ten beri vatandaşı olduğu Türkiye Cumhuriyeti’ni terk etmek zorunda kalır. Ancak, İkinci Dünya Savasından sonra, 1946′da Türkiye’ye geri dönebilir. 1968’de vefat eden Osman Hoca, Üsküdar Sultantepe’deki Özbekler Tekkesi’ne defnedilir.

(*) Kahraman yüzbaşının hikayesini “Üçüncü Kılıç” adıyla kitaplaştıran Yrd. Doç. Dr. Kemal Arı, kitabın tanıtımı için yaptığı bir açıklamada, Şerafettin (İzmir) Bey 1951´de vefat edince, eşi Siret Hanım’ın “üçüncü kılıcı” İzmir´de açılması planlanan İnkılap Müzesi´ne verilmek üzere İstanbul Valiliği´ne teslim ettiğini, fakat kılıcın kaybolduğunu, bu büyük kahramanın adının maalesef hafızalardan silindiğini söylemektedir.

Yazan: Sinan Tavukçu

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Osman Kocaoğlu, “Rus Yardımının İçyüzü”, Yakın Tarihimiz, Cilt.1, Sayı 10 (Mayıs 1972), shf.292-293, 1972.

Nabican Bakiyev, Enver Paşa’nın Vasiyeti, Doğu Kütüphanesi,2006.

TÜRKİSTAN TÜRKLERİNİN KURTULUŞ SAVAŞI’NA VE CUMHURİYET’E KATKILARI

Türkistan Türkleri Atatürk’ün başlattığı Kurtuluş Savaşı’na ve yeni Türk Devletinin kuruluşuna kayıtsız ve ilgisiz kalmamışlardır. 1917 yılında Çarlık Rusyasını yıkan Bolşeviklerin estirdiği hürriyet havasında kendi milli devletlerini kurma gayret ve sıkıntısı içinde olan Kazak Kırgız Özbek Türkmen Tatar ve Azeri Türkleri başlangıcından itibaren Anadolu’da yürütülen mücadeleye de olağanüstü büyük ilgi ve yakınlık göstermişlerdir. Bu yakınlığın artmasına Rusya’da 1905 ve 1917 ihtilallerinden sonra ortaya çıkan hürriyet havasında Rusya Türkleri arasında büsbütün kuvvet bulan Türkçülük cereyanları sebep olmuştu. Bu dönemde Türkistan Türkleri arasında siyasi faaliyet ve bilhassa dergi ve gazete yayınları artmıştı [1] . Milli şuur kuvvetlenmişti. 1908 İkinci Meşrutiyet’ten sonra Türkiye ile Rusya’daki Türk aydınları arasında fikir alış verişi de hızlanmış [2] ve Türkistan Türkleri arasında Türkiye’ye olan ilgi ve sevgi tarihin hiçbir döneminde görülmemiş bir biçimde artmıştı. Bu durumu Türkistan Türklerinin Türkiye’ye Balkan Savaşı’ndan Kurtuluş Savaşı’nın sonuna kadar olan sıkıntılı dönemde yardımcı olma ve onun hayatta kalmasını sağlama gayretlerinden açıkça görmek mümkündür.

Türkistan Türklerinin Anadolu Türklerine çeşitli şekillerde vermeye çalıştığı yardım ve destekleri

I. Askeri yardım

II. Para yardımı

III. Fikri veya siyasi destek

olarak üç başlık altında incelemek mümkündür.

I. Askeri Yardım

Türkistan Türklerinin her ne kadar Türkiye’nin düşmanlarıyla yaptığı silahlı mücadeleleri desteklemek üzere düzenli bir ordu gönderme imkânları olmadıysa da savaşa ferdi katılımlar olmuştur. Bilhassa hacca giden Türkistanlıların hacca giderken veya dönüşte Türkiye’nin saflarında tereddüt etmeden savaşa katıldıklarını görüyoruz.

Bu konuda en eski kayıt 1788 Osmanlı-Rus savaşına kadar uzanmaktadır. Arşiv kayıtlarına göre Hicri 1202 ramazan (1788 haziran) ayında Türkistanlı Mehmed Bahadır Hokand’dan hac niyetiyle yola çıkar. Erzurum’a geldiğinde Osmanlı’nın savaş için asker topladığını işitir. O sırada I. Abdülhamid Rusya’ya harp ilan etmiştir. Bunun üzerine hacca gitmekten vazgeçen Mehmed Bahadır 4 arkadaşıyla beraber savaşa katılmaya karar verir. Başbakanlık Devlet Arşivindeki belgelere göre Mehmed Bahadır Divan-ı Hümayun’a müracaat ederek savaşmak için 5 at 5 kılıç 3 tüfek ve azık verilmesini ister [3] .

Balkan Savaşı (1912-1913) sırasında da Hac için Mekke ve Medine’de bulunan Türkistanlı Hacılar ile talebelerden bazıları gönüllü olarak Osmanlı ordusuna katılmışlardır. Türkiye’ye yakınlık özellikle Balkan harpleri sırasında kendisini belli etmiştir. Kazan Türklerince Hilal-i Ahmer’e çokça para yardımı yapıldığı gibi Türk ordusunda hizmet görmek üzere gönüllü asker ve hemşireler de gitmişti [4] .

Bundan başka 1912 senesinde Medine’de tahsilde bulunan 400 kadar genç Balkan muharebesine gönüllü katılmak üzere İstanbul’a gider ve Edirne düşmandan geri alındıktan sonra Medine’ye geri dönerler [5] . I. Dünya Savaşı sırasında Medine’de Osmanlı ordusuna gönüllü katılmak isteyen Türkistanlılar ayrıca beş Osmanlı altını vermişlerdir. Niçin böyle yaptıkları sorulunca Arapların Türkistanlılar aç kaldıklarından dolayı Osmanlı ordusuna katıldığını zannetmemeleri için böyle bir tedbir aldıklarını söylemişlerdir. Bu suretle 51. Alay’a gönüllü kaydolan Türkistanlılar Avali harbine iştirak etmişlerdir [6] .

I. Dünya Savaşı (1914-1918) sırasında Türkiye’ye askeri yardımın ilginç bir şekli Kadı Abdürreşid İbrahim Efendi tarafından gerçekleştirildi. Kadı Abdürreşid Almanya’ya esir düşen Rusya Türklerinden (Kazan Türkleri ve Başkurtlardan) İngilizler ve gerekirse Ruslara karşı da savaşmak üzere gönüllü kıtalar topladı. Bunlardan bir tabur (Asya taburu) Irak cephesinde savaşmak üzere Türkiye’ye geldi ve Irak cephesinde birçok şehit verdiler [7] .

Bir grup Türkistanlının hac dönüşü Kurtuluş Savaşı’na da katıldığını görmekteyiz. Mekke ve Medine’de hac ibadetini tamamlayarak Türkistan’a dönmekte olan 40 kadar hacı Çukurova’da iken I. Dünya Savaşı başlar ve yurtlarına dönemeyip orada kalırlar. Harp esnasında burada bazı işlerde çalışarak geçimlerini temin ederler. Osmanlının savaşta yenilmesi üzerine Çukurova Fransızlar tarafından işgal edilir. Türkistanlılar Tarsus’ta Fransızlara karşı ilk silahlı mücadeleyi başlatanlar arasında yer alırlar. Türkistanlılardan Hacı Yoldaş başkanlığındaki grup karakol basarak trenlere saldırarak Fransızlara zarar verdirir. Daha sonra Kavaklıhan cephesi kumandanı Zeki Baltalı’ya müracaat ederek Türk ordusuna katılırlar. Grup kumandanı Halil Süllü’nün emrinde Fransızlara karşı çarpışan 26 Türkistanlıdan 16 sı şehit düşer [8] .

Azeri Türkleri ise Kurtuluş Savaşı’na kendi bağımsızlıkları pahasına askeri yardım sağlamak istemişlerdir. Azerbaycanlı ilim adamı Prof. Vagıf Arzumanlı’nın Bakü’de 1998 senesinde yayınlanan makalesinde belirttiğine göre 28 nisan 1920′de Azerbaycan Parlamentosu hakimiyeti bolşeviklere vermeyi kabul ederken koyduğu şartlardan birisi Rus ordusunun Bakü’ye girmeden önce demiryolu vasıtasıyla Anadolu’nun yardımına gitmesi idi [9] . Bu hakikatin TBMM Gizli celse zabıtları ile Polonyalı araştırmacı Tadeusz Swietochowski’nin eserinde de teyit edildiğini görmekteyiz [10] . Bu durum Azeri Türklerinin kendileri bağımsızlıklarını kaybetseler bile Türkiye’nin bağımsız yaşamasını istediğini açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Ancak Ruslar kabul ettikleri bu şartı yerine getirmediler.

Türkistan Türklerinin 1914-1917 yılları arasında Kafkas cephesinde Ruslara esir düşen Osmanlı subay ve askerlerine yaptıkları yardımları da dolaylı da olsa Kurtuluş Savaşı’na askeri yardım olarak görebiliriz. Zira bu askerlerden yurda dönenlerden bir çoğu daha sonra Kurtuluş Savaşı’na katılmışlardır.

29 Ekim 1914 15 Aralık 1917 arasında Kafkas cephesinde Ruslara yaklaşık 60 bin Osmanlı subay ve askeri esir düşer [11] . Bu esirlerin büyük bir kısmı Hazar Denizi’nde Bakü’ye yakın Nargin adası ile Kuzey ve Güney Kafkasya’ya nakledilmişlerdir. Bunlar 1918′de Güney Kafkasya’ya giren Osmanlı ordusu tarafından kurtarılarak Türkiye’ye getirilmiştir [12] . Ancak henüz Moskova’nın kontrolüne tam olarak girmemiş Sibirya’da bulunan 9 bin kadar Türk esirini kurtarma girişimleri sonuçsuz kalmıştır [13] .

Çok zor şartlarda yaşamaya mahkum edilen bu esirlerin büyük bir kısmına Rusya Türkleri sahip çıkarak yardım etmişlerdir [14] . Bunun için Moskova Petrograd Kazan Ufa ve Orenburg’da özel komiteler teşkil edildi [15] . Rusya müslümanlarının Moskova’da 1-11 Mayıs 1917 tarihinde yapılan ilk genel toplantısında da Türk esirlerinin içinde bulunduğu zor durum görüşüldü. Kurultay bu hususu Rusya Harbiye bakanı Kerensky’ye telgraf çekerek bildirdi [16] . Esirlerden yaklaşık 1000 kadarı kendi çabaları ve Türkistanlıların yardımıyla Afganistan üzerinden Türkiye’ye dönmüştür [17] .

Türkiye’ye dönen esirlerden biri olan Tahsin İybar hatıratında “Ruslar Sibirya’daki kampta esirlere geniş Rus topraklarından çıkamazsınız demişlerdi. Buna rağmen Rus topraklarından çıkmaya muvaffak olduk. Çünkü bize Türkistanlılar zengin fakir ihtiyar genç demeden adeta birbirleriyle yarışırcasına yardım etmişlerdi” demektedir [18] . Daha sonra uluslararası alanda yapılan çalışmalar neticesinde kalan esirler de kurtarılarak yurda getirilmiştir. 1925 Yılından sonra Rusya’da hiç esir kalmamıştır [19] .

II. Para Yardımı

Türkistan Türkleri daha Balkan Savaşı yıllarında Türkiye’ye para yardımı yapmaya başlamışlardı. Mesela Kazan Türkleri bu yıllarda Hilal-i Ahmer’e hatırı sayılır ölçüde para yardımı yapmıştır [20] . Kazak Türkleri de bu konuda ellerinden geleni esirgememişlerdir. Berlin’de 1930′lu yıllarda Çağatay Türkçesinde yayınlanan “Yaş Türkistan” dergisinde yer alan bir makaleye göre Balkan harbi yıllarında (1912-13) Türkistan’ın Akmeşit şehrinden Sadık Ötegenov isimli bir ihtiyar Kazak küçük heybesinin iki gözüne doldurmuş olduğu altınları Rusya’nın başkenti Petersburg’a getirir. Burada tahsilde bulunan hemşehrisi Mustafa Çokay’ın evine gider ve ondan kendisini Osmanlı elçisine götürmesini rica eder. Elçilikte ihtiyar Kazak Osmanlı elçisi Turhan Paşa’dan Türkistanlı Türk kardeşlerinin sevgi ve sempatisinin küçük bir ifadesi olmak üzere getirdiği yardımı gerekli yere ulaştırması için ricada bulunur. Bunun üzerine gözleri dolan Turhan Paşa her ikisini kucaklayıp öper ve emaneti kabul ederek yerine ulaştıracağına söz verir [21] .

Yine bu dönemde Medine’de tahsil görmekte olan Kazak öğrenciler Osmanlı askerine yardım için harçlıklarından 200 lira toplarlar. Balkan harbi yıllarında Kazakistan’da yayınlanmakta olan “Aykap” gazetesinin bu konudaki haberine göre öğrenciler topladıkları paraları Medine valisi Basri Paşa’ya teslim ederek ondan bu yardımı Hilal-i Ahmer cemiyetine ulaştırmasını isterler [22] . Yardım küçüktür ama Türkistanlı öğrencilerin dahi Balkan Savaşı sırasında Türkiye’ye yardım etme arzusunda bulunduğunu göstermesi açısından önemlidir.

I. Dünya Savaşı sırasında Andican zenginlerinden Mir Kamil Mir Mumanbayoğlu Rusya’ya karşı Osmanlı devletine 200 bin ruble yardım gönderir [23] .

I. Dünya Savaşında Türkiye’ye ilginç ilginç olduğu kadar şuurlu bir katkı Türkistanlı pamuk tüccarlarından gelir. I. Dünya Savaşı sırasında Rusya’da ulaşım ve üretimdeki sıkıntılardan dolayı Türkistan’daki pamuk alıcı bulamadığından stoklar büyümüştür. 1918′de Brest-Litovsk’da Sovyet Rusya ile ittifak devletleri arasında barış imzalanınca Rusya’ya giden ilk Alman sefirinin mümessili pamuk almak için Türkistan’a gider. Pamuk tüccarları ticari pazarlıklara girmeden evvel alıcıdan milliyetini belgelemesini isterler. Alış-verişle alakası olmayan böyle bir talep karşısında Alman temsilci hayrete düşer. Diğer taraftan Rusya’nın eski düşmanı olan bir devletin temsilcisi olduğu için de endişelenerek ürker. Bu talebin ticaretle alakası olmadığını ileri sürerek doğrudan doğruya fiyat ve kalite meseleleri üzerinde görüşmeyi teklif eder. Bu meselelerde uzlaşmanın kolay olduğunu söyleyenTürkistanlı tüccar alıcının milliyetinin kendileri için çok daha önemli olduğunda ısrar ederler.
Bunun üzerine temsilci alıcının Alman olduğunu gösteren vesikaları çekinerek göstermek zorunda kalır. Alıcının Almanya olduğunu öğrenen Türkistanlı tüccar kendisine büyük iltifatlarda bulunarak mallarını başkasına verdiklerinden daha ucuza vereceğini ifade eder. Hayretler içinde kalan temsilci bu iltifatın sebebini sorduğunda şu cevabı alır: “Biz pamuğun mühim bir harp maddesi olduğunu biliyoruz. Bu maddeyi beş-on kuruş kazanmak pahasına Türkiye’nin düşmanlarına satmaktansa yakıp imha etmeyi yeğleriz. Siz Almanlar Türkiye’nin müttefikisiniz. Size pamuğu ucuza vermekle Türk kardeşlerimizin menfaatlerine hizmet ettiğimiz inancındayız” [24] .

Kurtuluş Savaşı’na gerçek anlamda para desteği 100 milyon altın ruble gibi bir meblağı verme çabası Buhara Halk Cumhuriyeti’nden gelmiştir. 1873′ten Sovyet hükümeti tarafından istiklalinin tanındığı 1918 yılına dek Çarlık Rusyasına bağlı yarı müstakil devlet konumunda olan Buhara o dönemde Türkistan’ın en zengin Hanlığı idi. Ticari faaliyetler sayesinde Buhara Hanlığı büyük bir zenginliğe ve altın rezervine sahip olmuştu [25] . Bu zenginlik sayesinde Buhara emiri Petersburg’da büyükçe cami yaptırabilmiştir [26] . Kızıl Ordu tarafından 2 Eylül 1920′de yıkılan Buhara Hanlığı’nın yerine 6 Ekim 1920′de Buhara Halk Cumhuriyeti ilan edilmesinden [27] sonra Buhara Halk Cumhuriyeti’nin Osman Kocaoğlu başkanlığındaki temsilcileri Moskova’ya giderek Lenin ile görüşme yaparlar.

Bu görüşmede Buhara heyeti Lenin’e Türkiye için 100 milyon altın ruble yardım vermeyi taahhüt ederler. Heyet Buhara’ya döndükten sonra bu konu parlamentoda oylanır ve Türkiye’ye yardım tek itiraz sesi yükselmeden oy birliği ile kabul edilir. Vaat edilen 100 milyon altın da en kısa zaman zarfında Moskova’ya ulaştırılır [28] . Bu teslimat konusunda elimizde herhangi vesika yoktur. Ancak Türkistan’da o devrin olaylarını yaşamış şahsiyetlerden ve Türkistan tarihi mütehassısı Z. V. Togan [29] ve Türkistan’daki esir Osmanlı subaylarından Raci Çakıröz [30] bu yardımın yapıldığını teyit etmektedir. Ne yazık ki bu yardım hedefine ulaşmamıştır. Sovyetlerin Türkiye’ye Eylül 1920 ile Mayıs 1922 tarihleri arasında yaptığı nakdi yardımlar da Buhara Cumhuriyeti’nin teslim ettiği 100 milyon rublenin çok altında 11 milyon ruble civarındadır [31] .

III. Fikri ve Siyasi Destekler

I. Dünya Savaşı’ndan önce Rusya’da ve Osmanlı’da yaşanan 1905 ihtilali ve 1908 II. Meşrutiyeti’nden sonra Anadolu ve Rusya Türkleri arasında kuvvetli bir kültür bağı kurulmuştu. Bunun neticesinde I. Dünya Savaşında Türkistan Türklerinin bütün sempatileri Türkiye ile beraberdi [32] . Bu sempatinin büyüklüğünü Tahir Çağatay’ın I. Dünya Savaşı sırasında yaşadığı bir anısından görmek mümkündür.

Taşkent’te kalabalık seyirci arasında Umumi Vali Matson’un bulunduğu bir sinemada savaşla alakalı belgesel film gösterilmekteydi. Perdede ilk olarak Rus ordularının seferberliği ve resmi geçidi gösterildi. Bunu takiben bütün büyük devletlerin askeri resmi geçitleri izlendi. Hepsi de sükunet içinde seyredilerek geçirildi. Fakat beyaz perdede başta sancağı ile bir Türk süvari alayı gözükmeye başlayınca o muazzam binayı dolduran halk ani bir hareketle ayağa kalktı ve alkışlamaya başladı. Bu kalkma hareketi o kadar ani ve tesirli bir şekilde vuku bulmuştu ki seyirciler arasında bulunan Ruslar da gayri ihtiyari olarak bu kitle temayülüne uymak zorunda kalmışlardı. Bu durum karşısında sinirlenen umumi vali derhal salonu terketti ve film bir daha gösterilmedi [33] .

Yine Çağatay’ın belirttiğine göre I. Dünya Savaşı esnasında Taşkent’te halk bütün heyecanıyla olayları takip ederdi. Türklerin muvaffakiyetini Rusların mağlubiyetini belirten herhangi bir haberi ihtiva eden gazete derhal karaborsaya düşüyordu [34] .
Bu dönemde Türkistan Türkleri I. Dünya Savaşını çok yakından takip ediyor ve Türkiye’nin bir ölüm-kalım savaşı verdiğini farkediyorlardı. Mesela o dönemde Kazak Türklerinin önde gelen siyaset ve fikir adamlarından biri olan Mir Yakup Duvlat dünyadaki 300 milyondan fazla müslümanlar arasında en güçlüsünün Türkiye olduğunu ve bu Türkleri parçalamak için çeşitli devletlerin fırsat gözlediğini yazar. Kazakistan’da I. Dünya Savaşı yıllarında yayınlanmakta olan “Kazak” gazetesinin 1918 eylül sayısında yer alan yazısında Duvlat bu fırsat beklemenin birkaç asırdan beri süre geldiğine işaret ettikten sonra devam etmekte olan I. dünya savaş sırasında düşmanların İstanbul’u almak ve Ayasofya’ya asmak üzere haçı da hazırladıklarını ifade eder. Fakat Türklerin boş durmadığını ülkelerini korumak için asırlardan beri mücadele ettikleri gibi dört seneden beri de diz boyu kanlar içinde milyonlarca yiğidini kurban ederek mal-mülkünü feda ederek savaştıklarını yazar [35] . Görüldüğü gibi Mir Yakup Duvlat’ın yazısı Kazak bozkırlarından Türk topraklarında yapılan mücadelenin çok yakından takip edildiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Türkistan Türklerinin I. Dünya Savaşı’nda olduğu gibi Türk Kurtuluş Savaşını da her safhasına destek vererek yakından takip etmeye çalıştıklarını görmekteyiz. Türkistan içinde aydınlar ve şairler halkı aydınlatıcı ve Kurtuluş Savaşını destekleyici yazılar yazmışlarsa Türkistan dışına çıkabilmiş aydınlar uluslararası platformda kendi siyasi meseleleriyle beraber Türkiye’nin bağımsızlığını ve reformlarını da destekleyici çalışmalar yapmışlardır.

Sovyetler Birliği dışında Avrupa ülkelerinde bulunan Türkistanlı siyaset ve devlet adamları başından itibaren Atatürk’ün siyasi faaliyetlerini benimsedikleri görülmektedir. İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından işgal edildiği günlerde İdil-Ural Türklerinden Ayaz İshaki Sadri Maksudi ve Fuad Toktar Paris’te bulunmaktaydı. Onlar Bolşeviklerin İdil-Ural’da hakimiyeti ele geçirmesinden sonra mücadelelerini yurt dışında devam ettirmek üzere Fransa’ya gelmişlerdi. Burada Fransız Dışişleri Bakanı ve Başbakanı Millerand ile görüşme gününü beklerlerken Türkiye Ayan Meclisi Üyesi Ahmet Rıza Bey ile karşılaşırlar. Ahmet Rıza Bey de Fransa hükümetinin isteği ile Türkiye’nin gayriresmi vekili olarak Paris’te bulunmaktadır. Kazanlı devlet adamları Ahmet Rıza Bey ile uzun uzun görüşmelerde bulunurlar. Görüşmenin yapıldığı 4 Nisan 1920 günü İngilizlerin Padişah’a baskı yapıp Mustafa Kemal’i asi ilan etmesini istediği günlere rast geliyordu. Kazanlı devlet adamları Ahmet Rıza Bey’i Padişah’ın böyle bir isteği yerine getirerek Mustafa Kemal gibi bir kahramanı asi saymasının ülkeye büyük zarar vereceğini anlatarak Padişah’a bu yönde telkinde bulunması hususunda ikna ederler [36] .

Hokand Muhtar Hükümeti’nin sabık başbakanı Mustafa Çokay da Türkiye’nin uluslarası alandaki politikalarına destek veren çalışmalar yapmıştır. Çokay bilhassa Ermeni meselesinde Türkiye’nin haklarının savunulmasında büyük gayretler göstermiştir. Şubat 1918′de Hokand hükümetinin Kızıl Ordu tarafından yıkılmasından sonra 1919-1921 seneleri arasında Gürcistan’da bulunduğu sırada Ermeni meselesine vakıf olan Çokay ayrıca Tiflis’te Kuvayi Milliye temsilcisi olan Kâzım Bey (sonradan İzmir valisi Trakya umumi müfettişi Kâzım Dirik) ile temasta bulunarak Ermeni meselesi hususunde devamlı surette makaleler neşretti [37] .

Mustafa Çokay 1919-1921 yıllarında Tiflis’te bulunduğu yıllarda Vol’nıy Gorets Gortsı Kavkaza gibi rusça dergilerde ve kendi yönetiminde Türkçe çıkan Şafak gazetesinde Kazım Bey’den temin ettiği malumatları “Anadolu Mektupları” namı altında yayınladı [38] . Çokay bu işlerle meşgul olduğu sıralarda Ermenistan’daki Amerika misyon başkanı ve Türkiye aleyhtarı General şiddetli bir beyanatta bulunur. Bu beyanata Mustafa Çokay o kadar vazıh ve şiddetli cevap vermiştir ki şahsi dostları bundan doğabilecek akibetlerden endişe ederek bir takım koruyucu tedbirler almışlardır [39] . Çokay Ermeni meselesi konusundaki makalelerini Gürcistan’dan Fransa’ya geçtikten sonra da yazmaya devam ederek bunları fransızca ORIENT et OCCIDENT dergisinde yayınladı [40] .

Mustafa Çokay Şubat 1921′de Gürcistan’dan Türkiye’ye geçer. İstanbul’a varır varmaz müttefik makamlar vasıtasıyla İtilaf Devletleri nezdinde Türkistan meselesinde teşebbüslerde bulunur. Ancak Türkiye’yi de unutmaz. İstanbul’da gördükleri Türkiye hakkındaki müttefik tasarıları ve Türkiye’nin geleceği hakkında Türkistan Türklerinin görüş ve dileklerini belirten bir memorandum hazırlayarak müttefik kuvvetler komutanlığına verir [41] .

Mustafa Çokay Berlin’de 1933 yılında yayınladığı “Yaş Türkistan” dergisinde Ermenilerin Türkiye aleyhindeki oyunlarından birisini nasıl bozduğunu da teferruatıyla anlatmaktadır. Çokay’ın belirttiğine göre Lozan konferansı yıllarında (1922-1923) Ermeni Cumhuriyeti Heyeti Reisi A. Aharonyan düzmece bir iddia hazırlayarak Hindistan Kafkas ve Türkistan müslümanlarının dahi Türkiye’yi Sevr anlaşmasına uymadığı için eleştirdiklerini ve Ermenileri haklı gördüklerini söylüyordu. Mustafa Çokay ve Ayaz Kafkasyalılar İdil-Urallılar Kırımlılar ve Türkistanlıları temsilen bu iddianın asılsızlığı konusunda bir memorandum hazırlayarak Fransız dışişleri bakanlığına ve Lozan konferansına gönderirler [42] . Çokay yazısında şöyle demektedir: “Ahoranyan’ın Hindistan müslümanları hususunda söyledikleri ne kadar doğrudur bilemem. Fakat biz Kafkasyalılar İdil-Urallılar Kırımlılar ve Türkistanlılar adına 22 Mart 1922 günü Sevr anlaşması ile alakalı memorandumu teslim ettik. Onu Fransız Dışişleri Bakanlığına Ayaz İshaki ile beraber götürüp verdik” [43] Çokay bununla da yetinmez. Kendisi maddi sıkıntılar içinde olmasına rağmen yol parasını borçla tedarik ederek Lozan’a da gider. [44] .

Diğer yandan Türkistan’dan Anadolu’daki mücadeleyi yakından takip etmeye çalışan aydınlar bilhassa halkın duygu ve düşüncelerini dile getirmekte mahir şairler Kurtuluş Savaşı hakkında şiirler yazmışlardır. Bunlar böylece şiir diliyle Atatürk ve Kurtuluş Savaşı’na destek vermek istiyorlardı. İşin enteresan yanı böyle şiirleri Türkistan’daki hemen her Türk boyunun önde gelen şairleri kaleme almışlardır. Mesela Kazak Türklerinin milli şairlerinden Mağcan Cumabay bunlardan biridir. Osmanlı mağlup edilerek işgaline karar verildiği sıralarda Sovyet Rusya’sında iç karışıklıklar ve savaş sebebiyle açlık felaketi yaşanıyor ve halk sıkıntı içinde yaşıyordu. Buna rağmen Türkiye’nin işgale uğramak felaketi Türkistan halkı için çok derin bir yeis ve heyecanla karşılanmıştı. Kazak Türklerinin milli şairlerinden Mağcan Cumabay ilk baskısı 1923 yılında Taşkent’te yayınlanan eserinde yer alan “Alıstağı bavrıma” yani “Uzaktaki kardeşime” isimli şiirinde bu duyguları açıkça ortaya koymaktadır [45] . Magcan 12 dörtlükten oluşan uzun şiirine
şöyle başlıyor:

Alısda azap çekken bavrım
Quvarğan bayşeşektey kepken bavrım.
Qamağan qalın cavdın ortasında
Köl qılıp közdin casın tökken bavrım.

Anadolu Türkçesiyle ifade edersek:

Uzakta azap çeken kardeşim
Kurumuş lale gibi solan kardeşim.
Kuşatmış kalabalık düşmanın ortasında
Göl gibi göz yaşı döken kardeşim.

Magcan şiirini şu mısralar ile bitiriyor:

Bavrım! Sen o cakda men bu cakda
Qaygıdan kan cutamız bizdin atka.
Layıq pa qul bop turuv
Kel ketelik Altayğa ata miras altın taqqa.

Anadolu Türkçesiyle ifade edersek:

Kardeşim! Sen orada ben burada
Kaygıdan kan yutuyoruz.
Bizim adımıza layık mıdır köle olmak
Gel gidelim Altay’a ata yadigarı altın tahta [46] .

Kırgız şairi İsmail Sarıbayoğlu da 1921 yılında Kurtuluş Savaşı için bir şiir yazmıştır. Hayatı hakkında fazla bir malumatımızın olmadığı bu Kırgız şairi “İngilizler Türklere saldırırken yazılan şiir” ismini taşıyan şiirinde Anadolu Türklüğünün ölüm-kalım savaşına Kırgız Türklerinin dikkatini çekmek ve gerekirse yardımına koşmak gerektiğini ifade etmekte ve şöyle demektedir:

Ekçeme içip kölösün
Bar önörün ordo atmak.
Musulmandın işi emes
Kılıç çappay cön catmak.
Koldon kelse kayrat kıl.
Oygon Kırgız uykudan.
Stambul türktön ayrıldın.
Bolup aldı ar bölök
Ak cinister bölök.
Amerika sarı orus
Aydap cürdü türkündü.
Aylan kelse sen boluş.

Anadolu Türkçesiyle ifade edersek:

Ayran içerek eğleniyorsun
Bütün hünerin eğlenmek.
Müslümanın işi değildir
Kılıç sallamadan boş yatmak.
Elinden geliyorsa çaba göster.
Uyan Kırgız uykudan.
İstanbul Türk’ten ayrılıyorsun.
Oldular grup grup
Beyazlar bir grup.
Amerika Sarı Rus
Önüne kattı Türk’ünü.
İmkanın varsa koş yardım et [47] .

Türkistan’ın önde gelen şairlerinden Abdülhamid Çolpan da (1897-1938) bir taraftan Türkistan’ın hürriyeti için halkta mücadele ruhu uyandırmaya çalışırken diğer taraftan Türkiye’yi ihmal etmiyor ve Türk istiklal harbi için şiir yazıyordu. Onun Tufan adlı şiiri Anadolu’da milli mücadeleyi yürüten Türk ordusuna ithaf edilmiştir. Şiirde Türk ordusu “mazlumlar tufanının öç alıcı sellerine” işgalci kuvvetler ise “medeniyet beşiğinde oturan cellatlara” benzetilir. 1920′lerde yazılan şiirin başında ve sonunda Türk ordusuna hitap eden iki mısralık şu bölüm:

Ey İnönü Ey Sakarya ey İstiklal Erleri
Milli Misak alıngança totalmasdan ilgeri
heyecan ve çoşkunluk yaratmaktadır. Şiir
Ey istiklal ey Sakarya ey İnönü Erleri
Yür mazlumlar tufanının öç alguçı selleri!

mısralarıyla sona ererken Çolpan Türk İstiklal harbini batılı sömürücü ve işgalci güçlere karşı mazlum milletlerin öç alması olarak görmektedir [48] .

SONUÇ

Üç ana başlık altında incelediğimiz Türkistan Türklerinin Türkiye’ye yaptığı bu yardım ve desteklerin maddi boyutları belki milli mücadelenin başarısına büyük etkiler yapacak ölçüde görülmeyebilir. Ancak onların o devirde içinde bulunduğu şart ve durumlar göz önüne alındığında büyük fedakarlıklar içinde ifa edilmiş olduğu muhakkaktır. Bu fedakarlıklar ve Türkiye’ye karşı beslenen sevgi ve muhabbet Balkan Savaşından itibaren artarak devam etmiştir. Kurtuluş Savaşı sırasında had safhaya ulaşan bu sevgi ve muhabbet Ankara’nın da dikkatlerinden kaçmamıştır. Mesela bu yakın alakayı farkedenlerden biri Ankara Hükümeti’nin Maliye Bakanı Yusuf Kemal Tengirşek’tir. 1920 yılında Moskova’da bulunan ve Buhara Hive Türkistan Tataristan ve Azerbaycan temsilcileriyle görüşmeler yapan Yusuf Kemal Bey 16 Ekim 1920′de TBMM’de yaptığı konuşmada bu konuda şunları söylemektedir: “Onların bizlere itimadları var… Bizleri muhterem ve mukaddes yerlerden gelmiş insanlar addediyorlar… Bizim milletin mukadderatına bizden ziyade alakadar oluyorlar… Türkiye köktür burada bulunan onun dallarıdır diyorlar” [49] .

Netice olarak Türkistan Türklerinin 1920′lerdeki Türkiye’ye bakış açısı ona yardım etme ve destek olma gayretlerini büyük idealist İsmail Gaspıralı’nın “dilde fikirde işte birlik” şiarının bir sonucu olduğunu söyleyebiliriz. Bu da Gaspıralı’nın XIX. yüzyılın son çeyreğinden XX. yüzyılın başlarına kadar yayın hayatını sürdüren ve Balkanlardan Doğu Türkistan’a kadar bütün Türkçe konuşan halklar tarafından okunan “Tercüman” gazetesindeki fikirlerini Türk Dünyasına yaymada belli ölçüde başarıya ulaştığını göstermektedir. Bu sebeple Türkiye Cumhuriyeti ile Türkistan’daki Türk Cumhuriyetleri arasında sağlıklı ilişkiler için kardeş ülkeler arasında hızlı ve tarafsız iletişimi sağlayıcı ortak televizyon ve diğer basın araçlarının varlığının çok önemli görevler ifa edebileceğini söyleyebiliriz.

Yazan: Doç. Dr. Abdulvahap KARA

Yararlanılan Kaynaklar
[1] Akdes. N. Kurat Türkiye ve Rusya XVII Yüzyıl Sonundan Kurtuluş Savaşı’na Kadar Türk-Rus İlişkileri (1789-1919) Ankara 1970 s. 415-416
[2] Bu konuda geniş malumat için bkz. Nadir Devlet Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (1905-1917) Ankara 1985 s. 151-163; A. E. Oba Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu İstanbul 1995 141-174.
[3] Başbakanlık Osmanlı Arşivi Hatt-ı Hümayun no: 56210 56129 56206 56118. Bu konuda bkz. S. Aynuralp “Belgelerle Türk Birliği” Türk Dünyası Tarih Dergisi sayı 12 İstanbul Aralık 1987 sayfa 5-7.
[4] Kurat s. 416
[5] Ç. Koçar “Çukurova’nın Kurtuluşuna İştirak Eden Türkistanlılar” XI. Tarih Kongresi Ankara 5-9 Eylül 1990 Kongreye Sunulan Bildiriler c. VI Ankara 1994 s. 2382.
[6] a.g.e. s. 2385
[7] Kurat s. 505
[8] Koçar s. 2377-2383.
[9] V. Arzumanlı “Azerbaycan Halg Çumhuriyeti İçtimai-Siyasi Fikir Tarihimizde Yeni Merhale Kimi” Azerbaycan Halg Çumhuriyetinin Milli Siyaseti Bakü 1998 s. 12.
[10] TBMM Gizli Celse Zabıtları cilt I Ankara 1985 s. 172 ; T. Swietochowski Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycanı 1905-1920 İstanbul 1988 s. 241.
[11] Kurat s. 440; Esin Güven I. Dünya Savaşı’nda Rusya’daki Türk Esirleri ve Rusya Türkleri İstanbul 1996 (Marmara Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisan Tezi) s. 21.
[12] E. Güven s. 25-26.
[13] TBMM Gizli Celse Zabıtları s. 169; Oğuz Karakartal “I. Dünya Savaşı Sonunda Sibirya’daki Esir Türk Askerleri Sorunu ve Türk Dünyası Gazetesi” Sibirya Araştırmaları (Haz. Emine Gürsoy-Naskali) İstanbul 1997 s. 317-322; E. Güven s. 116.
[14] Kurat s. 416.
[15] Kurat s. 447.
[16] Bütün Rusya Müslümanlarının 1917. Yılda 1-11 Mayda Meskevde Bolgan Umumu Seyzdinin Protokolları Petrograd 1917 s. 326-329; Devlet s. 282.
[17] K. Karabekir İstiklal Harbimizde Enver Paşa ve İttihat Terakki Erkanı İstanbul 1967 s. 313.
[18] Tahsin İybar Sibirya’dan Serendib’e Ankara 1950 s. 85.
[19] E. Güven s. 102.
[20] Kurat s. 416.
[21] H. Oraltay “Mustafa Çokay” Türk Dünyası Tarih Dergisi Ocak 1997 sayı 121 s. 15-16; Y. T. Türkistan’da Türkçülük ve Halkçılık İkinci Bölüm İstanbul 1954 s. 61-62.
[22] Ayqap Gazetesi 1914′den naklen Ayqap (Haz. Ü. Subhanberdina-S. Davitov) Almatı 1995 s. 288.
[23] Voprosı İstorii 1953 sayı 3 s. 33-49′dan naklen A. İnan “Türkistan’da 1916 Yılındaki Ayaklanma” Türk Kültürü sayı 12 Ekim 1963 s. 29-30.
[24] Y. T.s. 69-70.
[25] Stephane A. Dudoignon “Orta Asya’da Siyasal Değişmeler ve Tarihyazımı Tacikistan ve Özibekistan 1987-1993” Unutkan Tarih Sovyet Sonrası Türkdilli Alan (Haz. Semih Vaner) İstanbul 1997 s. 115.
[26] Kurat s. 425.
[27] Buhara Halk Cumhuriyeti 19 Eylül 1924′te Moskova’ya muhalif güçler temizlenerek Buhara Sosyalist Cumhuriyeti ilan edilinceye kadar milli güçler tarafından Moskova’dan bağımsız bir şekilde idare edildi. Bu konuda bkz. İ. Yarkın “Buhara Hanlığı’nın Sovyet Rusya Tarafından Ortadan Kaldırılması ve Buhara Halk Cumhuriyeti’nin Kuruluşu” Türk Kültürü sayı 76 Ankara Şubat 1969 s. 297-303; B. Hayit Türkistan Rusya ile Çin arasında s. 264.
[28] Yakın Tarihimiz 3 Mayıs 1962 Cilt I sayı 10 s. 292-293; N. Öktem “Osman Kocaoğlu’nun Ardından” Türk Kültürü Eylül 1968 sayı 71 s. 878; M. Saray Milli Mücadele Yıllarında Atatürk’ün Sovyet Politikası İstanbul 1984 s. 55-57.
[29] Z. V. Togan Hatıralar İstanbul 1969 s. 363.
[30] T. Kocaoğlu “Türkistan’da Türk Subayları (1914-1923)” Türk Dünyası Tarih Dergisi Ağustos 1987 sayı 8 s. 47.
[31] Saray s. 57.
[32] Kurat s. 416.
[33] Y. T. s. 62-63.
[34] a.g.e. s. 63
[35] Mir Yakup Duvlat “Qaytsek Curt bolamız” Qazaq 10 Eylül 1918′dan naklen Qazaq (Haz. Ü. Subhanberdina-S. Davitov-Q. Sahov) Almatı 1988 s. 440.
[36] “Günlük Notlarından Önemli Parçalar” Muhammed Ayaz İshaki Hayatı ve Faaliyeti Ankara 1979 s. 216-223; T. Çağatay “Büyük Türklük Mücahidi Ayaz İshaki” a.g.e. s. 94.
[37] Y. T. s. 66.
[38] aynı yer; Yaş Türkistan 1933 sayı 40′dan naklen Yaş Türkistan sayı 3 Almatı 1998 s. 27.
[39] Y. T. s. 65-66.
[40] Yaş Türkistan aynı yer.
[41] Y. T. s. 66-67
[42] Yaş Türkistan Berlin 1933 sayı 41′den naklen Yaş Türkistan sayı 3 Almatı 1998 s. 30; Y. T. s. 67-68; Çağatay s. 94.
[43] Yaş Türkistan sayı 3 Almatı 1998 s. 30.
[44] Y. T. s. 67-68;
[45] a. g. e. s. 78-79; Yaş Türkistan Berlin 1930 sayı 3-4 s. 38-42; G. Kayhan Magcan Jumabayulu’nun Hayatı ve Eserleri (Basılmamış Yüksek Lisans tezi) Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Kazak-Türk Üniversitesi Türkistan 1998 s. 45-48.
[46] M. Cumabayev Şığarmalar c. I Almatı 1995 s. 72.
[47] M. Şen “Milli Mücadelemizi Anlatan Bir Kırgız Şiiri” Bağımsız Kırgızistan Düğümler ve Çözümler (Haz. Prof. Dr. Emine Gürsoy) Ankara baskıda s. 119-126.
[48] Hüseyin Özbay Çolpan’ın şiirleri Metin Aktarma İnceleme Ankara 1994 s. 141-142 329-331.
[49] TBMM Gizli Celse Zabıtları c. II s. 171-1
* * *

http://www.tika.gov.tr/tr/haber/ozbekistandan_gelen_bir_haber-2465

http://www.psikolojiportali.com/freudun-psikanaliz-kuramindan-etkilenmis-10-film/

http://www.psikolojiportali.com/psikolojik-hastaliklari-konu-alan-13-film/has-1/

http://www.greentreemedic.com/one-leaf-grass-present-garden-can-save-life-minute-people-know-use-gtm/

http://mrhealthyalternative.com/2016/12/08/now-grow-hair-home-leave-doctors-open-mouth/

Aurori: Molla Musa Sayrami

Sheri’etni rawajlandurghuchi, ölima we danalarni dost tutquchi, puqralarning terbiyetchisi, yaman ish we zulumni yoq qilghuchi, ahalining shepqetlik méhriban atisi muhemmet Yaqupbeg atiliq ghazining yatqan jayi we qebriliri tengrining nurigha tolsun.

Tengrim özining ulugh qudriti bilen atiliq ghazini yaratqanda eqil-parasitini yuqiri qilghaniken. Shunga pem-parasette, eqil-idrakta tengdishi yoq, éside saqlash qabiliyitide yekke-yégane idi. Héchqandaq padishahlarning wujudida bundaq xususiyetler körülmigenidi. Nurghun kishiler atiliq ghazining pem-parasetlirini ewliyalarning karametlirige oxshitatti.

Janabiy atiliq Ghazi öz qol astigha kirgüzgen yurtlarning sherq teripi komadidin gherb teripi sériqqulghiche bolup 100 künlük yol, shimaliy chégrisi muz dawandin tartip, jenub teripi qarangghu taghqiche bolup 80 künlük yol idi. U bu chégra ichidiki yette sheherge tewe chong-kichik 34 sheherge 14 yil musteqil hakim boldi. Bu jeryanda eslidiki adet we mijezlirini özgertmidi. Nahayiti éghir-bésiqliqi we kemterlikidin, ilgiriki mensipige «bedölet ghazi» sözini qoshup atighandin bashqa özini ya padishah, ya sultan, ya xan dep atimidi. Gheyriy yol tutup dumbaqni bashqa pedige chalghan, özidin bashqa padishahlarni közge ilmighan töt padishah we xanni öz buyruqigha kirgüzüp, ularning xezine, sipah, emeldar puqralirigha ige boldi. Aldi bilen özini ching tutup, hemishe özini özi tekshürüp, sheri’etning ölchimi we mizani ichide tutti.

Uning xulq-pé’ili teqwadar ishan yaki ölimagha oxshishatti. Ton-serupay, kiyim-kéchekliri bir sodigerdin perqi yoq idi. At-yaraq, esliheliri ellik béshichilik bar idi. Hemishe aq kigiz jaynamaz yaki bora üstide selle chapan bilen namazda olturghandek yükünüp olturatti. Bélidin kemerni yéship éliwetkenlikini, ya chaza qurup olturghanliqini héch kishi körmigenidi. Égiz yerde yaki kariwat üstide olturmaytti. Tola chaghlarda chédir-bargahlirining aldida pes yerde olturatti. Teretsiz yerge dessimeytti. «Padishah qaysi dinda bolsa, xalayiqmu shu dinda bolidu», dégen hediske muwapiq, hemme chong-kichik emirler we yigit-serwazlarmu da’im teret bilen yüretti. Namazning waqti kélip atiliq ghazining mesjitining mu’ezzini ezan éytishi bilen teng hemme yerde barawer ezan éytilatti.

Atiliq ghazi her waqit seper qilsa az dégende 7000 chédir qoshun bille yüretti. Her chédirda bir adem ezan éytatti. Hetta bazarchilar ichide her bir dukandin bir adem ezan éytatti. Sheher sehralardiki mesjidlerning mu’ezzinliri birla waqitta teng-barawer ezan éytatti. Hergiz ilgiri-kéyin qilmaytti. Mu’ezzinler peshtaqlargha chiqip atiliq ghazining mesjidining mu’ezzinining ezan éytishigha intizar bolup mesjidlerning ögzilirige chiqip salawat éytip, du’a we towa istighpar bilen qarap turatti.

Chong-kichik her qandaq kishi selle yögimey kochilarda yürelmeytti. Re’isler kocha-bazarlarda hemishe sheri’etke xilap ish-heriketlerni sürüshtürüp tekshüretti. Tumaq yaki doppa bilen yürgen kishini körse, tumaq-doppilirini yirtip yaki qaycha bilen késip parche-parche qilip tashlaytti.

Sharab, boza, tamaka we neghme-nawa, ussul-sama qatarliq ishlar meni qilinghanliqtin mexpiy yaki ashkara körgili bolmaytti. Belkim xalayiq arisida mundaq ishlar tügigen we untulghan bolushi mumkin, boysunmaydighan, gedenkeshlik qilidighan ademler pitne-pasat peyda qilip, urush-talash qilidighan bashbashtaqlar, oghri, qimarwaz, lükchek, kepterwazlarmu atiliq ghazining qehri-ghezep we qilichliridin qorqup towa-istighpar éytip ibadet bilen meshghul bolatti, mubada urush-talash qilghan, yalghan töhmet we xusumet qilghan ademler yaqupbegning aldigha kélip qalsa, derhal yüz béshi, pansatlargha yaki jallatlargha tapshurup qattiq jazalaytti. Her küni ikki qétim puqralarning erz-dadlirini soraytti. Tégishliklirini yasawul yigitlerni qoshup qazi mehkimisige ewetip béretti, herqanche chong jédel, chirmash dewa we xusumet bolsimu sheri’etning hökmi boyiche bir künde tügeytti, tekebbur emeldarlar, beg we begzadiler, yanchi, kanchi, puqra we xalayiqlarning hemmisi teng-barawer idi. Shu zamanlarda böre bilen qoy bir kölchekte su ichti, kepter bilen lachin bir derexte chüje chiqardi, déyishke bolatti.

Étibarliq tarix kitablirida burun ötken padishahlarning ― jümlidin Emir Kebir Témur sahibqiran koragan we Mirza Sultan Hüseyin binni bayqara koragan (qebriliri tengrining nurigha tolsun) larning terip we tewsipilirni bayan qiliptu. Ularning yurt we leshkerliri köp bolsa bolghandu, emma dölet we heshimette janabiy atiliq ghazi hergiz ulardin kem emes idi. Mezkur ötken padishahlar sharabtin xaliy emes iken. Hetta heqiqiy xelipe bolghan Abbasiye xelipilirimu sharabqa oxshash sheri’et meni qilghan ishlargha ehmiyet bergen we uni dost tutqaniken. Lékin xanabiy atiliq ghazining özi yaki puqra-re’iyeliride bundaq meni qilinghan ishlarning yüz bergenlikini héchkishi ishitken emes. Shu seweptin atiliq ghazini ötken padishahlardin yuqiri we üstün turidu, déyilse hergiz mubalighe bolmaydu.

Atiliq ghazi islamning rawajigha köp tirishchanliqlarni körsetkenliki üchün, sheri’et ölimaliri, emirler we yigit-serwazlar peyghembirimizning sheri’etlirige azraqmu xilapliq qilmaytti. Eger ölimalar teripidin sel-pel xataliq sadir bolsa, qattiq azab we jazagha muptila bolatti, sheherlerde kimki molla-ölima, sheri’et qa’idilirini chongqur bilidighan, étiqadi mustehkem kishi bolsa, uning ata-bowa, ejdad-neseblirige qarimay, «ölimalar peyghemberlerning warisliri», dégen hedisning mezmunigha muwapiq shu kishini qazi elem, mupti, re’is we muderris qilip yarliq chüshürüp ularni razi qilatti. Qoshunliri ichidimu alahide qazi esker, mupti esker, re’is, muhtesip ler teyyar idi.jédel-majiralar körülse sheri’et hökmi boyiche keskin bir terep qilinatti.

«Islam dini özidin burunqilarni weyran qilidu» dégen hedisning mezmunigha emel qilip, atiliq ghazi bu yette sheherni boysundurghandin kéyin, buningdin burun uzun zaman kapirlaning hökümranliqida ötken chaghlarda nurghun bidet yaman ish, nachar adetler xalayiqning közige obdan körünüp, adetlinip xuddi qilmisa gunah bolidighan sünnettek qa’ide bolup ketkenidi. «Kim bilen hemsöhbet bolsang shuning tesiride bolisen», dégendek, adetke aylinip, xelq arisida jari bolup kéliwatqan yaman ish, nachar exlaqlarni, sheri’et we ulugh ölimalarning söz-heriketlirige tetbiqlap tamamen yoqatti.

Bu yette sheherde hammam yoq idi. Atiliq ghazi qeshqer, yeken, xoten, aqsuda hammam bina qildurdi. Zakirjan qariyni mekke mukerremge ewetip yette sheher namida «tekyexana» (méhmanxana) bina qilishqa tutush qilghanidi, pütkiche ömri yar bermidi, sheher-sheherlerdiki emeldarlargha buyruq bérip, usta béshilarni teyinlep, bu yette sheher da’irisidiki ulugh mazarlarning sehnilirini kéngeytip, binalirini yéngibashtin yasitip chiqti. Mesjid-xaniqalarning peshtaqlirini égiz we heywetlik qilip kahish-renglik xishlar bilen zinnetlep, gül neqishlerni chiqirip julaliq qilip yasatti. Sheher ichidiki mesjid we xaniqalarning köpchilikini puxta, mustehkem xishlar bilen qaytidin rémont qildurdi. Yollardiki menzil-ötenglerge puxta xishlar bilen aliy, güzel imaretlerni yasitip, qorghan we chüshkünxanilarni bina qildi. Shu jümlidin qeshqerdiki hezriti apaq xoja yeni hidayitulla ishanning mazar, xaniqa-mesjidlirini yasatti. Xususen gümbezlirini buzup kéngeytip, puxta xish, güzel kahishlar bilen qaytidin gümbez bina qildi. Bu yette sheher ichide belki moghulistan ölkiside bundaq aliy gümbez héch zamanda yasalmighan bolushi mumkin. Hemme sheherlerdiki mesjid, xaniqa, peshtaqlarni yasap puxta, mustehkem qildi. Buningdin kéyin qerne-qerne zaman-zamanlarghiche shundaq mustehkem turushi we buzulmasliqi mumkin.
Janabiy atiliq ghazining debdebe-daghdughisi, sölet we heshimetliri kishilerning közliridin ghayip boldi, emma bina qilghan imaretliri xalayiqning köz aldilirida hazir we ashkara turuptu. Atiliq ghazining ulughluqigha bina qilghan imaretliri guwah we shahittur.

Janabiy atliq ghazi her sheherge qedem teshrip qilghanda, shu sheherge bir menzil yéqin qalghanda ishenchlik bir mehrimidin shu sheherdiki mektep oqutidighan mollilargha ton-serupay, birdin qizil tilla hediye kirgüzüp mektep balilirini azad qilishni we du’a qilishni iltimas qilatti. Mehrem yétip bérip mektep mollisigha, atiliq ghazining sowgha-hediyelirni tapshurup, mektep balilirini azad qildurup, atiliq ghazi heqqide du’a élip yanatti. Bu mektep molliliri sheherning téshigha mektep balilirini achiqip atiliq ghazini qarshi alatti we du’a qilatti. Atiliq ghazi étidin chüshüp mulayim xulq, ochuq chiray bilen mektep balilirini körektin ötküzüp, balilargha ikki tengge, besh tengge, on tenggidin aq tengge inam qilatti. Quran oquydighan balilargha quran, heptiyek oquydighan balilargha heptiyek hediye qilatti. Andin atlinip sheherge yaki bargah aliylirigha bérip chüshetti.

Janabiy atiliq ghazi herqachan ghelibe üzenggilirige ayagh qoyup seperge chiqqanlirida emir, mehrem, yigit, serwazlar bolup azdégende 10 ming kishi bilen atlinatti. Her qétim atlanghanda meyli kündüz, meyli kéche bolsun kanay chélip qozghilatti. Mushunche nurghun qoshundin jarang-jurung, warang-churung awaz chiqmaytti. Qoshunni shu qeder qattiq idare qilattiki, yigit-mehremler meyli pes, meyli ching awazda sada chiqiralmaytti. Hetta atlarmu kishnimeytti. Atiliq ghazi qoshunining hal-ehwalidin bir deqiqe xewersiz emes idi. Rahet we asayishni özige esla rawa körmigenidi.

Nezim:
Ger xahish etseng öz asayishing,
Diyaringda aram alalmas héch kishing.

Bu nezm atiliq ghazining ehwaligha tolimu muwapiq idi. Uning hemme ishliri sheri’etning hökümlirige tetbiq qilinghanidi. Xususen chüshürgen yarliq, perman, buyruqliri goya xaniqada olturghan mashayix, péshiwalarning telimi we bir ulugh ölimaning emir-merupliridek bashtin-ayagha nesihet, wez, sheri’etning rawaj-ronaqliqini terghip we teshwiq qilidighan ibariler bilen tolup tashatti.

Atiliq ghazining yarliqliri jümlisidin ikki pare parsche, bir parche türkiy yarliqini muweppeqiyetlik halda nemune üchün kem-ziyade qilmay, öz eyni bilen, kéyinki zamandiki adil, heqqaniyetchi, diyanetlik tetqiqatchilarning du’a qlishigha seweb bolarmikin dégen arzuda bu sehipige köchürüp yazdim.
Parisi til bilen yézilghan, xush puraq chachidighan inayetname:

Du’aguyimiz semimiy sadiq qazi eskerge: salamdin kéyin melum bolsunki, padishah hezretlirining dadxahlirida boluwatqan gep-sözlerdin shuni mölcherleshke boliduki, bezi jaylarda zulumning ewj éliwatqanliqi, gheyriy ishlarda qelem tewritiliwatqanliqi, bezi ishlarda tengrining emri we sheri’itini tonushning yétersilikidindur. Shuning üchün bu inayetnamini gumidiki muhemmed ezimbegning huzurigha ewetish layiq körüldi. Aliy peziletlik muhemmed ezimbeg inayetnamini xursenlik bilen qobul qilghayla.
Bu dunyaning paniyliqi hemmige ashkaridur. Zulum we zulum qilghuchilargha tengrim da’im qattiq qehri-ghezep qilidu. Tengrim bendilirining her zaman, her makanda qilghan – etkenlirini ashkara körüp turidu. Héchqandaq ish tengrining neziridin yiraq emes. Buni untup qélishqa bolmaydu. Heqiqet we rastchilliq nijatliqning sewebchisidur. Ölmeklik heq. Ölgende bizni padishah hezretliri bilen bir görde qoymaydu. Zulumgha madara qilish xelqqe wapa qilghanliq bolmaydu.heqni sözlesh, heqni izdesh, heqiqetke egishish tengrini razi qilidu. Ötken ulughlarning ishlirini rawajlandurup her qandaq ish, herqandaq herikette zulumni ret qilip, hemishe zulumdin yiraq bolushqa estayidil tirishchanliq körsitishlirini, sadaqet bilen ish körüshlirini tekitleymiz, wessalam.

Hijriye 1289- yili (miladiye 1872-, 1873- yillar).
Parsi til bilen yézilghan ikkinchi inayetname:

Sheri’etni qoghdighuchi molla ibrahim qazi eskerge: sansiz salamlirimizdin kéyin melum bolsunki, yaxshi zaman, güzel itizam ronaq tapqan chaghda muhemmed rosul mergenning wasitisi bilen siyit molla töpe oghli we lutpulla yasawullarning puqra-re’iyelirini qa’ide-yosun boyiche yaxshi idare qiliwatqanliqidin waqip bolduq. Guma, zangguy, duwa, piyalma qatarliq jaylarning puqraliri merhemetlik uqturush, mubarek yarliqlarni anglashni arzu qilip du’a we telepte turuwatqanliqi melum. Layaqetlik qazi ibrahim özige qarashliq jaylardiki puqralarning heq we hoquqlirini jari qilishni mesuliyetlik bilen ijra qildi. Heqni heq igisige yetküzüp, ikki terepni barawer razi qildi. Puqralar arisidiki heq telep, xusumet, adawet, jédel-majiralar we kona dewalar tamamen tügitildi. Muhemmed kérim mirza, lutpulla yasawullar yeken shehirini obdan muhapizet qildi. Ikkisu tewesidiki muhemmed ezim atliq bir kishi mundaq bir ehwalni yetküzdi: ehmedyar ishbéshi puqralargha jebir-zulum qilghanliqtin, bu jaydiki puqralar padishah hezretlirige ita’et qilip sheri’et hökmige muwapiq tekshürüp körüshlirini iltimas qilip erzlirini melum qilish üchün yolgha chiqiptu. Ularning yaxshi sa’ette yétip kélip padishah hezretlirining qobul qilishigha muyesser bolushini ümid qilimiz. Bu erzning mezmunidin aldinala xewerdar bolghanliqimiz üchün cheksiz xursen we memnun bolduq. Chünki jebir-zulumni tügitish, puqralarni zulum we azabtin xalas qilish tolimu ehmiyetlik muhim ishtur.
Ikkinchi sözimiz, sheri’etning rawaji üchün dawamliq tirishchanliq körsetmekliri lazim. Eger bir adem sheri’etning rawaji üchün wapat bolsa, undaq kishini choqum shéhitlik derijisige musherrep boldi, dep tonumaq kérek. Gheyret we himmetni serp qilghanda asasiy meqsettin chetnimeslik lazim. Bashtin-ayagh sheri’et hökmidin chiqmasliq kérek. Kishiler sheri’etke ri’aye qilishini adet we kesip qilishi lazim.

Erzning mezmunini yetküzgen muhemmed ezimge kiyim-kéchek, yol xirajet merhemet qilduq, wessalam.
Hijriye 1289- yili (miladiye 1872-, 1873- yillar).

Türkiy til bilen yézilghan inayetname:

Sheri’etning panahi bolghan abdullah qazi kalangha: merhemetlik we sa’adetlik salamlirimizdin kéyin melum bolsunki, mushu künlerde bu islam dölitide tengrining pezli bilen pütün a’ile tawabi’atliringizning xatirjemlikini, döletning küchlük we mustehkem, xelqning ita’etmen bolushini, milletni her türlük apet we meniwi balalardin pak saqlap ularning ishlirigha ghelibe ata qilishni tengrige iltija qilip, dawamliq besh waq namazdin kéyin du’a we telepte bolghanliqingizni izhar qilish, ghérib, ajiz, köngli sunuq puqralarning hajitini rawa qilip, ularning könglini sheri’et hökmini ijra qilish bilen xursen qilip, yaxshi du’asini éliwatqanliqingizni, özingizningmu musulmanlarning béshidin bu döletning nurining öchmeslikige du’a we telep bilen meshghul boluwatqanliqingizni xewer qilip, xet yézip padishah hezretlirining qobulluq nezerige musherrep bolushni ümid we arzu qilip, iningiz molla abdukérimni bir boghcha we bir at bilen salamgha ewetken ikensiz. Muherrem éyining yigirme beshinchi küni jüme namizidin kéyin sa’adet we sharapet bilen qobulluq nezerige musherrep boldi. Erzingizge yézilghanlarning hemmisidin waqip bolup qana’et hasil qilduq, köp xursen bolduq.

Tengrim dunyaning ehwalatlirini hemishe bilip turidu. Insan we jinlarning xojisi bolghan peyghembirimizning sheri’itining ötkür nuri bu yette sheher xelqining béshining üstige yénip turghan mesheldur. Étiqadliq we diyanetlik kishiler, xususen sheri’et ilmining ölimaliri bu dölet we sheri’etning rawajlinishi üchün da’im du’a we telepte bolushni özlirining zörür mejburiyiti dep tonuydu. Ularda peyghembirimizning sheri’etlirining rawaji, puqralarning xatirjem-parawanliqidin bashqa niyet we meqset yoq. Ümmetlirige cheksiz méhriban peyghembirimizning sheri’et nurlirining téximu keng tarqilishini meqset qilip sheri’etni rawajlandurush üchün meshghul bolushingiz lazim. Bu nurning ronaq tépishining xasiyiti we netijisi puqralarning asayishliqigha seweb bolidighanliqini bilishingiz lazim. Bu besh künlük alem ötüp kétidu. Qiyamet küni musheqqetliktur. Tapshuruwalghan mejburiyetni yaxshi ada qilip axiretlikingiz üchün tirishchanliq körsiting.

Dölitingizning ziyade bolushi üchün tengrining dergahigha heqiqiy sadiqliq bilen du’a we iltijani ziyade qilishingizni ümid qilimiz.
Molla abdukérigha serupay we xirajet iltipat qilduq. Özlirige kiyim-kéchek, selle-kula, romal merhemet qilip ewettuq, wessalam.
Hijriyining 1294- yili (miladiye 1877- yili).

Yuqirida her bir weqeler bayan qilinghanda janabiy atiliq ghazining yaxshi exlaqliri az-tola zikri qilinghanidi. Bu yerdimu azraq yazduq. Tepsiliy yazsaq oqughuchi we ishtiküchilerge malal bolup kélishidin ensirep shunchilik zikri qilish bilen qana’etlenduq.
Exlaqiy hemide bar yerde elwette exlaqiy zemime mu bolidu, payda bar jayda ziyanmu bolidu. Gül tikensiz, hesel herisiz bolmaydu. Her bir mexluqatta yaxshi xislet bolghinidek, yaman heriketmu uningdin ayrilmaydu. Yaxshiliq bilen yamanliq qoshkézek bir tughqan bolup bir-biridin ayrilmasliq aditi ezeldin jari bolup kelmekte.

Hawa güldürlep chaqmaq chéqishi bilen rehmet yamghurimu elwette billle kélidu. Bundaq bolghandin kéyin, atiliq ghazining exlaq zemimelirinimu azraq bayan qilip ötsek, iskenjibinge oxshash sözimizge achchiq-chüchüklük temini bérip oqughuchi we ishitküchilerge zoq we lezzet béghishlishi mumkin.
Tarix kitablirida ilgiri ötken mu’ellip-aptorlarning burunqi padishahlarning yaxshi xislet, yaman süpetlirini bir-birlep bayan qilishtiki meqsetliri «kéyinki zamanda ötken padishahlar we hakim emeldarlar, yaxshi ish qilghan padishahlarning ömri uzun, döliti ziyade bolup, perzent we newrigiche döliti qolidin ketmey el arisida nami saqlinip, xalayiq ularning rohlirigha du’a qilidiken. Yaman ishlarni qilip, kishilerge zulum-azab qilsa, ömri qisqa, döletliri kutah bolup yer yüzide yaman süpet bilen meshhur bolidiken. Bundaq padishahlargha xalayiq zaman-zamanlarghiche lenet oquydiken», dep bilip özlirini yaxshiliq yoligha mayil qilip yaxshilar qatarigha qoshulsa ejeb emes, dégendin ibaret bolushi mumkin. Shu wejidin menmu atiliq ghazining yaman süpet we nalayiq heriketlirini azghina yézip körsitishni zörür dep bildim.
Atiliq ghazi shu qeder ulugh padishah bolghan bolsimu, birer diyanetlik, sadiq, dana, peziletlik kishini özige wezir qilmidi. Memliketni idare qilishning pütün ishlirini özi yalghuz qildi. Héchqandaq kishige ishenmidi. Shundaq döletperwer, hakimiyet ishlirigha tedbirlik kattaxan törem we kichikxan töremlerge axirqi ömride özi ichken sherbettin iltipat qildi. Ular ichken haman tesir qilip bu alemdin u alemge seper qildi. Welixan töremni yéngisarda tamning astigha basturup öltürdi. Buzrukxan töremni bolsa deslep «men töremning emri bilen kelgen», dep özige hemrah qilip bille élip yürüp yette sheherni qolgha kirgüzgendin kéyin, hejge bérip kelsile, dep yurttin chiqiriwetti.

Deslepki chaghlarda, atiliq ghazi bashqilar chong gunah ötküzse, nesihet qilip epu qelimini sürüp kechürüm qildi. Az xizmet qilsa, köp inam we éhsanlarni qildi. Kéyinki waqitlarda kichik gunah sadir qilsimu chong ghezep qilip éghir jaza berdi, belki yoqatti. Chong xizmet körsetse az iltipat qildi, belki birer bahanini qoyup qattiq ghezep we azab qildi. Ilgiri bir bagh béde, bir tawaq qétiq üchün adem öltürdi. Kéyin nechche-nechche ademler xaniweyran bolup tügiship ketse héchkimning dadigha yetmidi. Ish béshi, hakim, wilayet emeldarlirini qollap, östürüp zulumni rawajlandurdi. Bir tereptin musapir we mujawur sodigerler kelse, mallirini dölet ordisigha éliwaldi. Mal igisi arghamcha-toqunaq, oruma, kigiz, palaslirini qoltuqlap qaldi. Arqisidin «zakitini ber» dep zakatchi, mulazim qoshup qoydi. Mal igisi, pütün mélimni orda aldi, dése, mélingni ordidin al, hazir zakitini ber, dep qistidi. Na’ilaj jazanige pul élip zakatni bérip, özi qerz élip jénini saqlidi. Ordidin pulini berse aldi, bermise shu seweb bilen sergerdanliq kochisigha kirip weyran boldi.
Yéza-sehra, kent-qishlaqlargha ghelle-tanap ning pulini yighish üchün barghan mulazimlar 10 ming, 20 ming pul bolsimu, kéche barsa kéche, kündüz barsa kündüz texir qilmay yighiwalatti. Hergiz möhlet we purset bermeytti. Atiliq ghazining hökmining ittikliki mushu derijide idi. Xususen xoten xelqini niyaz hékimbeg, aqsuni abdurahman dadxah, bay we sayramni muhemmed imin toqsabe nahayiti xarab qildi. «Her yaghachning panisi özidin» dégen temsil hemmige meshhur bolghinidek, bu hakimlar puqradin pulni élip ordighimu berdi. Özining yanchuqlirighimu saldi. Lékin eyibni atiliq ghazining gedinige artti. Atiliq ghazining eyibi shu idiki, kirim-chiqimni esla sürüshtürüp körmidi.

Her bir wilayet hakimlirining 500din, eng azlirida 60 ― 70, birer 100din diwanbegliri bar idi. Her yili her bir kentke shu kent ichidin bir bayni tutup xalisun-xalimisun diwanbégi qilip belgilep nishan-destek béretti we derhal diwangha mulazimlarni qoshup pul, öshre-zakat yighishqa bashlaytti. Diwanbégi bir yil tamam bolghuche öshre-zakat, déhqanchiliq béji qatarliqlarni puqralardin sheri’etke muwapiq yighiwélip, orda xezinisige tapshurup bérip bolghandin kéyin, bu palaket basqan diwanbeglirini tehqiqlep tekshürüsh üchün jallat süpet mulazim, zalim mirzilarni chiqiratti. Bu mulazim, mirzilar birni on, onni yüz qilip xetlep «heqiqetlep» tekshürgenliktin, diwanbeglirining zimmisige 20 ming, 30 ming tengge pul chüshetti. At-ulagh, kigiz-kéchek, yer-su hetta qazan-qoshuqqiche sétip mulazim we mirzilargha tapshuratti. Mubada mal-mülki chiqishmay qalsa, diwanbegliri: «orda xezinisige munche ming tengge qerzdarmen» dep hüjjet béretti. Diwanbegliri puqralardin yighiwélip orda xezinisige tapshurghan pullarni «sheri’et toghrisidin», dep ataytti. Diwanbeglirining özidin laghan pulni «heqiqet toghrisidin» dep ataytti. Erz-dad qilsa yene shu hakim, mulazim, mirzilargha chiqirip béretti. Bular özining xahishi, qolidin kélishiche qilmighan zulumlirini qilip yene alatti, qazilarning ehwalimu shundaq idi.

Ikkinchi qétim xitaylarning kélishini ümid qilip otughat we qalpaqlirini saqlap kelgen, köngülliri düshmenlik we intiqam oti bilen tolghan qedimiy beg we begzadilerge ejelning waqti yétip ölüp ketse uni atiliq ghazi özining paraset nuri bilen derhal biletti. Ularning miras bajlirini yighip kélish üchün zalim, pes tebi’et mirzilarni chiqiratti. Misal üchün éytqanda, mirza qasim mihter, mirza abdullah buxarilarni aqsuluq abdullah diwanbégining otughat cheshmedarini 5000 tengge, dik qalpaq xitay ni 10 ming tengge, dep baha qoydiyeni bir otughat we bir qalpaqning bahasi 15 ming tengge boldi. Qalghan mal-mülüklirinimu mushu teriqide bahalidi. 40 Tenggidin bir tenggini miras béji dep hésablighan 46 ming tengge boldi. Abdullah diwanbégining pütün mal-mülüklirini pulgha sundurup hésablighanda 28 ming tengge boldi. Miras béjining qalghinini uruq-tughqan, yar-burader, mulazim, xizmetkarliridin qerz élip berdi.

Abdullah diwanbégining qizi aliy ordida xanishlar qatarida atiliq ghazining nikahida idi. Bext-dölet yüz örüp zawalliqqa yüzlengende, padishah we ulughlarning pé’il-xuylirimu yötkilip qalidiken. Puqra-re’iye, emeldar-sipah, xizmetchi chakarlarningmu hal-ehwali özgiridiken. Yigit-serwaz, emir, sipahlar ton-serupay, kiyim-kécheklirini kiyip, atlirini minip, pullirini xejlep, aghiche-xotunlarni élip köngülliri xalighan ghiza-tamaqlarni étip yep, éghizlirida chishlep, chishlirida chaynap turuqluq, atiliq ghazining shikayitidin tillirini esla yighmidi. Tuz heqqigimu yüz xatire qilmidi. Axir jazasini tartti. Tuzkorluq qilghanning netijisini kördi.

Shundaq neqil qilidu, qeshqerning peyziwat yézisida bir adem étizgha uruq chéchip qosh heydewatqaniken. Yene bir kishi kélip, «ey burader, néme téridingiz», dep soraptu. «Néme térimaqchidim, xitay téridim», dep jawab bériptu. Bu jawabni anglap sorighuchi kishi heyran bolup ötüp kétiptu. Alte-yette aygha qalmay, dégendek xitaylar kélip héliqi étizliqqa chüshüp gazarma qilip yétiptu. Ikki puqra bir yerde bolsa xitaylarning kélidighan xewerlirini éytiship, rast-yalghan sözlerni toqushup özlirini xush qilatti. Bu sözlerning rastliqigha ispat bolsun üchün ésimge kelgen mundaq bir weqeni bayan qilip ötey: burunqi chaghlarda zamanning zahit, dewranning abitliridin, qilghan du’aliri ijabet bolidighan üch zahit bir terepke seper qilghaniken. Bir yerge barghanda yol üstide yatqan bir munche chérigen ustixanlargha közi chüshüptu. Ular: bu kona söngekler qandaq mexluqning söngikidu? Ehwaldin waqip bolsaq, déyishiptu. Biri du’a qilsa, shamal chiqip söngeklerni yighip bir-birige tutashturuptu. Yene biri du’a qilsa söngekke gösh, pey, tomur peyda boptu. Üchinchisi du’a qilsa, söngekke jan kiriptu we échirqap ketken zor bir shir sekrep qopuptu. Eslide bu shir achliqtin ölüp qalghaniken. Tirilgendin kéyin üch zahitni pare-pare qilip yep kétiptu. Tilep tapqan xitaylar héliqi qayta jan kirgen, ach qalghan shirgha oxshash boldi.

Eziz buraderler, tarix kitablirida burunqi ötken padishahlarning méhir-shepqet bilen qehri-ghezep, güzellik bilen setlik, yaxshi exlaq bilen yaman exlaqlirini birlikte teswirlinip bayan qilinip keldi. Buningdin kéyinki padishah, wilayet hakimliridimu yuqiriqi süpetler bolushi mumkin. Chünki padishah, wilayet hakimlirining méhir-shepqet, éhsan we inam ata qilmay charisi yoq. Ghezep we siyaset ishletmey yene ilaji yoq. Padishah bolghan kishi yawash, rehimdil bolup, siyaset ishlitishni özige lazim we rawa körmise, puqralarda bext we xushalliq, huzur we parawanliq hasil bolmaydu. Yurtta bölünüsh, ittipaqsizliq peyda bolup halaketke yüz tutidu. Eger padishah zalim, qezri-ghezeplik bolup, adalet we heqiqetni lazim tutmisa, puqralarda tinchliq we asayishliq bolmay zulum qilinghuchilardin birer segek, seher qopidighan kishining qilghan du’asi tengrining dergahida qobul bolup qalsa, undaq kishining ah dep yighlighan köz yashliri mewj urup turghan qanliq deryagha aylinip, héliqidek zalim padishahlarni, uninggha tewe xizmetchi-xadim, chakar-mulazim, tugh-bayraq, kanay we elemliri bilen qoshup gherq qilip nabut qilishi mumkin. Bu alemning hadisiliridin we ötmüsh weqeliridin tejribe hasil qilip ibret élish lazim. Chünki «eqil parasetning igiliri, ibret közi bilen chongqur qaranglar!» Dégen ayet bar.

Parche:

Tekiye qilmay ezizler dewleti ildamighe,
Bash yaningdin pat alurler dewleti iqbalini.
Yatquzup jismi letifingni bu tiyre xak üze,
Yoq étip sewlet heshemni pes qilurler nayni .

Keremlik tengrim, özige xas qudriti we hékimiti bilen dölet we német igiliridin, özi bergen dölet we németlirini élishni irade qilsa, aldi bilen ularning xuy-pé’ilidiki yaxshiliqni élip tashlap uning ornigha nalayiq ish, yaman exlaqlarni kirgüzüp, dölet we németlerge shükri qilishtin yandurup, kuprani német qilidighan qilip, andin dölitining aptipini qarangghulashturup, bext-teleyning nurini xire qilip belki üchürüp yoq qilidiken. Yene bir döletke layiq kishini belen perwaz qildurup, béshigha padishahliqning tajini kiydürüp, nöwetni uninggha bérip kanay-sunaylirini sadagha keltüridiken. Ulugh tengrim, xahi padishah, xahi gaday bolsun besh künlük bu dunyada yaxshi ishlarni berpa qilip, yaxshi nam bilen kétishni nésip qilghaysen, amin.

Parche:

Bu alem ichre yaxshi et imaret,
Ki qalghay nik nam hem baqaliq.
Wereq ichre qéliptur yaxshi atlar,
Ege kisiraghe oxshe qilse shehliq.

Hebiybulla Ablimit neshirge hazirlidi

http://healthyhabit365.com/vaccine-diabetes-officially-announced-entire-world-celebrating-news/

Shundaq bir parlaq heqiqet  ilim dunyasigha ayandurki, dunyada mewjut 7000 xildin artuq tilda sözlishidighan insanlarning tarixiy tereqqiyati we medeniy hayat sewiyisi nurghun tarixiy jeryanlar bilen zich munasiwetlik ikenligini  körsetti

Insaniyetning qedimki ejdatlirigha munasiwetlik bolghan tetqiqati üchün 50 nechche yilliq hayatini serp qilip pulattek délillarni toplighan in’giliz tarixshunasi, arxé’olog jeymz chéchword ((James Churchwardning bu sahediki tetqiqatliri netijiside yézilghan wekillik xarektirge ige kitawi « mu qurughluqi » da , insaniyet texminen buningdin 200 ming yil burun « mu qurughluqi » da peyda bolghanlighi sözlinidu.
Aptor bu kitawida insanlarning allah ta’ala teripidin yaritilghanlighini nahayiti yaxshi delilligen.
Aptor bu kitawida, yene uyghurlarning insaniyet medeniyitining peyda bolishigha mustehkem asaslarni salghan yadroluq millet ikenligini, démek parlaq insaniy medeniyetning tunji qedimqi ustazi del uyghurlar ikenligini , uyghurlar  « buyuk uyghur impériyisi» i qurup asya we yawrupa qit’elirini özleshtürgenligini we ilim – penning herqaysi saheliride, eng yüksek derijide güllinishni wujutqa keltürgenligini alahide söyünüsh bilen tilgha élip , bu impériyining térituriyisi , qudriti , tesiri we dölet qurulmisi heqqidiki tepsilatlarni köpligen tarixiy hemde arxé’ologiyilik pakitlar bilen etrapliq otturigha qoyup , « uyghurlar medeniyet jehette eng ilghar xelq bolup , astronomiye , métallorgiye , toqumichiliq sana’iti , binakarliq , matématika , zira’et yétishtürüsh , ma’arip , doxturluq  tibabet we bashqa jehetlerde bilimlik xelq idi , yipek , taxta we métal üstige xilmu  xil gül – neqshlerni chiqirishning ustiliri idi . Altun , kümüsh , bronza ( tuch ) we séghiz topilardin heykel yasiyalaytti. Bu , misir tarixining bashlinishidin ilgiriki ehwallar idi » dep körsitidu .Xeritige qarang:

Mana buningdin melumki , uyghurlar mana shundaq qudretlik émpiriye halitide dunyani bashqurghan we ajayip qimmetlik medeniyetlerni meydan’gha keltürüp , pütkül dunyagha ma’arip , ilim – pen , medeniyet – sen’et we bashqa jehetlerde alahide etwa ustaz bolup tunulghan.
Aptor shu kitawida uyghurlarning zamanimizdiki köpligen milletlerning shekillinishining menbi’i bolghan bir millet ikenligi toghrisida mundaq dep yazidu : « héch qandaq shübhilenmey éytish kérekki , sherqiy yawrupa milletliri taghlarning hasil bolishidin aman qalghan uyghur xelqining ewlatliridur …Silawyanlar , téwtonlar , kélitlar , irlandiyilikler , brétonlar we basiklar  bularning hemmisi < ئۇيغۇر > dégen yiltizdin millet bolup shekillen’genler. Brétonlar, basiklar we heqiqiy irlandiyilikler yawrupagha kelgen uyghur xelqining magéntliq apet we taghlarning hasil bolishidin aman qalghanlarning ewlatliri bolup hésaplinidu.»
Aptor kitawida zamanimizdiki hindistanliqlar we parslarning millet bolup shekillinish tarixini mundaq sherhiligen : « uyghur impériyisining gherbiy  jenubida taghlar hasil bolghandin kéyin , aman qalghan uyghur xelqining ewlatliri , émpiriye halak bolup 8  10 ming yildin kéyin tentenilik rewishte qayta tarixiy sehnige chiqti . Ular dawanlar arqéliq tüzlengliklerge yol élip , özlirining taghlardiki makanlirini töt türküm bolup tashlap kétishti . … Taghlardin birinchi türkümde hindiqush taghlirida yashighan uyghurlar chüshken . ,… Bular kéyin hindu  ariyanlar süpitide melum boldi . …. Bu köchüsh miladididn ilgiriki 2000  1800  yilliri bashlinip , miladidin 1500  yili ayaqlashqan . Uyghurlarning ewlatliri bolghan bu hindu – ariyanlar nechche yüz yil dawamida , awghanistan we keshmir arqiliq hindistan wadiliri yönilishide algha ilgirlep , axiri u yerlerning heqiqiy turghunliri bolghan naga– mayalarni siqip chiqirip , pütkül shimaliy hindistanni öz ilkige aldi …. Bu , hindistanda hemmila yerge tarqalghan hazirqi insan tipining shekillinishige élip keldi . Texminen shu dewrde uyghurlarning shimalidiraq yashighanliri , pes dawanlar arqiliq iran dalasi bilen paris qoltughining sherqiy  shimal qirghiqidiki rayunlargha chüshken . Bu uyghurlar kéyinrek parslar dep ataldi . Uyghurlarning yene bir qismi ongay ötkellerdin ötüp , kaspiy déngizining jenubigha , ermenistan we zagros taghlirining sherqidiki midiye dep atilidighan yerlerge orunlashti . Bu yerge orunlashqan uyghurlar bolsa midiyanlar namini aldi . Midiyanlarmu , parslarmu « mu quruqlighi » da yashighan « ax raya » qebililiridin uyghurlar arqiliq peyda bolghan ariyanlardur . Ular yanila tinch okyandin ötüp asya we yawrupada öz qudritini namayan qilghan buyuk uyghur émpiriyisining kéyinki ewlatliri bolup hésaplinidu . Bu xelqlerning irqi te’elluqlighi , tili we dini bir  birige nahayiti oxshushup kétidu . Ular ezeldinla bir xelq tursa , bashqiche bolishi mumkinmidi ? »
Elbetteki , bügünki uyghur milliti bilen hindi , pars milletlirining tili , örp – adetliri , turmush usuli , chiray shekli , beden tüzülishi qatarliq jehetlerdiki köpligen oxshashliqlar bizni aptor « qédimqi qurughluq mu » namliq kitawida otturigha qoyghan köz qarashlargha qarita salmaq mu’amilide bolushqa indeydu …. !
Aptor bu kitawida « insanlarning eslidiki wetini (« mu qurughluqi ») barliq qedimqi yéziqlarning achquchi » dep yézip , buninggha munasiwetlik pakit  delillirini otturigha qoyup , « séhirlik yéziq » mesiliside uyghurlarni derhalla tilgha élip , « uyghurlar bolsa adette sanlarni ipadilesh üchün tik yaki tüz siziqlardin paydilan’ghan,…» dep körsitidu .
Aptor « muning qutsal simwolliri » namliq kitawida bolsa : « pütkül mu medeniyiti dewridiki insanlar uyghurlarningkini asasliq halda tallighan . ……. Uyghurlarning étiqat , bilim , ijtima’iy hayat , insan bilen tebi’et otturisidiki tengpungluq , insan bilen ka’inat arisidiki qurulmilar jehettin qaldurup ketken asaslar nahayiti toghra », dep yazidu .
Melumki , insaniyet medeniyitining peyda bolush tarixi we tunji makani toghruluq yawrupa tarixchiliri qédimqi misir , babilon , gritsiye we rim émpiriyisi , andin qalsa junggu we hindistanni tilgha élishidu .
Emma jeymz chéchwod 50 yilliq izdinishlirining semerilik méwisi bolghan « uluq uyghur émpiriyisi » namliq kitawida buni ret qilip , mundaq deydu : « uyghurlar mundin 20000 yil burunla medeniyetning yuqéri pellisige yetken . Ular astronomiye , kanchiliq toqumichiliq , arxéologiye , matématika , yéza égiligi , yéziq , tibabetchilik we bashqa penlerni biletti . Ular yipek , métal we yaghachtin heshemetlik buyumlarni teyyarlashqa mahir idi . Altun , kümüsh , brunza we laydin heykellerni yasaytti . Bularning hemmisi misir medeniyiti peyda bolushtin ilgiri yüz bergen . Qédimiy grék , xaldéy , wawilonlar , parslar , misirliqlar we hindilarning medeniyiti qédimiy « mu » dewride yaritilghan uyghur medeniyiti asasida peyda bolghan .» ( uyghurche neshri , 14 – bet ) yuqérida körüp ötken türkche séximimu buning bir delilidur.
Shuninggha mas we uyghun rewishte , türkiyining «erginequn» (Ergine Qun) gézitide muherrem qilich teripidin «shi’ende qurulghan uyghur el’ihrami» namliq bir parche nahayiti qimmetlik  maqale élan qilin’ghan bolup , maqalide , « uyghur rayunida bayqalghan , yasilish dewri misir el’ihramidin 100 nechche yil burun bolghan , misirdiki el’éhramdin téximu igiz hem heywetlik bolghan el’éhramni yasighuchi xelq heqiqiy uyghur türkliridur . Bu rayun’gha kirish junggu hökümiti teripidin pütünley cheklen’gen . Chünki bu pramidilarning ichide proto  türk (Proto – Türk) yazmiliri mewjut . Bu rayun’gha hetta arxé’ologlarning kirishigimu qet’iy ruxset qilinmaydu . Chünki bu sirliq el’éhramlar  dunya tarixining qayta yézilishigha sewepchi bolup qélishi mumkin . Bügünki kün’ge qeder junggu chégrisi ichidiki shi’endin 100 kilométir yiraqliqtiki chinlishen téghi üstide qédimqi uyghurlar teripidin bina qilin’ghan 100 din artuq kichik el’éhramlar we igizligi 300 mitirdin igiz el’éhramlar mewjut . Bu el’éhramlarni tekshürüp – tetqiq qilish üchün 1994 – yili shenshi rayunida bir tetqiqat sayahiti élip barghan girmaniyilik alim hartwég hawstof  özining resim albomidin bir qanche resimning xelqqe körsitilishige ruxset qilin’ghan . Hawstofning qarishiche , piramidilarning bina qilinish tarixi eng az miladidin ilgiriki 2500 yillar etrapididur . Bu rayunning cheklen’gen rayun qilinip élan qilin’ghanlighi seweplik pramidalarning ichidiki misir piramidiliridinmu yuqéri téxnika bilen mumyalashturulghan jesetler we qédimqi türkche yazmilar heqqide tetqiqat élip bérish mumkin bolmaywatidu » déyilgen .
Tüwendiki resimler mana shu piramidalarning bir qismining körünüshliri :

Mana mushuning üzidinla uyghurlarning ma’arip , ilim – pen , téxnika we medeniyet – sen’et jehette qanchilik ilgiri ikenligi we qanchilik ilghar sewiyige yetkenligini nahayiti rushen köriwalghili bolidu .
Del shundaq bolghachqa , uyghurlar  hergizmu  orxun wadisidin tépilghan miladi Ⅸ esirge te’elluq uyghur yazma yadikarliqlirida déyilgendek « … Miladi Ⅸ esirdin bashlap yéziq qollunushqa bashlighan » , « ular miladi 840 – yili urxun wadisidin shinjanggha köchüp kelgende qédimqi uyghur yézighinimu bu rayun’gha bille élip kelgen » bolmastin , belki « mu quruqlighi » dewridila dunyagha kelgen we yéziq qollinishni eng baldur bashlap medeniyette eng aldinqi qatarda turghan éqil-parasetlik buyuk millettur!
Uyghurlar mana shundaq nahayiti uzaq zamanlardin bashlapla yéziq qollunup seltenetlik medeniyetlerni wujutqa keltürüp insaniy yashashning yollirini körsitiwatqanda , bashqilar xilmu – xil det – talash , jengge – jideller bilen aware idi , hetta bezi milletler ishtan kiyishni bilmey yawayi haywanlardek yashiwatatti . Bu heqte türkche ishlen’gen « boz qirning oyghinishi » namliq xeritide tepsili chüshenchiler birilip , uyghurlargha nispiten , « urush – jidelning ornigha edebiyat » mawzusi bilen uyghurlarning güzel insaniy hayatni eng burun bashlighanlighi , qedimi  tekkenla yerde ilim – meripet güllirining poreklep échilghanlighi qizghin  medhilinip , « …. Shundaq qilip uyghurlar türk , mungghul qewmliri ichide buyuk , ilghar bir qewm ikenligini namayan qildi , chinggizxan zamanigha kelgendimu ular qewmlerning terbiyichiliri bolghan idi . …. » déyilidu . Bu bahagha nahayiti yéqin halda fransiyilik  meshhur ottura asyashunas tarixchi grasér ependimu  1930 – yilliri yazghan « yaylaq impériyiliri » namliq kitawida qédimqi uyghurlar üstide toxtulup , « uyghurlar türk , mungghul xelqliri ichide eng ilghar xelq bolup , chinggizxan dewrige kelgendimu yanila terbiyiligüchilerdin idi » dep yazghan bolsa , amérikiliq tetqiqatchi dénis snor ependi  1960 – yilliri yazghan « ichki quruqluq asya » namliq kitawida uyghurlarni « türk tilida sözlishidighan musulman bolmighan xelqler ichide héch qaysisi uyghurlar yetken medeniyet derijisige yitelmigen » dep teripligen idi. Derweqe tarixta chinggizxandek qudretlik jahankeshtlermu bilim we éqil – parasette uyghur katip – baxshilirini ustaz tutqan we uyghur yézighini ögünüshke buyruq chüshürgen idi . Shuning bilen uyghur yézighi mungghullarning dölet yézighi bolup qalghan idi.
Ilim heqiqitige ottek muhebbetlik yene qanchilighan alimlarmu barki , ularmu uyghurlar we uyghur tili heqqide nahayiti qimmetlik eserlerni yézip nahayiti yüksek bahalarni bergen . Bulardin shwétsiyilik meshhur tilshunas gunnar yaring « uyghur tili » namliq 4 tomluq kitawini yazghan bolsa , gérmaniyilik proféssor gaba’in xanim uyghurlarning tarixi , diniy étiqadi , til – yézighi we medeniyet – sen’iti üstide tetqiqat élip bérishqa pütün ömrini béghishlighanki , ömürwayet turmushluq bolmay alemdin ötken we ajayip qimmetlik ilmiy netijilerni yaratqan bolup , uning « qédimqi uyghur tili » , « qédimqi türkiy tillar » , « hazirqi zaman türkiy tilliri» …… Qatarliq 10 nechche parche ilmiy esiri , 200 parchidin artuq ilmiy maqale we teqrizliri bar .
Ulardin bashqa türk alim , proféssorlardin meshhur proféssor doktur oktay sinan oghli mundaq deydu : « bizning tariximizning yaxshi tetqiq qilinishi üchün in’gilizchini bilidighan emes , uyghurchini bilidighan minglighan mutexesislerni yétishtürüp on minglighan wesiqilerni tetqiq qildurush lazim . » ( tetqiqatchi yazghuchi turghay tüpekchi oghli : « proféssor doktur oktay sinan oghli we türkche » , 289 – 290 – betler ) ,« uyghur türkliri dunyaning hazirqi we ötmüshidiki eng buyuk , eng insaniy medeniyitini yaratqan idi . Insanning bayashatliqi , huzuri we bext – sa’aditini asas qilghan dölet hakimiyiti chüshenchisini otturigha qoyup yurt sorighanlarmu uyghurlardur . Bashqa türk döletliri we axirida osmanliqlarmu hakimiyet bashqurushni ularning usuli buyiche dawamlashturghan . » ( shu kitap , 252 – bet ) ,  « türk dunyasi , hetta pütkül insanlar  uyghurlargha köp jehettin qerzdar . Uyghurlar eng buyuk medeniyetlerni meydan’gha keltürgen . Dunya buyiche insanning bext – sa’adetlik bolishini aldiniqi rette qoyghan dölet bashqurush éngini we tüzülmisini , nurghunlighan sen’et we téxnikini , eng ilghar tériqchiliq we sughurush we bostanlashturush usullirini ular ijat qilghan . Osmanliqni öz ichige alghan kéyinki türk döletlirining buyuk muwappiqiyetliri mana shu uyghurlardin kelgen … 20 yil burun yapuniyidiki jiddiy izdinishlirim jeryanida yapunlarning diqqiti qozghaldi . Hazir ular tetqiqatini bashliwetti . Biz yapunlar bilen birliship « uyghurlarni tetqiq qilish merkizi » ni qurishimiz lazim . Osmanliq arxip belgilirini tetqiq qilidighan bir bilim qoshunining yénida yene uyghur tili , yézighi we tarixi buyiche köpligen mutexesislerni  tézlikte  yétishtürishimiz lazim .» ( shu kitap , 283 – bet )
Oyghurshunas alim axmet jafer oghlimu « türk tili tarixi » , « qédimqi uyghur tili lughiti» namliq kitaplirida oyghurla we uyghur til – yézighi toghruluq keng sehipe ajritip tepsili melumat bergen . Bu yerde qisqiche köridighan bolsaq , « 5 – esirdin bashlap ilgiri öz qebililiri bilen , xéli kiyin bolsa qoshulghan bashqa türk qebililiri bilen siyasi birlikni meydan’gha keltürgen uyghurlar ottura asya türk tili we medeniyitining tereqqiy qilishi we tarqilishida nahayiti muhim rollarni oynighan .» ( « türk tili tarixi » ( 150 – bet ) , « ottura asyadiki eng bay mezmundiki türk edebiyati uyghur yézighi bilen wujutqa kelgen .» ( shu kitap , 169 – bet ) , deydu axmet jafer oghli .
Emdi , türkiye jumhuriyitining kona medeniyet ménistiri namik kemal zeybek ependi mundaq deydu : « …. Türkiyide qolliniliwatqan ‹uygharliq› sözining eslisimu ‹uyghurluq› tur . …. « hazirqi zaman tarixi » insaniyet tarixini eng köp 6 – 7 ming yil keynige qayturup sümerler bilen bashlinidu . … Emma tarixni téximu keynige süriwatqan tetqiqatchilarmu bar . Mesilen , « mu » ( MU ) uygharlighi namliq ilmiy maqalini köridighan bolsaq , uningda , bügün yashiwatqan dunyamizgha 12 ming yil burun hakim bolghan , dunyani bashqurghan bir impératurluq bar bolup , uning ismi uyghur impératurlighidin ibaret ….. Dégen uluq ilmiy heqiqet alahide otturigha qoyulghan » , « qollina – qollina ögünüp qalghan ashu « uygharliq » dégen sözge bir qarap baqaylimu ? Buning eslisi « uyghurluq » tur . «uyghurluq» dégen söz bir’az özgertilish arqéliq mana shundaq «uygharliq» déyilidighan bolup qalghan . … Bu uyghurlar zadi kim ? … Nime üchün uyghurluq ? Chünki , mundin 12 ming yil ilgiri asya we yawrupani uyghurlar bashqurghan we pütkül xelqlerge «uygharliq» ni élip kelgen idi . Bilin’gen pütkül medeniyetlerning tunji menbi’imu uyghurlar idi . …. Ata türk nime dédi ? Xosh , tarixiy qarashlirini ilgiri sürgenler uyghurlarni nege baghlaydu ? Jeymz chéchwod « mu uygharlighi » deydu we « mu qit’esi » qarishini otturigha qoyidu . Ata türkmu yuqéri qabiliyiti , alahide sezgü küchi we heqiqiy ilmiy tehlilliri bilen uyghurlarning atilirining ottura we sherqiy asyada yashighanlighini otturigha qoyidu . 50 ming yil burun ottura asyada bir – birige tutash déngizlardin terkip tapqan bir ichki déngiz bar idi . Bu ichki déngizning etrapida körkem bir medeniyet ( uygharliq ) bar idi. Bu uygharliq amérika qit’esini öz ichige alghan halda pütkül dunyani idare qildi , tesirlendürdi we uygharliqni tarqatti. …. » ( namik kemal zeybek : « anatoliyege qachan kelduq ? » )
Yene , meshhur tarixshunas morgan ependi : « dunya medeniyitining achquchi tarim derya wadisigha kömüglüktur . Qachan shu achquch tépilidiken , dunya medeniyitining sirimu shu chaghda échilidu .» dégen bolsa , rus alimi kuznitsof : « ottura asyani dunya medeniyitining bir ochighi deydikenmiz , shu medeniyetni yaratquchilar uyghurlar ikenligini onutmasliqimiz kérek .» dep alahide izahlaydu .
Emdi , uyghur xelqining 11– esirde ötken meshhur alimi , türkilog mehmut qeshqéri alemshumul shah eser « türkiy tillar diwani » ni yézip , uyghurlar we ularning tili , medeniyiti we bashqa türlük saheler bilen munasiwetlik bolghan ajayip qimmetlik chüshenchilerni otturigha qoyup , sherq medeniyet oyghunishining tunji basquchini we uyghur medeniyitining birinchi altun dewrini yaratqan idi . « türkiy tillar diwani » yawrupa ilim – pen alimide , bolupmu türkilogiye saheside zor weqe hésaplan’ghan idi . Bu heqte yézilghan némische , wén’girche , rusche in’gilizche kitap we maqalilar heddi – hésapsiz . Xususen , nöwette « türkiy tillar diwani » seweplik alimning yüksek hörmiti üchün b d t buyilni mehmut qeshqérining xatirlinish yili qilip békitti !
Meshhur sha’ir , tilshunas we xettat mirza elishir nawayimu uyghur tilining ajayip uluqwar til ikenligi toghrisida « ikki til toghrisida muhakime » namliq meshhur esirini yézip , özini tip qilghan halda sherq medeniyet oyghunishining ikkinchi basquchini we uyghur medeniyitining yene bir qétim güllen’gen altun dewrini yaritishqa qattiq küch serp qilghan idi .
Yene uyghur xelqining 11 – esirde yashighan buyuk mutepekkür sha’iri yüsüp xas hajip chong hejimlik dastan « qutatqu bilik » ( bext – sa’adetke érishtürgüchi bilim ) ni yazghan bolup , bu eser ilmiy we bede’iy qimmiti bilen jahan medeniyiti sehniside insaniyet tepekkürining isil durdaniliridin bolghan meshhur shah eserler qatarida uzundin buyan pexri orun tutup kelmekte . Yüsüp xas hajip bu esiride adil qanun yürgüzüsh , bilim , éqil – paraset we exlaqni izzetlesh asasiy mezmun qilin’ghan ijtima’iy ghayini otturigha qoyudu . Bu eser til we shé’iriy uslup jehettiki alahidiliki bilen uyghur shé’iriyitining 11 – esirdila xéli yuqéri sewiyige yetkenligini ispatlaydu .
Yene körsek , mundin 2 – 3 ming yillar burun asya – yawrupa chong quruqlighi otturisida shekillinishke bashlighan , kéyinki waqitlarda junggudin rimghiche bolghan keng rayunlar we nurghun memiliketler otturisida siyasi , iqtisadi , soda munasiwiti , dostane bérish – kélish we medeniyet almashturush pa’aliyiti keng da’iride élip bérilghan we yerlik ahalilar teripidin ‹ karwan yoli › déyilse , tarixta oynighan mislisiz katta roligha asasen ‹ dostluq yoli › , ‹ altun köbrük › dep teriplen’gen , uyghur xelqining bu yolning shekillinishi üchün qoshqan alemshumul töhpisige asasen girmaniyilik férdinant fon richtxofin teripidin tunji qétim « yipek yoli » déyilgen yolmu bar .
Bu yerde emdi shunimu alahide söyünüsh bilen tilgha élip ötimenki , 2005  yili 2 – ayda en’giliyide en’giliye xan jemeti sen’et akadémiyisi teripidin « türkiy xelqlerning ming yilliq sepiri » téma qilin’ghan körgezme uyushturulghan bolup , bu körgezme 1930 – yilidin buyan londonda oyushturulghan eng chong körgezme hésaplinidu . Körgezmige kök türk , uyghur , selchuq xanlighi we osmaniye émpiriyisige a’it tarixiy yadégarliqlar qoyulghan we türkiy xelqlerge a’it 370 parche asare – etiqe körgezme qilin’ghan . Bular nyuyorktiki mitropolitan muziyi , pétérsborgdiki hérmitagé muziyi , parizhdiki lur muziyi we bezi kishilerning qolidiki eserlerdin toplan’ghan . Körgezmide uyghurlargha a’it medeniy yadigarliqlar eng köp bolup , uyghurlargha a’it ming öy resimliri , turpan we qumul qatarliq yerlerdin tépilghan qédimqi uyghurlargha a’it tékistler , uyghurlargha a’it bolghan ölükler kitawi , iriq bitik , oghuzxan dastanining esli nusxisi , wiyana döletlik muziyxanidin élip kélin’gen qutatqubilikning esli nusxisi , béritaniye muziyxanisidin tallan’ghan uyghurche tékistler we herqaysi muziyxanilardin élip kélin’gen uyghur döliti mezgilidiki nurghun medeniy yadigarliqlar bar bolup, körgezmide birinchi sepke uyghurlarning tizilghan !!!
Bu jehettiki tepsiliy melumatlargha tüwendiki adrés arqiliq tuluq érishkili bolidu :
http://www.Turks.Org.Uk/index.Php?Pid=8

.Emdi tüwendikilernimu körüp qoyung :

Xelqaradiki uyghurlargha munasiwetlik bolghan muhim eserler munderijisi

19-esirlerde gherpliklerning eyni waqitta téxi ichilmighan ottora we shimali asiya ichki qurughliqigha bolghan kuchluk qiziqishi, shundaqla turluk siyasi -iqtisadi mesililer sewebidin köpligen chet’ellik ikispitiditsiyichiler asiya ichki quruqluqigha ichkirlep kirip turluk tekshurush pa’aliyetlirini ilip bérishi netijiside , mezkur rayondin köpligen tarixi medini yadikarliqlarni bayqighan we ularni öz memliketlirige ilip ketken. Mana mushu «oljilar»ning turtkiside ottora we shimali asiyadiki milletlerning tarixi, mediniyiti, tili qatarliq mesililerni tetqiq qilish qizghinliqi gherp elliride nahayiti ewj ilip ketken. Köpligen sherqshunaslar, altay-oralshunaslar, turkshunaslar we  uyghurshunaslar  yitiship chiqip, az bolmighan ijadi emgeklerni qilish arqiliq, ottora we shimali asiya xelqlirining tarixi we mediniyitini putun dunyagha namayen qilghan.
Töwendikiler mana shu jehettiki bir qisim muhim eserlerning aptorlirining munderijisi :
1.Choqan welixanow(1837-1865 , qazaq ): «choqan welixanow maqaliler toplimi»;
Choqan welixanow hazirqi rosiyege qarashliq sibiriyidiki omib shehiride toghulghan bolup, qazaq . U char rosiye hökumitining orunlashturishi buyiche eyni waqititki uyghur diyarigha kilip nurghun tekshurush xizmetlirini ilip barghan.
2. N.M. Pirzhiwaliski(1839-1888 , rus) : «ossoriye»(sibiriyeni tekshurush ç) ;«zeysandin yolgha chiqip qumul arqiliq shizang, xuangxining bash iqinigha birish» (tekshurush doklati);
3. W. Bartold (1869-1930 , rus ) : «mungghul istilachiliri dewridiki turkistan»,« ottora asiya tarixi heqqide omumiy eserler», «turk-mungghul xelqlirining tarixi we filologiyisi – ottora asiya, yiraq sherq»,«sherqshunasliqqa a’it eserler»,« yette su tarixi ochérikliri »,«ottura asiyadiki ékispiditsiye doklati », « türkistan »,« mongghullar istilasidin ilgiriki türkistan »,« qirghizlar », « türki we mongghul xelqlirining tarixi » ;
4. W.W.Radlof (1837-1918 , rus  ) : «sibiriye», «sibiriyidiki qedimqi izlar», «turki tillar di’alikt loghitining sinaq nosxisi», «herqaysi turki qebililerning ighiz edibiyat eserliridin tallanma» ;
5.S.I.Malof(1880-1957 , rus ) : «qedimqi turki wesiqiler», «siriq uyghur tilining morfoligiyisi we sintaksis», «altun yarugh», «qumul shiwisi», «lopnur shiwisi» ;
6. P.K. Kozilof(1863-1935 , rus ) : «mungghuliye amdu we uluk sheher qaraxoto»;
7.A. N. Birnishtam (1910-1956 ,rus ) : «honlar tarixining ochiriki», « 6-, 8-esirlerdiki urxun-insay turklirining ijtima’i-iqtisadi qurulmisi», «yettesu arxilogiye toplimi», «ughuzxan riwayitidiki tarixi heqiqet» ;
8. A.N. Kiropatkin ( rus ): «qeshqeriye»;
9. I.Y. Bichurin ( rus , 20-esir) : «qedimqi ottora asiyada yashighan milletlerning tarixigha a’it matiriyallar»;
10. A.M. Shirbak ( rus , 20-esir) : «tilshunasliqta altay qiyasi»,«shinjangdin tipilghan 10-,13-esirlerdiki turkche tikistlerning giramatikisidin ochiriklar»,«yingidin bayqalghan ronikche tikistler» ;
11.Baskakof ( rus , 20-esir) : «altay tilliri», «turki tillar»;
12. D.I.Tixonow ( rus , 20-esir) ;1966 – yili « 10- 14- esirlerdiki uyghurlarning ijtima’iy, iqtisadiy qurulmisi » digen eserni yézip élan qilip, uyghurlarning bu dewr tarixi heqqidiki tetqiqatni téximu chongqurlashturdi. Yene shu sowét ittipaqi alimi malyawkin 1983- yili « 9- 12- esirlerdiki uyghur döletliri » digen eserni yazghan bolsa, sowét ittipaqi alimliri 1988- yilidin bashlap tixwiniski we litwiniskilarning bash muherrirlikide kolléktip halda köp tomluq « qedimqi we ottura esir dewridiki shinjang tarixi » digen eserni yézip töt tomni neshrdin chiqardi.
Bu eserde gherptiki alimlarning uyghur diyari we uyghurlarning tarixi heqqidiki eng yéngi tetqiqat netijilirini özige mujessemleshtürgen bolup, bu eserning birinchi tom altinchi bapida qedimqi yunan, rimlarning eserliridiki shinjang tarixigha a’it matériyallardin zor miqdarda paydilinip, élimizning peqet xenzuche tarixi matériyallarghila tayinidighan tarixchilarning közini échip qoydi.
13.S.W. Kilyashtorni (20-esir) : «qedimqi turk yiziqidiki abidiler» ;
14.    A. G. Maliywkin(20-esir): «8-esirdiki turpan xandanliqi», «9-esirning kiynki yirimidiki gensu uyghurliri we tangghutlar» , «840-848-yilliridiki uyghurlar we jonggo», «9-,12-esirlerdiki uyghur döletliri» ;
15. W.M. Nasiliw (20-esir) : «urxun-yinsey yadikarliqlirining tili», «urxun yiziqida xatirlen’gen turki tildiki yadikarliqlar» ;
16. N.F. Katanof (xakas turkliridin kilip chiqqan) : <كۇن چىقىش ئۇيغۇرلىرىنىڭ تۇرمۇشى>;
17. Yakubowiski : 1947- yili « erep, paris menbeliridiki idiqut ulugh uyghur éli  (9- 10- esirler) » digen maqalisini élan qildi. U bu maqalisida erep we paris tilidiki yazma matériyallar arqiliq turpandiki idiqut ulugh uyghur élining 9- 10- esirlerdiki tarixini bayan qilghan.
18.Girum girzhimaylo: « junggoning gherbidiki sayahet xatiriliri». Bu eserning 2- tomida tengritaghning shimalining ötken dewrlerdiki tarixi heqqide mexsus toxtalghan. Bu eserdimu yuqérida tilgha élin’ghan girigoriyowning esirige oxshash uyghurlartarixi heqqidiki matériyallar kirgüzülüsh bilen birge bu eserlerge birmu-bir izah yazghan;
19. Pirawuslawiye épiskopi bichurin : « qedimqi wehazirqi zamandiki jungghar oymanliqi we türkistanning omumiy ehwali » we « qedimqi shirqi türkistanning milletler tarixigha da’ir matériyallar »;
20.Birétschnéydér : « ottura esirdiki uyghurlar» ;
21. Dossan : « mongghul tarixi  chinggizxandin tömürlenggiche » ( uyghurlar tarixigha chétilidu).
Yapuniye:

1. Nishi tokojiro(1847-1912) : «ottora asiya xatiriliri» ;
2.Otani ko’ol(1876-1948) : «gherbi yurtning arxilogiyilik resim shejerisi», «yingi gherpke sayahet» ;
3.  Xinotsu tomu (1866-1920) : «ili xatiriliri» ;
4. Matsuda toshi’o (1903-1983): «köchmen milletlerning tarixi», «ottora asiya tarixi», «qedimqi tengri tighining tarix-jughrapiyisi»;
5.Omimora xiroshi(20-esir): «qedimqi uyghur yiziqidiki tilxet we höjjetler toplimi».
6. Nishixama juntaru(20-esir) : «qedimqi dunxuang putukliri», «uyghurche budda kilassik eserliri», «gherbi rayon mediniyitige da’ir matiriyallarning retlinishi we tetqiqat» ;
7. Yamada nobo (20-esir) : «qedimqi uyghurche matiriyallar we ularning sherhi», «qedimqi uyghurche toxtam wesiqiler toplimi»,«qedimqi uyghurche soda-sitiq toxtamnamilirining formati», «istambul unwirsititi kutupxanisida saqliniwatqan gherbi yurtqa a’it yadikarliqlar», «otani ikispiditsiye etriti ilip kelgen uyghurche yadikarliqlarning munderijisi» ;
8. Mori masa’o(20-esir) : «qedimqi uyghurche qanun wesiqilerge a’it mesililer», «qedimqi uyghurche teklik sitish toxtamnamisi», «böguxan we quju», «urxun yadikarliqlirining tonulishi», «elshir nawayi»;
9. Oda yotin(20-esir) : «qedimqi uyghur yiziqidiki sekkiz yukmek heqqide izdinish» ;
10.Kodara kogi(20-esir) : «shiwitsiye milli moziyida saqliniwatqan qedimqi uyghurche yadikarliqlarning waqitliq tizimliki» ;
11.Shugayto masaxiro(20-esir): qedimqi uyghurche yadikarliqlarning tetqiq qilinishi»,«buyuk biritaniye muziyidiki qedimqi uyghurche qolyazmilar» ;
12.Xamada masami(20-esir,chaghatay wesiqiliri tetqiqatchisi) : «zepername»(kucha dihqanlar inqilabi toghrisiki eser we bu toghirliq tetqiqat), «tarixi eminiye», «ghazat dermuluk chin heqqide», «ili kirzisi we uyghurlar», «xoten tarixi» ;
13. Manu iyji (20-esir) : «baburnamining sihri kuchi», «tarixi reshidi»,«babur we hirat» ;
14.Moriya sotaka’o (20-esir) : «dunxuangdin tipilghan yuen dewridiki qedimqi uyghurche budda rahipliri yazmiliri» ;
15.Xanida toro(20-esir) : «tang solalisi bilen uyghurlarning munasiwiti heqqide tetqiqat», «turkler we budda dini», «uyghurche buddizim kilassik eserliri», «gherbi yurt mediniyet tarixi», «turpandin tipilghan mani muxlisliri tilawetname parchisi» ;

Gérmaniye:

1.Albirt fon likok (1860-1930) :  «shinjangning mediniyet xeritisi», «sherqi turkistanning yer asti bayliqliri», «idiqut» ;
2.A. Gronwidil (1856-1935) : «qedimqi kucha», «giritsiye, turkistandiki qedimqi budda ibadetxaniliri»;
3. Fon gaba’in (1901-1993 , ayal) : gérmaniyelik anni fon gaba’in (1901- 1993) pütün ömrini uyghur tili, medeniyiti, tarixi, dini we sen’itini tetqiq qilishqa béghishlidi we bu heqte ilgiri – kéyin bolup 300 parchidin artuq eser yazghan bolup, pütün dunya étirap qilghan uyghurshunasliqning asaschiliridin biri, u aldinqi esirning 20- yilliridin bashlap, ustazi w. Bang bilen birliship 6 tomluq « türkche (uyghurche) turpan tékistliri » we « qedimqi uyghur tilidiki < سامىتسو ئاچارىنىڭ تەرجىمھالى> (shüenzangning terjimihali) » digen eserlerni teyyarlidi. 1941- yili dewr bölgüch ehmiyetke ige esiri « qedimqi türk tili (uyghur tili) girammatikisi » digen eserni yazdi. 60- yillardin kéyin u özining tetqiqat yönilishini asasliqi uyghurlarning tarixi, medeniyiti, diniy étiqadi we sen’itige qaratti hem bu jehette shanliq netijilerni qolgha keltürdi. U aldinqi esirning 40- yillirining axiri 50- yillirining béshida « qedimqi türkler hayatida sheherning roli»,«uyghurlarning deslepki mezgildiki tarixi », « türk we uyghurlar arisidiki buddizim », « qedimqi uyghurlarning yilnamisi », « ottura asiyada buddizim », « idiqut ulugh uyghur éli », « turpandin bayqalghan buyumlardiki metbechilik téxnikisi », « idiqut ulugh uyghur élide turmush » (ikki tom), « ottura asiyashunasliqqa kirish » qatarliq muhim eserlerni yazdi. Uyghur sen’et tarixi heqqide abide xaraktirlik eser « uyghurlarning buddizim sen’iti » we «uyghurche yézilghan budda sutraliridiki yaghach oyma qisturma süretler heqqide tetqiqat» qatarliq eserlerni yézip chiqti.
4. Omiliyan pritsak (20-esir) : «turki edibiyatining asasliri», «qaraxanilar döliti», «ughuz yabghu impiriyisining weyran bolishi». «qarluqlardin qaraxanilar dölitigiche» ;
5. J. Markward (20-esir) : «qedimqi turklerde yilname», «komanlar» ;
6.Imirsak (20-esir) : «sak tilining girammatikisi ustide tetqiqat», «udun yiziqidiki altun yaruq nomi»;
7. Hirman wambiri (20-esir) : «chaghatay tili heqqide tetqiqat», «semerqent tarixi»;
8. Willi ban’g (20-esir) : «turkche turpan tikistliri» ;

Rosiye we girmaniyedin bashqa eller

1. Sitansilas zholin (1797-1873, firansiye) : «sherqi turk tarixigha a’it matiriyallar» ;
2.Awril siteyin (1862-1943 , en’giliye tewelikidiki win’giriyilik) : «gherbi rayon»,«gherbi rayon arxilogiyisi»;
3.W.Tomsin(1842-1927, daniye) : «urxun-insay yadikarliqlirini yiship oqushtin deslepki netije» ;
4.Siiwin hidin(1865-1952 , shiwitsariye) : «ottora asiyani kisip ötush», «jonggoning gherbi shimalini tekshurushtin doklat», «1899-1902- yillarda asiyani tekshurushtin ilmi netijiler» ;
5.Gunnar yaring (1907-? Shiwitsiye) :«ottora’asiyaheqqide chöchek riwayetler», «uyghurshunasliq», «uyghur til tetqiqatigha a’it matiriyallar», «shiwitsiyidiki turkshunasliq», «jenubi shinjangdiki shiwitsiye missionirlirining xewerliride tilgha ilin’ghan itnugirafik mesililer», «ottora asiyadiki turki xelqlerning en-belgiliridiki alahidilikler», «qeshqerge qayta seper»;
6.Idwar yuhannis(1865-1918 fransiye) : «gherbi turk tarixigha da’ir matiriyallar»,«mani dinining jonggogha tarqilishi» ;
7. Ribni girot(1906-1968 , fransiye) : «turk xanliqining menggu tashliri toghrisida muhakime»;
8. Dabri dé tirsant(1826-1893 , fransiye) : «jonggo yaylaqliri we gherbi yurttiki islam dini»;
9. Monik ma’ilarid(20-esir,fransyelik ayal tetqiqatchi) : «kuchardiki qedimqi izlar», «gherbi yurttiki ming öy we imaretler», «qedimqi idiqut xanliqining maddi mediniyiti» ;
10.Légéti (20-esir, win’giriye) : «atillaning nesepnamisi we honlardiki tun’gus nami», «turk tilining loghet fond tarixi» ;
11.K.Brokilman(20-esir,win’giriye): «qedimqi turkistan itnugirafiyisi»,«mehmud qeshqiri bayanidiki 11-esirdiki turki tillar we quwmlar»;
12.W. Grosit(20-esir, fransiye) : «yaylaq impiriyisi» ;
13. Jeymz  hamilton(20-esir, amirika): «besh dewrge a’it uyghur tarixi matiriyalliri», «ikki tikin hikayisi heqqide», « 9-,10- esirlerge a’it qedimqi uyghur yiziqidiki dunxuang tikistliri», «9-,10- esirlerge a’it turkche-sughdiche dunxuang tikistliri» ;
14.Zhan pol roksi(20-esir,fransiye):«altay tilliridiki milletlerde sirliq haywan we ösumlukler»,«altay tilliq milletlerdiki ulum-yitim»,«turk we mungghul tilidiki milletlerning dinliri» ;
15.J. Kilawsin(20-esir, en’giliye) : «turk we mungghul tilliri tetqiqati», «13-esirdin burunqi turki tillarning itmologiye loghiti» ;
16. X.W.Bil(20-esir,en’giliye) : «udun tékistliri» ;
17.K.Sizigild(20-esir,win’giriye): «turki tilliq uruq qebililer we ularning tilliridiki bulunush», «kawkaz honliri we awarlar», «qarluqlarning millet teweliki» ;
18.D.Sinoz(20-esir, win’giriye, oral-altay ilmi jemiyitinng sabiq re’isi) : «turkche budda höjjetlirining omomi munderijisi»,«5-esirde milletlerning kuchushliri», «ughuzxan dastani heqqide», «turk impiriyisining tarixi roli» ;
19.N.Isidu (20-esir,win’giriye): «790-791-yilliridiki beshbaliqtiki uyghur we tubutler» ;
20. Bazin (20-esir, fransiye) : « qedimqi turklerde kalindarchiliq» ;
21. Charliz bolgir (firansiye): «yaqupbekning terjimihali»;
22. Hamilton (esli amérikiliq bolup, 1974 -yili fransiye dölet tewelikige ötken ,  fransiyelik tarixshunas) 1954- yili doktorluq ilmiy maqalisi « besh dewr mezgilidiki uyghurlar » digen esirini élan qildurdi. Arqidin 1971- yili u yene « dunxuangdin tépilghan ikki tékinning hikayisi » digen esiri arqiliq türk edebiyatshunasliqi boyiche doktorluq unwanigha érishti. 1983- yili yene ikki tomluq büyük esiri « dunxuangdin tépilghan qedimqi uyghur yazma yadikarliqliri heqqide tetqiqat » digen esiri arqiliq firansiye dölet doktorluq unwanigha érishti. U öz ömride mexsus eselerdin bashqa yene nechche on parche ilmiy maqalilerni élan qilghan bolup, uning ichide wekil xaraktirige ige bolghini « toqquz oghuz we on uyghurlar heqqide tetqiqat » digen esiri bolup, uyghurshunasliq tetqiqatida muhim orun tutidu;
23.Samolin (amérikiliq alim) : 1964- yili « 12- esirdin burunqi sherqi türkistan » digen eserni yézip chiqti, u bu esirini 1961- yili yazghan doktorluq ilmiy maqalisi « tarim oymanliqining türklishishi » digen esirige asasen yazghan bolup, uyghur tarixini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige;
24.Kordir : (firansiyelik xenzushunas ) . Uning « junggoning omumiy tarixi » digen esirining ikkinchi tomida pütünley digüdek türkler we mongghullarning tarixi bayan qilin’ghan. Uyghur tarixi;
25.Giré’ossét : (fransiyelik alim ) : « yiraq sherq tarixi » we « bozqir émpiriyiliri »;
26. Gubél ( fransuz) : u 1739- yili uyghur tarixigha munasiwetlik bolghan « mongghul tarixi » namliq eserni yazghan;
27. Déguyginis : (fransuz) « hunlar we türklerning étnik menbesi heqqide tetqiqat»,    töt tomluq katta eser « hunlar, türkler we mongghullarning omumiy tarixi »
28.Kilaprot: 19- esirning bashlirida parizhda némis tilidiki meshhur esiri «uyghurlarning til – yéziqi heqqide tetqiqat »i élan qilindi,

Turkiye

(uyghur jemiytige bir qeder chong tesir körsetken eserler birildi)

1.Kazimbik eli(19-esir, turkiyede tunji bolup uyghurlar toghrisida tetqiqat ilip barghan  tetqiqatchi): «uyghurlar toghrisida tetqiqat» ;
2.Ehmet rifat : «turki tillar diwani» (tunji bolup mezkur eserning turkche nosxiisni chiqirip, diwanshunasliqqa asas salghuchi);
3.Zeki welidi tughan(20-esir): «bironining qelimi astidiki shimaldiki milletler»;
4. Rishid rehmet arat(20-esir) : «turk tilidiki turpan yadikarliqliri», «qedimqi turk hoquq wesiqiliri», «qedimqi turk shi’iriyiti» ;
5.Rishat genji: «qaraxanilarning dölet teshkilati» ;
6.Sinash tigin: «uyghur yiziqida yizilghan qaraxanilar dewrige a’it yer höjjetliri» ;
7.Ehmet atesh: «farabi eserliri munderijisi» ;
8.Yusup ziya : «11-,12- esirlerdiki qaraxanilar we mawera’unnehir islam hoquqchi-liri» ;
9.Kuprulzad muhemmet fu’ad : «qaraxanilar yaki xaqaniye döliti»;
10 .Xelil inalchiq: «qutatqu bilikte turki we iran yurtdarchiliq neziriysi we en’eniliri» ;
11. Ibrahim kafes : «qutatqubilik we uning mediniyet tariximizdiki orni» ;

       Xelqaradiki uyghurshunasliq tetqiqatigha alaqidar bezi ilmiy organlar

1. Win’giriye penler akadimiyesi kutupxanisi
2.    Girmaniye hamburg unwirsititi uyghurshunasliq bulum
3.  Parizh milli kutupxanisi
4.  En’giliye buyuk biritaniye muziyi
5.  Rosiye san pitirborg muziyi
6.  Yapuniye tokyo döletlik muziyi
7.  Shiwitsiye milli muziyi
8.  Amérika xarward unwirsititi ottora asiya ilmi jemiyiti
9.  Amérika washin’giton unwirsititi asiya til-edibiyat fakoltiti turki tillar tetqiqat orni
10.Amérika hindi’ana unwirsititi oral-altayshunasliq fakoltiti ottora asiya tetqiqat orni
11.Istambul unwirsititi kutupxanisi
12.Qazaqistan penler akadémiyesi uyghurshunasliq tetqiqat orni
13.Tashkent sherqshunasiliq tetqiqat yurti
14.Özbikistan penler akadimiyisi «ebureyhan bironi» sherqshunasliq tetqiqat orni

Emdi biz obdanraq oylunup köreyli , bu inkas we qisqa bayanlar zadi uyghurlar we uyghur til – yézighining alemshumul tarixiy roli we katta shan – sheripini munazire telep qilmaydighan derijide ispatlimamdu ?
Zadi , eger uyghurlarning mana shundaq yüksek insaniy xarektirining rushen ipadilinishige imkan béridighan ajayip mukemmel we güzel  til – yéziq iqtidari bolmighan bolsa dunya alimlirining shunchiwala diqqet – étibarini qozghiyalishi , belki yüksek medhiye tüsini alghan qimmetlik bahaliri meydan’gha kélishi mumkinmidi ?
Zadi , eger uyghurlar mana ene shundaq tengdashsiz yüksek qabiliyitini izchil jari qildurush imkanlirigha dawamliq ige bolghan bolsa ma’arip , medeniyet , pen – téxnika , edebiyat – sen’et we bashqa sahelerde insaniyet üchün téximu zor töhpilerni qoshmaslighi mumkinmidi ?
Zadi , uyghurlar we uyghur til – yézighigha birilgendek mana shundaq yüksek medhiyiwiy bahalar yene qaysi millet we qaysi til – yéziqqa birilgen ???
Barmu ???!!!
Tarix shahitki , yoq , yoq , yoq !!!!!!
Tüwende , tetqiqatchilarning in’giliz we xitay tili toghrisidiki bezi pikir – chüshen- chilirini bayan qilish bilen bu jehettiki yekünimizning toghrilighini yenimu ilgirligen halda ispatlap ötimen.
Köridighan bolsaq ,
In’giliz tili toghrisida meshhur türk alimi proféssor doktur oktay sinan oghli mundaq deydu: « in’giliz tili  bilim tili bolalmaydu…. Türkiyining resmi tili köpchülükning ana tili bolghan türkchidur. Türkiyining bölünüp ketmesligining, ezeldin – ebetkiche mewjut bolup turishining asasi türkchidur. Chet’el tili zörür tépilghanlargha ögütüshte telim – terbiye tilini in’gilizche qilish – mahiyette türkchini yoqitish, türkiyini parchilash, türk dunyasida til we medeniyet birligining yéngiwashtin tereqqiy qilishining aldini élish, türk namini tarixtin öchürüsh, türk yashlirini jahil, ölük yadlighuchi, mixanizim we gosh kalla , mustemlikichilik rohqa ige qilish üchündur. Tarixning eng qorqunchluq we xa’iyane oyunliridin biri bolghan bu oyun’gha waste bolghanlar yaxshi oylinip baqqay! … Siyasi we iqtisadiy jehettin ma’arip tilining chet’elche bolishi telim – terbiye menbelirimizning israp bolishigha yol échiwatidu. Nurghunlighan mekteplerge kirish tes boliwatqanda, üch yilliq tuluq ottura mektepni teyyarliq sinipi qoshup tört yaki besh yil, töt yilliq ünwérstni besh yilliq qiliwatimiz. Bu bir tereptin oqughuchilarning kesip igellesh waxti üchün , yene bir tereptin telim – terbiye menbeliri üchün , yene bir tereptin bolsa mektepke kirmigenler üchün nahayiti chong israp!» , «uzun yillap amérikida yashighan bir bilim ehli bolush süpitim bilen in’gilizchining neqeder «qaqas, chöl» kebi til ikenligige shahit boldum…..In’gilizlar dunya buyiche eng irqchi, ehli selp , emma uni bek pezilet halitide körsetken millet. Bu jehette gherpliklerning hemmisi oxshash. Ular insanliqtin éghiz achidu, emma insanliq bilen alaqisi yoq. In’gilizlar indiyanlarni halak qilghan, ispaniyelikler pütkül jenubi amérikining medeniyitini yoqatqan , kitaplirini köydürüp tashlighan. Bu hadisiler izchil dawamlishiwatidu ….In’gilizlar bilim we téxnika términlirini latinche we kona yunanchidin alidu. Chünki 4-5 tilning buzushi seweplik , bir qanche yüz yilliqla ötmüshi bolghan én’gilizchining özidin términ hasil qilish iqtidari yoq…….Her yashtiki türk yashliri! yillardin buyan üstimizde oynawatqan xa’inliq oyunliri seweplik rohsizlanmanglar. Qarangghu gharda yéqilghan bir tal serengge etrapni yurutup qandaq körsiteligen bolsa , toghruluq nuri bizge heqiqet we yolini ene shundaq körsitidu. Her – bir yéngi keshpiyat, her-bir yéngi téxnikini insanlarni ézish üchün emes, millitimizning , türk dunyasining we insaniyetning maddiy we meniwiy rahet-paraghiti üchün ishlitimiz. Chünki, ata-bowilirimizdin we nechche ming yilliq asya we kéyin üch qit’eni ittipaqlashturidighan bayliq we yer asti medeniyetlirimizdin katta bir köngül, bir insaniy ang we  insaniy muhebbet miras qalghan.»(turgay tüpekchi oghli: «proféssor doktur oktay sinan oghli we türkche»)
Xosh emdi xenzu tili heqqidiki inkaslarni körüp baqayli:
Bu heqte fuden unwérsiti junggu edebiyati til goruppisi teripidin kölléktip tüzülgen «til toghruluq asasiy bilim» namliq kitapta mundaq déyilidu: «tarixta xenzu yézighining nahayiti chong töhpisi bar, emma uningda éghir kemchilikler mewjut. Buning eng közge körinerligi, uning tildin ayrilghanlighidur…. Xenzu yézighi xenzu tilini eng yaxshi , toghra xatirliyelemdu, yoq __ bu intayin éghir bir mesile. Xenzu yézighi mena ipadiligüchi yéziq bolup, uning her – bir xéti bir shekilge ige. Shuningdek bu xetlerning sheklini körüsh bilenla tawushini oqughili bolmaydu. Tawushni oqush bilenla yazghili bolmaydu we sheklini körüp tawushni oqush bilen téxi uning menisini chüshen’gili bolmaydu. Shuning üchün bu xetlerni bir – birlep ölük yadiliwélish kérek. Bu hal xenzu yézighini ögünüsh we qollunushta nahayiti chong qiyinchiliqlarni keltüridu. Lushun ependi öz waxtida mundaq dégen idi: « bizning jungguning yézighi keng ammigha mertiwe , iqtisadiy cheklimiliridin bashqa yene bir igiz bosugha – qéyinchiliqni qoshmaqta. Mushu bosughidin ötüsh üchünla on nechche yillap waqt serp qilmisa uni bésip ötkili bolmaydu.(«lushun eserliri», 6-tom, xenzuche neshri, 74- bet). Derweqe xenzu yézighida töt qiyinchiliq bar. Ular : ögünüsh qiyin, tunush qiyin, este saqlash qiyin, yézish qiyin dégenlerdin ibaret bolup, heqiqiten ösmürlerni terbiyilesh, chonglarning nsawadini chiqirish ishi we sawatsizliqni yuyush xizmitide éghir yük bolup qaldi. …..Ikkinchin xenzu yézighi qurulush ishlirining éhtiyajigha we medeniyet, pen – téxnika tereqqiyatigha maslishishta nahayiti zor tusalghu bolmaqta. ….Hazirqi zaman xenzu tili fonima séstimisining addilishishi , lughet terkiwining köp bughumlishishi we grammatikisining téximu yaxshilinishi bir tereptin hazirqi taq bughumluq menani ipadileydighan katekche shekildiki xenzu yézighining hazirqi zaman xenzu tilini toghra xatirlesh wezipisini yaxshi orundiyalmaydighanlighini ispatlidi….» (shu kitap, 71 – 76 betler.)
Mana ehwal.
Qisqisi bu melumatlarni tehlil qilish arqéliq , heqiqiy bilim tili del uyghur tili ikenligini  chungqur hés qilghili bolidu, elbette.
Heqiqetni tunimighuchilar we inkar qilghuchilar bu ré’alliqni her qanche qilsimu esla we esla  yoqétiwitelmeydu . Chünki , « tarix  bir milletning qénini , heqqini , mewjudiyitini hich bir zaman inkar qilmaydu . » ( mustafa kamal ata türk ) .
Shuning üchün biz jenabiy allah menggülük muqeddes ana til süpitide ata qilghan söyümlük ana til  yézighimizning alemshumul qudritini izchil halda ebediy jari qildurush üchün kallimiz kitishidinmu qorqmay jénimizni péda qilishimiz  bu insanliq alimidiki menggülük shan – zeperlik tarixiy , pak imaniy we otluq wijdaniy burchimizdur !!!

Insaniyet Medeniyetning Tunji Ustazi Uyghurlar

Insaniyet Medeniyetning Tunji Ustazi Uyghurlar