Memtimin Hushur

Birinchi Bab: Tümen Süyi Qan Bolup Aqti

Tümen derya nere tartti,

Su ornida qanlar aqti.

Shahit bolup tarixqa,

Minglap nozung nezme qatti.

— Xelq dastani «Nozugum»din

Miladi 1927 – yili (dawguangning yettinchi yili) ching leshkerliri tümen deryasining Qeshqer shehiri teripidiki qirghiqini xan béyjingdin ewetken zembirekler bilen üch kündin béri qattiq topqa tutmaqta idi.

Bügün kéche tün yérimidin bashlap chiqqan boran, qum – topilarni uchritip kélip köz achquzmidi. Tang yorushi bilen ching leshkerliri deryadin nahayiti ongushluqla ötüp ketti. Ghojilar bu kéchidiki boranliq tün qarangghusini gheniymet bilip, öz eskerlirini élip aridin qachqanidi, deryaning bu qirghiqida peqet öy – makanlirini yawdin qoghdash üchün atlinip chiqqan xelq — suchilar, otunchilar, kasiplar, kichik élipsatarlar, Qeshqer medrisining yash talipliri, sheher etrapidiki yézilardin yighilghan déhqanlarla qépqalghanidi. Qolida tash – toqmaq, ara – gürjektin bashqa héchnéme bolmighan bu puqralar bilen toluq qorallan’ghan ching leshkerliri otturisida qattiq jeng bashlandi.

Ching xanidanliqining atliq leshkerliri üch tereptin shiddetlik basturup keldi. Xelq derya bilen sheher jaylashqan égiz yar otturisidiki boshluqqa qisilip qaldi. Héchkimge qéchip qutulush imkaniyiti yoq idi. Ölümning dehshetlik kölenggisi hemmining üstige yéyilip kelmekte idi. Bu shundaq jeng boldiki, ademler: beribir ölüm, bir düshmenni bolsimu oshuqraq öltürüp, merdane yiqilish kérek, dégen qarargha kéliship, düshmen’ge qarshi qehri bilen tashlandi… Düshmen atlirining achchiq kishneshliri, hawani késip ötken qilichlarning walildashliri, tash tégip, attin ghulap chüshüwatqan leshkerlerning peryadi, qilich tegken déhqanning yawgha qadalghan közi, «ya xuda, medet qil! » dep top ichide urulup – soqulup algha kétiwatqan aqsaqal ademning ruslan’ghan gewdisi, yiqilghan düshmenning qolidiki qilichni yuluwélip, uning étigha irghip miniwatqan yash yigitning nurluq chirayi, top ichidin chulwurini sörep chiqip qéchiwatqan igisiz atlar… Bularning hemmisi kishining köz aldidin demmudem ötüp turatti…

Bu ajayip jeng menzirisini toluq teswirleshke méning qelimim ajizliq qilidu. Kimiki heqiqiy ressam bolsa, qehrimanlarning endizisini mana mushu yerdin alsun; Kimiki chin sha’ir bolsa, küchlüklerge qarshi turushqa jür’et qilghan ashu küchsizler shenige dastan pütsun; Kimiki heqiqiy qelemkesh bolsa, qorallan’ghan yawgha qarshi shirdek étilghan bu addiy xelqning jasaritini yézip qaldursun…

Ching leshkerlirining qomandani qarshi qirghaqqa ötken leshkerlerning yéqilishigha qarap küchlük düshmen bilen élishiwatimen, dep oylap qaldi, u öz qoshunining hemmisini arqa – arqidin deryadin ötküzüp, bu jengge tashlidi, bir azdin kéyin bu qomandan meslihetchilirini egeshtürüp, nériraqtiki dönglükning üstige chiqip, uzun durbun bilen jeng meydanini közetkende, bashqiche ehwalni bayqap qaldi: minglighan atliq leshkerlerning otturisida qorshilip turghanlar — u oylighandek muntizim qorallan’ghan qoshun bolmastin, qollirigha tayaq – toqmaq tutqan addiy puqralar idi. Qomandan achchiq küldi – de, leshker bashliqlirigha, qarshiliq qilghanlirini rehim qilmay qirip tashlash, köplirini tirik esir élish buyruqini chüshürdi.

Ah, tümen deryasi! Shu küni sende su emes, qipqizil qan aqti, shu küni sen kimlerning el üchün ölümge merdane barghanliqini; Kimlerning xelqni yirtquchlar changgiligha tashlap, xatirjemlik izdep, xa’inlarche qachqanliqini kördüng. Axirqi minutta tümen boyida qilghanlar — gepni chong qilghan ghojamlar, saxta niqabtiki her xil «zat»lar emes, addiy xelq boldi. Chin qehriman peqet heqiqiy jeng künila sinilidu. Tarixning ötmüshi, haziri, kelgüsimu ene shundaq bolidu.

Ikkinchi Bab: Ching Leshkerliri Sheherde

Sen yilanmu kimni körseng

Chaqisen eylep azab,

Ya hoqushmu nege qonsang

Ushbu jay bolghay xarab,

— Seidi

Ching leshkerliri chüshke yéqin Qeshqer shehiri ichige basturup kirdi, qariqi derwaza tereptin kötürülgen ot qizil tili bilen asmanni yalaytti. Leshkerler kochida uchrighan herqandaq janni atqa cheylitip, qilich bilen chépip tashlidi, pütün sheherni naresidilerning yigha – zari, sarasimige chüshken xalayiqning qalaymiqan qéchishliri, ghaljirlashqan leshkerlerning qiyqas – chuqanliri qaplidi. Mazarlarning heywetlik gümbezliri pachaqlinip, meschit – medrisilerning asman’gha sozulghan munarliri ghulap chüshti. Sheherning is – tütekke qaplan’ghan asminida, yüzligen kepterler özlirining ilgiriki tinch makanini izdep, sersan bolup egishetti… Qatar – qatar ketken restiler, baylarning soda – sarayliri talan – taraj qilindi. Bu dehshetlik bulang – talang we qirghinchiliq üch kün dawam qildi.

Ching emeldarliri öz leshkerlirini Qeshqer shehiridiki meshhur chong baghlardin biri bolghan gülbaghqa orunlashturghanidi. Tötinchi küni etigende bu baghning heshemetlik chong derwazisi échilip, aldi bilen ikkidin sep tüzüshken 12 ret dumbaqchilar daqa – dumbaq chélip chiqishti. Ulardin 20 qedem arqisida ching xanidanliqining bayriqini kötürgen atliq leshkerler köründi, bayraqtin yene 20 qedemche nérida beshtin sep bolup tizilghan qoshun chiqip kelmekte idi. Bu ching emeldarlirining Qeshqer shehirining élin’ghanliqi sheripige ötküzülidighan «ghelibe namayishi»ning bashlinishi idi.

Qoshunning aldi teripide béyjing xanliqi ewetken sériq kiyimlik atliq leshkerler mangghan bolup, eng aldidiki égiz toruq at üstide aq saqalliq qéri général kéletti. Uni leshkerler «beyxuza yang darén» déyishetti. Qeshqer qozghilingini basturush üchün ili jyangjüni teripidin ewetilgen leshkerler bolsa, addiy kök matadin kiyim kiygen bolup, xanliq leshkerlirining arqisida, ularning atliri tozutqan topa – changlargha kömülüp, piyade, tertipsiz sörilip kéletti. Éli leshkerlirining qomandani chin’go tümen boyidiki jengde jénidin ayrilghanidi. Qoshun derwaza aldida toxtap, ölgen bu leshker béshining qariliqi üchün toqquz pay po atqandin kéyin sheher ichige qarap méngip ketti.

Ching qoshuni shu teriqide méngip, sheherning chong kochilirini aylinishqa bashlidi. Ahalining hemmisi öylirige békin’genidi. Bezide igisiz itlar kochini toghra késip ötüp qalatti. Yol üstiliride buzulghan imaretlerning yaghach – tashliri chéchilip yatatti. Yol yaqilirida sundurulghan ishikler, bulap quruqdap qoyulghan dukanlar, köyüp külge aylan’ghan restiler, tashlinip qalghan déhqan harwiliri, ölgen atlarning it yep yalingachlinip qalghan söngekliri közge chéliqatti.

Yang darén at üstide xiyalgha pétip kétip baratti. Uzun chöl yollirini bésip kélip qilghan bu urush uni xop charchatqanidi. Yak darénning pütün ömri dégüdek chin xandanliqi üchün herqaysi jaylardiki «topilang» larni tinchitip bérish bilen ötti. Uning uzun saqalliri ene shu yürüshler jeryanida aqardi. U öz leshkerliri bilen jenubiy junggodiki bambukzarliqlarda boldi. Qanche yillap gensuning sériq topiliq édirlirida at chapturup yürdi. Nechche yil top – top qotazlar yaylaydighan tibet taghlirida temtirep yürdi. Bu yürüshlerde uning astidiki at qanche qétim yenggüshlendi, ejel qanche qétimlap uning tumshuqi aldigha kélip, yene qaytip ketti… Shu ishlarni oylisa yang darén özini bir – ikki esir ömür körgendek hés qilatti. U axirqi yillarda shuni chüshinip yettiki, puqraning xandanliqqa qarshi qozghilishlirini basturup tügetkili bolmaydiken, bu ghowghalar öchmes uchqundek héli bu yerde yansa, héli u yerde yalqunjaytti.

Yang darén bu qétimqi jaza yürüshining axirqi yürüsh bolup qélishini xalaytti. U qérighan, harghan, zérikkenidi, uning bu qétimqi pilani — Qeshqer «topilang» chilirining bashliqini tirik tutup béyjinggha apirip, xandin chongraq in’am élip, ömrining axirqi künlirini paytexttiki heshemetlik baghlarda huzur – halawet bilen ötküzüsh idi.

Epsuski, tümen boyidiki jengde u «topilang» chilar bashliqini qachurup qoydi.

Yang darén ili leshkerlirining bashliqi chin’goning «eger bu sheherning sépili ichige kiriwalsam, ademlirining birini qoymay qirip tashlaymen! » dégen sözini eslidi, chin’go bu urushta tartqan ziyanlirigha chidimay, elemde shundaq dégenidi. Xanliqning «sheher élinsa leshkerlerning yérimi shu jayda qaldurulsun! » dégen buyruqi bar. Exmeq chin’go! Eger sheherdiki pütün adem qirip tashlansa, nechche minglighan leshkerlerni kim baqidu? … Chin’go özimu sheher sépili ichige qedem bésishqa ülgürelmidi. Tümen boyidiki jengde qawul tömürchi uni attin sörep chüshüp, choyun toqmaq bilen uning béshini yanjip tashlidi.

Yang darén héytgah meydanigha yétip kélip attin chüshti. Bu yerde uni sheherning ulughliridin ikki kishi bashlirini sanggilitip, qol qoshturup kütüp turatti. Bularning ichidiki pakar boyluq, qara saqalliq kelgen kishi sidiq ghoja bolup, u bu qétim ching leshkerlirige yol bashlap kelgenidi. Égiz boyluq, aq yüzlük, qériraq kelgen ikkinchi kishi abduréshit damolla dep atilatti. U Qeshqer xelqi ichide yüksek abruygha ige bir zat bolup, baylar, ghojilar, mötiwerler öz jénini daldigha élip, her terepke pitirap kétishken shu künlerde, u xelq ichide qalghanidi. U kishini leshkerler buyruqqa bina’en tünügün kéchidin béri izdep, aran tépip kélishkenidi.

Yang darén héytgah meschitining aldidiki égiz supigha chiqti, jamaning ichige isilghan yoghan qazanlarda puruqlap gösh qaynawatatti. Charsildap quruq otun köyüwatqan ochaqlarning aldida ashpezler aldirash idi, hawani pishqan gösh we daghlan’ghan may puriqi qaplighan bolup, bu yerde yang darén’gha alahide ziyapet teyyarlanmaqta idi.

— Hoy, qéni héliqi ademlerni buyaqqa keltürünglar!

Töwende turghan héliqi ikki kishi darénning aldigha keltürüldi, ular qorqunch bilen bir – birige qarap qoydi – de, darén turghan supining aldigha kélip, bu hökümdarning aghzidin qandaq dehshetlik gep chiqarkin, dep bashlirini égip, qulaqlirini ding tutup turushti.

— Ikkinglardin qaysingning mertiwisi chong? – dep soridi yang darén.

Sidiq ghoja abduréshit damollamni noqup aldigha chiqishqa sheret qildi, abduréshit damollam ünchiqmay aldigha bir qedem ilgirilep chiqti.

— Sheher xelqige méning buyruqumni yetküz! Ular öyliridin chiqip, ish – oqetlirini qilishsun, kimiki buzuqlargha egiship, xan’gha qarshi turidiken, kallisi élinip, sheher derwazisigha ésilidu.

— Xop! – dep bash lingshitti damollam.

— Ulargha éyt! Ular her ayda özige chüshken alwan – séliqni toluq beja qilip, leshkerlerni baqidu.

— Xop!

— Ulargha yene shunimu uqturup qoy! Bizning leshker bashliqlirimiz xotun, bala – chaqilirini yiraq yerlerde tashlap, silerning amanliqinglarni qoghdash üchün bu yerge yétip keldi, köpinchisi uzaq yillarghiche bu yerde bolidu. Ularning qaysibiri öylinishni xalisa, puqralar uninggha eng chirayliq qizlirini bersun.

— Mundaq qilishqa bolmaydu, – dédi damollam tatirip.

— Némishqa bolmaydu? !

— Bolmaydu, dégendin kéyin bolmaydu, men mundaq buyruqni xelqqe yetküzelmeymen!

Yang darén ghezeptin titrep ketti. Shu tapta yéngilgen xelqning bir wekili uning sözini ret qiliwatatti. Darén qolini arqisigha sunuwidi, uning keynide turghan on nechche muhapizetchi leshker qilichlirini tengla sughuruwélishti. Bir leshker öz qilichini ikki qollap darénning qoligha tutquzdi. Darén qolidiki parqirap turghan polat qilichini yerge tirep turup warqiridi:

— Bizning emeldarlirimiz silerdin qiz alsa zadi néme bolmaqchi? !

— Mana mundaq bolmaqchi!

Abduréshit damollam qoynidin ötkür xenjerni sughuruwélip yang darén’gha atti. Darénning arqisidiki bir muhapizetchi uni tosup ülgürgenidi, xenjer héliqi leshkerning neq péshanisige sanjilip, uni arqigha örüwetti. Abduréshit damollam leshkerning qolidin uchup chüshken qilichni shap qilip aldi – de, özining qarnini yérip tashlidi. Bu ishlarning hemmisi köz yumup achquchilik ariliqta bolup ötti. Yang darén qorqqinidin arqigha birnechche qedem dajip ketti. Abduréshit damollam héytgah meschitining supilirini qan’gha boyap, shu yerdila jan üzdi.

— Buning kallisini élip, sheher derwazisigha ésinglar! – dédi qomandan.

Bir jallat qilichini yalingachlighiniche yügürüp kélip, damollamning béshini késiwaldi – de, sheher derwazisigha qarap yügürdi.

Bayatin abduréshit damollamning yénida turghan sidiq ghoja emdi özining teqdirining qandaq bolushini bilelmey ghal – ghal titrep turatti. Yang darén uninggha köz tikishi bilenla u özini darénning ayighigha tashlidi.

— Buyruqlirini men özüm yetküzey, permanni ijra qilmay, puqraning heddi yoq.

— Hay! Mawuninggha bir jarchi bilen birnechche muhapizetchi qoshup béringlar. U sheherning hemme kochilirini qoymay aylinip, buyruqni yütküzsun!

Sidiq ghoja yéning bir tindi – de, ömilep qoyup, yang darén’gha tezim qildi. Andin arqisigha birnechche leshkerni egeshtürüp, héytgah meydanidin terep – terepke qarap sozulup ketken kochilarning birige qarap chapti.

Üchinchi Bab: Derwish

Dunyadin sen musapirdek

Yaki yoluchidek ötkin.

— Muhemmet

Üstige qopal toqulghan kanap rexttin uzun jende kiygen, paxpayghan chachliri béshidiki yirtiq kulasidin chiqip, yelkilirige chüshüp turghan diwane süpet bir kishi birinchi bolup, öz öyining ögziside peyda boldi. Quyash pütün etrapqa illiq nur töküp turatti. Héliqi kishi közlirini quyashning ötkür nuridin qachurup bir’az qisti – de, ögzidiki ghemsiz uchup yürgen kepterlerge dan chachti.

— Al janiwarlar! Yer yüzidiki ademlerning peylidin silermu ach qaldinglar.

Bu kishining namrat külbisi yar üstidiki égizlikte bolup, ögzige chiqip qarighanda, pütün Qeshqer shehiri dégüdek körünüp turatti, u kepterlerge dan tashlap bolup, xarabiliqqa aylan’ghan sheherge échinish bilen köz yügürtti. Sherqning gül tajisi bolghan bu qaynam – tashqinliq sheher hazir sükütke chökken bolup, peqet héytgah meydani tereptin ching leshkerlirining qalaymiqan warqirashqan awazi kéletti. Meschit — medrislerning kökte ésilip turidighan heywetlik gümbezliri, seltenetlik munarlar yiqilghan bolup, bu ésil imaretlerning ishik – dérize, tüwrüklirige oyulghan herxil neqishler, tam – toruslargha chékilgen nepis güller, özining rengdarliqi bilen közni chaqnitip turidighan kahishlar — sherq binakarliq sen’itining alemge dangliq bu nadir ülgilirining hemmisi mushu birnechche kün ichide köyüp külge aylan’ghanidi… Töwendiki tar, uzun kochilar, qatar ketken restiler ademsiz, chölderep turatti. Qéni bu kochilardiki qaynighan hayat, élipsatarlarning qizghin warqirashliri, miskerchiler baziridiki daranglighan bolqa awazliri, doghapchilarning «hem tatliq hem soghuq! » dep xéridar chaqirishliri, chayxanilardiki shawqunluq söhbetler, tün yérimidiki rawab awazi… Bularning hemmisi qeyerge uchtikin? ! …

— Jang! … Jang! … Jang! … Hay xalayiq! Anglimidim démenglar, yéngi darénning buyruqi! …

Jakarchining kochidin anglan’ghan bu awazi ögzidiki kishining xiyalini bölüwetti.

— Jang! … Jang! … Jang! … Xalayiq! Yéngi darén puqrani kechürüm qildi, silerni öyliringlardin chiqip ish – oqet qilishqa buyrudi! …

Héliqi kishi yiraqlap kétiwatqan jakarchining awazigha diqqet bilen qulaq saldi – de, bélini bir tal chige bilen baghlap, ögzidin chüshüp ketti. Bir hazadin kéyin, u dümbisige xalta tashlap, qollirigha sapayi bilen tayaq tutqiniche sheher kochilirida peyda boldi:

— Éh xudaning möminliri! I, qorqunchaq bendiler, ishikinglarni échinglar, manga nan béringlar, nan! …

Su we ozuqluqqa muhtaj bezi namratlarning ishik échip chiqqinini hésabqa almighanda, köpinche öylerning ishiki téxi ichidin mehkem taqaqliq idi. Chachliri gejgisige yéyilip chüshken héliqi kishi öymmu öy yürüp ishiklerni qéqip warqiraytti: — i, qorqunchaq bendiler, ishikinglarni échinglar, manga nan béringlar, nan! . .

— Hesen derwish, mana sanga nan, bu yerge kelgine!

Kichikkine derwaza üstidiki öyning dérizisi échilip, saqalliq bir kishining tatarghan chirayi peyda boldi. U kishi yuqirida turupla derwishning xaltisigha nan tashlidi.

— Derwish, éytqina, leshkerler yene adem öltürüwatamdu? Sen némishqa qorqmay, kochigha chiqip warqirap yürisen?

— chiwin qorighan yerge qonidu, ölüm qorqqan’gha yépishidu. Satirash usta, qorqmay öyüngdin chiqip dukiningni ach, xanning leshkerliri hemme ademni öltürüwetse, ularning qorsiqini kim baqidu? !

Derwish sapayisini sharaqlitip, yene ilgirilep ketti.

— Ey, xudaning yüreksiz bendiliri, ishikinglarni échinglar…

Yoldin ötüp kétiwatqan atliq ikki leshker derwishning yénidin ötkende heyran bolushup toxtap qaldi.

«U némidep warqirawatidu? – dep soridi biri yene biridin».

— Men nedin biley u némilerning tilini.

— Men uni chépip tashlaymen!

Mest leshker qolini qilichqa uzatqanidi, yénidiki buradiri uni tosudi.

— Qoy, u yene bizning yang darénning buyruqini yetküzüp yürgen adem bolup qalmisun. Yür, ittikrek bérip haraq tapayli.

Derwish özige yéqinlap kélip, qaytip ketken ejeldin xewersiz, sapayisini chélip kétip baratti. U bulaqbéshigha chüshüp kétidighan tar kochilarning birige egigende, aldigha bir talip bala chiqti.

— Hesen derwish, séni ustaz chaqiriwatidu.

Bala derwishni keng bir hoyligha bashlap kirdi. Hoylining etrapini aylandurup sélin’ghan tüwrüklük péshaywanlar astida qatar ketken hujrilar bar idi. Bu — mehelle ichidiki kichik medrislerning biri bolup, ilgiri bu yer talip balilarning shawqunluq awazliri bilen tolghan bolatti. Hazir hoyla jimjitliqqa chöküp, ishikliri ochuq qalghan hujrilar ghéribsinip turatti.

Bala bilen derwish hoylini otturisidin késip ötüp, kichik bir ishik arqiliq arqidiki baghqa chiqti.

Tam yaqilirigha anar köchiti tikilgen bu güllük baghning ishiki yénidiki chong üjme derixi etrapigha qoyuq saye tashlap turatti. Üjme astidiki supa üstige körpe bilen yastuq tashlan’ghan bolup, körpide saqallirini aq arilighan bir kishi yastuqqa yölinip olturatti.

— Essalamu eleykum!

— We’eleykum essalam, hesen, ebu qilghin, ornumdin turalmidim.

Olturghan kishi ornidin sel qozghilip, derwishning olturushigha jay körsetti. Derwish xaltisi bilen qolidiki sapayini üjme yénigha qoyup, supining bir burjikige kélip olturdi.

— Saqliqing yoqmu, qandaq? Közliring olturushup kétiptu yüsüp.

— Qeshqer xelqining béshigha éghir kün chüshti. Mana, manga birqanche kündin béri uyqu yoq. Men séning awazingni bu yerde turup anglidim. Sen salamet ikensen. Hesen, méning qizimdin xewiring barmu?

— Qizing nozuk bu jengde ayal emes, er boldi. Men uni tümen boyida at üstide kördüm, shundaq bir merdane perzent terbiyiliginingge apirin!

— U tirikmu?

— Tirik, epsus, u hazir düshmen qolida. Leshkerler tümen boyigha chiqqan minglap kishilerni qirip tashlidi. Alla ularning yatqan yérini jennette qilsun! Leshkerler yene nechche yüz kishini tirik tutup baghlap, hazir kona gülbaghda saqlap turuptu. Ularning ichidin yene qanchilirining kallisini késip, sheherning töt derwazisigha ésip qoydi. Paranglargha qarighanda, qalghanlirini ili terepke élip mangar imish.

Yüsüp ustazning közliridin taramlap yash töküldi.

— Könglühni buzma yüsüp, bu yalghuz Nozugumghila kelgen bala emes, bu éghir kün pütün Qeshqer xelqi üstige chüshti. Sen hörmetke layiq ata, öz naminggha munasip ustazsen, séning terbiyiligen perzenting, yétishtürgen shagirtliring elning béshigha apet kelgende, özlirining ada qilishigha tégishlik heqqini ada qildi.

— Sen ularni qachan élip mangidighanliqini bilemsen?

— Men sanga xewirini bérimen.

— Hesen, men sanga könglümdiki gépimni éytip qalay, belkim, men ölüp kétermen. Qizim nozuktin ayrildim. Sen men béqip chong qilghan yétim oghul baqini bilisen.

— Baqi chöl yollirida ching leshkerlirining béshigha apet sélip yürüptu. Xuda uninggha medet qilsun, yüsüp.

—Nozugum bilen ikkisini bille oqutup, bille terbiyiligenidim. Balilarning her ikkilisi bir – birige amraq bolup öskenidi. Méning ularning béshini qoshup qoyush niyitim bar idi.

— Alla séni yaxshi niyitingge yetküzsun!

— Hesen, sen xudaning erkin bendisi. Séning qediming yetmeydighan yer yoq. Sen bu sözlirimni könglüngde saqlap qal. Qizim xelqqe, öz muhebbitige sadiq bolsun, sen uninggha éyt, qiz üchün öz nomusini, pakliqini saqlash hemmidin ela, mana bu xenjerni bir amal qilip Nozugumgha yetküzüp bérersen.

Yüsüp ustaz yaltirap turghan qara sapliq xenjerni yastuq astidin élip derwish qoligha uzatti.

— Xosh. Men bu xenjerni, qilghan amanet sözliringni bir amal qilip Nozugumgha yetküzimen. Sözliringning menisige chüshendim. Yaxshi ata öz perzentige yaxshi terbiye bilen yaxshi söz qalduridu. Qéni yüsüp, mangimu atighiningni ber, menm yolumgha mangay.

— Sanga néme kérek hesen?

— Manga nan ber, nan!

— Xaltangda birnechche kün yetküdek nan turuptu. Bir kün yetküdek ozuqi turup tileshning durus emeslikini bilisen’ghu, hesen?

— Men ghérip külbemge kochida qalghan yétim balilardin on nechchini yighdim. Ulargha nan toshup yürimen. Qéni aldingdiki nandin ikkilenmey birni manga sun’ghin, özümmu kün boyi aghzimgha héchnéme salmidim. Mangimu hayatliq kérek. Kim bilidu, menmu Nozugum bilen bille oweyis 1 «uweyis — chighatayning kéyinki xanliqliridin biri, uning maziri ilida, xelq uni «sultani oweyis maziri» dep ataydu. » mazarliri terepke bararmen.

Derwish yüsüp ustaz bergen nandin bir burda oshtup aghzigha saldi – de, ornidin qozghaldi. U üjme yénidiki xaltisi bilen sapayisini qoligha élip yene sözlep ketti:

— Ésingdidur yüsüp, ikkimiz kichikimizdin bille oynap chong bolghan, bille oquduq. Kéyin, hayatta ikkimiz tallighan yol bir bolmidi. Sen buxara, iran, medinilerde boldung, ilim tehsil qilding, qaytip kélip mektep achting. Ilim – meripet bilen nadan xelqni terbiyilimek boldung, lékin bilimsiz yurt chongliri, yaqa yurtlardin mensep, mertiwe, bayliq izdep kelgen ghoja — ishanlar séni chetke qaqti, séning arqangdin pitne – pasat téridi. Sanga «bid’et» dep yala chaplidi. Sen azar yéding, aghriqchan bolup qalding, men bolsam nadanliq, qorqunchaqliq, wijdansizliq, kazzapliq, bir chishlem loqma, bir baldaq mensep — mewtiwe üchün bir – birini sétish we aldamchiliq höküm sürgen bu dunyadin bizar bolup, ademlerdin özümni chetke aldim. Sen bilisen, peyghember eleyhissalam abdulla ömer reziyallahu enhuning mürisdin silkip turup, uninggha: «dunyadin sen musapirdek yaki yoluchidek ötkin» dégenidi. Men ashu yolni tallidim. Mal – mülük, barliq dunyadin waz kéchip, seper xaltamni müremge tashlap, taghu deshtlerni kezdim. Yaratqan igem méni kech qoysa qoydi, ach qoymidi. Herbir mazar, herbir xaniqa, herbir ötengdiki qaynawatqan qazanda méningmu bir chishlem rizqim bar, manga uningdin ziyade nersimu kérek emes…

— Bizning arimizda yene bir kishi bar idi, hesen.

— Toghra, men sanga hazir shuni esletmekchidim. Bizning arimizda yene bir kishi bar idi, u ghojamlar ewladidin bolghan sidiq ghoja idi, u mensep we bayliq tépish yolida jan köydürdi, kéyin u chong mensepdarmu boldi. Heddi – hésabsiz bayliqqa érishti. Emma uning bu ametlik künliri uzaqqa barmidi. Ghojilarning bu qétimqi talishishida u yéngilip qachti we nomussizliq bilen bizning üstimizge qanliq qilich tutqan leshkerlerni bashlap keldi. Yéqinda u yene put – qolliri baghlan’ghan qullar we bayliq artilghan tögilerni élip mangidighan leshkerlerge yol bashlap iligha bérip, u yerdin chong mensep élip qaytip kelmekchi, u yash waqtida biz bilen heqiqet, wijdan, hörlük heqqide qéziship talash – tartish qilidighanidighu? َ kördüngmu, kimiki haramdin bayliqqa ériship, nepsining yoligha kirip ketse, uningdiki heqiqet üchün bolidighan qizghinliq öchidu. Peyghember eleyhissalam «jennetning derwazisigha bérip qarisam, jennetke kirgenlerning köpchiliki kembegheller iken. Baylar bolsa, hésab bérish üchün uning derwazisi aldida tosulup qaptu» dégenidi. Bayliq we mensepke bolghan héris, insandiki hemme yaxshi xisletlerni yütüp ketküchi ejdihadur. Men sidiq ghojining péyige chüshimen, uni öltürmigüche qoymaymen. Belkim, bu yolda özümmu ölüp kétermen, ölüm men üchün xushalliq. Ademler pütün hayatiy boyi bextini izdeydu. Emma ölümning özi bext ikenlikini chüshenmey, bu qéchip qutulghili bolmaydighan heqiqettin exmeqlerche qachidu. Kishini jahanning ghem – ghussisidin, jahandarchiliqning hiyle – mikirsidin xalas qilidighan ölümning özi xatirjemlik, uning özi bext. Xeyr, körüshkiche aman bol, yüsüp!

Tötinchi Bab: Xeyr, Ezizane Qeshqer

Xeyr qizim Nozugum,

Eqli taza yultuzum.

Külpet chüshti béshinggha,

Tutqun boldung qunduzum.

— Xelq dastani «Nozugum»din.

Tutqunlarni iligha élip mangidighan küni ching leshkerliri pütün sheher xelqini yarbagh derwazisi aldigha heydep chiqti. Ular xan’gha qarshi chiqquchilarning teqdiri qandaq bolidighanliqini körsitip, puqralarning yürikini qattiq bir mujimaqchidi. Derwaza aldidiki yéngidin ornitilghan égiz darda nechche onlighan adem bashliri pulanglap turatti. Leshkerler tümen boyidiki jengde tirik qolgha chüshkenler ichidin ishqa yaraydu, dep qarighanlirini talliwélip, qéri – chüri, balilarning hemmisini öltürüp bu yerge asqanidi. Derwaza aldigha yighilghan ademler ichide yektek kiygen aqsaqal bowaylar, közliri yashangghirighan momaylar, top ichide qistiliship yürgen yalingach balilar, qolliri qadaqlashqan kasiplar, aptapta qarayghan déhqanlar közge köprek chéliqatti. Ching emeldarliri sheher xelqige: «birmu jan qalmay yarbagh derwazisi aldigha chiqsun! » dep buyruq chüshürgen bolsimu, bu ademler ichide yashlar körünmeytti. Yéqinqi yillar ichide arqa – arqidin bolghan yéghiliqlar tüpeyli, yashlar ölüp tügigen, az qalghan bir qisim oghul – qizlarni xelq ching emeldarlirining közidin qachurup yoshurushqanidi.

«Keldi! Keldi! » dégen awazlar bilen teng ademler topi tewrinip, sheher derwazisi ichidiki yolgha aqti. Yiraqtin qoyuq chang kötürülüp, atliq leshkerler chépip kelmekte idi. Ular yopurulup kéliwatqan ademler topini rehimsiz qamchilap, atqa dessitip, ikki terepke sürüp yol achatti. Arqidin qatarliship kéliwatqan töge karwini köründi. Bu tögilerge yolda lazimetlik nersilerdin bashqa, qimmet bahaliq herxil mallar – baylarning dukanliridin buluwélishqan top – top yipek rextler, hindi, iran sodigerlirining soda sarayliridin musadire qilin’ghan türlük boyaq, ipar we bashqa puraqliq dora – dermanlar, xan’gha sowgha qilin’ghan altun – kümüsh, gilem, ésil mis jabduqlar, merwayit we bashqa qimmet bahaliq tashlar qachilarn’ghan sanduqlar artilghanidi. Bu mallarni yüzlep leshker quruqdap kelmekte idi.

Töge karwinining arqisidin bir – birige chétip baghlan’ghan nechche yüz tutqun sörilip kéletti. Bu sürgünlerning etrapini atliq leshkerler qorshighan bolup, ular qilichlirini yalingachlap, özlirige sürlük tüs bérishke tiriship gidiyip méngishatti.

— Hey xalayiq, yol béringlar! Bulardin ibret élinglar! Xan’gha qarshi qol kötürüsh chong gunah! … »

Sürgünler topi aldida palaqlap kéliwatqan pakar boyluq, saqalliq kelgen adem kaniyini kérip, ene shundaq warqirap kelmekte idi. Uning uzun perije chapini ayighigha yögiship, ittik méngishigha kashila qilatti. Arqidiki atliq leshker at üstidin éngiship, uni qamche bilen pat – pat noqup, chapsan méngishqa ündeytti.

— Sidiq ghoja! — dep ghezepke keldi yol chétidiki kishiler arisida turghan hesen derwish we, – tüfi, munapiq! — dep yerge tükürdi.

Tutqunlar sheher derwazisi aldigha toplan’ghan xalayiq arisidin ötkende, özlirining oghul – qizlirini tonughan ademler qol sunup qérindashlirigha ésildi, ching leshkerliri ularni atlarning köksi bilen urup yiqitip, atqa cheylitip ötüshke bashlidi, ayagh astidiki topiliq yol birdemdila qipqizil qan’gha boyaldi. Hesen derwish bu xorluqlarni körüshke chidimay közini mehkem yumdi… Shu chagh sürgünler ichidin bir qizning yangraq awazda éytqan naxshisi kötürüldi:

Ni yigitler, sulun qizlar,

Erk yolida qan’gha patti.

Zalim jallat, mesümlerning,

Bashlirigha qilich chapti.

… … .

Derwish uyqusidin oyghan’ghandek bolup közlirini yoghan achti. Qeshqer xelqi özining süyümlük perzentini tonudi. Nozugumning üstidiki uzun etles könglekning renggi kün nurida önggen bolup, uning uzun, qara chachliri saghrisidin éship tashlinip turatti. Chéke chachlirining arisidin chiqqan qizil qan, sol péshanisini boylap éqip chüshüp, qapqara qashliri üstide uyup qalghanidi. Qiz etraptiki qérindashlirigha toymay qaraytti we uning közliri top ichidin kimlernidu izdeytti.

Xeyr – xosh, derdmen dada,

Ghemgüzarim yaxshi qal.

Közlirim aqu qarisi,

Tende janim yaxshi qal.

Bille oynap bille ösken,

Yaru dostlar yaxshi qal.

Kindik qénim tökülgen,

Qeshqer shehirim yaxshi qal.

… . .

— Jénim qizim, séni xudaning özige tapshurdum. Xuda séning jimi müshkülüngni asan qilsun!

Top ichide turghan yüsüp ustaz qizigha telmürüp ene shundaq pichirlidi. U mushu birnechche kün ichide téximu jüdep ketkenidi. Yüsüp qizini bi’aram qilmasliq üchün top aldigha ötmidi. Özining titrep turghan qolliri bilen hasa tayiqini mehkem tutqiniche, ademler arqisida turup, qizigha béghishlighan eng yaxshi du’alirini, yürek sözlirini, toqughan nezmilirini pichirlap éytip qaldi…

Sürgünler yiraqlashqanséri qowm – qérindashliridin ayrilghan xelqning yigha – zari ewj aldi. Uzap kétiwatqan sürgünler demmudem arqisigha qarap, el – makanidin köz üzelmeytti… Bashlirini yalingachlan’ghan qilich astigha tutup kétiwatqan bu ademlerning teqdiri néme bolar? Ulargha yene öz yurtlirigha qaytip kélip, tümen deryasining lezzetlik suliridin ochumlap échishke nésip bolarmu? …

— Xeyr, ezizane Qeshqer!

— Xeyr ilim – meripet, hüner – sen’et makani!

Beshinchi Bab: Chayxanidiki Uchrishish

Atlarni toqup qoydum,

Purset kütüp yatarmen.

Yargha bergen ehdem bar,

Uni choqum taparmen.

— Xel dastani «Nozugum»din

Burutliri emdila xet tartishqa bashlighan bir yigit topiliq harwa yolida atliq kéliwatatti. Etrapidiki dalalarda chöl torghiyi churuqlishatti. Yiraqtiki toghraqliqlardin kakkuk awazi kéletti. Yoghan chaqliq yar – yar harwini heydep kétip barghan déhqan sozup naxsha éytatti. Uning naxshisi maysirighan chaqlarning ghichirlishi bilen qoshulup, achchiq bir peryadqa ochshiship kétetti. Atliq yigitning xiyali Qeshqerde uchup yüretti. Buningdin ikki yil ilgiri u shu yerdin yari bilen xoshliship chiqqanidi. Zilwa boyluq qiz shu chaghda, neqishlik derwazining qanitigha yölinip turup, yoghan shehla közliri bilen uni uzitip qalghanidi.

— Xeyr, Nozugum! Düshmen bosughida turghan chaghda öyde kitab waraqlap olturush yigitning ishi emes, men kettim, aman bolung! – dégenidi yigit shu chaghda:

— Men sizni tosmaymen. Choqum qaytip kéling! – dégenidi qiz.

Mana aridin ikki yilche ötti. Shu yillarda Qeshqer shehirining etrapi tinjimidi, yigitmu wede qilghan yarining qéshigha qaytip baralmidi. Uning küni teklimakanni yaqilap ketken chöl yollirida, ching leshkerlirige apet sélish bilen ötti. U bazarliri ademler bilen tolup turidighan shawqunluq qedimiy shehirini, qirghaqliri bükkide talliqlar bilen qaplan’ghan tümen deryasini, arqisida anarliq béghi bar hoylini, kichikidin béshini silap östürgen ustazini, epchil qoshaqlarni qoshup, naxsha qilip éytidighan qedirdan qizni bekmu séghin’ghanidi. Chöllerde échilghan dala gülliri, yégane anglinidighan kakkuk awazi, bahardiki yéshil maysilar, jenubtin qatarliship kéliwatqan qushlar… Bularning hemmisi yigitke ötken künlerni eslitip, uning séghinishini kücheytti. Ching leshkerlirining bu qétimqi basturushi yigitning Qeshqerge qaytish ümidini biraqla yoqqa chiqardi…

Yigit shundaq xiyallar bilen aqsu shehiri ichige yétip keldi. Sheher namratlar bilen tolup ketkenidi. Qol sunup turghan jul – jul kiyimlik tilemchiler qedemde bir uchraytti. Chong meschitning aldidiki seynada bir qéri meddah etrapigha adem yighalmay küchinip warqiraytti. Ademler kochilarning doqmushlirigha, chayxanilargha toplishiwalghan bolup, ching leshkerlirining Qeshqer shehiridiki qanliq qirghinchiliqi we bashqa wehimiler üstide qorqunchqa chüshüp parang qilishatti. Anglighuchilar üchün bu gepler jengnamilerdiki herqandaq riwayetlerdin qiziq we dehshetlik tuyulatti. Hemme jayni ensizchilik basqanidi. Yoghan sögetning sayiside chach éliwatqan «uzun qulaq» satirash etrapidikilerge Qeshqer shehiridin heydep kéliwatqan sürgünlerning bügün – etining ichide aqsu etrapidin ötidighanliqi heqqidiki eng yéngi xewerlerni sözlep, etrapigha oliship gep anglawatqanlarni heyrette qaldurup, huzurlanmaqta idi. Bazar restiliridiki ishikliri qara sirlan’ghan dukanlarda olturghan sodigerler teshwishke chüshüp, pokeyning arqisidin boyunlirini sozup, ötken – kechkenlerdin néme ish boluwatqanliqini sürüshtürüshetti.

Yigit étini yétilep, ademler topini arilimaqta idi. U bu yerdin hesen derwishni izdep yüretti. U derwishning aqsugha kelgenlikidin xewer tapqanidi. Qeshqerdiki weqeler toghrisida eng ishenchlik xewerni peqet hesen derwishlar sözlep bérishi mumkin idi. Yigit béshigha kulah, üstige uzun chapan kiygen herqandaq ademning aldigha ötüp qaraytti. Ademler toplan’ghan barliq sorun, hemme chayxanilargha bir – birlep kirip ötetti.

Atliq yigit aqsu shehiri ichini ene shundaq qédirip yürgende, hesen derwish sheher chétidiki xilwet bir chayxanigha kirip keldi. U chayxanichidin bir cheynek chay soridi. Chaychining özini diwane dep oylap qélishidin ensirep, dastixan’gha aldin birnechche yarmaq tashlidi. Chaychi chay keltürgendin kéyin, u qoynidin bir parche qattiq nan bilen bir siqim örük méghizini élip, petnusqa tökti – de, mustehkem chishliri bilen qattiq nanni kursulditip chaynap we her qétimda birnechche tal méghizni qoshup kap étip, ishtiha bilen ozuqlinishqa bashlidi. Yillar boyi otning aldida turup qaridap ketken puchuq cheynekning chéyi puraqliq hem lezzetlik idi. Issiq chay derwishning bedinini qizitip, harduqini alghandek boldi. Del shu chaghda, chayxana aldigha atliq bir kishi kélip toxtidi.

— Hey, chaychi ustam! Bu yerge derwish süpet bir méhman kelgendek boldimu?

— Qéni, attin chüsh inim. Shu tapta sen éytqandek bir kishi chay ichip olturuptu.

Yigit étidin sekrep chüshüp, atni ériq boyidiki sögetke baghlidi – de, atqa bir az yem bérip qoyushini tapilap, chaychining qoligha pul tutquzdi.

— Essalamu eleykum, hesen tagha! – yigit chayxanining qiysiyip ketken pakar ishikidin éngiship kirip, derwishning qélin chang basqan chapinining péshidin söydi.

— Saliming xudagha qobul bolsun, oghlum baqi.

Derwish, yigitning péshanisidin söyüp, uni ornidin turghuzdi.

— Silining aqsugha kelgenliridin xewer tépip, xushal bolup, pütün sheherni izdep chiqtim.

Derwish baqigha bir piyale chay quyup sözlidi:

— Warang – churung köp jayda pikir chéchilidu. Bikarchi tola orunda pitne – pasat köp bolidu. Taghang xaliraq jayni izdep, bu yerge kélip qaldi. Qéni, nan’gha éghiz tegkin!

Derwish bilen baqi chay ichkech paranglashti. Derwish Qeshqerde bolup ötken ishlarni qisqiche sözlep berdi.

— Ching leshkerliri Nozugumni sürgünler bilen bille ekéliwatidu. Men ularni shékerköl 1 «shékerköl — maralbéshining üstidiki bir köl. » boyidiki yolda yandap ötüp kettim. Ularni atliq 500 leshker qoruqdap kelmekte, séning ishliring qandaq? – dep sözini axirlashturdi derwish.

— Méning etrapimda on nechche kishi bar, hemmisi qorqumsiz yigitler. Biz bu etraptiki chöllerdin ötken herbir leshkerning jénigha xewp sélip yürüptimiz. Men Nozugumni ularning qolidin choqum ajritiwalimen, tagha! Bu yolda yaki men ölimen, yaki meqsitimge yétimen. Sili qeyerge qarap seper qildilikin, bilishke bolarmu?

— Men silerni izdep tapmaqchidim, nishanemge yettim. Méning meqsitim — xa’in sidiq ghojini jazalash, uning xelq aldidiki jinayiti chékidin ashti, u yene bu qétim iligha mangghan leshkerlerge yol bashlap kétip baridu. U ili jyangjün mehkimisidin chong mensep élip qaytmaqchi, men uning iplas hayatini öz qolum bilen burunraq tamamlashni xalaymen.

— Hebbelli! – baqi tügülgen mushtini dastixan üstige qoydi, – bu xa’in’gha jaza bérishni bizmu xéli burunla oyliship qoyghan.

— Shundaqmu?

— Elwette, biz uni bu qétim aman qoymaymiz.

— Xosh, undaqta séning aldingda ikki chong ish turuptu. Biri, ashiqingni yawning changgilidin qutuldurush ; Yene biri, xa’inning edibini bérish. Sen bu ikki chong ishning qaysisini aldi bilen orunlimaqchi?

Derwish öskileng qashliri astidiki ötkür közlirini baqigha tikti.

— Leshkerler aqsudin ötüp, aldimizdiki uzun chöl yollirigha chüshkende, xuda nésip qilsa, ademlirim bilen ulargha qaplandek tashlinip, hem xa’inni jazalaymen, hem Nozugumni qutulduruwalimen.

Hah! Hah! Hah! … – derwish saqallirini titritip külüp ketti, – xuda yaxshi niyitingge yetküzsun oghlum. Sen téxi yenila bala. On nechche adem bilen 500 kishilik chong qoshun’gha chéqilish — tuxumni tashqa urghan bilen barawer. Bilip qoy, yaxshi yol bashchi öz ademlirini xeterge bashlimaydu!

Baqi ornidin chachrap turup, derwishning qolini tutti.

— Tagha, oghulliri téxi gödek, éytsila, siliche qandaq qilghinimiz tüzük?

Derwish öz pilanini baqigha sözlidi. Ularning söhbiti shu teriqide yene yérim sa’etche dawamlashqandin kéyin, ular chaychi bilen xoshliship yolgha chiqti.

— Qéni oghlum, sen étinggha min, men piyade mangimen, xeyr, xuda salamet qilsa, sürgünlerdin bir kün ilgiri siler turghan yerge yétip barimen.

Baqi étigha ménip yolgha chüshti. Derwish arqisidin uning qarisi yitküche qarap qaldi.

Éh, yashliq! Sen tewekkülchilik, nadanliq, aldiraqsanliqqa oxshash herxil illetlerge kömülgen bolsangmu, yenila güzelsen! … Derwish shu tapta öziningmu yashliq künlirini eslidi. Bir chaghlarda u Qeshqer kochilirining biridiki égiz suwadan térekke yölinip kéche – kéchilep turghanidi. Tolun ay asmandin öz nurini séxiyliq bilen töketti. Yiraqlardin yoluchining sozup éytqan naxshisi anglinatti. Yash hesen udulidiki balixaniliq öyning penjirisige köz üzmey qaraytti. Bezide u körüshke teshna bolup yürgen jananning jamali penjiridin lip étip körünüp qalatti – de, yoqilip kétetti. Bichare hesen shuninggha bolsimu qana’et hasil qilip, xushal bolup qaytatti. Bu uning medriste oqup yürgen chaghliri idi. Sinchi molla bala taliptiki bu özgirishni bayqap qaldi. Bir küni u hesenning qizgha béghishlap yazghan shé’irlirini qolgha chüshürüwélip, uninggha 30 derre urghuzdi. Hesen muhebbetning bu deslepki achchiq sowghisini chishini chishlep turup qobul qildi. Bir yildin kéyin, uning ashiq bolghan qizi ölüp ketti. Lékin, bu qiz derwishning könglide bir ömür saqlinip qaldi. Yashliq némidégen yaxshi, birinchi muhebbetning oti qanchilik öchmes – he! … Hesen derwishning ésige shu tapta qaysibir sha’irning munu shé’iri kélip chüshti:

Epsuski, yigitlik mewsumi ötti,

Köklem uzap ketti, qish pesli yetti.

Yashliq dep atalghan u shadliq qushi,

Bilmidim, qachandur keldi we ketti…

«He, dunyagha kélip, ketmeydighan néme bar? » derwish achchiq bir küldi – de, sapayisini chélip yolgha chüshti.

Démek qay sari ezim etküng, manga yoq ixtiyar axir,

Qaza ilkige bermishmen inanu ixtiyarimni.

Tügendi eshik külgün emdi qalmish zerpirane yüz,

Pelek zulmi bedel qildi xazan birle baharimni. 1 «nege mangding dep sorima, ixtiyar özümde emes ixtiyar tizginimni teqdirning ilkige bergenmen. Qizilgüldek yashliqim tügep, zepiran chirayim qaldi, pelek zulumi baharimni xazan’gha aylanduruwetti. »

Altinchi bab: Qonalghuda

Muz dawanning yolidin,

Ötmeske amal barmu?

Ilixogha barghuche,

Jénimiz aman barmu?

—Xelq dastani «Nozugum»din.

Ching leshkerliri sürgünlerni qanchilik qamchilimisun, yol yenila awumidi. Kündüzliri chöl qattiq issip, qumluqta ayagh yötkep méngish azab bolatti. Mangalmay sörilip qalghanlarni leshkerler rehimsiz halda chépip tashlishatti. Bezide ölgen at we tögilerning yüklirinimu sürgünlerge artip qoyushatti. Chöl yolida arghamchidek sozulup kéliwatqan ademler üstide quzghunlar egip uchushatti. At – tögilerdin chiqiwatqan issiq tiniq, ademlerning bedinidin kötürülüwatqan achchiq ter puriqi, bularning hemmisi qoshulup kishining könglini aynitqudek sésiqchiliq peyda qilatti. Peqet köydürüp turghan quyash olturushqa bashlighandin kéyinla salqin chöl shamili peyda bolup, ademler qénip nepes éliship, yénikliship qalghandek bolatti.

Yerlik hökümetlerge «Qeshqer topilingi»ni bisiqturup qaytqan leshkerlerni yaxshi kütüwélish toghrisida yarliq chüshürülgenidi. Sürgünler bilen olja mallarni ekéliwatqan bu chong — qoshun chong – kichik bazarlargha yéqinlashqanda, yerlik emeldarlar ularning aldigha chiqatti, herbir öteng we qonalghularda kéliwatqanlar üchün aldin qazan ésilip turatti. Aldi bilen ching leshkerliri ghizalinip, andin ashqan – tashqan nersiler sürgünlerge üleshtürülüp bériletti. Bügün ular aldidiki ötengge yétip baralmay, chöldila toxtap qondi.

Leshkerler emeldarlar üchün aldirap – ténep birqanche kigiz öy tikishti. Tügiler ochuq daligha da’ire qilip chöktürülüp, sürgünler kéchisi qéchip ketmisun üchün putidin zenjirler bilen bir – birige chétip baghlinip, tögilerning otturisigha orunlashturuldi. Etrapta leshkerler gülxan yéqip yétishti.

Shu tapta, nériraqtiki chong gülxanning etrapigha birmunche leshkerler olishiwalghan bolup, otturida olturghan qériraq leshker néme toghrisididur qiziship hékaye qilip bériwatatti.

— He, shundaq qilip umu yiqildimu? – dep so’al qoyup aldiratti sözligüchini bir leshker.

— Pah, üchinchi adimimizmu qilich yep yiqildi. Biz birqanchimiz héliqi topilangchini qistap kelduq. Yéqinlap bérip qarisam, wah, téxi aghzidin anisining süti ketmigen bir shumtek iken. Men arqisidin kélip del uning boynigha qaritip qilich urdum, pah, qandaq boldi, bilmidim, qilich uning béshigha sel – pel tégipla ötüp ketti. Uning chökürüp kiyiwalghan tumiqi béshidin uchup ketti – de, uzun chéchi chuwulup arqigha chüshti. Bashta men «hoy, bu bizning törilirimizdin birerimu, qandaq? ! » dep chöchüp kettim. Obdan sepsalsam, aldimda turghini bir qiz iken. Men «wah» dewettim. Yénimda turghan birnechcheylenmu tengla «wah» dewétishti. Uning chéchigha qarap téngirqap qalghan leshkerlerning biri shu zamanla qilich yep yiqildi. Shu esnada, u étini déwitip, bizning qorshawimizni yérip chiqip ketmekchi bolghanidi, biz uninggha biraqla yopurulup bérip baghliwalduq. Pah, tazimu yaman némiken, men shu yéshimgha kélip, mundaq soqushqan ayalni körmigenidim.

— Némishqa uni shu yerdila chépip tashlimidinglar?

— Chépip tashlimaqchiduq, lékin leshker bashliqi uni körüp «pah, némidégen güzel néme bu! Uni iligha apirip, jyangjünning özigila sowgha qilip, in’am alimiz» dep qaldi. Suqushta ayallarning chirayi öz jénigha zamin bolghanliqini körgenidim. Bu qétim u özining güzelliki bilen aman qaldi.

— Yol boyi naxsha éytip kéliwatqan héliqi qiz shumu?

— He, özi shu!

Leshkerler Nozugumning tümen boyidiki jengde körsetken qehrimanliqliri heqqide hékaye qilishiwatqan chaghda, u sürgünler arisida, qongur chöl asminigha qarighiniche xiyal sürüp yatatti. Shu tapta, uning aghriqchan atisi néme qiliwatidikin? Nozugumning anisi kichik chéghida ölüp ketkenidi. Bu méhriban kishi uninggha hem ata, hem ana boldi, hazir uning halidin kimler xewer éliwatqandu? Baqichu, u qeyerlerde sergerdan bolup yüridighandu? …

Nozugum yol boyi qéchish xiyalini özidin néri qilalmidi. Lékin, leshkerlerning nazariti nahayiti qattiq idi. Nozugum pütün mungini naxsha qilip éytip keldi, u leshkerler tillisimu, ursimu éytiwerdi. Axir leshkerlermu urup – tillap zérikip, uning meylige qoyup berdi.

Nozugum xiyal bilen uyaq – buyaqqa örülüp uxliyalmidi. Chöl asminida sansiz yultuzlar jimirlaytti. Etraptin tögilerning pushuldashliri, atlarning ot yéyishliri, sürgünlerning ulugh — kichik tin’ghan awazliri anglinatti. Pat – pat, panus kötürgen qoruqchilar uyaq – buyaqqa ötüp qalatti. Tütep köyüwatqan gülxanlardin chöl ösümlükliri yiltizining puraqliq isi kélip dimaghqa urulatti. Kigiz öylerdin mest bolup qalghan leshker bashliqlirining warqirashliri anglinatti. «hey, shuning bilen méning yashliqim tügigenmidu? Iligha barghanda ajiz béshimgha néme künler chüsher? … » Nozugum shundaq hesretlik xiyallar bilen uyqugha ketti. U chüshide atisini kördi. Ata anarliq baghdiki supida olturup Nozugumni chaqiratti.

— Nozugum!

Nozugum bu awazdin oyghinip ketti.

— Nozugum qizim, bu sizmu?

Uni rasttinla biri chaqiriwatqandek qilatti. U ong yénigha örülüp, qéshida yükünüp olturghan saqalliq kishini körüp chöchüp ketti.

— Nozugum, qorqma qizim! Bu men — hesen derwish.

— Hesen tagha!

Hesen derwish qizning yénigha qiysaydi – de, uning aghzini aliqini bilen tosudi.

— Astiraq.

— Tagha, bu chüshümmu, ongummu? Sili bu yerge qandaq kélip qaldila?

— Chüshüng emes, ongung qizim. Chöl shamalliri manga silerning puriqinglarni yetküzdi. Qizim, manga egiship qéchip chiqip kételemsen?

— Tagha, bizning putlirimiz bir – birimizge chétip kishenlen’gen.

Hesen derwish Nozugumning ayighini silidi. Mustehkem tömür zenjir uning qoligha uruldi.

— xeyriyet! – dédi derwish, – gheyretlik bol, xuda sanga azadliq nésip qilghuche boshashma. Men bu terepke mangghanda atang sanga salam éytti. Séni pak bolsun, xelqige, muhebbitige sadiq bolsun, dédi. Bu atangning sanga ewetken sowghisi.

Nozugum derwishning qolidin éghir polat xenjerni aldi – de, yoshurdi.

— Qizim, éytqina, sidiq ghoja qeyerde? !

— Sidiq ghoja? ! – Nozugum seskinip ketti, – u yüzsiz héchkimning chirayigha tik turup qariyalmaydu. Leshkerlermu uni arigha almaydu. U aldi terepte körünüp turghan kigiz öylerning eng chétidikide yalghuz turidu.

— Xeyr qizim, aman bol!

Derwish qandaq téz peyda bolghan bolsa, qarangghuluq ichide yene shundaq téz ghayib boldi. Nozugum uningdin atisi, baqi we yene némiler toghrisida köp nersilerni sorimaqchidi, emma ülgürelmidi. Nozugumgha buning hemmisi bir tiniq ichide bolup ötken chüshtek bilindi. Lékin, bu chüsh emes idi. Uning qolida atisining ötkür xenjiri yaltirap turatti.

×  ×  ×

Ching leshkerliri sidiq ghojining yoqalghanliqini tang yorughandin kéyinla sezdi. Ular sidiq ghojining özi qéchip ketkenliki yaki uni bashqilar élip qachqanliqini éniqliyalmidi. Sidiq ghojining yolda minidighan aq qashqiliq éti kigiz öy yénida baghlaqliq turatti. Ghojining özi bilen bille élip mangghan altun – kümüshlirimu öz jayidila qalghanidi. Leshkerler etrapqa at sélip, xéli yiraqlarghiche izdep béripmu quruq qaytishti. Kéchidin biri chiqqan chöl shamili qumlarni her terepke éqitip, hemme izlarni kömüp tashlighanidi…

Yettinchi Bab: Xain’gha Ölüm

Ata düshminini özüngge dost tutma.

— Xelq maqali

Égiz qum döwilirining arqisida turghan bu xarabe gümbez yiraqtin qarighan kishilerning közige chéliqmaytti. Qachandur bir chaghlarda bu yer heshemetlik xaniqa, meschit we tünekxanilar bilen awat idi. Mazargüy ashiqlar üchün yoghan dash qazanlar toxtimay qaynap turatti. Hazir etraptiki hemme nerse qum astida qalghan bolup, qaysibir ewliyagha atap sélin’ghan mushu égiz gümbezla choqchiyip chiqip qalghanidi. Gümbezning ichi – sirtigha aq gej bilen suwap chékilgen güller öchken, uning egme qilip yasalghan torusliridiki ajayip neqishler xireleshkenidi. Gümbezning sherqqe qarighan kichik ishikining yaghachliri her terepke qiyshiyip turatti. Baqining ademliri sidiq ghojini mana mushu gümbez aldigha ekélip tashlighanidi.

Qoli arqisigha baghlan’ghan sidiq ghoja yükünüp olturup, aldidiki kishilerge yalwurmaqta idi. Chirayliri aptapta qarayghan on nechche yigit uni ötkür közliri bilen közitip turatti.

— Rehim qilinglar oghullirim, xuda rehimdil bolghanlarni yaxshi köridu. Mendek bir asiy bendining bir qoshuq qénidin kéchinglar! …

— Tur ornungdin! – dep warqiridi baqi, — séning hayating özüngning bir qoshuq qénini tileshtin néri barmidi. Shu bir qoshuq qéning üchün talay bigunahlarning qénini sel qilip aqquzdung.

— Xuda azmas, biz xudaning azghuchi bendilirimiz, men azdim, méni kechürünglar.

— Séni u dunyagha barghanda allaning özi kechürsun, bizde sanga rehim qilish hoquqi yoq, xelq séni alliburunla ölümge höküm qilghan. Biz hökümni ijra qilghuchilarmiz.

Sidiq ghoja «way – dad» sélip, chölni béshigha kiydi. Gümbez ishikige yölinip turghan hesen derwish shu tapta chongqur xiyaligha chökkenidi. Uning köz aldidin tümen boyida tökülgen qanlar, qiriliwatqan xelqning ahu zari, Qeshqer shehiri derwazilirigha ésilghan bashlar, ching leshkerlirining qanliq qamchisi astida sörilip kéliwatqan sürgünler ötmekte idi. Sidiq ghojining yalwurup biljirlashliri derwishning jehlini qozghidi. Qiziq qan uning tomurlirigha tépip, qulaqliri wingildap ketti. U yénida turghan yigitning ghilipidin ötkür qilichni sughuruwaldi – de, gürsüldep dessep otturigha keldi.

— Qéni yigitler, uning qolini yéshiwétinglar. U qandaqla bolmisun, bir musulmanning balisi, ölüsh aldidin taharet éliwalsun.

Yigitlerdin biri kélip, sidiq ghojining qolini yéshiwetti, yene bir yigit uning aldigha bir qapaq su keltürdi. Lékin sidiq ghoja qoli boshishi bilenla héchnémige qarimay hesen derwishning aldigha étilip bérip, uning putini quchaqlidi.

— Hesen, séning adem öltürüshke qandaq qolung baridu. Xudadin qorqmamsen!?

— Allaning mubarek namini hemme teng éghizgha alidu, lékin kimning xudadin heqiqiy qorqup pak yashighanliqi peqet mehsher künila ayrilidu. Séni öltürüsh gunah bolsa, meyli, alla bu gunahni méning zimmemge yazsun!

— Éytqina, méning néme jinayitim bar? Xelqqe yamanliq qilish niyitim yoq idi. Leshkerler méni qilich astigha élip zorlidi.

— Abduréshit damollammu sanga oxshash zorlan’ghanidi. U düshmenning ayighida ömileshtin ölümni ela bildi.

— Shundaq, men qorqunchaq, men jinayitimni yuyimen.

— Iplas! Séning pütün hayating jinayet bilen tinip ketken. Sen uni öz qéning bilen yumighuche yuyup tügitelmeysen. Bir kün oshuq ömür körseng zimmengdiki jinayet bir ülüsh ashidu. Men séning hayatingni öz qolum bilen tamamlash üchün séni chöl boyi qoghlap keldim, qop ornungdin! Taharet élip, iman éytiwal. Ölüsh waqtida bolsimu ademdek öl!

Sidiq ghoja qum üstige özini tashlap, hörkirep yighlashqa bashlidi. U yoghan közlirini her terepke tashlap, jénimni qutuldurup qalidighan bashqa birer nerse yoqmidu? ! dep alaq – jalaq qaraytti. Awazining bariche peryad salatti. Kitabxan, choshqini öltürseng chirqirap jan béridu, heywetlik qarighayni kesseng, u ünchiqmay örülidu… Taqet qilalmighan derwish sidiq ghojini yerdin yuluwélip, qilich bilen bir urupla kallisini üzüp tashlidi, shuning bilen peryad awazi öchüp, goya gürkirep chiqiwatqan boran birdinla tinchip qalghandek etrapni éghir jimjitliq basti. Xa’inning késilgen béshi gümbez ishiki yénigha qangqip chüshüp, qomgha düm bolup pétip qalghanidi.

Derwish qolidiki qilichni yerge tashlidi.

— Hay, yigitler! Kélinglar, bu jesetni waqtida kömüwéteyli we uning qebrisi üstige hemmige ibret bolghudek bir söz yézip qaldurayli…

Éytishlargha qarighanda, kéyin bu yerdin ötken yoluchilar bu xarabe gümbezning yénida peyda bolup qalghan yéngi bir qebrini körgen. Qebre yénigha qoyulghan tashqa éniq qilip, «kimiki bu yerdin ötse, xa’in’gha lenet oqughay» dégen sözler oyulghaniken.

×  ×  ×

Shu ishtin kéyin, sürgünlerni qutuldurup qélish üchün ularning qarisini yittürmey egiship kéliwatqan baqining yigitliri tün qarangghusidin paydilinip, ching leshkerlirige birnechche qétim hujum qildi. Emma, leshkerler san jehettin nahayiti üstün idi. Yigitler her qétimda on nechche düshmenni yer chishlitip, chékinip ghayip bolushqa mejbur bolatti.

Chöl qaplanlirining hujumidin aramsizlan’ghan leshker bashliqliri axir kéngiship, yüzdin oshuq leshkerni «qaraqchilar»ni qoghlap yoqitishqa ajratti. Qalghan leshkerler sürgünlerning méngishini ittiklitish üchün yol üstidiki mehellilerdin déhqanlarning ésheklirini bulap kélip, herbir éshekke ikkidin tutqunni — erni aldigha qaritip, ayalni arqigha qaritip olturghuzup baghlap, ularni jédellep heydidi… Bara – bara hawa salqinliship, taqir tagh, qumluqlar axirliship, payansiz otlaqlar, qarighayliq taghlar uchrashqa bashlidi. Sürgünler ili wadisigha yéqinlashmaqta idi.

«Qaraqchilar»ni qoghlashqa ajritilghan leshkerler baqining yigitliri bilen kichik bir tagh ichide doqurushup qaldi. Jallatlarning qiqas chuqini, tömür qorallarning bir – birige tégip jaranglishidin tagh qushliri ürküp hawagha kötürüldi. Bu qattiq jengde baqi éghir yaridar boldi. Könglige bir hiylini pükken hesen derwish yigitlerni chékinishke buyrudi.

Chöl yigitliri özlirini qoghlap kéliwatqan ching leshkerlirini bir körünüp, bir körünmey toptoghra üch kün egeshtürüp yürdi – de, andin ghayib bolushti. Ching leshkerliri özlirining aldan’ghanliqini chüshen’gende, teklimakanning barsa kelmes qumluqlirigha alliburun ichkirilep bolghanidi. Bu yerde ne su, ne giyah, ne hayatliqtin eser yoq idi. Kündüzliri qiziq quyash bash üstidin néri ketmey, méngilerni qaynitiwétetti. Kéchiliri dehshetlik boran kötürülüp, at – ulagh, ademlerni qumgha kömetti. Yigitler ching leshkerlirini epchillik bilen ene shundaq tirikla dozaxqa tashlidi. Bu yerdin birmu leshker yol tépip qaytip chiqalmidi.

Bir mezgil bu chöl asminini quzghunlar qaplidi. Uzun yillarghiche bu yerdin ötken yoluchilargha qilich, qalqanlar, qaghjirap ap’aq yaghachqa oxshiship qalghan ustixanlar uchrap turdi.

Sekkizinchi Bab: Qul Sodisi

Zalim dowang (dowang — ching xandanliqining eyni yillardiki padishahi dawguang) zar yighlatti.

Yoqsullarni köp qaqshatti.

Yash démidi yaki qéri,

Dargha asti, pulgha satti.

— Xelq dastani «Nozugum»din.

Iligha heydep kélin’gen sürgünler ghulja shehiri yénidiki sherqi yamulgha qamalghanidi. On kün ötkendin kéyin barliq gundixanilarning ishiki échilip, sürgünler yamul ichidiki keng bir meydan’gha élip chiqildi. Bu yer her qétim alte sheher din keltürülgen tutqunlarni satidighan resmiy bazar bolup qalghanidi. Bügün bu yerde ilining keng, munbet yer – süyini bölüshüwalghan zémindarlar, uzun chachliq töriler, bashlirigha égiz moza kiyip, qollirigha yelpügüch tutup, tawar chapanlirining peshlirini kötürüwalghan emeldarlar ighangship yüretti. Ularning beziliri üchün déhqan, beziliri üchün malchi, bezilirige kömür qazghuchi, bezisige öy chakiri we bezilirige bolsa chirayliq qizlar lazim idi. Sürgünler chiqishi bilen héliqi adem bédikliri her tereptin kélip olashti. Ular sürgünlerning ichini arilap, xuddi mal bazirida mal körgendek qarashturushqa bashlidi. Beziliri almaqchi bolghan adimini uyaq – buyaqqa örüp. Buljung göshlirini tutup körüp baqatti. Özlirining sétiliwatqanliqini körüp turghan sürgünler bu chidighusiz xorluqni ichige yutup, adem qélipidin chiqqan wehshiylerge ot chaqnap turghan közliri bilen lenet yaghduratti. Sodisi pütken baylar alghan ademlirining pulini tölep, chette turghan chaparmenlirining yardimi bilen ularni xuddi qassaplar mal baziridin mallarni heydep chiqip kétiwatqandek söreshtürüp élip méngishqa bashlidi.

Ilidiki chong emeldarlarning biri bolghan shisen daloyi xotunperes adem idi. U Qeshqerdin chirayliq qizlar keltürülüptu, dégen xewerni anglap, bu yerge özining mal alghuchisini ewetkenidi. Shisen daloyi ewetken adem — ju famililik pakar, sémiz néme bolup, bashqilar uni «ju pangza» deytti, ju pangza sürgünler ichidiki ayallargha bir – birlep qarap chiqqandin kéyin, Nozugumning aldigha kélip toxtap qaldi – de, «pah, adem balisimu mundaq qamlashqan bolidiken – he! » dewetti. Béshigha kelgen éghir künler we uzun yol azabi Nozugumning chirayini sarghaytqan bolsimu, uning pütün siyaqidin yenila yashliq we güzellik urghup turatti. Nozugumning qoyuq qara chachliri chigishlinip, könglekliri yirtilghanidi, u nazuk qolliri bilen köksining ochuq qalghan qismini ju pangzining hayasiz tikilgen közliridin dalda qildi.

— Hi! … Hi! … Hi! … — ju pangza hijayghiniche, sürgünlerni sétish ishini bashquruwatqan emeldarning yénigha ighanglap keldi, – bizning daloyigha ashu qizchaqni alsaq bolarmikin bahasi qanchidu?

— Daloyigha birer chentu qizini tartuq qildighanmu yolimiz bar idi, lékin yolda köp chiqimdar bolduq, bolmisa…

— Boldi, boldi, puli qanche?

— Daloyidin köp sorimaymiz, tapan heqqimiz üchün mana mushunchilikla birnerse bersengla bolidu.

Emeldar qol isharisi bilen Nozugumning bahasini oqturdi.

— Wah, bu bek öre bolup ketti. Bunchilik pulgha shundaq chentudin beshni sétiwalghili bolmamdu? !

— Özliri mal tonuydighan adem, körüp turupla, bu chentu qizi mushu mallarning aldi. Bahasigha chiqsa satimiz. Bolmisa, jyangjünning özigila sunsaqmu xéli in’amgha ige bolalaymiz.

— Boldi, gepni uzartmayli, munchilik altun – kümüsh tölisek qandaq?

Emeldar jupangza éytqan bahagha könmidi. U uzun qollirini jupangzining burnighiche sunup, Nozugumning xususiyetlirini sanap körsetti.

— Birinchidin, özi güzel, ikkinchidin, ishqa chéwer, üchinchidin, qamlashturup naxsha éytalaydu.

Ju pangza Nozugumgha yene bir qétim lap qilip qaridi – de:

— Hi… Hi… Hi! Boptu, undaq bolsa, mana munchilik sap altun töley, – dep bahani yene örletkinini isharet qildi.

Uzaq talishishtin kéyin, emeldar bilen ju pangza Nozugumning bahasini pütüshti. Parqirap turghan tillalar emeldarning aliqinigha tökülüshi bilenla ikki chaparmen kélip, Nozugumni söreshtürüp élip mangdi. Nozugumning aylap bille bolghan japakesh seperdashliridin ayrilishqa közi qiymaytti. Sürgünler yashqa tolghan közliri bilen uni uzatmaqta idi.

— Xeyr, salamet bolung Nozugum!

— Jahan zalimlarningla bolup ketmes? !

— Xeyr, aman bolsaq yene körüshermiz!

Nozugum köz chanaqliridiki yashni tutup qalalmidi. U ixtiyarsiz derd – elemlirini naxsha qilip éytti:

Ayni bulut tosuptu,

Yoltuzlarmu öchüptu.

Gör azabi ölüktin,

Tiriklerge köchüptu.

Béshimizda jallatlar,

Qilichini oynitar.

Bu dozaxtin nozukni,

Qandaq bir jan ajritar? !

— Hoy, hoy! – dep silkishtürdi Nozugumni ekitip barghan chaparmenler, – némanchila kakiraysen? Aldirima téxi, daloyining öyige barghanda naxshini taza éytiwalisen.

Toqquzinchi Bab: Toy

Ey zalim, yéter xelqqe azaring,

Qachan’ghiche qaynar bu bazaring?

Seltenet sürmek nekérek sanga?

Xelqni ezgendin ölgining ela!

— Seidi

Shisen daloyining ayal xizmetkarliri Nozugumni yuyundurup, uninggha bir qur yéngi kiyim kiydürgendin kéyin, ju pangza özining bu qétim qilghan sodisigha bekmu memnun boldi. Nozugumning topa – chang ichide qalghan chirayi pakizlinip, uning hösnige hösn qétilghanidi. Nozugumni daloyigha körsitish üchün daloyining yasidaq hoylisining otturisi bilen élip mangghanda uning chong – kichik xotunliri öz hujrilirining ishikliridin béshini chiqirip, heset bilen qarashti.

Nozugumni ekirgende shisen daloyi öyning töridiki kangda, qara tawar körpe üstide yanpashlap yétip epyün chékiwatatti. Shisen daloyi göshlük, keng yüzini chéchek izi qaplighan choqur idi. Ömri keng jungghar dalalirida zorawanliq qilip, qan kéchish bilen ötken bu zalimni kishiler arqisidin shisen maza 1 «shisen maza — shisen choqur. » dep atishatti. U éghir gewdisini teslikte qimirlitip, qiysiq közliri bilen Nozugumgha sinchilap qaridi. Nozugumning uzun, qara chéchi ghunche boyi bilen boyliship turatti. Uning qulaqlirining aldi – keyni we nazuk boyunlirida balilarningkidek meyin tükler éniq körünüp turatti. Qizning chirayi xunuk aq chiraylardin bolmay, yéqimliq, qaraqumchaq chiraylardin idi, uning pütün siyaqi nurlinip turghan qizil yaqutqa oxshishatti.

— He, yaraydu, bu taza men oylighinimdin iken, – dep ornidin turup ketti shisen maza.

Ju pangza yorghilighiniche daloyining aldigha kélip, sürgünlerni satqan emeldardin angliwalghan geplerni tekrarlap, Nozugumning xususiyetlirini sanashqa bashlidi.

— Hi… Hi… Hi! Mundaq chentu qizi kem tépilidu, anisi silidek ghojamlar üchünla tughqan – de, bu qétim kelgen qizlarning ichide aldi mushu iken, shunga bahasimu örirek boldi.

— Boldi, boldi. Kérek yoq!

— Shundaq, mal yaxshi, özi güzel, ishqa chéwer, yene nahayiti naxshichi iken, men uni naxsha éytquzup körüp aldim.

— Naxshichi? ! Ha… Ha… Ha! Qéni, uninggha éyit, uning naxshisini men bir anglap baqay.

Ju pangza shisen mazining telipini Nozugumgha terjime qilip berdi. Nozugum héchqandaq tartiship turmayla naxshisini bashliwetti.

Yurtumni men séghindim,

Atamni men séghindim.

Tirikmikin jan baqem?

Xewirini bilmidim.

Yurtumgha yételmesmen,

Atamni körelmesmen.

Baqemni körüp ölsem,

Hergiz arman qilmasmen.

Alte aydin yalghuzmen,

Qeshqer yolini bilmesmen.

Xuda méni saqlisa,

Sen zalimgha tegmesmen.

— Ha! Ha! Ha… U némidep naxsha éytti?

— U burun bundaq heshimetlik öylerni körmigenlikini, mundaq chirayliq kiyimlerni kiymigenlikini qoshaq qilip éytti. Silini maxtidi, – dédi ju pangza.

— He, yaxshi. Uning awazimu saz iken, manga zérikkende naxsha éytip bersun, uninggha éyt, u yol yürüp hardi. Bir – ikki kün obdan dem alsun, andin men uning üchün chong toy ötküzüp bérimen. U buningdinmu puzur öylerde turidu, téximu ésil kiyimlerni kiyidu.

Shisen maza xizmetkarini chaqirdi – de, tapan heqqi üchün ju pangzigha bir top güllük tawar bérishke buyrudi.

×  ×  ×

Shisen maza Nozugumni körüp heqiqeten xushal bolghanidi. U uzundin béri mushundaq bir chirayliq, yash xotun’gha érishishni oylap yüretti. Emdi u bu güzel qizni yénida élip yürüp bashqa emeldarlarning közidin ot chiqiriwétishni oylighanda, xushalliqi chékige yetti. U Nozugumni resmiy toy qilip élish qararigha keldi. Alman – talman teyyarliq qilip, üchinchi küni toy bashliwetti.

Toygha yiraq – yéqindiki chong emeldarlarning hemmisi dégüdek chaqirildi. Ili jyangjüni özi kélelmigen bolsimu jyangjün mehkimisidin alahide sowghatlarni ewetip, shisen daloyining toyini qutluqlaydighanliqini bildürdi.

Toy küni ichkiri – tashqiri hoylidiki hujrilarning hemmisige joza raslandi. Arqidiki kichik öylerge alahide méhmanlar üchün epyün jabduqliri bilen majanglarni raslap qoyushmu untulup qélinmidi. Hoylilarning ichige aylandurup güllük panuslar ésildi. Muhapizetchi chériklergimu «ademgerchilik» yüzisidin bügün yéterlik haraq tarqitip bérildi. Kechke yéqin qoruning yoghan panuslar astida yorup turghan qara derwazisining aldigha chong – kichik mepiler tiqiliship qaldi. Toy nahayitimu qizip, ichishiwazliq tang yorughuche dawamlashti…

Shisen maza «yigit» üchün teyyarlan’ghan xas hujrigha tün yérimidin ashqanda kirip keldi. Bu chaghda u dégüdek mest bolup, öre dessep turalmaytti. Nozugum öyning töridiki chimildiq ichide, atisi hesen derwish arqiliq ewetken xenjerning sépini mehkem tutqiniche, mingbir xiyallar bilen olturatti. U atisi éytqan «pakliqini saqlash, muhebbitige sadiq bolush» dégen wesiyetlerning ehdisidin chiqarlarmu? !

Shisen maza ishik échip kirishi bilen Nozugumning yüriki ixtiyarsiz qattiq sélip ketti. Xizmetchiler shisen mazining sirtqi kiyimlirini saldurup qoyghandin kéyin bir – birlep chiqip kétishti. Shisen maza hijayghiniche chimildiq terepke qarap mangdi.

— Hi… Hi… Hi! Qiz, sen tartinma, — shisen maza chimildiqni qayridi, – qiz, sen yéqin kel. Yüriking némanche düpüldeydu? Qorquwatamsen?

Shisen mazining choqur yüzliri mestliktin öpkidek qizirip ésilghan bolup, aghzidin haraqning qangsiq puriqi buqsup turatti. U özini bashquralmay qizning üstige tashlandi we shu haman achchiq bir aghziqni hés qildi – de, «wayjan! » dep warqiriwetti. Nozugumning küch bilen urghan xenjiri uning yulunini üzüp tashlighanidi. Nozugum ikkinchi qétim xenjer urup, shisen mazining kökrikini bösüwetti. U xuddi ot üstidiki höl qowzaqtek tolghinip, chimildiq yénigha güp qilip chüshti. Bulduqlap étilip chiqiwatqan issiq qan daloyining ochuq qalghan aghzigha éqip kirishke bashlidi. Ömür boyi qan ichip toymighan bu jallat bügün özining toyida toydi…

Oninchi Bab: Qachqun

Yayi chiqti tutqili,

Ejdiha bolup yotqili.

Onlap yayi kéliptu,

Men nozukni yutqili.

— Nozugum qoshaqliridin

Nozugum shisen mazining öyidin qéchip chiqip, tün qarangghusida özining qayaqqa qarap kétip barghanliqini bilelmey méngiwerdi. Üstidiki éghir toyluq kiyimler uning ittik méngishigha kashila qilip, her qedemde u némilergidu putlishatti. Bara – bara öyler shalangliship, Nozugum bir uchuqchiliqqa chiqip qaldi. Éhtimal, bu etrap térilghu yer bolsa kérek, yiraqlardin itlarning ensiz hawshighan awazliri kéletti. Nozugum toxtap, üstidiki qan yuqi toy kiyimlirini sélip tashlidi – de, qolidiki bopisini yéship, özining kona kiyimlirini kiydi.

Qeyerlerdindur bulbul awazi kéletti, aldi tereptin salqin shamal urulatti. Kün chiqish terep biliner – bilinmes aqirip, yéngi bir tangdin belge bermekte idi. Nozugum seherning sap hawasini sümürüp, chongqur bir nepes aldi – de, gheyretlinip yene méngip ketti. U erkinlik manga rastinla qaytip kelgenmidu? ! dep hayajanlinatti.

Erkinlik! Sen ulugh we söyümlüksen, tömür qepeske solan’ghan sanga teshna qush bügün qepesni buzup chiqti, lékin u hazir qayaqqa uchushini, qeyerge qonushini bilmeydu. Bu yat yurtning ormmanliri, keng étizliri, her terepke qarap ketken yalghuz ayagh yolliri uninggha natonush, u öz yurtidiki qiziq topiliq yéza yollirini, layqip aqidighan tümen deryasini, Qeshqer shehirining wang – chungluq kochilirini tolimu séghin’ghan. U shu menzillerge yétip baralarmu? … Nozugum béshi üstidin uchup ötken qushlargha telmürüp qaridi. Uningmu shu tapta ashundaq bir jüp qaniti bolsa, u bulutlarghiche kötürülüp, Qeshqer terepke qarap biraqla uchup ketse…

Nozugum uchup emes, yenila méngip kétip baratti. U shiwaqliq keng bozni késip ötken yalghuz ayagh yol bilen töwenlep chüshüp, tuyuqsiz derya boyidin chiqip qaldi. Bu chaghda etrap yorup ketkenidi. Nozugum qirghaqlirighiche su bilen tolup éqiwatqan deryagha qarap heyran boldi. Öz ömride u mundaq mol suluq éqinni körmigenidi. Derya otturisidiki chatqallardin bir top su qushliri palaqship kötürüldi – de, közdin ghayib boldi. Nériraqtiki qirghaqta ap’aq saqalliq bir boway sugha tashlan’ghan qarmaq yiplirigha qarighiniche, xiyalgha chöküp olturatti. U arqidin kéliwatqan ayagh tiwishini anglap béshini kötürdi. Nozugummu aldida tuyuqsiz peyda bolup qalghan bu ademni körüp, chöchüp toxtidi.

— Essalam, ata!

— We’eleykum essalam, qizim, bu qaq seherde sen qeyerdin peyda bolup qalding? Chiraying bir qisma körünidu. Béshinggha kün chüshüp, özüngni deryagha tashlashqa chiqqan oxshimamsen?

Boway uzun yillardin béri bu qirghaqlarda béliqchiliq qilatti. Derd – elemge chidimay özini deryagha étiwalidighanlar uninggha köp uchrap turatti. Bezide uning tashlighan torigha béliq emes, derdmenlerning jesiti élinip chiqatti. Shunga, u bügün seherde asmandin chüshkendekla peyda bolup qalghan bu qizni choqum, özini deryagha tashlighili kelgen oxshaydu, dep oylap qaldi.

— Qoy qizim, peylingdin yan, özini öltürüwalghanlarni allamu yaxshi körmeydu. Özünggü sewri ber.

Nozugum néme déyishini bilmey yerge qarap turatti.

— Némishqa ünchiqmaysen? Qandaq ishlar séni bu yerge sörep chiqti. Manga sözlep bergine?

Nozugum béshigha kelgen külpetlerning qaysibirini éytip tügitelisun, u sözini tümen boyidiki jengdin bashlisunmu yaki chöl yolliridiki azabtinmu? Yaki öz nomusini bulghimaqchi bolghan yawuzni bügün kéche qandaq ujuqturghinini éytsunmu? …

Nozugum béshini kötürüp bowaygha qaridi. Musheqqetlik yillar bowayning égiz qeddini pükken bolup, deryadin urghan yénik shamal uning yipektek yumshaq saqallirini yelpüp turatti. Kim bilidu, köz aldida turghan ap’aq saqalliq bu boway seherde uchrighan xizirning özimu? … Nozugum birdinla özini toxtitalmay yighlap ketti – de, bowayning ayighigha özini atti we béshidin ötken künlerni uninggha birmubir sözlidi…

×  ×  ×

Ching leshkerliri shisen mazining ölgenlikini peqet kün térek boyi örligen chaghdila bildi. Deslepte, daloyi taza mezze qilip uxlawatqan oxshaydu, dep héchkim kirip oyghitishqa jür’et qilalmidi, lékin kün obdanla örlep ketkende, uni oyghatmaymu bolmidi. Axsham kételmey qonup qalghan yüzlük méhmanlarning bezilirini qa’ide boyiche shisen daloyining özi uzitip qoyushi lazim idi. Daloyi chiqmighandin kéyin, ularni daloyining abroyluq xotuni lin tetey uzatti. Xoshlishiwatqan emeldarlarning beziliri menilik hijiyiship:

— Hich weqesi yoq. Daloyi bügün obdanraq uxliwalsun! – déyishti. Beziliri:

— Tetey! Kirip ajritip qoymisingiz, daloyi yash xotun’gha chapliship qalmisun yene, ha! Ha! Ha! … – dep ochuq zangliq qilishti.

Bu gepler lin teteyning seprasini örletti. U:

— Ohush, bu qéri yüzini daptek qilip, némanche chiqalmaydu? ! dédi – de, bérip ishikni qaqti. Ichidin héchqandaq shepe bolmighandin kéyin, u achchiq bilen ishikni bir ittirgenidi, ishik échilip ketti. Lin tetey milengzini qayrip öyge kiripla dehshetlik chirqiriwetti. Shisen maza chimildiqning yénida qanda chiliship yatatti.

Bu xewer jyangjün mehkimisidikilerni patiparaq qiliwetti. Shisen daloyining emeldarliq derijisini hésabqa alghanda uning ölümini béyjingdiki xanliq mehkimisige melum qilish lazim idi. Éli jyangjünni Nozugumni tirik tutup kélish üchün töt etrapqa chérik chiqardi.

Nozugumni izdep chiqqan chériklerning bir qismi derya boyigha yétip kelgende, béliqchi boway Nozugumni kona qolwiqi bilen alliqachan yolgha séliwetkenidi. Bowaydin Nozugumni sorap, uchurini alalmighan chérikler uning yikenler bilen yépilghan kepisini ongtey – tongtey qiliwétip ötüp kétishti.

Deryaning éqishigha qarap ittik kétip barghan qolwaqni chérikler kechke yéqin bayqap qaldi. Ellikke yéqin atliq chérikler kechke yéqin at saldurup qoghlap kelgende, Nozugum derya boyidiki qélin qumushluqqa mükünüp ülgürgenidi. Chérikler bash – ayighi körünmeydighan bu qedimki qomushluqni qanche qédiripmu Nozugumni tapalmidi. Kün olturup etrap qarangghulashmaqta idi. Chérikler Nozugumni qomushluq ichidin chiqirish üchün qomushqa ot qoyuwetti. Ot birdemdila olghuyup, gürüldep köyüshke bashlidi. Qipqizil yalqun asman’gha kötürülüp etrapni yorutuwetti. Deryaning süyi qizil qandek tawlinatti. Qirghaqqa toplan’ghan chérikler her terepke at chapturup, qalaymiqan chuqan sélishatti…

Nozugum tün qarangghusidin paydilinip qomushluqtin salamet qutulup chiqip, yene töwen’ge yol saldi. U dolqunlargha urulup toluq bir kéche aqti. Yene bir yéngi tang atti. Nozugum qoghlap kéliwatqan chériklerning arqida qalghanliqigha köz yetküzgendin kéyin, qolwaqni qirghaqqa tartti. Derya boyidin bashlan’ghan yantuluq yuqirilap bérip yiraqtiki qarighayliq taghqa ulishatti. Qarighayliq tagh choqqiliri köküch reng alghan bolup, tolimu chirayliq körünetti. Nozugum qirghaqqa chiqip yüz – közini yudi. U eplik bir jayni tépip, azraq su qaynitip ichip, isinishni izdeytti. Nozugum qolwaqtin béliqchi boway bergen mis kora bilen birnechche parche qattiq nanni aldi – de, korigha su élip, yuqirilap méngip ketti.

Nozugum qarighayliq tagh ichige kirip, özige panahliq jay izdidi. Qélin qarighayliq ichi téxi qarangghuliship turatti. Dimaghqa chirigen, nemxush tupraqning hidi urulatti. Qurup yiqilip, bir – birige chirmiship ketken qedimki yaghachlar yolni tosup turatti. Tinch yatqan say – jiralar, sirghip éqiwatqan tagh suliri kishige tolimu sirliq sézimlerni béghishlaytti. Nozugum yoghan bir qoram tashning arqisida qariyip körünüp turghan töshükni kördi. U siliq tashlar üstidin awaylap dessep ötüp, héliqi kamar ichige kirdi. 1 «shungqar téghining hazirqi sowét ittipaqi chégrisi ichide bir ghar bolup, uni hazirmu kishiler «Nozugum» ghari deydiken. » bu ichi xélila keng qarangghu ghar idi. Her halda, kündüzliri adem közidin, kéchiliri boran – chapqundin dalda bolghudek yer taptim, dep xoshal boldi Nozugum.

Nozugum etraptiki quruq otunlarni yighip, ghar aghzidiki qoram tashning aldigha gülxan yéqip, mis korini qoydi. U ikki kündin béri uxlimighan we aghzigha héchnéme salmighanidi. Lawuldap yéniwatqan otning tepti qizning bedinige rahet béghishlidi… Mushundaq chaghda birer tonush uchrisa – he! Aghriqchan atisi hazir néme qiliwatidikin? Baqem qeyerlerde yüridighandu? U chöl yollirida qalghanmidu yaki bu natonush yurtqa yétip kéleligenmidu? … Nozugum özige qattiq harghinliq yetkenlikini hés qildi. Uninggha birinchi bolup hujum qilghan «düshmen» uyqu boldi. U qoram tashqa yölinip olturup, xiyal bilen özining qandaq uxlap qalghanliqini sezmey qaldi…

Tagh ichini axturup yürgen chérikler qarighayliq ichidin kötürülüwatqan isni körgende, bu yerde birer malchining qara öyi bolsa kérek, dep oylap, gösh, qimiz teme qilip, atlirining bashlirini is chiqiwatqan terepke buridi.

Nozugum at tuyaqlirining tashlargha urulghan awazidin endikip oyghinip közini achqanda, yigirmige yéqin atliq chérik uning aldigha yétip chiqip bolghanidi. Nozugum birinchi bolup kelgen chérikke qaynawatqan mis korini élip atti – de, toshqandek bir irghipla gharning ichige kirip ketti.

Chérikler warqiriship, arqa – arqidin attin chüshti. Bu gharning aghzi tar idi. Nozugum ghar ichige kirip, uning kirish éghizi yénida tashqa chapliship turuwalghanidi. Uning qolida yene qara sapliq «ata xenjiri» parqirap turatti. Éngiship kirgen birinchi düshmen neq gholidin xenjer yédi, chérikning qolidin uchup chüshken qilich tashqa urulup jaranglap ketti. Nozugum chérikning bedinige chongqur patqan xenjerni sughuruwélishqa ülgürmidi. Bu sémiz chérik özining éghir gewdisi bilen xenjerni bille élip yiqildi we özining dermansiz qollirini sunup, Nozugumning putigha ésildi, Nozugum qarangghuluq ichidin yerge chüshken qilichni siypashturup derhal tapti – de, arqigha örülüp, chérikning köngleklirining étikige yépishqan qollirini bir urup üzüp tashlidi.

Ölgen chérikning ikki puti téxi gharning sirtida turatti. Qalghan chérikler uni putidin tartip sirtqa chiqiriwaldi. Bu chérikning bir qoli bilen béshining yérim qismi ghar ichide üzülüp qalghanidi. Dümbiside sépighiche pétip ketken xenjer turatti. Bu dehshetlik haletni körüp, héchkim ghar ichige qedem bésishqa jür’et qilalmidi. Chérikler bashliqi chériklerge warqirisa, chérikler bir – birini alidigha ittiretti. Chérikler bashliqi qanche zorlapmu öz ademlirini gharning éghizigha apiralmidi. Ichi qapqarangghu bolup turghan bu ghar hemmining közige ejel éghizi bolup körünetti. Shu tapta, gharning ichige kirish emes, uning aldidin yügürüp ötüp béqish üchünmu chong qehrimanliq kérek idi.

Nozugumning qorshiwélin’ghanliqi toghrisidiki xewer jyangjün mehkimisige yétip kélishi bilen jyangjün yene ikki yüzche chérikni taghqa chiqishqa buyrudi. Chüshke yéqin tagh ichini atliq chériklerning warang – churungi, atlarning kishneshliri qaplidi. Ürkügen tagh qushliri égiz örlep, bu tinch makanda peyda bolup qalghan yéngi «méhman» lar üstide heyran bolup egishetti.

Nozugumni tirik tutush jéngige qomandanliq qilidighan herbiy emeldar attin chüshüp, héliqi dehshetlik ghargha yiraqtin éngiship qarap, weziyetni közetti.

— Uning qolida qandaq qoral bar? – dep soridi herbiy emeldar.

— Düshmenning xenjiri olja élindi. Qurban bolghan adimimizning qilichi gharning ichide qaldi, – dep jawab berdi chérik bashliqi.

— Hoy eqilsizler, bu kichikkine töshüktin bir – birlep kirishidighan bolsang, u hemmingni qirip tashlimaydu? ! Önggürning aghzini buzunglar!

Chérikler lom tömürlerni tépip kéliship, gharning aghzini buzushqa bashlidi. Birer sa’et hepileshkendin kéyin, ghar aghzi öydek échildi. Ghar ichini yorutush üchün chérikler qarighay shaxlirini qarimaygha chilap, mesh’ellerni yéqishti. Herbiy emeldar mesh’el tutqan chériklerni aldigha, qalghanlarni arqigha tizip, ghar ichidiki «düshmen» ge qarshi qiqas – chuqan bilen heywetlik hujum bashliwetti. Bu yerde xuddi erebler yawrupagha yürüsh qilghandek, chinggizxanning ademliri seddichin sépilidin ötkendek heywetlik körünüsh shekillendi. Bir ajiz qizgha qarshi ikki yüzdin oshuq qoralliq esker sep tüzüp hujumgha ötidighan mundaq «ajayip» urush tarixtimu kem uchrisa kérek.

Herhalda ular «ghelibe» qildi. Chérikler ghar ichidin Nozugumni baghlap élip chiqqanda, yene bir qanche chérikning ölükimu bille chiqti. Nozugum ghar ichide herbir egilishlerde yoshurunup turup, ularni bir – birlep yiqitqanidi.

On Birinchi Bab: Moytungzida

Iningdek bolsa xotun salimi pak,

Bu manjular zulumi anga nédur bak.

Buningdek bolsa xuatunlarche aliy,

Tapar jennet buzenlerde kamali.

Nozugum rohigha heq rehmet éytsun,

Shéhit aliy muqami özre yetsun.

— Molla Bilal, «Nozugum»din.

Nozugum kürediki gherbiy yamulgha qamalghanidi. Xanning Nozugum toghrisidiki buyruqi 40 nechche künde aran yétip kélelidi. Xanliq möhür bésilghan bu hökümnamige «bu xet kéchide yétip barsa, kündüzge qaldurulmay öltürülsun ; Kündüzi yétip barsa kéchige qoymay öltürülsun! » dep yézilghanidi.

Jyangjün mehkimisi Nozugumni ghulja shehiri yénidiki moytungzida öltürüp, kallisini sheherge ésip, xelqqe ibret qilishni jakarlidi.

Moytungza sheherning sherqi teripidiki döng üstide idi. Bu küni moytungzigha baridighan chong yolda ademler sel bolup aqti. Ularning ichide ömrining tengdin tolisini kusida mükchiyip olturup ötküzgen mozduzlar, sheherning satirashliri, tömürchiler, qolliri sarghiyip ketken könchiler, etraptiki sehralardin kirgen aq malixayliq déhqanlar we bashqa hemme kesiptiki ademler tépilatti.

Nozugumning putigha éghir kishen, boynigha yaghach taqaq sélin’ghan bolup, uni üch at qétilghan qepeslik harwigha olturghuzup ekélishti. Chérikler yopurulup kéliwatqan xalayiqni rehimsiz qamchilap, ikki terepke sürüp yol achatti. Xelq bu batur qizni yaxshiraq körüwélish üchün top ichidin bashlirini sozushatti. Uni xeyrxahliq tuyghulirigha tolghan közliri bilen uzitishatti. Ching emeldarliri Nozugumning put – qollirini mehkem baghliwetken bolsimu, uning aghzini tosup qalalmidi. Qiz arzu – ümid we qayghulirini naxsha bilen éytip, xelqqe öz mungini töküp kéletti:

Manjularning yangzisi,

Ghulachche bar ghangzisi.

Chaqay désem chéqilmas,

Qolumdiki koyzisi.

Moytungzida chapqanda,

Men u yerde ölermen.

Mollilarning söziche,

Aliy shéhit bolurmen.

… . .

Ademler jimjitliqqa chöküp, egiship mangatti. Naxshining herbir sözi, naxsha éytiwatqan qizning herbir tiniqi ularning qelbige éqip kiriwatqandek tuyulatti, hemme bu ippetlik qizning teqdirige échinishatti. Uning qehrimanliqigha apirin oqushatti.

Döng üstidiki keng meydan’gha yétip kelgende, chérikler düpdügilek da’ire bolup kishilerni tosudi. Nozugumni bu da’ire otturisigha ekirip, harwidin chüshürdi, jallat bashliqi uni tizlinip olturushqa buyrughanda, qiz yüzini qiblige qaritip olturdi. Pütün meydan chongqur sükütke chökti. Shu tapta hemmining yürikini ghezep örteytti. Herkim bu yükünüp olturghan qizni qutuldurup qélishni izdeytti. Herkim öz ichide: «bu xorluq we zulumning chéki barmu? » dep mushtumini tügetti. Lékin, herbir wijdan igisidiki bu ghezep uchqunlirini birleshtürüp, güldürlep yan’ghan yalqun’gha aylanduridighan yol bashchi téxi bu meydanda yoq idi.

Bir jallat Nozugumning aldigha ötüp, qilichini shartilditip bileshke bashlidi, pütün meydanni ölüm wehimisi basti. Lékin, bu ölümning Nozugum üchün héchqanche dehshiti yoq idi. U toyluq chimildiq ichide shisen mazini pare – pare qilip tashlighan chéghidila özini bu ölümge atap qoyghanidi. Shu minutlarda u men ata wesiyitini orundiyalidimmu – yoq? Dégenni oylaytti. Özining pakliqi, zorawan küchlerge bash egmiginini oylighinida, u dunyada herqandaq qérindishimgha yoruq yüzüm bilen qariyalaymen, dep huzurlinatti. Nozugum ap’aq bulutlar bilen bézelgen köpkök asman’gha qarap külümsiridi. Shu chaghda, arqidin jallat bashliqining özi kélip, qizgha tuyuqsiz qilich urdi. Nozugumning béshi meydan’gha üzülüp chüshüp, uning uzun chachliri tupraq üstige yéyildi. Jallat bashliqi qan témip turghan qilichni yalap, ghilipigha saldi – de, ighanglap bérip, qizning késilgen béshini élip xaltigha tashlidi.

Nozugumning ölüm xewiri etrapqa uchqandek tarqaldi. Bu xewerni anglighan kozichining qolidin kozisi chüshüp chéqildi, chach éliwatqan satirashning qolliri toxtap qaldi, momaylar közidin taramlap yash töküldi. Bowaylar qolini du’agha kötürdi, tömürchi bolqisining sépigha éngikini tirep xiyalgha patti. Ara tutqan déhqan aq malixiyini béshidin élip ghezepte mijip tashlidi…

On Ikkinchi Bab: Qisas Kechikmeydu

Pelekke tengridek bolsam hökümran,

Pelekni tamamen qilattim gumran.

Yasayttim yéngidin shundaq bir pelek,

Yétetti meqsetke yaxshilar shu’an.

— Ömer Heyyam

Nozugum moytungzida chépilghan küni chüshtin kéyin, sépil yaqisi 1 «ghulja shehirining «sépil yaqisi» yénidiki hazirqi térek mazar mehellisi ornida öz waqtida tebi’iy téreklikler bolup, sheherning ademliri bu yerge aram alghili chiqattiken. » yénidiki chayxana aldigha bir top atliqlar kélip chüshti. Bu ademlerning üstiwéshini basqan qélin changgha qarap, ularning uzun yollarni bésip kelgen kishiler ikenlikini bilgili bolatti. Bular hesen derwish bilen baqi bashlighan yigitler idi. Ular azadirek olturup chay ichish üchün chayxanining arqisidiki talliqqa chiqishti. Talliqqa sheherning bir munche bikarchi ademliri yighilghanidi. Su boyidiki kichikkine supa üstide bir qéri sazende olturup, satar bilen neghme qiliwatatti. Baqining ademliri, bu yerde Nozugumning bügün chüshte öltürülgenlikini anglighandin kéyin, héchkimning gélidin bir chishlem nerse ötmidi, hemmisini éghir süküt basti…

Qéri sazende muqam éytmaqta idi. Satarning tariliridin chiqiwatqan nale muqamchining miskin awazi bilen qoshulup, anglighuchining yürikini titritetti. Kishining köz aldigha muradigha yételmigen ashiqning, baliliri ach – yalingach qalghan yoqsulning, judunluq künlerde kech qalghan yoluchining échinishliq hali kélip, köz yash töküwatqan anining peryadi anglan’ghandek bolatti. Közliri yumulghan muqamchining herbir tiniqida mingbir hesret ipadilinip, muqamning sözliri kishilerni chidamliq, sewrlik bolushqa ündeytti, éghir külpetlerge taqet qilishqa chaqiratti. Anglighuchilarni ghéribliq bésip, ularning bashliri barghanséri töwen chüshmekte idi.

Muqam toxtishi bilen hesen derwish ornidin des turdi – de, sorunni yérip ötüp, muqamchining aldigha bérip, uning qolidin satarni aldi.

— Bu nerse bügün’giche bizge peqet tesellila bérip keldi, birer qétimmu küreshke chaqirip baqmidi!

Derwish shundaq dédi – de, qolidiki satarni sépidin tutup, yénidiki térek kötikige bir urup péqish – péqish qiliwetti.

— Xalayiq! – dep ornidin turdi baqi, – biz Nozugumni qutuldurup qélish üchün uzun yollarni bésip kelgeniduq, kéchikiptuq, emma qisas kéchikmeydu. Biz bilen bille intiqam élishqa baralaydighanlar yürünglar!

Ademler dürride ornidin turup talagha qarap mangdi. Qéri sazende xuddi uyqudin oyghan’ghandek bolup, közlirini yoghan achqiniche, ularning arqisidin qarap qaldi.

Yigitler chayxana aldigha chiqip atlinishti – de, Nozugumni öltürüsh wezipisini orundap, kürege qaytqan jallatlarning arqisidin shiddet bilen at saldi.

×  ×  ×

Kürege qaytqan chérikler bayanday sépiligha yétip kélip, qel’e ichide méhman boldi. Ular haraq – sharabqa yéterlik toyghandin kéyin, jyangjün’ge hökümning ijra bolghanliq xewirini bügündin qaldurmay yetküzüsh üchün, yene kéchilep yolgha chiqti.

Mest chérikler at üstide ighanglap kétip bérishatti. Qaysibirliri mügdeytti. Jallat bashliqining keypi chagh bolup, qandaqtur bir ahanggha ghingship kétip baratti. Ular bayanday bilen küre otturisidiki bu chighliq dala yolining neq otturisigha yétip kelgende, baqemning yoshurunup turghan yigitlirining hujumigha uchridi. Bu ish shunchilik tuyuqsiz yüz berdiki, chérikler néme ish bolghanliqini chüshinip, özlirini ongshap bolghuche tamamen qirilip boldi… Birqanche minutqa barmighan bu opur – topurchiliq jimip, igisiz qalghan atlar her terepke pitirap ketkende, baqem étidin chüshüp, chériklerning ölükini arilidi. Ay nuri herterepke qiysayghan chiraylarni, béshi qatliship yiqilghan atning saghrisini, téxi ghilipidin chiqishqa ülgürmigen qilichlarning neqishlik destilirini éniq yorutup turatti. Baqem jallat bashliqining jesitini izdep tapti – de, qilich bilen uning kallisini késiwélip atqa ghanjughilidi.

Baqemning ademliri shu yerdin qaytqiniche kéchilep toptoghra sheherge kirip, sheher yénidiki döngge ornitilghan dargha ésip qoyulghan Nozugumning béshini chüshürüwélip, uning ornigha jallat bashliqining béshini ésip qoyup ötüp kétishti.

Tang yorughanda, baqem öz yigitliri bilen qarighayliq tagh baghridiki keng bir chimenlikke kélip toxtidi. Ular Nozugumning mubarek béshini dala gülliri bilen qaplan’ghan mushu ochuqchiliqqa depne qilmaqchi bolushti. Baqem öz yarining béshidiki qan daghlirini köz yéshi bilen yuyup tazilighanidi. Qizning chirayi yenila norlinip, qapqara közliri külüp turatti. Ular qehrimanning béshini kömüp, qebre yénigha yoghan bir tashni belge qilip qoyushti.

Qebre yénida turghan hesen derwishning közliri yiraqqa béqip qisilghan bolup, uning yaki xiyal sürüwatqanliqini, yaki yighlawatqanliqini bilip bolmaytti.

— Bu qizimning hayati pütün bir dastan. Xelqimiz öz qehrimanini ewladtin – ewladqa untumaydu, – dédi derwish axir jimjitliqni buzup.

— Xeyr, sadaqetlik yarim! – dédi baqem we qilichini sughuruwélip, yénidiki tagh térikining égilip chüshken chong bir shéxini bir chépip, shirttide üzüwetti – de, étigha irghip mindi.

Buraderlerning hemmisi atlinishti.

— Xush, hesen tagha! Emdi qayaqqa tartimiz?

— Qolimizdiki qilichni mehkem tutayli. «kimiki qilichning destisini tutushqa jür’et qilalmisa, u uning ötkür tighigha duch kélidu». 1 «w. G. Yan: «chinggizxan» atlarning béshini tagh terepke buranglar, bu taghlar ichide ching xandanliqining zulumigha qarshi ezimetler gülxan yéqip turuptu, biz ularni tapayli. Bu téxi qisas élishning bashlinishi, – dédi derwish.

Xatime

Éhtimal, kitabxanlar hesen derwish bilen baqining kéyinki hayatining qandaq bolghinigha qiziqsa kérek, ularning herbirining hayati bir kitab bolidu. Lékin, men bu yerde qisqichila sözlep ötey.

Hesen derwish uzun tayiqini qoligha tutup, seper xaltisini mürisige artip, kishiler arisini arilap, ularni qozghilishqa, zalimlar textini gumran qilishqa chaqirip, yene birqanche yillardin kéyin alemdin ötti. Baqem bu ajayip ademni Nozugum qebrisige yandashturup depne qildi.

Aridin yene 30 yilche ötti. Ulugh teyping tyen’go inqilabining tesiri bilen ilida ching xandanliqining zulumigha qarshi büyük qozghilang partlidi. Kishilerning ichige tinip ketken derd – elimi ghezep – nepretke aylinip, biraqla étilip chiqti. Déhqan arisini, yaghachchi paltisini, tömürchi bazghinini — herkim qoligha chiqqan qoralni élip meydan’gha yügürdi… Shu künlerde, kishiler béshigha yirtiq kula, uchisigha konirap ketken uzun jende kiyge bir kishining at üstide baturlarche jeng qilip yürgenlikini körüshti. Xuddi wapat bolghan hesen derwish bu ulugh ishlardin tesirlinip, yene ademler arisigha qaytip kelgendek idi. Qoyuq qara saqalliq bu qorqumsiz kishi, eng xeterlik jaylargha özini uratti, düshmen leshkerlirini rehimsiz qilichlaytti. Bu ademning buningdin 30 yil ilgiriki yash baqem ikenliki héchkimningmu ésige kelmeytti. Baqem bu jeng künliride, hesen derwishning tewerrük kiyimlirini kiyip, atlinip chiqqanidi.

Küre yénida bolghan bir qétimliq qattiq jengdin kéyin, kishiler bu ademni yiqilghan halda körüshti. Uning etrapi chériklerning ölüki bilen tolghan bolup, bu uning qanchilik qaytmasliq bilen, merdane jeng qilghanliqining nishani idi. U qan ichide yatqan étigha yölinip qalghan bolup, qolliri qilichning destisini mehkem tutquniche qétip qalghanidi. Shu chaghda, bu yerge olashqan ademler yénigha atliq bir kishi kélip toxtap, attin chüshti. Kishiler topi ikkige bölünüp, aq malixay kiygen, bestlik bu ademge yol achti. Bu kishi ajayip serkerde sadir palwan idi. Sadir qehrimanning jesiti yénigha kélip, uninggha hürmet bilen éngiship, uning düshmen’ge qadalghan péti ochuq qalghan közlirini aliqini bilen siylap yumghuzdi we uning qolidin qilichini awaylap élip, top ichide turghan bir yigitke sundi:

— Buni tut yigit. Qehrimanning qilichi bilen düshmenni adaqqiche sür!

Kishiler bu jesetni hörmet bilen qoldin – qolgha élip kötürüshüp kétishti. Bu shéhitni yerlikke qoyidighan chaghda uning qoynidin bir parche xet chiqti. Xetke: «mubada men ölüp ketsem, jesitimni shimaliy tagh étikidiki bir jüp qebre yénigha qoyunglar» dep wesiyet qilin’ghanidi.

Kitabxan! Siz mendin: Ularning qebrisi hazirmu barmu? dep sorarsiz. Yillarning shamalliri bu qebrilerning topisini uchurtup ketti. U yerde hazir rengmureng tagh gülliri échilip turuptu. Emma, u üch kishi téxi hayat, qehriman tupraqqa kömülmeydu, xelqning qelbide yashaydu!

PDF Nusxisi:  UEY    ULY

Esli menbe: http://uyghur.co.uk

Déywid Brofiyning „Uyghur Milliti: xitay-Rusiye chégrasida islahat we inqilap“ namliq kitabi

Photo: RFA

Amérikidiki xarward uniwérsitéti neshriyati 30 – Mart küni déywid brofiyning uyghur tarixigha béghishlanghan tunji kitabi «uyghur milliti: xitay-Rusiye chégrasida islahat we inqilab» ni neshr qildi. Aptor bu esiride 1920 – Yillardin kéyinki uyghur milliy kimlikining hasil bolushi hemde uning shu dewrdiki uyghur milletchilik idiyisige qandaq tesir körsetkenlikini nuqtiliq mulahize qilghan.

Awstraliye sédniy uniwérsitétining léktori déywid brofiy özining uyghur tarixi we medeniyitige dair bir qatar maqaliliri bilen yéqinqi yillarda közge körünüshke bashlighan yash tarixshunaslarning biri. U 2012- Yili xarward uniwérsitétida ottura asiya tarixi boyiche doktorluq unwani alghandin kéyin, awstraliye döletlik uniwérsitétida ikki yilliq post doktorluq tetqiqati bilen shughullanghan. 2014- Yilidin buyan sédniy uniwérsitétida oqutquchi bolup ishlewatidu.

«Uyghur Milliti» namliq kitabning apturi Déywid Brofiy

Déywid broféyning tonushturushiche, uyghur milliy kimliki we «uyghur» nami miladi 11 – Esirning axirliridin bashlap tedrijiy untulushqa bashlighan. Kéyinche tarim wadisidiki bostanliqlarni asas qilghan yurt kimliki buning ornini igiligen. Char rusiyening ottura asiyagha kéngiyishi hemde kéyinki waqitlarda sowét öktebir inqilabidin kéyin barliqqa kelgen siyasiy muhitning netijiside bu rayondiki türkiy tilliq milliy terkibler omumiy jehette bir türkiy top bolushtin ayrim gewde bolup ayrilip chiqishqa yüz tutqan. Shu qatarda «uyghur» nami we uyghur milliy kimliki mesilisimu yerlik ziyaliylar arisida küntertipke qoyulushqa bashlighan. Bu bolsa mezkur eserning barliqqa kélishidiki omumiy arqa körünüsh bolup xizmet qilghan. Biz bu heqte téximu tepsiliy melumat élish üchün eser muellipi déywid bilen téléfonda söhbetleshtuq. U bu qétimqi söhbette özining soallargha uyghurche jawab bérishni xalaydighanliqini éytti.

Kitabning qoshumche mawzusida alahide gewdilendürülgen «inqilab we islahat» hadisisining shu waqittiki uyghurlar jemiyitige qandaq tesir körsetkenlikini sorighinimizda u buning roshen xaraktérde bolghanliqini tekitlidi.

1930 – Yillarda ewj alghan «jeddichilik», yeni «yéngiche maarip» herikiti hemde uning shu waqittiki uyghur jemiyitige körsetken tesiri heqqide u bu heriketning bezi özgiche xaraktérge ége ikenlikini bildürdi.

U, shu waqitlardiki murekkep tarixiy sharaitta rusiye bolshéwikliri we osman impériyisining uyghurlar rayonigha körsetken tesiri heqqide toxtilip, buning melum siyasiy arqa körünüshke ige ikenlikini tekitlidi.

1930 – Yillardiki sowét ittipaqining alaqidar siyasetliri we xelqara weziyetning shu waqittiki uyghurlarning musteqilliq küreshlirige qandaq pikirde bolghanliqi heqqide u buningda bezi murekkep ehwallarning mewjutluqini tilgha aldi.

Déywid broféyning mezkur esiri uyghurlar tarixining tolimu murekkep bir dewri heqqidiki mulahize bolghachqa, bu heqtiki tetqiqat köp xil tillardiki arxip matériyallirigha, shundaqla birinchi qol menbelerge chétilidu. Bu jehette u özining uyghur, türk, rus, xitay, fars, tatar, manju, gérman, firansuz qatarliq tillarni ögengenlikidek artuqchiliqidin paydilinip, bu tillardiki matériyallardin toluq paydilanghan hemde bu sahede tolimu ehmiyetlik bir emgekni wujudqa chiqarghan. Biz uning buningdin kéyinki tetqiqatigha téximu zor utuqlar tilep ziyaritimizni axirlashturduq. (Eziz)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/uyghur-nation-04012016221347.html/story_main?encoding=latin

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/turkiyede-uyghur-03282016162542.html/story_main?encoding=latin

Öksürüğe hatta balgamlı öksürüğe ne iyi gelir? Öksürük ve Balgamdan kurtulmak için bitkisel çözüm nedir?

Balgam Söktürmek için ‪Elma‬ Çayı :

Elma kabukları ile yapılan çay, hem göğüsü yumuşatır, hem de, balgam söktürtürür.Elmanın kabuklarını soyun, İçine biraz ‪#‎tarçın‬, ‪‎zencefil‬ ve ‪‎karanfil‬ atılır. 10 dak demlendirdikten sonra, için.

Belki de en rahatsız edici hallerden biridir sürekli öksürük. Eğer gıcık haline gelen öksürüğünüz varsa bu karışımları deneyin.

Gıcık haline gelen öksürüğü geçirmek için bu doğal karışımlardan faydalanabilirsiniz…

Karabiber çayı: Karabiber, dolaşımı ve balgam akışını hareketlendirir. Bal, katıldığında ise öksürüğü tamamen yatıştırır. Bu karışım doğal bir antibiyotik niteliği taşır.

Bir çay kaşığı taze çekilmiş karabiber, 2 yemek kaşığı bal ile bir fincanda karıştırılır. Üzerine kaynar su dökülür. 15 dakika kadar demlendikten sonra süzülür ve içmeye hazır hale gelir. Balgamlı halde gelen öksürüğü geçirmek için karabiber çayını deneyebilirsiniz

Kekik – bal:

Üst solunum yolları enfeksiyonlarına, bronşit gibi hastalıklara çok iyi gelir. Bu hastalıklar öksürükyapan hastalıklar olduğu için bu öksürüğü geçirmek için kekik kullanılır. Kekik yaprağı, ispatlanmış bir öksürük ilacıdır. İçine bal katılmış kekik çayı daha faydalı olacaktır.

 

Limon – karabiber – tuz: Bir limonu dörde bölün. Böldüğünüz parçalardan birinin üzerine karabiber ve tuz atın. İyileşmenin hızlanması için limonu yiyin. C vitamini ile bağışıklığınız güçlenirken, nefes alışınız da rahatlar. Öksürük için ideal bir yiyecektir.

Ilık süt – bal: Bal katarak içeceğiniz ılık süt, öksürüğünüzü alır ve boğazınızı tamamen rahatlatır. Boğazınızdaki gıcığı ve öksürüğün gelmesini engeller.

Badem – portakal suyu: Bademleri rondo yardımıyla parçalayın.

Birkaç çay kaşığı parçalanmış bademi, bir fincan portakal suyu ile karıştırın. Öksürüğünüze çok iyi gelecek bir karışımdır.

Not: Öksürme sebebiniz; astım, allerji gibi hastalıklar da olabilir. Her ihtimale karşı, uzman bir doktora başvurunuz.

Boza Öksürüğe İyi Geliyor

Sedef Karamehmet: Çocuklarda öksürük kış aylarının olmazsa olmazı. Öksürüğü kesmek için kara turp ve ballı karışıma ek olarak doğal bir tedavi yöntemim daha var.

Boza Öksürüğe İyi Geliyor

Bildiğimiz gibi, çocuklarda öksürük kış aylarının olmazsa olmazı. Çocuklarda öksürüğü kesmek için kara turp ve ballı karışıma ek olarak doğal bir tedavi yöntemim daha var. Bir çay bardağına boza, üstüne de biraz tarçın döküp için, bunu günde 2 kere uygulayın, göreceksiniz öksürük yok olup gidiyor.

Bozada A ve B vitaminlerinin dört türü ile C ve E vitaminleri de bulunuyor. Mayalanması sırasında ürettiği laktik asit ise ender gıda maddelerinde bulunuyor ve bu değerli asit türünün hazmı kolaylaştırıcı etkisi var.

Süt yapıcı özelliği nedeniyle hamile bayanlara ve vitamin kaynağı olarak sporculara tavsiye ediliyor. İçinde ilk başta yüzde 20 şeker olsa da daha sonra %8′lere kadar düşüyor. İçindeki yağ oranı da sıfır.

Bozanın Faydaları

Bağırsak florasını düzenler. İçindeki aktif mayalarla probiyotik özelliği vardır. Zengin karbonhidrat, protein ve B vitamini içeriği nedeniyle enerji ihtiyacı fazla olan kişiler, gebeler, sporcular ve kilo almak isteyen kişilerin kullanımı için uygundur. Karbonhidrat ve proteinin yanı sıra birçok besin öğesini içerdiğinden besleyici özelliği nedeniyle “sıvı ekmek” olarak anılır. Zihin açıcı ve sinirleri dinlendirici etkisi vardır. Öksürük tedavisinde kullanıldığı bilinmektedir.

http://www.saglikhaberleri.com.tr/sifali-bitkiler/siddetli-oksuruk-icin-bunu-yapin-h100811.html

Osmanli impériyesining güllinishide muhim rol oynighan teshkilat
Tarqitilish 29.03.2016 yéngilinish 29.03.2016 AA
Osmanli impériyesining güllinishi we mongghul istilasi dewridiki qalaymiqanchiliqlarni bir terep qilishta muhim rol oynighan yash qérindash danishmenler teshkilati.

Türkiye awazi radiyosi xewiri: «exi» ibarisining «türkiy tillar diwani» da «eqilliq» dégen menide bildüridighanliqi qeyt qilinidu. «exi» ibarisi erebchide «qérindishim» dégen menini, parschida «mert», «yigit», «jesur yigit» dégen menini, latinchide «jesur chewendaz yigit» dégen menini bildüridu. Türk tarixi we medeniyiti jehettin élip éytqanda, «yash qérindash danishmenler teshkilati» selchuqiylar impériyesi dewride qurulghan bolup, asasiy piripsipi qur’an kerim, hedis we xelqperwerliktur. Anadoludiki yash qérindash alimlarning ma’arip sistémisi islam tesewwupi we yashlar terbiyesini asasiy nishan qilatti.
Türkiye selchuqiylar impériyesi hökümdari sultan ikkinchi qilich arslan 1176 – yilqi zepiridin kéyin anadoluda siyasiy birlikni ishqa ashughanidi. Shuning bilen, u anadoluni qaytidin qurup chiqishni könglige pükkenidi. 1180 – yili abbasiylar xelipisi nasir lidinillah chirigen hakimiyitini qaytidin mustehkemleshke tirishiwatatti. Del shu meqsette türkiye selchuqiylar impériyesi sultani ikkinchi qilich arslan bilenmu alaqe ornatqanidi. Aldi bilen baghdadta qurulghan qérindashlar teshkilati qilich arslanning oghli sultan bichinchi ghiyaseddin keyxusrew zamanida anadoludimu otturigha chiqishqa bashlighanidi. Nasir lidinillah selchuqiylar impériyesi sultanigha we pütkül islam ellirining hökümdarlirigha mektup yollap, qérindashlar teshkilatigha eza bolushini telep qildi. Shundaq qilip, sultan birinchi ghiyaseddin keyxusrew ustazi mejduddin is’haqni konyadin baghdadda elchi qilip ewetti. Mejduddin is’haq qaytishida hökümdar birinchi ghiyaseddin keyxusrewning telipige bina’en muhyiddin ibnul erebi, ewhaduddini kirmani we sheyx nasiruddin mehmud el’ewran qatarliq mutesewwuplarni anadolugha ewetti. Birinchi izzeddin keykawus we birinchi ala’eddin keykubadningmu eza bolushi bilen birlikte anadoluda qérindashlar teshkilati keng tarqaldi. Bolupmu birinchi ala’eddin keykubad zamanida xelipe nasir lidinillahning meshhur mutesewwup shehabeddin sührewerdini anadolugha ewetishi anadoluda qérindashlar teshkilatining qurulushida burulush nuqtisi hésablinidu.
Anadoluda qérindashlar teshkilatining qurghuchisi, iranning gherbiy ezerbeyjan rayonining xoy shehiride tughulghan sheyx nasiruddin mehmud bolupmu «qérindash ewran» ismi bilen tonulghan. Qérindashlar teshkilati selchuqiylar impériyesi dewridiki muhim ma’arip mu’esseseliri hésablinidighan medrisilerde wayigha yetküzüp oquyalmighan kishilerning kespiy, dini we exlaqi jehettin özlirini yétildürüshige yardem béretti. «yash qérindash danishmenler teshkilati» ezalirining jem’iyetke paydiliq yaramliq zatlardin bolup yétiship chiqishi üchün, shu dewrdiki muhim ma’arip mu’esseseliri hésablinidighan xaniqalar, jameler we medrisiler arqiliq yétishtürületti.
Danishmenler shundaq wezipilerni ötigendin sirt yene, siyasiy hakimiyet buzulghan mongghul istilasi esnasida yüz bergen qalaymiqanchilarni bir terep qildi, dölet hakimiyet yürgüzelmigen ehwallarda weziyetni konitrol qilish wezipisini ötidi. Chong sheherlerde «hünerwen – kasiplar birlikliri» teriqiside teshkillen’gen danishmenlerning her birining bir mu’essesesi bar idi. Kichik sheherlerde bolsa her sahediki hünerwen – kasiplar birla mu’essesede pa’aliyet élip baratti.
Danishmenler osmanli impériyesining qurulushidimu muhim rol oynidi. Deslepki osmanli impériyesi padishahliri we wezirlirining köpinchisining qérindashlar teshkilatigha eza ikenliki bilinidu. Jümlidin osman ghazi we orhan ghazi qatarliq sultanlarmu qérindashlar teshkilatining ezaliri idi. 14 – esirning otturiliri orhan ghazi dewride anadoluni ayliniwatqan meshhur seyyah ibni battuta danishmenlerning sheher – yézilarda teshkilatlan’ghan hünerwen – kasiplar we zira’et ehlidin teshkil tapidighanliqini eskertken.
Qérindashlar teshkilatigha eza bolush sherbet ichish, puta baghlash we shalwar kiyish bilen ishqa ashatti. Yash danishmenler oqughuchiliq, shagirtliq we talipliq basquchlirini tamamlighandin kéyin ustiliq – ustazliq kimlikini alatti hemde bu kimlik bilen ustazliq qilalaytti yaki dukan achalayti. Qérindashlar teshkilatining lidérliqigha hörmette we yashta chong zat saylinatti we «qérindashlar re’isi» dep atilatti. Hünerwen – kasiplar arisida tertip saqlaydighan «yigitbéshi» yaki «serdar» dep atilidighan ikkinchi bir re’ismu bar idi. Sheherlerdiki danishmenler asasliqi qirshehirdiki ewran xaniqasida istiqamet qilidighan ahi babaning herqaysi wilayetlerdiki wekilliri idi.
Qérindashlar teshkilatining ichide yene «anadolu xanim – qizlar teshkilati» dep atilidighan ayallar teshkilatimu bar bolup, bu teshkilatning mes’ulliri asasiy jehettin hökümdarlarning ayallaridin bashlap, danishmenlerning xotunliri we hünerwen – kasiplar teshkilati ichidiki ayallardin teshkil tapatti.

http://www.trt.net.tr/uyghur/

Autori: Zunun Qadiri

1. Ata – Animiz

Dadam Atushning Téjen dégen yéridin Ghulja shehirige piyade chiqip, metniyaz hajim sariyigha kélip chüshkeniken.u, tapanliri ishship mangalmay qalghanliqtin, bir yurtluqining hujrisida birheptiche yétip qaptu. Dadamning bu yerge kélip japada qalghanliqini anglighan téjenlikler dadamgha bir qanche mata bérip, uni oqetke sélip qoyuptu.

Dadam matalarni yézilargha apirip sétip, bir az pul qiptu, bir yildin kéyin ular dadamni öylep qoyushqan bolsimu, emma dadam tüzükrek desmayisi bolmighanliqtin, oqiti yürüshmey turmushtin qisiliptu. Shuning bilen dadam ghuljidin dörbiljin nahiyisigekétiptu. U bu yerde akisi qurban axunning bir qora qoyigha qarap yürgende, 12– yili men tughulghan ikenmen. Töt yashqa kirginimde bowam __ apamning dadisi bizning a’ilini ghulja shehirige qayturup keptu. Shuningdin kéyin dadam akisining bergen pulini desmaye qilip, gir bazirida yem – xeshek satidighan bir tenze’échiptu. Desmayisi bir az köpeygendin kéyin, shu etraptin mata – chekmen satidighan kichik dukan échiwaptu. Andin dadam tapqan pulini yighip ghulja sheherichi orda mehellisidin kichik bir qora jay sétiwaptu.
Shuningdin tartip biz shu mehellilik bolup qaptuq.

Dadam anche sawatliq bolmisimu, qulaq mollisi idi. U namazni köp oquytti, qolidin teswi chüshmeytti. Dadam apamni tala – tüzge chiqarmaytti, apamning ögzige chiqip qalghinini körüp qalsa, seprasi örleytti. Shuning üchün, bichare apam sus yoruq chüshüp turidighan zeyöyde etidin kechkiche öy ishini qilatti, qoli boshisa yamaqchiliq, keshte tikish ishliri bilen shughullinatti.

Tar hoylimizning üsti yépiq bolup, peqet birla’orunda tünglüki bar idi. Apam hoyligha chiqsimu, künning sériqini tüzük körelmeytti. Axir apam ornidin turup mangalmas bolup qaldi. U manga nahayiti amraq idi. Menmu köp waqit uningdin ayrilip héch yerge ketmeyttim. Chüje mikyanning qaniti astigha kiriwalghandek menmu uning béqinigha kirip yaki aldidayükünüp, dümcheygen halda béshimni quchiqigha qoyup olturattim. Apam bolsabéshimni, dümbemni zérikmey siylaytti. Uning yumshaq qolliri bedinimde’aylanghanséri pütün wujudum érip kétiwatqandek yaki yénikliship qalghandek bolattim – de, apamning méhir – muhebbetlik quchiqida shérin uyqugha chömettim.

Apam barghanséri ajizliship, orun tutup yétip qaldi. Men uning teritini tökettim, zérikmey put – qollirini tutattim, hérip qalsam, köksige béshimni qoyup yatattim.

Men besh yashqa kirginimde, apam palech késili bilen alemdin ötti. Dadam bizni tamaqlandurush üchün pay – pétek bolup, xélila aldirap qaldi. Biz kündüzi yaxshiraq ozuqlanmighanliqimiz üchün, tang ata – atmayla béshimizni yotqandin chiqirip nan sorayttuq. Dadam aldirap yürüp teret alatti – de, yotqanning bir chétini qayrip girde nanni ushtup petnus bilen orunimizning üstige qoyup, bamdatqa chiqip kétetti. Biz ornimizdin qozghalmayla nanni yep, petnusni ittiriwétip yene uxlap qalattuq. Dadam bamdat namizidin kéyin bolidighan kitabxanliqni anglap qaytquche kün chiqatti. U kélip chayqaynatquche ashwaqti bolup qalatti.

Dadam öy awarichiliqidin qutulush üchün öylenmekchi boldi. Kishilerning tunushturushi bilen balilarni ögeylimeydudep, réhimxan dégen palköz bir xotun aldi. <<Köz bilen kördüngmu, qulaq anglighan yalghan>> dégendek, bu apimiz ögeyliki yoq ayal bolmay, belki kichik balini körse juduni örleydighan bir ayal bolup chiqti, biz üch oghul, bir qiz hedémeyla bu apimizning ögeylishige uchrighili turduq. Ikki akam uninggha tutuq bermey, dadam kelgüche öyge kirmey qéchip yüretti.

Ögey apimiz üch yashqakirgen singlim zileyxani nan sorighini üchün chimdip bdenlirini kökertiwetti, méning qongghuzdin taza qorqidighanliqimni biliwélip, yanchuqumgha osurghaq qaraqongghuzni sélip qoyatti. Men qorqup chéqirap, her terepke yügüreyttim. Ögey apam buni körüp harghiche kületti. <<Möshükke oyun, chashqangha qiyin>> dégendek dadam kelgende, u bizni: <<nanni élip qéchip küchükke berdi>>, <<patqaq kéchip, kiyim – kéchikini bulghidi>> dep chéqishturatti. Dadam bolsa ehwalning tégi –tektini sürüshtürmey, kir, topa – changgha milengen epti – beshrimizni körüplabizni urup kétetti. Orni kelgende shunimu éytip qoyush kérekki, dadam qiziqqan, chus adem bolghini üchün <<tong>> dégen leqemlikmu bolup qalghan. Shundaq bolsimu, u aq köngül, wijdanliq adem idi. Shunga u birer mutihemning bashqa birini bozek qilghanliqini körse, chidap turalmay, bozek qilinghuchigha bolushup, jédelni sétiwalatti. Yurt chonglirining nalayiq ishlirini körse, yüz qarimay ularninggépini ret qilatti. Shuning üchün, ular dadam bilen gep talishishtin teptartatti… Her halda, dadam bezibir aghzi yumshaq, ichi yaman, ikkiyüzlime, xushametchi, munapiqliqtin xaliraq adem idi.

Emdi yene ögey Apimiztoghrisidiki gepke kéley: <<Köpning Közi köp>> dégendek, bizning ögey apimizdin körüwatqan künimizni qoshnimiz nisaxan momay chüshinetti. U bir küni dadamni öyige qichqirip kirip:
_ Hay Qadiraxun, ishning aldi –arqisini sürüshte qilmayla bu kichik balilarni mawu xotunliridin yégen dekkisini az dep silimu uruwatidilighu. Awu kichik qizliri zileyxaning bedenlirini échipqarap baqsila, uni sili yoq waqitta chimdip chirqiritip, jénini yerge qoydi.burnakün bichare balini péshaywandin yerge ittiriwetti, – dédi yaqisini tutupturup.

Momay ögey Apimizning bizgeséliwatqan azablirini birmu bir sözlep berdi. Dadam öyge chiqip singlimning bedinidiki köklerni körüp ghezeplendi. Shu küni kechqurun u qiynaghisini chaqirip kélip, uninggha singlimning bedinidiki jarahetlerni körsetti, boluwatqan ehwallarni birmu bir dep kélip, xotuni bilen üzüliship kétidighanliqini ochuq éytti. Üch – töt kündin kéyin, rast dégendek, dadam bu xotundin chirayliqche’ajriship ketti.

Kéyin dadamning sharapetxan dégen ayali boldi. Uningdin kéyin zilixa dégen qirghiz ayalgha öylendi. Shundaqqilip, men bir nechche apini kördüm. Kélin bu kéyinki ikki Apa bizge hergizögeylik qilmidi, bolupmu zilixa apam manga bekmu amraq idi.
Bu bestlik, ikki mengzi qipqizil, qawul, tinimsiz ishlep turidighan, köngli keng ayal idi.u atni nahayiti semiritip baqatti, güzel keshte tiketti, ash – tamaqqa usta’idi. Men shoxluq qilip, uning dümbisige sekrep chiqiwalsam: <<tola jénimni chiqarmay chüsh>> dep qaqaqlap külüp kétetti. U <<j>> herpini <<y>> dep éytatti.uning jénm dégenni yénim, joza dégenni yoza deydighanliqini dorap sekrep ketsem, achchiqi kélish ornigha: <<bala bolsa shox bolsa, bolmisa yoq bolsa>> dégen temsilni éytip méni erkilitip qoyatti. Men bu ochuq köngül, xushchaqchaq qirghiz apamghabek amraq bolup kettim. Shuning üchün, u tughutida ölüp ketkende, yette kün yighlighanidim.

(Dawami bar)

Tikilgen köz

Tasadip ötidu ömrimiz bizning,
Uninggha kar qilmas ulughwar sözler.
Tughulup ölümge yétip barghuche,
Tuyuqsiz pursette tikiler közler.

Özige te’elluq muhebbet dégen,
Tikilgen shu közler yatqa xas emes.
Bermidim sangimu bashqa nersini,
Qisindim azghina béqishnimu tes.

Dunyani patquzup bolalmas baghrim,
Uninggha yüklen’gen sansiz yiqilish.
Bir-birlep jemlidim tene gépingni,
Oylap baq, erzimdu manga tikilish!?

* * * * *

Deryadiki eslime

Biz chüshken qéyiqlar baghlaghliq bügün,
Sholilar bérelmes chalghitilghan su.
Aqqular ötidu yighlap, boghulup,
Yiraqni közlimes, ah dertlik ashu.

Kökrektek kengri bu qéyiqsiz derya,
Biz iduq kökrekke izlarni salghan.
Qéyiqning sudiki izi öchmigen,
Aqqular qaniti chilinip mangghan.

Quyashning sayisi chüshti béshimgha,
Shundimu renglerni tosalmidi u.
Zenggerreng srghinish béliqlargha yem,
Közümni untulghan naxshang baghlaydu.

* * * * *

Dékabir kéchisi

Singidu aq qarning achchiq soghuqi,
Azabliq söygü bop kütüshlirimge.
Yaqamni kötürdim, ghuwa kochidin
Qar güli qonidu ötüshlirimge.

Zériktim tündiki mungluq naxshidin,
Küylerdin ap’aq qar tozidi dertmen.
Ishikler muzlidi ingrashta her bir,
Chiqqanda ésedesh ghuwa öylerdin.

Ushshaq qar qaplighan tünni tamamen,
Oylap baq: etraplar xiyal ichide.
Izlarni kömüshke barmidim yiraq,
Esebiy külkiler yütken kéchide.

Qar yaghqan ah ashu muhebbetsiz tün,
Köz yashsiz yighidek ulugh, muqeddes.
Muzlighan tamchilar boshluqta hazir,
Yoqalghan naxshidek azab bérelmes.

* * * * *

Bu yerde

Bu yerde tikleklik qirliq yaghachlar,
Qipqizil perdiler tosar yetküche.
Yoshurun yoruqlar silkip qoyidu,
Perdiler keynidin maraydu kéche.

Ademler tizilghan üsti-üstige,
Éqin su aldigha ötken ularning.
Kök asman mixlaghliq qirliq yaghachqa,
Köksidin süt tamar qatqan qizlarning.

Eynekke su bergen teshtektiki gül,
Yéqinla arida sowuydu pat-pat.
Béghirreng isqirtish choqup muzlarni,
Teshtekning astigha qoyidu qat-qat.

Uxlighan sim karwat xorek tartmaydu,
Körpisi paxshe xish, yotqini adem.
Perdini silkigen yoshurun yoruq,
Shu yaqtin ésidu birdem-yérim dem.

Jiringlap qoyidu kona qeghez pul,
Lampilar öchkende üni chirqiraq.
Ghuwaliq chaynaydu yétim binani,
Toshquzup qoyidu sheherni liqraq.

* * * * *

Jenupqa seper

Kettim,
Bedinimde pütünley nem iz.
Shamal yalap hewesler yalingachlansa,
Peqet yaqa yurtluqlarla hijran ﯪzabini chüshinidu.

Meghlup bolghan qatar yézilar
ﯴmdni ﯴzgen yalghuz sheherler
Téximu qoyuqlishidu.

Payansiz ﯪsman.
Payansiz zémin.
ﯰyqu basidu.
Bostanliqlar ﯪlmishidu.
Sus qara renglik yol idiyige éqip kirip,
Quyash nurini pütün bir ﯬsir tenha qalduridu.

ﯪdem ﯪdem ﯲltüridu,
ﯪdem hem ﯲltürilidu,
Biraq, jenup ﯮxshimaydu,
ﯰ ghuwa chiray bilen méhmanlarni kütiwélip,
ﯪndin ﯰzitip qoyidu.

* * * * *

Qeshqerge qaytish

Qeshqerning sirliq we natonush turqigha qarap
ﯴlughwar ﯪxshamlarning wehimisidin ténim shürkiner.
Toy qilghan qizlar, ﯲlüp ketken dostlar, qurghaq bahar.
Zémindin yoqalghan bir chimdim topa köz dégen:
Téléwizor, moxurka, kir paypaq, terjime ﯪrginali.
Kök köwrük we köktat baziri xire ésimde,
Söngeksiz mexluqtek yattim sozulup,
Qorsiqim ﯪch, chirayim qara, qelbim qupquruq!
Lékin, yiraq ﯴrümchide muzdek tashni chaynaydu birsi,
Közi, yüzi nem ; ﯪldida gunah, ﯪrqida xuda.

Qent salghan ﯰmachtin süzük hor chiqar,
Tok simida ﯪsta dessep quchqachlar yürer,
Pakar ﯪsmanda mudhish éghirliq ,
Miskin qérilar, ﯪljighan yashlar, hérismen balilar,
ﯴch yildila hemmisi qérip setliship ketti.
Qeshqer _ qash bilen kirpik ﯪrisidiki deqiqe,
Quyash yüzige chaplan’ghan qeghez, menggülük qara siyah ,
Konirighan, shelwerigen yara , bichare muhebbet.

Biraq, siz
Shamalni pomlap ﯪsman’gha étip,
ﯪndin manga qarap qoydingiz,
Xiyalimizda tenggidek töshüktin yamghur tamchilar.

1998-yili mart , qeshqer

* * * * *

Men bildim

(1)‏

Hérip halidin ketken seherde
Chüshümde körgen tagh ot bolup yan’ghan sheherde
Xamxiyal yene saqip chüshti oruq yüzümdin
Külkilik epsane-riwayetler uchti közümdin
Saxtiliqqa kön’gen qolumda tutuwaldim qizil lewlerni
Tosiwaldim xuma közlerni, shu chagh yighlap tashlidim
Men bildim, ‏
Belkim xuda qelbimde aylandi tuzgha
Karwat-wetinimdek qattiq,bi’aram we‎‎konirap ketken ‏
Torustin kördim: tuman oyghanmaqta bir qiz qoynidin

(2)‏

Men bildim
Yiraqlarda sen bar sergerdan
Burunqi zamandiki bir güzel chokan ‏
Ürümchining uzun qishida,méning bilen yatqung kélemdu?
Bediningde zaghra puriqi, sumbul chéchingni örüp bolalmay
Söyginingni söyüp bolalmay, ölgüng kélemdu?
Yultuz teshken közliringni tikisen manga
Men bildim
Azablan’ghung yoq, ölümdin qorqisen, ölgüng bar emma
Asan ölüm tileysen da’im:‏
Ibadette olturghan péti ölüp ketsengchu!?
Tatliq uxlighan péti ölüp ketsengchu!?
Men bilen yatqan péti ölüp ketsengchu!?
Xuddi ashu oqughuchi qiz nashtiliq tamaqqa xémir yughurup
Tang atarda jimjitqina ölüp ketkendek ‏

(3)‏

1947-yili qeshqer darilmu’ellimatta oqughan bir qiz
Ölüp ketti téxi yéqinda
Uning éside uruq-tughqanliridin bashqa héchkim qalmighan
Chala-puchuq bir muhebbet hékayisi bar
Turup oylaymen: yashisamchu ashu yillarda
U chaghlarda choqum künde yéngiliq, künde hayajan
Künde jan qayghusi, künde ölüm , künde muhebbet! ‏
Men bildim ‏
Tarixning bizge yéqinliqini,biz bilen bille turghanliqini
Men bildim
Dostluqning éghir yükini, muhebbetning késellikini
Ata-anining‎‎bimenilikini, balilarning ajizliqini ‏
Qériliqning meynetlikini, yashliqning kalwaliqini
Erlerning saxtiliqini, ayallarning azabliqini
Men bildim
Barliq eslimilerning berheq rastliqini!‏

(4)‏

Mana ashundaq bir seherde
Bélige qizil, sériq,kök, yéshil latilarni
Baghlighan derwish yétip kéler héyit bolghan yerge
Közliri xire, bedini qasmaq, turqi körümsiz
Lékin, küchi qudretlik, gépi ilahiy, qiliqi sirliq
Uning alqanliri tengliner manga:‏
Heq dos, illella! ‏
Men néme dey? Némemnimu bérey uninggha?!‏
Egiship kéteymu bille chöllerge
Mazarlargha, bazarlargha, taghlargha, baghlargha?!‏
Tutup béreymu özümni‏
Yilanlargha ,chayanlargha, pitlargha, bürgilerge?!‏
Men qandaq qilay?!‏
U dunyani oylaymu, bu dunyanimu?!‏
Men bildim ‏
Choqum ölüshimiz kéreklikini!‏

(5)‏

Men bildim
Qiyamet küni quram tashlar etiwarliship
Qoldin qolgha ötüp yerge tegmesmish
Qiyamet küni jahan ot bolup yénip
Bir tüp buya sayisida sayidarmish qiriq erkek
Qiyamet küni eng mungluq naxshilarni éytip
Éshek minip kélermish jeddal
Qiyamet küni qutquzarmish éliwetken tirnaqlar bizni

(6)‏

Men bildim,
Méning ayshem abduwahit dégen hammam shundaq dégen:‏
Xuda özi chigken tügünni özi yéshidu!

* * * * *

Ürümchi

Bir sheher.
Ölük muzlar ichide
Élip ketken qedrini uning
Uzaq zamanlardin qalghan sogh shamal.
Chiliq-chiliq höl bolup ketken
Yultuzlarning sudiki eksi;
Yer tégidin hor chiqqan yerde
Ésedeshni kördüm kündüzi.

Bir sheher–
Tekrar sözlen’gen qalaymiqan bir hékaye,
Lékin,bu hékayining ichide men yoq.
Hetta
Uzun yil burunqi aptapliq küni,
Muhebbettin qorqqan péti
Bu sheherdin yoqap ketken késelmen bir qiz,
Chüshen’gili zadi unimay
”sizni söyimen!“ dégen uyghurche gepni.

Bir sheher,
Manga oxshash harghinliq yetken;
Bir sheher,
Bahar we küzni terk etken;
Bir sheher,
Tuman ichide yiraqlap ketken.

2007 -yil 30-mart

* * * * *

Aghriq

«méning baghrim siler bilen.»
Uyghur shamanlirining «azayim qoshiqi» din

1

Kéchide kéyimini salmayla uxlap qalghanlar
Chighir yolgha xeterlik külni töküp mangghanlar
Puti bilen qumni jijap shé’ir yazghanlar
Qizil rengdin sériq rengni ayriwalghanlar
Tang seherde yüzini yüymay nashta qilghanlar
Zawal peyti xudani söyüshtin qutulalmighanlar
Ölüm yéninglardin ötüp ketti, kördunglarmu?!

Bir chaghlarda, tinish belgiliri yoq jaylarda yashighan idim
Qeghezdiki qongur daghlarni tükrükimde sürtken péti
Ashu kona qeghezning we jan talishiwatqan qara siyahning söyümlük puriqi neqeder yumshaq!
Lékin, ichim aghriyti, tinish belgiliri yoq jümlilerdiki babur mirza we bashqilargha
(seltenet derdide saranglarche gherq mest bolghan)
Mana bügün, sun’ghan sol qolumni aq lata bilen mehkem téngip, aghriqni sezmey
Ong qolumdiki özümning resimige qarawatimen, resim keynidiki xenzuche xetni oquwatimen
Dep béreymu buni
Yol boyidiki tash üstide olturghan jimjit juwan’gha
(kün nuri uning boynigha chüshüp turatti, astidiki quram tash qattiq emes ching idi)

Men silerni körüshke shunche küchidim, tomurlirim chingqaldi, közlirim taldi
Lékin, siler méning aghriqimdin zériktinglarmu
Xuddi, men téxi yéqindila natonush güzel qizlargha telpünüshtin üzül-késil zérikkendek
Silerge ayan (mangimu shundaq), méning nepritim échinishliq israp bolup tügep ketmekte

2

Yette yashliq bir bala
Chinggilekning ghunchisini yégen bir bala
Jigdining yopurmiqidiki heselni yégen bir bala
Aq qonaqning shéxini yégen bir bala
Chüchük buya yiltizini yégen bir bala
Qolyaghliqqa chigilgen bir jing öchke göshini kötirip kétip baridu
Burnida qan
Bu bala kimning balisi, bildinglarmu?!
Aptap kötirip turghan asmanning bir parchisidek
Siler toplashtinglar méni körmey, siler néme bolmaqchi, siler némige aylanmaqchi
Men némidin waz kechmekchi, men némini silap baqmaqchi, men némini silerge körsetmekchi
Men silerning yéningladin ötüp ketken shamalning aldini tostum
Turup turunglar, shamalgha bir gépim bar éytiwalay
(ey shamal, méning üchün ejep derd tartting
Ejep ichim aghriydu sanga
Manga ayan, közümning göhiri sende tozup ketken
Qéni, sen manga éytip béremsen: zeher dégen qandaq nerse u
Uni tutsam qolum titremdu, bir otlamgha adem ölemdu?!)
Men silerge putumni qilip, kiyimim bilenla düm yétip uxlidim
Chüshümde, qapqar zulmetni taptim
U méni basti, boynimda yögiship, qoltuqlirimdin, ikki yotam arisidin we jénimdin ömilep ötti
Men qongghuraq gülini chaynighach tikenlerge dessep esebiylerche yügrewatqandek
Ün-tinsiz wehimidin hozurlan’ghach, aghzimni yoghan achtim!

3

Deste-deste nur
Ochum-ochum su
Siqim-siqim tupraq
Tekrar-tekrar aghriq
Taram-taram jan
Ey siler, méning baghrim siler bilen, tuydunglarmu?!
Mextumsula choghni élip mangghanda tökken kül siziqning u teripige
Men bolmaqchi bolghan men yene keldim
Qarangghuluqtin sughurup alghan pichaqtek, méning qoynumdin chiqip kettinglar
Men silerni sheret qilimen, her zikri zikri qilimen, tiniqimda altun tor toqup,
Andin silerge
Pelempeylerde uyup qalghan barmaq izimni körsitip qoyimen

2009-yili 1-ayning 15-küni, ürümchi

* * * * *

Déngiz

Ghuwa bir döwe tash méning xiyalim
Terge chümgen hawa méning etrapim
Sésighan qulule qépining ghemkin gewdisi
Chüshtin kiyin sa’et töttiki dolqun ewjisi
Qelbim shu tap béliq puraydu!
Tumanni késip ötken upuq siziqining bu teripide
Yüriki hesret we saxtiliqqa tolghan bir top adem
Kichikleydu nurgha egiship
Yiraqta
Zibaliqi sizge oxshaydighan bir parche bulut
Putini tash tiliwetken bir wijik eblex
Chatirqini kérip turghan qizil köynek qiz
Tiklip turghanda maymaq quyashqa
Hés qilghili bolmaydiken qum sahilnimu
Ey déngiz, sen méning emes
Biraq, yalghuzluqtin senmu qorqamsen?!

1994-yili, béydeyxi.

* * * * *

Ortaq jinayet

Yangaq derixi astida
Ana séghizxan qanatlirini retleydu.
Men chimliqta méngip yürimen,
Misning datliship kétishini bashtin kechürgech
Sergerdanning intiqamini tapmaqchi bolimen.

Gerche
Biz téxi nahayiti yash,saq-salamet bolsaqmu,
Emma
Ehdimizde ching turup,
Xuddi bir dolqun’gha oxshash chékinishni
Derexning azabliq baliyatqusigha
Ölümning heqiqiy makanigha chékinishni arzu qilimiz.

Qowzaqla pütünley tökülidu
Yangaq derixi öchekke kirmekchi,
Biraq séghizxanni chöchütmekchi emes.
Men esli ornumgha qaytimen,
Nurdin hasil bolghan shilepemni qolumgha alimen.
Sersanliq
Özining yaman niyitini ashkarilash démektur.

Men esli ornumgha qaytimen.
Jinayetkar balilar pinhan yerlerge tash atidu,
Ghem-endishisiz hujum qilidu!
Men birtal yumran yopurmaqni alqinimda izip
Murekkep we özgirishchan suyuqluq yasaymen.
Bir tal qara siziq yenggil chaqchaqqa aylinidu.
Men özümning mol xiyallirim bilen
Séghizxanning qanatlirini yuyimen.
Intiqam
Bir deqiqe chidash démektur.

Biz téxi nahayiti yash,
Özimiz oylighandinmu yash.

1993-yili 5-ay béyjing

* * * * *

Ariliq

Biz tomuzghilarning sayrishigha taqabil turalmaymiz.
Köpünki eynekning arqisida
Doxturxanining binasi, ariliq.
Séstiralarning shekli özgergen chirayi
Bizning hejwi resimdek olturishimizni közitidu.

Biz soghuq su bilen haraq ichkech
Derizini échiwétip, yérim yalingach halda
Turmush,millet we qizlar toghrisida
Zeherxendilerche paranglishimiz.
Tomuzghilarning awazi pat-pat öyge basturup kirip
Paringimizning eng muhim yerlirini buziwétidu.

Ular bir bahanilarni tépip
Méni yalghuz tashlap chiqip kétidu.
Quruq botulkilardin hasil bolghan
Turmushning bundaq romantik menzirisi
Méni xuddi par munchisi ichide turghandek
Hés qilduridu.
Men ishikni quluplaymen:
Ishqa bérishim kérek!

Méning mollaq atqum kélidu.
Méning özümni öltüriwalghum kélidu.

1993-yili 6-ay, béyjing

* * * * *

Chek – chégra

Ikkimizniﯪyriwetmek tes
Shungamen zorluq küch ishlitishke pétinalmaymen
Chünki her’ikkimizge zexme yétishi mumkin
Méningnezerimde
Béyjingtashning hasilati
Chek-chégradel ﯪshu yerde
Butxaniningﯪrqa hoylisigha tutishidighan
Tash tamning ﯴstide
Xuddiﯮttura ﯪsiyaliqlarning yalingach nérwisidek
Mutleqtemkin

Wehalenki, men temkinlikni tilgha ﯪlsamla
Nérwiningqurulma güzelliki
Misirfirﯬwnlirining papa kütküchiliri
Séningghelite teleppuzung…qatarliq
Nahayitiﯮmaqbirmunche ﯰqumlar ésimge kélidu.

1994-yili féwral, béyjing

* * * * *

Ikki ademning epsanisi

Menpütünley parlidim. Zérikishlik muzika awazi,
Gösh bilen söngekning ajrishi ölük sugha yoluqti.
Külkilik merwayit, gürüch, yep tügitilgen chish we
Eqilning éléméntliri méwe, aghriq hemmisi bar,
Taki tarimning qorsiqi sésighan’gha qeder!
Birparche chirigen yaghach suning üstide, uning puti yoq, birqoli
Qushtuxumliri bilen séning köz chanaqliringni tolduridu.
Iyun éyining quyash nuri astida, sen bilen men kütken
Étiqadning yan teripi asta asta yimirilip chüshidu.
Taqirtaghlar idiye tüpeylidin mejruh bolghan bostanliqlarni körsitip:
Barghin, barghin, bashqilarghateqlid qil, deydu.
Eyméning pishanemge pütülgen zöhre, sen méni söy!
Toqulmilarningmenisi tesewwuringning éghir yükiniyenggilletküsi,
Senshamalning renggini bilishing kérek. Sansiz neyze we
Cheksiz sheytan azabining hemmisi méning,chünki,men tahir!
Mana, aldimdabir kora süt qaynimaqta.
Mangayaghach sanduqni bir haraqkesh bergen,
Menyat dölet deryasida toptoghra sekkiz yil aqtim!
Biraq,mingyil ötüptu, men téxi séni körüp baqmidim.
Birsimanga: uni izlep tap, uning léwinichishlep üziwal,deydu.
Ay’arqa teripimde yéshil hem ötkür is chiqiridu,
Hergiz boldiqilmaydu, xuddichüsh ichidiki bisharettek.
Korla ghemkin sheher ,nem sheher, ﯰ yumulaydu ,
Men uning yénidin ghipla qilip ötüp kétimen.
Yanchuqumde kichik bir«qur’an» bar,
Néme dégen büyük qiliq-he ! men yashashtin qorqmaymen,
Biraq, yene shunche toxu yürek: qaghash aldida kékechleymen.
Bilimen, zöhre, sen haman birsini söyüshke muhtaj.
Men hazir gherq mest, yalang ayaq öre turimen,
Baxshilar qaytip keldi, ular jinlirini chaqirip késilimni dawalaydu,
Mana bu qedimqi kishilerning yashash usuli!

* * * * *

Tash eynek

Burun men séning tash eynekke qarap turghiningni körgen,
Shu chaghda séning su tepchirep turghan idiyeng manga nahayiti yéqin idi.
Bügün sen qish shamilining temini tétiding, achchiq tem .
Oxshash bir chüshkünlük késili, oxshash bir hesretlik qiyapet .
Emdi néme qilish kérek? Ey gülüm,séning közliring!
Sen körüp baqmighan wetenni tesewwur qilalmaysen.
Tash eynekni nedin tapqansen? Qedimqi dewrdinmu? Yaki chüshüngdin?
ﯰ chaghlarda yüreklerning hemmisi qum idi,shamal idi ,
Yene qapqara puraq idi, biraq tarqap ketmigen.
Mana emdi, bulutlar séning qulaq tüwingge qistap kélidu, anglimaysen,
Hesretlik soghuqni sézisen, béshingni asta kötirisen,
Ghéripliq ghéripliqqa egishidu, quyash nuri quyash nurigha singgendek.
Éytqina, men muzlap ketken léwim bilen séni söyelermenmu?
Éytqina, tash eyekni yorutqan quyash bizni yutup kétermu?
Xosh, ey gülüm, senmu qachqin, yiraqlargha ket!
Biraq, derex dégen zémin’gha qarshiliq körsetmeydu,
Bu yer téxi qish, derexler téxi yopurmaq chiqarmidi.
Sus altun renglik bir tutam roh alqinimda, barmaqlirimda.
Bahar pesli méning iradem.
Waqit téxi uzun, xuddi waqitqa oxshash,
Ey gülüm, qéni jawap ber : ikkimizdin kim awwal ölsun?!

* * * * *

Ilahiy murasim

Boysundurulghan bir parche nur érimekte
Chiraylar keynimdin ayan bolidu
Shallaq kök nur marap turidu
Quyash nurini yögep kétidu
Tilim gügümni yalap téshidu
Yol chirighi waqitning eng üstide
Ömüchük tori kökke yéyilghan
Men chaqmaq bilen qol élishimen
Piyadiler yolida mangimen
Erwahlar üstidin dessep ötimen
Qarangghuluqtin qarangghuluqqa
Aghzimda bir tal qush péyi chishleglik
Derexlerge ésilghan emchekler külümsireydu
Putum
Esirni titriter
Özümni titriter
Sheherni titriter
Bash söngikim iptida’iy sheklini yoqitidu
Kéyimlirim échinishliq awaz chiqiridu
Bu
Tomuz, erkinlik yaki unutush?
Nurghunlighan parche latilar yer üstide
Sekreydu
Sürülidu
Nepes alidu
Nurghunlighan xünük nur siziqliri yer üstide
Chaqnaydu
Yighilidu
Sükütke chömidu
Men bir istakan sudin mazghap tileymen
Men bir döwe exlettin halreng tileymen
Kocha tinjiq
Her bir yol meggülük natonush
Bir qétimliq asta qézish
Bir meydan aylanma oyun
Kéche üni sheher qusqan simani yutup tashlaydu
Xuddi bir tamche süzük su yilan yürikini yutqandek
Échilmas tömür penjiriler köz’aldimda köpidu
Qapqara eynekler hasirashni, du’ani anglaydu
Herpler ölüp ketküsi
Resimler pak-pakiz parchilan’ghusi
Méngemge liq tolghan chirqirash, ésedesh
Yene bir qétim heywet bilen yerge chüshidu
Qolum terleydu, bu−
Bir xil qutulush
Bir xil erkinlik
Chünki birsi mundaq dégendek qilghan:
«isimlar asmandin chüshidu!»
Jesetlerning puriqi kéche asminini kézidu
Ömüchük tori uning astida leyleydu
U bir parche aq reng, xuddi
Chümbelge oxshash
Eslimige oxshash
Muhebbetke oxshash
Etrapqa qaraymen
Ajiz ténimni quchaqlighum kélidu
Karniyimni usturida boghuzlisam deymen
Bir parche aq qeghez yüzümde yéyilidu
Tuyuqsizla bir tal qowurghamning kamliqini hés qilimen
Méningche
Men nurghun qétim ilahiy murasim ötküzüshüm kérek:
Qushlar toplishidighan jaygha wesiyitimni kömüshüm
Mewhumluq we chüsh ichide chaqmaq tashni yandurushum
Yoqluqni toygha aylandurushum
Tilni yerge yatquzushum
Qarangghuluqni yaram éghizigha tiqishim
Heweslerni qandurushum
Ölümdin ölümge qarap méngishim kérek
Mana bu-chaqmaq, teqdir, berbatliq!
Men terep tuyghumni yoqiqitimen
Chaqmaq bilen élishimen
Körüsh sezgüm toxtap qalghandek
Tashlinish ichide dawamliq qalar
Derexler kochidin yoqilidu
Men yenggillikke yéqinlishimen
Küch sinishishni inkar qilimen
Kéchining üni paniy alemdiki ebgah kishiler topidin halqip kétidu

1993-yili féwral, béyjing

* * * * *

Yaz bir süyqesit

1

Men terge chömülüp turup anni sékstonni oquwatimen,
Asmandin chüshken tozanlar hawani qoghlap,
Sansiz sheher qushlirigha aylinip, wogzalgha qarap uchidu.
Shamal
Tükürüklirini chachritip,
Her terepke mikroblarni tarqitidu.
Lékin sen
Heqiqiy yashap baqmighan,
Sen aq tumshuq qagha emes,
Sen qizil renglik chimliqmu emes.
Men biwasite sezgümge ishenmeymen,
U xuddi tünügün mitroda héliqi qéri xotun éytqandek:
− aldamchi
Ikkimizning birdinbir ortaqliqi−wehime,
Biz da’im birlikte uning chöyündek awazini anglaymiz,
U xuddi chaygha oxshash yiliklerge singip kirip
Andin mehkem uyup kétidu.
Men taghning midirlishini körüwatimen,
Mawzu ijad qilishning zörürlikini séziwatimen,
Déngizning qarlighach uwisidiki perwazigha qarawatimen.
Sen méni ré’alliqqa sörep kélidighan qorqunchluq küch,
Mashina dessiwetken qonchaq,
Chinliqta poqqa we sen’etke oxshaysen.

2

Yaz pesli, u bir süyqest
Ilastikiliq eslimilerde aqsap kétiwatqan
Dadamning öydin qoghlan’ghan chaghdiki qaytar makani,
Lay kariwat.

Tünügün yamghur yaghdi, sen bilmeysen,
Uning bichare awazi hélighiche derex gholliri ichide yangrimaqta,
Men özümni barliq qurt-qongghuzlargha chétishim kérek:
Guman birdin yoqalghanda
Peqet shularla
Peqet shularla manga özümni gumran qilidighan küch béreleydu.
Qeshqerdiki héytgah meschitining aldida parche
Sétilidighan neshe éniq ésimde,
U méning erzimes baliliqim.
Bügün men bir qolni
Poyiz dérizisidin sunulghan bir qolni eslep qaldim,
Uni mehkem este tutush üchün men ghayet zor bedel tölidim.
Chünki u
Sésip kétish hoquqidin waz kechken idi.
Etrapimdiki heqiqiy boshluq ölüm shatliqini élip kélidu,
Boghuzumgha asta kirip, ashqazanning eng chungqur yérige qarap aqidu.

3

Men jinsiy ajizlarning sapma keshke bolghan
Öchmenlikini ögen’gen.
On töt yéshimda
Chish aghriqi tüpeylidin urghan prokayin
Okulining tesiri téxiche pütünley tügigini yoq,
Ümitsiz bir chüshtin kéyinde. Lékin
Men qaytalaymen, séning yéninggha qaytip baralaymen!
Döngköwrüktiki sésiq su azgilidin bashqa
Men yene némidin ümid küteleymen?
Men layning puriqini purawatimen.
Menmu heqiqiy yashap baqqan emes,
Chiragh öchken chaghdiki soghuq qarangghuluq,
Oghriliqche ananizim
Piyenchükke aylan’ghan bir millet
Manga hujum qilip kélidu.
Esqer manga qarap:
«yaraysen kasapet!» dep warqiraydu.
Wehalenki,
Men shekil yaratmidim.
U méning eng axirqi kozirim.
Men oquwatimen, terge chömülüp oquwatimen,
Erwahlarning obrazi süzük tére renggini chekkilep chiqidu,
U közümge tashlan’ghan büyük nur qayturghuch.

Tahir hamutning terjimhali

Sha’ir, rézhissor tahir hamut 1969-yili qeshqerde tughulghan.1986-yildin bashlap edebiy ijadiyetke qedem qoyghan. 1992-yili merkiziy milletler inistituti (hazirqi merkiziy milletler uniwérsitéti)ning uyghur til-edebiyati kespini püttürgen. Hazirghiche yüz parchidin artuq her xil zhanirdiki edebiy eserliri, terjime eserliri we maqaliliri türlük metbu’atlarda élan qilin’ghan. Uning xenzuche yézilghan «yaz bir süyqest», «ariliq» dégen ikki parche shé’iri xéylongjiyang xelq xelq neshriyati 1994-yili neshr qilghan «esir axiri: junggodiki gholluq 500 sha’ir» dégen toplamgha kirgüzülgen. Uning bir qisim shé’irliri «yüreksiz söygü(1996)», «qeshqerdiki yer shari(2000)» qatarliq toplamlargha kirgüzülgen. 2000-yili uning «gherb modérnizim edebiyati éqimliri» dégen kitabi shinjang xelq neshriyati teripidin neshr qilin’ghan. Tahir hamutning «jenubqa seper» we «93 qurban héyt harpisi» namliq ikki parche shé’iri amérikida chiqidighan «esebiy at» (Crazyhorse) zhurnilining 2011-yilli aldinqi yérim yilliq sani (omumiy79-sani)da in’glizche-uyghurche sélishturma shekilde élan qilin’ghan. Bu zhurnalgha tahir hamutning qisqiche terjimihalimu bérilgen bolup, uningda tahir hamutni «uyghur modérnizm shé’iriyitining eng közge körün’gen wekilliridin biri» dep atighan. Tahir hamutning «qeshqerge qaytish» namliq yene bir parche shé’irining én’glizche terjimisi amérikida chiqidighan dangliq edebiyat zhurnili «déngiz qoltuqi qirghiqi» (Gulfcoast) ning 2012-yilliq 24-sanida élan qilin’ghan we terjimihali bérilgen. Tahir hamut 1998-yildin bashlap kino-téléwiziye sahesige kirip, köpligen téléwiziye hékaye filimi, höjjetlik filim, edebiyat-sen’et filimi we chong tiptiki sen’et kéchiliklirige rézhissorluq qilghan. 2007-yilidin bashlap tekliplik profféssor süpitide, shinjang sen’et inistituti kino-téléwiye-drama fakoltétida ders ötüp kéliwatidu. U 2009-yili shinjang izgil kino-téléwiziye shirkitini qurghan, hazir shu shirkette ishleydu.

http://www.azizisa.org/index.php/2016/03/18/tahir_hamut_sheirliri/

Tengritagh Akademiyesi torturasi

21.03.2016

Sha’ire chimen’gül awutning terjimhali:

Yash sha’ire chimen’gül awut 1973-yili 6-dikabir qedimiy sheher qeshqerde tughulghan. 1991-yili ottura mektepni püttürüp qeshqer pidagogika inistitotining jonggu til-edebiyat kespige qobul qilin’ghan. Uning aliy mektepte oquwatqan mezgiliridila shinjang yash ösmurler neshiriyati teripidin tunji shé’irlar toplimi «tetur chiqin» neshirqilin’ghan, 1996-yili oqush püttürüp qeshqer uyghur neshriyatigha xizmetke teqsim qilin’ghandin buyan hazirghiche uyghur tehrir bölimide muherrir bolup ishlewatidu.

Uning arqa-arqidin neshir qilin’ghan «qisas ghunchisi», «tash yapraq», «barsa kelmes yol» qatarliq shi’érlar toplamliri oqurmenlerning izchil yaxshi bahasigha irishken. «shor deryaning u teripi» namliq dastani 14-nöwetlik «xantengri edebiyat mukapati »gha irishken.

Chimen’gül awut 2004-yili shinjang boyiche ötküzülgen tunji qétimliq «ayallar edebiyati muhakime yighini »da «shinjangdiki on meshhur ayal edip » ning biri bulup bahalan’ghan. «barsa kelmes yol» namliq shi’érlar toplimi 2008-yili 11-ayda memliketlik 9-nöwetlik az sanliq milletler «tulpar edebiyat mukapati »gha érishken.

Sha’ire chimen’gül awut yene edebiyatqa oxshashla sen’etningmu küchige sel qarimay öz iqtidarini namayan qilip yol échip algha ilgirlewatqan yashlirimizning biri. U tékistini yazghan, izzet iliyas orunlighan «siim-sim yamghur» namliq naxsha shinjang uyghur aptonom rayuni boyiche ötküzülgen moda naxshilar musabiqiside altun mukapatqa érishken. U, shinjang qarluq midiya pen-téxnika cheklik shirkiti bilen hemkarliship ishligen «muhebbet menzili» namliq ikki qisimliq kino pilastinkisi 2010-yili 3-ayda bazargha sélin’ghandin bashlapla amma arisida belgülük tesir qozghighan.
Ichimdiki otni bir u biler,
Bir allah biler:
«yalghuz kéyik taghda qaldi,
Kün chüshkidek yer barmu?
Bu qismetni igem saldi,
Ép qachqudek er barmu»
Nozugum!
Atlarning kishneshliri anglandi,
Hesretlirim hesritingge baghlandi.

Töwende Chimengul Awut Eserliridin Zoqlining

————————————————————————

 
Kütüsh

Aptapqa qaqlidim yalghuzluqumni,
Qismetning payani köründi timtas.
Sen nede meghrursen ézildi baghrim,
Közümni bosh yumup qildim men qiyas.

Kimlerni yad etting ,kimlerni küttüng,
Méhrimde barliqing bolmaqta ayan.
Aldirash yolni késip ötkensen belkim,
Axirini oylashtin qilimen guman.

Térekler qaraydu manga bek ghemkin,
Boyungdek bir ishench parlaydu yarqin.
Yenila sen aman qalisen jénim,
Tuyuqsiz zéminda yüzberse qirghin.

Mung basqan közliringni esliyeleymen,
Sen chuqum öyüngdin chiqqan lawuldap.
Mana yene bir kün ötti ming teste,
Yultuzlargha qoshuldum yolunggha qarap !

* * * * *

Ayalmu yamghur …

Tebi’et tökidu méning yéshimni,
Léwimni chishleymen chidaming üchün.
Özümdin, méhringdin kécheleymen, bes,
Biperwa bolghin sen we yaki ökün.

Eynekmu yighlaydu gülge qoshulup,
Térekler tiklinip turar behuzur.
Shaxlarni silkitip baqmidim téxi,
Patqaqlar chécheklep köymekte meghrur.

Chong yolda künlüksiz kétiwatimen,
Yirtilghan paypiqimda chaqnaydu bir nur.
Chéchimni chuwushqa barmidi rayim,
Bilmeymen, men hazir ayalmu, yamghur…

Baghrimdek süzük hem baghrimdek chongqur,
Siqilip, silkinip horlanmaqta yer.
Oylisam, sangila dep baqmaptimen,
Yashighum kep qaldi sheytandin beter!

* * * * *

Oghlumning qaniti

Men perwish eyligen chimlar xaru – zar,
Sen dessep cheyligen güllerde hid bar.
Men söygen seherning quyashi yoqtur,
Sen tamghan kökligen ünlerde qut bar.

Men tökken ter bilen yashnaydu azab,
Sen tökken köz yashta ümid chayqilar.
Qismitim ay bolup parlisa mungluq,
Xiyaling yultuzdek tün’ge tarqilar.

Wisalning jehlide bolsammu chulchul,
Her seher baghrimgha’aqisen tim – tim.
Dunyada héchkimsiz yashiyalaymen,
Sen turghach méhrimge chiliship, jénim.

Azabim xilwiti sanga natonush,
Ayniydu, ah,unda méning barliqim.
Qumushluq leyleydu ghalibliqimda,
Anamning qoligha chiqsa targhiqim.

Zerdabtek issiqmen, yardek güzel,
Dadamning munglirini yalmaydu orman.
Jan balam, churuldap ketseng bitaqet,
Tuyular qushlargha kirgendek zuwan.

Közüngdin yamrighan menggülük otni,
Parchilap alemge chapsammen toluq.
Texingge el bolup kökler tebi’et,
Yar bolghach qissedin yasalghan qowuq.

Söyisen tupraqni chapchishliringda,
Kökkimu sozisen qolungni hazir.
Awazing chongqurida qumlarning tepti,
Taghlarning sülkitidin parlaysen axir!

* * * * *

Chimenistan

(1)

Azap pütken wujudumda sézermen misli ghelyanni.
Qazarmen tirniqim birle bésilghan izgü armanni.

Yüsüp chüshken quduqta ay yuyunsa kök charaslaydu,
Perq etmes hayat berqi süzük köz yash bilen qanni.

Wisalning peyti bir merre, likin qismetliri cheksiz,
Kézermen bir ömür qehrim xarap etken bu ormanni.

Qiyami öchmigen lewler lighirlar chüsh siyaqida,
Qepezge tashlighay kimler köyük alqandiki danni.

Ishqsiz bir künüm ötse yaghar qelbimge ming külpet,
Küter tünning chimenzari aramliq istigen janni.

(2)

Yiringliq lew payanidin taramlar ishq lawa chendan.
Hayat kökide parlaydu dili hörler urup xendan.

Qedemler örkishi yalmap yutar oylarni, aylarni,
Xazanliq yoldimu, heyhat, tépilmas shu kebi ghemxan.

Qiyandek yamrighan chachlar bedenler qehrige tal-tal,
Köyer her lehze köz yashta chécheklep sham kebi arman.

Chaqar eynekni, bilmeysen, sozulghan qaysi qabil qol?
Qilar méhringde toxtawsiz xiyallar dehshiti jewlan.

Ömürning selkini yelpüp öter güllerni, yollarni,
Purar xushbuy azabmu hem quchaq achsa chimenistan.

(3)

Etirgül shaxliri qat-qat köyer timtas yüreklerde
Eqil zenjiridek derdlik bulut yamrar peleklerde.

Hararet teptidin yashnap kökergen chüsh bayawani
Uchurma bolmighan qushtek buquldaydu tileklerde.

Ishik, tungluk étilgen ching shamalning shepisi kirmes
Likin tamlar qaraslaydu mihir singgen bileklerde.

Qonaqliqqa kirip ketken juwanning közliri kündek
Pütün xuwluq-azaplarni chiqar yögep éteklerde.

Chimenler baghrida nemxush qedemler selkini yumran
Xiyalning qurdishi birla bexit-söygü kéreklerge.

(4)

Chilan renglik toruq atni minip kelsengmu ne hasil?
Bolalmaymen mana emdi séning weslingge men na’il.

Künüm ötkende yamghurluq ünümni baqmiding anglap
Bileleysen séghinchimni hayat bolsangla, ey aqil.

Méning qehrimge rengdashtur hidimni sezmigen shu yol
Yushurmaymen, nésip bolmas manga habil we ya qabil.

Qilichlap öz ténimni, ah, qoyashni eylisem sewda,
Biraq shu demde zenjirlep dimes héchkim méni qatil.

Söyülgen, söygnim rasttur ömürlük qismitim birle
Qalarmen eslinip sheksiz chimenlikte, xuda adil!

(5)

Yürekning béghishi birle ghuwa ün yanchilar ret-ret,
Sürenler ewjide bu dem qara közdin aqar zulmet.

Rizq shaxida shildirlap üzülgen ushbu nurluq ten
Süzük qan mewjide yamrar ghéripliqqa bérip taqet.

Mihir azghunliqi singgen chighir yollarda susizliq
Ümid gülsheni cheylen’gen azapta bir tutam rahet.

Wisal-héjran perqsizdur xiyallar bolmisa tutqun,
Uchar roh qushliri atesh dawanlardin tilep apet.

Köyer jan mülki herkimning chéqinlar deshtide shu chagh
Dawalghuydu güzel chüshtek chimenler yashnighan xilwet.

(6)

Silkiner ten qorghini xulqi-siyaqi misli qar.
Sezgüler hijride kündin izdeydu közler sherm-ar.

Teshwishi yoqtur köyük rohning azabtin zerriche,
Ehli insanlar bilur bunda muqeddes naxsha bar.

Ay yüzide supsüzük dagh nurlinar pil-pil qilip,
Ah, ölümning dehshiti qilmas köngül chölida kar.

Qiz chanaydu chachlirini hesen-hüsen yitken kiche,
Ghunchilaydu titrigen barmaq ara bir séhritar.

Qush péyi tozup tökülgen baghlarmu hich solghun emes,
Yapyéshil ot hem chimendek dil qesrige köchken bahar.

(7)

Éghir demlerde sen bar dep léwimni chishlidi qan-qan,
Qolumni jüplidim mungluq yürekimge yasap aywan.

Riyazet istigen qushtek qonup men tün piraqigha
Bulut chökken qaraqimni qilip hemde özümge dan.

Lighirlar irigen yultuz közümni yummiqim müshkül
Qongurreng chach kebi, heyhat, charaslap köygini orman.

Aramim peslide köklep iman süyide nurlanding
Balam, emdi yene ming ret jénim birle bérey derman.

Nadamet chekmeydu héchbir er chimenlik bolmisa qaqshal
Anang köksidin qan aqsa özeng bash bop köter ghelyan.

(8)

Yépinchamni shamal qayrip uchursa sen taman künde,
Piraqinggha ilin’ghaymu yénip atesh bolup tünde.

Sulayman hékimiti birle yasharghaymu hayat wesli,
Makani köktiki qushning tilini bilse ger bende?

Közüngning zulmiti chirmap shorap yitken bu baghrimni,
Bu dunyaliq mélim shu dep awaylap yürimen tende.

Tiniqlar ewjini pütken ulughluqqa chökelmes kim,
Léwini qan qilip kakkuk pighan chekse ghérip ünde?

Yaqangni sök, yéshingni tök qénim deryagha aylansun,
Jimi alem guwah bolsun chimenning yiltizi sende.

(9)

Puchulap külgin ününgde hijringni sen etseng bayan.
Bir sanga mushtaqliqim alem ara bolur ayan.

Köksi chungqur kök déngizning astida yürgen béliq
Wesli imkani pütüp bolghan yunusqa hör makan.

Qismitimni müshkülat kelküni hich qilmas xarab,
Sen méning baghrimda nurdek chayqilip bolsang aman.

Ishqimiz hem mihrimizdin ot bolup yansa zimin,
Kar qilamdu külkimizge bu hayat salghan toghan!?

Mey bolup pishqan ümidning lehzide bir tal chimen,
Qiyghitip duldulliringni qol sozup kelgin janan.

(10)

Biz méngip güllükke kelsek ay méngip yanimgha keldi.
Ol piraqingning oti emdi bu janimgha keldi.

Silkitip sumbul chéchimni eylisem baghrimni qan,
Sen uchurghan izgü qushlar aylinip tarimgha keldi.

Qehritan künler uzap qaldi yiraqta hemmisi,
Mihring uyutqan nur-ziya bu köngül gharimgha keldi.

Yayridim ashiqliqimni peymane eylep dil üchün,
Esh’arlirimning sülkiti qaynighan qanimgha keldi.

Sende bolghach yette iqlim ghulmanlirining berkiti,
Barche xush hid, bar pezilet gül chimen baghimgha keldi.

(11)

Sewrningmu chéki bardur, murad weslingni gül qilghin.
Musheqqet ichre bu janni qara bextingge ul qilghin.

Quruttin paklinip eyyub yuyun’ghan nur-ziya birle,
Köyüshni istiseng shudem aramingni uyul qilghin.

Jarahettek wilildaydu bulaqning közliri, erkem,
Éqishni bilmigenlerni köngül baghida tul qilghin.

Yéshini mey qilip tutqan ghéribning kökside xenjer,
Urulsa sen taman herdem salam birle qobul qilghin.

Jahan yektaliri bilgey chimenning qurdishi ottur,
Meger bilseng bu ömrüngni ishq ehlige qul qilghin.

Bu «chimenistan» – sha’ire chimen’gül awutning qeshqer uyghur neshriyati teripidin 2003-yil 4-ayda neshr qilin’ghan «tash yapraq» namliq shé’irlar toplimidin élin’ghan

* * * * *

Héchkimge démidim

Shu qeder tinich hem rezildur etrap,
Hijranning rengngide mey boldi künler.
Ademler özige tüzgen qanundek,
Güllerning yiltizigha chökmekte ünler.

Közümni bush yumup hayajan bilen,
Qurughan liwimni qanattim güldek.
Sangila aylandi yenila jénim,
Béghimda uchup yürgen yalghuz képinek .

Héchkimge démidim sighin’ghinimni,
Qiyamlar zerdapqa qoshuldi bir-bir.
Xudini bilmestin köyidu qoyash,
Men yene yashashqa könmen axir.

Chidashqa mejbursen tersaliqimgha,
Qushlarmu perwazini élip kétidu.
Kéchining yarisi qalar shu péti,
Bu ömür su dekla éqip ötidu.

Bimalal uzaymen hesretlirimdin,
Baghrimda poreklep échilar kech küz.
Kimkine, bilgüm bar ol zamanlarda,
Yari üchün tayaq yégen bir ming alte yüz!

* * * * *

Mentiqisizliq

Séghindim men séni ghayib perishtem,
Bilimen, senmu hem séghinding méni.
Muzlighan tupraqqa issiq yash töküp,
Kélisen dunyagha men ölgen küni.

Séghinding sen méni mejroh perishtem,
Bilisen, menmu hem séghindim séni.
Sangimu, mangimu natonush lékin,
Qebridin anglan’ghan bowaqning üni.

(sha’irening ”tetür chéqin“ namliq toplimidin)

* * * * *

Bügünmu shundaqla ötüp ketti, hey …

Keng yéyip olturimen éteklirimni ,
Waqitmu shuqeder ketmekte yumshap .
Urulardimighimgha issiq ter hidi ,
Yultuzmuchaqnaydu méhrimdek qanap .

Qiriq birkéche hem kündüzmu ötti ,
Sanaymen barmiqimda künlerni tekrar .
Nawadachöchekke aylansa dunya ,
Oghuzxan tulparigha minetti derhal .

Bir qachqun kéletti darning aldigha ,
Yaki biryalghuz qiz bolatti xanish .
Bügünmu shundaqla ötüp ketti hey …
Tilidim özemge chidam we qarghish .

* * * * *

Noruz shéxida chimenqush

Nawada noruz bir tal gül bolsa,
Échilidu méning qelbimde.
Nawada noruz tamche yash bolsa,
Tökülidu méning bergimge.

Nawada noruz yalghuz qush bolsa,
Qepisimde uxlar bu kéche.
Yarisini püwleymen tiniqlirimda,
Menmu qush bolimen taki tangghiche.

Nawada noruz qara yer bolsa,
Kötüridu yene uyghurni.
Nawada noruz bük orman bolsa,
Danlitidu tümen qurghuyni.

Nawada noruz bir pichaq bolsa,
Yéngisar pichiqi bolar u choqum.
Anarmu yérilidu yürektek axir,
Künlermu-tunlermu peqet bir yutum.

Ashu pichaqta yélim kolaydu qeshqerlik ayal,
Piyaz chanaydu közliri yum – yum.
Étizidin kök téridu köklemdek külüp,
Pichaqning bisida chéchekleydu qum.

Nawada noruz bir tulpar bolsa,
Chulwurini éshimen chachlirim bilen.
Tuyaqliridin tozusa köyükning hidi,
Yüzlirimni tosumen romilim bilen.

Shamal qayriyalmas, hijran pükelmes,
Ishiq yolimizdiki noruz shéxini.
Men sanga démisemmu bilisen belkim,
Néme bilen yughuluq hesret déghini.

* * * * *

Gülber

Gül ‍iding yapraghi yaqut,
Gülber désem küler ‍iding.
Yanlirimda shox kiyiktek,
‍aylinip yürer ‍iding.

Közliringde süzülüp,
Toqquz bulaqning suliri.
Gülberdégende newbahar,
Nale qilatti bulbuli.

Gülber disem bergen gülüng,
Qilghan ‍öyümni baghwaran.
Bextimizning yültuzini ,
Seylane qilghan biz haman.

Pushtimizdin kün törelgen,
‍aymu hem hemra ‍idi.
Gülber disem ‍öchti ‍ünüm,
Gülber séni tupraq yidi.

Ne qilay bu pütmishimge,
Derdubalaler mendidur,
Kirpigingni saye qilghin,
Méning ‍aramim sendidur.

2016.3.15 qeshqer

* * * * *

Barsa kelmes yol

Kishneydu tebi’etke qoshulup illiq,
Eslime körkide qan bolghan yürek.
Yalghuz bir ayaldek yiqildi yerge,
He ene, yénimdila késilgen térek.

Méhrimge séni dep yaghmaqta topa,
Ajayip güzel hem ajayip dehshet.
Bilemsen, mendiki azab hozuri,
Mushu dem térek bolup köklidi ret- ret.

Shundimu chul-chul bolup ketmidim yene,
Sükütni men sendin ögen’gen, jénim.
Baghlirim payxan bolsun, taghlirim qamal,
Yash bolup aqmidim hergiz bir témim.

Shu kéche asmanda séning yultuzung,
Közümdin zulmetni tartqan awaylap.
Issiq bir tuyghuda jughuldaymen, ah !
Sen yene u yolda turghandek shu tap.

Qeghezdek népiz hem quruqtur waqit,
Ishxana ezmekte xiyallirimni.
Shiwirlap baqimen özümge tekrar,
Waz kéchish, irade dégenliringni

Sadamgha shé’ir oqup bergüm kélidu,
Klinton suxanidin chiqidu heywet.
Amalsiz shirediki bir qewet changni,
Sen tutqan qolumda sürtimen ret- ret.

Müshükning tirnaqliri ésimge kélip,
Bir quta siyahni tökimen yerge.
Anilar xatirjem, atilar razi,
Qizini bersila obdan bir erge.

Öyümning ishikidiki qapqara qulup,
Sharaqlap échilar kéchidek goya.
Ot yaqsam ochaqqa chay qaynitay dep,
Ömürlük pighanim qaynaydu chayda.

Chéchimni chuwumay, yalang ayagh pétim,
Chéqilghan eynekke qaraymen illiq.
Dérize tüwide chéchekler timtas,
Jan balam at étip oynighan chiwiq.

Heyranmen, héslirimgha tökidu arman,
U bilip qalghandek könglümdikini.
Baghrimda béliqtek piltinglap turup,
Oquydu sadirning qoshaqlirini.

Paxtining ichide bir tal chogh saqlap,
Künlerni ötküzüsh asanmu emes.
Qushlarning derdini sözliyelmeydu,
Qurughan gül bilen liq tolghan qepes.

Mashina chaqida cheksiz ré’alliq,
Chanalghan yilandek tolghandi yollar.
Kéchining tiniqini yalmaydu yultuz,
Ah , yene mulayim kirishti qollar.

Bu yolda térek yoq, chimlar körünmes,
Yiraqta wilildar kocha chirighi.
Üch ishek harwisi uzidi lerzan,
Kélidu uningdin saman puriqi.

Heyranmen, héslirimgha tökidu arman,
U bilip qalghandek könglümdikini.
Baghrimda béliqtek piltinglap turup,
Oquydu sadirning qoshaqlirini.

Paxtining ichide bir tal chogh saqlap,
Künlerni ötküzüsh asanmu emes.
Qushlarning derdini sözliyelmeydu,
Qurughan gül bilen liq tolghan qepes.

* * * * *

Tiziq

1
Jan parem ,
Sen chida !
Taghlarning derdini ,
Sularning weslini ,
Topining qedrini ,
Hichkim sendek sizelmeydu .
Köklem üchün
Baghrini xun itelmeydu .

Jan parem ,
Menmu chiday !
Kechmishingni ,
Kelmishingni ,
Pütmüshingni ,
Hichkim mendek söyelmeydu .
Bexti üchün yighlap turup külelmeydu .

Jan parem ,
Séni kütiwatimen …
Pilsirat köwrikidin ötiwatimen ,
Yürikimni
Séning qolungda tutiwatimen .

Jan parem
Bu kütüsh
Tashtek éghir emes ,
Yashtek hem chongqur .
Manga dégen gepliringni
Oyludum bir qur….

Sen manga ishen ,
Bu künler
Hergizmu emestur kishen!
Chidaminggha jénimni birey,
Qizil gülge qénimni birey.
Seherdiki ibaditimde ,
Saqliqingni xudadin tiley …

2
Asmaninggha qaridim,
Yultuz bolup taridim.
Séni dep ghunchilighan ,
Güllirimni puridim .

Erkikim
Ishen’gen taghliringda kiyik yatmidi,
Ya birsi özini
Baghringgha kélip atmidi .
Mana emdi
Séni söyginim
Kimlerge bilindi zulmet ?
Etrapimizgha ghewgha patmidi !

Yighliyalmidim,
Küldüm qaqahlap .
Qowurghamni
Birtal-birtaldin
Qoydum yaraqlap.

Chachliringni
Barmiqimda taridim .
Séni dep ötküzgen
Tiziqlirimni sanidim .

Tiniqliring,
Qiliqlirim…
Untuldurdi bizge hemmini .
Közlirimiz qapqara,
Lékin qismet ,
Bextimizni qilalmas qara .

Qaraslidi söngikim ,
Yérilmidi yürikim !
Saqalliq yüzüngge aylandi dunya ,
Arimizdin
Ötüp ketti birtalla oqya …

3
Kétiwatimiz!
Doqmushtiki maylamchi bala,
Döng köwrüktiki sertirach ,
Shiwaq basqan qongurreng tupraq ,
Hemme-hemmisi
Shéwirlidi biz üchün .
Ghaltektiki lengpu mu ,
Lighirlidi biz üchün .
Puxadan chiqqudek
«uh» dédim .
Warqiridim bimalal
Yénimdiki méning lükchikim !!!

Ishiq lerzide
Tonurdiki kök samsisi soyuldi,
Bulaqlarning közlirimu oyuldi.
Yollar manga,
Qizirip pishqan chilandek
Tügülüp yatqan yilandek
…….tuyuldi .

Kétiwatimiz!
Bu qowuqtin kirdim sen bilen,
Öyüngning derizisige qaridim birdem .
Bir qiz güllükte oynawatidu ,
Keynimizge qayrilsaq
Ikki tagh
Baghrimizni arlawatidu …

Berdashliqing
Topa qildi ténimni .
Yighlap turup
Chiqarmidim ünümni .
Kétiwatimiz!
Barche azap
Arqida qaldi…
Taghlarmu,
Tashlarmu,
Chidiyalmay baghrini yardi!!!!!

* * * * *

Séghindim méhirlik tillashliringni

Qushningmu öyi bar qurtningmu hem,
Öyümning tamlirigha qaridim jimjit.
Séghindim méhirlik tillashliringni,
Waqitla yénimdin ötidu ship – ship.

Közümni bosh yumdum kirishti chishim,
Tatliq bir hés bilen kettim jughuldap.
Jenggahtiki attek kishner ré’alliq,
Chéchimni taridim sangila atap.

Bu kütüsh bir ömür kütkinimge teng,
Chachlirim deryadek dolqun yasidi.
Men shundaq raziliq berdim hayatqa,
Peryadim baghrimni kélip qapsidi.

Men burun nelerde yalghuz perishan,
Sen burun nelerde ot bolup yan’ghan.?!
Gunah bolsa emdi séni söyüp qalghinim,
Adem bilen hawaning barliqi yalghan!!!

* * * * *

Mashina közniki chéqilsimu ah

Zimistan qushliri qon’ghan zenjirdek,
Yürekke chirmiship köymekte bir ot.
Jarahet baghridek issiq dunyayim,
Kel ünsiz, muzlighan qollirimni tut.

Yéqimsiz wisaldek külsün tebi’et,
Qar kéchip turayli birdem yanmu yan.
Muhebbet hem nepret késishken demde,
Sarghayghan héslardin sirghimisun qan.

Mashina közniki chéqilsimu ah,
Köz yéshing ümidni qalmisun söyüp.
Men emdi uzaymen xiyalliringdek,
Chünki biz hijran’gha qélishqan könüp.

* * * * *

Kechür, qarlighichim

Choquma eynekni, omaq qarlighichim,
Ussuzluq béreymen alqanlirimda.
Özümni bimalal tashliyalmaymen,
Sen köyüp qarayghan gülxanliringgha.

Yarilan’ghan tumshuqung échishsa sim-sim,
Horlan’ghan tiniqimda qoyaymen püwlep.
Yéshimda yusam ger qanatliringni,
Baghrimdin yulghunup uchuwer örlep.

Kechürgin sen üchün salmaymen uwa,
Boghqum yoq méhrimde erkinlikingni.
Chünki kök asmanla toluq bilidu,
Ah, séning shu qeder yenggillikingni.

* * * * *

Bir tamche nur

Mini élip qachalmas hichkim,
Qumushluqqa ot quyalmas hem.
At minishni ögen’güm kélip,
Yighliwaldim ün sélip birdem.

Qushtek yenggil qushtek omaq men,
Chayning renggi süzüldi asta.
Shor örligen aliqanlarda qum,
Bir tamche nur sanjildi tashqa.

Chipildaydu yamghur yéqimliq,
Tüteklerni qilghanche yeksan.
Anilarning közidiki mung,
Köklimekte bolup bük orman.
Ü
Oynaydighan bala barmu

Su ichide örüm–örüm chach,
Gül bergidek yérildi qat–qat.
Barmiqimda ochum–ochum nur,
Ap’aq tamgha yazimen peryad.

Ögzisi yoq öydin tolun ay,
Qariyalmay bolmaqta chak–chak.
Nemxush putlar silkiner yénik,
Yamghurdiki xiyalgha oxshap.

Kichiklikte yasighan öyüm,
Kélip qaldi yene yadimgha.
Unlirim–qum, séyim–yopurmaq,
Ash étettim balilirimgha.

Külüp sélip özümche ghemkin,
Échiwettim rojeklirimni.
Aynisun dep kéche baghrida,
Chéchiwettim chécheklirimni.

Aq tash, kök tash,
Derya boyi süzük tash.
Séning bilen men adash,
Oynaydighan bala barmu.

Bolmisimu bu jayda bir tagh,
Eks sada yandi ah derhal.
Hayat dégen mushudur belkim,
Ot ichige tashlandi ayal.

Aq tash, kök tash.
Derya boyi süzük tash,
Oynay désem deryada,
Yolum tursa qara tash…

* * * * *

Nozugüm

Nozugum!
Séni chaqirsam
Qomushlar titrep ketti,
Yalang ayagh putlirimgha tiken patti.
Sen yénimgha kelmiding,
Qolungdiki pichaqni qolumgha berding.
Chuwulghan chachlirimiz,
Yirtilghan köynikimiz…
Soghuq shamalda yelpündi,
Közlirimiz yiraqlargha telpündi.

Nozugum!
He…
Özimizche külüshüp kettuq,
Yéshimiz bilen,
Topilarni lay,
Qomushlarni ney ettuq.
Nozugum
Qolliringni mujudum.
Lewlirimni qanighudek chishlidim,
Bir chaghlarda menmu,
Sendek qéchishni,
Sendek köyüshni,
Sendek ölüshni oylaydighan qiz idim!
Atlarning kishneshliri anglandi,
Peryading bilen
Yürek baghrim daghlandi:
«taghdin chüshken lay süni,
Süzüp icher er barmu?
Nozuk bashigha mung chüshti,
Élip qachar er barmu? »

Nozugum!
Qepezde sayraydu méning bulbulum,
Uningmu taghi bar,
Belbéghida pichaq,
Yürikide daghi bar!
Menla échilidighan
Qiyametlik baghi bar…
Méningmu sanga oxshash towlighim kéler!chimen’gül awut shé’irliri
Sehipe:Shé’irlar, Shexisler baha:0 dane 16-03-2016
Chimengul Awut
Kütüsh

Aptapqa qaqlidim yalghuzluqumni,
Qismetning payani köründi timtas.
Sen nede meghrursen ézildi baghrim,
Közümni bosh yumup qildim men qiyas.

Kimlerni yad etting ,kimlerni küttüng,
Méhrimde barliqing bolmaqta ayan.
Aldirash yolni késip ötkensen belkim,
Axirini oylashtin qilimen guman.

Térekler qaraydu manga bek ghemkin,
Boyungdek bir ishench parlaydu yarqin.
Yenila sen aman qalisen jénim,
Tuyuqsiz zéminda yüzberse qirghin.

Mung basqan közliringni esliyeleymen,
Sen chuqum öyüngdin chiqqan lawuldap.
Mana yene bir kün ötti ming teste,
Yultuzlargha qoshuldum yolunggha qarap !

* * * * *

Gülber

Gül ‍iding yapraghi yaqut,
Gülber désem küler ‍iding.
Yanlirimda shox kiyiktek,
‍aylinip yürer ‍iding.

Közliringde süzülüp,
Toqquz bulaqning suliri.
Gülberdégende newbahar,
Nale qilatti bulbuli.

Gülber disem bergen gülüng,
Qilghan ‍öyümni baghwaran.
Bextimizning yültuzini ,
Seylane qilghan biz haman.

Pushtimizdin kün törelgen,
‍aymu hem hemra ‍idi.
Gülber disem ‍öchti ‍ünüm,
Gülber séni tupraq yidi.

Ne qilay bu pütmishimge,
Derdubalaler mendidur,
Kirpigingni saye qilghin,
Méning ‍aramim sendidur.

2016.3.15 qeshqer

* * * * *

Barsa kelmes yol

Kishneydu tebi’etke qoshulup illiq,
Eslime körkide qan bolghan yürek.
Yalghuz bir ayaldek yiqildi yerge,
He ene, yénimdila késilgen térek.

Méhrimge séni dep yaghmaqta topa,
Ajayip güzel hem ajayip dehshet.
Bilemsen, mendiki azab hozuri,
Mushu dem térek bolup köklidi ret- ret.

Shundimu chul-chul bolup ketmidim yene,
Sükütni men sendin ögen’gen, jénim.
Baghlirim payxan bolsun, taghlirim qamal,
Yash bolup aqmidim hergiz bir témim.

Shu kéche asmanda séning yultuzung,
Közümdin zulmetni tartqan awaylap.
Issiq bir tuyghuda jughuldaymen, ah !
Sen yene u yolda turghandek shu tap.

Qeghezdek népiz hem quruqtur waqit,
Ishxana ezmekte xiyallirimni.
Shiwirlap baqimen özümge tekrar,
Waz kéchish, irade dégenliringni

Sadamgha shé’ir oqup bergüm kélidu,
Klinton suxanidin chiqidu heywet.
Amalsiz shirediki bir qewet changni,
Sen tutqan qolumda sürtimen ret- ret.

Müshükning tirnaqliri ésimge kélip,
Bir quta siyahni tökimen yerge.
Anilar xatirjem, atilar razi,
Qizini bersila obdan bir erge.

Öyümning ishikidiki qapqara qulup,
Sharaqlap échilar kéchidek goya.
Ot yaqsam ochaqqa chay qaynitay dep,
Ömürlük pighanim qaynaydu chayda.

Chéchimni chuwumay, yalang ayagh pétim,
Chéqilghan eynekke qaraymen illiq.
Dérize tüwide chéchekler timtas,
Jan balam at étip oynighan chiwiq.

Heyranmen, héslirimgha tökidu arman,
U bilip qalghandek könglümdikini.
Baghrimda béliqtek piltinglap turup,
Oquydu sadirning qoshaqlirini.

Paxtining ichide bir tal chogh saqlap,
Künlerni ötküzüsh asanmu emes.
Qushlarning derdini sözliyelmeydu,
Qurughan gül bilen liq tolghan qepes.

Mashina chaqida cheksiz ré’alliq,
Chanalghan yilandek tolghandi yollar.
Kéchining tiniqini yalmaydu yultuz,
Ah , yene mulayim kirishti qollar.

Bu yolda térek yoq, chimlar körünmes,
Yiraqta wilildar kocha chirighi.
Üch ishek harwisi uzidi lerzan,
Kélidu uningdin saman puriqi.

Heyranmen, héslirimgha tökidu arman,
U bilip qalghandek könglümdikini.
Baghrimda béliqtek piltinglap turup,
Oquydu sadirning qoshaqlirini.

Paxtining ichide bir tal chogh saqlap,
Künlerni ötküzüsh asanmu emes.
Qushlarning derdini sözliyelmeydu,
Qurughan gül bilen liq tolghan qepes.

* * * * *

Tiziq

1
Jan parem ,
Sen chida !
Taghlarning derdini ,
Sularning weslini ,
Topining qedrini ,
Hichkim sendek sizelmeydu .
Köklem üchün
Baghrini xun itelmeydu .

Jan parem ,
Menmu chiday !
Kechmishingni ,
Kelmishingni ,
Pütmüshingni ,
Hichkim mendek söyelmeydu .
Bexti üchün yighlap turup külelmeydu .

Jan parem ,
Séni kütiwatimen …
Pilsirat köwrikidin ötiwatimen ,
Yürikimni
Séning qolungda tutiwatimen .

Jan parem
Bu kütüsh
Tashtek éghir emes ,
Yashtek hem chongqur .
Manga dégen gepliringni
Oyludum bir qur….

Sen manga ishen ,
Bu künler
Hergizmu emestur kishen!
Chidaminggha jénimni birey,
Qizil gülge qénimni birey.
Seherdiki ibaditimde ,
Saqliqingni xudadin tiley …

2
Asmaninggha qaridim,
Yultuz bolup taridim.
Séni dep ghunchilighan ,
Güllirimni puridim .

Erkikim
Ishen’gen taghliringda kiyik yatmidi,
Ya birsi özini
Baghringgha kélip atmidi .
Mana emdi
Séni söyginim
Kimlerge bilindi zulmet ?
Etrapimizgha ghewgha patmidi !

Yighliyalmidim,
Küldüm qaqahlap .
Qowurghamni
Birtal-birtaldin
Qoydum yaraqlap.

Chachliringni
Barmiqimda taridim .
Séni dep ötküzgen
Tiziqlirimni sanidim .

Tiniqliring,
Qiliqlirim…
Untuldurdi bizge hemmini .
Közlirimiz qapqara,
Lékin qismet ,
Bextimizni qilalmas qara .

Qaraslidi söngikim ,
Yérilmidi yürikim !
Saqalliq yüzüngge aylandi dunya ,
Arimizdin
Ötüp ketti birtalla oqya …

3
Kétiwatimiz!
Doqmushtiki maylamchi bala,
Döng köwrüktiki sertirach ,
Shiwaq basqan qongurreng tupraq ,
Hemme-hemmisi
Shéwirlidi biz üchün .
Ghaltektiki lengpu mu ,
Lighirlidi biz üchün .
Puxadan chiqqudek
«uh» dédim .
Warqiridim bimalal
Yénimdiki méning lükchikim !!!

Ishiq lerzide
Tonurdiki kök samsisi soyuldi,
Bulaqlarning közlirimu oyuldi.
Yollar manga,
Qizirip pishqan chilandek
Tügülüp yatqan yilandek
…….tuyuldi .

Kétiwatimiz!
Bu qowuqtin kirdim sen bilen,
Öyüngning derizisige qaridim birdem .
Bir qiz güllükte oynawatidu ,
Keynimizge qayrilsaq
Ikki tagh
Baghrimizni arlawatidu …

Berdashliqing
Topa qildi ténimni .
Yighlap turup
Chiqarmidim ünümni .
Kétiwatimiz!
Barche azap
Arqida qaldi…
Taghlarmu,
Tashlarmu,
Chidiyalmay baghrini yardi!!!!!

* * * * *

Séghindim méhirlik tillashliringni

Qushningmu öyi bar qurtningmu hem,
Öyümning tamlirigha qaridim jimjit.
Séghindim méhirlik tillashliringni,
Waqitla yénimdin ötidu ship – ship.

Közümni bosh yumdum kirishti chishim,
Tatliq bir hés bilen kettim jughuldap.
Jenggahtiki attek kishner ré’alliq,
Chéchimni taridim sangila atap.

Bu kütüsh bir ömür kütkinimge teng,
Chachlirim deryadek dolqun yasidi.
Men shundaq raziliq berdim hayatqa,
Peryadim baghrimni kélip qapsidi.

Men burun nelerde yalghuz perishan,
Sen burun nelerde ot bolup yan’ghan.?!
Gunah bolsa emdi séni söyüp qalghinim,
Adem bilen hawaning barliqi yalghan!!!

* * * * *

Mashina közniki chéqilsimu ah

Zimistan qushliri qon’ghan zenjirdek,
Yürekke chirmiship köymekte bir ot.
Jarahet baghridek issiq dunyayim,
Kel ünsiz, muzlighan qollirimni tut.

Yéqimsiz wisaldek külsün tebi’et,
Qar kéchip turayli birdem yanmu yan.
Muhebbet hem nepret késishken demde,
Sarghayghan héslardin sirghimisun qan.

Mashina közniki chéqilsimu ah,
Köz yéshing ümidni qalmisun söyüp.
Men emdi uzaymen xiyalliringdek,
Chünki biz hijran’gha qélishqan könüp.

* * * * *

Kechür, qarlighichim

Choquma eynekni, omaq qarlighichim,
Ussuzluq béreymen alqanlirimda.
Özümni bimalal tashliyalmaymen,
Sen köyüp qarayghan gülxanliringgha.

Yarilan’ghan tumshuqung échishsa sim-sim,
Horlan’ghan tiniqimda qoyaymen püwlep.
Yéshimda yusam ger qanatliringni,
Baghrimdin yulghunup uchuwer örlep.

Kechürgin sen üchün salmaymen uwa,
Boghqum yoq méhrimde erkinlikingni.
Chünki kök asmanla toluq bilidu,
Ah, séning shu qeder yenggillikingni.

* * * * *

Bir tamche nur

Mini élip qachalmas hichkim,
Qumushluqqa ot quyalmas hem.
At minishni ögen’güm kélip,
Yighliwaldim ün sélip birdem.

Qushtek yenggil qushtek omaq men,
Chayning renggi süzüldi asta.
Shor örligen aliqanlarda qum,
Bir tamche nur sanjildi tashqa.

Chipildaydu yamghur yéqimliq,
Tüteklerni qilghanche yeksan.
Anilarning közidiki mung,
Köklimekte bolup bük orman.
Ü
Oynaydighan bala barmu

Su ichide örüm–örüm chach,
Gül bergidek yérildi qat–qat.
Barmiqimda ochum–ochum nur,
Ap’aq tamgha yazimen peryad.

Ögzisi yoq öydin tolun ay,
Qariyalmay bolmaqta chak–chak.
Nemxush putlar silkiner yénik,
Yamghurdiki xiyalgha oxshap.

Kichiklikte yasighan öyüm,
Kélip qaldi yene yadimgha.
Unlirim–qum, séyim–yopurmaq,
Ash étettim balilirimgha.

Külüp sélip özümche ghemkin,
Échiwettim rojeklirimni.
Aynisun dep kéche baghrida,
Chéchiwettim chécheklirimni.

Aq tash, kök tash,
Derya boyi süzük tash.
Séning bilen men adash,
Oynaydighan bala barmu.

Bolmisimu bu jayda bir tagh,
Eks sada yandi ah derhal.
Hayat dégen mushudur belkim,
Ot ichige tashlandi ayal.

Aq tash, kök tash.
Derya boyi süzük tash,
Oynay désem deryada,
Yolum tursa qara tash…

* * * * *

Nozugüm

Nozugum!
Séni chaqirsam
Qomushlar titrep ketti,
Yalang ayagh putlirimgha tiken patti.
Sen yénimgha kelmiding,
Qolungdiki pichaqni qolumgha berding.
Chuwulghan chachlirimiz,
Yirtilghan köynikimiz…
Soghuq shamalda yelpündi,
Közlirimiz yiraqlargha telpündi.

Nozugum!
He…
Özimizche külüshüp kettuq,
Yéshimiz bilen,
Topilarni lay,
Qomushlarni ney ettuq.
Nozugum
Qolliringni mujudum.
Lewlirimni qanighudek chishlidim,
Bir chaghlarda menmu,
Sendek qéchishni,
Sendek köyüshni,
Sendek ölüshni oylaydighan qiz idim!
Atlarning kishneshliri anglandi,
Peryading bilen
Yürek baghrim daghlandi:
«taghdin chüshken lay süni,
Süzüp icher er barmu?
Nozuk bashigha mung chüshti,
Élip qachar er barmu? »

Nozugum!
Qepezde sayraydu méning bulbulum,
Uningmu taghi bar,
Belbéghida pichaq,
Yürikide daghi bar!
Menla échilidighan
Qiyametlik baghi bar…
Méningmu sanga oxshash towlighim kéler!
Ichimdiki otni bir u biler,
Bir allah biler:
«yalghuz kéyik taghda qaldi,
Kün chüshkidek yer barmu?
Bu qismetni igem saldi,
Ép qachqudek er barmu»
Nozugum!
Atlarning kishneshliri anglandi,
Hesretlirim hesritingge baghlandi.

————————————————————————

Köyüwatqan bughday

Men ashu quyrughluq yultuz hemminglar qaghighan ,
Qarangghu ka’inatta nishansiz , qararsiz sergerdan .
Söygin méni qisaskarning qolidin bérip qoyghan ,
Eng axirqi qisas pursitidek .
Men ashu kishimen derextiki sayem oyup élin’ghan,
We shu kündin bashlap öldi dep qaralghan.
Söygin méni qizip ketken méngiside telwe qatilning,
Peyda bolghan qalaymiqan xam xiyalidek.
Men ashu bughdaymen jennetmu ot bilen daghlap köydürgen,
Tomuzdiki qoyash nurimu muzlitip titretken.
Söygin méni xarlinish késilige giriptar bolghandek.
Gheyri eqliy kishilerning qorshawida eqilge meptun bolghandek.
Men ashu börimen sughuq yaltirar ustixanlirim daxan ayal qolida…..
Tarqilimen epsundek tupraq, hawa, yalqun we sugha.
Söygin méni kün bilen ay bir siziqta toghra kélip hemel burjida,
Uchrashsimu altinji derijide, yüz bermigen möjizilerdek

2004- yili yil 25- awghust, ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Ana til

Bir dostumning yawrupagha makanlashqinigha xéli yillar boldi
Uzaqi yil jiger rakida yat sheherde közini yumdi
Ayali yawrupaliq
Ballirimu shu yerde ösken
Köz yumush aldidiki birdinbir arzusi
Ana til – uyghur tilida wédalishish iken
Epsus, héchkim chiqmighan iken.
Shunga u ayaligha deptu :
Men tughulup anglighan tunji til uyghur che idi
Yighlisam ata – anam uyghur tilida bezleyti
Söyetti, silayti
Apam uyghur tilida elley éytatti
Elley tatliq uxlitatti, anglimay uxlimaytim
Kéchiche köz yummaytim, qara bésishtin qorqattim
Tunji bolup uyghur tilida söygüni tuydum
Tunji bolup uyghur tilida güzellikni sezdim
Tunji bolup uyghur tilida erkinlik ishittim
Tunji bolup uyghur tilida eqilge érishtim
Gep qilishni ügendim
Tunji bolup uyghur tilida bildürdüm manga lazimni
Tunji bolup uyghur tilida ayan qildim aghriq – zarimni
Tunji bolup uyghur tilida köz – köz qildim shatliqlirimni
Tunji bolup uyghur tilida bayan qildim muhebbitimni
Uyghur tilida qurup chiqtim pütün rohiy dunyarimni
Bu tilsiz bu dunyaning körisiz gumranini
Gösh tinim bashqilarchün tejribixanigha aylinar
Kallam zérikishlik girammatika kitabi we lughetke aylinar
Xuddi birsi méning éghizimda gep qiliwatqandek
Chünki men uzun yillar kéyin
Ana yurttin ayrilip bu dunyani andin bildim
Yene nurghunlighan özge millet we tillar bar
Til üginish jeryani hemishe ayrilish azabigha chirmishiwalidu
Ikkinchi tilning ögeylikidin qutulghili zadi bolmaydu
Men peqet mewjutmen ana tilimda
Birdinbir ziminimdur, yol yoq ishghalgha
Erkinmen men peqet ana tilimda
Birdinbir chüshümdur, yol yoq buzushqa.

2005-yil 11-ayning 29-küni biyjing

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Etigen tuyghusi

Herküni etigen
Eski tüski tergüchining qopal we set awazi
Ishiklerning qislachliridin
Dérizining qislachliridin
Bar küchi bilen kirer öyge sighdilip
Échinishliq emestur belkim bu awaz
Biraq qopal we setlikidin
Échinishliq anglinidu shu qeder
Yéter yadimgha
Nurghun jaylarda
Qélipqalghini adrésim we télifon nomurimning
Shuning bilen hés qilimen
Yoqatqandek nurghun nersini
Yoqatqandek sézimen hetta
Eng muhim ichki sirlirimni
Chong kochilarda
Qépyalingach hés qilimen özümni
Chünki héchkim kelmeydu izdep
Héchkim manga urmas télifon
Belkim ular oghriliqche nelerdidur köziter méni
Nomusizlarche qilar tamasha télifon nomur we adrésimni
Tamasha qilghandek reswalarche sirlirimni
Sirtqa chiqishqa pétinalmastin
Hemmini tillaymen bunda olturup
Eski tüski tergüchining set we boghuq awazi
Binalargha chüshken aptap jilwisi
Yotqandin kötürülgen tenning bedboy puriqi
Tang atqinini
Étirap qilishqa qistar kishini
1993 ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Ayallar

Ayallar, ah, ayallar!
Sen ashu su sen barche yaritilishtin awal qarangghuluqta dawalghup turghan
Sen eng deslepki térritoriye, jennetni bedel qilip érishken
Sen eng deslepki esirisen erlerning ölüm bilen tégishken
Sen eng deslepki shadliqsen jinayet we azab bilen yükselgen.
Ayallar, ah, ayallar!
Insaniyet mehrum boldi jennettin ayallar üchün
Ige bolup azabqa sézip yetti ulughluqini özining
Shundin béri hem mehrum boldi ayaldin,
Érishkini peqetla sharabning tektidiki mestlik we xam xiyal
Ayallar xuddi jöylüshtek,xuddi jinayettek yoshurundi zulmet ilkige.
Ayallar, ah, ayallar!
Yumilaq shekillerge tolghan séning ézitqu téning
Meghlubtur u yerde barche pelsepe
Pétagoras éytqan ikkinchi ret ötkili bolmas birla deryadin
Lékin séning téningde
Oxshimighan dewrlerde we bashqa-bashqa jaylarda
Késip ötkinim yenila shu bir derya.
Hazirghiche wujudumda köyüwatqini hem
Sen yette bashliq yalmawuzdin sorap kelgen ot.
Ayallar, ah, ayallar!
Mehkumluqtekla eqilni qilisen weyran
Telwilikni tugh qilip tiklep
Siyasiyni ayighingda qilisen payxan
Béshi barlarni bash egdürduq,tizi barlarni tizlandurduq. Lékin
Zémin, bésiwélish, bayliq, hoquq we bulap – talash hemmisi yalghan
Zorawanliq bir wasite
Ayallargha erlikni körsitidighan
Ayallarni kemsitish, meghrurluq we zorluq
Emeliyette

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Qeside

Séning rohing pütün dunya
– hérmin hessy,«sddixartixa»din

Qach – qachta muzdawanda tonglap qalghan jesetler ichidin méni tonuyalamsen? Panah tartqan
Qérindashlar salduriwaldi kéyimlirimizni. Hazirmu undin ötseng uchraydu yalingach
Jesetlirimiz. Qetli’amni ular manga muhebbet dep tangghanda
Bilemsen men sen bilen bille
Üch yüz yilliq uyqudin oyghinip tonumaydu ular bir birini, bilmeydu hem özining uluqliqini
Zeherni ésil sharab bilip xoshalliq bilen ichiwetken men
Ular kochilardin ghayip bolghan gewdemni izdep tapalmay yürgende
Bilemsen men sen bilen
Kallilardin yasalghan ashu munar ichide bar méningmu kallam
Qilichning ittik galliqini sinash üchünla kesken méning kallamni. Qilich aldida
Biz söygen sewep netije munasiwiti xuddi telwe ashiqning wujudidek gumran bolghanda
Bilemsen men sen bilen bille.
Bazarda égiz tumaqliqlar qarigha élish meshiq nishani bolghanda méngisige oq sanchilghan kishining chirayi azabliq sozulup,
Özining ölüsh sewebini bilmek bolup qarighan közining aldida jallatning gewdisi ghuwaliship yoqalghanda
Oq sanchilghan méngidiki qizip ketken tepekkurda eks etkini méning gewdem, ashu chaghda
Bilemsen men sen bilen bille
Sharab ichish qan ichishtinmu éghir gunah hésablan’ghan ashu dewrlerde, bilemsen adem qénida chögiligen tügmende tartilghan unning temini? Elshir nawa’i
Esebiylerche xam xiyal qilip chiqqan sharabning temi ülge élin’ghan méning qénimdin
Cheksiz sirliqlashqan ashu mestlikning eng chongqur qatlamlirida
Bilemsen men sen bilen bille.

2006- yil 3- ay, béyjing, shixongmin

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Yalmawuz naxshisi

Ah , xuda !
«men ademmu emesmu ?»
Peyda bolup baqmighan bundaq xiyal kallamda
Chünki
Men ezeldinla adem
Yetmidim téxi yoqilish meqamigha
Qorqimen
Xuddi pichaq biligende chiqqan awazdek
Yaki shamalda lepildigen bayraq awazidek
Qaghighan ündin
Qorqimen
Tarixning qarangghu jaylirida sen bilen uchrishishtin
Gahida peryad qilimen sewebsiz
Gahida qah – qah külimen sewebsiz
Héchbir adem yémes güshümni méning
Ötküzmidim yette yilni étkapta öngkürde
Sinay téghighimu chiqip baqmighan
Ispat bular hemmisi ademlikimge
Yene ashu xunük karidor
Yene ashu muzdek soghuq égiz boy ayal
Peqet ular
Kuchilarda tolup yürgen qizlardek
Jinsiy ezasi yoqmidu dégen
Shübhige salalmas kishini
Lékin
«ular ademmu emesmu ? » dégen
Xiyal peyda bolup baqmighan zadi kallamda
Ular xuddiy xiyaly tuyghudek yéqin bolsimu
Ular xuddiy öz ténimdek yiraq bolsimu
Biraq bir qétim
Chong kochida
Ademler topining ichide
Adem emestek sézip qaldim özümni tuyuqisz
Chünki sen soriding mendin :
Liwingdiki u kimning qéni? Bérelmidim men jawap
Shundin béri
Qara renglik qan tammaqta séning qapqara kölenggengdin
Baliliqning yultuzlar nurigha tolghan asmini
Chüshlirimde emdi ayan bolmaydu qayta
Biraq néchün yene
Téxiche boynungda shu sedep marjan
Qutilalmay yüremsen yaki
Azapliq baliliqning
We yasap oynighan , yamghurda qélip irip ketken
Lay qonchaqlarning wehimilik sayiliridin
Qéni sendiki
Tügimes ewlad qaldurush istiki ?
Qéni sendiki
Teshnaliqimni qandurghudek qan ?
Qéni sendiki
Yételmeslik üchünla qilin’ghan arman ?
Kel , jinsiy zorawanliqqa giriptar bolghuchi
Shumluqtin bisharet bergüchi shamaldek
Süyüp ötkin yüzümni
Hoqushtek
Kéchilerni titiretsun nazliq ünliring

1991- yili 23– may ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Reqibler

Ular – reqibler . Muresse yoq arida zadila
Yol mangar bir – birige tamamen qarishi yönilishke
Biraq haman bir küni
Peyda bolidu ular choqum birla noqtida
Chünki yer shari yomilaq
Mutleq qarangghuluqni nishan qilghuchi
We
Yoruqluqqa mangghuchimu qaytmas keynige
Biraq haman bir küni
Peyda bolidu ular choqum birla dewrde
Chünki tarixmu chember sheklide

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Franz kafka

Franz kafka ölüsh aldida
Bir dostigha qilghan wesiyet
Köydüriwétish heqqide qolyazmilirini
Xalimighan sirini ashkare qilishni namehremlerge,
Biraq dosti qilghan anga asiyliq.
Franz kafka
Yazghan dadisigha tapshurulmas xet,
Biraq ashkarilap
Qildi uninggha asiyliq pütün insaniyet.
Hemme adem tonup yetkende yerning yumilaqliqini
U bérip baqqan jahanning eng chet girweklirige,
Bayqighan yerning chasa ikenlikini;
Chünki dunyaning shekli da’irside emes gé’ométiriyening.
Ré’alliqtin chinraqtur uning xam xiyali
Shunga giriptar bolghan u qorqunch késilige,
Qorqunich bésip cheksiz girdawni körüp yetkende.
Bu yerdiki obzorlarda éytilishiche:
Girigoriy① yashighan bolsa bashqa tüzümde
Awaylap söyüsh we silashlargha érisher iken qurut bolsimu
Chünki qurut idi ashu obzorchilarmu.
Kafka da’im anglap qalatti
Ziminning nalisini we qoyashning chirqirishini,
Angliyalmas bundaq awazni héchkim,
Chünki héchkim chüshkünlishelmes uningdek.
Menmu anglap qalghandin kéyin shu awazlarni
Xiyal qilattim kafkadek yazghuchi bolushni
Biraq axiri aylinip qaldim peqet uning bir pérsunajigha.
Kafka ümidsiz emes,
Héchnimidin kütmise ümid, üziletti ümid némidin?
Del mushudur kafkaning barliq azabining menbi’i
Men kafkaning soghaq peryadini da’im sézip
Turimen. U öz jarahitige qelemni sanjip
Töshük achqan. Shuning bilen uning yiringliq gülliri②
Uning mexpi söygüsidek
Insaniyet aldida yalingachlan’ghan;
We basqunchiliq qilin’ghan. Chünki
Tenhalarghila xastur peqet söygü,
Söygü muhtaj xilwetke sirgha.
U özining jismaniy halitidin halqip chiqip
Tengri bilen alaqilashmaqchi bolghan siddixartxadek
Ayallarning béqinidin tughulghan emes,
Biraq u dadisi teripidin xarlan’ghanda
Öydin chiqip ketmeymu
Enjür derixi astida yette künni ach ötküzmeymu
Bilgüchige aylan’ghan.
Lamalardek
Sekratta yatqanlargha
Qandaq ölüshni ügitishni bileligen.
Menmu öydin chiqip kettim
Olturup tarim deryasi boyida
Yighlidim eslep ötüken téghini.③
Sezgülerning éziqturishidin zadila
Qutilalmidim. Axiri közümni oyup tashlap
Özümni chah ichige tashlidim
Perhat tursun qéni dégenlerge
Chahning ichide,
Yoldashliri yilan chayan dégeysen…④

2003- yil, noyabir

Izahatlar:
①girigoriy kafkaning «özgirip kétish» dégen esiridiki bash pérsunaj.
②kafkaning «yéza doxturi» dégen esirige qarang.
③dawud eleyhissalamdin kéyin beni isra’il qewmi duch kelgen chong tutqunluqta ular yol boyi éytqan naxshida mundaq ikki misra bar:
Olturup babil deryasi boyida
Yighliduq eslep zi’on téghini.
On ikki muqam tékstlirige qarang.

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Momiya

Chirimey keldi momiyalar nechche ming yillap
Toxtimastin ichip kelgech méning qénimni
Qedimiy qebristan’gha kirgen ékispiditsiychi
Éziqti sansiz sirliq belgilerning arilirida
Hazirqi dewrde peqetla belgilerbiz hemmimiz
Éziqidu arimizda erwahlar
Awan’gart sheperengler
Yol bashlaydu cheksiz zulmet ichige qarap
Qalaq perwanilar
Yol bashlaydu küyüp turghan otning ichige
Üchinchi xil tallash yoq
Yol tapalmaymiz otturisidin yalqun bilen qarangghuluqning
Biz choqun’ghan asmanni tosuwaldi qaghilar
Titiridim sayisida ularning . Janliqlar ichide
Tarixi eng uzun janiwar chiwin
Biraq u tutim bolup baqmighan . Chirqiraydu
Képinekler qiyamettin bérip bisharet
Ular gumran salahiyet weswessidin
Jimjitliqtin qorqidu tawap qilghuchi
Chünki mehrum bolidu u barche tallash pursetliridin
Biraq men sersan mamkapmen, shamal méni uchurar heryan
Qarghilish, haqaretke uchrash , süyqest we tehdit
Bizning birdinbir bayliqimiz mana bular hemmisi
Shunda momiyalar tirilidu xuddi wabadek
Tosiwaldi közlirimni qaghilarning sayisi
Körelmeymen qansirap ketken quyashni
Bekmu azapliq eng axirqi tallash basquchi
Momiyalar ayan bolar shu chaghda
Issiq qan’gha ige idi ashu tenler ilgiri
Qaghighin muhebbetni, nezir qilip
Éqit issiq qénimni. Zeherlik
Qorqunuchluq chüshlerni toqughuchi ömüchükler
Sersan mamkapmen, shamal méni uchirar heryan
Sergerdanmen asman bilen arisida zéminning
Xalimaymen qarangghuluq ichide ghayip bolushni
Xalimaymen lawuldighan ot ichide menggü küyüshni
Sergerdanmen gülxan bilen arisida zulmetning
Biraq sendek qorqmaymen qarangghuluqtin
Qorqmaymen soghuq tupraqtin
Shunga momiya bolghum yoq hergiz
Peqet
Peqet menggü axirlashmas tallashlar üchün

2004- yil 7- yanwar ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Derwish

Bash süngiki quyashqa qaqlan’ghan asiy
Chöcheklerning chöllükliride
Yéqinlashsang otqa qanchilik
Barar sayeng zoriyip shunche
Birliship ket shunga ot bilen
Chünki sen ötküzeleydighan birdinbir gunah
Xam – xiyal qilish
Telwilikning éziqturishigha
Heqiqeten qiyindur berdashliq bérish
Sen sudin qorqisen. Chünki
Ölgili tas qalghan iding tunjuqup
Bash süyini ichiwilip qorsaqtiki chéghingda
Shunga sen tallighan derwishlikni susiz chöllerni
Telwiliking tutqanda hettaki otni
Tughulupla kön’gen qéchishqa
Qéchip chiqqandin kéyin qorsaqtin
Bash süyidin qéchish bilenla
Ötküzdüng pütün ömrüngni
Ot we suning uchrishishidin
Bulghanmighan altun renglik qum
Qizliqtek pak, pakliqtek mewhum
Qaraqchilarning depsendisi, aqti qilinish we yallugh
Ashu chöl üchün erziydu choqum .
Qachqin sudin !
Chak – chak bolup yérilsun tenliring
Qedimiy sheherning xarabisidek
Ziyaret qilsun söngekliringni
Karwanlarning ateshliri .

2004- yil mart ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Chöl epsunliri

Cheksiz chöl hemmini yutup kétidu . Bizge qalghini
Peqetla ashu eqliyeler ölümdek sirliq hem cheksiz
Bu eqliyeler bizni tunjuqturmaqta. Uning wehimiside
Chong bolghan bir ewlad
Yüzlinelmes qarangghuluqtiki
Hayattekla özgirishchan, idrak qilish qiyin bolghan bisharetlerge
Ah , anar güli , ah men qachqunning panagahim
Qaytip chiq tepekkürning wehimisidin
Qaytip chiq zulmetning tesellisidin
Isteysen barche kishi teripidin tashliwitilishni
Qéchip bérip pütünley natunush bir sheherge
Chüshkünlishish xumaringni qandurghidek sheherge
Her bir kocha, her bir bulung
Élip kelgen natunushluqtin mest bolushni
Biraq bular özgiridu etila, xuddi ré’alliqtek
Ah , anar güli , ah , méning jinayitim
Qaytip chiq qarangghu obraz ilkidin
Qaytip chiq awal jaza höküm qilinip andin ötküzgen jinayettin
Qarap baq eynekke, körgining néme ?
U sen emes, kichiklitilgen körünishi qarangghuluqning
Sen méning söyginim, méning birdin bir zulmitim
Sen oyghunush mumkin bolmighan chüsh
Ejdadimiz bizni qaghap sorighan topa
Uchup kirdi ispirittin qurulghan qarangghuluqqa
Telwilerche yélinjatti sudiki anar gülini
Déding : unda taptim menggülük shebnem
Qaytip chiq ziminning bala yatqusidin
Qayitip chiq shu enjür derixi astidin
Tapalamsen zadi sen méni ? Her qandaq bisharet
Sanga körsitip bérelmes nishan
Tönügünki qara boran kömüwetti barche izlarni
Qum ichide qaldi qan izi
Anar güli köymekte jennet ichide
Chünki sayisi yoq peqetla otning
Ah , anar güli , ah , méning cheksizlikim
Qaytip chiq ziminning bala yatqusidin
Qaytip chiq shu enjür derixi astidin
Sen méning söygünüm, uruqlaymen dep
Hetta söngekliringmu kettimu yoqap ?
Aylinip axiri zeherlik yilan’gha
Astimda deryadek lömshiydu téning
Tapalamsen zadi sen méni ?
Men ashu deryadiki ün sélip yighlighan saye
Ah , anar güli , ah , méning axirqi telwilikim
Qaytip chiq iblisning yuruqluqidin
Qaytip chiq tengrining qarangghuliqidin
Bilmeymiz , uyunning rizhissori kim ?
Yoq bunda bizningki sehne sözimiz
Biz bu yerde peqetla jabduq
Köyüsh bizning birdin bir qatilliq quralimi
Amalsizmiz özimizni tutiwélishqa
Ah , anar güli , ah , méning idrakim
Qaytip chiq , söygüning tunjuqturishidin
Qaytip chiq azabning meptunliqidin

2004- yil 25- noyabir. Ürümchi

* * * * * * * * * * * * * * * * *

Zawalda uxlighuchi

Qorqunch we ghezep gumran qilghan
Imzasiz xet yazghuchining salahiyitini
Chingdalmaqta arxip xaltisi
Yürek tiqilmisigha giriptar bolghuchining yürikidek
Yézishmaqta ular toxtimay méning jinayitimni
Goya zawalda uxlighan ademning méngisige gugum singip kirip
Rak hüjeyrisi yaki qatnash hadisisini toqup chiqqandek
Ayalim hajigüldin kelgen télifun méni oyghutiwétidu
Tuyuqsiz tartip chiqidu méni chüshsiz qarangghu uyqudin
Dada! deydu oghlum
U bilidu körüp baqmighan bowisining ismini
Mana bu méning barliq yoruqluqum
Télifun simining yene bir uchidiki oghlumning
Qarashliri dadamgha, méyiqida külüshliri momamgha oxshaydighan chirayidiki
Ipadilerni inchike tesewur qilimen
Zawalda uxlap qalghanda
Peyda bolushtin awalqi we yoqulushtin kéyinki qarangghuluq
Tuyuqsiz kelgen wehimidek ténimni jansizlashturghanda
Oghlumning tatliq awazi manga ikki qarangghuluqning arisidiki cheksizlikni körsitidu
Zawalda uxlap qalghan ibrahimning chüshide
Ayan bolghini ikki ming yilliq sersanliq
Biraq men undaq uluq emes
Pütün milletning teqdirini chüshiyelmeymen
Méning chüshiyeleydighinim peqetla öz teqdirim
Oghlum xuddi tangdek bu chüshtin oyghutidu.