Yene 20 kündin kéyin istidatliq tetqiqatchi, mol– husulluq yazghuchi, méhnetkesh shair abduréhim tileshup ötkürning wapat bolghinigha del 20 yil bolidu. 20- esir uyghur edebiyatining serke qelemkeshlirining biri, proféssor hülya qasapoghlu chengelning tebiri boyiche ‹20 –esirning mehmud kashigherisi› hésablidighan ötkür ependi wapatining 20- yilliqining diyarimiz tewelikide xatirilinidighan yaki xatirilenmeydighanliqi heqqide hazirghiche birer melumatqa ige bolalmighanliqim ichimni achchiq qilmaqta.
Mushu yili 13 – féwralda abduréhim ötkür tetqiqatchisi, enqere ghazi uniwérsitéti edebiyat fakultétining proféssori hülya qasapoghlu chengel xanim «uyghur edebiyati we wapatining 20 – yilliqi munasiwiti bilen abduréhim tileshup ötkürni xatirilesh» dégen témida türkiyening enqere shehiride léksiye bergende, 2015- yili 5- öktebirde yeni ötkür ependi wapat bolghan künde abduréhim ötkür wapatining 20 – yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen xelqaraliq ilmiy muhakime yighini ötküzidighanliqini qeyt qilghaniken. Ötkür ependige bolghan hörmitimning küchlüklükidin bolghan bolsa kérek, bu uchurni anglap intayin söyüngenidim. Bügün (yekshenbe) bu yighinning pilanlan’ghini boyiche ötküzülidighan yaki ötküzülmeydighanliqini bilish istikimning türtkiside hülya xanim bilen téléfon arqiliq alaqilishish we bu heqte qisqiche bolsimu sözlishish pursitige érishtim.
Hülya xanimning déyishiche, «uyghur edebiyati we wapatining 20 – yilliqi munasiwiti bilen abduréhim tileshup ötkürni xatirilesh»témiliq yighin hülya xanimning atisining wapati (allah makanini zhennet qilghay),apisining hélihem balnistta bolushi (késilige shipaliq tileymen) dek sewebler tüpeyli kéchiktürülüptu. Hülya xanim, «mushu yil chiqip kétishtin ilgiri dékabir aylirining axirlirida bolsimu – türkiyede ‹qutadghu bilik, uyghur edebiyati we abduréhim tileshup ötkür wapatining 20 – yilliqini xatirilesh› ilmiy muhakime yighini ötküzighanliqi» ni tekitlidi.
Men pütün hayatini abduréhim ötkür eserliri, ottura asiya we uyghur edebiyatigha béghishlighan bu méhnetkesh ustazgha éhtiramimni bildürimen shundaqla hemme ishlirigha utuq tileymen.
Hülya xanim ötkür ependi wapat bolghan 5 –öktebirde pilanlighan muhakime yighinini waqtida ötküzelmigenlikidin üküngen bolsimu, bélini qoyiwetmestin ‹yil axirighiche bolsimu ötküzimen› diwédi. Tesirlenmey turalmidim. Mendek qolidin qelbini yashqa chilap turup dua qilishtin bashqa ish kelmeydighanlarning qilalaydighan birla ishi bar, u bolsimu ötkürge zhanabi allahtin rehmet we meghpiret telep qilish, hülya xanimlargha hemmide utuq wesalametlik tileshtur.
Merhum shairimiz abduréhim ötkürning hayat hékayisi, küresh musapiliri hemmeylengeayan bolsimu, melumatlirimizni yéngilash yüzisidin töwendiki uchurlarnimu ilawe qilip qoydum:
1923-yili kumulda dunyagha kelgen.
1931-yili ailisi bilen birlikte gensugha ketken.
1936-yili ürümchige qaytip toluq otturigha kirgen.
1939-yili shinzhang uniwérsitétigha kirgen we rus edebiyati bilen tonoshushqa bashlighan.
1939,1940- yillarda edebiyat –senet saheside méwe bérishke bashlighan.
1942-yili uniwérsitétni pütküzgen.
1942,1943- yili ‹iyul boranliri› dégendek shéirlirini yazghan.
1948-yili ‹tarim boyliri› namliq shéirlar toplimi élan qilin’ghan.
1985-yili iiz› romani neshir qilin’ghan.
1988-yili ‹ömür menzilliri› namliq shéirlar toplimi élan qilin’ghan.
1989-yili ‹oyghan’ghan zémin› namliq romanini neshir qildurghan.
1995- yili 5- öktebirde ürümchide wapat bolghan.(Autori:Aq-hun)

1937-yili 5- ayning 4 – küni etigende , memtili ependi aditi boyiche somkisini élip uyushmigha baridu . Bu chaghda qeshqer shehiridin kéchilep yolgha chiqip , tang étishtin burun atushqa yitip kelgen qeshqer wilayetlik saqchi idarisining mu’awin bashliqi ubulqasim ademliri bilen memtili ependining kélishini kütüp turghan idi . Memtili ependi uyushmigha kirishi bilenla , ular memtili ependini qolgha alidu . Bu mudhish xewerni anglighan minglighan amma we oqutquchi – oqughuchilar yügürüshüp yolgha chiqidu . Ular saqchilarning qoligha koyza sélin’ghan memtili ependini bir sok – sok yalingach atqa mindürginiche arigha élip kétiwatqanliqini köridu . Buni körgen er ayallar ünsiz uh tartishidu . Oqughuchilar « ependim ! » dep waqirap , ün sélip yighliship kétidu . Yalingach at üstide mehbus süpitide olturghan memtili ependi oqutquchi- oqughuchilar we yurtdashliri bilen béshini lingishtip xoshlishidu . Saqchilar memtili ependini otturgha alghan péti toxtimay méngip , qumaltagh terepke kétip qalidu …
Memtili ependi udul qeshqer saqchi idarisige yalap apirilghandin kéyin , saqchi bashliqi qadir hajining aldigha élip kirilgen . Qadir haji memtili ependini körüp , körenglik bilen qaqaqlap külüp ketken …
Memtili ependi qeshqer wilayetlik saqchi idariside qisqa soraq qilin’ghandin kéyin , yawagh türmisige élip bérilip 14- kamérgha tenha solap qoyulghan … Memtili ependi özi yalghuz solan’ghan kamérning jenubi témigha atqa min’gen bir ademning resimini sizip astigha : « men1937-yil 5-ayning 4-küni seyshenbe bu yerge kirdim , méni naheq qolgha élishti » dep yézip qoyghan .
1937 – yili 5 – ayning 30 – küni seherde , qeshqer yawagh türmisige qamaqliq 300 din artuq siyasi mehbus türme hoylisigha yalap élip chiqilip , tutash oqqa tutulghandin kéyin , bénzin chéchip köydüriwétilgen . Qeshqer saqchi idarisining bashliqi qadir hajining bashqurishidiki bu türmini shu chaghda sowét itipaqining qeshqerge kirgüzgen qirghiz atliq qisimlirining tü’enjangi mewlanop üchyüzdek eskiri bilen saqlaytti .
1937 – yili 12 – ayda , shéng shisey omumen ilgiri tömür , osman , sabit damollam , maxosen we mehmut muhitigha egiship parakendichilik salghanlar birdek qolgha élinip tazlinidu , dep jakarlighan . Qeshqerde 5000kishi qolgha élin’ghan . Ular birdek « xa’in » dep jakarlan’ghan hemde mal- mülki musadire qilin’ghan . 12-ayning 17-küni qeshqer rayunida « xa’inlarning mal-mülkini éniqlash hey’iti » qurulghan . Shing shisey özining mustebit hakimyitini mustehkemlesh we sitalindin alghan qerzini qayturush üchün , mushu bahanida , shinjang miqyasida nurghun chong baylarni qolgha élip , ularning mal- mülkini musadire qilghan . Yene bir jehettin közge körün’gen emeldarlarni we ziyalilarni qirip tügetken .
Eyni yilliri yeken wilayetlik uyghur uyushmisining re’isi we yekenning hakimi qatarliq xizmetlerni ötigen abduréshit yüsüp ependining éytip birishiche , ( yawagh türmisini saqlighuchi) mewlanup , térisige sighmay hökürep yürgen zamanlirida , intayin qebih ishlarni sadir qilghan iken . U bir qétim , qurban héytida qattiq mes bolup qélip , dadqibay digen aghiynisi bilen adem öltürüshte besliship baqmaqchi bolup , bashqilargha buyrup türmidin 40 neper mehbusni élip chiqip , ularni ong- sol qilip qatar yatquzup , yénidin pichiqini chiqirip , bashqilargha körsitip turup : « men pichaqni bir qétimdin sürüsh bilen , bu ong tereptikilerning jénini tézlik bilen alalaymen , sol terepte yatquzulghanlarni dadqibay boghuzlisun » dep , jallatliq maharitini körsetkeniken … Shu zamanlardiki qanliq weqelerning hazir bar bolghan shahidliri mewlanopning qilmish-etmishlirini ghezep bilen hékaye qilishidu . Bundaq hikayilerni tarixchi ablimit ruzi manga köp qétim qaynap turup bayan qilip berdi .
Uyghur xelqining mushu esirdiki eng olugh ma’aripchisi , talantliq teshkilatchisi , ot yürek kompozitori we sha’iri , nami menggü ölmes oghli memtili ependi uyghur xelqi aldida qan – qerzge patqan , xelqni zar – zar qaqshatqan ashu mewlanop dégen jallatning qolida , 1937-yil 5 – ayning 30 – küni tang seherde étip tashlinip , arqidinla köydürüwétilgen .
Memtili ependi türmige qamalghandin kéyin 14- kamérning tamlirigha bir nechche parche shé’ir yézip qoyghan :
Nechche yil kezgen idim bu diyari ghurbetni ,
Körmigenidim mundaq azabu – oqubetni .
Aqiwet weten’ge kélip , qilip xelq üchün xizmet ,
Mukapat ornida aldim bu azari külpetni .

Taqitim taq boldi mundiki xelqning nidayidin ,
Qulaqlirim gas boldi kishenler sadayidin .
Gunahi ne iken bunda qamalghan newqiranlarning ?
Heqqe oyghuni yoqtur téngilghan shu gumanlarning .

Rohim ejep qisildi yalghuzluqta , tutqunda ,
Sa’etlirim ötmekte kishenlinip zulmette .
Yéshim ottuz alte yash , tashtin better qatti bash ,
Ada bolar oxshaymen bu xil qayghu – hesrette .

Memtili ependi qaynap turghan ghezeplik héssiyati bilen , kamér tamlirigha shé’irlarni yézip toshquziwetken :
Bulbullar tutqun boldi , yurtni bulghidi qagha ,
Kim bolsa wetenperwer bir kün ésilur dargha .

Bu qarangghu yillarda tapalmidim adalet ,
Adaletke intilsem qolgha aldi siyaset .

Xelqim üchün ilim – pen , tereqqiyat izdidim ,
Niyitim sap , dilim aq , ötküzmidim jinayet !

Qadir haji kirip keldi , yénida gundipay alte ,
Heqiqet ne ? Adalet ne ? Bilmeydu eqli bek kalte .

Kishen qisti séni tewpiq qilma zerriche peryad ,
Pida qil qanni sen emdi , béshinggha keldi bu ersat .

Urghup turghan issiq qan jismimda isiyan éter ,
Künde mushtumdek kések xet yézip tügep kéter .

Xudayim bilur balilirim qaldi dadu – peryadta ,
Dérikimni alalmay sersan bolup her yaqta .

El xa’ini , memtimin ichi qara munapiq ,
Hökümetke üstümdin xewer béripsen saxta .

« el xa’ini , memtimin ichi qara munapiq » digen misradiki memtimin 1930— 1940- yilliri qeshqer teweside shéng shisey we gomindang hakimyiti üchün ishpiyunluq qilip , ikki qolini nurghun xelqperwer oghlanlarning issiq qéni bilen boyiwalghan munapiq memtimin aq kirpik digen kishini körsitidu .

1937 – yil 5 – ayning 30 – küni seherde yawagh türmisidiki üch yüzdin artuq kishining oqqa tutulup köydürüwétilgenliki toghrisidiki bu mudhish xewer qeshqer shehrige nahayiti tézlik bilen taralghan . Shu chaghda , memtili( tewpiq ) ependining akisi nizamidin ependining on nechche yashliq oghli rishat qeshqer shehiride iken . Memtili ependi qolgha élin’ghandin kéyin , nizamidin ependi rishatni .., memtili ependige tamaq we kiyim – kéchek yetküzüp bérishke buyrughan . Shunga u shu küni etigende ornidin turup héyitkahgha kélip , kéchiche bolghan jengge a’it xewerlerni bilmekchi bolghan . Lékin uning bilgini « saqchilar yawagh türmisige ot qoyiwitip yéngi sheherge qéchip kétiptu » dégen shum xewer bolghan . Rishat hichnimige qarimay molla akisi ( memtili ependini shundaq ataydiken ) ning xewrini élish üchün yawagh türmisige kelgen . Qarisa bu yer qizil qiyametning özige aylan’ghan bolup , köyüp chüchüle bolup ketken jesetler hoylida , tamning tüwiliride , kamérlarning bosughisida döwiliship ketken . Rishat yügürgen péti memtili ependi yatqan kamérgha barghan . Shu chaghda , birsi uning mörisini tutqan , qarisa dadisi nizamidin ependi iken , yénida memtili ependining shagirti abdughupur qunaji , aghinisi abbas chongmu bille iken . Esli ular abduniyaz qisimlirining qeshqerge hujum bashlighanliqini anglap kéchilep yol yürüp qaq seherde qeshqerge yétip kelgeniken . Ular qeshqerge kélipla türmige ot qoyuwétilgenlikini anglighan , shuning bilen héch némige qarimastin bu yerge kelgen . Ular birlikte memtili ependining jesitini izdigen . Jesetler tonughusiz derijide köyüp ketken bolghachqa , ular bek izdep ketken . Kéyin rishat memtili ependining putidiki köymey qalghan karashnaway ayighini tonowalghan . U dadisigha : « men bu ayaghni téxi birnechche künning aldida ekilip bergenidim » dégen . Shuning bilen nizamidin ependi bilen abbas chong memtili ependining hem kichiklep , hem yéniklep ketken jesitini awaylap kötürüp köynek , chapanlirigha orap atqa artip , beshkéremge yétip kélip bir yéqin tunushiningkige chüshken . Ular qarangghu chüshkende mangmaqchi bolushqan . Rishatni bolsa at bilen awwal bérip mexpiy halda yerlik teyyarlitip turushqa buyrighan . Özliri jesetni taghargha sélip , atqa artip beshkéremning it yoli arqiliq kéchilep atushqa qarap yol alghan . Nizamidin ependi , abbas chong , abdughupur ücheylen üstige jeset artilghan atning yénida buquldap yighlap yash töküp mangghan .
1934 – yildin 1937 – yilghiche bolghan töt yil jeryanida jenggiwar izchilirini bashlap , ney – baranlarni yangritip , naxsha – marsh sadaliri bilen taghu – tashlarnimu lerzige sélip , qeshqer bilen atush ariliqidiki bu tar yolda nechche on qétim heywetlik seper qilghan , hem shu xasiyetlik seperliride minglighan – onminglighan kishilerning qelb közini yorutup , uyghur ma’arip tarixida misli körülmigen parlaq sehipilerni achqan bu ma’arip serkerdisi , bügünki künde köyüp chüchüla bolghan halette taghargha qachilinip , atning üstide qeshqer bilen atush ariliqidiki bu yolda eng axirqi sepirini bésip kétiwatatti . . .

Jahan’gha patmighan serke
Qazan’gha qandaq patqandu !
Qazan’gha patsa patqandu ,
Tuwaqni qandaq yapqandu ?

Memtili ependining jesiti el ayiqi bésiqqanda boyametke élip kélin’gen . Ular memtili ependining axiretlik ishlirini intayin mexpiy püttürgen , néme qiliwatqanliqini hetta nizamidinning ayali zorixan’ghimu oqturmighan .
Axiretlik pütkendin kéyin , sekkiz kishi nizamidin , abduraxman sha’ir , abbas beg ( 1936 – yilidin kéyin atushqa beg bolghan , yene bir ismi abbas chong ) , quwan sheyx , abdughupur qunaji ( téjenlik meripetperwer bay quwan hajimning oghli ) , rishat we memtili ependining yerlikini teyyarlighan ikki nimkar – tashmemet , igemberdiler aldirap merhumning namizini chüshürüp uni depne qélishqan . Éhtiyat yüzisidin hetta qebre üstige égizrek topa döwileshkimu jur’et qilalmighan .
Merhumni depne qilip bolghandin kéyin . Sekkizeylen nizamidinning öyige qaytip kélip , bu sirni ebediy saqlashqa , tuqquzinchi bir kishige bildürüp qoymasliqqa qesemyad qilishqan .
Memtili ependining türme tamlirigha yézip qoyghan shé’ir – qoshaqliri qandaq saqlinip qalghan ? Semer bayning oghli abduraxman semer memtili ependining ong’ériqtiki « oqutquchi terbiyilesh kursi » ning oqughuchisi idi ,.. « saqchilar yawagh türmisige ot qoyiwitip yéngi sheherge qéchip kétiptu » dégen shum xewerni anglighan abduraxman semer ustazining néme bolghanliqini bilish üchün , emet mexsum qatarliq birnechche sawaqdishini bashlap derhal qeshqerge yétip barghan . Ular yétip kelgende , türmining ichi bir qizil qiyametke aylan’ghan bolup , uruq – tuqqanlirining jesitini izdewatqan we tapqanlarning yigha – zari pelekni qaplighaniken . Abduraxman semer bashliq birnechcheylen memtili ependining jesitini izdigen . Ular izdep bir kamérgha kirip , tamda memtili ependining chalma bilen yazghan shé’irliri turghanliqini körgen . Ular puchurkisigha qarapla , memtili ependining shé’irliri ikenlikini jezim qilghandin kéyin , hemmini köchürüwalghan . Ular köchürüwalghan shé’irlar qiriq kuplit etrapصda bolup , bu shé’irlarni kéyin abduraxman semer yadliwalghan .
1937 – yil 5 – ayning 30 – küni keltürüp chiqirilghan bu mislisiz paji’ening mudhish xewiri bir – ikki kün ichide pütün qeshqer tewesige pur ketken . Bu xewer atushta keng tarqalghandin kéyin , memtili ependining balichilap béqiwalghan munewwer shagirti mir’ehmet séyit derhal dadisidin roxset élip , téjenlik sulayman digen bala bilen ikki éshekke minip qeshqerge qarap yol alghan . Ular qeshqerge yétip kelgendin kéyin , ésheklirini töshük derwazisining téshidiki bir saraygha qoyup , azraq tamaq yep yawagh türmisige yétip barghan . Ular türmige yétip barghanda , bu yer asasen jimiqqan bolup boran uchup turghaniken . Bu ikkisi barliq kamérlargha kirip axiri memtili ependi yatqan türmini tapqan . Ular töt tamgha ala qoymay yézilghan shé’irlarni xatirilirige bir – birlep köchürüwalghan . Ular bu kamérdin chiqip , yene bashqa kamérlarni aylan’ghan . Qarisa yene bir kamérdimu memtili ependining birnechche kuplét shé’iri yéziqliq turghan . Ular unimu köchürüwalghan .
Mir’ehmet siyit bilen sulayman türmining ishikini saqlaydighan gundipayning ayali bilen körüshüp , uning memtili ependige a’it ishlarni bilidighan – bilmeydighanliqini sorighan . Bu ayal bu ikkeylen’ge : « memtili ependini hemmidin burun ekelgen , awwal yalghuz kamérgha solighan , kéyin hisamidin ependi bilen bir kamérgha solidi . Bular memtili ependini bek tola soraq qildi , bek qiynidi . Héliqi mewlanbék ( mewlanopni démekchi ) dégen qirghiz bek tola soraq qilatti . Héliqi künimu memtili ependini ashu öz qoli bilen atti . Biz birnechche ayal étishwazliqta oq tégip kétishtin qorqup , balilirimizni élip bir öyge kiriwalghaniduq . Shu öyning dérizisidin , tang yuruqida bolghan ashu qizil qiyametni öz közimiz bilen körduq , dozaqning özi boldi , xuda bendisige undaq künni körsetmisun . Shu kündin bashlap éghizlirimgha qoqaq chiqip ketti . . . » dep sözlep bergen . Mir’ehmet siyit bilen sulayman ésheklirige minip atushqa qaytip kelgen . Mir’ehmet siyit shé’ir yéziwalghan depterni birersining körüp qélishidin qorqup , shé’irlarni yadqa éliwalghan . Memtili ependining öltürülgenlikini uqqan atush xelqi qoshaq qétip yighlighan :

Ishik aldida töt orus ,
Tötiliside papirus .
Ependimni öltürgen ,
Qadir haji ja orus .

Memtili ependi türmige élin’ghandin kéyin , uning ish – izlirigha warisliq qilip , pütkül atushni qaplighan ma’arip herikitini suslitip qoymasliq üchün , nizamidin ependi , abduraxman sha’ir , emet mexsum , tashaxunumning oghli liwahidin qari , abdughupur qunaji , izchilar sinipining oqughuchiliridin yar muhemmet , sultan mamut qatarliq onnechcheylen yighin échip « memtili ependi türmidin chiqquche , atush ma’aripini aqsitip qoymayli » dep , abduraxman sha’irni memtili ependining ornigha atush ma’aripigha mes’ul qilip békitken . Bu ay – bu künlerde , weziyet dawalghup turghachqa , xa’in – munapiqlarning , ishpiyun – chéqimchilarning küni tughulghan . Ularning xoriki ösup körenglep ketken . Memtili ependi qetli qilin’ghandin kéyin weziyet téximu jiddiyliship ketken . Eyni yilliri memtili ependining yénida meripet mesh’ilini kötürüp mangghan kishiler hökümet da’irilirining diqqet obyékti bolup qalghan …
Weziyet keskénleshkensiri gunahsiz kishiler ushtumtut kéchisi öyidin chaqirip élip chiqilip iz – déreksiz yoq qiliwétilgen . Uzun ötmey memtili ependining akisi nizamidin ependi , abbas chong mu’ellimlerdin abduraxman sha’ir , liwahidin qari , emet mexsum , abdughupur qunaji , izchilardin yar muhemmet qatarliqlar arqa – arqidin qolgha élinip ketken .ularning shu péti iz – dériki bolmighan .
Memtili ependi kötürgen meripet bayriqining etrapigha uyushqan talantliq oqutquchilar xelqperwer shexisler bir – birlep qolgha élin’ghandin kéyin , iz – déreksiz ghayip bolghan . Démek ular shéng shiseyning adet qilghan usuli bilen yoshurun ötürülgen .
1937 – yilining kéyinki yérimida , herqaysi bashlan’ghuch mekteplerdiki oqughuchilarning yéshi bir qeder chongraqliri mekteplerdin pütünley qoghlap chiqirilghan . Da’iriler oqughuchilarning eng kichiklirini élip qélip , ularni öz muddi’asi boyiche oqutqan . Oqutush programmilirimu bashqidin tüzülgen . Memtili ependi ögetken naxsha – marshlarni oqush cheklen’gen . Oqu – oqutush ishliri künséri chékin’gen we chakinilashqan .
Memtili ependining hazirghiche bizge melum bolghan birdinbir foto söriti qandaq saqlinip qalghan ?
Memtili ependi öltürülgendin kéyin , memtili ependining qeshqer qoghanliq bajisi obul hesen memtili ependining ayali melikizatni yéshigha toshmighan qizi edibe bilen qeshqerge élip ketken . Shu chaghda uning türkiyede oqighan chaghdiki oqughuchiliq kénishkisi memtili ependining miras qalghan nersiliri arisida saqlinip qalghan bolup , hazirqi söret shu kénishkigha chaplan’ghan iken . Melikizat xénim bu qimmetlik mirasni etiwarlap saqlighan . Epsuski memtili ependining paji’elik ölümi bilen kélip chiqqan judaliq hesritining derdige berdashliq bérelmigen melikizat xénim uzaq ötmey ölüp ketken . Qara yitim bolup qalghan yalghuz qizi edibeni qeshqer shehiridiki hammisi xeliche xénim béqip chong qilghan . Edibe boyigha yetkendin kéyin turmushluq bolup , töt perzentke ana bolghan . 1960 — 1970 -yilliri « xa’inning pushti » dep chetke qéqilip , edibe xénimning körmigen küni qalmighan . Shuning bilen qeshqerdin ghuljigha köchüp ketken . U hazir ghulja shehirining sherq mehelliside olturidu . Melikizat xénimdin miras qalghan süretni memtili ependining bajisi obul hesen saqlap , 1960 -yilliri memtili ependining akisi nizamidin ependining perzentlirige tapshurup béridu . Ular bu süretni qayta fotogha alghuzup , köpeytip yuyghuzup , uruq tuqqanlirigha birdin tarqitip béridu . Shu sürettin bir parchisi 1982 – yili qurban baratning shexsi adérsigha ewetip bérilidu . Qurban barat bu süretni « bulaq » jornilining 11 – sanida élan qilip , jama’et bilen yüz körüshtürdi . Shundin buyan bu süret köpligen kitap – zhornallarda élan qilindi.
Memtili ependi namliq bu kitapning apturliridin biri bolghan mir’ehmet séyit ependi 1923 – yili atushning meshhed kentide dunyagha kelgen . 1935 -yili memtili ependining « izchi etiriti » ge qobul qilin’ghan hem barabanchi bolghan . 1939- yili qeshqer sifen mektipige qobul qilinip , üch yil oqighan . Oqushni tamamlighandin kéyin ilgiri kéyin bolup qeshqer we atushta sen’etchi , oqutquchi we ilmi mudir bolghan . 1949 -yildin kiyin , atushta medeni- ma’arip xizmitini ishligen . 1959- yildin1987 – yilghiche , atush nahiyilik ( sheherlik ) medeniyet yurtida ishligen . Mir’ehmet siyit ependi 1981- yili tunji qétim « bulaq » mejmu’esining 3- sanida « sha’ir tewpiq » namliq maqalisini we « tewpiq shé’irliridin nemuniler » ni élan qilip memtili ependi we uning bir qisim shé’irliri heqqide qimmetlik melumat bergen . 1985 – yili « atush edebiyati » da « uyghur xelqining 30- yillardiki kompozitori memtili ependi » namliq maqalisini élan qilghan . U yene memtili ependining naxsha – marshliridin 40 nechchini retlep kitapche halitide neshirge teyyarlighan we adettiki ün’alghu tembur bilen oqup , ikki pilastinka qilip xatire qaldurghan . Mir’ehmet séyit ependi yene1987- yili « uyghur yéngi ma’aripining bayraqdari – memtili ependi » namliq eslimisini tamamlap neshirge tapshurghan . 1991 – yil 10 – ayning 18 -küni 68 yéshida alemdin ötken . Mir’ehmet séyit ependining « uyghur yéngi ma’aripining bayraqdari — memtili ependi » namliq eslimisi 1996 – yilighiche shinjang xelq radi’o istanisisidiki kompi’ozitor mihmanjan rozining qolida saqlinip turghan . Kéyin 1997 – yili 8 – ayda « mir’ehmet séyit , yalqun rozi , ablikim zurdun » larning namida resmi neshirdin chiqqan

Autori: Enver Toxti Bughda

Mediniyet, tertip türtkiside dunyagha köz achqan bolsa, erkinlik qoynida wayigha yetip, qalaymiqanchiliq tupeyli jan teslim kilidu.

Öz ichidin berbat bolmighan bir ulugh mediyetni bash egdürüsh esla mümkin emes.

Will Durant

1

Bir dostum manga baylar tizimlikini körsetti, ismimni uningdin zadi tapalmighach, özemning bir namrat  ikenlikimni ten aldim. shu dostum yene manga dunyadiki döletlerning tizimlikini berdi, öz dölitimning namini uningdin tapalmidim, chunki u yene bir dölet nami teripidin basturlup kétilgen idi. Dölitim namining xeritidin tépilmighinigha qarap, uni yoqitip qoyghanliqimni azap ichide tonup yettim. Dimek, méning dölitim bir meghlup bolghan dölet idi.

shu dostum yene dunyadiki tereqqi qilghan milletler tizimlikini berdi. Shunche izlepmu, uyghur namini undin tapalmidim. uyghurum bu tizimliktinmu öchurluptu.

Nam-nishanlirimizning ün-tünsiz ghayip bolishi, bizning axirqi hisapta jahan sehnisidin süpürlüp tashlinwatkinimizdin bashqa nerse emes.  Dewrimizgiche bolghan insanlar tereqqiyatining qanuniyiti shuki, tarixi sehnide put tirep turalmighanlar öz ornini ghaliplargha tedriji halda, öz rayisiz ötinip bergen we shuning bilen asta-asta untulup kétilgen. Riyalliq   muqam neghmiliridek hemishe qulaqqa yéqishlik emes, elwette. Mesilining nigizi zadi nede ?

2, what went wrong?

Bala chaghlirimda apam, “biz Honlarning ewladimiz,” dep hikaye qip biretti. Dimisimu biz Honlar ewladimiz, shunga tarihta aq-Hon dep nam alghandurmiz. 2010-yili Awghusta, oylimighan yérdin Wingiriyining Budapisht shehrige jaylashqan Bugac digen yéride orunlashturulghan Dunya Honlar Qurultiyigha ishtirak qip qaldim. üchbu qurultay dawamida, ejdatlirimiz bolmush Honlarning Asiya-Yawrupa qong qurupluqini boysundurush dawamidiki baturane simasini tunji ret öz közum bilen körgen boldum. Qurultay dawamida men bir Romaniyilik Hon bilen tonushup qaldim, u özining Qara-Hon ewlatliridin bolmush Ongur dep atilidighan  bir qowumdin ikenligini sözlep berdi.

Qurultaygha qatnashquchilar Yaponiye,Monghuliye,Türkiye, Kazakistan, özbekistan, Qirghizistan, Türkmenistan, Ezerbeyjan, Bolghariye, Wingiriye, Finlandiye, Sibiriye qatarliq dölet we rayonlardin kelgen idi. Men shundila ularning  bir ulusning oxshash bolmighan quwumliridin ikenlikini tonup yettim. Millet oqumining meydangha kélishi,esli bir yiltizdin bolmush bu quwumlarni,  bir-biri bilen anche köp baghlinishi yok xelqlerge aylandurup qoyghan idi. Xitay menbeliride qeyt qilinghan atalmish «shimaldiki az sanliq milletler»  esli Honlardur. Mongghul, shiwe, yapon,koriyan, sibiriyediki her qaysi yerlik qowumlar, türk, hindiyan we bizler esli bir yiltizdinmiz. Tarixta biz ortaq tilda sözliship, oxshash bir qoyash ilahigha choqunup, börini tutim qilip, kiyinishte  perqsiz ötken bir xelq iduq. Xitay menbeliride bizning «Hu» dep atilishimiz, saqalliq bolghinimizdin emes belki xitayche  «Hu» sözining «Hon»  gha ahangdash ikenligidin idi. Shundaq iken, tarixta shundaq shanliq sehipilerni achqanlarning ewladi bolmush bizlerge, bügünde zadi nime boldi ? nime seweptin biz yoqulush girdawigha kep kalduq ?

1) Küch bilen Jahan Sorash Dewrining Ahirlishishi

Ata bowilirimiz jahan kizip, istilah qilish bilen aldirash ötkechkimu qandak, öz tariximizni qézip chiqishqa toghra kelse, yenila Henzuche menbelerge murajet qilmay amalsizmiz.  Tarixni yézip qaldurush, melum menidin éyitqanda, bir milletning hayat sergüzeshtilirini, tejribe sawaqlirini, we shu dewrge ait bir qatar intayin muhim melumatlarni, kiyinkilerge qaldurup, milletning ewlatmu-ewlat yüksilishige polattin ul selish dimektur. Tarixni yezip qaldurush arqiliq jughlanghan tejribe-sawaqlar, nechche ewlat Honlarning ani tépishigha uchrap kelgen Henzulargha, Hunlargha taqabil turushning enggüshtirini ata qilghan. Bilimning küch ikenliki dewr telep qilmaydu elwette.

Hunlarni parchilash we ichki niza peyda qilishning ularni gumran qilishtiki achquchluq we birdin-bir ünümlik usul ikenligini tonup yetken Henzular, “yatlarni yatlar bilen jaylash” taktikisni tüzüp chiqip,  qébililer ara ihtilap peyda qilip, nétijide, özimizning göshini özimizning méyida qorup pishirdi. Büyük ejdadimiz bolmush Honlar shuning bilen tarih sehnisidin ghayib bolup,uning nami  tarihi pütüklerde kiyin “Ximaldiki azsanliq milletler” dep hatirlendi.

Henzular uzun muddetlik tarihi sawaqlargha asaslinip otlaq mediyet böshigide yitilgen Honlarning jengwazliqta mahir, émma  sadda, mijezining chus, bashqilargha asanla ishinip qalidighandek bir qatar ajizliqlirini bayqighan. Shundaqla, ularning yatlargha intayin shepqetsiz ikenlikini, öz-ara niza peyda bolup qalghanda bolsa, öz quwumlirinimu qilche ayap qoymaydighanliqini tonup yetken. “Yiraqtikiler bilen ehd tüzüp Yiqindikisige taqabil turush, yatlarni yatlarning qoli bilen jaylash” dek bir qatar taktilarni tüzüp chiqip, Honlarni axiri tarih sehnisidin süpürüp tashlighan. Térim mediniyiti ahiri köklem mediyiti üstidin ghalip kélip, eqil we küch sélishturmisida, eqilning tengdashsiz ikenligini namayend qilghan.  Köklem mediniyiti üstige qurulghan impériyiler shundin kéyin, ghulap chüshüp, ushshaq beglikler süpitidila mewjut bolup turush weziyiti shekillengen. 1865-yili mayda,Roslarning peqet 1900 kishilik eskiri küch we 12 top bilen 30,000 esker mudapiye qilip turghan, Tashkent shehrini istilah qilishi bolsa, köklem mediniyiti asasida yetilgen küch bilen jahan sorash dewrining tamamen axirlashqanliqini körsitip berdi.

2)    Hesetxorluq

Saghlam bir jemiyette, kishiler jemiyetke qoshqan töhpilirge qarap tartuqlinidu, we shu arqilik yüksek hörmetke sazawer bolidu. Yeni uning jemiyettiki abroyi ashidu. Dimek, hörmet japaliq ejirning bir ijtimayi miwisidur. Hörmetke érishishning we abroy tepishning asan yoli yoq, ter töküsh uninggha érishishning birdin-bir halal yoli bolsa kirek. eger bir jemiyette, hörmetke érishishning namuwapiq yollirighimu yishil chiraq yiqip bérilginide, hesetxorluqqa oxshash bir qatar ijtimayi mesillerning meydangha kélishige sewep bolidu. Netijide, hörmetke ejirsiz érishmekchi bolghanlar pütkül esli-weslini ishqa sélip, töhpekarlarni ghajap we yaki barliq mewjut rezil wastilarni qollinip, ularni eslidiki töhpikarlik ornidin tartip chüshürüp, shu arqiliq özini ulardin üstün körsitishke tirishidu.hich bolmighanda shu arqiliq bir xil rohi tengpungluqqa érishidu. Bundaq ijtimayi kisellik milletni chüshep, uni künsayin xorutup baridu, xalas.

3) Abroypereslik bilen Mes’uliyetsizlik

Ejirsiz hormet tepishqa intilish xaishi yéni abroypereslik bizge daimi hemra bolup, milliy rohimizdiki bir roshen xuniklik süpitide yamrap barmaqta. Bu xil ijtimayi kisellik yene bizlerni nelerge apirip tashlaydu bunisi namelum, emma egeshme kisellik süpitide bizni halak qilishqa küch qoshishi shühbisizdur. Abroypereslik bilen yéqqin tuqqanlardin bolmish mes’uliyetsizlik, eger dawamliq bir sorinda dexilsiz dewir sürelise, ular bir ijtimayi jemiyetni tamamen astin-üstün qiliwétish qudritige ige bolidu. Jemiyet tertiwi astin-üstün qiliwétilgen bir muhitta yashighuchi awam bara-bara aq-qara, heq-naheq, halal-haram we shuninggha ohshash bir qatar ijtimayi engüshterlerni dashqal kebi süpürüp tashlap, rohiyiti xunük, maddi ihtiyajni öz herketlendürgüch küchi qilghan, menpe’etni mewjutluq nishani qilghan bir uchum adimi mexluqqa aylinip qalidu. Özini ünümlik idare qilish imminut küchini yoqatqan bundaq xelq jismi mewjutluqtin bashqa, barliq nersisini, yeni milliy ghururini, tilini, özlikini, ejdatliri qan kéchip berpa qilghan ziminini amalsizliq ichide asta-asta yoqutup qoyidu. Bu jemiyette öz qowumi üchün barliqini atighanlar bilen uni mal ornida sétip hejligenler teng barawer mewjet bolup turalaydu. Gezi kelse, kiyinkisi tehi aldinqisining béshida yangaq chikipmu qoyidu. Uyghur jemiyiti bügün bundaq mes’uliyetsiz,adaletsiz jemiyet mizanigha öz qoli bilen palta urmisa, emdi ete purset yoq.

Eger yoqirda toxtilip ötken noxtilarda, mujimellik körülgen bolsa, töwende men béshimdin ötken bezi kechirmishlirimni siler bilen ortaqliship, qarashlirimni amal bar roshenleshtürüp bersem deymen. Qaysi yili dawa sépidiki serxiller ishtirak qilghan bir muhim yighinda, Lopnurda élip bérilghan atom sinighining radiyaksiye tesirining ziyankeshlikige uchrughuqilarning ehwali toghruluq bir xelqaraliq yighin orunlashturmaqchi bolghanliqimni we buning üchün xirajetke ihtiyajliq ikenligimni otturgha qoyghunumda, mes’ullirimiz derhal ipade bildürüp, hirajet üchün 2500 yuro ajritip béridighanliqini we Lopnur Atom sinighigha ait tetqiqatni teximu chongqurlashturushni kapaletlendürüsh üchün yene 1500 yuro qoshumche meblegh ajritip biridighanliqini bildürdi. Yighin ehlige qétilip menmu hayajanda heli bir haza chawak chaldim. Yighindin kiyin, ishlarni emilileshtürüshke tutunup, shu sahediki munasiwetlik mutehslerge tekliplerni séliwettim. Axirqi basquchluq xizmetlerni bir terep qilish dawamida, xirajet üchün bérilgen mebleghni emelileshtürüsh üchün, mes’ullirimiz bilen alaqe qilghinimda, buning üchün bérildighan pulning esli mewjut emeslikini bildim. Bu ishtin xewerdar bir dostum shundila manga, “Shu yighindiki quruq wedige ishinip bir ish orunlashturghan bolsang, resmi döt ikensen”, didi. Özemning dötligimni tonup yetkinimghu bir yaxshi ish boldi, emma manga elem qilghini, yéghingha teklip qilinghan mutehslerning, bolupmu bu sahede közge körüngen ikki mutehsning mendin alaqisini tamamen üzüp tashlishi boldi. Rehberlirimiz shu yighinda kütken chawaklirigha ikki qétim érishti, emma uyghur xelqi özliri üchün xelqara sehnide ikki éghiz lilla gep kilip bermekchi bolghanlardin ayrilip qaldi. Belkim ular, mening shu “aldamchiliqimgha” qarap oylap qalghan bolsa kirek, “Uyghurning bir eyipi bolmisa, bichare bolup qalamdu undaq” dep.

3, Milliy Burch we Mes’uliyet Tuyghusi

Burch diginimizni tar menidin qilip éyitqanda, shexsning jemiyetke bolghan mes’uliyet tuyghusi dep chushensek hata bolmisa kirek. Dimek yene melum menidin éyitqanda u jemiyettin “elish” bolmastin belkim “bérishtur” .  Ijtimayi burch yaki mes’uliyet éngi küchlük milletler, ezeldin bashqilargha qul bolup yashap baqqan emes, qunki bundaq jemiyette, milletning béshigha kelgen külpet, her bir awamning ortaq külpiti hisaplinidu we uningdin qutulush üchün nöwiti kelgende ular eng ali qorbanliq bérishtin bash tartmaydu. Ich aghritish yaki janabi Allagha sighinish bilenla milliy kirzis aldidiki mes’uliyettin qéchish ularning xaraktirige zittur.  Ularni  kirzis peytide herketlendürüsh üchün deb-debilik sözlerni qilish teximu hajetsiz. Milletning hayat-mamatlik peytide ular temtirep, titrep yaki tériqtek chéchilip yürmeyde. shunga bu tiptiki milletler öz teqdirini öz qolida tutup kelgen. Ular kishlik mizamida yashashni turmush keqürishtin, jemiyetke töhpe qoshushni jemiyettin menpe’et élishtin üstin koyidu, hem mushu asasta tiriship, yüksilip baridu. Muntizim, saghlam qimmet qarishi bar, Millet üchün ijabi töhpe qoshqanlar, töhpikarlar süpitide ewlatmu-ewlat medhiylense, milletni satqanlar öz jajisini yeydu.  Dimek, ularning qimmet qarishi üstige qurulghan,  küqlük heq-naheq qarishi, töhmethorlargha, hesethorlargha, abroypereslerge, hetta satqunlargha we bashqa jemiyet dashqallirigha keng sehne hazirlap, ularni öz qoynigha alalmaydu.

Birawning bichare bolup qélishida bir sewep bolghinidek, bir awamning asarette qélishidimu, choqum bir nechche xil sewep bar. Bu sewepler arisidiki ichki amilgha mayil sewepler, del bizning bügünki külpetke qélishimizdiki halqiliq seweplerdur. Ulargha texirsiz jeng ilan kilish, bizning bügünki eng ali burchimiz we nishanimizdur. Shundila, teqdirimizni peket özimiz hel qilalaymiz. Eksiche bolghanda, bizni bu kulpettin hechkim qutulduralmaydu.

Jemyitimizde hazir kishining yaxshi teriplirini mediyeleydighan  sözlükler zamandin qéliwatidu yaki esli menisidin chetnep kétiwatidu . Mesilen ” yuwash  adem” digen sözni alalyluq, esli uning mensi semimi, bashqilarni hörmetlaydighan we bashqilar teripin hörmetlinidighan ademni körsitetti. Emma biz hazir birsini yuwash désik, u bundaq teriplinishtin razi bolmisa kirek, qunki “yuwash” digenlikning hazirqi mensi köp qisim kishler nezirde,  “yarimas”, “döt” digendek sözler bilen menidash bop qaldi. “qabiliyetlik” digen terip sözimiz bolsa, munasiwet qilishqa usta, saman tigidin su manguzalaydghan, menpet uchun ziyankeshlik qélishtin yanmaydighan yaki birawgha qul salaydighan, tutam-tutamlap pul tapalaydighan kishler üchün ishlitildighan söz bolup qaldi. Jemyitimizde bu tiptiki kishlerge tördin orun bérilip, shalimiz iqip qalghiche mahtap harmaydighan bop kettuq.  Öz-ara ishench kunsayin yoqulup bériwatqan bügünki jemiyitimizde, qimmet qarshimizdiki gheyrilik we igiz-peslik kelturup chiqirwatqan shekilsiz ijtimayi ziyan ücün, biz qanchilik bedel töliduq we tölewatimiz ? Millitimizge öz hayishimiz bilen kelturwatqan ijtimayi ziyanlarni dollargha aylandurup körsitip béreleydighan jahan eyniki qolimizda bolghina,  andin biz bu mesilge jiddi qaramduq ?

4, Reqipler we Itipaqdashlar

Tokyoda orunlashturulghan, Dunya Uyghur Qurultiyining 2012-yilliq qurultiyining, échilish harpisida, bir muxbir telifon qilip mendin, “ DUQ wekilliri tokyodiki qehrimanlar qewristanliqini ziyaret qilamdu ?”  dep soridi. Uning sualigha jawaben men mundaq bir neqil keltürdüm. Eger bir bala igechaqisiz kalsa,öz halidin xewer alalmisa, u haman qol sunulghan terepke qarap mangidu. Bir muhtajliqta qalghan qowummu, bezi chaghlarda muhtajliqtiki baligha oxshap qalidu. U xeyrixahliq qilghuchilargha egishidu, emma shert qoyalmaydu.”

Muhtajliqqa chüshüp shert qoyalmasliq bizge nisbeten yéngiliq emes.

18-19- esirlerde biz, Ruslar we Engilislarning ottura asiyani talishish oyunlirining eng ali qorbani bolghan bolsaq, 20-21- esirlerde, musulman we öz qowumlirimizdin bolmush Qérindash döletlerning milliy menpeetlirining qurbani bop kelmektimiz. Uyghurlarning birdin-bir qanuni wekili, Dunya Uyghur Qurultiyi, musulman ellirige we türki tilliq ellerge chong kep qélip patmay, ahir Germaniyedin orun tapti. Bizge tamamen yat, nechche ming kilometir yiraqliqtiki bu el bizni öz koynigha aldiki, tam hoshnimiz, bir deryaning suyini ichip kéliwatkan qan-qirindashlirimiz, hajetmen bizlerge arqimizdin tigh urdi. Mekke-Medinidek büyük sheher jaylashqan, Seudi Dölitining tashqi ishlar ministiri hich uyalmastin, 5-iyul weqesidin kiyin, bayanat élan qilip, “Uyghurlar mömin musulmanlardin emes, undaq bolghan bolsa idi, partiyning gepini anglayti” dep jöylidi.  Gherp elliridin bashqa eller, Uyghurlarning ichinishliq ehwalini bilsimu bilmes, körsimu körmes boliwaldi. Biz bolsaq, tingirqash ichide bu achchiq riyalliqni hezim qilishqa tirishtuq hem tirishiwatimiz. Emma qénimizda bar birhil tenteklik, bizni yenila bu achchiq riyalliqqa köz yumushqa ündeydu. riyalliqqa köz yumush, birawni gheplet uyqusigha bashlaydu. Gheplet uyqusi uni sirtmaqqa bashlap barghan bilen, uning uyqugha kirish jeryani intayin shirin bolidu. Emdi yene shu shirin emma asan yolni tallisaq, rohimiz Uyghur tenining sirtmaqta sanggilap turghan gewdisini köridu, xalas.

5. Bizge Chiqish Yoli Barmu ?

Bizde, “ölmigen janda ümüt bar” digen gep bar. Eger xatalashmisam, buning pelsepiwi menisi, eger ilgirki ongushsizliq séni halaket girdawigha bashlap barghinida, sanga yene bir purset bérilgen bolsa, ornungdin tik turup, eqil parasitingni ishqa selip, tejribe sawaqliringni yekünlep, öz  ongushsizliqliringinggha yüzlenginingde, uning üstidin ghalip kélish pursiting bar digenlik bolsa kirek.

Mana bügün biz teqdirimizning eng halqiliq peytide turuptimiz. Purset we tehdit burunkidekla teng mewjut bolup turuptu. Eger teqdirimizni özgertishte helqilghuch rol oynaydighan amillarni ikki qong bölekke bölsek. Birinchi böligi yenila öz küchimiz bilen royabqa chiqidighan amillar bolup, u meblegh, tashqi yardem we yaki shert-shara’it telep qilmaydu.  Yeni yighinchaqlap éytqanda, milliy ajizliqlirimizni tonush we uninghga jeng ilan qilish; milliy burch we mesuliyet ingimizni kücheytish;qimmet qarshimizni toghrilash;  bügünki dunyadiki ornimizni toghra tonush we milliy menpeetimizge has yol tutush. Yuqarqilarni peket we peqet öz tirishchanliqimiz bilen emilileshtüreleymiz. Amillarning yene biri böliki bolsa, tashqi seweplerge munasiwetlik amil bolup, menpe’et toqunishini merkez qilghan, dunya weziyitining siyasi,eskiriy we ixtisadiy jehetlerdiki özgürüshlirining milliy menpetimiz bilen bolghan baghlinishigha munasiwetlik amillarni körsitidu. Hazirqi ehwalimizda, biz bu amillargha biwaste tesir körsitelmeymiz. Emma kelgüside, milliy demokratik herkitimizning saghlam rawajlinishi we kölemlishishi,  choqum öz tesirini körsetrmey qalmaydu.

Posted in Archaeology, Evolution

· (1)
Yulghunning naxshisi az emes,
könük sadalar ichre leylimes,
erkiliter özini tuqay, sahilda,
bizarliqtin yiraq, ghérich chetnimes.
Rengler yoqatsa barghanche belgisini,
chang-tozanda buruqtum bolsa bu alem,
heyhat, néme küchkin uni saqlighan,
deqiqiler öler, u tirik her dem.
Dinozawurlar qaldi qayaqta,
ghar ara tuxumliri poltiyip qatqan.
Binepshe rengler esrar elwette,
dérek aldida emes aghmixan.
Nil we donayning kök shawqunigha,
tengshilip turidu tunji merghuli.
Yawayi wadida tughulghan risqi,
borandek échilip baridu yoli.
Miladi dem turushtin burun,
otni téngip kelgen baghrigha.
U giyahlarning promitisi,
choller kirip kelgen ixtiyarigha.
Boshluq ichide qaytmas waqit,
desht hayati bash we axirsiz.
Tiriklik urghuydu qinida,
yarmaydu tash uruqmu rohsiz.
Teqdirning salgha tishigha,
oxshap qalidu chöl bilen insan.
Uningda bar yarilish, udum,
keldi yashap möjizisiman.
Intilish küchi-tutimidimu?
Söyunush küchi -yiltizidimu?
Hayatiy küchi-shor tupraqtimu?
Bayliq küchi oghlan-qizdimu?
Bedel, qiymasliq, untulush,
halsirash, sighinish, küchesh.
Eslesh, sozulush, örlesh .
Köyush, tingirqash, tirejesh.
(2)
Muqeddes derexke chigilgen lata,
arzu-umidning yapraqchisidek.
Qochqar münggüzi shamalda önggen,
epsunsiz dunyaning jakarchisidek.
Qaytar ademler tugh-shadigha,
roh yuyulup turidu qumluqta.
Sebiyliktin bashlinar nepes,
gulxan aylan’ghandek altun’gha otta.
Kiche, qumluqning qarangghusida,
kélidu yawayi jenglerdin sada.
Bu eqildin gheyri körünüsh,
körsetme xuda!
Sayning tishidek turghan bash söngek,
ming gez kömülsimu göher bolalmas.
Boranda échilip kökleydu toptek,
(belki shu belki emes adawet qisas!)
bir-birige soqular dehshet,
huwlashning ichide chachrar ustixan.
Bu yultuz emes aqqan,
bu emes yekmu-yek meydan.
Bu tarixning kölenggisimu?
Bu inkarning xulasisimu?
Bu törilishning jazasimu?
Bu ghalibiyetning tentenisimu?
Bu meghlubiyetning méwisimu?
Hemme kömülidiken tebietke,
hemme singidiken tebietke.
Yatliship, dawamliship,
ulishidiken ebediyetke.
Boran toxtar, jimiydu hemme,
aqar qomluq laylanmay pakiz.
Yulghunlarning chüshlirimu ong,
bulghinishni bilmeydu hergiz.
Tebiiylik masliqqa chopqet,
belgisiz yantaqqa yaqqandek shiker.
Kem-kötisi yoq ya artuqi,
julalan’ghan yaquttek bu yer.
Münggüzlerni mesh’el qilghan yurt,
riwayetliri bir altun achquch.
Saqlan’ghan chishlarning arashlirida,
yingilan’ghandek ximirturuch.
Tingsha ziminni qulaq yiqip,
bayqilidu dap ara ritim.
Halsiz emes, tulpar yorghisi,
kemtük emes, bijirim.
Yawayi tash öngkürler öchken,
köriner ming öylerning boyiqi ara.
Köcher andin kéyiklerning közige,
nohqa tutushidu bara-bara.
Ötidu u
ming patman ketmenning közidin,
sapanlarning quliqidin,
yalang ayaghlarning tiniqidin.
Uliship turidu bir uchi,
burujdiki seyyarining aylinishigha.
Qoghlishidu awazni-awaz,
biliq aqqandek suning bishigha.
Parqiraq kumuta, perwane hetta.
Shu siziqtin emes tashqiri,
tomuzghining nepisi tiriler,
shu hikmetni bilgendin béri.
Chongqur bir süküt,
uning ichide bir süzük tamche,
ösüp-öskendek sedepte.
Bibaha bolidu barghanche.
(3)
Éqin boylirida awudi kün -tün,
yépinip yürgini qoy tirisi,
yawayi tongguzni miner kalidek,
hayqiyip towlighini muqam-naxshisi.
Muqeddeslik tughulidu nimidin?
Ya qan-terdin,
ya xisletning xatimisidin,
ya hatemlerning köksidin.
Su-yorup turghan qashtishi,
desht-ussap turghan bir qapaq.
Boran örüp-chörigüchi,
waqit-paxtisi uchar bir qamqaq.
Qedim izda aqidu tupraq,
qedim xushbuyluq ketmeydu érip.
Yükseklik bar xiyabandimu,
kök qiyaq yashaydu meghrurlinip.
Aqqan, qoshulghan, yughurulghan,
tiklen’gen, yashighan, gümürülgen.
Tughulghan, sorigen, sörelgen,
tirmashqan, qir ashqan, nan yégen.
Qara qurumdin-idiqutqiche,
xan sarayliri, ibadetxane,
altun mebud we altun chiragh,
bilgen rast der, bilmigen epsane.
Orxun aqqan yiraq-yiraqta,
tarim derya aqqan bu yaqta,
tengritagh büyük umurtqa,
böshük bilen hepileshken ana,
ana tilning sherbetliridin,
tamship-tamship alghanda lezzet,
déngiz bolutidek turghan minge
échélip wiliqlap kületti perzent.
Aq arghimaq üstide mehmud,
arilap yürgini yurt-qewim.
Pey qelemde qonatti sözlük,
chüshenchiler emes héch mewhum.
„qut“ni qoshar „bilik“ke yüsüp,
kélechek yillargha kirip aldidin.
Ayighida otqash payandaz,
chachqular aylinar üsti-bishidin.
Biri munejjim-yultuz sanar,
biri kimiyager,
biri muhendis,
biri momyager.
Qedim digen sirliq bir uqum,
telep qilmas héch bir izahat.
Belki qalghan yilikler ara,
küchi bilen irghiydu hayat.
Yawayiliq qedimiylikmu?
Zaman bisip kilidu insan.
U özini biler hem bilmes,
xuddi mujimel bir tebirsiman.
Qalidiken epsus yep axir,
bu tughulush-ölüsh arisi.
Qizirip öchkendek tömür atesh,
halidin kéter közining qarisi.
Ya jawahirdimu qimmet?
Ya kibirdimu qimmet?
Ya yalghandimu qimmet?
Ya sirdimu qimmet?
Yumranliq turidu kökürüp,
xatirjemlik kötüridu bash.
Ochuqluq-yillargha beriket,
izgü niyet-yol, qayash.
Tilsim üstide uchar leylekler,
nimigidu yéqinlashqandek,
keklik idirgha singer bolghandek,
nimidindur uzaqlashqandek.
Xizir yürermish chet-yaqida,
kömermish échilip qalsa zimin.
Tülke töshiki bop ketmisun dep,
seher-tanglarda qilarmish amin.
Bu yerde menzildin-menzilge,
köchken yilanlar ilgirilep.
Güldürligen awazlar,
ghelite nersining sadasi.
Lerzide zimin-zamane,
makan-makane,
qorqqan ademler derexte,
tang qétip turushqan seherlep.
Uzap ketken shu yosun bilen,
sirliq ghelite hemme-hemmisi.
Bu bir quyunsiz quyun,
waqit-saitini bolmaydu bilip.
Tebiet bir mewhum tardek,
turidu eytawur
tengsheksizlik ichide tengshilip.
(4)
Tun boyi toxtimay yighip turdi qum,
(toshqan yili der buni riwayet)
kétik shehiri, sipil, qel’eler,
restiler, xezine, bagh-waran peqet,
qaldi weyranliq, qarangghuluqta,
meschitler, munarlar, gümbezler,
öylerde ölükler qatqan gharayip,
(shamalda échilar bezen-beziler)
qushning bishigha kelgendek ejel,
chökken bir hayat qaldi arqida.
Aman qalghanlar köchti jan ilip,
taghlar kel-kel dep turdi shamalda.
Nirisida gürüldeydu qum,
xiyal yetmes bir tilsimat.
Qachan chüshler qaldi qeyerde,
izdep qoyishar pat-pat.
Igizlikte min’giship turghan,
zedewal tagh, tash qowuq téghi.
Namsiz otlar kechküzge hösin,
tulparlarning qizar tuyiqi.
Su ilahi qudret-küchini,
körsitidu firozesiman.
Lachin köngli öser qiyada,
qanitini böleydu asman.
(5)
Teklimakan-emes yawayi uqum,
özige singgen nam su tamchisidek.
Özige yarashqan altun tajidek,
weya zer basqan doppidek.
Qum -chépip yürgen yawayi töge,
töge-yene bir salgha téshi,
bu yer üchün chüshüshi,
bu yer üchün köyüp-pishishi.
Utturush emes zuwansizliqi,
chölde yürgini emes ghapilliqi.
Izini kömümen deydu shamallar,
baturliqi-jahilliqi,
u tirilidu deshttin,
at tirilgendek shamaldin,
kala tirilgendek sudin,
qoy tirilgendek shordin.
Köz nuri toshqan yungidek,
atesh qum bilen bolghan bir gewde,
u baghrining hikayisidek,
taralghusi bügün we ete,
biz insan biz kibir ichide,
rohi bilen kelduq étiship.
Kim eyiblik sözlisun zaman,
u erishte bolmas tengliship,
u bugun’ge aylan’ghan qedim,
yiraq dingizghiche barghan, rast.
Yirim uxlaq yawrupagha
yipek yépindurghan, rast.
Gomirning küyliri emes natonush,
eplatunni ilip kelgen u.
Sorunlargha yaqa tutturup,
sunmas köwrük sélip kelgen u.
Anga artqan ümid yükini,
yene ejdad qilip iltija.
Dingiz atlap dingizgha chökken,
biliqlargha yetken idi ah,
qaldi söngek, ghérib qebriler,
bu alemning niriqi chitide.
Barsa kelmes yollar, gunahi
anini qattiq emgenlikide.
Ayighida chörgiler alem,
renjish-renjitish ichide dunya.
Zamanlar tekken chishigha belki,
„al shehiringni!…“ digendek,
qismetliri shiriksiz taki,
dunya patqan ighir gunahqa,
shu wejidin towe-istighpar
bolup yene yuyulup turar,
u saqittur tekrar we tekrar.
Ey baba töge,
sanga tonush hemme-hemmisi.
Deydighu séni chöl kémisi,
sepiringning barmu pellisi?
Sen kömülgen kichik heykelchaq,
qum tégide peryadliring bar,
jüp örkishing numus küchüngmu?
Tapiningda aq niyetliring bar.
Tikilisen yiraq we ünsiz,
ghayip awazlar hemrahingmidur?
Qedimki qayas shehiri,
kim bilidu bargahingmidur.
Quliqingda derya shawquni,
arqa derya patqan uyqugha.
Yene turup siljighing kelmes,
yardangliqqa, toqaygha,
hayatbexsh shamalni chillap
hem mest bolup uningdin künde,
yashawergin aqqan yolungda
séningmu bir xudaying bar-de!
(6)
Chöl yatidu hesetsiz,
ming tawlinip tawustek.
Mestxushliqi sualsiz, jawabsiz,
körüner esir leheng quyruqidek.
Bu tarim
insan tirisini tüsletken,
bu yer quruq qelemchini ta
sanjip qoysa kökletken!
Abihayat tamghan toghraqlargha
ming yil yashaydu tik turup,
ming yil yashaydu yanche yitip,
ming ying yashaydu qighi, törilip…
Toghraq, toghraq yishil rohmikin,
leyleshliri körkem hem nazuk,
u tölidi qanchilik bedel,
yishelmeydu xiyal héch tüzük.
Qanche biri yer bighirlighan,
tesewwur qilghandek tughulishini;
ana derexning tolghiqi achchiq,
körüp alqinida janning oynishini,
her hasirashning tikenliride,
buj-buj terler bolidu éren.
Chekcheygen közining chanaqlirida
toxtap-toxtap qalidu süren…
Teqdir kimiside giyah hem insan,
tallinish ichide turidu haman.
Qismet wehimisi: zaman adimi,
eqil balaghiti bir telwesiman.
Yopurmaqlargha ne kirek kanar,
tursun igizlik, kenglikte.
Sadda bir hayat tekemmul,
jéni tirilmeydu tünglükte.
Sixiyning qolidin chiqqini,
may yighip qoyidu börekke,
uninggha ash tartsang ligen al,
biraq hich zorlima komzekke.
Bu yerde türülüp qalmisun,
guzellik ilahining qapaq-qashliri.
Qoynidin tökulup turar durdane,
emes xunüklükning dashqalliri,
afina qizini yaratqan grik,
gülyanide janan yaratti uyghur.
Qum ara yelken chiqarsa kime,
bayrun tang qétip qalatti bir qur,
qiz-tarimdiki aqqusiman,
jennet-tengri özige qaldurghan.
Perishtiler-yulghundin kökler,
qanatlinip kétishken heryan…
Babalar biliptiken bir nime ,
qumluqning ichkirisige panalinip.
Emdiki köz bilen qarisaq,
yürmeptiken xata qilip.
Rohiy rehmet qilmaydu tama,
ketti tamam tupraqqa aylinip.
Chang-zerrisi bash üstüngde taj,
kebitullah bil, sejdigah qilip.
Izdisher, izdigen özining izi,
qochqarghimu sherep münggüzi.
Munarning tüwi yoq asmanda,
uchi-uch, tüwide yiltizi.
Boyun asqumu körün’ginila,
menzilmu yetsem dep telpün’ginila.
Chöl mijezi jimjit deryadek,
bilisen shir bolup törelgendila.
Miwisi altun, yapriqi kümüsh,
jigde derixi güpüldise,
„yette qizlirim“ turidu hayat,
yandurghan mesh’ilini tewretmise.
Qurmish ata, tölemish ata,
palwan ata-bir aq kime malxay.
Uruldi bir qaysi qiyagha,
mümkinmu jiyekte istek bolunmay?!
Chöchüydu teswir ibarisidin,
undaq qilsa gunah bolidu.
Oghlanlargha böre hoshuqi tumar,
dawan dawisa hemrah bolidu.
(7)
Aydingda barxan-barxan qum,
körünidu bek ghuwa, soghuq.
Gharlarda peqet muz bilen shamal,
ahanglar tiniq, ilahi, toluq:
altun qongghuraqni eslitip,
chirislighan archini eslitip,
merwayit nurini eslitip,
hawareng-boyaqni eslitip,
tarsizliqi möjizidek,
qararsizliqi möjizidek,
turidu u sugha aylinip,
turidu u yiltizgha aylinip,
u niyet
u tozimas riwayet.

*****

Autori: Mustafa Dewran Uyghur

Kichiklikimde…
Asminimda yultuz jiq idi
Chong anam hemmidin yoruq idi.
Chong anamning mihirlik du’asidin
Perishtiler bizge hemra idi.
Chong anam ytqan chöcheklerdiki
Qehrimanlar dostum idi.
Bügün…
Asminim hem xireleshti
Nurluq yultuz saqip chüshti…
Hemme nerse…
Chüsh kebi…
Hayatimdin uchup ketti.
Chong ana…
Baliliqimda,
Men sizge qesem bergen:
Sizni yüdüp mekkige apirishqa.
Késel bolsingiz…
Ölmeslik dorisini tépishqa.
Chong ana…
Men dorini izlidim…
Hich yerdin tapalmidim.
Ezra’il kelgende
Qéshingizgha baralmidim.
Méni kechürüng!!!
Her küni topraqtin
Sizning hidingizni soraymen.
Purawatimen, körüwatimen…
Pütün zimin sizni qoynigha élip
Etir güldek puraq chéchiptu.
Nimjan tupraq
Siz kirgende munbetlishiptu.
Ghérip qebre
Siz kirgende awatlishiptu.
Ötünüp qalay…
Méni chong anamning qéshigha kömünglar.
Mining xush puraqlarni purap yatqum bar.
Perishtiler bezmisini körüp baqqum bar.
Ashu güzel dunyada…
Chong anamgha menggü newre bolghum bar.
Ötüney…
Méni chong anamning qéshigha kömünglar.
2015-09-08

Anadolu’nun yerli ahalasi, daha önceki devrelerde olduğu gibi Roma hakimiyeti zamanında da çok heterojen, karışık idi.
Yer yer Ege kıyıları hariç tutulacak olursa, Anadolu’da bir yerli Grek unsurunun varlığından bahis olunamaz.

Prof Kazim Mirsanin karisice Çünkü Bizans yukarıda da belirttiğimiz gibi, bir Grek Devleti değildi….Tam eksine qan we medeniyette türüklükü yansitan etini yapi we kultural yapiya sayipdi….

Roma İmparatorluğu, bütün Doğu Akdeniz ülkelerine ve anadolu’nun İran hakimiyet bölgesi dışında kalan, büyük kısmına sahipti. Ancak Hunların batıya yürüyüşü ile ortaya çıkan Kavimler Göçü neticesinde, devlet bütünlüğünü yitirmiş ve ikiye ayrılan devletin batı kısmı, barbar germen kavimlerinin korkunç darbeleri altında yıkılıp gitmişti. Doğu kısmı ise, Roma’nın unutulmaz geleneği olan cihanşümul devlet olmak idesini , her ne kadar 1453’te Fatih’in orduları önünde tarih sayfalarına intikal edinceye dek temsil etmeye çalışmış ise de, bu Romalı olmak hususiyetinin ancak 7.yüzyılın başlarına kadar koruyabilmişti. (1)

Son devir Bizans tarihçilerinden Georg Ostrogorsky’nin, „Roma devlet geleneğinin Grek kültürü ve Hıristiyanlık inancı ile teşkil ettiği sentez“ den ibaret saydığı (2) Doğu roma imparatorluğu, elinde kalmış olan Adriyatik’in doğusundaki devlet toprakları yanında Anadolu, Suriye ve Mısır’ın özelliklerini büyük bir hızla benimsemek suretiyle bütün yapısını kökten değiştirmiş ve bir doğu devleti halini almıştır. Öte yandan Doğu Roma imparatorluğunun bu bünye değişikliğinde etkisi olabilecek Avrupa’daki arazisi, yani Balkanlar, Kavimler Göçü’nün buralara kadar uzattığı barbar İslav dalgaları ile etnik çehresini daha 4.yüzyıldan beri değiştirmişti. (3) Böylece İslav kabileleri ile Avarların Balkan yarımadasına yerleşmeleri, Doğu Roma devletinin batı ile bağlantısını tamamiyle denilebilecek bir ölçüde kesmiş bulunuyordu.

7.yüzyıl başında, daha sonraki asırlarda son büyük Roma imparatoru olarak hatırlanan Herakleios (610-641), İstanbul’da iktidarı eline aldığı sırada imparatorluğun bir zamanki bütünü ile ihyası için sarfedilen son büyük gayret, yani Justinianus’un restorasyan hareketi (4), çoktan geride kalmış bulunuyordu. Ancak devlet, kendisine hiçbir fayda sağlamamış olan bu çabanın hala yorgunluğu içinde idi.

Bu uğurda doğunun imkanları, kudret kaynakları insafsız ve hasapsızca harcanmış, tüketilmişti. Roma lejyonlarının kılıç şakırtılarının Britanya adalarından Fizan çöllerine, Septe Boğazı’ndan Fırat kıyılarına kadar aksettiği, medeni dünya hazinelerinin oluk oluk devlet kasasına aktığı devirler artık hayallerde yaşıyordu. Herakleis, Roma tarihinin en güç ve karanlık devresinde görev başına gelmişti:

Avarlar, önlerinde ve yanlarında sürdükleri yeni İslav kabileleri ile Balkanları hemen bütünüyle devletten koparmışlar, bir taraftan Selanik’i, öte yandan da doğrudan doğruya başşehir İstanbul’u tehdit etmeye başlamışlardı. (5) Çözülme ve dejenerasyon sancıları içinde pek yakında yıkılacak olan İran, gücünün çok üstünde bir şahlanış ile imparatorluğun ana eyaletlerini istila etmekte idi.

Herakleios’un ilk saltanat yıllarında Sasani orduları Anadolu’yu baştan başa katederek Boğaziçi kıyısına kadar sokulmuşlar ve hatta İstanbul’u düşürmek için Avarlarla ittifak etmişlerdi.

Bu büyük ümitsizlik devresi içinde Roma İmparatorluğu’nda hiç de beklenilmeyen , beklenilmediği için de hemen bütün tarih yazarlarınca bir mucize addedilen rejenerasyon, yani kendi kendini yenileme oluşumu ortaya çıktı. İlk adımları Herakleios devrinde atılmış olduğu için bütünüyle ona izafe edilen, maruf tabiriyle Herakleios reformları, tarihi akışın yönünü geri çevirmek kudret ve başarısını gösterdi.

Bu reformların en önemlisi, hiç şüphesiz, o sıralarda devletin elinden henüz çıkmamış olan Anadolu topraklarında Thema’lar Sistemi’nin uygulanmaya başlanmasıdır. (6) Anadolu toprakları, Anatolikon, Armeniakon, Opsikion kara ve Kibyrraioton deniz askeri bölgeleri, yani thema’lar halinde organize edildiler. Aslında thema, askeri birlik veya ordu demektir. Fakat burada askeri birliklerin yerleştirildiği iskan sahasına verilen isim olmuştur.

Bu suretle İstanbul’un yeni kurucusu ve bazılarına göre de Bizans devletinin ilk müessisi olan Büyük Konstantinos devrinin idare nizamı, yani Roma idare nizamı, kesin olarak sona ermekteydi. Bu dört thema düzeni içinde, bir thema’nın arazisinde birkaçı birden yer alan eski sivil eyaletler daha bir süre için varlıklarını muhafaza ettiler; fakat bunların prokonsülleri, themaların askeri ve sivil idaresini ellerinde tutan strategos’lar, yani ordu kumandanları yanında nüfuz bakımından önemlerini kaybetmişlerdi.

Sistem aslında Roma’nın limes, yani sınır bölgelerinde tatbik edilen, askerlerin toprağa bağlanması usulü ve yerine Roma’nın 6.yüzyıl içinde sınır bölgeleri olarak kabul olunan Ravenna ve Kartaca ekzarkh’lıkların temsil ettiği düzen ile uygunluk arzetmektedir. (7) Ancak üzerinde bilimsel tartışmaların henüz sona ermediği bu pek önemli konuda, Herakleios devrinde kurulan themaların, Sasani İran’in buna benzer müesseselerini ve hatta Turani gelenekleri örnek edindikleri görüşü, özellikle son yıllarda kuvvet kazanmaktadır. (8)

Son zamanlarda sübjektif düşüncelerle ve sırf doğuyu özellikle Türk devlet ve toplumunu küçümsemek gayesiyle bir çok batı bilginin, İslam dünyasındaki ikta ve Türklerdeki dirlik sistemlerini Bizans müesseselerine bağlamak temayülü göz önüne alınacak olursa (9), 7.yüzyıl başında kurulmuş olan önemli bir müessesenin Turani menşelere dayanabilecği iddialarını önemsememek mümkün değildir. Eski Türk kültürünün buna benzre müesseselerinin etraflıca incelenmesi, bu bakımdan bizim için pek önemli bir vazife olsa gerekir.

Thema’lar idaresinin en önemli özelliği, mevcut askeri birliklerin, Anadolu’nun belirli bölgelerine iskan edilerek, bu birliklerin mensuplarına arazi tahsis edilmesidir. Burada belirtilmesi gereken en önemli nokta, themaların ,dari bölgeden ziyade askerlerin iskan bölgesi oluşlarıdır.

Bu arazi, babadan oğula intikal eden, askeri mükellefiyetler karşılığında tevarüs edilebiliyordu. Böylece askerlere tahsis edilen arazi, kuvvetli bir yerli ordunun teşekkülüne temel oldu. ayrıca devlet, hiçbir zaman emniyet telkin etmeyen ve sayı bakımından da yeterli bir çoğunluk sağlamayan ücretli asker aramak külfetinden kurtulmuş oluyordu. Kaynaklarda açıkça belirtilmemesine rağmen, devletin köylü-yerli ahalisinin de askeri arazi ile teçhiz edilmek suretiyle askerlikle mükellef kılındığı kabul olunabilir.(10)

Anadolu’nun yerli ahalasi, daha önceki devrelerde olduğu gibi Roma hakimiyeti zamanında da çok heterojen, karışık idi. Yer yer Ege kıyıları hariç tutulacak olursa, Anadolu’da bir yerli Grek unsurunun varlığından bahis olunamaz.

Burada uzun asırların birbiri yanında ve birbiri üstünde yığmış olduğu, kısmen Akdeniz dünyasının uzak bölgelerine göç etmiş olan kavimlerin kalıntıları, Roma hakimiyeti altında yaşamaktaydılar. Bunlar, kendi geleneklerine uygun, zamanla birbirine yaklamış, fakat esasında birbirinden farklı yaşantılarını sürdürmekte idiler.

Hunların önünden kaçarak veya onlarla birlikte Roma dünaysına gelen Germenler, Vizigotlari, Ostrogotlar, İslavlar ve Hun kavimler topluluğuna bağlı Türk asıllı kabileler, barış veya savaş yolu ile kısmen imparatorluk bünyesine girmekte idiler. Bunların büyükçe bir kısmı devlet tarafından Trakya ve Anadolu’ya yerleştirilmekte ve Roma ordusunda bunların savaşçılık gücünden faydalanılmakta idi. Böylece 4.yüzyıldan itibaren Anadolu’nun yerli ahalisi içine, Got, İslav ve Türk unsurları da karışmış bulunuyordu.

Roma’nın fiilen Bizans’a dönüştüğü Herakleitos devrinde ise, ülke etnik bakımdan daha da renkli bir yapı kazanmaya başladı. (11) Çünkü themalar bölgesine iskan edilen orduların önemli bir kısmını, imparatorluğun diğer kavimlerle meskun bölgelerinden veya Hazar Türklerine tabi olan Kafkasya’dan derlenen, yabancılar teşkil etmekte idi. (12) Bunlar Herakleios reformları sayesinde Anadolu’da toprak sahini olarak zamanla yerli ahaliye karıştılar.

Herakleios bu organizasyon ile İranlıları yendi. Onları Anadolu topraklarından sürüp çıkardı; ama ancak o kadar. Organizasyon bütün cephelerde devleti tam olarak restore edebilmek için henüz pek yeni idi. İranlıların zaptetmiş oldukları Suriye, Filistin ve Mısır’ı yeniden kazanılması, Herakleitos ordularının gücünden ziyade İran’ın içine düştüğü büyük buhranla ilgilidir. Bizans kuvvetleri her ne kadar bu bölgelere girdiler ise de, sendeliyorlardı, güçleri tükenmişti. Bu durumu, gayet açık olarak, hemen bu sıralarda başlamış olan İslam fütuhatının neticeleri göstermektedir.(13)

Büyük bir hamle gücü ile dünyayı fethe girişen Araplar, İran’ı kolayca ve uzun bir süre kalkınamayacak şekilde yıktılar. Daha ancak birkaç yıl önce yeniden Bizans İmparatorluğu’na katılmış olan Filistin ve Mısır, inanılmaz bir kolaylıkla Müslümanların eline geçti. Herakleios’un Suriye’yi kurtarmak çabaları da bir netice vermedi. Son büyükçe Bizans orduları Suriye topraklarında Müslümanlara karşı bozguna uğramaktan kurtulamadılar. (14)

Ama, Anadolu, Müslümanları taarruzları karşısında başka bir takım sebeplerin de katılması ile arap fütuhatı bir duraklama devresine girince (15), themalar organizasyonu, Herakleios’dan sonra gelen Bizans imparatorları tarafından rahatlıkla geliştirildi. Bu organizasyonu geliştirmeyi kolaylaştıracak bir husus da, hiç şüphesiz, 7.yüzyıl başlarına kadar devlet içinde önemli rol oynamış görünen büyük arazi sahiplerinin, ülkenin her taraftan saldırıya uğraması sebebiyle harap olan büyük mülklerini terk etmiş olmalarıdır.

Devlet bu sayde boş kalmış olan araziye hem hür bir köylü tabakasını, hem de themaların stratiotes denilen askeri mensuplarını, küçük arazi sahibi olarak yerleştirmek imkanını bulmuştur. Bu sistem oturdu ve ilk Emevi halifesi Muaviye devrinde girişilen ve Bizans’ın tümüyle ortadan kaldırılması için Arap devletinin bütün gücünü savaş meydanına attığı kesin mücadele devresinde, Bizans’ın yeni baştan başarıya ulaşmasını sağlayan en önemli faktörlerden biri oldu. İstanbul’u ve imparatorluğu, başşehrin kuvvetli surları ve rum ateşi kadar, Anadolu’nun iyi yetiştirilmiş, toprağına bağlı thema kuvvetleri kurtarmıştı.(16) Themalar sisteminin devlet yapısında gittikçe artan önemini belgeleyen bir husus da, Köylüler Kanunu’nun bu devirde çıkarılmış olmasıdır. Nomos georgikos denilen Köylüler Kanunu (17), hür köylü ve stratioteslerin mülkiyet haklarını garanti altına almakta idi.

Herakleios hanedanının son temsilcisi II.Justinianos’un, özellikle Balkanlar’da geniş tehcir faaliyetinde bulunarak Anadolu’ya büyük çapta yabancı unsur yerleştirdiği bilinmektedir. Bunların çoğunluğunu, İslavlar yanında Avarlar ile Protobulgarlar’ın teşkil etmesi gerekir. (18) Bu devir için yegane Bizans kaynağı olan Theophanes, II.Justinianos devrinde, yani 7.asrın sonu ile 8.yüzyılın başlarında, Bithynia bölgesine iskan edilen ve Bizans ordusuna 30.000 kişilik bir kuvvetle katkıda bulunabilecek büyük Balkanlı gruplardan bahsetmektedir. (19)

Bizans tarih yazarları Vasiliev ve daha sonra bilhassa Ostrogorsky, eserlerinde, themalar sistemine her temaslarında, bu bölgelere büyük bir çoğunlukla İslavların yerleştirilmiş olduğunu iddia ederler.(20) Bilimsel hüviyetleri söz götürmeyen bu ünlü tarihçilerin, her hadiseyi mümkün olduğu nisbette ve hatta kaynakları zorlayarak islav gözlüğü ile müşahedeye çalıştıkları çok açıktır. Theophanes’in Balkanlar için kullandığı Sklavinia (21) tesmiye şeklinde, buradaki bütün halkın İslavlardan ibaret olduğu anlamını çıkarmak, kanaatimizce, olay ve ifadeleri belli bir kalıp içine zorlamaktan başka bir şey değildir, çünkü eski kaynakların, kabile ve hatta millet isimlerini titizlikle birbirinden ayırmadıkları bir vakiadır.

Özellikle Bizans kaynaklarında İskit, İslav, Türk, Pers adları daima dikkatsizce kullanılmıştır. Hatta Selçuklu Türklerine bile, Anadolu’nun pek büyüy bir kısmını fetettikleri , yani kendilerince çok yakından tanınmaları gerektiği halde, Anna Komnene tarafından persler denmekte tereddüd gösterilmemiştir. (22) Bu sebeple, görüşümüze göre, Anadolu’ya muhtelif Bizans imparatorları devrinde yerleştirilen grupların milli karakter ve bünyeleri ayrıca ve dikkatle incelenmediği sürece, bunlara İslav, Türk veya başka genel adlar vermek hatalı olur.

Anadolu topraklarının bütünlüğü bu şekilde 8.yüzyıl boyunca, ekseriya mağlup olarak, fakat yine de hemen hiç bir önemli arazi kaybına uğranmadan korunabildi. Ikonoklasmus (23), Tasvir Kırıcılık cereyanının devlet bünyesinde açtığı yaralar gerçekten ve kesin olarak kapanıncaya, yani 9.yüzyıl ortalarına kadar Anadolu themaları, askeri kudreti temsil etmeye devam ettiler. Themalar, bir taraftan şiddetini zaman zaman artırmakla beraber, hiç arası kesilmeden devam eden İslam akınlarına karşı koydular (24) ; diğer taraftan da Bizans devletine imparator ve hanedan fideliği vazifesi gördüler.

Herakleios hanedanının düşmesinden sonra Bizans’a hakim olan imparatorlar, çoğunlukla themaların kumandanları, yani strategosları arasından çıkmış ve bunlardan ikisi Isaurialı Leo ve Amorionlu Mikhail birer hanedan kurmuşlardı. Ancak kuvvetli thema strategoslarının, hükümdarların şahsı bakımından arzettikleri tehlike, bizzat aynı yoldan İstanbul tahtına ulaşmış olan imparatorlar tarafından yeterince farkedildiğinden , bu devre içinde themaların küçütülmesi cihetine gidildi. Böylece bunların sayısı artmış oldu.

Thema sayısının çoğalmasına diğer bir sebep de , savaş ccepheleri gereği, önemi artan bazı bölgeleri daha toplu ve gergin bir organizasyon içinde tutmak gayesi idi. Önceleri muhtelif adlarla, mesela kleisura, arkhont’luk, dux’luk, katepan’lık ve drungar’lık gibi, themalardan ayrılan özellik sahibi askeri bölgeler, sonradan bağımsız themalar halinde teşkilatlandırılmışlardır. (25)

Ayrıca devlet için yeni bir tehdit teşkil eden Balkanlar’daki Bulgarlara karşı, mücadeleyi başarı ile yürütebilmek üzere imparatorluğun Avrupa arazisi üzerinde de yeni themalar kuruldu ve bunlara Anadolu themalarından stratiotes nakilleri yapıldı. Bu suretle devletin etnik yapısı da bir denge içinde tutulmaya çalışıldı. Her ne kadar Ostrogorsky, Balkanlar’da ve Yunanistan’da alınan tedbirlerle devletin bu bölgelerinin yeniden Grekleştirildiğini iddia ediyorsa da, bunun gerçekte pek tutar tarafı yoktur. (26)

Çünkü Bizans yukarıda da belirttiğimiz gibi, bir Grek Devleti değildi ve arazisi içinde yapılan tehcir hareketleri de hiçbir suretle, esasen 4.yüzyıl sonunda Alarich’in Vizigotları tarafından büyük ölçüde imha edilmiş olan (27) Grek neslinin ihyası gayesini taşımamakta idi.

867 yılında kurulan ve Bizans tarihinin kudret bakımından zirvesini teşkil ettiği kabul edilen Makedonya hanedanı devrinde, themaların sayısı yeniden artmıştı. Daha 10.yüzyıl başında bu sayı Anadolu’da 17’ye, Avrupa arazisinde ise, Adalar’daki 2 deniz themasını da hesaba katacak olursak, 15’e yükselmiş bulunuyordu. Tagma adı verilen ve garnizonları hükümet merkezinde bulunan ücretli, askerliği meslek edinmiş kimselerden mürekkeb 4 büyük kuruluş ile birlikte bu themalar Bizans devletine tam bir askeri hüviyet vermekteydiler. 10.yüzyılın büyük imparator yazarı Konstantinos Porphyrogennetos, bu tagma ve themaların devlet hiyerarşisi içinde giderek artan önemlerini yeteri kadar açık bir şekilde belirtmektedir.

Onun devlet teşkilatına dair büyük eserinde (28) belirtilen maaş listelerine göre, Anadolu’da bulunan 12 büyük thema strategos’u ile tagmaların domestikos unvanını taşıyan 2 büyük kumandanı, yüksek saray rütbelerini haiz olan caesar, nobilisimos, kuropalates ve hükümdarın şahsi hizmetini gören birkaç hadım dışında, bütün devlet memurlarının en yüksek maaş alanları durumuna yükselmişlerdi. Bu cümleden olarak 10.yüzyıl başında hüküm süren imparator VI.Leo devrinde, en eski gelenğe sahip bulunan Anatolikon, Armeniakon ve Ege bölgesindeki Trakesion themalarının strategosları yılda 20’şer kilo altın maaş almaktaydılar. Tagmaların kumandanı olan domestikoslardan birisi devletin doğu , yani Anadolu, diğeri ise batı, yani Avrupa askeri kuvvetlerinin başkumandanı idiler. (29)

Görüldüğü gibi, 9.yüzyılın ikinci yarısından itibaren Bizans’a ezici bir askeri hakimiyet devresi başlar. İşte tam bu sırada Abbasi hilafetinde, iç mücadeleler ve bölgesel hakimiyetlerin kurulmasına sebep olan karışıklıkların sonucu baş gösteren zaaftan da faydalanan Bizans doğuda savunma durumundan saldırıya geçmek imkanına kavuştu. Ancak batıda yeniden kuvvetlenen Bulgarların, imparatorluğun varlığını tehdid edebilecek bir şiddetle ortaya atılmaları, Bizans’ın doğu cephesinde başarıya ulaşmasını geçici bir süre için önledi.

Bu arada İslam ülkelerinde görülmeye başlayan emir’ül-ümera’lığa (30) paralel bir müessese tarihi gelişme gereği, Bizans’da da kuruldu. VI.Leo’nun meşru taht varisi, oğlu Konstantinos Porphyrogennetos, donanma kumandanı olan Romanos Lakapenos tarafından, kendisini müşterek imparator olarak kabule zorlandı.

Prof.Dr.Işın Demirkent
1071 Malazgirt Savaşı’na kadar Bizans’ın Askeri ve Siyasi Durumu
bu makale Tarih Dergisi, sayı 33 (1980-81), s.133-146’da yayımlanmıştır.
Bizans Tarihi Yazıları (kitabından)

1) Roma’nın cihanşümul devlet düşüncesinin Bizans’ta devamı sorunu çok incelenmiş ve kabul olunmuş bir keyfiyettir. Bu hususta son olarak krş.Rubin,B.,Das Zeitalter Justinianus I, Berlin 1960, s.122 vdd. ve Ostrogorsky, G.,Geschichte des byzantinischen Staates, München 1963 (3), passim (bu eserin Türkçe çevirisinin basımı tamamlanmak üzeredir; Işıltan, F. Bizans Devleti Tarihi, TTK yayınlarından. Bu makalemizde basılmış olan metin kısmından faydalanmıştur), Levçenko, bizans, terc.Berktay, E. İstanbul 1979, s.75
2) Bk.Ostorogorsky, ayn. esr.s.25
3) bk.Ostrogorsky, Levçenko
4) Ostrogorsky
5) İstanbul’un Avarlar ve İranlılar tarafından müştereken kuşatılması, Ostrogorsky.
6) Thema’lar Sistemi hakkında geniş bilgi özellikle Gelzer’in Die Genesis der byzantinischen Themenverfassung (1899) adlı eserinde mevcut olup, daha sonra bu konu bir çok eser ve makalede işlenmiştir. (buraya not: Hocamız 1899 tarihli bir kitabı kabul edip önerirken, bu tarihlerde yazılmış ve Türk tarihini anlatan bu kitaplara „bazılarımız“ çöp diyor da! – SB)
7) Ostrogorsky
8) Bu hususta; Stein,E. Ein Kapitel vom persischen und vom byzantinische Staat (1920); Darko,E. Influances touraniennes sur Vevolution de l’art militaire des Grecs, des Romains et des Byzantins, Byzantion (1935); ayn.mlf.Le role des peuples nomades cavaliers dans la transformation de l’Empire romain aux premiers siecles du Moyen Age, Byzantion (1948)
9) Köprülüzade Mehmet Fuat, Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Te’siri hakkında bazı mülahazalar, Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası I, 1931, ve özellikle Barkan, Timar Maddesi
10) Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi
11) Bizans’ın etnik yapısı bakımından Runciman Byzantium and the Slavs, özellikle İslavlar ve bunun yanında protobulgar ve Avarlar hakkında toplu ve faydalı bilgi vermektedir.
12) Bilindiği üzere İran’a karşı Herakleios Kafkas kabileleri ile işbirliği yaptığı gibi Hazar Türkleri ile de ittifak akdetmişti. Bu hususta Ostrogorsky.
13) İslam fütuhatının sebep ve neticeleri için bk.Vasillev, A.A. Bizans imparatoluğu Tarihi, terc. Mansel,1943; Işıltan, F.Urfa bölgesi Tarihi,1960, burada gerekli bibliyografya verilmiştir.
14) Krş.de Goeje, Memoire sur la conquete de la Syrie, Leiden, 1900
15) Bu hususta krş.Wellhausen İslamın en eski tarihine giriş, terc.Işıltan F,1960; Arap Devleti ve Sukutu, 1963
16) Arapların İstanbul kuşatmasını kaldırdıktan sonra geri dönüşlerinde Anadolu içinde bizanslıların saldırısına uğrayarak çok kayıp verdikleri İslam ve Bizans kaynaklarında tafsilatlı bir şekilde anlatılmıştır. Bu kaynakalrın tenkitli bir incelemesini Wellhausen Die Kampfe der Araber mit den Romaern in der Zeit der Umaijiden Nachrichten der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, 1901, yapmıştır.
17) Bu hususta Ostorgorsky
18) Theophanes Chronicon, nsr.de Boor
19) Theophanes
20) Vasiliev, Ostorogorsky, ayrıca Runciman
21) Theophanes
22) Michel Psellos Chronographie, 1928; Anna Komnene Alexiade, 1937-45 Perse maddesi
23) Bizans tarihinin önemli bir safhasını teşkil eden tasvir kırıcılık devri hakkında bk.Vasiliev; Ostrogorsky
24) Bu devrenin Bizans-İslam mücadelesi bütün kaynakları ile Vasiliev tarafından incelenmiştir. Byzance et les Arabes,1935. Byzantium adlı toplama eserde Bizans-İslam münasebetlerini güzel bir şekilde hülasa etmektedir.
25) Krç.Ostrogorsky
26) ayn.esr.
27) bk.Seeck,O.Geschichte des Untergangs der antiken Welt,1921
28) De administrando imperio, terc. Moravcsik Jenkins, 1949
29) Ostorgorsky
30) Emir’ül-ümera’lık hakkında son olarak bk.Yıldız,H.D.Abbasiler’de Emirülümeralığın ortaya çıkışı, Tarih Enstitüsü Dergisi sayı 10-11, 1979/80

Essalamu Eleykum! Eziz Qérindashlirim!

Men bügün 73 yashliq hayatimni axirlashturup 74-yashqa qedem qoyghan tunji küni munasiwéti bilen, weten échi we sértidiki méni tonuydighan we tonumaydighan barliq eziz qéridashlirimgha eng ali salamimni yollaymen. Qobul qilghaysizler!
– “ dunyada eng qimmetlik nerse- hayatdur, u dunyagha birla mertiwe kélidu, kishi shundaq yashishi kirekki menisiz ötken hayatqa kéyin échinmisun, rezil – pes ötmüshbing uyatliqi yürekni yandurmisun, u ölüp ketkendimu, méning barlighim ötmüshüm,wetenning musteqilliqi, milletning azadliqi , insaniyetning bext – sa’aditi ishlirigha bighishlan’ghan idi, déyelisun“- dégen idi, “ polat qandagh tawlandi“ dégen rumanning yazghuchisi- nikolay ostérwiskiy.
Men 73 yashliq hayatimning biwode ötkenlikidin bekmu ökünimen, weten , milletke héch qandaq bir ish qilip birelmiginimni oylighinimda yüreklirim pare- pare bolup qan yighlaydu!…
Weten’ge , millitimge qilishqa tigishlik ishlardin tutamgha chiqqudek birer ish qilip birelmey bu dunyadin pat arida widalishidighanliqimni oylisam , wetinimdin, millitimdin bekmu uyulimen xéjil bolimen.!
Özümni musulman , dédim, dinimgha héch bir ish qilip birelmidim!
Millitimni uyghur dédim, uyghurumgha héch bir ish qilip birelmidim!
Wetinim uyghuristan , dédim, wetinimge héch bir ish qilip birelmidim!

Mushularni oylisam ötmüshümge nepretlinimen.! ghezeplinimen ! bekmu pushayman qilimen!
Yéqinqi yillardin biri wetinimizde, ni ni namsiz qehrimanlar tarix betlirige öchmes izlarni qaldurup alemdin ötti! ular öz hayatini dinimiz üchün, millitimiz üchün, wetinimiz üchün bexsh etti!…
Men nimish qilalidim? Hey isit… Ming isit.. Emdi mükcheydim, qérilighim wayigha yetti, put qollurumda madarim qalmidi! chachlirim tamamen aqirip , közlirim xireliship yiraqni körelmes boldum… Ah qériliq…!
Alla, bilip bilmey qilghan gunalrimni köchürgeysen! töhbemni qobul qilghaysen!

Shundaqla, wetinim, militim, eziz qérindashlirim méni köchürgeysizler!

Essalamu eleykum, we rehmitullahi weberkatihu!

Shiwétsiye paytexti – stokxolm

Abduréshit Haji Kérimi
2015- yil 08- ayning 19- küni

Autori: Abduweli Tursun

Oghlum ,séni qanchilik séghinghanliqimni bir özüm ,bir allah bilidu. Némisini dey…her qétimliq tamaq séning gépingsiz yiyilmeydu. Dadangmu hazir shüklep ketti. Ishikke telmürüp uzun-uzun xiyallarni süridu.Bezide özümni untup uninggha ichim aghrip qalidu.Arilap néme boldingiz ?-dep surisam ,héchnime, mijezim yoqtek turidu,-depla közlirini mendin élip qachidu .Biraq közliridin sirghip chüshken yashliri könglini bildürüp qoyidu. Hey..y… Bularni esli sanga démisem bolatti.Dadang bilse manga xapa bolidu. Ötkendimu, aghrip qalghanda némidep yiraqtiki balining könglini biseremjan qilding ?!-dep renjigen idi. Emdi hemme gepni sanga dep, yaman üginip qaptimen, qandaq qilay…

Tün nispi bolghinigha qarimay , uyqum qachqan idi.Kariwatta yérim tiklinip yétip ,anamning éytqanlirini oylawatattim . Némishqidur, bügün anam bilen téléfunda sözliship bolghandin tartip , könglüm birqisma bolup qalghan idi. Qismetning arghamchilirigha ilniship, yat elning tupriqigha qedem qoyghinimghimu mana hesh-pesh dégüche xéli yillar boptu.Kündilik tirikchilik helekchilikide pesillerning qandaq téz almashqanliqinimu bilelmey qalidiken kishi.Turupla a’ilimizdiki köngüllük demler köz aldimda peyda boldi. Her qétimliq tamaq waqti köngüllük bir yighilish hésaplinatti. Dadam bezide bashtin kechürgen kechmishlirini ibret xulasiliri bilen yughurup, ajayip jelip qilarliq sözlise, bezide qiziq-qiziq letipe-paranglar bilen hemmimizni téliqturup qoyatti. Dadam qiziqishi keng, kitapni köp oquydighan adem bolup, ré’al turmush tejribisimu mol idi.Shunga uning sözliri bizni özige magnéttek tartatti. Anglap héch zérikish hés qilmayttuq .Yéshimizning chongiyishigha egiship, bara-bara bizmu bu söhbetning aktip pikirchilirige aylinip, sorun keypiyatini téximu ewjige chiqiridighan bolduq. Ah ,shu untulghusiz chaghlar…

Qaysi küni héliqi ottura mektepte ishleydighan aghiyneng yolda uchrap qélip séni soridi. Shu yaqlargha kétip qaltis ish qildi, jahanning rahiti shu,- dep özining halidin waysap berdi. Nime deymen,balam? Uningmu oylighan bir yéri bardur.Lékin uning anisi nimini oylaydu, aghiyneng bilemdighandu-he?  Belkim, sen xatirjem yashawatqansen. Emma, bizchu?…

közlirim xireleshti.Öpkem örülüp, mingem chingqildi. Kelginimge  shunche yil bolsimu, men turuwatqan bu sheherning nurghun yérini téxiche körüp baqmaptimen.Shunga chüshümgimu özüm chong bolghan mehellemdin bashqisi kirmeydu. Künde métro bilen ishqa bérip kelsemmu, chüshümde da’im ishek harwisigha chiqiwalimen.Men rastla jahanning rahitini sürüwatamdimen ?! Her küni ettigende nashtimu qilmay, métro bilen ishqa mangimen .Ettigendin bashlap  toxtimay döner késip, salat toghrap, xéridar kütüp, oxshash bir xil ish bilen kechni kütüwalimen. Kechte hérip halim qalmighanda, xojayinning himmiti süpitide anche-munche éship qalghan nan , dönerlerdin xaltigha qachilap, toxu, döner, pisalarning puraqliri singip ketken wujudumni sörep öyge qaytimen .Etisi yene….

Boptu sen bolsangmu künning sériqini kör balam.Séghinsaqmu sebir qilimiz . Séning yaxshi yashawatqiningni oylap ,özimizge teselli tapimiz. Xoshnimizning héliqi sendin kichikrek oghli ésingdimu, murat dégenchu? Qaysi küni shu balini saqchi tutup kétiptu .Nime gunah qildikin, bichare bala? Xéli ongluq chong bolghandek qiliwatatti.Ata-anisi tügishipla ketti, bichariler!…

Hazir balilarni béqip qatargha qoshmaqmu bir gep boldi. Nediki bir ishlar bilenla tutulup kétiwatqan. Dekke-dükkidila yashaydu adem. Néme bolup ketti bu jahan ? Jemiyet buzulup kettimu ya jahan chingip kettimu? Héch bilmidim,balam .Emma séning yiraqta bolsimu ,aman –ésen yashawatqiningni oylisaqla, könglimiz xéli teskin tépip qalidu.U yerlerdimu mushu yerdikidek tuyuqsiz tutup kétidighan ishlar yoqtu-he , balam?!

Yürikim chimla qilghandek bolup, mingemge bir aghriq kirip ketti. Ornumdin turup ,ashxanigha kirip bir istakan su quyup birla kötirip ichiwettim. Nepisim siqilghandek boldi -de, balkongha chiqtim .Derizidin sirtqa qaridim . Sheher shu tap éghir uyqugha chömgen . Binalarning arisidin we yol boyliridin nur taritiwatqan lampuchkilar  xuddi yultuzlar yerge tökülüp ketkendek tuyghu béretti. Köktiki we yerdiki yultuzlardin bézelgen sheherning kéchilik menzirisi ademge bir xil xiyali tuyghu béghishlap ,ajayip güzel héslarni oyghutatti. Bu rastinla manga te’elluq dunyamidu?

Tuyuqsiz bir aghiynemning gépi ésimge kélip qaldi :

Bir dem élish küni, birnechcheylen sheher sirtigha chiqqan iduq. Etrapning güzelliki we tinichliqi hemmimizni yayritiwetti. Bir chaghda bir buradirimiz hayajanlinip, bu yer némidigen güzel , mümkin bolsa, mushundaq yerde yashisa, quyashningmu heqiqi hozurini sürgili bolidu . Sheher dégining  qistangchiliq we qalaymiqanchiliq bilen tolghan.Uning üstige nurghun ademning  hayati binaning ichide we  yer asti métrularda yashash bilen ötüp kétidu ,u yerlerde nedimu bundaq künni körgili bolidu,-dep sözlep kétiwidi, yene bir qiziqchi aghiynimiz söz qisturdi:

-u yerdimu künni körgili bolidighu?!

-Nediki künni deysen?

Hemmimiz tengla soriduq.

Itning künini, aghiynimiz tolimu xatirjem jawap berdi .

-Shundaq,-dedim  öz-özümge. Nimige shundaq,-dégenlikim özumgimu qarangghu idi.

2015-Yil 06-séntebir (Shehri Géséké) ettigende yézildi.

(mezkur téma oqurmenlerning tarix esirige qandaq mu’amile qilish, jümlidin ilmiy tarix esiri bilen tarixiy roman xaraktéridiki edebiy eserlerge qandaq mu’amile qilishida bir’ilmiy mulahize bolup qélishi üchün yollandi)

Tarix insanlar jem’iyitining ötkenki tereqqiyatining jeryanidin ibaret, tarixshunasliq del insanlar jem’iyitining ötkenki tereqqiyatining jeryanini tetqiq qilidu, tarixshunasliq insanlar jem’iyitining tereqqiyat jeryanini özining tetqiqat obiykéti we ekis etturush obiyikti qilish süpiti bilen chétilidighan da’irisi nahayiti keng, öz ichige alidighan mezmuni nahayiti mol. U mu’eyyen tarixiy qarashning yétekchilikide, belgilik bir uslubta tarixiy jeryanlardin, herqaysi amillarning baghlinishidin insanlar jem’iyitining qandaq tereqqiy qilghanliqini ekis ettürüp béridu. Adette u tarixiy jeryanlarheqqidiki xatirilerni, tarixiy netijilerning yekünlirini we tarixiy qanuniyet ustidiki izdinishlerni öz ichige alidu(1). Tarixshunasliq tarixi bolsa tarixshunasliqning barliqqa kélish we tereqqiy qilish tarixini körsitidu,uning tetqiqat obyékti tarixshunasliq bolup, asasliq wezipisi tarixshunasliqning shekillinish, tereqqiy qilish we özgirish qanuniyiti üstide izdinip, uning kelgüsi tereqqiyat yüzlinishini mölcherleshtin ibaret(2).
Tarixshunasliqning tarixi nahayiti uzun.insanlar özlirining tarixini yaritish bilen bir waqitta, yene özlirining tarixini este qaldurush we yekunlesh arqiliq, özlirining tarixini tekshurgen we muhakime qilip kelgen. Eng addi usul buyiche qaldurulghan epsane – riwayetlerni tarixshunasliqning deslepki bixi diyishke bolidu (3). Yéziq peyda bolghandin kéyin heqiqiy menidiki tarixshunasliq andin iptida’iy hem sadda epsane- riwayetlerdin tereqqiy qilip shekillen’gen.emma bu mezgildiki tarixshunasliq shekil jehettin addiy bolupla qalmay , pikir, mezmun jehettinmu addiy idi. Kéyin iqtisad wemedeniyetning tereqqi qilishigha egiship, tarixshunasliqmu bara-bara rawajlinishqa bashlighan. Shekli köp xilliship , mezmuni kéngeygen.
Tarixiy matériyallar tarixshunasliq tetqiqatining jéni hésablinidu. Tarixiy matériyallar ikki türlük bolup, biri yéziqsiz tarixiy matériyallar, yene biri yazmatarixiy matériyallardur. Yéziqsiz tarixiy matériyallar chong jehettin qedimki iz-xarabiler, qedimki yadikarliqlar, epsane-riwayet-dastanlar, shi’ér-qoshaqlarni öz ichige alidu; Yazma tarixiy matériyallar bolsa herxil resmiy we biresmiy tarixnamiler, hökümet arxipliri we shexsiy arxiplar, tezkire-terjimihallar,destur-risaliler, abide-pütükler we bashqa tarixiy matériyalliq qimmiti bar’eserlerni öz ichige alidu(4). Ishenchilik tarixiy matériyallarni toluq igilesh, tarixiy pakitlarni imkanqeder éniqlash tarixshunasliq tetqiqatida muhim ehmiyetke ige.
Junggoda tarixshunasliqning bixi qedimqi dewrdila , jümlidin shya sulalisi dewridila peyda bolghan bolup, «xuangdining chi yö bilen qilghan urushi», «da yüning kelkünni tizginlishi» qatarliq epsane-riwayetlerjunggo tarixshunasliqining eng deslepki bixi hésablinidu. Shya, shang, ju sulaliliri dewri junggo tarixshunasliqining shekillinishke bashlighan dewri bolup , «nesirname»junggo boyiche eng deslepki tarixiy eserdep qarilidu(5). Uningda shya, shang, ju sulalilirige a’it qimmetlik melumatlar xatirilen’gen. Kéyin xen sulalisi dewride «tarixiy xatiriler»,«xenname»qatarliq eserlerning barliqqakélishi bilen tarixshunasliq resmiy shekillen’gen. Tarixshunasliq kéyin her qaysi sulaliler dewride üzlüksiz rawajlinip, mexsus bir ilim bolup shekillinip, hökümet we shexisler teripidin nurghun tarixiy eserler yézilip, hazir « junggoning 24tarixi» déyiliwatqan tarixiy eserler toplimi meydan’gha kélip, junggotarixshunasliqining sistémisini berpa qilghan.
Tarixshunasliq yawrupadimu nahayiti burunla bixlan’ghan bolup, gherb tarixshunasliqi qedimki yunandin bashlan’ghan . «homér dastanliri», yeni «illi’ada» we «odéssa»dastani tarixshunasliqning eng deslepki bixi hésablinidu(6).gerche ular epsane-riwayet tüsini alghan bolsimu , lékin ulardin miladiyedin ilgiriki 12-esirdin 9-esirgiche bolghan ariliqtiki yunanliqlarning ijtima’iy ehwalini körüwalghili bolidu. Kéyin miladiyedin ilgiriki 5-esirde hérodot özining «tarix» (yene bir nami «yunan-pérsiye urushi tarixi») dégen meshhur’esirini , fokidid «piloponnis urushi tarixi» dégen meshhur esirini, polibiy «omumiy tarix» dégen meshhur esirini yézip , yawrupa tarixshunasliqining muqeddimisini achqan . Kéyin tarixshunasliq ottura’esir, yéqinqi zaman we hazirqi zaman’gha kelgüche yawrupadiki her qaysi ellerde we kéyin amérikidazor tereqqiyatqa ériship, muhim bir pen süpitide rawajlinip kelgen(7).
Uyghurlardatarixshunasliqmu uyghurlarning köp esirlik kechürmishlirining namayendisi süpitidenahayiti burunla barliqqa kelgen hem uzaq tarixiy jeryanda bezide ashkare,bezide yushurun halette, bezide izchil, bezide uzuk rewishte dawamliship tereqqiy qilip kelgen. U uyghurlarning tarixiy tereqqiyati, jughrapiyelik muhiti,ijtima’iy ehwali bilen zich baghlinishliq bolup, bu amillar uyghurtarixshunasliqigha bashtin-axir chongqur tesir körsetken. Bu sewebtin uyghurtarixshunasliqi özining menisi, mezmuni, da’irisi jehettin özige xas alahidilikni hazirlighan. Shunga uyghur tarixshunasliqi üstide söz achqanda mushunuqtilardin muhakime yürgüzüsh zörür.
Uyghur tarixshunasliqi uqumi
Uyghur tarixshunasliqi dégende , keng menide uyghurlarning ejdatliri we uyghurlarning özliri qollan’ghan herxil til – yéziqlarbilen herxil uslubta herxil mezmundiki tarixni ekis ettürgen eserlerni yézish we terjime qilish pa’aliyiti , tar menide peqet uyghurlarning özining tarixiy mezmundiki eserlerni yézish we terjime qilish pa’aliyiti közde tutulidu.bu bir uzaq hem murekkep jeryan bolup, buningda awal uyghurlarning tarixiy tereqqiyatigha nezer aghdurushqa toghra kélidu. Bilishke boliduki , uyghurlar öztarixida nahayiti uzaq egri-toqay tarixiy jeryanlarni bashtin kechürgen bulup, manamushu tarixiy jeryanda meyli uyghurlarning ejdatliri bolsun yaki uyghurlarning özliri bolsun öz tarixini este qaldurush we yekunlesh yüzisidin nurghun tarixiy wesiqilerni qaldurghan. Bular emeliyette ularning herqaysi tarixiy basquchlirida shekillendürgen donya qarishi asasidiki öz tarixi üstide oylinishi we tekshürüshining mehsuli bolup , mezmun we shekil jehettin bir-birigewarisliq qilip , uyghur tarixshunasliqining bir pütün sistémisini yaratqan. Shunga uyghurtarixshunasliqi dégen bu uqum uyghurlarning ejdatlirining we uyghurlarning özliri qollan’ghan herxil til- yéziqlar bilen herxil uslubta herxil mezmundiki tarixni ekis ettürgen eserlerni yézish we terjime qilish pa’aliyitini körsitishi kérekki , uni peqet uyghurlarningla tarixiy mezmundiki eserlerni yézish we terjime qilish pa’aliyiti déyishke bolmaydu. Undaq bolmighanda, uyghurtarixshunasliq tarixining tereqqiyatini mukemmel chüshen’gili bolmaydu. Emma,buningda mundaq bir qanche nuqtigha diqqet qilish zörür.
Birinchidin, uyghur tarixshunasliqining da’irisini békitishtiki eng muhim amil uning milliyetlik xususiyitidur. Uyghurlarning ejdatliri we uyghurlar tarix sehnisige chiqqandin bashlap «ilgiri –kéyin bolup türk-ronik yéziqi , qedimqi uyghur yéziqi, mani yéziqi , birahmi yéziqi(agni-küsen yéziqi depmu atilidu), soghdi yéziqi , tibet yéziqi we suriye yéziqida wesiqilerni yazghan » (8) , shundaqla’erep yéziqi , pars yéziqi we chaghatay uyghur yéziqidimu nurghun wesiqilerni yazghan bolup , bulardin tarixiy eser xususiyitini hazirlighanlirini elwette uyghurtarixshunasliqining da’irisige kirgüzüsh kérek . Emma , tarixta bashqa milletlermu mushu yéziqlarni qollinip öz tilidanurghun wesiqilerni yézip qaldurghan bolup, mongghullarqedimqi uyghur yéziqi asasidiki mungghul yéziqini, kéyin manjular mushu mungghul yéziqi asasida manju yéziqini, shibelermu manju yéziqi asasida shibe yéziqini ,hetta qitanlarmu qedimqi uyghur yéziqining tesiride qitan kichik yéziqini qollinip(9) eser yazghan. Yene özbék, qazaq, qirghiz , tatar qatarliq milletler chaghatay uyghur yéziqida nurghun eserlerni yazghan. Bulardin tarixiy eser xususiyitini hazirlighanlirini elwette shularning tarixshunasliqining da’irisige kirgüzüsh kérek . Mundaqche éytqanda, uyghurlarning ejdatliri we uyghurlar özliri qollan’ghan til-yéziqlarda yazghan tarixiy eserler uyghur tarixshunasliqigha mensupki, bashqa milletlerning uyghurlar qollan’ghan til-yéziqlarda yazghan tarixiy eserlirini uyghurtarixshunasliqigha mensup qilghili bolmaydu, belki u shularning tarixshunasliqigha mensup. Wehalenki , uyghurlarning ejdatliri we uyghurlar tarixta bashqamilletlerning til-yéziqida bashqa milletlerning tarixigha a’it eserlernimu yazghan , mesilen , yuen sulalisi ordisida xizmet qilghan birmunche uyghur tarixchilar xenzu til-yéziqida aldinqi sulalilerge we yuen sulalisige a’it nurghun tarixiy eserlerni yazghan bolup,bular öz nöwitide hem xenzu tarixshunasliqigha, hem uyghur tarixshunasliqigha mensuptur.
Ikkinchidin, uyghurlarning ejdatliri we uyghurlar tarixtin buyan herxil til-yéziqlardiki nurghun diniy, edebiy , tarixiy eserlerni öz til-yéziqigha terjime qilghan bulup , bularmu uyghur tarixshunasliqining terkibiy qismidur.mesilen, 9 13-esirlerde, asasliqi idiqut uyghur xanliqi dewride budda dini mezmunidiki birmunche eserler uyghurtiligha terjime qilin’ghan ( jümlidin «altun yaruq», «shuenzangning terjimihali»xenzu tilidin qedimki uyghur tiligha, « maytiri simit» qedimki agni tilidin qedimki uyghur tiligha, «chastani ilig beg» qedimki küsen tilidin qedimki uyghurtiligha terjime qilin’ghan)(10), 13-esirdin kéyinki mezgillerde, jümlidin qaraxanilar xanliqi, chaghatay xanliqi, se’idiye xanliqi we uningdin kéyinki dewrlerdimu erep, pars tilidiki birmunche diniy, edebiy , tarixiy eserler’uyghur tiligha terjime qilin’ghan bolup, bu terjime eserlernimu özining tarixiy qimmiti we ehmiyiti nuqtisidin uyghur tarixshunasliqighamensup qilishqa bolidu.
Uyghur tarixshunasliqining tetqiqat mezmuni
Uyghur tarixshunasliqining tetqiqat mezmuni konkirit éytqanda töwendiki birqanche terepni öz’ichige alidu.
Birinchi, tarixiy matériyallar üstidiki tetqiqat. Bu barliq tarixiy eserler we bashqa tarixiy matériyalliq qimmiti bar eserler üstidiki tetqiqatni , mundaqche éytqanda, ularning mezmuni, shekli, uslubi, alahidiliki, qimmiti üstidiki tetqiqatni öz’ichige alidu. Nöwette melum bolghan heqiqiy menidiki tarixiy matériyallar san jehettin az hem ular üstide bezi tetqiqatlar qilin’ghan bolsimu, emma téxi chungqurlashmighan hem sistémilashmighan bulup, bu uyghur tarixshunasliqining umumiy tereqqiyatini mukemmel yurutup bérishtin téxi yiraq. Shunga bu jehette téximu izdinish zörür.
Ikkinchi , tarixchilar we ularning ijadiy pa’aliyiti üstidiki tetqiqat. Bu herqaysi dewrlerdebarliqqa kelgen tarixchilarning hayati , ijadiyet pa’aliyiti, tarix qarishi üstidiki tetqiqatni öz’ichige alidighan bolup, nöwette bu jehette bezi netijiler barliqqa kelgen bolsimu, emma tarixiy matériyallarning san jehettin azliqi hem ular üstidiki tetqiqatlarning yétersizliki tüpeylidin tarixchilar we ularning ijadiy pa’aliyiti üstidiki tetqiqatmu téxi chungqurlashqini yoq. Shunga bu jehettimu yene izdinish zörür.
Üchinchi, tarixchiliqning tereqqiyat qanuniyiti üstidiki tetqiqat. Bu tarixchiliqning herqaysi dewrlerdiki tereqqiyati , bashqa ilimler bilen bolghan munasiwiti , bashqa milletlerning tarixchiliqi bilen bolghan alaqisi üstidiki tetqiqatni öz ichige alidu.uyghur tarixshunasliqi shekillinishtin tereqqiy qilish, güllinishkiche nurghun dewrlerni bashtin kechürgen bolup, herbir dewrdiki tarixchiliq özining mezmuni, shekli, uslubi jehettin shudewrdiki bashqa ilimlerning hem bashqamilletlerning tarixchiliqining zor tesirige uchrap,özige xas alahidilikini hazirlighan. Buningdin tarixchiliqning tereqqiyat qanuniyitini igilesh uyghurtarixshunasliq tetqiqatidiki muhim halqa hésablinidu.
Tötinchi, tarixchiliq idiyesi üstidiki tetqiqat. Bu herqaysi dewrlerde barliqqa kelgen tarixiy bilish, tarixiy yekün, tarixiy baha we mushulardin shekillen’gen tarixchiliq idiyesi üstidiki tetqiqatni öz ichige alidu. Uyghurlarning tarixchiliq idiyesi xéli burunla shekillinishke bashlighan bolsimu , emma uning mukemmellishishi xélila kéyin bolghan. Jümlidin 16-esirdin kéyin tedrijiy mukemmelliship barghan hem özige xas alahidilikini hazirlighan. Shunga , tarixchiliq idiyesini bilishmu uyghurtarixshunasliq tetqiqatidiki muhim bir terep hésablinidu.
Uyghur tarixshunasliqidiki tarixiy matériyallarning da’irisi
Uyghurtarixshunasliqining menbesi bolghan tarixiy matériyallarning da’irisi nahayiti keng bolup, uni aghzaki tarix matériyalliri we yazma tarixiy matériyallar dep ikki türge ayrishqa bolidu. Aghzaki tarixmatériyalliri qedimki epsane-riwayetler, qisse-dastanlar, shé’ir-qoshaqlarni öz’ichige alidu; Yazma tarixiy matériyallar bolsa herxil tarixnamiler,tezkire-terjimihallar, destur-risaliler, abide-pütükler we bashqa tarixiy matériyalliq qimmiti bar eserlerni öz ichige alidu. Barliq tarixiymatériyallarni yene dewrdash tarixiy xatiriler we gheyriy dewrdash tarixiyxatirilerge ayrishqa bolidu. Dewrdash xatiriler melum weqe yüz bergen eynidewrde, ashu dewrdikiler teripidin yézilghan xatirilerni körsitidu. Gheyriydewrdash xatiriler melum weqe yüz bérip tarixiy weqelerge aylan’ghandin kéyin,kéyinki dewrdikiler tekshürüp, oylap yézip chiqqan xatirilerni körsitidu.tarixiy matériyalshunasliq nuqtisidin qarighanda, dewrdash tarixiy xatirilerning tarixiy qimmiti gheyriy dewrdash tarixiy xatirilerningkidin yuqiri turidu(11).uyghurlargha da’ir yazma tarixiy matériyallarni ularning til – yéziq teweliki boyiche chong jehettin qedimki türkche tarixiy matériyallar, qedimki uyghurchetarixiy matériyallar, ereb, pars we chaghatay uyghur yéziqidiki tarixiy matériyallardep birqanche türge ayrishqa bolidu.
1. Qedimki türkche tarixiy matériyallar: qedimki uyghurlar’eng deslepte türk-ronik yéziqi (urxun-yénisey yéziqi depmu atilidu) ni qollan’ghan bolup , bu yéziq jem’iy 38 40 herptin terkib tapqan bir xil élipbelik yéziqtur. Bu yéziqning sheklishimaliy yawropada qedimki gérmanlar teripidin qollinilghan ronik yéziqigha’oxshiship kétidighanliqi üchün, köpinche türk – ronik yéziqi dep atilidu.bu xil yéziqtiki asasliq yadikarliqlar mongghuliyediki orxun deryasiwadiliridin we sibiriyediki yénsey deryasi wadiliridin tépilghini üchün yene orxun – yénsey yéziqi depmu atilidu. Yene beziler köktürk yéziqi,sibiriye yéziqi depmu ataydu(12). Bu yéziqni texminen 6 – esirdin 10 -esirgiche bolghan tarixiy dewrlerde köktürk xanliqi, orxun uyghur xanliqi,idiqut uyghur xanliqi, yénsey qirghizliri we sibiriyediki qoriqan qatarliq birqisim milletler omumyüzlük qollan’ghan.bu xil yéziqta yézilghan yadikarliqlar’asasliqi 7 – esirning axirliridin 9 – esirning otturilirighiche bolghan ariliqta wujudqa kelgen menggü tashlarni öz ichige alidu. Bu menggü tashlar türk xanliqi we orxun uyghur xanliqining tarixi, medeniyiti, siyasiysi, iqtisadi we jughrapiyesi qatarliq ehwallirini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige. Bular’asasen uyghurlar we ulargha qérindash qebililer teripidin yézilghan bolup, ular dewrdash we gheyriy dewrdash bolghan xenzuche hem bashqa til – yéziqlardiki tarixiymatériyallarni toluqlashta muhim ehmiyetke ige.
2. Qedimki uyghurche tarixiy matériyallar: qedimki uyghur yéziqi uyghur qatarliq türkiy milletler’ereb yéziqini qollinishtin ilgiri eng keng da’iride qollan’ghan hem nöwette saqlinipqalghan yadikarliqliri birqeder köp bolghan, 1920 belge – herptin terkib tapqan (bezide dewrlerning ilgiri – kéyinliki bilen herp sanliridimu perqlerkörülidu)élipbelik yéziq bolup, bu xil yéziq ottura asiyada yashaydighanqedimki soghdilarning yéziqi asasida barliqqa kelgen. Tetqiqatlargha asaslan’ghanda, bu xil yéziq eng baldur yettesu rayoni we beshbaliq, turpan rayonidiki uyghur qebililiri arisida hem qismen mungghuliyediki uyghurqebililiri arisida türk-ronik yéziqi bilen parallil halda ishlitilgen. 19551956 – yilliri mongghuliyening gherbiy qismidiki owsayimgin ölkisining turgansum memuriy rayonigha qarashliq xara’us dégen yerdin tépilghan durgut menggü téshigha sekkiz qur qedimki uyghur yéziqidiki xet oyulghan bolup, bu uyghurlarning orxun uyghur xanliqi dewridila bu xil yéziqni qollan’ghanliqini ispatlap béridu(13).qedimki uyghur yéziqi 5-esirdin 13-esirgiche omumiyüzlük qollinilghan bolup ,qismen halda 17- esirgiche turpan, qumul da’iriside dawamliq qollinilip kélin’gen. Qedimki uyghur yéziqi tarixta yalghuz uyghurlar teripidin qolliniplaqalmastin, bashqa türkiy xelqler, mongghullar we manjular teripidinmu qollinilghan.bu yéziq uyghurlar arisida qollinilish da’irisi eng keng, qollinilghan waqti eng uzun , ijtima’iy turmushning herqaysi tereplirigiche singgen yéziq bolup, bu xil yéziqta yézilghan yadikarliqlarning köpinchisi diniy mezmundiki we edebiyat -sen’et tipidiki eserler bolsimu, ularning ichide uyghurlarning qedimki tarixi we medeniyitini, jümlidin orxun uyghur xanliqi , idiqut uyghur xanliqi , qaraxanilarxanliqi we chaghatay xanliqi dewridiki tarixi we medeniyitini tetqiq qilishta muhim qimmetke ige bir qisim yazma höjjetler we tash pütüklermu bar. Bulardin muhimraqliri «oghuzname», «bögü qaghanning mani dinighakirishi», «quchu idiqutlirining töhpe menggü téshi», «qutadghubilik»,«etebetulheqayiq» qatarliqlardin ibaret. Bularmu dewrdash we gheyriy dewrdashbolghan xenzuche hem bashqa til – yéziqlardiki tarixiy matériyallarni toluqlashtamuhim ehmiyetke ige.
3. Ereb, pars we chaghatay yéziqidiki tarixiy matériyallar: 10-esirde qaraxanilar xanliqi tewesidiki uyghurlarning islam dinigha étiqad qilishi bilen uyghurlar arisida’erep yéziqi qollinilishqa bashlighan. Uning üstige bu dewrde uyghurlarning burunla islam dinini qubul qilip erep yéziqini qollinishqa ötken ottura asiya xelqliri bilen bolghan iqtisad , medeniyet alaqiliri erep yéziqining omumlishishigha türtkebolghan. Kéyinche uyghur tilidiki eserlermu mushu yéziqta yézilishqa bashlighan.13-esirdin kéyin erep élipbesi asasidiki uyghur yéziqi chaghatay uyghur yéziqi barliqqa kélip. Yazma edebiy til chaghatay uyghur tili shekillen’gen. 14 – esirning kéyinki yérimidin bashlap bu edebiy til we yéziq ottura asiyadiki uyghurlarni öz ichige alghan türkiy milletler teripidin omumyüzlük qollinilghan(14).uyghur tarixshunasliqida, xuddi qedimki türkche, qedimki uyghurche tarixiymatériyallargha oxshashla ereb, pars til – yéziqidiki we chaghatay uyghur yéziqidiki eserlermu intayin muhim orunda turidu.yene kélip bundaq eserlersan jehettin köp, süpet jehettin ésil bolup, nöwette uyghurlargha da’ir tarixiy matériyallarning asasiy qismini teshkil qilidu. Bular qaraxaniylarxanliqining ottura mezgilliridin bashlap taki 20-esirning béshighiche bolghan texminen 1000 yil jeryanida barliqqa kelgen tarixiy , diniy, edebiy eserlerni öz ichige alidighan bolup, bulardin muhimraqliri « diwanu lughetit türk»,«mulhaqatus surah», «qissesul enbiya», «tarixiy reshidiy», « tewarix», «jami’ul meqamet», « hidayetname», « tezkire’iy mexdum ezem we xoja is’haq weli », « sepername» , «tezkire’iy xoja muhemmed shirip buzrukwar». «tarixiy kashigher», «tezkire’iy mewlana ershidin weli » ,«islamname», «tezkire’iy ezizan», «tezkire’iy xojekan»,« tezkire’iy töt imam zebihulla », « tezkiretul bughraxan», «tewarixiy musiqiyun»,«zepername», «ghazat der mülki chin», «sherhi shikeste», «iskendername», «tarixi eminiye», «tarixi hemidi» qatarliqlardin ibaret.bu eserler shübhisizki uyghurlarning 10-esirdin , hetta uningdinmu burunqi mezgillerdin taki20-esirgiche bolghan ariliqtiki siyasiy,iqtisadi we medeniyet ehwallirini tetqiq qilishta intayin muhim ehmiyetke ige. Bularningmu dewrdash we gheyriy dewrdash bolghan bashqa til – yéziqlardiki tarixiy matériyallarni toluqlashtiki ehmiyiti intayin zor.
Uyghurlargha da’irtarixiy matériyallarni mezmunidin közetkende, ularning uyghur tarixining hemmesahesige chitilidighanliqini körüwalghili bolidighan bolup, ularni omumlashturup töwendikidek birqanche türge bülüshke bulidu:
Birinchi, tarixi shexslerge da’ir eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqlerning tarixi shexsliri toghrisidiki ehwallar eks ettürülüp, ularning hayati pa’aliyiti, jümlidin ularning tarixta tutqan orni, tarixqa körsetken tesiri weqoshqan töhpisi yurutup bérilgen. Bu türdiki eserler uyghur tarixigha a’it eserlerde ichide xéli zorsalmaqni igileydighan bulup, bular uyghur tarixini chüshinishtiki muhim köznek hisablinidu.
Ikkinchi, diniy étiqadqa da’ir eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqlerning shaman dini, budda dini, mani dini, zoro astir dini , xiristi’an dini, islam dini étiqadigha da’ir ehwallar eks ettürülüp, uyghurlarning tarixtin buyanqi diniy étiqadining shekillinish hem özgirish jeryani yurutup bérilgen.
Üchinchi, jughrapiyiwi eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqler yashighan jaylar, bujaylarning herqaysi dewrlerdiki ijtima’iy, iqtisadiy, medeniy ehwali, tebi’y shara’iti, jümlidin tagh, derya, köl , bostanliq,yaylaq, sheher-bazar, yéza-qishlaq, yol, qatnash, tebi’iy bayliq ehwali eks ettürülgen.
Tötinchi, ijtima’iy igilikke da’ir eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqlerning ijtima’iy igilik shekli, jümlidin owchiliq , charwichiliq , déhqanchiliq, hünerwenchilik, soda ehwali eks ettürülgen.
Beshinchi, medeniyet-sen’et, pen-téxnikigha da’ir eserler. Bu eserlerde asasliqi uyghurlar we uyghurlarning étnik terkibige qushulghan xelqlerning medeniyet-sen’et, pen-téxnika tereqqiyati, bu jehette qolgha keltürgen muweppeqiyetliri, shundaqla bashqa el-xelqlerge körsetken tesiri yurutup bérilgen. Bular uyghurlarning tarixtin buyanqi medeniy hayatini chüshinishtiki muhim matériyallar hisablinidu.
Uyghur tarixshunasliqining alahidiliki
Omumiy jehettin közetkende , uyghurlarning tarixshunasliqida izchil tarixiy warsiliq, roshen milliy uslub ipadilinip kelgen bolup, bu öz nöwitide uyghur tarixshunasliqining özige xas alahidilikini shekillendürgen.
Birinchi, uyghurtarixshunasliqida «tarix bilen edebiyatning ariliship kétish hadisisi» intayin gewdilik bolghan( emeliyette bu’uyghurlardila emes , bashqa xelqlerdimu shundaq bolghan ). Uyghurlarda tarixshunasliqning kilip chiqishi we tereqqiy qilishi bashtin axir edebiyatning tesiridin qutulalmighan bolup, u edebiyat bilen shekil yaki mezmun jehettin bolsun bir « ten » ge mensup bolup, bille mewjut bolup turghan. Uyghurtarixshunasliqida barliqqa kelgen nadir eserlerning hemmisi digüdek hem edebiy,hem tarixiy alahidilikke ige bolup, ularni tarixni ekis ettürgen edebiy eser yaki edebiy oslubta yézilghan tarixiy eser déyishke bolidu. Yene kélip herqaysi dewrlerde barliqqa kelgen tarixchilarning hemmisi dégüdek özide hem edebiy maharetni, hem tarixiy qabilyetni hazirlighan bolup, ular tarixy eser yézish bilen bille yene edebiy eserlernimu yazghan. Shunga meyli tarixchiliq sahesidebolsun yaki edebiyat saheside bolsun muhim orunni igelligen. Ularning tarixiy eserlirining edebiyliki intayin küchlük bolup, bu eserlerde dini hikayetlerge, qehrimanliq hikayilirige, siyasiy – ijtima’iy weqelerge, muhim shexislerning ish- pa’aliyetlirige köprek ehmiyet bérilip, bashqa jehetlerge anche itibar bérilmigen.
Tezkirichilik tarixiy hadise wetarixiy shexislerni nesiriy hem shé’iriy yol bilen bayan qilip béridighan , hem tarixiy, hem edebiy xususiyetke ige bir xil en’eniwi zhanir bolush süpiti bilen uyghur tarixshunasliqda muhim salmaqni igiligen bolup, 17 18- esirlerge kelgende eyni dewr yaki aldinqi dewrlerdiki tarixiy weqeler we tarixiy shexisler heqqide her xil shekildiki tezkiriler yézilip turghan. Bu dewrdiki tezkirichilikning bir muhim alahidiliki shuki, apturlargewdilik halda shinjangda islam dinini tarqitish yolida körsitilgen tirishchanliqlar we bu jeryanda meydan’gha chiqqan shexisler, tesewwupchi xojilarning ish – pa’aliyetlirini teswirligen. Emma islam aptorlirining en’eniwi uslubi buyiche yézilghan bu tezkirilerde, köpinche tarixiy weqeler ilahiy tüske ige qilip quyulghan, bir qisim obrazlar epsane – riwayet, toqulmilar asasida yaritilghan bolup, tarixiy ré’alliqtin chetlep, heddidin artuq mubalighe qilin’ghan.
19–esirde tezkirichilik rawajlan’ghan.buningda asasliqi eyni dewrning siyasiy we ijtima’iy muhiti tezkirichilikning rawajlinishini teqezza qilghan. Bu dewrdiki yétishken tezkirichiler öz dewrining ehwalini bedi’iy we tarixiy yol bilen ekis ettürüsh bilen birge, öz dewridin ilgiriki waqitlarda bolup ötken weqe – hadislernimu ekis ettürüp, xelqni tarixtin xewerdar qilish, tarixiy tereqqiyat jeryanidiki mahiyetlik hadisiler bilen tunushturush wezipisini zimmisige alghan. Bu dewrdiki tezkirichilik gerche17 18- esirlerdiki tezkirichilikning dawami hésaplansimu, emma özige xas alahidiliki bilen aldinqi dewr tezkirichilikidin mu’eyyen derijide perqlinidighan yéngi bir qiyapette otturigha chiqqan. Jümlidin tezkirichilerning idiyiwi xahishida xélila rushen özgirish yüz bérip, ular öz eserliride milliy we sinipiy zulumni dadil pash qilip , bayriqi roshen halda emgekchi xelq meydanida turup, xelqning isyankarliq rohini medihiyiligen, déhqanlarqozghilanglirini xas téma süpitide ekis ettürgen.
Ikkinchi, uyghur tarixshunasliqida dinning tesiri nahayiti zor bolghan.qedimki uyghurlar mongghuliye wadisidiki mezgillerde bashqa köpligen shimal milletlirige oxshashla bashta iptida’iy totémgha, kéyin shaman dinigha étiqadqilghan. Kéyinche yene mani dinini qobul qilghan. Miladiye 9 – esirde zor kölemdegherbke köchkendin kéyin, yene budda dini we néstori’an dini bilen uchrashqan,buning bilen ijtima’iy idé’ologiyisi köp xillashqan . Bolupmu islam dinining uyghurlargha tarqilishi uyghurlarning medeniyet tarixidiki intayin muhim bir weqe bolup, islam dini tarqalghandin kéyin uyghur’en’eniwi medeniyitining mezmuni we qurulmisida nahayiti zor özgirish hasil qilghan. Yuqiriqilarning hemmisi uyghur tarixshunasliq tereqqiyatigha zor tesir körsetken. Mesilen, türk xanliqi we orxun uyghur xanliqi dewridiki tarixshunasliq shaman dini we mani dinining tesirige uchirighan bolsa,idiqut uyghur xanliqi ( shundaqla genju uyghur xanliqi ) dewridiki tarixshunasliq mani dini we budda dinining tesirige uchirighan. Bu dewrdiki tarixi eserlerde asasen dégüdek alemni yaratqan ilahqa téwinish , ilahtin küch-quwet alghan hökümdarlarni medhiyelesh , baturluq we qehrimanliqqa chuqunush , adalet we heqqaniyetni yaqlashtek xahishlar rushen ekis etken. Qaraxaniylar xanliqi dewridin tartip tarixshunasliq izchil islam dinining küchlük tesirige uchirighan. Bolupmu bu tarixshunasliq idiyeside, yeni tarixiy qarash, tarixiy bilishte alahide gewdilen’gen. Jümlidin köpinche tarixiy eserlerning hemmiside tarix adem eleyhissalamdin, andin noh eleyhissalamdin tartip sözlinip, axirida shu dewrdiki hökümdarlargha bérip toxtalghan. Bolupmu buningda mungghullardin bolghan chinggizxan’gha alahide orun bérilgen bolup, shanu –shewketlik xan- padishahlarning nesebi asasen chinggizxan’gha baghlan’ghan ( bu yalghuz uyghurlardila emes, ottura asiyadiki bashqa türkiy xelqlerdimu shundaq bolghan). Buningdiki seweb shuki, herqaysi dewirlerde barliqqa kelgen tarixchilar özdewridiki dini étiqadning tesiride öz eserliride küchlük ilahiyetchilik xahishini ekis ettürgen bolup, eserlerdiki dini tüsni nezerdin saqit qilghanda, yenila heqiqi tarix köz aldimizda namayen bolidu.
Uchinchi, uyghur tarixshunasliqi xenzu we ereb–pars tarixshunasliqining zor tesirige uchrighan. Bundaq tesir xenzu we ereb – paris tarixshunasliqidiki til , téma, uslubning tarixiy eserlerge chongqur singishida ipadilen’gen. Mesilen, türk xanliqi, urxun uyghur xanliqi we’idiqut uyghur xanliqi dewridiki tarixshunasliq til, uslub jehettin xenzularning abide tarixshunasliqning tesirige uchirighan ( menggü tashlarning tiklinishi we ularda xenzuche tékistlerning bolushi buning delili ) bolsa, qaraxaniylar xanliqi dewri we uningdin kéyinki dewrlerdiki tarixshunasliq til jehettinmu, uslub jehettinmu, téma jehettinmu ereb–pars tarixshunasliqining zor tesirige uchrighan.jümlidin tarixchilar ereb – paris tarixshunasliqini mukemmel hem ilghartarixshunasliq süpitide tonup, her jehette uningdin zor derijide uzuq alghan.bu’uyghur tarixshunasliqigha yéngi küch – quwwet ata qilghan. Alayluq, qaraxaniylarxanliqi we chaghatay xanliqi dewridiki dangliq tarixiy eserlerdin « tarixiy kashigher », «mulhaqatus surah» qatarliqlar ereb tilida yézilghan bolsa, se’idiyexanliqi dewridiki dangliq tarixiy eserlerdin «tarixiy reshidiy», «tewarix»qatarliqlar , shundaqla kéyinki dewrlerdiki bir munche eserler paris tilidayézilghan. Elwette yenila uyghur tilida yézilghan eserler köp. Yene kélip bu’eserler shekil jehettin erebche – parische eserlerge teqlid qilinip xéli muqim qurulmigha ige bolghan bolup, adette allahni medihiylesh, peyghemberning hedisidin neqil keltürüsh bilen bashlinip, kirish söz (dibache , muqeddime ), tékist(dastan) we axirqi söz (xatime)din ibaret üch qisimdin terkip tapqan . Kirish söz qismida asasliqi eserning nami,qisqiche mezmuni, aptorning nam-sheripi, eserni yézishtiki meqset-muddi’asi,eserni kimge atap yazghanliqi, eserni yézishqa bashlighan waqti, hetta eserni yézish üchün qandaq matériyallardin paydilan’ghanliqi qatarliq muhim uchurlarxatirilen’gen; Tékisit qismida bolsa’aptorning xahishi we eserning éhtiyajigha asasen mezmun birqanche babqa ayrilip, ret-réti buyiche bayan qilin’ghan;axirqi söz qismida bolsa eserning pütüp chiqish jeryani yaki kirish söz qismida kem qalghan jaylar we yaki tékisit qismidiki mezmunning yekün-xulasisi otturigha quyulghan. Omumen bu üch qisim öz’arabirikip eserni birpütün qurulmigha ige qilghan. Téma jehettin bu eserlerning birmunchisi islam dunyasigha keng tarqalghan peyghemberler toghrisidiki hikayetlerni asas qilghan bolup, ularda adem eleyhissalam we uning sergüzeshtiliridin bashlap, uning ewladliridin noh,sulayman, salih, yaqup, yüsüp, musa, dawud, ibrahim, isma’il, iysa, yehya,eyyub, shu’eyib qatarliq nurghun peyghemberlerning, axirida muhemmed’eleyhissalam we uning sahabilirining qissiliri bayan qilin’ghan. Buning bilen ular meyli tarixni bayan qilish jehettin bolsun yaki pelsepiwi, exlaqi qarashlarni otturigha quyush jehettin bolsun küchlük islamiy tüs élip, erebche – parische tarixiy eserlerge yandashqan.
Tötinchi, uyghur tarixshunasliqidaxususilarning tarix yézishi asasiy salmaqni igelligen. Her qaysi dewrlerdin saqlinip qalghan klassik eserlerdin qarighanda, ularning hemmisi dégüdek xususii tarixchilar teripidin yézilghan bolup, hökümet teripidin teshkillep yazdurulghan eserler yoq diyerlik. Bu jehettin uyghur tarixshunasliqi bashqa xelqlerning tarixshunasliqidin, bolupmu xenzu tarixshunasliqidin zor derijide perqlinidighan bolup, xenzu tarixshunasliqida hökümetning teshkillik halda tarix yazdurushi bilen xususilarning öz aldigha tarix yézishi teng qedemde rawajlan’ghan, belki hökümetning tarix yazdurushi asasi salmaqni igelligen. Wahalenki uyghurlarda bolsa, xususi tarixchiliq janlan’ghan bolup, her qaysi dewrlerde hökümet teripidin mexsus tarixi eserlerni yézish teshkillenmigen bolsimu, emma aqil we dana edib – tarixchilar ilgiriki dewirlerdiki we özdewridiki muhim tarixi weqelerni xatirilesh yüzisidin öz dewrining hökümranlirighawe bashqa tarixiy shexislerning namigha atap katta tarixiy eserlerni yézip qaldurghan. Mesilen, mirza muhemmed heyder köreganning «tarixiy reshidiy», shah mehmud jurasning «tewarix», molla musasayramining « tarixiy hemidi » qatarliq eserliri mushuning jümlisidindur. Xususi tarixchiliq pa’aliyitining rayun da’irisidin qarighanda, tarixchiliq asasen qeshqerni merkez qilip, yerken, xoten, aqsu, ili qatarliq jaylarda ewj alghan bolup, bashqa jaylarda anche tereqqiy qilip ketmigen. Halbuki, xususi tarixchilarning köpinchisi kespiy tarixchi emes belki ediblerdin ibaret bolup,ular özide hem tarixi sawatni, hem edibi maharetni teng hazirlighan. Shunga,ularning tarixi eserliri küchlük edebiy tüs alghan.shunisi éniqki, xosusi tarixchiliq pa’aliyitining ruli intayin zor bolghan bolup, nawada xosusi tarixchilar teripidin yézip qaldurulghan tarixiy eserler bolmighan bolsa, uhalda uyghurlarda tarixshunasliqmu tereqqiy qilmighan hem uyghurlar tarixining eyni ehwalini bilishmu qiyin bolghan bulatti.
Beshinchi, uyghur tarixshunasliqida bashtin axir « tarixni muhim bilish,tarixni eynek qilish, tarixtin sawaq élish » tin ibaret tarixchiliq idiyisi asasi orunda turghan. Bundaq idiye eng deslepte 7 9- esirlerde barliqqakelgen orxun – yinsey menggü tashlirida öz ipadisini tapqan bolup, shuningdin kéyin bir qanche esir dawamida peydinpey tereqqiy qilip, 16 – esirdin kéyin takammullishishqa yüzlen’gen.bolupmu bu mirza muhemmed heyder köreganning we molla musa sayramining eserliride roshen gewdilen’gen. Mesilen, mirza muhemmed heyder köregan«tarixiy reshidi» namliq esiride :«… Tarixchilarning qa’idisi shuki, ular zikirqilin’ghuchilar gerche layaqetlik bolmisimu, lékin ularning tezkire silsililirini bir – biridin üzüwetmey, belki néme bolsa shuni eynen bayan qilidu. Chünki,ularning meqsiti padishahlarning güzel exlaqlirinila bayan qilish yaki yaman süpet, qebih heriketlirini nezerdin saqit qilish emes, barliq yaxshi – yaman süpetliri, güzel – qebih exlaqlirining hemmisini tuluq bayan qilishitin ibaret.shundaq qilghandila alem qowmliri ichidin ularning tarixi yétip barghanlar padishah yaki puqra bolsun, u tarixqa nezer tashlisa, ulardin ibret alghusi hemde yaxshi exlaqning netije – paydilirining we yaman qiliq, qebih heriketlerning ziyanlirining qandaq bolidighanliqini bilgüsidur. Her kishi ularni yadilirida tutup, u nesihetlerni qubul qilip, yaxshi emellerge mayil bolup qebih ishlardin saqlan’ghusidur» (15) dep tarixning eyneklik rolini tunji qétim éniq otturigha quyghan bolsa, molla musa sayrami « tarixiy hemidi » namliq esiride :« tarix ilmi nahayiti zor bir ilim bolup, hemme ilimlerning aldinqi qataridin orun alalaydu. Tarix ilmini oqush we tarixtin xewerdarbolush insan üchün nahayiti muhim bir ishtur. Bu penni bilidighanlar bolsaxalayiq nezeride ulugh hésablinip, söhbet we muzakirilerde yuqiri mertiwige’ige bolalaydu. Tarix ilmini bilmeydighanlar yaki uningdin bixeber kishiler gerche qanche yuqiri kamaletke yetken bilenmu , ular alimlarning aldida yenila nezer we étibardin yiraqtur. Tarix paydisi tola, menpe’eti köp bir ilim,chünki ademlerning derije we tebiqiliri, ularning tughulghan we wapat bolghan chaghliri , iz-alametliri , xulqi-exlaqi, yashaydighan jay we makanliri , awat qilghan sheher – zéminliri qatarliq mesililerni peqet tarix ilmining yardimi bilenla bilgili bolidu» (16) dep, tarix ilmige ehmiyet bérishni , tarix tetqiqatida adilliq, rastchilliq,chinliqni asas qilishni, tarixni xelqning menpe’eti nuqtisidin bahalashni, tarixning kishige aldinqilarning tejiribe – sawaqlirini bilduridighanliqini otturigha quyup, özining tarixshunasliqtiki ilghar qarashlirini ipadiligen. Bundaq idiye yalghur bularning eserliridila emes, bashqilarning eserliridimu gah ashkare, gah yushurun halette ekis etken bolup, umumen u pütkül uyghur tarixshunasliq qarishigha singip ketken.
Uyghur tarixshunasliqining dewrlergebölünüshi
Nahayiti uzun bir tarixiy jeryanni bésip ötken uyghur tarixshunasliqini tereqqiyat alahidilikidin ilmiy yosunda bayan qilip bérish üchün, uni ayrim basquchlargha ayrip, oxshash tarixiy mezgilde meydan’gha kelgen tarixi eserler, tarixchilar we ularning pa’aliyiti, tarixi bilish we tarixiy qarashlarni yighinchaqlap chüshendürüsh we xulase qilishqa toghra kélidu, bu muqerrer halda uyghurtarixshunasliq tarixini dewrlerge ayrish zörüriyitini tughduridu.
Uyghurtarixshunasliq tarixini dewrlerge ayrish uyghur tarixini dewrge ayrish bilen zaman izchilliqi jehettin oxshiship ketsimu, mahiyet jehettin yenila perqliqtur. Shunga,uyghur tarixshunasliq tarixini dewrlerge ayrishta, uyghur tarixshunasliqining omumiy tereqqiyatigha biwaste yaki wastilik tesir körsetküchi amillarni ,jümlidin siyasiy , iqtisad , medeniyet tereqqiyatini toluq hisapqa élish bilen bille, tarixshunasliqining özige xas alahidilikige , jümlidin uning mezmun ,shekil , uslup jehettiki alahidiliklirigimu yéterlik étibar bérishke toghrakélidu. Mushularni közde tutqanda, uyghur tarixshunasliqining tarixini töwendikidek dewrlerge ayrish mumkin.
Birinchi , uyghur tarixshunasliqining bixlinish dewri . Bu eng qedimki dewrdiki, shundaqla türk xanliqi we urxun uyghur xanliqi dewridiki tarixshunasliqning bixlirini öz ichige alidu.
Ikkinchi , uyghur tarixshunasliqining shekillinish dewri . Bu idiqut uyghur xanliqi, qaraxanilar xanliqi , yüen sulalisi dewridiki tarixshunasliqni, yeni miladiye 9 – esirning otturiliridin miladiye 14 – esirning otturilirighiche bolghan dewrdiki tarixshunasliqni öz ichige alidu.
Üchinchi , uyghur tarixshunasliqining rawajlinish we güllinish dewri. Bu chaghatay xanliqi, se’idiye xanliqi dewridiki tarixshunasliqni , yeni 14 – esirning otturiliridin 17 – esirning axirighiche bolghan dewrdiki tarixshunasliqni öz ichige alidu.
Tötinchi, uyghur tarixshunasliqining özgirish dewri. Bu xojilarhökümranliqi dewri we ching sulalisi dewridiki tarixshunasliqni , yeni 17 – esirning axiridin20 – esirning bashlirighiche bolghan dewrdiki tarixshunasliqni öz ichige alidu.
Uyghur tarixshunasliqining tereqqiyatini yuqiriqidek basquchlargha ayrishning asasi shuki, bu basquchlar uyghurlar tarixida zor özgirish we burulush bolghan dewrler bolup , bu sewebtin herbir basquchtiki tarixshunasliq özige xas alahidilikke ige bolghan. Mesilen , 1-basquchta türkler we uyghurlar birining keynidin biri tarix sehnisige chiqip, iptida’iy qebililerdin tereqqiy qilip qebililer’ittipaqigha özgirip, türk xanliqi we uyghur xanliqini qurghan. Bu basquchta ular epsane – riwayet, shé’ir – qoshaqlar,menggü tashlar arqiliq özlirining tarixini xatiriligen bolup , bularda qebililerning shekillinishi,xanliqning qurulushi, qaghanlarning herbi yurushliri we töhpiliri , xoshna eller bilen bolghan munasiwiti,shundaqla bashqa jehetlerdiki ehwallar janliq teswirlen’gen.ular türkler we uyghurlarning eyni dewrdiki tarixini ekis ettüridighan muhim matériyal bolup, buni tarixshunasliqning bixlan’ghanliqining belgisi déyish mumkin.shunga , bu basquchni uyghur tarixshunasliqining 1-basquchi, yeni bixlinish dewri déyishke bolidu.
2-basquchta, miladiye840 -yili urxun uyghur xanliqi tebi’iy apet, ichki niza we qirghizlarning hujumi tüpeylidin yimirilip, uyghurlar asasen ikki tarmaqqa bülinip jenubqa(hazirqi ichki mongghul , ningshya , gensu etraplirigha) we gherbke (hazirqi tengritéghi etraplirigha we yettisu, issiqköl, pamir,tarim boylirigha ) köchken,bir qismi esli makanida qélip qalghan. Jenubqa köchken qismi we gherbke köchken qismining bir tarmiqi kéyin genju uyghur xanliqini qurup chiqqan , gherbke köchken qismining yene bir tarmiqi idiqut uyghur xanliqini ,yene bir tarmiqi qara xanilar xanliqini qurghan . Uyghurlarning siyasiy–ijtima’iy hayatida yüz bergen zor özgirishler ularning medeniy hayatidimu murekkep bir ehwalni shekillendürgen.bolupmu qara xanilar xanliqining 10-esirde’islam dinini resmiy qubul qilip dölet dinigha aylandurushi bilen bu xanliq da’iriside tedrijiy halda islam dini we pars-erep medeniyitining tesirige uchrighan özgiche uyghur medeniyiti shekillinip chiqqan.buning bilen bu mezgildiki pütkül uyghur medeniyitining tereqqiyatida ikki xil halet shekillen’gen, yeni budda we mani dinliri hem xenzu medeniyitining tesiridiki idiqut uyghurmedeniyiti(shundaqla genju uyghur medeniyiti) bilen islam dini we erep- pars medeniyitining tesiridiki qaraxanilar uyghur medeniyiti ayrim tereqqiyat yolighamangghan. Buninggha munasip halda tarixshunasliqmu qaraxanilar xanliqi teweside islam dini we erep- pars tarixshunasliqining tesirige, idiqut uyghur xanliqi teweside mani dini, budda dini hem xenzu tarixshunasliqining tesirige uchrap resmiy shekillen’gen. Shunga , bu basquchni uyghurtarixshunasliqining 2-basquchi, yeni shekillinish dewri déyishke bolidu.
3-basquchta, uyghurlar13-esirning bashlirida mongghullarning hökümranliqigha ötkendin kéyin texminen üch esirgiche mongghullarning ( jümlidin türkleshken mongghullarning moghullarning) hökümranliqi astida turup,miladiye 1514 – yili se’idxan yerkenni paytext qilghan se’idiye xanliqini qurup chiqqan. Se’idiye xanliqi dewride uyghurlar ijtima’iy , iqtisadiy we medeniyet jehette zor yüksilishni barliqqa keltürgen . Bu uzaq tarixiy jeryanda uyghurlar burunqi idiqut uyghur xanliqi we qara xanilar xanliqi dewridiki öz’ara ayrilip turidighan haletke xatime bérip, islam dinigha omumiyüzlük étiqad qilishqa bashlap, peydinpey ortaq bolghan medeniyetni shekillendürüp, bir gewdileshken millet bolup shekillen’gen. Bu dewrde tarixshunasliqmu munasip halda islam idé’ologiyesi we ereb- paris tarixshunasliqining tesirini téximu zor derijide qubul qilip, tarix yézish intayin janlinip, birqisim nadir eserler barliqqa kelgen. Shunga bu basquchni uyghur tarixshunasliqining 3-basquchi, yeni rawajlinish we güllinish dewri déyishke bolidu.
4-basquchta, 17-esirning axiri se’idiye xanliqini apaq xoja junggharlarning yardimi bilen aghdurup , qorchaq hakimiyet qurghan. 18-esirning otturilirida ching sulalisi junggharlarni we xojilarni tinchitip, pütün shinjangni öz idarisi astigha alghan.bu dewrde 17-esirning axiridin bashlap tezkirichilik barliqqa kélip, eserler tesewwup idiyesining zor tesirige uchrap quyuq diniy tüs alghan bolsa, 19-esirdin bashlap ré’al weqelerni ekis ettürüshke yüzlinip , fé’odalliq zulum , milli zulum we buningghaqarshi kötürülgen xelq qozghilanglirini asasiy téma qilghan.bu kéyinki dewrdiki uyghur tarixshunasliqigha zortesir körsetken. Shunga bu basquchni uyghur tarixshunasliqining 4-basquchi, yeni özgirish dewri déyishke bolidu.(Exmet Mömin Tarimi)
Izah:
(1)(3)(4)(5)(6)(7) «tarix ilmi heqqide omumiy bayan », shinjang unwérsitéti neshiriyati 1994 – yili6- ay uyghurche 1- neshiri.
(2)jang guangji: « gherp tarixshunasliq tarixi», fuden unwérsitéti neshriyati 2000-yili 1-ay xenzuche1-neshri.
(11) (13) ehmed sulayman qutluq:«orxun uyghur xanliqining qisqiche tarixi», shinjang xelq neshriyati2006-yili 5-ay uyghurche 1-neshri.
(8) géng shimin:« uyghurlarning qedimki yazma yadikarliqliri üstide tetqiqat», merkizi milletler unwérsitéti neshriyati 2004-yili xenzuche1-neshri.
(9) yang fushö:« qedimki uyghurche wesiqiler we qedimki uyghur tarixining qurulmisi»,«junggo azsanliq milletler tarixshunasliqi tetqiqati»namliq kitabqa kirgüzülgen,béyjing kütüpxanisi neshriyati 2008-yili xenzuche 1-neshri.
(10) abduqeyyum xoja, tursun ayup, israpil yüsüp: «qedimki uyghur yazma yadikarliqliridin tallanma», shinjang xelq neshriyati1983-yili 9-ay uyghurche 1-neshri.
(12) géng shimin:«uyghurlarning qedimki medeniyiti we yazma yadikarliqliri heqqide omumiy bayan»,shinjang xelq neshriyati 1983-yili 4-ay xenzuche 1-neshri.
(14) shinjang uyghur aptonum rayonluq ijtima’iy penler akadémiyesi milletler edebiyati tetqiqat orni yazghan: « uyghur edebiyati tarixi»1-qisim, milletler neshriyati 2006-yili 4-ay uyghurche 1-neshri.
(15) mirzamuhemmed heyder köregan:« tarixi reshidiy»1-qisim 278-bet, shinjang xelq neshriyati2007-yili 7-ay uyghurche1-neshri.
(16) molla musa sayrami:« tarixi hemidi» 35-36-betler, milletler neshriyati 1986-yili 12-ay uyghurche1-neshri.
(eskertish : mezkur téma méning qelimimdiki «uyghur tarixshunasliq tarixidin bayan » dégen eserdin élindi,bu eser 2014-yili 3-ayda shinjang xelq neshriyati teripidin uyghurche neshir qilin’ghan)

Uyghurlarning öz tengrisini quyashqa oxshatqanliqini, hemmige hökümdarliq qilidighan peyghember/Tengriqutlirini dewlet qushi shungqargha oxshatqanliqini, beg we xanlirini arislangha oxshutup Arislanhan deydighanliqini, jessur jenkchillirini kökbüre deydighanliqini unutmasliqimiz lazim.
Uyghurlar özining uzaq tarixida ilahiyet, hakimiyet we medeniyet meslilirini ipade qilidighan qutsal meniwiy motiflarni yaratqan.
Bir milletning muqeddes dep qaralghan motifliri qutsal bolup, ulugh rabbim shu milletni zawalliqqa yüzlendürsimu yaki qudret tapquzup güllendürsimu eshu motiflardin ish bashlaydu.Tengri bir milletni öltürmekchi bolghan bolsa milliy motiflarni untulduridu, tirildürmekchi bolghan bolsa milliy motiflarni xatirlitidu.
Milliy motiplar din, medeniyet we millettinmu üstün turidghan barliq bolup, u milletning meniwiy DNAsi yisaplinidu.Milliy motiflirimiz kolliktip yoshurun éngimizda turup bizning shexsiy we kolliktip herkitimizge dayim qumandanliq qilidu!
Uyghurlarning milliy motifliridin Uyghurlarning etnik tifini, shanliq tarixini, parlaq medeniyitini jümlidin dewletchilik iddiysini bayqash mumkin!
Uyghurlarning tört chong motifi millitimizning qutsal kitabi Oghuznamide yer alghan bolup, dunyadiki herqandaq bir milletning qedimqi qutsalliri heqqide bundaq bir lerik, tarixiy, pelesepiwiy we siyasiy, diniy kitabi yoq!
Uyghurlar tarixta gerche köp xil din we köp xil medeniyetlerning tesiri astida qalghan bolsimu qarangghuluq yillarda yoshurun éngigha xatirlengen milletning bir pütün rohiyitige tüwrük bolup turghan milliy motiflirini hergizmu untup qalmighan.
Uyghurlarning tört chong merkiziy motifi bar bolup, bular: Kün, Ay, Yultuz, Kök, Tagh, Déngiz, Shungqar, Arislan ,Kökbüre…qatarliqlardin ibarettur.Buning ichide yadiroluq tört chong retuel bar bolup, bular 1-Kün, 2-Shungqar, 3-Arislan we 4-Kökböredur.
Bu qutsal motiflar buningdin 10 ming yillar muqeddem yashighan büyük ejdadimiz tengriqut Oghuzhangha bérip chétilidu.Qutsal kitabimiz quraniy kerimde janabiy alla bir-biridin perqliq eriq we tillarda insanlarni yaratqanliqini, ularning hemmisige birdin xosh xewer yetküzgüchi yeni peyghember yollighanliqini debdebe bilen biz insanlargha yetküzidu.
Tarixta biz Türük erqigha jümlidin Türüklükning xemerturuchi bolghan Uyghurlarghimu arqa-arqidin peyghemberler kelgen we muqeddes kitaplar chüshken. Uningdin bizgiche melum bolghanliri nahayiti az bolup, büyük ejdadimiz Oghuzhanning biz Uyghurlargha köndürülgen peyghember, Oghuzname kitabining biz Türüklerge jümlidin Uyghurlargha eng deslepte chüshürülgen qutsal kitap bolush ihtimaliqi bek yoquridur.
Qutsal kitap Oghuznamede büyük ejdadimiz Oghuzhan;
Men Uyghurgha boldum xaqan, elinglar ya bilen qalqan. Bizge tamgha bolsun buyan, hem kök büre bolghay oran! Tömür neyziler bolsun orman, hem derya déngizlar chayqalsun rawan. Quyash tugh bolsun, asman qorighan!-dep özining kimlikini, küchlükligini, büyükligini we qutsalliqini dunyagha tolup tashqan iftixar bilen jakarlaydu!
Uyghurlar ezeldin tek xudaliq dingha étiqat qilip kelgen bolup, bu dinning Tengrisi/Ilahi alemde bir hésaplinidighan quyash arqiliq, peyghembiri/Tengriquti Oghuzhan kök yüzide quyashqa eng yéqin üchidighan Shungqar arqiliq, beg we hökümdarlarimiz yer yüzidiki eng küchlük mexluq Arislan arqiliq, tengrining, peyghemberning we hökümdarlirining emrige uyghun halda yashash üchün emes milliy qediriyetlerni qoghdash üchün her waqit öltürüsh we ölüshke hazir jengkchiler tengrining qutsal uliqi bolghan kökbüre arqiliq ipade qilinghan.
Bu tört barliqning biri medeniyitimizdiki otqa, yene biri hawagha, yene biri sugha we axirqi biri tupraqqa wekillik qilidu.
Bizning dinimiz, medeniyitimiz hetta tilimiz özgürep ketken teqdirdimu kolliktip yoshurun éngimizgha tashqa möhür urghandek neqishlengen bu barliqlar hergiz öchmeydu.
Biz uyghurlarning yüzimizni yuymay talagha chiqmaydighanliqimiz, yalghuz qalghan teqdirdimu quyash nuri astida nashayan we xata ishlarni qilmaydighanliqimiz qatarliqlar quysh sheklide bizge jamalini körsütüp turiwatqan tengrige bolghan mengülük tewrenmesétiqadimizni bildüridu.
Tengriqut we xaqanlirimizni dewlet qushi diyilidighan mehriwanliq we shepqetsizlikning piri bolghan yirtquch qushlar arqiliq shreplendürishimiz aliy hökümdarimizgha shertsiz el bolghanliqimizni bildüridu.
Xaqan we beglirimizni tagh we dalilarning eng küchlük padishahsi bolghan Arislan arqiliq ünwanlandürishimiz beglik we mehliwiy hakimiyetlerni idare qilidighan dewlet erkanlirigha bolghan sözsiz itaetimizni bildüridu.
Tengriqut, xaqan yaki beglerni, tengriqut, xaqan we xanlargha tengrining adalitini yer yüzide tejelliy qildurush üchün zeperlerge yol bashlaydighan jessur soqashchi kökbüre arqiliq namlandurishimiz er we aliplirimizgha körsetken alahiyde hörmitimiz bolup, bu hadise bizning aile, teshkilat we hakimiyet qarashlirimizning yiltizi hésaplinidu!
Milliy medeniyitimizdiki qutsal miraslar milliy medeniyitimizning edebiyat we sennet janiri arqiliq bezilliri bezillirini toluqlash we teqezza qilish arqiliq milliy folkilorimizgha ayit bolghan neqish, keshte, oymichiliq, qapartmichiliq we minyatorluq arqiliq, bezilliri milliy qiyapetler we chalghu eswaplarda, bezilliri diniy inanchlar arqiliq yene bezilliri aghzaki we yazma edebiyat arqiliq, bezilliri yat milletlerning köchürüp ishlitishi we tarixlirida xatirlep qélishi netijiside künimizgiche yétip kelgen.
Uyghur balballiri, tash qiya eserliri, chalghu eswapliridiki we kiyim kéchekliridiki her türlük figur we shekiller insanlar téxi yéziq ijat qilishtin burun xelqimiz qollanghan heripler bolup, u eyni waqitta til-yéziqni ipade qilidighan tawush bolupla qalmastin medeniyitimizda, dini inanchlirimizda qutsallashqan retuelleshken imaglardur.Her bir belge xalighanche özgertidighan nerse emes.U zamanning ötüshi bilen barghanche istitik shekillirini özgertip kelgen bolsimu, her sewirning sitilize qilishi netijiside özgirep ketmestin barghanche güzelliship we körkemliship barghan.
Uyghur motifliri, imagliri we simiwollirini xalighanche özgertishke bolmaydu.Uyghur motifliri, imagliri we simiwollirida nime teswirlengen bolishidin qettiynezer merkiziy retueller – teswirlengen obyékitta quyash yeni yultuzlar, qaraqush yeni dewlet qushi, arislan we kökbüre qatarliqlarning istilize qilinghan figurliri-maddiy we meniwiy hasilatlarning yadrosida qoyulghan. Ular Türüklerni jümlidin Uyghurlarni teshkil qilghan tarixtiki qebile we siyasiy ittipaqlarining qutsal belgülliri bolup, bezilliri tarix bilen bezilliri til bilen, bezilliri yultuzlar bilen, bezilliri biz bilidighan yaki bilmeydighan tebiyet we rohiyyet sirliri bilen, bezilliri tibabet bilen, bezilliri astironomiye bilen, bezilliri tiologiye bilen we bezilliri pelesepewiy qanuniyetler bilen alaqidar bolup, tarixning ötüshi bilen her dewirde peyda bolghan ilim-pen yéngiliqliri, edebiyat sennettiki tereqqiyatlar we milliy pissixologiyemizning piship bérishi qatarliq sewepler tüpeylidin qimmiti téximu éship barghan.
Uyghur motifliri, imagliri we simiwolliri her bir dewirning milliy rohiyitimizni inshah etküchi danishmenliri teripidin sennet tereptin mukemmelleshtürülüpla qalmay tibabetchilik, astronomiylik, astrologiylik, pelesepiwiylik, logikiliq, giometiriyelik we algébraliq terplerdinmu bir-birige yéqinlashturulup, tarixning ötishi bilen tashtin qopurulghan yiqilmas bir qele haligha keltürülgen.
Milliy motiflirimizning rohi singgen kilassik we hazirqi zaman edebiyat we sennet eserlirimiz, qoyuq milliy xaraktirgha ige bolup, qanni qizitidu, rohni urghutidu we insanda hayatqa bolghan sirliq bir qizghinliqni téximu küchlendüridu!Xelqimiz arisida duttar bilen ussul, dap bilen resul,-degen ata sözi bar.Buningdin hayat yashash pelesepimizning sennetke, sennetning dingha, dinning hayatliq tepekkurining herqaysi jaylirigha tekshi yiltiz tartip ketkenlikini körimiz.
Ejdatlirimiz bu katagoriyege mensup bolghan hayatliq qanuniyitini alla burun yekünligechke yaxshi we yaman künlerning hemmiside milliy motiflirimizni qoghdap turghan sennetke alahiyde éghirliq bérip kelgen.
Peqet uyghurlar ewlatmu-ewlat sennet enenisini dawamlashturup kileligenligi sewebidin qarangghuluq yillardiki pelesepiwiy we istetik qarashlirimiz herqandaq tashqiy zerbilerge jessurluq bilen berdashliq bérip bugüngiche yétip kileligen!
Milliy medeniyitimizning tash abide we qeghez-qelem arqiliq künümizge yétip kelgenliri bek az bolup, bugüngiche saqlinip qalghanlirining peqet yüzde biridur!
Qalghanliri Tash-kemir senniti, naxsha-ussul, milliy metilogiye, xelq qoshaqliri, meseller, chöchekler, maqallar, temsiller, hikmetlik sözler, dastanlar, elneghmeler, muqamlar, meshrepler, diniy hekayiler, tash abidiler, tepishmaq hem balalar oyunliri, milliy murasim we örpi-adetler, qolhünerwenchilikke ayit eshyarlar, heykeller, neqishler, keshtiler, aile, yurt- makan hem sheher qurulishi, turalghu jay we ibadetxanalarning arxitektori hem bezilishi qatarliqlarda qanche 10 ming yillap eghizdin eghizgha we ewlattin ewlatqa miras qelishi netijiside biz bilen yüz körüshken.
Ejdatlardin miras qalghan bu yiltizi bekmu chongqur, yer yüzide tengdishi yoq mol we renggareng medeniyetke warisliq qilishimiz, qoghdishimiz, güllendürishimiz we uni herqandaq bedel ketsimu qoghdap qélip kelgüsi ewlatlargha miras qaldurushimiz bizning insaniy, milliy we diniy burchimizdur.(K.Atahan)
04.09.2015 Germaniye

Beyond Good and Evil
Prelude to a Philosophy of the Future.

1886.

From High Mountains.
Aftersong.

O noon of life! O time to celebrate!
O summer garden!
Restless happiness in standing, watching and waiting: —
I await friends, ready day and night
Where are you friends? Come! It’s time! It’s time!

Was it not for you that today the grey glacier
adorned itself with roses?
The brook searches for you, longingly rushes,
Wind and clouds push higher now into the blue
To look for you from the most distant bird’s-eye view.

In the heights my table was set for you: —
Who lives so close to the stars
To the grey yonder of the abyss?
My realm—what realm stretches further?
And my honey—who has tasted it? …..

— There you are, friends!— Alas, but I am not
The one you wanted?
You hesitate, amazed—oh, you are quite sullen!
I—am no longer the same? Hands, face, gait have changed?
And what I am, to you friends—I am not?

Am I another? A stranger to myself?
Sprung from myself?
A wrestler, who too often subdued himself?
Too often resisted his own strength,
Wounded and stopped by his own victory?

I sought where the most biting wind blows?
I learned to live
Where no one lives, in desolate polar zones,
Unlearned man and god, curse and prayer?
Become a ghost who crosses glaciers?

— My old friends! Now how pale you look!
Full of love and fear!
No, leave! Do not be angry! You—cannot live here:
Here among this most remote realm of ice and rock—
Here one has to be a hunter and chamois-like.

I’ve become a wicked hunter!— Look how much
My bow is bent!
The strongest was he who drew his bow like this — —:
But now alas! No arrow is dangerous
As that arrow,—away from here! For your own good! …..

You turn away?— O heart, you have borne enough,
Your hope stayed strong:
Keep your door open to new friends!
Let the old go! Let the memories go!
Once you were young, now—you are younger!

What once tied us together, one hope’s bond —
Who still reads the signs
Love once inscribed on it, the faded ones?
I compare it to parchment that the hand
Is afraid to grasp,—like parchment that is discolored, burnt.

No longer friends, they are—what should I call them?—
Nothing but ghosts of friends!
That knock at my heart and window nightly,
That look at me and say: „were we once friends?“ —
— O withered word, once fragrant as the rose!

O longing of youth that misunderstood itself!
Those I longed for,
Those I deemed changed into my kin,
That they have aged has driven them away:
Only he who changes remains akin to me.

O noon of life! Second time of youth!
O summer garden!
Restless happiness in standing, watching and waiting!
I await friends, ready day and night,
New friends! Come! It’s time! It’s time!

*              *
*

This song is over—the sweet cry of longing
Died in my mouth—
A sorceror did it, the friend at the right time,
The friend of noon—no! do not ask who he is—
At noon was the time one became two …

Now we celebrate together, certain of victory,
The feast of feasts:
Friend Zarathustra has come, the guest of guests!
Now the world laughs, the dread curtain is rent,
The wedding has come for light and darkness …..

http://www.thenietzschechannel.com/works-pub/bge/bgefhm.htm

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)
Uygur Türklerinin sesi ve Uygur Demokrasi ve Hukuk Hareketi’nin hapisteki Lideri  Pekin Merkezi Milletler Üniversitesi öğretim Üyesi Doç Dr.İlham Tohti’nin Uygur sorunu ile Çin gerçeğini ve kendisinin bu konudaki görüşlerini bütün ayrıntıları ile ortaya koyan kitabı yayınlandı,
Kendi topraklarında köle gibi yaşayan Uygur Türklerinin var olma mücadelesinin sembolü olan ve Uygurların 20,yüzyıldaki  “ Mandelası” ve  Mir Sultan Galiyev’i olarak tanımlanan  Dr. ilham tohti , halen  Urumçi’de hükümlü olarak çile doldurmaktadır. Dr.İlham Tohtı bütün bu olumsuz şartlara rağmen hak,hukuk ve özgürlük mücadelesini parmaklıklar ardında da büyük bir cesaret ve özveri ile sürdürmeye çalışmaktadır.

Doç.Dr.İlham Tohti, Pekin’de Merkezi Milletler Üniversitesi İktisat ve Hukuk profesörü olarak çalışırken, diğer yandan . Çin Anayasası ve Sözde “Bölgesel Milli Özerklik Yasası”nın Doğu Türkistan’da uygulanması için tutuklandığı tarihe kadar yaklaşık 20 yıl boyunca amansız bir mücadele vermiştir. Yaptığı çalışmalar ve savunduğu fikir ve görüşler dolayisiyle Uygur Türkleri tarafından “Uygurların Vicdanı” olarak anılmakatadır. Tohti, 5 Ocak 2014 tarihinde Pekin’deki evinde tutuklanmış, 19-23 Eylül 2014 tarihleri arasında Urumçi’deki Çin bölgesel Mahkemesince yargılanmış ve bölücülükle suçlanarak müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır. Şu anda Urumçi cezaevinde tek kişilik hücrede tutulmaktadır.

Mahkeme sırasında ABD Dış İşleri Bakanı Jonn Kerry, ABD Devlet Başkanı Barak Obama, Almanya Başbakanı Angela Merkel, İngiltere Başbakanı David Cameron, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-moon başta bir çok devlet ve hükümet adamları, ayrıca Türkiye Dış İşleri Bakanlığı da dahil tüm batılı ülkeler temsilcileri, Prof. Dr. İlham Tohti’nin serbest bırakılması için sürekli çağrılarda bulunmaktadır.

Şira yayınları tarafından basılan bu kitap 304 sayfadan oluşmakta olup,mühteviyatı itibariyle Doğu Türkistan ve Uygur Türkleri meselesine yeni bir bakış açısı getirmektedir. . Uygur Türklerinin gasbedilen hak hukuk ve evrensel değerlerine 21.yüz yılda yeniden kavuşmaları konusunda izlenecek yeni yollar ve yeni yöntemlerı ortaya koymaktadır.
Çin yönetimi tarafından Uygur Türklerinin temel hak ve hukukunu ve kendi yasalarında verdiklerini iddia ettikleri insani hakalarını talep ettiği için “Devleti Parçalamak ve Bölücülük Yapmak” ile suçlanarak tutuklanan ve ömür boyu hapis cezasına çarptırılan Dr. İlham Tohti’nin durumu Türkiye’de yankı bulmuş ve medya’da geniş şekilide olmasa da yer almıştır. Bir çok protesto eylemlerine  neden olan Uygur Türkleri gerçeğini tüm açıklığıyla gözler önüne seren bu kitap konusunda önemli ve hatta tek kaynaktır. Okuduğunuzda sadece Uygur Türkleri ve Çin meselesini değil, bölge’de,Çin’de ve tüm dünyada neler olup bittiği konusunda da yeni bilgiler verilmektedir.

Kitap, aşağıdaki Önsöz ile başlamaktadır ;
Dr.İlham Tohti,Pekin Milletler Üniversitesi öğretim görevlisidir.Uygurların en iyi yetişen aydınların başında gelmektedir. İlham Tohti 1991’den itibaren Doğu Türkistan ve Uygur Türkleri hakkında yaptığı akademik ve sosyal araştırmalarına ait yazılarını Çin medyasında yayınlamaya başlamıştır .İlham Tohti iktisat ve hukuk profesörü olarak ,Uygurların ekonomik ve hukuki durumu araştırmalarının odak noktasında yer almaktadır. Yazar,Çin’in hızlı kalkınma sürecinde Uygurların sanayi üretimi ve şehirleşme sürecinden uzak tutularak,kırsal kesimde sıkıştırılmasından ortaya çıkan sosyal ve ekonomik sorunları incelerken,Zengin kaynaklara sahip bölgede yoksul bırakılmış, kalkınma içinde marjinalleştirilmiş,dönüşüm isterken kültürü dondurulmuş Uygur toplumunun sosyal yapısını ve gelindiği noktanın nedenleriniin köküne ve kaynağına inmeye çalışmıtır.O,sorunun derinliklerine indikçe,Uygurların siyasi ve ekonomik olarak dışlanmasında Çin anayasası ve Bölgesel Milli Özerklik yasalarının uygulamalarda askıya alınmasından kaynaklanmış olduğunu görür.
D.r. İlham Tohti 1990’den başlayarak, Uygur aydınlar içinde “Uygur Hukuk Hareketi”’nı başlatır. İlk önce Uygurlara Çin anayasası ve Bölgesel Milli özerklik yasasını maddeler halinde anlatır, Sonrasında ise, Çin yönetiminden temel hak ve özgürlükler ile özerklik haklarını vaad eden yasaları raftan indirmeye davet eder ve zorlar. Çin devletinden her hangi bir olumlu yanıt alamayan Tohti,2005. Tarihinde “Uygurbiz = Uygurline ” adında Çince ve Uygurca internet sitesi kurarak bu internet portalı kanalı ile Çin ve Uygur toplumunu aydınlatmak için büyük çabalar harcar .Çin yönetiminden yanıt gelir. Ancak,bu yanıt Çin İstihbarat Örgütü’nün sert uyarı ve çoklu müdahaleleri olmuştur. Çin’in başkenti Pekin’de ikamet etmenin avantajını ve başkentin şartlarını iyi değerlendirip kullanan Dr.Tohtı bu kez Uygur Türklerinin maruz kaldıkları baskı ve zulmü dış basına anlatmaya başlar. Çin yönetimini ise, kendi yaptığı yasaları uygulamamasının anayasal suç olduğunu haykırır.
Dr. İlham Tohti 2008 Pekin Olimpiyatları öncesinde tutuklanır ve hapishaneye konulur. Yönettiği “Uygurbiz” internet portalı da kapatılır. “05 Temmuz 2009 Urumçi” olayından hemen sonra “Uygurbiz”internet portalı SON KEZ kez kapatılır ve bir daha açılmasına izin verilmez. Dr. İlham Tohti Urumçi olaylarından sorumlu tutularak uzun bir süre ev hapsinde tutulur. Dr.İlham Tohti artık Uygur Türkleri tarafından “Uygurların Sesi,Vicdanı ve Özgürlük Lideri” olarak anılmaya başlar.Bu tarihten sonra Dr.İlham Tohti,Çin istihbarat ajanlar ile uluslar arası medya mensupları arasında köşe kapmaca oynamaktan bir türlü kurtulamaz.
Bu arada Doğu Türkistan’ da Çin’in baskı, şiddet ve aşırı güç içeren baskısı dayanılmaz boyutlara ulaşır. Devlet şiddetine karşı, Uygur Türkleri de aynı şekilde karşılık vermeye başlarlar. Şiddet olayları gün geçtikçe alevlenir ve tüm bölgeyi sarar. Çin yönetimi telaşa kapılmıştır. Dr. İlham tohti,Doğu Türkistan’daki şiddet olaylarının yatışıp sona ermesi ve barışın sağlanması için tek bir şartı ileri sürer; “Çin yönetimi, 60 yıl önce Halk Kurultayı’ndan( Parlamento’dan) çıkardığı “Bölgesel Özerklik ve Milli Azınlıklar Yasası”nda belirlenen hakların Uygurlara iade edilmesini talep eder. Dr.Tohti’ye göre Yasa devletin namusudur. Kendi yasasını çiğneyen devlet,kendi evladına tecavüz eden bir Babadan farksızdır.” diye haykırır. Bunun üzerine Çin yönetimi çileden çıkar .
15 Ocak 2014’te Pekin’deki evinde eşi ve küçük çocuklarının gözü önünde kendisine tartaklayarak yere yatırır ve el ve ayaklarına kelepçe takarak göz altına alır. Bir süre sonra eşin’ne kendisini Urumçi’ye götürüldüğünü haberi verilir. 23 Eylül 2014’te başlayan ve 2 gün süren gizli yargılamada “Ülkenin Birliğini Bozmak ve Bölücülük Yapmak” suçlaması ile müebbet hapis cezasına çarptırırır.Onun destekleyen ve yanında bulunan biri Moğul 8’si Uygur Türkü toplam 7 öğrencisini de çeşitli ağır hapis cezalarına çarptırır. Halen bu öğrenciler de ceza evinde tutulmaktadır .
Dr. İlahm Tohti’nin 18-23 Eylül 2014 günlerinde Urumçi’de duruşması devam ederken, ABD. ve AB.Ülkeleri başta 10’dan fazla ülkenin Pekin’deki Büyükelçilik mensupları ile onlarca uluslar arası medya organlarının temsilcileri mahkemeyi izlemek için Urumçiye gelir.Ancak,Çin yönetimi bunların yargılama sürecini izlemelerine izin vermez. Gizli yapılan yargılama sonucunda Dr. Tohti müebbet hapis cezasına çarptırıldığı açıklanır.
23 Eylül 2014’te ABD. dış İşler Bakanı Jhon Kerry bir açıklama yaparak,Çin’in D.r.İlham tohti’yi derhal serbest bırakmasını talep eder. O açıklamasında şöyle dedi; “Ben bir süre önce Çin Liderleri ile görüştüğümde D.r.İlham Tohti meselesini ortaya koydum .Daha önce ABD-Çin stratejik ve ekonomik iş birliği formunda da bunu defalarca tekrarladım. Şu an Urumçide ziyarette bulunan ABD. Büyükelçisi de Dr. İlaham Tohti ve öğrencilerinin serbest bırakılması konusunu tekrar dile getirdi. Biz ABD.yönetimi olarak bir kez daha Çin hükümetine çağrıda bulunuyoruz; Dr. İlham Tohi ve öğrencileri derhal serbest bırakılmalı. Dialog ve barışçıl yolları kullanan insanları cezalandırmak, terörle savaşmak değildir.”
Aynı gün AB.Brüksel’de bir açıklama yaparak Çin yönetiminin Dr.İlham tohi’yi müebbet hapis cezasına çarptırmasını sert bir dille kınadı.
Amerika Devlet Başkanı Barak Obama,Almanya Başbakanı Agela Merkel,Birleşmiş milletler örgütü ve Batı ülkelerinin bir çok parlamentosu İlham Tohtini ateşli bir şekilde savundu.
Türkiye Cumhuriyeti dış İşler Bakanlığı sözcüsü Tanju Bilgiç bir açıklama yaptı ve Dr.Tohtı’nın mahkum edilmesi ile ilgili Türkiye’nin kaygı ve üzüntüsünü ifade ettii.
Dr.İlham Tohti 5 Mayıs 2014’te merkezi New York’ta bulunan PEN Uluslar arası Gazeteciler tarafından 2014 _ Barbara Goldsmith Özgürlük ödülü verilidi.
01 kasım 2014’TE Türkiye’nin Bartın şehrinde toplanan Türkçe konuşan Ülkeler Uluslararası Gazeteciler Derneği tarafından İsmail Gaspıralı Bey Türk Dünyası Gazetecilik ve Özgürlük ödülü ile teltif edildi.
21 şubat 2015’te Merkezi New York’ta bulunan Çin Demokrat Partisi tarafından düzenlenen bir törenele Dr.Tohti’ye “Liu Şaobo Vicdan ve Şiddete Karşı Direnme “ ödülüne layık görüldü.
Elinizdeki bu kitapta Dr. İlham Tohti’nin fikir ve düşüncelerini yansıtan bazı makaleleri ile seçilmiş bir kısım akademik yazıları ve dış basına vermiş olduğu bazı söyleyişleri yer almaktadır. Dr.İlham Tohti, “Benim Gayem ve Hayat Yolum” adlı bu kitabında, patlamaya hazır bir barut fıçısına dönüşmüş olan Doğu Türkistan’daki etnik sorunun ne denli tehlikeli boyutlara ulaştığını bunun nedenleri,sonuçları hakkında görüşlerini gerçek veriler ve kanıtlarla gözler önüne serilmiştir. Çin’in Milli (Azınlıklar) politikası ve Uygur toplumun bugünkü durumunu öğrenmek ve bu konuda akademik araştırmalar yapmak isteyenler için bu kitap ilk el kaynak olmakla beraber,sosyoloji alanında Uygurların toplumsal yapısı konusunda bir Uygur akademisyen tarafından yazılmış olan kapsamlı ve derinliklere sahip araştırmaları içermektedir.

Kitabın Adı  :  Yolum Ve Gayem –  Uygur Türkleri  Ve Çin Meselesi

Sayfa sayısı : 304 sayfa

Yayınlayan  : Şira Yayınları-  Tel. : 0212.256 21 08       E-mail : bilgi@sirayayinlari.com  –  İSTANBUL

HAPİS’TEKİ UYGUR LİDER DR.İLHAM TOHTI’NİN ” YOLUM VE GAYEM ” KİTABI YAYINLANDI

 An Animated Intro to G.W.F. Hegel, and Everything Else You Wanted to Know About the Daunting German Philosopher

http://www.openculture.com/2015/07/an-animated-intro-to-g-w-f-hegel.html

Dostum, gepning tochkisini dey sanga, insan oghli hemmini öz iradisige tayinip, pütünley musteqil qilishqa hergiz qadir emestur.

Heqiqet, ademlerning özila üchün inshah etken ibadetxaniliride ular oylighandek dayim emes belki gahida zayir bolup qalidu.

EKER HASTALARINA MÜJDE ! [MUTLAKA DENEYİN]

İşte diyabetin doğal tedavisi…
Dilimler halinde doğradığınız bamyayı bir bardak suyun içine koyun.Bardağın ağzını kapatın ve oda sıcaklığında gece boyunca bekletin.
Kahvaltıdan önce dilimlenmiş bamyaları çıkararak suyunu için.
İki hafta boyunca tekrarlayacağınız bu işlem sonucu şeker seviyenizin düştüğünü göreceksiniz….“
BAMYANIN DİĞER FAYDALARI…!
Sofralarımızda sıkça yer almayan fakat çok farklı yararları olan bamyanın faydalarını sizin için araştırdık. İşte bamyanın bilinmeyen 8 yararı…
Bamyanın 8 faydası!
1.Çözünür ve çözünmez lifler içerir. Çözünebilir lif metabolik toksinleri yok eder. Böylece kalp hastalığı riskini azaltır ve sindirim sistemi ile vücuttan dışarı zararlı toksinlerin atılmasını sağlar.
2.Ülseri önlemede önemli bir etkisi olan bamya, sindirim sistemindeki asidi nötralize eder.
3. Retinayı korur ve kataraktını önlemede büyük destek olur.
4.Stres ve depresyonu azaltırken, sinir sistemini korumaya da yardımcı olur.
5. İçerisinde bulunan C vitamini, güçlü bir bağışıklık sistemi oluşturmak için önemlidir.
6. K vitamini güçlü kemikler inşa etmek ve kemik yapısını korumak için gereklidir. Kan pıhtılaşma proteinlerinin üretimi için önemli bir etkendir.
7. Demir, kalsiyum, manganez ve magnezyum gibi mineraller ihtiva eder.
8. Kilo vermek isteyenler bamyayı tercih edebilir. Bamya, içeriğindeki yüksek lif oranı sayesinde tokluk hissi yaratır.
———————————
https://www.facebook.com/saglikhaberleri.com.tr