http://secretnutritions.com/2017/04/apple-seeds-and-cancer/

https://www.qarlighach.com/ozini-korstish-ozige-ishenmeslik-we-kemterlik/

Bu yazımızda, Orta Asya Türklerinde genel olarak görülen Y-DNA haplogruplarından yola çıkarak Türklerin genetik tarihini ele alıyoruz. Türki halklarda çoğunlukla görülen Y-DNA haplogrupları, MÖ 46.000-65.000‘de ortak atalarda birleşmektedir. Bu bağlamda Türklerin binlerce yıl içerisinde farklı haplogruplara bölünerek oluşmuş kültürel, tarihi ve lisani bir soy birliği olduğu görülmektedir.

Genetik araştırma verileri, Türklerin tek bir haplogruptan değil, en az 14 haplogruptan müteşekkil olduğunu göstermektedir. Aşağıda listesini verdiğimiz bu haplogrouplardan yaklaşık 12 tanesi (G, H, I, J, K, L, N, O, P, Q, R, T), 48.000 yıl önce F haplogrubu idi. F haplogrubundan türeyen erkeklerin binlerce yıl içerisinde y-str değerlerinde mutasyon gerçekleşmesiyle yeni haplogruplar oluşmuştur. F haplogrubu, Moğollarla ortak atamızdan 65.000 yıl önce ayrılmıştır. Bugünkü Türklerin ataları MÖ 65.000 ilâ 46.000 yılları arasında F haplogrubu idi. Aynı tarihlerde Moğolların ataları ise C haplogrubu idi. Türklerin ata haplogrubu (F), MÖ 46.000 ilâ 20.000 yılları arasında çeşitli mutasyonlara uğrayarak alt kollara ayrılmış ve yeni haplogruplar oluşmuştur.^[F]  Teknik olarak 48.000 yıl önceki atalarımız temel alınırsa, şuan F’nin alt dallarındaki tüm Türkler için F haplogrubundan türeme denilebilir.

F haplogrubundan türeyen alt haplogruplar (özellikle G, H, I, J, K, L, N, O, P, Q, R, T), Orta Asya Türklerinde görülen Y-DNA haplogruplarıdır. Bazı Türk boylarında da görülen C haplogrubu ve alt dalları ise en fazla Moğollarda ve Tunguzlarda görülmektedir. Bu iki haplogrup (C ve F), 65.000 sene önceki CF haplogrubundan türemiştir.^[CF]  Bununla birlikte C, D ve E haplogruplarının bazı alt dalları da, F haplogrubu kadar yoğun olmasa da Türkler arasında görülmektedir ve Türk toplumunu oluşturan ön Türkler arasında yer almışlardır.

Türklerin atayurdu olarak bilinen Orta Asya’da Türkî kabilelerde F haplogrubu ve alt kollarını yoğun miktarda görmek mümkündür. Alt grupların dağılma yönleri dikkate alındığında, F haplogrubunun dağılma noktasının Orta Asya olduğu tahmin edilmektedir. Nitekim F haplogrubunun kolları Afrika’da pek görülmemektedir. Ayrıca F paragrubunun Kazaklarda, Sarı Uygurlarda, Özbeklerde, Tibet, Çin ve Himalayalarda görülmesi, bu ata haplogrubunun Orta Asya’dan dağılmış olduğunu ortaya koymaktadır.^{[2, 26]} 

İnsanlık kültürünün ilk yaşam tarzlarının izlerini taşıyan Ön Türk olarak tabir edebileceğimiz Türklerin ataları, savaşçı ve yarı göçebe olmaları nedeniyle binlerce yıl içinde çok geniş bir coğrafyaya dağılmış, bu göç dalgalarıyla çok sayıda haplogrup dünyaya dağılmıştır. Nitekim F’nin mutasyona uğramasıyla Türklüğün oluşum sürecinde farklı haplogruplar ortaya çıkmaya başlamış ve Türklerin yaşadığı aynı coğrafyada birden çok haplogrup (F’nin varyasyonları) bir arada görülmeye başlamıştır. Ancak Türklerin budunlar (Kıpçak, Kırgız, Karluk, Oğuz gibi) halinde ayrı gruplarda yaşamaları nedeniyle her bir budunda farklı haplogruplar baskın durumda olmuştur.

Günümüzde sondan eklemeli dillerin konuşulduğu halklarda ve coğrafyalarda C, D ve F haplogruplarından türeyen alt dalların görülüyor olması, sondan eklemeli dillerin (dolayısıyla Ön Türkçe’nin) doğuş noktasını, çok daha eski zamanlara götürmektedir.  F haplogrubunun türevi olan günümüz haplogrupları (G, J, N, Q, R gibi), sondan eklemeli dil konuşan diğer uluslarda (Kafkas dilleri, Ural-Altay dilleri) ve antik halklarda (Sümerce, Etrüskçe, Hattice, Elamca, Hurrice) en fazla görülen haplogrup kümesini oluşturmaktadır. F’nin yeni haplogruplara bölünme sebebi de farklı coğrafyalara dağılmalar sırasında veya öncesinde yaşanan zamana bağlı olarak mutasyonların gerçekleşmiş olmasıdır. Ancak sondan eklemeli dil konuşanların dillerinde mekanın değişmesine paralel olarak zamanla farklılaşma ve ayrışma gerçekleşmiştir; ancak bu diller sondan eklemeli olma özelliğini korumuştur. En eski Ön Asyalılar (Hattiler, Sümerler vb), Orta Asyalılar, Kafkasyalılar ve İdil-Ural bölgesi halklarının sondan eklemeli diller konuşması da bu köken birliğine işaret etmektedir. Yine F’nin kardeşi diyebileceğimiz C ve D haplogruplarının yaygın görüldüğü Moğol, Tunguz, Kore, Mançu ve Japon halkları da yapı itibariyle sondan eklemeli dil konuşan kadim halklardandır. Genetik tahminlerden yola çıkılırsa sondan eklemeli diller, yaklaşık 65.000 sene önce büyük ihtimalle benzer bir dil konuşuyordu.

Haplogruplara paralel olarak binlerce yıl zarfında otozomal genlerin mutasyona uğramasıyla farklı gen bileşenleri oluşmuş ve insanların fiziksel görünümünde bazı değişiklikler olmuştur. Otozomal bileşenler mukayese edildiğinde Türki halkların ortak genlere sahip olduğu görülmektedir. Ancak ortak otozomal genler her bir Türki toplulukta farklı oranlarda görülebilmektedir. Bu da fiziksel görünümde bir takım değişiklikleri ortaya çıkarmıştır. Y-DNA haplogrupları otozomal genlerden farklıdır.

Aşağıdaki listede Türk ırkını oluşturan Y-DNA haplogrupları ve alt dallarının, yurtdışı Türki topluluklardaki oranlarına yer verilmiştir:

C haplogrubu: Kazaklar %36 ^[1], Karakalpaklar %22.7 ^[3], Kırgızlar %8.9 ^[2], Hakaslar %5.7 ^[4], Uygurlar %4.3 ^[5]

C haplogrubu, Kazaklar, Moğollar ve Tunguzlarda yüksek oranlarda görülmesi nedeniyle Kuzey Doğu Asya özelliği olarak adlandırılmaktadır. C haplogrubunun Batı/Güney/Kuzey Türklerinde çok az görülmesi, bu haplogrubun Moğol istilası ile Türkler arasında yayıldığına işaret edebilir. Ancak C haplogrubunun bazı alt grupları çok daha eski zamanlarda Ön Türkler arasında yer almıştır. 

E haplogrubu: Çuvaşlar %14 ^[6], Kazan Tatarları %5.7 ^[6], Kazaklar %2^[1], Özbekler %1.5^[1]

Özellikle Afrika, Orta Doğu ve Yunanistan’ın güney kesimlerinde görülen E haplogrubu, Ural-Volga bölgesinde yaşayan Türki halklarda da yaklaşık %14’e varan oranlarda görülmektedir. Aslında bu oran azımsanamayacak kadar fazladır. Türklerde E haplogrubunun hangi varyasyonunun görüldüğü henüz belirlenemese de bu haplogrubun çok eski zamanlarda Ön Türkler arasında yer aldığı Ural-Volga örneklerinden açıkça anlaşılmaktadır. 

F haplogrubu: Özbekler, Türkmenler ^[26], Kazaklar %4.8 ^[2], Sarı Uygurlar %6.2 ^[2]

45.000 yaşındaki F haplogrubu, G, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T temel haplogruplarının atasıdır. F haplogrubunun bir kaç alt grubu fazla mutasyona uğramadığı için temel haplogrup F altında F*, F1, F2, F3 şeklinde sınıflandırılmaktadır. Orta Asya’da Kazaklarda ve Kuzey Çin’de Sarı Uygurlarda F* haplogrubunun ortalama %5 civarında görülmesi dikkate değer bir durumdur. Bu haplogrup Balaresque et al’in 2015 çalışmasına göre Özbekistan ve Türkmenistan’da da görülmektedir. 

Ayrıca F1, F2 ve F3 şeklinde sınıflandırılan F haplogrubu örneklerinin özellikle Hindistan, Tibet, Nepal, Çin, Sibirya gibi bölgelerde görülmesi, ilgili haplogrupların İç Asya’dan dünyaya dağılmış olma ihtimalini güçlendirmektedir.^[25]

G haplogrubu: Kazaklar %10 ^[1], Kazan Tatarları %7.6 ^[6], Özbekler %3.9 ^[9]

G haplogrubu temelde G1 ve G2 şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Kazaklar (özellikle Orta Cüz kabilelerinden Argunlar)’da en fazla G1 görülürken, Kuzey Kafkasya çevresinde, Orta Asya ve Güney Orta Asya’da G2a’nın alt dalları mevcuttur. Kazakistan’da Tatarlar ve Nogaylarda G2a daha yüksek oranlarda görülmektedir. Avrupalı Macarlarda ve Kazakistan’nın yerlisi Madjar boyunda G1 haplogrubu aynı 12 STR değerlerine sahiptir. Haber et al ve Cristofaro et al çalışmalarına göre Afganistanlı Türkmenler ve Hazaralarda G2a ‘nın P303 dalı mevcuttur. 

H Haplogrubu: Uygurlar %8^[2], Türkmenler %6 ^[3], Özbekler %3.1^[9]

Güney Asya’da daha yoğun bulunan H haplogrubu, belirli oranlarda Orta Asya Türklerinde de bulunmaktadır. Hindistan’da daha yaygın olan bu haplogrubun, özellikle Uygur Türklerinde %8 oranında görülmesi dikkat çekicidir.

I1 haplogrubu: Kazan Tatarları %11.3 ^[6], Tuymaznsky Tatarları %8 ^[6], Çuvaşlar %7 ^[6], Gagauzlar %4 ^[7]

I1 haplogrubu, Kuzey Avrupa’da en çok %37 ile İsveç, %31.6 ile Norveç, %29 ile İzlanda, %28 ile Finlandiya’da görülüyor. Bu haplogrup, Kuzeye yakın Türklerde görülmekle birlikte Orta Asya’da da cüz’i miktarda bulunmaktadır.

I2 haplogrubu: Gagauzlar %20 ^[7],  %4.7 Çuvaşlar ^[6], %1.9 Kazan Tatarları ^[6], %4 Tuymaznsky Tatarları ^[6]

I2 haplogrubu, %55.5 ile en fazla Bosna Hersek’te, %26 oranında Romanya’da görülmekte ve Balkanlarda ağırlıkta olan bir haplogruptur. Gagauzlarda ve Balkan Türklerinde yaygın bir haplogruptur. I2a, Orta Asya’da Kazaklarda ve Tatarlarda görülen bir haplogruptur.

J1 haplogrubu: Azerbaycan Türkleri %15.2 ^[8], Özbekler %2,3 ^[9], Çuvaşlar %2.3 ^[6], Tuymaznsky Tatarları %2 ^[6], Kazaklar %2 ^[1], Gagauzlar %2 ^[7]

30.000 yaşında olan J1 haplogrubu, her ne kadar Orta Doğu’da daha fazla görülen bir haplogrup olsa da Orta Asya’da ve Türkçe konuşan topluluklarda mevcuttur. J1 haplogrubunun alt dalları konusunda henüz çalışmalar yeterli değildir. J1 haplogrubu geniş bir alana yayılmış olmakla birlikte yurtdışı akraba Türklerde belirli oranlarda görülmektedir. J1, özellikle Oğuz grubu Türklerde, Tatarlar, Nogaylar ve Kafkasyalı Türklerde görülmektedir. Türklerde ve Kafkasyalılarda görülen J1 alt dalları, Semitik topluluklarda görülen J1 alt dallarından genel olarak farklıdır. 

J2 haplogrubu: Uygurlar %34^[2], Özbekler %30.4^{[2, Doğu Türkistan]}, Azerbaycan Türkleri %30.6^[20], Karay Türkleri %30^[19],  Hazaralar %26.6^[22], Kumuklar %25^[21], Balkarlar %24^[10], Litvanya Tatarları %18.9^[23], Türkmenler %17^[11], Özbekler %16^[9], Kazan Tatarları %15.1^[6], Çuvaşlar %14^[6], Nogaylar %10.4^[21], Kazaklar %7^[1]

J2 haplogrubu, yaklaşık 30.000 yıl önce Asya’da ortaya çıkmıştır. Kesin olmamakla birlikte nerede çıktığına yönelik bazı tahminler yürütülmektedir. Orta Asya’dan Avrupa’ya kadar geniş bir alanda farklı oranlarda seyretmektedir. Genel olarak Kafkasya, Batı Asya, Orta Asya, Güney Asya, Doğu Avrupa, Avrupa geneli, Balkanlarda ve hatta Amerika’da görülmektedir. J2, temel olarak J2a ve J2b şeklinde iki kola ayrılır. Türkler çoğunlukla J2a içerisinde yer almaktadır; ancak J2b de Türklerde mevcuttur. En fazla Doğu Türkistan Uygurlarında %34 oranında görülen J2, Azerbaycan Türkleri, Türkiye Türkleri, Karaçay-Balkar Türkleri, Türkmenler, Özbekler, Tatarlar ve Hazaralarda önemli oranlarda görülür. Bununla birlikte J2b’ye de Ural-Volga Tatarlarında ve Özbeklerde rastlanmaktadır. Geniş bir coğrafyada Türki halkların hemen hepsinde farklı oranlarda görülen J2’nin alt dallarına Türkî topluluklarda rastlanmaktadır. J2, Oğuz grubu Türklerde ve Uygurlarda en fazla görülen haplogruptur. Altayların kuzeyinde Demir Çağı dönemine ait iki kurganda J2 örnekleri bulunmuştur. J2a’nın ortaya çıkış yerinin Hazar Denizi’nin doğusu olduğu düşünülmektedir. 

K haplogrubu: Uygurlar %18 ^[2]

K haplogrubu da F haplogrubunun alt kollarından birini oluşturmaktadır. K haplogrubu aynı zamanda L, M, N, O, P, R, S, T haplogruplarının atasıdır. Shout et al’ın çalışmasına göre Uygurlarda J’den sonra en fazla K görülür. 

L haplogrubu: Afşarlar %57 ^[12], Özbekler %9,5 ^[9], Tuymaznsky Tatarları %4 ^[6]

L haplogrubu, en fazla Güney Asya’da görülse de Orta Asya’da Türkçe konuşan halklarda belirli oranlarda görülmektedir. Bu haplogrup aynı zamanda Tatarlarda da mevcuttur. Ömer Gökçümen’in Avşarlar üzerinde yaptığı çalışmada %57 oranında L haplogrubu çıkması Türklerin Orta Asya’dan gelirken bu haplogrubu da Küçük Asya’ya taşıdıklarına işaret etmektedir. L haplogrubu, güneyden kuzeye Türklerde görülen bir haplogruptur. 

N haplogrubu: Kazan Tatarları %28.3 ^[6], Çuvaşlar %27.9 ^[6], Kuzey Altaylılar %10 ^[13], Kazaklar %8 ^[1], Özbekler %3,9 ^[9]

N haplogrubu da Ön Türkler arasında yer almış bir haplogruptur. Türkiye’de Oğuz Türklerinde oldukça yaygın bir haplogrup olduğu gözlemlenmektedir. Bu da Oğuzların Ön Asya’ya gelirken Hazar Denizi ve Ural Dağları arasındaki bölgeden N haplogrubunu da getirdiğini göstermektedir. N haplogrubunun özelliği Kuzey Avrupa ve Kuzey Asya’da yoğun görülmesidir. Tipik olarak Kuzey Avrasya özelliği taşıyan N haplogrubu, özellikle Kuzey Sibiryalı ve İskandinavyalı halklarda görülmektedir.  Ural kökenli Nenetlerde %97.3, Hantilerde %76.6, Finlandiyalılarda %61.5, Litvanyalılarda %42, Eskimo kökenli Yupiklerde %50.6 oranlarında görülmektedir. Kuzey kutbuna yaklaştıkça yoğunlaşan N haplogrubu, özellikle kuzeyli Türklerde önemli oranlarda görülmektedir. Orta Asyalı Türklerde N haplogrubu %1 ila %10 arasında seyretmektedir. Bu haplogruba Türkiye’de özellikle Oğuz grubu Türklerde rastlanmaktadır.  

O haplogrubu: Uygurlar %10.5 ^[14], Güney Altaylılar %10 ^[13], Kazaklar %5 ^[1]

O haplogrubu genel olarak Güney Doğu Asya özelliği taşımaktadır. Nitekim en fazla Çin, Japonya, Kore, Filipinler, Tayland gibi ülkelerde görülmektedir. Ancak önemli miktarda Kazaklarda da bulunmaktadır. O haplogrubu Orta Asya’da  Kazaklarda ve Uygurlarda bulunan bir haplogruptur. 

Q haplogrubu: Türkmenler %33,8 ^[9], Özbekler %9,5 ^[9], Uygurlar %3 ^[16], Kırgızlar %2.2, Kazaklar %2 ^[1]

Q haplogrubu, Kuzey ve Güney Amerika yerlilerinde %100’e varan oranlarda görülmektedir. Avrupa ülkelerinde ise %0.5 ila %2.5 oranlarında görülmektedir. Orta Asya Türklerinde Q haplogrubu %1 ila %10 arasında görülmektedir. Ancak Q haplogrubunun Q1a1b (M25) dalı genel olarak Türkmenlerde yüksek oranlarda görülür. Q1a1a1 (M120) dalı ise Moğollar arasında belirginleşen diğer bir daldır. Yine bu haplogrup antik DNA örneği (Q1a) olarak Demir Çağı Altaylarda karşımıza çıkmaktadır. Tunguzlarda %4.2 oranında, Ural grubu Selkuplarda %66.4 ^[15] oranında görülürken, Sibirya’da yaşayan Dene-Yenisey dil ailesine bağlı Ketlerde %93.7 ^[15] oranında görülmektedir. Ancak N haplogrubu gibi bu haplogrup da Kuzeyli Türklerde belirli oranlarda görülmektedir.

R1a haplogrubu: Kırgızlar %63.5 ^[11], Özbekler %27 ^[9], Kazan Tatarları %20 ^[6], Gagavuzlar %19 ^[7], Kazaklar %15 ^[1], Türkmenler %7 ^[11]

R1a’nın özelliği Avrasya genelinde görülen bir haplogrup olmasıdır. R1a haplogrubu da J2 haplogrubu gibi Asya’dan Avrupa’ya geniş bir alanda uzanmakta ve özelliği J2’ye paralel bir şekilde kuzeyde daha yoğun görülmesidir. R1a haplogrubu Slavlar ve Almanlar gibi Avrupalı topluluklarda ortalama %50 civarında seyretse de en fazla Kırgızlarda görülmektedir. Bu haplogrubu Türki toplulukların hemen hepsinde makul oranlarda görmek mümkündür. R1a, özellikle Kırgızlarda yüksek oranlarda görülen bir haplogruptur. Bu haplogrup, Slavlardan daha çok Kırgızlarda görülür. Özellikle Altayların kuzeyindeki Türki topluluklarda yoğun görülen R1a’nın alt dalları, Altayların güneyine (Doğu Türkistan) inildikçe Uygurlar ve Özbeklerde oranı düşmektedir. R1a bir bakıma Kıpçak Türklerinde (Kazak/Kırgız/Altaylı) yoğun görülen bir Y-DNA haplogrubudur. Ayrı bir yazımızda R1a’nın Türklerde görülen alt kollarına değinilecektir. 

R1b haplogrubu: Başkurtlar %43 ^[6], Tuymaznsky Tatarları %16 ^[6], Gagavuzlar %12.5, Özbekler %11,1 ^[9], Kazaklar %7 ^[1]

R1b haplogrubu Avrasya genelinde görülmesinin yanısıra, Tuymaznsky Tatarlarında ve Başkurtlarda yaygın bir haplogroup olup, Batı Avrupa’da da yoğun görülmektedir. Türki topluluklar içerisinde en fazla Başkurtlarda görülmektedir. R1b haplogrubu da Türki toplulukların hemen hepsinde dikkate değer oranlarda görülen bir haplogruptur. Bu haplogrubun L23 dalı Orta Asya’nın güneyindeki Türki halklarda ve Türkiye Türklerinde de belirli oranlarda görülmektedir. 

R2 haplogrubu: Özbekler %3,1 ^[9]

R2, Güney Asya’da daha yüksek oranda görülse de Orta Asya Türk halklarında da görülmektedir.

T haplogrubu: Özbekler %1,5 ^[9]

T haplogrubu Asya, Avrupa ve Afrika’da düşük oranlarda görülen bir haplogrup olmakla birlikte Türklerde de düşük oranda görülen bir haplogruptur. 

11. ve 12. yüzyıllarda veya daha öncesinde Orta Asya’dan Batı Asya (Orta Doğu)’ya yapılan göçler sırasında Türkler yukarıda bahsi geçen haplogrupları da beraberinde getirmişlerdir. Günümüz Türkiye’sinde görülen haplogruplar (en çok görülme sırasına göre) J2, R1b, E1, G2, J1, R1a, I, L, N, K, Q, C, H, O, G1’in büyük çoğunluğu bu coğrafyaya 11. ve 13. yüzyıllardaki kitlesel göçler sırasında Orta Asya’dan gelmiştir.

A, B, M, S haplogruplarına Orta Asya’da henüz rastlanmış değildir. A ve B haplogrupları Afrika’da çok yoğun görülür. D haplogrubu mevcut çalışmalarda Orta Asya’da özellikle Doğu Türkistan’da az miktarda Özbekler ve Uygurlarda görülmektedir; D daha çok Çin ve Japonya’da görülen bir haplogruptur. M ve S haplogrupları ise Güneydoğu Asya ülkelerinde yaygındır. Henüz Orta Asya’da M ve S haplogruplarına rastlanmış değildir. Afrika, Orta Doğu ve Güney Avrupa’da yaygın görülen E haplogrubuna ise yine Orta Asya ve Ural-Volga(İdil) bölgesinde rastlanmaktadır.

İlhan Cengiz, www.haplogruplar.com

 

Y-DNA haplogrup dağılımlarına zamanla yenileri eklenecektir. Mevcut çalışmalardan elde edilen bazı grafikler:

KAYNAKLAR:
[1] KZ DNA Project, FTDNA
[2] Shou et al. 2010, Y-Chromosome distributions among populations in Northwest China identyfiy significant contribution from Central Asian pastoralists and lesser influence of western Eurasians. (List). Samplings.
[3] Wells, Spencer et al 2001, The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity
[4] Miroslava Derenko et al 2005, Contrasting patterns of Y-chromosome variation in South Siberian populations from Baikal and Altai-Sayan regions
[5] Xue, Yali et al 2006 Male demography in East Asia: a north-south contrast in human population expansion times
[6] Trofimov, the variability of mitochondrial DNA and Y-DNA in populations of Volga-Ural region, 03.02.07, P.111, Institute of Biochemistry & Genetics, Russia
[7] Eupedia, Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage
[8] Di Giacomo, F.; Luca, F.; Popa, L. O.; Akar, N.; Anagnou, N.; Banyko, J.; Brdicka, R.; Barbujani, G. et al. (2004). “Y chromosomal haplogroup J as a signature of the post-neolithic colonization of Europe”. Human Genetics115 (5): 357–371. PMID 15322918
[9] Julie Di Cristifaro, Afghan Hindu Kush: Where Eurasian Sub-Continent Gene Flows Converge, See Table S5.
[10] Battaglia, Vincenza; Fornarino, Simona; Al-Zahery, Nadia; Olivieri, Anna; Pala, Maria; Myres, Natalie M; King, Roy J; Rootsi, Siiri et al. (2008). “Y-chromosomal evidence of the cultural diffusion of agriculture in southeast Europe”.European Journal of Human Genetics17 (6): 820–30.
[11] Wells RS, Yuldasheva N, Ruzibakiev R, Underhill PA, Evseeva I, et al. (2001) The Eurasian heartland: a continental perspective on Y-chromosome diversity. Proc Natl Acad Sci U S A 98: 10244-10249.
[12] Omer Gokcumen, “Ethnohistorical and genetic survey of four Central Anatolian settlements” (January 1, 2008)
[13] Khar’kov, VN; Stepanov, VA; Medvedeva, OF; Spiridonova, MG; Voevoda, MI; Tadinova, VN; Puzyrev, VP (2007). “Gene pool differences between Northern and Southern Altaians inferred from the data on Y-chromosomal haplogroups”. Genetika43(5): 675–87.
[14] Michael F Hammer et al 2005, Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes Journal of Human Genetics (2006) 51, 47–58; doi:10.1007/s10038-005-0322-0
[15] Tambets, Kristiina et al 2004, The Western and Eastern Roots of the Saami—the Story of Genetic “Outliers” Told by Mitochondrial DNA and Y Chromosomes
[16] Michael F Hammer et al 2005, Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes Journal of Human Genetics (2006) 51, 47–58; doi:10.1007/s10038-005-0322-0
[17] Y-DNA Haplogroup F and Its Subclades, 2015
[18] Cinnioğlu C, King R, Kivisild T, Kalfoğlu E, Atasoy S, Cavalleri GL et al. (January 2004). “Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia”. Proc Natl Acad Sci U S A. 114 (2): 127–48. doi:10.1007/s00439-003-1031-4. PMID 14586639.
[19] Brook, Kevin A. (2014), The Genetics of Crimean Karaites, Karadeniz Araştırmaları, N: 42, p.69-84
[20] Nasidze et al., (2004)Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus
[21] Yunusbayev, Bayazit et al 2006, Genetic Structure of Dagestan Populations: A Study of 11 Alu Insertion Polymorphisms
[22] PLoS One. 2012; 7(3): e34288. Published online Mar 28, 2012. doi:10.1371/journal.pone.0034288 Afghanistan’s Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events, Note:J2a=16.6%, and J2a5=10%. The total J2 is 26.6%. See Table.
[23] Lithuanian Tatars Nobility Project, FTDNA, 37 samples in groups have been retrieved for the pie chart, 12.01.2015.
[24] Dulik, Matthew C. et al 2011, Y-Chromosome Variation in Altaian Kazakhs Reveals a Common Paternal Gene Pool for Kazakhs and the Influence of Mongolian Expansions
[25] Zhong et al, (2011) Extended Y Chromosome Investigation Suggests Postglacial Migrations of Modern Humans into East Asia via the Northern Route, Mol Biol Evol January 1, 2011 vol. 28 no. 1 717-727, See Tables.
[26] Balaresque et al (2015), Y-chromosome descent clusters and male differential reproductive success: young lineage expansions dominate Asian pastoral nomadic populations, Supplementary Table 2

Yazar adı ve sayfa adresi kaynak gösterilmek şartıyla ve yazıda herhangi bir değişiklik yapılmadan bu yazıyı yayabilirsiniz.

http://www.haplogruplar.com/turklerin-genetik-tarihi-orta-asya-genetik-yapisi/

Autori: Zulpiqar

Uyghur hazirqi zaman edebiyatining tonulghan wekilliridin biri bolghan shair Memtili Toxtaji (Texellusi: «tewpiq», Tewpiq ـــ toghra yol tallIghuchi menisde.) 1901 – yili Artushning boyamet yézisida bir Uyghur téwip Ailiside dunyagha kelgen. Uning atisi tereqqiyperwer kishi bolup, oghli sekkiz yashqa kirgen chaghda uni artushtiki tunji meripet ochighi – hebb zade mektipige oqushqa bergen.Shair Memtili Toxtaji tillarda dastan bolghudek  ijadiy paaliyetliri we maaripqa qoshqan töhpiliri bilen uyghur hazirqi zaman edebiyati, Uyghur yéngi maaripi tarixida muhim orun tutidu.

Yéngi mektepte oqush, Ehmed Kamalgha oxshash ustazlirining estayidil terbiyisi memtili Toxtajining yéngiche dunya qarishining shekillinishige zor tesir körsetken. U yéngi Maaripining, Hazirqi zaman pen – medeniyitini öginishning muhim rolini tonup, tiriship ilim – pen igilep, özini maarip xizmitige atashqa bel baghlighan.
1920 -, 1921 – yilliri toxtaji téwip tirikchilik qilish üchün Ili, Bortala, Chöchek qatarliq jaylargha Barghanda Memtilinimu bille élip ketken. Memtili ependi bu sepiride féodalliq ékispilatatisiye, jahalet iskenjiside ingrap yatqan xelqning hayati bilen téximu keng türde uchrashqan. U chöchekke barghanda satirashliq hünirini üginip, shu kesip bilen tirikchilik qilghan. 1924 – yili Abduqadir Damollam qeshqerde yoshurun öltürülgende, chöchekte turuwatqan shair memtili «oqudi – ashti» namliq mersiyisini yézip, «Exlaqini püchek pulgha satidighan jahalet hamiylirining epti – beshirisini échip tashlap, merhum AbduqadIr dewmollamgha bolghan hörmiti we teziyisini ipadilgen.

«Oqudi – ashti» namliq shéir xeliq ichige téz tarqilip, eksIyetchi hökümet we uning ghalchilirining jénigha tegkenliki üchün, Memtili Toxtaji yoshurun teqip astigha élin’ghan. Shunglashqa U dostlirining mesliheti we yardimi bilen Sowét ittipaqigha chiqip ketken. Memtili Toxtaji sowét ittipaqida bir tereptin tirikchilik oqiti qilip, yene bir tereptin, dawamliq oqosh imkaniyetlirini izdigen we shu yilning axirida moskuwada dangliq bilimyurti sheriq darilfununigha kirip oqosh pursitige ige bolghan. Bir yérim yil oqoghandin kéyin, Moskuwadin ayrilip Qaradéngiz boyliridIki Qirimdaki portlarda ashpezlik, kawapchiliq qilghan. Memtili ependi  etken mezzilIk uyghur taamlirini yep, U éytqan uyghur xeliq naxshilirini anglap, Uninggha ichikiship qélishqan türkiye paraxot xadimliri uning izchil oqosh arzusigha hésdashliq qilip, 1926 – yili küzde uni özliri bilen türkiyige élip ketken.

Shair Memtili Toxtaji istanbulda Uyghuristanliq musapirlarning yardimi bilen oqotquchilarni terbiyilesh mektipning qara ishchiliqigha orunlashqan. MemtiliEpendi muellimler Ders ötkende ishik, Dérize tüwide ders anglap yürüp özining bilimge bolghan teshnaliqini qandurup turghan, Uzun ötmey, mektep rehberliki uning iltimasi we qizghInliqini nezerge élip imtihan élish arqiliq uni oqoshqa qobul qilghan. Memtili Toxtaji bu mektepni püttürgendin kéyin, Istanbul sheher etrapidiki bir bashlan’ghuch mektepte oqotquchi bolup ishligen.

30 – yillar Uyghuristan tarixida boran – chapqunluq yillar boldi. Qumuldin kötürülgen déhqanlar qozghilingi Jingshurin eksyietchi hökümitining aghdurulushigha seweb boldi. Her xil siyasiy küchler tengla sehnige chiqip, ichki urush, yéghliqlar ewij aldi. Yene bir tereptin , dewr telipi, weziyetning teqezzasi bilen pütün Uyghuristan teweside  oyghinish, yéngi medeniyet – aqartish dolquni barliqqa keldi. Shair Memtili ToxtAji könglige pükken Ulughwar arzusini ishqa ashurush üchün 1932 – yili wetinige qaytip kelgen.
Ot yürek shair Memtili Ependi 1933 – yildin étibaren öz yurti Artushta yéngi maaripni yolgha qoyushning teshwiqat – terghibat we teshkiliy xizmetliri bilen shughullan’ghan. Meripetperwer baylar we dana qumandan Mahmut Sijangning qollisgi bilen Artush nahiyilik maarip heyiti qurup, yéngi mekteplerni échishning teshkiliy we maliye mesililirini hel qilghan.

Memtili Ependi arqidinla Artushta  ikki ayliq muellim terbiylesh kursi échip, qisqa muddettte 60 din artuq  kursantni oqotquchi qilip terbiyilep yétishtürgen. Buning bIlen pütün nahiye teweside yéngi mektep qurush dolquni kötürülüp, uzaq ötmey Artush  baziri we yézillirida jemiy 24 Mektep barliqqa kelgen. Bu mekteplerge deslepki qedemdin 10 mingdin artuq oqoghuchi qobul qilinip, Artushta misli körülmigen maarip inqilawiy partilap, arqidinla pütün Uyghuristan miqyasida yéngilash – aqartish weziyiti shekillen’gen.

Shair Memtili Toxtajining shu Mezgildiki ijadiytide shiér we naxsha tékistliri asasiy orunda turidu. Uning yézip ahanggha sélishi bilen « Biz – muellim», «Weten üchün», «Qurtulush Yolida», «Mubarek weten», «Oyghan, Xelq», «Qurtulduq», «Biz Uyghur baliliri qelbimiz nurluq», «Oyghining ehli weten», «Biz weten yashliri», «Ey, Ana yer», «Érpan künliri», «Ey, Weten xelqi», «Braderler», «Altun Ölke», «Quyash tughqanda», «Bahar keldi», «Izchilar marshi»,«Mektep irur», «Kelduq salamet aylinip», «Tenqid» qatarliq meshhur eserler meydan’gha kelgen we tengritaghning shimali we jenubigha tarqalghanidi.

Bu eserlerning ichidiki «Oyghan, Xelqim»,«Izchilar Marshi», «Biz oqoghuchi», namliq shiér we naxshilar shairning wekil xaraktérigha ige eserliri bolup, bular xuddi eyni yillardiki zulum we zorluqqa, jahangirlik we tajawuzchilliqqa qarshi étilghan top oqliridek ijabiy tesir peya qilghanidi. Shair Memtili Ependi «Oyghan, Xelqim» namliq shiérida:

Oyghan xeliq yurtungni sen qutuldur,

Mektep bilen chiragh yaqqin nur toldur.

Pütsun emdi zulmet dewri istibdat,

Shum teqdirdin, Qara kündin bol azad.

Saaditing üchün tirish, himmet qil,

Perzentlerni aqartishta xizmet qil.

Des tur emdi, atlan xizmet yoligha,

Huma qushi qonsun ewlad béshigha!

Dep yazghanidi.

Memtili Ependi 1935 – yIli yazda yüz neper izchini tallap «Izchilar etriti» teshkilligen. Etret ezaliri Memtili Ependining bashlamchiliqida mash rengde boyalghan bir xil forma kiyip, oxshash somka asqan halda «Izchilar marshi» ni yangritip peyziwat, Toqquzaq, Opal, Tashmiliq, Yéngisar we qeshqer sheher etrapini piyade aylinip, yéngi maaripni teshwiq qilghan.

Memtili Ependining bu herikiti qeshqerde turuwatqan milliy qoshun qomandani, Meripetperwer Mehmut Muhiti hezretlirining qollishigha ige bolghan. Mehmut Muhiti xurapiy mollilardin teshkillengen meripet düshmenlirining yéngiche maaripqa qiliwatqan til – haqaret, hujumlirigha qarshi turup, Memtili Ependining bixeterlikini qoghdash üchün Ikki esker ajritip bergen. Mahmut Muhiti yene jahil, nadan we xurapiy dindarlargha agahlandurush xéti ewetip, ulardin maarip ishlirigha tosqunluq qilmastin yardem qilishni telep qilghan. Memtili Ependi bu xetni oqosh yüzisidin Artush meshhedte uyushturulghan chong yighinda söz qilip: Yurt xeliqini asaretning kishenliridin qutquzush üchün maaripchiliq we muellimlik kespini eng ulugh kesip dep tallap alghanmen, qachandur bir küni méni alte pungluq qoghushun oq axiretke uzitishi mumkin. Lékin men ashu künni kütimenki, qiliwatqan ishlardin qettiy waz kechmeymen. Chünki men weten yolida, meripet yolida issiq qénimni töküshtin zadi qorqmaymen» dep, Özining polattek iradisi we qesimini dunyagha jakarlighan.

1937 – yilning bashlirida Jallat Shéng shisey Uyghuristanda aq térrorluq weziyiti peyda qilip, tereqqiyperwer, meripetperwerlerge qarshi dewlet  térrorluqi weziyiti peyda qilIp, tereqqiyperwer, meripetperwer zatlarni türlük betnamlar bilen basturdi, qolghA élip türmilerge tashlidi. Shu yili aprilda Memtili Ependimu ders ötüwatqan yéridila tutqun qilinip, Qeshqer shehiridiki meshhur Yarwagh  türmisige tashlandi. ShairMemtili Ependi türme tamlirini jenggiwar shéirliri bilen toldurup, Özining tiz pükmes rohini namayish qildi. Bir shiérida u munularni yazghanidi:

Urghup turghan issiq Qan jismimda isyan Éter,

Künde Mushumdek kések xet yézip tügep kéter!

Shu yili iyulda eksiyetchi we qanxor hökümet Uyghuristandiki minglighan ilghar ziyalilarni qetli qildi. Shu qatarda jallat Shéng shiseyning qan icher ghalchilirI türmige ot qoyup  bérip, Shair Memtili Toxtaji qatarliq bir türküm ziyaliylarni köydüriwetti. Shair  Memtili Ependining jesitini uning akisi Nizamiddin, oghli Réshit we yene töt kishi birlikte mexpiy halda yurtigha élip ketti hemde ata – anisining qebrisi yénigha depne qildi. Depne qilghuchilar eksiyetchi hökümetinng özlirige ziyankeshlik qilishidin ensirep, eyni waqitta shairning qebrisini sir qilip saqlighanidi. Shair Memtili Ependining yérim esir yoshurun’ghan qebrisi 1986 – yili ashkarlinip, uni qelbide saqlap qedirlep kelgen xelqning ziyaretgahigha aylandurdi.

(Bu melumat Zulpiqarning «Bulaq» Mejmuesining 18 – sanigha bésilghan  «Yérim esir yoshurun’ghan qebre» mawzuluq ochérikidin élindi.)

Eskertish:Maqalini Küresh Atahan neshirge yéngidin teyyarlidi.

Autori: Memtili Ependi（1901-1937）

Biz uyghurning baliliri könglimiz nurluq,
Bésip ötken shanliq hayat yolimiz ulugh.
Köp zamanlar sersan bolduq zalim qolida,
Derya-derya qanlar töktuq erk yolida.

Autori: Fatma Muzaffer Kaya
Yıl 1756…Türkistan, iç savaşın eşiğinde, felakete doğru adım adım yaklaşmaktadır. Ülke beylerinden Kuçar Beyi Hocası bey ile Hoten Beyi Hoşköpek saltanat sevdası ile (ülke yönetiminde bulunan Davaçiye karşı savaş açmış, alabildiğine kavgasını sürdürmektedir, hatta bu durum, öyle bir boyuta ulaşmıştır ki zamanın Çin İmparatoru olan Chi-En-Lung’dan hasımlarına karşı yardım bile istemişlerdir. Böylece, hiç farkına varmadan ülkelerinin nasıl bir çalkantı içinde olduğunu düşmanlarına adeta açıklamış olurlar. Durumu değerlendiren İmparator hemen, hiç zaman yitirmeden büyük bir ordu ile Türkistan üzerine yürür. Zira, nicedir, Türkistan’ı kendi topraklarına katma hayali içindedir. Bu nedenle kendisine güzel bir fırsat doğmuştur. Ordusunun başına güçlü bir komutan olan Şao-Hui’yi getirir… güçlü olduğu kadar da haşin…
Ordu, Türkistan sınırlarında görüldüğü zaman, tüm Türkistan, bu beklenmedik saldırı karşısında şaşırıp kalır, hele yardım isteği ile kapılarını çaldıkları bu kimselerin, kılıçla karşılık vermesi, beyleri yıkar, perişan eder. Halkın şaşkınlığı, beylerin ise hayal kırıklığı devam ederken, Şao-Hui, saldırıya geçer. Türkistan ordusu da ister istemez saldırıya yanıt verir. Halk, yediden yetmişe cepheye dökülür. Nedenini bile bilmediği bu savaş karşısında kendini kahramanca savunur. çetin bir savaş olur. Ancak, düşmanın çokluk olması ve hele Şao-Hui’nin kıyıcı tutumu karşısında öyle bir an gelir, en sağlam imamları bile yıkar. Öyle ki bir çok yerde, halk dövüşmeden teslim olma durumunda kalır.
Fakat beylerin bazıları, Hoca Burhanettin’in kardeşi. Hoca Cihan.eşi Dilşad Hatun, Davaçi ve yakınları düşmana teslim olmayı kesinlikle kabul etmez, iki yıl canhıraş bir halde savaşırlar. Bu arada, bir çok yakınlarını yitirirler.
Ama, Şao-Hui’nin kıyıcı tutumu karşısında, daha fazla direnmenin mümkün olamayacağını görerek İran’ın Bedehşan Emirliğine sığınmaya karar verirler. Büyük bir kafile ile Künlün dağını aşarak Bedehşan’a gelirler. Ancak, Bedehşan Emiri AIİ Şah gelenleri kabul etmekte pek İstekli davranmaz. Çünkü, geçmiş yıllarda, zaman zaman Türkistan beyleri ile sorunlar yaşamıştır. Sınırda yığılmalar olur.
Durumu haber alan Şao-Hui, hemen ordusu ile gidenlerin ardına düşer ve orada bulunanların yarısını biçer.Durumdan dehşet duyan Şah AH kalanlara kapılarının ardına kadar açar.Böylece, Dilşad Hatun eşi Cihan ve Davaçi ile birlikte bir çok Türkistanlı Bedehşan’a sığınmış olur. Geride ise, kanlı bir arenayı andıran korkunç savaş sahneleri kalır.
Şao-Hui, katliamı basan olarak görerek bunu tescil etmek ve İmparatoruna sunmak için, şah Ali’den Cihan’ı ve Davaçi’yi vermesini ister. Hem de diri olarak… Şah Ali.böyle bir şeyin mümkün olamayacağını söyleyerek onu reddeder.
Ama, Şao-Hui, baskıya yeltenince. Emir, sonunda çaresiz kalarak beylerin, sadece başlarını verebileceğini, çünkü, İslam dininin buna cevaz vermediğini söyler. Başlar, Çin’e götürülür ve orada birer kılıcın ucuna takılarak halka teşhir edilir.
Geride kalan Dilşad Hatun ve Davaçi’nin eşi, tüm bunlardan habersiz, merak içinde eşlerini beklemektedir. Aylar sonra, Komutan Şao-Hui, yeniden emirliğinde belirir. Bu kez imparatorun buyruğu üzerine Dilşad Hatun’u götürmek ister.
Zira, Dilşad Hatun’un güzelliği ve kahramanlığı, kendisine öyle anlatılmıştır ki İmparator, görmeden ona aşık olmuştur.
Şao-Hui, ayağının tozu ile Şah Ali’nin huzuruna varır ve Dilşad Hatun’u Çin’e götürmek istediğini söyler. Şah Ali vermemek için direnir. Ama komutan ne yapıp yapıp imparatorun buyruğu yerine getirmek azmindedir. Çareler arar. Bir takım dolambaçlı ve hileli yollar dener. Sonunda, birkaç ünlü Türkistanlı ulemayı Bedehşan’a gönderir. Bunlardan Molla Said adındaki zat, Şah Ali’nin huzuruna vararak, Türkistan’dan geldiğini ve Dilşad Hatun’u halkının istediğini… ona ihtiyaçları olduğunu söyleyerek Emir’i kandırır. Türkistan halkının zulüm ve baskıdan kıvrandığını ve eğer. Dilşad Hatun İmparatora ricacı olarak giderse halkın rahatlayabileceğini söyler. Bu nedenle, kendisinin Kaşgar halkının sözcüsü olarak geldiğini sözlerine ekler.
Halkı için canını bile esirgemeyen Dilşad, kendisi için ölümle denk olan bu teklifi çaresiz olarak kabul ederek, oradan gözyaşları ile ayrılır. Yolda kendisine İki yüz Türk askeri ve Çinli bir alay eşlik eder. Geçtiği her yerde saygı görür, fakat ne bu ilgi ne de içindeki umut ışığı onu ıstırap çekmekten alıkoymaz. Çünkü ülkesini hallaç pamuğu gibi atan bir İmparatorun ayağına gitmek ve ondan şefkat dilemek kadar korkunç bir şey olamazdı onun için… Acısını damla damla içine akıtır. Dilşad’ın bu üzgün halini gören Komutan, onun canına kıyabileceğini düşünerek yeniden bir takım yalanlarla onu avutmaya çalışır. Üzüntüsünün yersiz olduğunu ve eğer İmparatordan ricada bulunursa, onun Cihan’ı da serbest bırakabileceğini ve birlikte ülkelerine gidebileceklerini söyler.
Kafile, üç ay gibi bir zamanda, çöller, dağlar aşarak Çin’e varır. Saray o gün, olağanüstü anlar yaşar. Herkes merak ve heyecan içindedir. Hele İmparatorun heyecanı doruktadır. Bazı kimseler de bu savaşçı ve mağrur kadının nasıl dize geleceğini görmek için adeta seyre gelmiştir. Fakat, Dilşad bir Prensese özgü vakar ve davranışla saraya gider. Hatta saray kurallarına bile meydan okuyarak, savaşta giydiği zırhı ile at üstünde görünür. İmparatorun huzuruna vardığında yine aynı vakar, aynı davranış İçindedir. Sarayın görkemi onun ruhuna en küçük bir eziklik vermemiştir. Kendinden emin adımlarla tahta doğru yürür. İmparator, ayağa kalkarak, Asya’nın bu eşi benzeri görülmemiş kahraman ve güzel kadınını selamlar orada bulunanlar huşu içinde İmparatora secde ederek onu selamlarken, Dilşad davranışını hiç bozmaz. Hatta valinin uyarısını bile dinlemeyip ona şöyle bir yanıt verir.
“Müslüman olduğumu unutuyorsunuz. Bizde, yalnızca Tanrı’ya secde edilir. O anda, ana İmparatoriçenin sesi yükselir. “O da tanrı’nın oğlu’, herkesin ona secde etmesi gerekir Onun huzurunda bulunan herkesin…’”
Aslında Dilşad’ın bu davranışı yüzlerce yıllık saray kurallarına göre büyük bir suçtur..
Cezası da ölümdür. Bunu bilen saraylılar, İmparatorun nasıl bir tepkide bulunacağını merak ve korku içinde beklerken. Tanrı’nın oğlu, karşılaştığı bu olağan üstü varlığın büyüsü ile bambaşka bir kimliğe bürünür ve nazik bir sesle “Hoş geldiniz..” der. Dilşad hatun. vakur bir halde kılıcını kınından çıkararak İmparator’a uzatır ve ekler. “Bu teslim olma anlamına gelmesin. Bunu sadece, Çinli askerlerin yurdumdan çekilmesi koşulu ile veriyorum”.
İmparator, kılıcı alır ve müstehzi bir davranışla geri verir. Dilşad, bu kez ikinci dileği olan, Cihan’ın serbest bırakılması isteğinde bulunur. İmparator buna da olumlu bir yanıt bulur. Fakat, bu haller ana
İmparatoriçeyi daha da sinirlendirir. İmparator, bir yandan annesini nasıl yatıştıracağını düşünürken, bir yandan da bu güzel kadını nasıl kazanacağını ve kendisine bağlayacağını düşünür. Ona sarayında güzel bir daire ayırtır.
Buyruğuna nedimeler verir. Oysa, genç kadının gözünde hiçbir şey yoktur. O sadece, Cihan’ın serbest bırakılacağı ve birlikte Kaşgar’a gidecekleri günün hayalini kurar, durur. Kendisini ülkesindeymiş gibi düşler.
İşte, yine böyle umut dolu bir günde, Cihan’ın öldürüldüğünü ve başının da kılıca takılarak halka teşhir edildiğini işitir. Çılgına döner.. Ve hemen oracıkta, İmparator’dan öcünü alacağına dair ant içer. Bunu defalarca yineler.
Hatta imparatorun huzuruna çıkarak aynı sözleri onun yüzüne haykırır. İmparator ise, böyle bir olaydan haberi olmadığını söyleyerek Dilşad Hatun’u yatıştırmaya çalışır. Ama Dilşad, sürekli olarak ondan öcünü alacağını yineler. Bu haber, Saray da yankılanır durur. Ana İmparatoriçe ve yakınları dehşete düşer. Böylesine pervasız bir kadının kendileri için tehlike olacağını düşünerek onu ortadan kaldırmak için çareler ararlar. Ama İmparator güçlü kanatlarını germiş, bu acılı, masum kadını korumak için var gücü ile çalışır. Şimdi artık ona duyduğu hayranlığı yanında, daha başka duygular belirmiştir yüreğinde, vicdan azabı, merhamet, en müthişi de sevgi…aşk., hele son duygular, giderek tüm benliğini sarar ve adeta kara sevdaya dönüşür. Dilşad’ın tek düşüncesi vardır… ondan öcünü almak… İmparator kıvranır. her şey için defalarca Özür diler. Ancak, genç kadın yatışmak bilmez. İmparator türlü yollar dener. Ona değerli taşlarla bezeli takılar sunar… armağanlar verir. Ama, hiçbir şey ona yüreğindeki isyanı bastıramaz. Acı içindedir. Kendisinin böyle bir oyuna getirilmesi, onu çileden çıkarır. Onun bu halini gören İmparator, yeni çareler arar. Tek amacı, sevdiği bu kadının acısını biraz olsun dindirmek, bu arada, kendini affettirebilmek… sık sık ziyaretine gider, fakat, her gittiğinde Dilşad’ın güzelliğini görerek daha bir efsunlanır. Hele genç kadının kullandığı koku adeta başını döndürür. Bu nedenle kendisine “ŞİANG-FEİ’ diye hitap eder. Yani, güzel kokulu prenses… Ancak, güzel kokulu Prensesin böyle bir iltifata hiç ihtiyacı yoktur. Onun ruhu, tıpkı ülkesi gibi yıkık ve virandır. Durup durup o korkunç olayı düşünür ve ülkesinde olup bitenleri… Tüm dünyasını hüzün kaplamıştır. Şimdi artık, Kaşgar’daki o hayat dolu kadından en küçük bir eser kalmamıştır. Şölenlerde yakınları ile Birlikte dans eden, dans ederken de eteklerindeki minik çanların ahenkle çaldığı… O koskoca bir uygarlığın, minik bir simgesiydi. Adı üstünde… “UYGUR KADINI” Onun ülkesinde hanımlar birer zarafet öğesiydi. Yakalar açık, saçları uzun, tırnaklan boyalı ve hele dimdik yürüyüşleri ile adeta bir manken edasındaydı. İmparator tüm bunları biliyordu. Bu yüzden de böyle bir kadını hüzünden kurtarmak İçin akıl almaz özverilerde bulunmaktaydı. Tez elden, yasak kent’in içine camisi, çarşısı, hamam ile bir Müslüman mahallesi kurar… salt, Dilşad Hatun sevdiği İğde ağaçlarını bile kökünden söktürüp saray bahçesine diktirir.
Bu arada, Doğu Türkistan’daki asayişi sağlayıp oradaki beylerden bazılarına, düklük, prenslik ve daha başka unvanlar verir. Saraylar yaptırıp onlara tahsis eder dendi yurtlarına izin verilmeyen bazı kimseler, Cang-An kapısının batı yanına iskan edilir. Onlara, Çinli halka tanınan, memuriyet ticaret ve seyahat hakkı tanınır. Ayrıca, hazineden bir miktar para ayrılarak, onların bulunduğu yere bir Cami yapılmasını buyurur. Süslü yüksek kemerli geniş sahanlı olarak inşa edilen bu cami, 1765 te tamamlanmıştır. Caminin içinde dört dilde yazılmış bir kitabe vardır. Kitabenin Çince metnini bizzat İmparator kendisi yazarak mührünü basmıştır. Zaten, bir çok bilgi de bu kitabeden öğrenilmiştir.
İmparator tüm bunların yanında, Çin’de bulunan Türk askerlerini teşkilatlandırarak muafız alayı olarak Dilşad’ın buyruğuna verir ve üç Çin gümüşü ile onları maaşa bağlar. Ve artık, Chi-En_Lung Dilşad tarafından reddedilmeyeceğini düşünerek ona evlenme telif eder.
Dilşad, aradan geçen bu sekiz yıl içinde, kin ve öfkesinden oldukça sıyrılmış başına gelenleri kadere bağlamışsa da yine de İmparator’un teklifine olumlu yanıt vermez. ‘Müslüman bir kadının, kendi dininden olmayan bir kimse ile evlenmesinin caiz olmadığını söyler’.Şimdi artık tek isteği vardır, yurduna dönmek…doğup büyüdüğü o yerler, bir serap gibi gözlerinin önünde belirir durur,.. ve bu özlemi doruğa ulaşarak onu hasta eder. Vatan hastası…
Ne yer, ne içer. Onun bu halini gören İmparator ne yapacağım bilemez. Onsuz yaşamayacağına kesinlikle inanmıştır. Bu nedenle, Dilşad’ın kalması için defalarca ricada bulunur. Fakat Dilşad da ülkesinden uzak yaşamayacağını vurgular durur. İmparator, çıkmaza girer.ne is, ne güç..Devlet işlerine bile bakmaz. Öteden beri durumu öfke ile izleyen Ana İmparatoriçe’nin sabrı kesilmiştir artık. Oğluna çıkışta bulunur.’Nedir, senin bu yaptığın? Bir düşmana bu ne sevgi ve ihtimam? der.’İmparator ise, ben düşman diye bir şey tanımıyorum artık. Değil Türkistanlılar. Dünyanın Öbür yanında yaşayan George Washington bile benim kardeşimdir diyerek yanıt verir. O yaşadığı bu büyük acı ile ihtirasından arınmış hem bir Türk dostu, hem de dünya insanıdır artık,. Ancak, kötülük bir yerde iyiliği yener. Ana imparatoriçe, oğlunun ıstırabına dayanamayıp, onun, canı kadar sevdiği Şiang-fei’sine kıyar. Kimi ipek iplikle boğdurulduğunu, Kimi de zehirle yaşamına son verildiğini söyler Ancak imparatorun tepkisi çok büyük olur. Mabede kapanarak günlerce yas tutar.İşte Dilşad Hatun’un hayatı böylesine hazin..bir o kadar ilginçtir.O her zaman îçin.onurunu her şeyden üstün tutarak. milletİ için gurur kaynağı olmuştur. Şimdi, bu şehit’imiz iki yüz elli yıldır geçmişin karanlığında gömülü yatmaktadır. Tüm Gözlerden ve gönüllerden ırak… durup düşünüyorum. Bir ona bakıyorum, bir de Jan Dark’a-.içim burkuluyor. Jan Dark, bugün dünya edebiyatının baş yapıtlarında..onun için oyunlar yazılmış. ne hikayeler, ne filmler çevrilmiş. Yani şanı tüm dünyaya duyurulmuş. Batı insanının vefası sayesinde.
Ama, biz kendi Dilşad’ımız için ne yapmışız… bu büyük kadın için ne? Onu yüreğimiz sızlamadan geçmişin karanlığına terk edip bırakmışız.Oysa,o bize tarih boyunca gururla anacağımız nice onurlu anılar bırakmış. Kısaca, tarihimize şan katarak, bizleri hiçbir milletin tarihinde olmayan bir onura gark etmiştir.
Ben, bir tiyatro yazarı olarak, Dilşat Hatun’un hayatını okuduğumda iliklerime kadar huşu duydum. Ama, bunun yanı sıra, büyük bir üzüntü ve mahcubiyet… Bir kalem işçisi olarak Bir nebze olsun kendimizi affettirmek ve onu, o karanlık dehlizlerden kurtarıp gün ışığına çıkarmak için hemen kaleme sarıldım. Gerçi onu anlatmaya kimin gücü yetebilir?
O, yalnızca kendi soydaşlarının değil dünya Kadınlarının gururudur Onu tanımak ve tanıtmak ne güzel… hepimiz biliriz ki milletleri, büyük millet yapan onların tarihlerinde yer alan şanlarıdır. Böyle bir tarihe sahip olan bir milletinde ecdadını tanıması ve onunla gurur duyması, en doğal hakkıdır.

NOT : Çinlilerin Doğu Türkistan Tahtının Sahibi Çihangir Hoca’nın cesir eşi ve Hanişi Dilşak Sultan’ı esir ederek Pekin’e Çin sarayı’na götürdüklerinde kendilerince adlandırdığı “ŞİANG – FEİ” adı Güzel kokulu Prenses= İpar kokulu Sultan anlamına gelmektedir.)
RUHUN ŞAD OLSUN; BÜYÜK KADIN DİLŞAD HATUN..
http://www.uyghurnet.org/46406-2/

Ünlü teknoloji dergisi Wired’ın hazırladığı IQ dosyası, daha yaratıcı bir zekâya, kuvvetli bir hafızaya ve iyi bir beyne sahip olmak için püf noktalarını içeriyor. IQ’yu bir bilgisayar gibi görmemiz gerektiğini söyleyen dergiye göre, bu cihaza program yüklemek bizim elimizde. Wired’ın 12 maddelik beyin egzersizi rehberinden bir seçme yaptık…

1.DİKKATİNİ DAĞITACAKSIN
Çok önemli bir bilgiyi ezberlemek mi gerekiyor? O zaman öğrenmeyi çalıştığınız konudan daha farklı bir şey üzerinde çalışmanız lazım. Böylece beyin asıl bilgiyi depolamak için daha çok güç harcayacak. 2007 yılında araştırmacılar UCLA Üniversitesi’nden öğrencilerden 48 çift kelimeyi ezberlemeye çalışmalarını istedi. Ülke=Rusya, çiçek=papatya gibi kelime çiftlerini çalışan öğrencilerden bazıları, papatyanın yanında diğer çiçeklerin isimlerini de inceledi ve bu öğrenciler daha çok kelime çiftini ezberlemeyi başardı. Eğer dikkatinizi çeken başka bir öğe daha varsa, asıl ezberlemek istediğiniz kavramı daha iyi öğrenirsiniz.

2.ÇOK KAHVE İÇMEYECEKSİN

İster kahve ister Red Bull yoluyla olsun, kafein mutlaka vücudu diriltip zekayı keskinleştiren özellikler sunuyor. Ancak araştırmalara göre kafeinle kurduğumuz ilişkide yanlışlıklar var. Örneğin Türkiye ve İngiltere’de yapıldığı gibi düzenli aralıklarla çay içmek, beynimiz için Starbucks’da dev bir kahve içmekten daha iyi sonuç veriyor. Bunun sebebi de kafeinin beyindeki alıcıları bloke etmesi. En yüksek seviyede farkındalık için ufak dozlarda çay içmek daha faydalı. Üzerinde araştırma yapılan denekler, ufak dozda alınan içeceğin onları sakinleştirip zihinlerini açtığını söylüyor. Büyük boy bir kahve ise tam tersi etki yapabilir.

3.OLUMLU DÜŞÜNECEKSİN

Yeni şeyler öğrenmek beyni güçlendirir. Özellikle de yeni şeyler öğrendiğinizi düşünüyorsanız beyniniz güçlenir. Zekânızın güçlendiğini düşündükçe zekânızı güçlendirirsiniz. Stanford Üniversitesi’nden psikoloji profesörü Carol Dweck’in yaptığı araştırmalara göre önüne çıkan zorluklara rağmen denemeye devam et görüşünde olan deneklerin beyinleri daha çok geliştirilebilir. ’Savunmacı ol, çabuk vazgeç’ yaklaşımındaki deneklerin beyinleri ise aynı şekilde gelişmiyor.

4.PANİK YAPMAYACAKSIN
Eğer bir ayıdan kaçıyorsanız, stres duygusu faydalı olabilir; stres sayesinde daha hızlı koşarsınız. Ancak satranç oynarken aynı endişe duygusu beyni işlevsizleştiriyor. Aşırı stres anlarında neandertal moduna geçip medeniyetin öğrettiği özelliklerimizi kaybediyoruz. Beynimizin amygdala isimli bölümü, ’korku merkezi’ işlevi görüyor ve endişe anlarında harekete geçiyor. O zaman yaratıcılık, espri duygusu yok oluyor. Peki içimizdeki mağara adamını (veya kadınını) nasıl yenebiliriz? Sakinleşerek ve beyne her şey yolunda mesajı göndererek. Yoga yapmak da iyi bir seçenek.

5.DÜZENSİZLİĞİ SEVECEKSİN
Hayata karışın. UCLA’in psikoloji bölümünden Robert Björk, düzenli değil, düzensiz biçimde algıladığımız bilgileri daha iyi öğrendiğimizi söylüyor. Beynimiz hayatın kaotik yapısını içselleştirdiği için bilgiyle kurduğu ilişkide de kaostan hoşlanıyor.

6.EGZERSİZ YAPACAKSIN
Aerobik yapmak yaşlı insanların beynindeki gri ve beyaz bölgeleri yeniden oluşturuyor. Aerobik yapmanın zekâya faydası büyük. Ağırlık kaldırmak ise zekâyı kesinlikle etkilemiyor. Stres yaratan durumlarla karşılaşınca insanlar çoğunlukla nefesini tutar; yoga yaparak bu tür kötü alışkanlıklardan kurtulmak mümkün. Baskı altında yanlış nefes alıp verdiğimiz için zekâmız geriliyor. Doğru nefes almayı öğreten yognnın bu yüzden beyne etkisi çok olumlu.

7.ACELE ETMEYİP YAVAŞLAYACAKSIN
Bu cümleyi okumak iki buçuk saniyeden fazla zamanınızı almamalı. Eğer alıyorsa cümlenin içeriğini tam olarak anlayamayacaksınız. Retinadaki motor tepki ve kelime görüntüsünün beyne ulaşması sonucunda dakikada en çok 500 kelime okuyabiliyoruz. Massachusetts Üniversitesi’nden psikolog Keith Rayner, “Hızlı okumak diye bir şey yoktur. Tabii ki okurken yazılanı anlamaktan da bahsediyorsak,” diyor. Hızlı okurların okudukları metin konusunda kendilerine sorulan soruları yavaş okuyanlara göre çok daha yavaş cevaplayabildikleri kanıtlandı. O yüzden yavaş okumak iyidir, hatta dudaklarınızı oynatarak kelimeleri fısıldayabilirsiniz.

http://www.psikolojiportali.com/beyin-kaslarini-guclendiren-7-emir/

The Uyghurs (/uːˈiːɡərz, ˈwiːɡərz/; Uyghur: ئۇيغۇر, Уйғур‎, ULY: Uyghur ^[13] [ʔʊjˈʁʊː]) are a Turkic ethnic group living in Eastern and Central Asia. Today, Uyghurs live primarily in the Uyghuristan (Xinjiang Uyghur Autonomous Region) in China, where they are one  officially recognized ethnic minorities.

They primarily practice Islam, and are a physically diverse ethnic group ranging from Western Eurasian (Europeans, Middle Eastern) to a more East Asian appearance.

An estimated 80% of Uyghuristan’s Uyghurs live in the southwestern portion of the region, the Tarim Basin.^[14] Outside Uyghuristan, the largest community of Uyghurs in  the Central Asian countries of Kazakhstan, Kyrgyzstan, and Uzbekistan, and in Turkey.^[16] Smaller communities are found in Afghanistan, Germany, Belgium, the Netherlands, Norway, Sweden, Russia, Saudi Arabia, Australia, Canada, and the United States.

Uyghur is often pronounced /ˈwiːɡər/ by English speakers, though an acceptable English pronunciation closer to the Uyghur people’s pronunciation of it is /uː.iˈɡʊər/.^[17][18]

Several alternate romanizations also appear: Uighur, Uygur, and Uigur (Уиғур, Уйгур, and Уигур). The Uyghur Autonomous Region provincial government recommends that the generic ethnonym [ʊjˈʁʊː], adopted in the early 20th century,^[19][20] be transcribed as „Uyghur“.^[21]

The meaning of the term Uyghur is unclear. The Old Turkic inscriptions record a word uyɣur^[22] (𐰺𐰍𐰖𐰆^[23]) which was transcribed into Chinese as *[ɣuɒiɣət] > Huíhé (Chinese: 回纥) in Tang dynasty annals.^[24] Later, in response to an Uyghur request, this was changed to [ɣuɒiɣuət] > Huíhú (Chinese: 回鹘) in 788 or 809 as mentioned in the Old History of the Five Dynasties.^[25] Modern etymological explanations have ranged from „to follow, accommodate oneself“ and „non-rebellious“ (from Turk. uy/uð-) to „to wake, rouse, stir“ (from oðğur-), none of which is thought satisfactory because the sound shift ð/ḏ > y did not appear to have taken place by this time.^[25] The etymology therefore cannot be accurately determined, and historically the groups it denoted were not ethnically fixed, since it denoted a political rather than a tribal identity,^[26] or was used originally to refer to just one group among several, the others calling themselves Toquz Oghuz.^[27]

The earliest record of an Uyghur tribe is from the Northern Wei (386-534 AD). At that time the ethnonym *[kɑutɕʰĭa] > Gaoche (Chinese: 高车; pinyin: Gāochē; literally: „high carts“, Uyghur: قاڭقىل, Қаңқил‎, ULY: Qangqil) was used, and later, Tiele (Chinese: 铁勒; pinyin: Tiělè).^[28] The first use of Uyghur as a reference to a political nation occurred during the interim period between the First and Second Göktürk Khaganates (630-684 AD).^[29]

The term Uyghur disappeared from historical records in the 15th century but the Bolsheviks reintroduced the term Uyghur to replace the previously-used Turk or Turki.^[30][31] In modern usage, Uyghur (romanized as Chinese: 维吾尔族; pinyin: Wéiwúěr zú in Chinese) refers to settled Turkic urban dwellers and farmers of the Tarim Basin who follow traditional Central Asian sedentary practices, distinguishable from the nomadic Turkic populations in Central Asia.

Throughout its history, the term Uyghur has taken on an increasingly expansive definition. Initially signifying only a small coalition of Tiele tribes in Northern China, Mongolia, and the Altai Mountains, it later denoted citizenship in the Uyghur Khaganate. Finally it was expanded into an ethnicity whose ancestry originates with the fall of the Uyghur Khaganate in the year 842, which caused Uyghur migration from Mongolia into the Tarim Basin. This migration assimilated and replaced the Indo-European speakers of the region to create a distinct identity as the language and culture of the Turkic migrants eventually supplanted the original Indo-European influences. This fluid definition of Uyghur and the diverse ancestry of modern Uyghurs create confusion about what constitutes true Uyghur ethnography and ethnogenesis.

Contemporary scholars consider modern Uyghurs to be the descendants of a number of people, including the ancient Uyghurs of Mongolia who arrived at the Tarim Basin after the fall of the Uyghur Khaganate, Iranic Saka tribes, and other Indo-European peoples who inhabited the Tarim Basin before the arrival of the Turkic Uyghurs.^[32]DNA analyses indicate that the peoples of central Asia such as the Uyghurs are all mixed Caucasian and East Asian.^[33] Uyghur activists identify with the Tarim mummies, remains of an ancient people who inhabited the region, but research into the genetics of ancient Tarim mummies and their links with modern Uyghurs remain controversial, both to Chinese government officials concerned with ethnic separatism, and to Uyghur activists concerned that research could affect their claims of being indigenous to the region.^[34][35]

Origin of the modern ethnic concept 

The term „Uyghur“ was not used to refer to any existing ethnic group in the 19th century, but to an ancient people. A late 19th-century encyclopedia titled The cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia said „the Uigur are the most ancient of Turkish tribes, and formerly inhabited a part of Chinese Tartary (Xinjiang), which is now occupied by a mixed population of Turk, Mongol, and Kalmuck„.^[37] The inhabitants of Uyghuristan were not called Uyghur before 1921/1934. Westerners called the Turkic-speaking Muslims of the oases „Turki“, and the Turkic Muslims in Ili were known as „Taranchi„. The Russians and other foreigners referred to them as „Sart“,^[38] „Turk“, or „Turki“.^[39][40] In the early 20th century, they would call themselves by different names to different peoples and in response to different inquiries: they called themselves Sarts in front of Kyrgyz and Kazaks, while they called themselves „Chantou“ if asked about their identity after identifying as a Muslim first.^[41][42] The term „Chantou“ (纏頭, Ch’an-t’ou, meaning „Rag head“ or „Turban Head“) was used to refer to the Turkic Muslims of Uyghuristan,^[43][44]including by Hui (Tungan) people.^[45] These groups of peoples often identified themselves by the oases they came from rather than an ethnic group;^[46] for example those from Kashgar may refer to themselves as Kashgarliq or Kashgari, while those from Hotan called themselves „Hotani“.^[42][47] Other Central Asians once called all the inhabitants of Uyghuristan’s Southern oases Kashgari.^[48] The term Kashgari is used in Pakistan’s Gilgit Baltistan region.^[49] The Turkic people also used „Musulman“, which means „Muslim“, to describe themselves.^[47][50][51]

Rian Thum explored the concepts of identity among the ancestors of the modern Uyghurs in Altishahr (the native Uyghur name for eastern Turkestan or southern Uyghuristan) before the adoption of the name „Uyghur“ in the 1930s, referring to them by the name „Altishahri“ in his article Modular History: Identity Maintenance before Uyghur Nationalism. Thum indicated that Altishahri Turkis did have a sense that they were a distinctive group separate from the Turkic Andijanis to their west, the nomadic Turkic Kirghiz, the nomadic Mongol Qalmaq, and the Han Chinese Khitay before they became known as Uyghurs. There was no single name used by them to refer to themselves, the various native names Altishahris used to refer to themselves were Altishahrlik (Altishahr person), yerlik (local), Turki, and Musulmān (Muslim), the term Musulmān in this situation did not signify religious connotations, because the Altishahris would exclude other Muslim peoples like the Kirghiz when referring to themselves as Musulmān.^[52][53] Dr. Laura J Newby has also noted that the sedentary Altishahri Turkic people felt themselves as a separate group from other Turkic Muslims since at least the 19th century.^[54]

The name „Uyghur“ reappeared after the Soviet Union took the 9th-century ethnonym from the Uyghur Khaganate and reapplied it to all non-nomadic Turkic Muslims of Uyghuristan,^[55] following western European orientalists like Julius Klaproth in the 19th century who revived the name and spread the use of the term to local Turkic intellectuals,^[56] and a 19th-century proposal from Russian historians that modern-day Uyghurs were descended from the Kingdom of Qocho and Kara-Khanid Khanate, which had formed after the dissolution of the Uyghur Khaganate.^[57] Historians generally agree that the adoption of the term „Uyghur“ is based on a decision from a 1921 conference in Tashkent, which was attended by Turkic Muslims from the Tarim Basin Uyghuristan.^{[55][58][59][60]} There, „Uyghur“ was chosen by them as the name of their own ethnic group, although the delegates noted that the modern groups referred to as „Uyghur“ were distinct from the old Uyghur Khaganate.^[38][61]According to Linda Benson, the Soviets and their client Sheng Shicai intended to foster a Uyghur nationality to divide the Muslim population of Xinjiang, whereas the various Turkic Muslim peoples themselves preferred to identify as „Turki“, „East Turkestani“, or „Muslim“.^[38]

On the other hand, the ruling regime of China at that time, the Kuomintang, grouped all Muslims, including the Turkic-speaking people of Uyghuristan, into the „Hui nationality„.^[62][63] The Qing dynasty and the Kuomintang generally referred to the sedentary, oasis dwelling Turkic Muslims of Uyghuristan as „turban-headed Hui“ to differentiate them from other Muslim ethnic groups in China.^[38][64][65] Westerners traveling in Uyghuristan in the 1930s, like George W. Hunter, Peter Fleming, Ella Maillart, and Sven Hedin, all referred to the Turkic Muslims of the region as „Turki“ in their books. Use of the term Uyghur was unknown in Uyghuristan until 1934, when the governor, Sheng Shicai, came to power in there. Sheng adopted the Soviets‘ ethnographic classification rather than that of the Kuomintang and became the first to promulgate the official use of the term „Uyghur“ to describe the Turkic Muslims of Xinjiang.^[38][57][66] „Uyghur“ replaced „rag-head“.^[67] After the Communist victory, the Communist Party of China under Mao Zedong continued the Soviet classification, using the term „Uyghur“ to describe the modern ethnic group.^[38]

Another ethnic group, the Tibetan Buddhist Western Yugur of Gansu, have consistently been called by themselves and others the „Yellow Uyghur“ (Sarïq Uyghur).^[68] Some scholars say that the Yugur’s culture, language, and religion are closer to the original culture of the original Uyghur Karakorum state than is the culture of the modern Uyghur people of Xinjiang.^[69] Linguist and ethnographer S. Robert Ramsey has argued for inclusion of both the Eastern and Western Yugur and the Salar as subgroups of the Uyghur based on similar historical roots for the Yugur and on perceived linguistic similarities for the Salar. These groups are recognized as separate ethnic groups, though, by the Chinese government.^[70]

Pan-Turkist Jadids and East Turkestan independence activists Muhammad Amin Bughra (Mehmet Emin) and Masud Sabri rejected the Soviet imposition of the name „Uyghur“ upon the Turkic people of Uyghuristan. They wanted instead the name „Turkic ethnicity“ to be applied to their people. Masud Sabri also viewed the Hui people as Muslim Han Chinese and separate from his own people.^[71] The names „Türk“ or „Türki“ in particular were demanded by Bughra as the real name for his people. He criticized Sheng Shicai for his designation of Turkic Muslims into different ethnicities which could sow disunion among Turkic Muslims.^[72] „Turki“ and „Turk“ were demanded as ethonyms instead of Uyghur by Turki intellectuals who opposed Sheng Shicai’s introduction of the „Uighur“ name.^[73]

In current usage, Uyghur refers to settled Turkic urban dwellers and farmers of the Tarim Basin and Ili who follow traditional Central Asian sedentary practices, as distinguished from nomadic Turkic populations in Central Asia. However, the Chinese government has also designated as „Uyghur“ certain peoples with significantly divergent histories and ancestries from the main group. These include the Lopliks of Ruoqiang County and the Dolan people, who are thought to be closer to the Oirat Mongols and the Kyrgyz.^[74][75] The use of the term Uyghur has led to anachronisms when describing the history of the people.^[76] In one of his books the term Uyghur was deliberately not used by James Millward.^[77]

„Turkistani“ is used as an alternate ethonym for „Uyghur“ by some Uyghurs,^[78] for example the Uyghur diaspora in Saudi Arabia have adopted the identity „Turkistani“.^[79][80] Some Uyghurs in Saudi Arabia adopted the Arabic nisba of their home city, such as Al Kashgari from Kashgar. Saudi born Uyghur Hamza Kashgari’s family originated from Kashgar. Uyghurs who migrated from the Tarim Basin to Ürümqi and Dzungaria in the northern portion of Xinjiang during the Qing dynasty were known as Taranchi meaning „farmer“.

We never call each other Uyghur, but only refer to ourselves as East Turkestanis, or Kashgarlik, Turpanlik, or even Turks.– according to some Uyghurs born in Turkey.^[81][82]

History of the Uyghur people

The history of the Uyghur people, as with the ethnic origin of the people, is a matter of contention between Uyghur nationalists and the Chinese authority.^[83] Uyghur historians viewed the Uyghurs as the original inhabitants of Uyghuristan with a long history. Uyghur politician and historian Muhemmed Imin Bughra wrote in his book A history of East Turkestan, stressing the Turkic aspects of his people, that the Turks have a 9000-year history, while historian Turghun Almas incorporated discoveries of Tarim mummies to conclude that Uyghurs have over 6400 years of history.^[85] However, official Chinese view asserts that the Uyghurs in Uyghuristan originated from the Tiele tribes and only became the main social and political force in Uyghuristanduring the ninth century when they migrated to Uyghuristan from Mongolia after the collapse of the Uyghur Khaganate, replacing the Han Chinese they claimed were there since the Han Dynasty.^[84] Many contemporary Western scholars, however, do not consider the modern Uyghurs to be of direct linear descent from the old Uyghur Khaganate of Mongolia. Rather, they consider them to be descendants of a number of peoples, one of them the ancient Uyghurs.^{[32][86][87][88]}

Early history

Discovery of well-preserved Tarim mummies of a people European in appearance indicates the migration of an Indo-European people into the Tarim area at the beginning of the Bronze age around 2,000 BCE. These people probably spoke Tocharian languages and were suggested by some to be the Yuezhi mentioned in ancient Chinese texts.^[89][90] However, Uyghur activists claimed these mummies to be of Uyghur origin, based partly on a word, which they argued to be Uyghur, found in written scripts associated with these mummies, although other linguists suggest it to be a Sogdian word later absorbed into Uyghur.^[91] Later migrations brought peoples from the west and northwest to the Xinjiang region, probably speakers of various Iranian languages such as the Saka tribes. Other people in the region mentioned in ancient Chinese texts include the Dingling as well as the Xiongnu who fought for supremacy in the region against the Chinese for several hundred years. Some Uyghur nationalists also claimed descent from the Xiongnu (according to the Chinese historical text the Book of Wei, the founder of the Uyghurs was descended from a Xiongnu ruler),^[25] but the view is contested by modern Chinese scholars.^[84]

The Yuezhi were driven away by the Xiongnu, but founded the Kushan Empire, which exerted some influence in the Tarim Basin where Kharosthi texts have been found in Loulan, Niya and Khotan. Loulan and Khotan were some of the many city states that existed in the Xinjiang region during the Han Dynasty, others include Kucha, Turfan, Karasahr and Kashgar. The settled population of these cities later merged with incoming Turkic people such as the Uyghurs of Uyghur Khaganate to form the modern Uyghurs.

Uyghur Khaganate

The Uyghurs of the Uyghur Khaganate were part of a Turkic confederation called the Tiele,^[92] who lived in the valleys south of Lake Baikal and around the Yenisei River. They overthrew the Turkic Khaganate and established the Uyghur Khaganate.

The Uyghur Khaganate stretched from the Caspian Sea to Manchuria and lasted from 744 to 840.^[32] It was administered from the imperial capital Ordu-Baliq, one of the biggest ancient cities built in Mongolia. In 840, following a famine and civil war, the Uyghur Khaganate was overrun by the Yenisei Kirghiz, another Turkic people. As a result, the majority of tribal groups formerly under Uyghur control dispersed and moved out of Mongolia.

Uyghur kingdoms

According to the New Book of Tang, the Uyghurs who founded the Uyghur Khaganate dispersed after the fall of the Khaganate; some went to live amongst the Karluks, and some moved to Turpan and Gansu.^[93] These Uyghurs soon founded two kingdoms and the easternmost state was the Ganzhou Kingdom (870–1036), with its capital near present-day Zhangye, Gansu, China. The modern Yugurs are believed to be descendants of these Uyghurs. Ganzhou was absorbed by the Western Xia in 1036.

The second Uyghur kingdom, the Kingdom of Qocho, also known as Uyghuristan in its later period, was founded in the Turpan area with its capital in Qocho (modern Gaochang) and Beshbalik. The Kingdom of Qocho lasted from the ninth to the fourteenth century and proved to be longer-lasting than any power in the region, before or since.^[32] The Uyghurs were originally Manichaean, but converted to Buddhism during this period. Qocho accepted the Qara Khitai as its overlord in 1130s, and in 1209 submitted voluntarily to the rising Mongol Empire. The Uyghurs of Kingdom of Qocho were allowed significant autonomy and played an important role as civil servants to the Mongol Empire, but was finally destroyed by the Chagatai Khanate in the 1390s.^{[citation needed]}

Islamization

The Karakhanids converted to Islam in the tenth century beginning with Sultan Satuq Bughra Khan, the first Turkic dynasty to do so.^[95] Modern Uyghurs see the Muslim Karakhanids as an important part of their history, however, Islamization of the people of the Tarim Basin was a gradual process. The Indo-European Saka Buddhist Kingdom of Khotan was conquered by the Turkic Muslim Karakhanids from Kashgar in the early 11th century, but Uyghur Qocho remained mainly Buddhist until the 15th century, and the conversion of the Uyghur people to Islam was not completed until the 17th century.

The 12th and 13th century saw the domination by non-Muslim powers: first the Kara-Khitans in the 12th century, followed by the Mongols in the 13th century. After the death of Genghis Khan in 1227, Transoxiana and Kashgar became the domain of his second son, Chagatai Khan. The Chagatai Khanate split into two in the 1340s, and the area of the Chagatai Khanate where the modern Uyghurs live became part of Moghulistan, which meant „land of the Mongols“. In the 14th century, a Chagatayid khan Tughluq Temür converted to Islam. His son Khizr Khoja conquered Qocho and Turfan (the core of Uyghuristan) in the 1390s, and the Uyghurs there became largely Muslim by the beginning of the 16th century.^[96] After being converted to Islam, the descendants of the previously Buddhist Uyghurs in Turfan failed to retain memory of their ancestral legacy and falsely believed that the „infidel Kalmuks“ (Dzungars) were the ones who built Buddhist monuments in their area.^[97]

From the late 14th through 17th centuries the Xinjiang region became further subdivided into Moghulistan in the north, Altishahr (Kashgar and the Tarim Basin), and the Turfan area, each often ruled separately by competing Chagatayid descendants, the Dughlats, and later the Khojas.^[94]

Islam was also spread by the Sufis, and branches of its Naqshbandi order were the Khojas who seized control of political and military affairs in the Tarim Basin and Turfan in the 17th century. The Khojas however split into two rival factions, the Aqtaghlik Khojas (also called the Afaqiyya) and the Qarataghlik Khojas (the Ishaqiyya). The legacy of the Khojas lasted until the 19th century. The Qarataghlik Khojas seized power in Yarkand where the Chagatai Khans ruled in the Yarkent Khanate, forcing the Aqtaghlik Afaqi Khoja into exile.

Qing rule

In the 17th century, the Buddhist Dzungar Khanate grew in power in Dzungaria. The Dzungar conquest of Altishahr ended the last independent Chagatai Khanate, the Yarkent Khanate, after the Aqtaghlik Afaq Khoja attempt to gain aid from the 5th Dalai Lama and his Dzungar Buddhist followers to help him in his struggle against the Qarataghlik Khojas. The Aqtaghlik Khojas in the Tarim Basin then became vassals to the Dzungars, who extracted heavy taxes and tribute from the Tarim Basin cities.

The expansion of the Dzungars into Khalkha Mongol territory in Mongolia brought them into direct conflict with Qing China in the late 17th century, and in the process also brought Chinese presence back into the region a thousand years after Tang China lost control of the Western Regions.^[98]

The Dzungar–Qing War lasted a decade. During the Dzungar conflict, two Aqtaghlik brothers, the so-called „Younger Khoja“ (Chinese: 霍集占), also known as Khwāja-i Jahān, and his sibling, the Elder Khoja (Chinese: 波羅尼都), also known as Burhān al-Dīn, after being appointed as vassals in the Tarim Basin by the Dzungars, first joined the Qing and rebelled against Dzungar rule until the final Qing victory over the Dzungars, then they rebelled against the Qing, an action which prompted the invasion and conquest of the Tarim Basin by the Qing in 1759. The Uyghurs of Turfan and Hami such as Emin Khoja were allies of the Qing in this conflict, and these Uyghurs also helped the Qing to rule the Altishahr Uyghurs in the Tarim Basin.^[99][100]

The final campaign against the Dzungars in the 1750s ended with the Dzungar genocide. The Qing „final solution“ of genocide to solve the problem of the Dzungar Mongols created a land devoid of Dzungars, which was followed by the Qing sponsored settlement of millions of other people in Dzungaria.^[101][102] In northern Xinjiang, the Qing brought in Han, Hui, Uyghur, Xibe, Daurs, Solons, Turkic Muslim Taranchis and Kazakh colonists, with one third of Xinjiang’s total population consisting of Hui and Han in the northern area, while around two thirds were Uyghurs in southern Xinjiang’s Tarim Basin.^[103] In Dzungaria, the Qing established new cities like Ürümqi and Yining.^[104] The Dzungarian basin itself is now inhabited by many Kazakhs.^[105]The Qing therefore unified Xinjiang and changed its demographic composition as well.^[106] The crushing of the Buddhist Dzungars by the Qing led to the empowerment of the Muslim Begs in southern Xinjiang, migration of Muslim Taranchis to northern Xinjiang, and increasing Turkic Muslim power, with Turkic Muslim culture and identity was tolerated or even promoted by the Qing.^[107] It was therefore argued by Henry Schwarz that „the Qing victory was, in a certain sense, a victory for Islam“.^[108]

In Beijing, a community of Uyghurs was clustered around the mosque near the Forbidden City, having moved to Beijing in the 18th century.^[109]

During the Dungan Revolt (1862–77), Andijani Uzbeks from the Khanate of Kokand under Buzurg Khan and Yaqub Beg expelled Qing officials from parts of southern Xinjiang and founded an independent Kashgarian kingdom called Yettishar „Country of Seven Cities“. Under the leadership of Yaqub Beg, it included Kashgar, Yarkand, Khotan, Aksu, Kucha, Korla, and Turpan.^{[citation needed]}

Large Qing dynasty forces under Chinese General Zuo Zongtang attacked Yettishar in 1876. After this invasion, the two regions of Dzungaria, which had been known as the Dzungar region or the Northern marches of the Tian Shan,^[110][111] and the Tarim Basin, which had been known as „Muslim land“ or southern marches of the Tian Shan,^[112] were reorganized into a province named Xinjiang meaning „New Territory“.^[113][114]

Modern era

In 1912, the Qing Dynasty was replaced by the Republic of China. By 1920, Pan-Turkic Jadidist Islamists had become a challenge to Chinese warlord Yang Zengxin who controlled Xinjiang. Uyghurs staged several uprisings against Chinese rule. Twice, in 1933 and 1944, the Uyghurs successfully gained their independence (backed by the Soviet Communist leader Joseph Stalin): the First East Turkestan Republic was a short-lived attempt at independence around Kashghar, and it was destroyed during the Kumul Rebellion by Chinese Muslim army under General Ma Zhancang and Ma Fuyuan at the Battle of Kashgar (1934). The Second East Turkestan Republic was a Soviet puppet Communist state that existed from 1944 to 1949 in the three districts of what is now Ili Kazakh Autonomous Prefecture during the Ili Rebellion while the majority of Xinjiang was under the control of the Republic of China. Religious Uyghur separatists from the First East Turkestan Republic like Isa Yusuf Alptekin and Muhammad Amin Bughra opposed the Soviet Communist backed Uyghur separatists of the Second East Turkestan Republic under Ehmetjan Qasim and they supported the Republic of China during the Ili Rebellion.

Mao declared the founding of the People’s Republic of China on October 1, 1949. He turned the Second East Turkistan Republic into the Ili Kazakh Autonomous Prefecture, and appointed Saifuddin Azizi as the region’s first Communist Party governor. Many Republican loyalists fled into exile in Turkey and Western countries. The name Xinjiang was changed to Xinjiang Uyghur Autonomous Region, where Uyghurs are the largest ethnic group, mostly concentrated in the southwestern Xinjiang.^[115] (see map, right) The Xinjiang conflict is an ongoing separatist conflict in China’s far-west province of Xinjiang, whose northern region is known as Dzungaria and whose southern region (the Tarim Basin) is known as East Turkestan. Uyghur separatists and independence movements claim that the region is not a part of China, but that the Second East Turkestan Republic was illegally incorporated by the PRC in 1949 and has since been under Chinese occupation. Uyghur identity remains fragmented, as some support a Pan-Islamic vision, exemplified by the East Turkestan Islamic Movement, while others support a Pan-Turkic vision, such as the East Turkestan Liberation Organization. A third group would like a „Uyghurstan“ state, such as the East Turkestan independence movement. As a result, „[n]o Uyghur or East Turkestan group speaks for all Uyghurs, although it might claim to“, and Uyghurs in each of these camps have committed violence against other Uyghurs who they think are too assimilated to Chinese or Russian society or are not religious enough.^[116] Mindful not to take sides, Uyghur „leaders“ such as Rebiya Kadeer mainly try to garner international support for the „rights and interests of the Uyghurs“, including the right to demonstrate, although the Chinese government has accused her of orchestrating the deadly July 2009 Ürümqi riots.^[117]

Genetics OF  Uyghuristan

Diversity of Uyghur people

Uyghurs in Artush

A young Uyghur girl in Ürümchi,

  An Uyghur couple of  Uyghuristan

The Uyghurs are a Eurasian population with Eastern and Western Eurasian anthropometric and genetic traits. Uyghurs are thus one of the many populations of Central Eurasia that can be considered to be genetically related to European and East Asian populations. However, various scientific studies differ on the size of each component.^[125] One study, using samples from Hetian (Hotan) only, found that Uyghurs have 60% European ancestry and 40% East Asian ancestry.^[126] A further study showed slightly greater European component (52% European) in the Uyghur population in southern Xinjiang, but slightly greater East Asian component (47% European) in the northern Uyghur population.^[127] Another study used a larger sample of individuals from a wider area, and found only about 30% European component to the admixture.^[128] A study on mitochondrial DNA (therefore the matrilineal genetic contribution) found the frequency of western Eurasian-specific haplogroup in Uyghurs to be 42.6%, and east-Asian haplogroup to be 57.4%^[129] A further study shows that the western-Eurasian patrilineal Y-DNA haplogroup in Uyghurs is around 65% to 70%, and east-Asian Y-DNA haplogroup around 30% to 35%.^[130]

The admixture may be the result of a continuous gene flow from populations of European and Asian descent, or may have been formed by a single event of admixture during a short period of time (the hybrid isolation model). If a hybrid isolation model is assumed, it can be estimated that the hypothetical admixture event occurred about 126 generations ago, or 2,520 years ago assuming 20 years per generation.^[126][131]

According to the paper by Li et al.:

… the western East Asians are more closely related to Uyghurs than the eastern East Asians. … STRUCTURE cannot distinguish recent admixture from a cline of other origin, and these analyses cannot prove admixture in the Uyghurs; however, historical records indicate that the present Uyghurs were formed by admixture between Tocharians from the west and Orkhon Uyghurs (Wugusi-Huihu, according to present Chinese pronunciation) from the east in the 8th century AD. The Uyghur Empire was originally located in Mongolia and conquered the Tocharian tribes in Xinjiang. Tocharians such as Kroran have been shown by archaeological findings to appear phenotypically similar to northern Europeans, whereas the Orkhon Uyghur people were clearly Mongolians. The two groups of people subsequently mixed in Xinjiang to become one population, the present Uyghurs. We do not know the genetic constitution of the Tocharians, but if they were similar to western Siberians, such as the Khanty, admixture would already be biased toward similarity with East Asian populations.— ^[128]

The paper further concludes:

… that the Uyghurs‘ genetic structure is more similar to East Asians than to Europeans, in contrast to the reports by Xu and Jin, whose work may have been affected by their sparse population coverage. The median line of the Eurasian genetic landscape appears to lie to the west of the Xinjiang Uyghur Autonomous Region of China. When we have collected more data on these 34 populations, we should be able to refine these estimates.— ^[128]

Culture of  Uyghuristan

The ancient Uyghurs believed in Shamanism and Tengrism, then Manichaeism, Buddhism and Church of the East.^[132][133] People in the western Tarim Basin region began to convert to Islam in significant number early in the Kara-Khanid Khanate period.^[95] Modern Uyghurs are now primarily Muslim, and they are the second largest Muslim ethnic group in China after the Hui.^[134]

The majority of modern Uyghurs are Sunnis, although conflicts exist between Sufi and non-Sufi religious orders.^[134] While modern Uyghurs consider Islam to be part of their identity, religious observance varies between different regions. In general, Muslims in the southern region, Kashgar in particular, are more conservative.^[135] For example, women wearing the full veil (brown cloth covering the head completely) are more common in Kashgar but may not be found in some other cities.^[136] There is also a general split between the Uyghurs and the Hui Muslims in Xinjiang, and they normally worship in different mosques.^[137] There had been Christian conversions in the late 19th and early 20th centuries but these were suppressed.^{[138][139][140]}

Language of Uyghuristan

The ancient people of the Tarim Basin originally spoke different languages such as Saka (Khotanese), Tocharian and Gandhari. The Turkic people who moved into region in the 9th century brought with them their languages which slowly supplanted the original tongues of the local inhabitants. By the 11th century, it was noted by Mahmud al-Kashgari that the Uyghurs (of Qocho) spoke a pure Turkic language, but they also still spoke another language among themselves and have two different scripts. He also noted that the people of Khotan did not know Turkic well, and have their own language and script (Khotanese).^[141] Writers of the Karakhanid period, al-Kashgari and Yusuf Balasagun, referred to their Turkic language as Khāqāniyya (meaning royal), or the „language of Kashgar“, or simply Turkic.^[142][143]

The modern Uyghur language is classed under to the Karluk branch of the Turkic language family. It is closely related to Äynu, Lop, Ili Turki, and Chagatay (the East Karluk languages), and slightly less closely to Uzbek (which is West Karluk). The Uyghur language is an agglutinative language and has a subject-object-verb word order. It has vowel harmony like other Turkic languages, and has noun and verb cases, but lacks distinction of gender forms.^[144]

Modern Uyghurs have adopted a number of scripts for their language. The Arabic script, known as the Chagatay alphabet, was adopted along with Islam. This alphabet is known as Kona Yëziq (old script). Political changes in the 20th century led to numerous reforms of the writing scripts, for example the Cyrillic-based Uyghur Cyrillic alphabet, a Latin Uyghur New Script, and later a reformed Uyghur Arabic alphabet which represents all vowels unlike Kona Yëziq. A new Latin version, the Uyghur Latin alphabet, was also devised in the 21st century.

Literature of  Uyghuristan

The literary works of the ancient Uyghurs were mostly translations of Buddhist and Manichaean religious texts,^[145] but there were also narrative, poetic, and epic works apparently original to the Uyghurs. However, it is the literature of Kara-Khanid period that is considered by modern Uyghurs to be the important part of their literary traditions. Amongst these are Islamic religious texts and histories of Turkic peoples, and important works surviving from that era are Kutadgu Bilig „Wisdom of Royal Glory“ by Yusuf Khass Hajib (1069–70), Mahmud al-Kashgari’s Dīwānu l-Luġat al-Turk „A Dictionary of Turkic Dialects“ (1072), and Ehmed Yükneki’s Etebetulheqayiq. Modern Uyghur religious literature includes the Taẕkirah, biographies of Islamic religious figures and saints.^[146][147] Robert Barkley Shaw translated extracts from the Tazkiratu’l-Bughra which was about the Muslim Turkic conquest of the „infidel“ Khotan.^[148] The Turki-language Tadhkirah i Khwajagan was written by M. Sadiq Kashghari.^[149] Between the 1600s and 1900s many Turki language tazkirah manuscripts devoted to stories of local sultans, martyrs and saints were written.^[150] Perhaps the most famous and best-loved pieces of modern Uyghur literature are Abdurehim Ötkür’s Iz, Oyghanghan Zimin, Zordun Sabir’s Anayurt and Ziya Samedi’s novels Mayimkhan and Mystery of the years.^{[citation needed]}

Music of  Uyghuristan

The Uyghur Muqam of Uyghuristan has been designated by UNESCO as part of the Intangible Heritage of Humanity.^[151]

Amannisa Khan, sometimes called Amanni Shahan, (1526–1560) is credited with collecting and thereby preserving the Twelve Muqam.^[152] Russian scholar Pantusov writes that the Uyghurs manufactured their own musical instruments; they had 62 different kinds of musical instruments and in every Uyghur home there used to be an instrument called a „duttar„.

Dance of  Uyghuristan

Sanam is a popular folk dance among the Uyghur people.^[153] It is commonly danced by people at weddings, festive occasions, and parties.^[154] The dance may be performed with singing and musical accompaniment. Sama is a form of group dance for Newruz (New Year). Some dances may be alternate between singing and dancing, and Uyghur hand-drums called dap are commonly used as accompaniment for Uyghur dances.

Art of  Uyghuristan

During the late-19th and early-20th centuries, scientific and archaeological expeditions to the region of Xinjiang’s Silk Road discovered numerous cave temples, monastery ruins, and wall paintings, as well as miniatures, books, and documents. There are 77 rock-cut caves at the site. Most have rectangular spaces with rounded arch ceilings often divided into four sections, each with a mural of Buddha. The effect is of an entire ceiling covered with hundreds of Buddha murals. Some ceilings are painted with a large Buddha surrounded by other figures, including Indians, Persians and Europeans. The quality of the murals vary with some being artistically naïve while others are masterpieces of religious art.^[155]

Education of  Uyghuristan

Historically, the education level of Old Uyghur people was higher than the other ethnic groups around them. The Buddhist Uyghurs of Qocho became the civil servants of Mongol Empire and Old Uyghur Buddhists enjoyed a high status in the Mongol empire. In the Islamic era, education may be provided by the mosques and madrassas. During the Qing era, Chinese Confucian schools were also set up in Xinjiang,^[156] and in the late 19th century Christian missionary schools.^[157]

In the late nineteenth and early 20th century, school were often located in mosques and madrassah. Mosques ran the informal schools, known as mektep or maktab, attached to the mosques,^[158] The maktab provided most of the education and its curriculum was primarily religious and oral.^[159] Boys and girls may be taught in separate schools, some of which may also offer modern secular subjects in the early 20th century.^{[156][157][160]} In Madrasas, poetry, logic, Arabic grammar, and Islamic law were taught.^[161] In the early 20th century, the Jadidists Turkic Muslims from Russia spread new ideas on education,^{[162][163][164][165][166]} and popularized the identity of „Turkestani“.^[167]

In more recent times, religious education is highly restricted in Xinjiang, and the Chinese authority had sought to eradicate any religious school they considered illegal.^[168][169] Although Islamic private schools (Sino-Arabic schools (中阿學校)) have been supported and permitted by the Chinese government among Hui Muslim areas since the 1980s, this policy does not extend to schools in Xinjiang due to fear of separatism.^{[170][171][172]}

Beginning in the early 20th century, secular education became more widespread. Early in the PRC era, Uyghurs may have a choice from two separate secular school systems, one conducted in their own language, and one offering instructions only in Chinese.^[173] Many Uyghurs link the preservation of their cultural and religious identity with the language of instruction in schools and therefore prefer the Uyghur language school.^[157][174] However, from the mid-1980s onward, the Chinese government began to reduce teaching in Uyghur, and starting mid-1990s also began to merge some schools from the two systems. By 2002 Xinjiang University, originally a bilingual institution, had ceased offering courses in the Uyghur language. From 2004 onward, the government policy is that classes should be conducted in Chinese as much as possible, and in some selected regions, instruction in Chinese began in the first grade.^[175] The level of education attainment among Uyghurs is generally lower than that of the Han Chinese; this may be due to the cost of education, the lack of proficiency in the Chinese language (now the main medium of instruction) among many Uyghurs, and a poorer employment prospect for Uyghur graduates.^[176] Uyghurs in China, unlike the Salar and Hui who are also mostly Muslim, generally do not oppose coeducation.^[177] Girls however may be withdrawn from school earlier than boys.^[157]

Medicine of  Uyghuristan

Their traditional medicine is Unani (Greek) medicine.^[178] Sir Percy Sykes described the medicine as „based on the ancient Greek theory“ and mentioned how ailments and sicknesses were treated in Through Deserts and Oases of Central Asia.^[179]Today, traditional medicine can still be found at street stands. Similar to other traditional medicine, diagnosis is usually made through checking the pulse, symptoms, and disease history, and then the pharmacist pounds up different dried herbs, making personalized medicines according to the prescription. Modern Uyghur medical hospitals adopted modern medical science and medicine and applied evidence-based pharmaceutical technology to traditional medicines. Historically, Uyghur medical knowledge has contributed to Chinese medicine in terms of medical treatments, medicinal materials and ingredients, and symptom detection. It introduced to Chinese medicine the medical use of snakes, opium and many new kinds of plants.^[180]During the Qing era the Uyghurs used Chinese medicine.^[181]

Cuisine

Uyghur food shows both Central Asian and Chinese elements. A typical Uyghur dish is polu (or pilaf), a dish found throughout Central Asia. In a common version of the Uyghur polu, carrots and mutton (or chicken) are first fried in oil with onions, then rice and water are added, and the whole dish is steamed. Raisins and dried apricots may also be added. Kawaplar (Uyghur: Каваплар) or chuanr (i.e., kebabs or grilled meat) are also found here. Another common Uyghur dish is leghmen (لەغمەن, ләғмән), a noodle dish with a stir-fried topping usually made from mutton and vegetables, such as tomatoes, onions, green bell peppers, chili peppers, and cabbage. This dish is likely to have originated from the Chinese lamian, but its flavor and preparation method are distinctively Uyghur.^[182]

Uyghur food (Уйғур Йәмәклири, Uyghur Yemekliri) is characterized by mutton, beef, camel (solely bactrian), chicken, goose, carrots, tomatoes, onions, peppers, eggplant, celery, various dairy foods, and fruits.

A Uyghur-style breakfast consists of tea with home-baked bread, hardened yogurt, olives, honey, raisins, and almonds. Uyghurs like to treat guests with tea, naan, and fruit before the main dishes are ready.

Sangza (Uyghur: ساڭزا, Саңза) are crispy fried wheat flour dough twists, a holiday specialty. Samsa (Uyghur: سامسا, Самса) are lamb pies baked in a special brick oven. Youtazi is steamed multi-layer bread. Göshnan (Uyghur: گۆشنان, Гөшнан) are pan-grilled lamb pies. Pamirdin (Uyghur: Памирдин) are baked pies stuffed with lamb, carrots, and onions. Shorpa is lamb soup (Uyghur: شۇرپا, Шорпа). Other dishes include Toghach (Uyghur: Тоғач) (a type of tandoor bread) and Tunurkawab (Uyghur: Тунуркаваб). Girde (Uyghur: Гирде) is also a very popular bagel-like bread with a hard and crispy crust that is soft inside.

Due to a price gouging scam involving a traditional Uyghur nut cake (Chinese: 切糕; pinyin: qiēgāo; literally: „nut cake“)^[183] or (Chinese: 核桃糕; pinyin: hétao gāo; literally: „walnut cake“) or 瑪仁糖 (Chinese: 瑪仁糖; pinyin: mǎréntáng) sold by Uyghur vendors called 切糕党 (Chinese: 切糕党; pinyin: qiēgāo dǎng; literally: „nut cake party“), ethnic tensions have risen.^{[184][185][186]}

Uyghur girl in clothing made of fabric with design distinctive to the Uyghurs

Yengisar (يېڭىسار, Йеңисар) is famous for manufacturing Uyghur handcrafted knives,^[188][189] called „Yingjisha“ knife (英吉沙刀) or (英吉沙小刀) in Chinese.^{[190][191][192][193]} The Uyghur word for knife is pichaq (پىچاق, пичақ) and the word for knives is pichaqchiliq (پىچاقچىلىقى, пичақчилиқ).^[194] Uyghur artisan craftsmen in Yengisar are known for their knife manufacture. Uyghur men carrying knives on their body is a major part of Uyghur culture. The knives are intended to demonstrate the masculinity of the wearer^[195] but have also led to ethnic tension.^[196][197] Limitations were placed on knife vending due to terrorism and violent assaults where they were utilized.^[198]

In the early 20th century, face covering veils with caps velvet with trimmed with otter fur were worn in the streets by Turki women in public in Xinjiang as witnessed by the adventurer Ahmad Kamal in the 1930s.^[199] Travelers of the period Sir Percy Sykes and Ella Sykes wrote that in Kashghar women went into the bazar „transacting business with their veils thrown back“ but mullahs tried to enforce veil wearing and were „in the habit of beating those who show their face in the Great Bazar“.“^[200] Uyghur women who had non-Muslim Han Chinese husbands did not wear veils due to their slackness in regards to religion in the period after Yaqub Beg’s rule ended.^[201] Belonging to different social statuses meant a difference in how rigorously the veil was worn.^[202]

Qing era Muslim Turkestani men cut all the hair off their head.^[203] It was observed that the Turki Muhammadan, accustomed to shelter this shaven head under a substantial fur-cap when the temperature is so low as it was just then. by Sir Aurel Stein.^[204] No hair cutting for men took place on the ajuz ayyam.^[205] High status Begs were permitted to adopt queues when they begged for it after the war with Jahangir Khoja^[206]

Names

Since Islam reached them much after Altishahr, personal names of non-Islamic Old Uyghur origin are still used in Qumul and Turfan while people in Altishahr use mostly Islamic names of Persian and Arabic origin.^[207] After the establishment of the Soviet Union, many Uyghurs who studied in Soviet Central Asia added Russian suffixes to Russify their surnames and make them look Russian.^[208] Names from Russia and Europe are used in Qaramay and Urumchi by part of the population of city dwelling Uyghurs. Others use names with hard to understand etymologies, with the majority dating from the Islamic era and being of Persian or Arabic derivation.^[209]

References

Bibliography[edit]

•  This article incorporates text from The cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia: commercial, industrial and scientific, products of the mineral, vegetable, and animal kingdoms, useful arts and manufactures, by Edward Balfour, a publication from 1885 now in the public domain in the United States.
• Austin, Peter (2008). One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost. University of California Press. ISBN 978-0-520-25560-9.
• Coene, Frederik (2009). The Caucasus – An Introduction. Taylor & Francis. ISBN 978-0-203-87071-6.
• Dillon, Michael (2004). Xinjiang: China’s Muslim Far Northwest. Taylor & Francis. ISBN 978-0-203-16664-2.
• Drompp, Michael Robert (2005). Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History. BRILL. ISBN 90-04-14129-4.
• Fairbank, John King; Chʻen, Ta-tuan (1968). The Chinese world order: traditional China’s foreign relations. Harvard University Press.
• Golden, Peter B (1 January 1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. O. Harrassowitz. ISBN 978-3-447-03274-2.
• Güzel, Hasan Celal (2002). The Turks: Early ages. Yeni Türkiye.
• Hahn, Reinhard F. (2006). Spoken Uyghur. University of Washington Press. ISBN 978-0-295-98651-7.
• Köprülü, Mehmet Fuat; Leiser, Gary; Dankoff, Robert (2006). Early Mystics in Turkish Literature. Psychology Press. ISBN 978-0-415-36686-1.
• Lattimore, Owen (1973). „Return to China’s Northern Frontier“. The Geographical Journal. 139 (2): 233–242. doi:10.2307/1796091. JSTOR 1796091.
• Mackerras, Colin (1968). The Uighur Empire (744-840): According to the T’ang Dynastic Histories. Centre of Oriental Studies, Australien National Univ.
• Mair, Victor H (2006). Contact And Exchange in the Ancient World. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-2884-4.
• Millward, James A. (2007). Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press. p. 69. ISBN 978-0-231-13924-3.
• Özoğlu, Hakan (2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-5994-2.
• Russell-Smith, Lilla (2005). Uygur Patronage In Dunhuang: Regional Art Centres On The Northern Silk Road In The Tenth and Eleventh Centuries. BRILL. ISBN 90-04-14241-X.
• Tetley, G. E. (17 October 2008). The Ghaznavid and Seljuk Turks: Poetry as a Source for Iranian History. Taylor & Francis. ISBN 978-0-203-89409-5.
• Walcott, Susan M.; Johnson, Corey (12 November 2013). Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea. Routledge. ISBN 978-1-135-07875-1.
• Wei, C. X. George; Liu, Xiaoyuan (2002). Exploring Nationalisms of China: Themes and Conflicts. Greenwood Press. ISBN 978-0-313-31512-1.

Further reading

• Yiddish was thought to have originally been an old German dialect
• A new genetic study, however, has pinpointed origin of Yiddish speakers 
• Suggests it was invented by Iranian and Ashkenazic Jews on the Silk Road

By Sarah Griffiths for MailOnline

It may have been spoken for 1,000 years, but the origins of Yiddish – the language of Ashkenazic Jews – has been a bone of contention between linguists for years.

Now researchers say the DNA of Yiddish speakers may have originated from four ancient villages in north-eastern Turkey.

And they believe the Yiddish language was invented by Iranian and Ashkenazic Jews as they traded on the Silk Road, challenging the popular idea it is an old German dialect.

+2

Researchers say the DNA of Yiddish speakers may have originated from four ancient villages in north-eastern Turkey. This stock image shows a Yiddish man in Jerusalem

Scientists at the Universities of Sheffield and Tel Aviv used a tool dubbed the Geographic Population Structure (GPS) to convert DNA data into ancestral coordinates.

This enabled them to identify the ancient villages – Iskenaz, Eskenaz, Ashanaz, and Ashkuz – close to the crossroads of the Silk Roads, which were a historically important international trade route between China and the Mediterranean.

• March was the hottest such period we’ve had in modern times…Can you spot the difference? Human eyes are rubbish as they…Is this how the world would look if humans disappeared?…Technicolour swirls show the varied temperatures of the…

SHARE THIS ARTICLE

They believe the villages names derive from the word ‚Ashkenaz‘ and may have existed as long as 1,500 years ago.

Dr Eran Elhaik from Sheffield University’s Department of Animal and Plant Sciences, said: ‚Language, geography and genetics are all connected.

+2

Yiddish is is written in an alphabet based on Hebrew characters. This US World War One poster is written in Yiddish and begins ‚Food will win the war‘

‚Using the GPS tool to analyse the DNA of sole Yiddish and non-Yiddish speakers, we were able to predict the possible ancestral location where Yiddish originated over 1,000 years ago – a question which linguists have debated over for many years.‘

‚North east Turkey is the only place in the world where these place names exist – which strongly implies that Yiddish was established around the first millennium at a time when Jewish traders who were plying the Silk Road moved goods from Asia to Europe wanted to keep their monopoly on trade.

‚They did this by inventing Yiddish – a secret language that very few can speak or understand other than Jews.

‚Our findings are in agreement with an alternative theory that suggests Yiddish has Iranian, Turkish, and Slavic origins and explains why Yiddish contains 251 words for the terms „buy“ and „sell“.

‚This is what we can expect from a language of experienced merchants.‘

Yiddish, which incorporates German, Slavic and Hebrew, and is written in Aramaic letters, is commonly thought to be an old German dialect.

However, an alternative theory proposed by Professor Paul Wexler from the University of Tel Aviv, who is also an author on the study, suggests that Yiddish is a Slavic language that used to have both Slavic grammar and words but in time shed its Slavic lexicon and replaced it with common and unfamiliar German words.

The findings of the study, published in the journal Genome Biology and Evolution, led researchers to believe that towards the end of the first millennium, Ashkenazic Jews may have relocated to Khazaria before moving into Europe half a millennium later after the fall of the Khazarian Empire.

This was a time when the international trading networks collapsed.

WHAT IS YIDDISH?

Yiddish is the laguage of the Ashkenazia Jews (and their descendants) of Central and Eastern Europe.

It literally means Jewish, according to JewFaq.

The language is a hybrid of Hebrew, and other languages where the Ashkenazic Jews have lived, including Germany.

It has an unmusical grammatical structure of its own and is written in an alphabet based on Hebrew characters.

Just one century ago it was understood by 11 million of the world’s 18 million Jews, many of who spoke it as their first language.

Now, far fewer people use it.

As Yiddish became the primary language of Ashkenazic Jews, the language began to acquire new words from other cultures while retaining its Slavic grammar.

Dr Elhaik said: ‚Yiddish is such a wonderful and complex language, which was inappropriately called ‚bad German‘ by both its native and non-native speakers because the language consists of made-up German words and a non-German grammar.

‚Yiddish is truly a combination of familiar and adapted German words using Slavic grammar.

‚In a sense the language uses the same premise as Yoda from the Star Wars movies.

‚For example, Yoda’s language consists of common and made-up English words like ‚Wookie‘ or ‚Jedi‘ but the grammar is different – the words are used in a different order to what we are familiar with.‘

He added: ‚Utilising the GPS ancestry technology and applying it to the DNA of sole Yiddish speakers and non-Yiddish speakers allowed us to find the ancestral origins of their DNA.

‚The GPS tool indicates where ancient Ashkenaz could have existed over 1,500 years ago.‘

Professor Wexler, added: ‚The linguistic data used are from Yiddish, which we assume was invented in Western Asia as a Slavic language with a largely German-like lexicon and a significant Iranian component on all levels of the language.

‚The genetic data presented here appear to corroborate the linguistic hypothesis.‘

Read more: http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3548149/Yiddish-TURKISH-dialect-DNA-study-suggests-invented-Jews-traded-Silk-Road.html#ixzz4d1jicLPi
Follow us: @MailOnline on Twitter | DailyMail on Facebook

http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3548149/Yiddish-TURKISH-dialect-DNA-study-suggests-invented-Jews-traded-Silk-Road.html

Yücel TANAY (Araştırmacı-Yazar )
Uygurlar, tarihte adı bilinen, kendilerine has bir alfabeleri ile şöhret kazanan, kültür gelişmeleri başından beri yazılı belgelerden kesintisiz takip edilen, eski çağlardan beri hukuki vesikalar kullanan, düzenli bir devlet arşivine sahip olan, ileri derece gelişmiş en eski ve medeni Türk topluluğudur. Uygur Tababeti, emektar Uygur halkının uzun tarihi devirlerden beri doğal afet ve hastalıklarla yaptığı amansız mücadelelerin gelişme sürecinde oluşmuş ve çağımızda düzenli bir tedavi yöntemi haline gelmiş bir bilim dalıdır. (1)Uygurlar, birçok alanda olduğu gibi tıp alanında da büyük etkiler yaratmış bir topluluktur. Uygur medeniyetinin çağdaş medeniyetler arasında her yönüyle bir benzeri bulunmamaktadır. Türk irfanını, ilmini, tıbbını Asya’da Uygurlar korumuştur. (2)Kadimi Uygur Tababeti hususundaki araştırmalar, ilk defa Prof. Dr. G.R. Rahmeti Arat’ın 1930 ve 1932 senelerinde Berlin’de yayınladığı Zurkunde der Uiguren ve F.K.W. Müller’in Ein Beitrag zur ärzlichen Graphik aus Zentralasien (Turfan). (Arch. f. Gesch. d. Med. Bd. 15.) adlı eserleriyle tanıtılmıştır. (3)Prof. Dr. G.R. Rahmeti Arat, 1930 yılında düzenlenen APAW I ‘nın (Prosya Fenler Akademisi İlmi Makaleler Mecmuası)felsefe ve tarih kısmında sunulan raporunun 451- 473 sayfalarında ve 1932 yılında düzenlenen APAW II ‘nın 401- 448 sayfalarında, eski Uygur yazısıyla yazılmış İdikut Uygur Devleti devrine ait 198 satırlı “İdikut Reçeteleri” ni dünya kamuoyuna tanıtmıştır. (4)

İngiliz Araştırmacı James Churhward ‘a göre, Büyük Uygur İmparatorluğu döneminde (M.Ö.20.000 yıllarında, yani Mısır tarihinin başlangıçından çok daha evvel kuruldukları tahmin ediliyor.) döneminde Uygurlar, müneccimlik, madencilik, dukumacılık, mimarlık, matematik, tarım, eğitim, tababet gibi ilimlerden iyice haberdar olarak yüksek medeniyet seviyesine ulaşmışlardır. (5)Uygurlar çok eski çağlardan beri doğayı tanımış, alemi oluşturan su, hava, ateş ve toprak unsurları hakkında bilgi sahibi olmuş ve bunları sayısal olarak ifade eden o şeklindeki Uygurca 4 rakamını keşfetmiştir. (6)Prof. Dr. Abduşükür Muhammet İmin ‘in, Ğarbi Yurt Taşkemir Seneti adlı eserinde verdiği bilgilere göre, tarihi İpek Yolunun Karaşehir Hoten istikametindeki Kroran harabelerinden, Nevada koleksiyonunda da yeralan, eski Mu uygarlığına göre insanın ve tüm evrenin fiziksel dengesini temsil eden dört ilkel gücün bir nevi sembolü bulunmuştur. (7)Ebu Nesir Farabi İhsaü´l Ulum (İlimlerin Sayımı) adlı eserinde alemi oluşturan dört kutsal varlık hususunda diyor ki :”Onları türlendirerek beyan ettiğimizde bir dörtlü olarak ortaya çıkarlar. Onlar ateş, hava, su ve topraktan ibarettir. Nitelikleri de dört çeşittir. Daha doğrusu Sıcak, Soğuk, Nemli ve Kuruluk ‘tan ibarettir. ” (8)Uygur Tababetinin Dört Etken, Dört Durum, Dört Mizac ve Dört Sıvı (Kan, Balgam, Safra ve Sevda) nazariyeleri, işte bu Dört Tadu (Madde) ‘dan ibaret olan ilkel maddecilik düşüncesi temelinde oluşturularak hastalıkların teşhisi ve tedavisi için dayanak sağlanmıştır.İbn Sina ‘nın El Kanun Fit Tıb adlı eserinde “Doğa faktörleri dörttür. Doğa bilginleri bunun dörtten fazla olmadığına inanmalıdır. Bunların ikisi hafif, ikisi ağırdır, hafif olan ateş ile havadır, ağır olanı ise su ile topraktır” diye bahsetmiştir. Tıbbi Destan adlı eserinde bu hususu şiirle dile getirmiştir. (9)Uygur Tababeti’nin bu nazariyeleri büyük bilgin Yusuf Has Hacip ‘in Kaşgar lehçesinde yazdığı felsefevi destanı” Kudatgu Bilig “in 60, 143, 144, 145, 1053, 3579, 3725, 3726, 4620, 4621, 4622, 4624, 4627, 4628, 4629, 4631, 4632, 5866, 5867, 5868, 6006, 6007, 6008, 6009, 6010, 6011, 6012, 6013 ve 6014 beyitlerinde de teyit edilmiştir.Destan ‘ın 1053, 1054, 1055 beyitlerinde vücuttaki Dört Tadu bozukluğunun sağlığı nasıl etkilediği şöyle izah edilmiştir. (10) Yaraşik tadular karıştı için, küçendi biri tutti bastı üçin Tadu tegşürüldü aşı boldi yig, ağır boldi könli katığ tutti ig Tadu artadı kör küçi eksüdi, kağıl teg köni bod egildi kodü XII. XIII. yüzyılda Hidistan ‘da kaleme alınan Ülkeler Tezkeresi adlı eserde: “En eski hekimlik, bundan 3.000 yıl önce Tarım Ovası’nda yaşamış olan Gazi Bey adlı bir kişinin Bediyan (Fructus Feniculi), Serik Hilile (Fructus Chebulae), Binepşe (Viola Odorata) , Sana (Folia Sennae), Yada taşı (atın mide ve bağırsaklarında toplanmış taş), tuz ve et gibi malezemeleri kullanarak ağrı kesmesiyle, hastayı azaptan kurtarmasıyla bilinmiştir” diye bahsedilmiştir. (11)Tababetinin getirdiği mucizeler Çin kaynaklarında da övgüyle bahsedilmiştir. Qing (M.Ö. 221 – 206) ve Han (M.Ö 206 – M.220) hanedanlıkları devrinde kaleme alınmış Huang Di Nei Jing Su Wen’da diyor ki : Batı Diyarlarının; Uygurların yaşadıkları bölgelerin insanları çok eski çağlarda bile hastalıklara karşı bağışıklık kazandırma konusunda bilgi sahibi olmuştur. (12)Sui (518-618) Hanedanı devrinde orta düzlüklerdeki hekimler Batı Diyarlı Uygur hekimlerinin deneylerinden yararlanarak onları Batı Diyarlı Hekimlerin Reçetelerinden (23 Cilt) ve Ünlü Batı Diyarlı Hekimlerin Reçeteleri ( 4 Cilt ) adlı eserlerinde tanıtmıştır. (13)M.S. 659 yılında Tang Hanedanı tarafından ilan edilen Yeniden Düzenlenen İlaç Kamusu’nda, bulunan 850 çeşit ilacın 144 ‘ünün Batı Diyarlarından çıktığı anlatılmıştır. (14)M.S. 730 yılında Nanto isimli bir Uygur hekimi sefaretle Toharistan ‘dan (Kosen Hanlığı) Çin ‘e gitmiş ve beraberinde Çinli bilgin ve hekimlerin hiç bilmedikleri birçok ilaç ve tıbbi malzemeler götürmüştür. Bu hekim tababetteki üstünlükleriyle yüksek bir mevki kazanmıştır. Çin devlet arşivlerinde, 759 ‘da Toharistan Yabgusu tarafından imparatora gönderilen hediyeler arasında iki yüz çeşit hazır ilaç ve bir çok cins makyaj malzemelerinin olduğu kaydedilmiştir. (15)M.S. 753 yılında dini yaymak amacıyla denizi aşarak Japonya ‘ya giden Yang Zhou ‘lu ünlü rahip Jian Qin, sefer sırasında kör olmuş ve tüm çabalara rağmen iyileşememiş sonunda Batı Diyarından gelen bir Uygur hekim tarafindan ameliyat edilerek iyileştirilmiştir. (16)Tang (618-907) ve Song (960-1279) Hanedanlarının kayıtlarında, Samyeli hastalığının tedavisinde Uygur tababetinin çok etkili olduğundan bahsedilmiştir. (17)Taiping Hikayetleri adlı eserde verilen bilgilere göre, Uygurların Song Hanedanının başkenti Kaifeng’e gerçekleştirdiği ilaç malzemeleri ihracatı zirveye ulaşmış, yalnız 27 Aralık 1077 tarihinde Hoten sefiri Uas ile Nasağun’un kraliyet sarayına getirdiği Mestiki Şirin’in miktarı 31.000 Jing (15.500 kilo) olarak belirtilmiştir. (18)“Tangname Batı Diyar Tezkeresi”, “Tang Devrindeki Ünlü Hekimler Listesi” ve “Hukuk Lügatı” gibi tarihi eserlerde, Uygur hekimlerinin hastanın kafatasını açarak kurdu çıkardığından ve göz ameliyatlarıyla görme bozukluklarını düzelttiğinden bahsedilmiştir. (19) Sui ve Tang Hanedanları devrinde büyük etkinlikleri olan ünlü Uygur hekimleri ve tıp bilginleri : Çimenkuli : Tang Hanedanları devrinde yaşamış ünlü hekim. (Devlet Yönetiminde Yararlı Örnekler) adlı eserde bahsedildiğine göre, padişah Tang Gauzong, M.S. 633 yılında tehlikeli bir hastalığa yakalanmış, saray hekimleri bile çare bulamazken Uygur hekim Çimenkuli onu zamanında tedavi edip iyileştirmiştir. (20)

UYGUR TEBABET RESİMLERİ ile ilgili görsel sonucu
Gancukağın : VII. Yüzyılın sonlarından VII. Yüzyılın ortalarına kadar yaşamış Udun ‘lu (şimdiki Hoten) ünlü hekim ve tıbbi çevirmen. (Gülle Teşhis) adlı eserin yazarı (21)Lishun Dizun : (855-930 ) Si Chuan Xinzhu ilinde doğmuş ünlü Uygur tababet bilgini, hekim ve eczacı. Devrinin Xinzhu valisi onun tedavilerinden memnun kalmış, valinin beğenisini kazanmış ve ona ? (Li) soyadı hediye edilmiştir. Onun “Yabancı Ülkelerin Bitkisel İlaçları” adlı 6 ciltli dev eseri bulunmaktadır. Bu eserde bahsedilen ilaçların önemli bir kısmı (Denenmış Bitki İlacları ve Bitki İlacları Kamusu ) adlı kitaplarda tanıtılmıştır. Çinli araştırmacı Fan Xingjun bu eserlerden yararlanarak tekrar “Yabancı Ülkelerin Bitkisel İlaçları” adıyla bir kitap yazmış ve 124 çeşit bitki ilacı dahil etmiştir. (22)Canbaşlak (Şirahan) : M.S.VIII. yüzyılda Batı Diyarlarından Tibet’e teklifle getirilen Çerçan ‘lı Uygur hekimdir. O Lasa’da yaşadığı süre içinde Tibetli hekimlere Uygur Tababetini öğretmiş aynı zamanda “Canlı Beden Ölçüleri” ve “Ceset Çizgilerinden Örnekler” adlı iki ünlü tıbbi eseri yazmıştır. Bu eserler Tibetlilerin 4 ciltli tıbbi lügatına dahil edilmiştir. (23)Saoşiyavkuy : Türkistan Öretöpe Hanlığında (Samarkand etrafı) Dokuz Cavup Uygurlarındandır. Tang Hanedanının Kay Yuan yılları (713-741 ) Chang An’daki padişah sarayına teklif edilmiş ünlü müzisyen, besteci, akustika bilgini ve müzikli tedavi hekimidir. (24)Turfan koleksiyonu Uygur tababetini araştırma açısından çok önemlidir. Halk tababetinin daha gelişmiş bir numunesi olan Uygur tababetinin birçok noktalardan kıymetine payan yoktur. Medeni sahada Moğol İmparatorluğuna hocalık yapan Uygurlar kuvvetli bir tababete sahiplerdi ve bunu etrafa yaymışlardır. (25)Tarihi kayıtlara gore, Moğolların Çin´in orta düzlüklerine gotürdüğü Uygur hekim ve eczacıların sayısı ikiyüzü geçmiştir. Onların çoğu hekim sıfatıyla Moğol ordusunun herhangi birliklerinde çalışmış hatta bazıları hükümdar kuruluşlarında görev alarak hizmet etmiştir.hakimiyeti devrinde büyük etkinlikleri olan ünlü Uygur hekimleri ve tıp bilginleri : Nizer : Moğol kraliyet hastanesinin baş hekimi, harciye uzmanı Yuçuriş Kaya : Ordu hekimi Bulmiş oğlu Aşu : Kalp ve sinir hastalıklar uzmanı Çakay : Kraliyet hastanesinin baş hekimi Maynu : 1308-1311 yılları kraliyet hastanesi ve eczanesinin sorumlusu. 36 ciltli Uygur Reçteleri adlı eserin yazarı. 1312 ‘de Kraliyet Teftiş Kurulu Başkanı Tarım : Kral Yuan Qing Zong ( Timur 1294-1307 ) ve Yuen Shun Di (Olcaytu Han 1333 -1368 ) ‘nin ozel doktoru, kraliyet hastanesi ve eczanesinin sorumlusu Sadırm : Büyük tıbbi bilgin. 15 ciltli “Bambu Ağaçlı Sarayda Denenmiş Reçeteler” adlı eserin yazar. Koskoy : Beslenme uzmanı Kral Yuan Qing Zong (Timur 1294-1307 ) ve Yuen Shun Di (Olcaytu Han 1333-1368) devrinde kraliyet misafirhanesi sofra sorumlusu. Üç ciltli Yemek Hazırlama Desturu adlı eserin yazarı (26)Yuen Hanedanı (1206-1368 ) devrinde yaşamış yazar Tao Zongyi ‘nin “Jiu Bing Geng Lu ” adlı eserinde, bir Uygur hekiminin komşusunun şiddetli başağrısını teşhis ederek ameliyatla kafatasını açıp kurdu çıkardığından bahsetmiştir. (27)tababetinin son bin yıllık tarihine baktığımızda. Eski Yunan filozofu Aristo’nun (M.Ö. 384-322) felsefesini islam düşüncesiyle uzlaştırmaya çalışan, Aristo ‘nun ardından İkinci Öğretmen olarak bilinen büyük Uygur bilgini, Farabi ‘nın ( 870-950 ) orta çağ tababetine olan katkısını dile getirmeden geçmek mümkün değildir.Asıl adı Ebu Nesir Muhammed bin Uzluk bin Tarhan olarak bilinen Farabi, 870 ‘de Türkistanın Farab-Utrar-Cevher kentinin Vasi quot kalesinde Mani dinine inanan bir Dokuz Oğuz Dokuz Uygur komutan ailesinden dünyaya gelmiştir. 893 ‘deki Talas – Farabı Balasağun savaşında Samanilar Hanlığı’na esir düşen 15 bin kişiyle birlikte ailece İslam dinini kabul etmek zorunda kalmıştır. (28)Farabi din, metafizik, evrenbilim, mantık, doğa bilimleri, ahlak, astronomi, kimya, müzik ve tıp alanlarında “İhsaü´l Ulum” (İlimlerin Sayımı), “El Medinetül Fazıla” ( Erdemli Kent ), “Tehsilü´s Saade ” (Mutluluğu Kazanma), “Kitap Cemiyul Menteke ” (Büyük Mantık Kitabı), “Kitabul Musikul Kebir”, “Delilik Hakkında”, “Uzuvların Hizmeti Hakkında “, “İşitme ve Görme Hakkında”, “Ruh ve Can Hakkında”, “Fikir ve Akılın Evrimi”, “Hekimlerin Nitelikler”, “Kimya İlminin Zerururiyet”, “İnsan Vücudu Hakkında ” gibi 160 ‘ı aşkın eser yazmış, bu eserlerin birçoğu değişik dillere çevrilmiştir. (29) Farabi 950 tarihinde Suriye Şam ‘da vefat etmiş ve Bebes Seğir adlı kale kapısının yanında defnedilmiştir. Büyük tıp bilgini İbn Sina (980-1037) ‘nın doğa felsefesi ve tıbbi teorileri, İpek Yolu boyunca ortaya çıkan Uygur felsefesi ve tababet gelenekleri ile bağlantılıdır. Onun Dört Zat teorisi Uygurların ve Farabinin alemin yapısı hakkındaki felsefelerinin etkisiyle şekillenmiş de olsa, nabız teşhisi konusundaki bazı teorileri Uygurlar aracılığıyla bütün Orta Asya’ya yayılmıştır. Onun teşhis yöntemleri Uygur tababetinin etkisinde somutlaşmış ve bununla birlikte El Kanun Fit Tıb, Danışname, Eşşifa gibi değerli eserleri Uygur bilginleri ve hekimleri arasında büyük intibalar yaratmıştır. El Kanun Fit Tıb, XI. Yüzyılda yaşamış Uygur hekimi İmamuddin Keşkeri tarafından Uygur diline çevrilmiştir. El Kanun Fit Tıb, temelinde hazırlanan Kanunçe1961 ‘de Yusuf Hacı Keşkeri tarafından Uygurca olarak yayınlanmıştır. (30)Ünlü Arap filozofu Ömer Ferruh’un “İki Farabi” adlı eserinde, Farabi Aristo’dan sonraki İkinci Öğretmen, İbn Sina ise Farabi’den sonraki İkinci Farabi olarak nitelendirilmiştir. (31)Farabi ‘den sonra Kaşgar Medrese-i Saciye’de yetişmiş ünlü Uygur bilgin ve müdderislerinden İmamuddin Kaşgari, Muhammad Binni Reşididdin Ali Kaşgarı, Ebul Feyzi Muhammad ibn Hüseyin Beyhiki (996-1039) Uygur Tababetinin gelişmesine büyük katkı sağlamışlardır. (32Uygur Tababeti, batı tıbbından farklı bir felsefe sayesinde Vitiligo (Samyeli) hastalığı gibi tedavisi zor birçok hastalıkta büyük yeniliklere damgasını vurarak tıp dünyasının dıkkatini çekmektedir. Kursi İmsak, Kursi İpar gibi etkili ilaçları 1997’den itibaren Amerika, Japonya ve Singapur piyasasında yerini almıştır. Uygur tababetine ait 202 çeşit ilaç Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Farmakopisince (İlaç Rehperi) resmen onaylanmıştır. 1987’de Hotan şehrinde tesis edilmiş Uygur Tababeti Fakültesi nden 1998 itibarıyla 520 öğrenci mezun olmuştur. Uygur Tababeti klinikleri tüm Uygur yurtlarında faaliyetini sürdürmektedir. Son zamanlarda, Çin in Beijıng, Guangdong, Yunnan, Sichuan, Gansu bölgelerinden gelip yalnız Hotan’daki Uygur Tababeti kliniğinde tedavi görenlerin sayısı 500–600 kişi; Amerika, Japonya, Singapor, Kazakistan ve Kırgızistan gibi ülkelerden gelenlerin sayısı ise 200–300 kişiye ulaşmıştır.Günümüzde de Uygur Tababeti hala etkinliklerini korumaktadır.

XVI.Yüzyılın önceki yarısında (1520-1533) Yarken Saidiye Hanlığı devrinde yaşamış Uygur hekimi Sultan Ali tarafından Fars dilinde kaleme alınmış, sonradan Sultan Seyid Bahadır Han ‘nın emriyle Çağatay Uygurcasına çevirilen Uygur tababet ilminin tedavi desturu olan dev eser Desturul İlac aradan 500 sene sonra Hacı Muhammet Bakı Alım tarafından çağdaş Uygur dilinde yayınlanarak (A4 format 558 sayfa) Uygur hekimlerinin yararına sunulmuştur. (33)Klinik çalışmalar açısından bakıldığında, Doğu Türkistan (Uygur Özerk Bölgesi )çapında devlet izniyle faaliyet gösteren Uygur Tababet şifahanelerinin sayısı 38 ‘i bulmuş yatak sayısı da 1173 ‘e ulaşmıştır. (34) Uygur tababetinde kullanılan 202 çeşit bitkisel ilaç Çin Halk Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Farmakopi Komitesi tarafından onaylanmış ve 7 Mayıs 1998 tarihinde Çin Halk Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığının İlaç Standartı Uygur Tababeti İlaçları bölümünde ilan edilmiştir. (35)Uygur tababet eğitimi de devletin resmi makamlarınca tanınmıştır. Uygur dilinde tedrisat yapılan, yabancı dil olarak Ordo dili öğretilen ilk Uygur Tababet Fakültesi 1987’de Hoten Eyaletinde tesis edilmiştir. Şu an 520 öğrenci bulunmaktadır. (36)Çin Tıp Ansiklopedisi Uygur Tababet Kamusu üç cilt olarak, Uygur Özerk bölgesi Halk Sehiye Neşiriyati tarafından 1991 ‘de Urumçi ‘de yayınlanmıştır.Kaynaklar :
(33) Hekim Sultan Eli: Desturul İlac, Neşirge teyyarliğuçi Haci Muhammet Baki Alim 3. ve 4. bet ” Uygur Özerk bölgesi ” Pen Tehnika Sehiye Neşriyati Urumçi 1999
(3) (15) (25) Dr. A. Süheyl Ünver: Uygurlarda Tababet, T. C. İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü Say. 3, 13, 15 s.
(4) Abdukayyum Hoca, Tursun Ayup ve Israpil Yusup: Kadimi Uygur Yazma Yadigarlikliridin Tallanma, Uygurca 331 bet. Uygur Özerk bölgesi Helk Neşiriyati 1984 Urumçi
(5) (6) James Churchward: The Children of Mu, The Sacred Symbols of Mu, 147 p. Brotherhood of Life, Albuquerque, New Mexico, USA – 1987
(7) (9) (10) (28) (29) (30) (31) Prof. Dr. Abduşükür Muhammet İmin: Ğarbi Yurt Taşkemir Seneti, Uygurca 140, 167, 182, 184, 130, 167,161 betler. Uygur özerk bölgesi Helk Neşiriyati 1998 Urumçi
(8) (13) (14) İsmail Tömüri: İdikut Uygur Medeniyeti, 382, 379, bet. ( Uygurca ) ” Uygur ” Helk Neşiriyati 1998 Urumçi
(10) Yusuf Has Hacip: Kudatgu Bilig, Uygurca 260 bet. Milletler Neşiriyati 1984 Beijing
(11) Uygur Tibabitinin Kiskiçe Tarihi, Uygurca 1. bet, X.U.A.R. Sehiye Nazariti Uygur Tibabiti Tetkikat İşhanisi Tüzgen, 1983 Mart Urumçi
(12) (16) (17) (19) (20) (26) (27) (32) Abliz Muhammet Sayrami: Uygur Medeniyet Senetige Dair İlmi Makaliler,Uygurca 122,130, 123, 127 betler. Uygur ..Helk Neşiriyati 1999 Urumçi
(18) Prof. Dr. Abduşükür Muhammet İmin: Uygur Tibabetçiliginin Kiskiçe Tarihi Tesviri, Uygurca ). Keşker Pidagokika İnistituti İlmi Jornili 1984. Yıl 3. San
(19) Abliz Muhammet Sayrami: Uygur Medeniyet Senetige Dair İlmi Makaliler, Uygurca Uygur Helk Neşiriyati 1999 Urumçi
(21) (23) (24) Abliz Muhammet Sayrami: Sui ve Tang Hanedanleride Ötken Meşhur Uygur Tarihi Şehsler, Uygurca 112, 121, 122 bet Uygur Helk Neşiriyati 1999 Urumçi
(22) Fan Xingjun: Lishun ve onun Yabancı Ülkelerin Bitkisel İlacları Hakkında Araştırma, Guang Dong Geleneksel Çin Tıb Dergisi 1958 yıl 7. ve 8. sayılar?
(24) Zhao Xiqian : Saoşiyavkuy ‘nün Tedavi Yöntemi, Urumçi Keçlik Giziti, 2 May 1985
(26) Abliz Muhammet Sayrami, Abdurazak Tohti: Yuan Hanedanında Ötken Meşhor Uygur Şehisler, Uygurca 55, 56 bet Xinjian Helk Neşiriyati 1991 Urumçi
(34) (36) Mariye Sakim: Traditional Medicine of Uighur Tribe, 89-90-1999
(35) Çin Halk Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı İlaç Standartı Uygur Tababeti İlaçları Bölümü, Uygur Özerk bölgesi Pen -Tehnika Sehiye Neşiriyati Urumçi 1999
http://www.uyghurnet.org/uygur-turklerinde-kadim-ve-gelene…/

Işık, İbn Tufeyl’in “Hayy bin Yakzan”ındaki deyişi ile “nûr” Doğu’dan yükseldi. Tüm semavi dinler o coğrafyadan çıktı; insanlığın ve medeniyetin tohumları orada atıldı. Doğu derken Batı merkezli bir tabir olan Uzakdoğu’dan söz etmiyoruz. Sonradan adı İslam coğrafyası ve düşünürleri de İslam düşünürleri olarak adlandırılacak olan bölgedir kastımız.

İslam kültürü, tüm dünyanın onlardan yüz çevirmesine neden oldu. Halbuki onlar “Arif olanın dini yoktur, hiçbir şeyle kayıtlanamaz” (İbn Arabi) diyecek kadar arif, cesur ve hatta İslami deyişle küfürbazdılar.

Biz de dâhil tüm dünya yüzünü Batı’ya dönmüş, aklın ışığını ve hakikati orada ararken; Batı’nın filozofları bu isimleri okumakla, idrak etmeye çalışmakla meşguldü. Kimler yoktu ki onları mihenk, onlardan feyz alanlar arasında; Descartes, Spinoza, Hume, Goethe, Bacon, Leibniz, Schopenhauer, Kant, Schiller ve niceleri…

İslam coğrafyasından çıkmış olmaları onların hanesine hep eksi olarak yazıldı bu topraklarda. Oysa aklı ve imanı yüreklerinde buluşturan “aymış”lardı onlar. İşte insanlığa miras bıraktıkları en büyük eserleriyle dünya düşünce tarihine yön veren Doğulu 13 düşünür.

1. Hallac-ı Mansur (858 – 922), Kitab-üt Tavasin

Şeriat, tarikat, marifet, hikmet kapılarından geçti; hakikate ulaştı. Tanrının varlığını o kadar hissetti ki, onun içinde eridi; “En-el hak” (Ben tanrıyım) dedi. Tanrının ya da başka bir deyişle “mutlak varlık”ın kişide vücut bulduğunu ve kişinin varlığının tanrının –mutlak varlığın- varlığı içinde yok olduğunu söyledi; vahdet-i vücut inancıyla esrikti.

Softalar onu küfürle, tanrıya şirk koşmakla suçlayıp işkenceyle katlederken o; “Yarabbi canımı alan bu kullarını bağışla. Çünkü onlar senin bana gösterdiğin sırlardan haberdar değiller, senin bana gösterdiklerini onlar göremezler, bilemezler” diyecek kadar “âli”ydi.

Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli, Arabi, Pir Sultan Abdal, Mısri; onun düşünceleriyle, inancıyla yoğruldu. Ardında “Kitab-üt Tavasin” gibi yürek ferahlatan önemli bir eser bıraktı ancak en önemli eseri elbette hayatıydı.

2. Farabi (870 – 950), Kitabu’l-vahid ve’l-Vahde

Adı, Türkistan’ın Farab şehrinde doğduğundan Farabi’ydi. Aristo’yu, Platon’u, Zenon’u okuyup yorumlamıştı. Aklı, ilmin ve inancın merkezine koydu; inançla usu uzlaştırmaya çalıştı. Felsefe, matematik, fizik ve musikiyle uğraştı. Bilimi; fizik, matematik ve metafizik olarak üçe ayırdı.

Batılı bilim adamları onun bu sınıflandırmasını ancak 13. yüzyılda kabul edecekti. Sesin titreşimlerle yayıldığını, havanın iletken olduğunu ilk o yazdı. Usçuydu; erdemin temelinde bilgi olduğunu savladı. Cevher (töz), zaman ve boşluk üzerine kapsamlı tezler yazdı. Yapıtlarıyla bugün dahi düşün çevrelerinde “Doğu’nun Aristoteles’i” olarak kabul edilir.

“Hiçbir şey yoktan var olmaz ve hiçbir şey vardan yok olmaz” diyerek materyalizmi özetleyen kimyacı Lavoisier’den yedi asır önce; “Hiçbir şey kendiliğinden yok olmaz, böyle olsaydı, var olmazdı” dedi.

Henüz dilimize çevrilmemiş olan “Kitabu’l-vahid ve’l-Vahde” adlı eseri; mantık, epistemoloji ve ontolojiye ilişkin düşüncelerini bir araya topladığı, başından sonuna “bir” ve “çok” kavramını ele aldığı en önemli eserlerinden biridir.

3. İbn Sina (980 – 1037), Tıp Kanunu

Hekimdi. İslam dünyası ona “eş-şeyhü’r-reîs”, yani “baş üstat” dedi. Felsefe, tıp, edebiyat, aritmetik, geometri, mantık ve fizikle uğraştı. Ontoloji ve psikoloji üzerine önemli çalışmalar yaptı. Epistemoloji ve ontoloji üzerine önemli eserler verdi. Ortaçağ karanlığında eserleri Latince ve İbraniceye çevrildi. Elementler ve mekanik üzerinde çalıştı; Aristo’nun Hareket Teorisi’ni eleştirdi.

Fizik çalışmaları, yeniçağ mekaniğine öncülük etti. Pek çok dalda önemli eserler verdi ancak en büyük eseri Batı ülkelerinde 16, Doğu ülkelerinde ise 19. yüzyılın başlarına kadar okunmuş ve kullanılmış olan “el-Kânûn fî’t-Tıb” (Tıp Kanunu)’dır. Beş kitaptan oluşan ansiklopedik eserde anatomiden cerrahi yöntemlere, ilaç yapımına ve tedavisine çağını aşan çok önemli bilgiler yer alır.

4. Gazzâlî (1058 – 1111), El-Munkız Mine’d-Dalâl

Ömrü boyunca hakikati aradı. Bu uğurda her şeyi ama her şeyi sorguladı; felsefeyi, varlıkları, inancı, tanrıyı, aklı ve elbette kendisini. Öyle ki bir dönem neredeyse aklını yitirecek noktaya geldi; bunalıma girdi ve dış dünyayla irtibatını kesti.

Septikti; her şeyden, kendinden bile şüphe ediyordu. Yunan septikler Protagoras ve Gorgias’ı biliyordu. Hakikate, mutlak bilgiye ulaşmaktaki tutkusu onu zaman zaman küfre, zaman zaman tasavvufa yaklaştırdı. Kendi varlığından dahi şüphe ettiği noktada, -tıpkı Descartes gibi ama ondan yaklaşık 500 yıl önce- “Onun varlığı açıktır. İnsanın kendi varlığına dair hiç şüphe yoktur. İrade ediyorum, demek ki varım” dedi.

Pek çok kitabı Batılı düşünürler tarafından 12. yüzyıldan önce Latinceye çevrildi. Bunlardan en önemlisi “el-Munkız Mine’d-Dalâl”dir; Descartes’ın “Metot Üzerine Konuşmalar” adlı kitabı bu eserle büyük benzerlikler içerir.

5. İbn Tufeyl (1106 – 1186), Hayy Bin Yakzan

Hekim, hukukçu ve filozoftu. Felsefe, tıp, matematik, astronomi ve edebiyat dallarında oldukça iyi bir eğitim aldı. İbn Sina’nın en önemli eserlerinden biri olan “Hikmeti Meşriki”nin devamı niteliğindeki “Hayy Bin Yakzan” adlı kitabı, İbn Bacce ve İbn Rüşd’le birlikte Endülüs’ün en büyük üç filozofu arasına girmesini sağladı.

“Nur” yani “aydınlanma” felsefesini anlattığı “Hayy bin Yakzan”da Tufeyl, vahiyci tanrı anlayışının yerine aklın ve sezginin bildirdiği tanrıyı koydu. 16. asırda yaşanan Aydınlanma Çağı’ndan yüzyıllar önce aydınlanma felsefesini anlattı. İnsanın merak, keşif, kavrama ve bilgelik evrelerinden sonra hakikate ulaşacağını; tanrının varlığını bu noktada kalben olduğu kadar aklen de kanıtlayabileceğini savladı.

Daniel Defoe’nun “Robinson Crusoe”su ve Rousseau’nun “Emile”i, Latinceye ve pek çok Batı diline çevrilen “Hayy bin Yakzan”la büyük benzerlikler taşır. Hatta “Robinson Crusoe”da neredeyse yalnızca isimler değiştirilmiştir.

6. Feridüddin Attar (1136 – 1221), Mantıku’t Tayr

Eczacıydı, lokmandı. Yaşadığı mistik bir olay nedeniyle varını yoğunu fakirlere dağıtıp yollara düştü. Kendini ilim, irfan ve ibadete adadı. Mevlana’nın üstadıydı. Eserleri Arapçaya, Fransızcaya ve İngilizceye çevrildi.

En önemli eseri, hakikat arayışını kuşların dilinden anlattığı 4724 beyitlik “Mantıku’t Tayr”, tasavvuf edebiyatının köşe taşıdır. Hakikate ulaşma yolunda kemale eren “simurg” yani “otuz kuş”u anlattığı eserinde, vahdet-i vücud inancını alegorik bir şekilde anlatır.

7. İbn Rüşd (1126 – 1198), Aristo Şerhleri

Aristo’nun İslam coğrafyasındaki sözcüsü ve yorumlayıcısı olan Rüşd, yaklaşık 30 yıl boyunca Aristo’nun eserleri üzerinde çalıştı. Ulaşamadığı “Politika” dışında, filozofun tüm eserlerini Arapçaya çevirdi. Aklı imandan, bilgiyi vahiyden üstün tuttu. Her şeyin akıl ile anlaşılabileceğini öne sürdü.

Düşünceleri, yazdıkları ve çevirdiği kitaplar nedeniyle uzun yıllar gözetim altında tecrit hayatı yaşadı. İslam felsefesiyle Aristo’nun mantık kuramını bağdaştırmaya çalıştı. Batı, Aristo’yu onun şerhlerinden Latinceye çevirip okudu; Aristo’nun o büyük mirasını onun sayesinde keşfetti. Düşünceleri özellikle Hıristiyan skolastik gelenekten olan Thomas Aquinas tarafından oldukça benimsendi.

8. Sühreverdi (1155 – 1191), Akl-ı Sorh

Hallac-ı Mansur’un ve İbn Sina’nın düşüncelerini benimsedi. Tıpkı diğer düşünürler gibi Anadolu ve Suriye’yi dolaştı; dinleri ve inanışları inceledi. İşraki (aydınlanma) felsefesinin kurucusuydu. Tasavvuf ehliydi, Platon gibi sezgiciydi.

Bildiklerini ve düşündüklerini her yerde hiç korkmadan dillendirdi; bu uğurda hapis yattı, 36 yaşında zindanda öldü. Ardında mantık, tabiat, ilahiyat ve felsefe üzerine pek çok önemli eser bıraktı. Akl-ı Sorh (Kırmızı Akıl)’da aydınlanmayı, aydınlanmadan önceki pişmeyi, kâmil olmayı anlattı…

9. İbn Arabi (1165 – 1240), Fusus’ül Hikem

Yaşadığı dönemin ve coğrafyanın en büyük filozoflarından biri olan İbn Rüşd ile görüştüğünde 17 yaşındaydı. Bilginin yalnızca akıl yoluyla elde edileceğini savlayan İbn Rüşd’ün düşüncesinde bir noksanlık olduğunu daha o yaşlarda fark etti. İnsan bazı şeyleri sezgi yoluyla, kalbi olarak biliyordu. Akli bilgiler; duyular ve deneyim yoluyla elde ediliyordu ama bazı bilgiler vardı ki aşkındı, ‘a priori’ydi (doğuştan).

Yalnızca kendi halkını etkilemekle kalmadı; felsefesi Endülüs’ten Yeni Delhi’ye, Hicaz’dan Kırım’a geniş bir coğrafyaya yayıldı. “Vahdet-i vücud” öğretisine inanıyordu. Varlığın birliği onun felsefesinde öyle bir hal almıştı ki, Yaradan ile yaratılan arasında neredeyse fark kalmamıştı. İnsanın tanrının bir parçası olması ve tanrıyla yani özüyle bütünleşmesini dillendirmesi softalar tarafından küfür olarak görüldü ve çok eleştirildi.

Ama o “Fusus’ül Hikem” yani “Hikmetlerin Özü” eseriyle öyle bir mertebeye ulaştı ki, “Ebu Ekber” sıfatını aldı. Bugün İbn Arabi Derneği; Oxford’dan Sorbonne’a, Harvard’dan Stanford’a ve Cambridge’e dünyanın en önemli üniversitelerinde oldukça kapsamlı çalışmalar yapıyor. Batı; Arabi’yi keşfetmeye, anlamaya çalışıyor.

10. Yunus Emre (1241 – 1320), Risaletü’n Nushiyye

Hacı Bektaş-ı Veli’nin kapısında feyz aldı, Mevlana’yla tanıştı. Taptuk Emre’nin dergâhına 40 yıl boyunca dümdüz odunlar taşıdı. Yetmedi yollara düştü; tüm Anadolu’yu, İran ve Azerbaycan’ı dolaştı. Hem dolaştı, hem söyledi.

Öz Türkçeyle, halkın anlayabileceği dilde de şiirin en alasının yazılabileceğini tüm dünyaya gösterdi. Bilgisi, tefekkürü, tevazusu ve zekâsıyla dinler ve mezhepler üstüydü “Miskin Yunus”, “Bizim Yunus”. Tasavvuf ehliydi. “Risaletü’n Nushiyye” (Nasihatler Kitabı) adlı mesnevisinde; ruh, nefis, kanaat, gazap, sabır, haset, cimrilik, akıl gibi konulara ilişkin düşüncelerini anlattı.

11. Hacı Bektaş-ı Veli (1209 – 1271), Velayetname

Rum diyarını, Anadolu’yu, Elbistan’ı dolaştı. Bu uzun yolculuğu sırasında tanık olduğu; Yesevilik, Melamilik, Batınilik, İsmaililik, Ahilik, Babailik, Mevlevilik, Kalenderilik gibi dönemin inanç ve anlayışlarını yakından inceledi ve Bektaşilik inancı ve felsefesini ortaya koydu.

Öğretisinin merkezine hümanizmi yerleştirdi. Tanrıdan korkmayı değil onu sevmeyi öğütledi. Mutasavvıftı; insanlık, iyilik, adalet, hürriyet, eşitlik ve çalışkanlık üzerine temellendirdiği felsefesiyle tüm varlıkları kucakladı. “Velayetname” adlı; hayatını, yaşadığı dönemi ve insan ilişkilerini hikâyeler yoluyla anlattığı eseri, insanlığa engin nasihatler içerir.

12. İbn-i Haldun (1332 – 1406), Mukaddime

Tarih felsefesinin, sosyolojinin ve iktisadın babasıydı. “Mukaddime” ve “Kitabu’l İber”de dünya tarihini ve geleceğe ilişkin tarihsel teorilerini anlattı. Osmanlı’nın yükseliş ve çöküşünü adeta betimlediği bu eserler, Osmanlı paşaları ve ulemaları arasında büyük ilgi gördü.

Sosyolojinin temel prensiplerini Batılı bilim adamlarından yüzlerce yıl önce ortaya koydu. Tespitleri ve öngörüleri; Machiavelli’den Rousseau’ya, Comte’tan Spencer’a pek çok önemli düşünürün fikirlerini şekillendirdi.

Sosyoloji, siyaset bilimi, tarih, iktisat, eğitim ve hukuk alanlarında önemli eserler verdi. Eserleri arasında “Mukaddime”; bugün dahi tüm dünyada siyaset, sosyoloji, tarih ve iktisat alanlarındaki en önemli yapıtlardan biridir.

13. Fuzuli (1483 – 1556), Leyla ile Mecnun

Kendini öyle hiçledi ki; “Fuzuli” mahlasını kullandı, Muhammed Bin Süleyman. Doğanın dilini çözmüştü; öyle ki kendisini suyun, ağacın, hayvanın başka bir şekilde vücut bulmuş hali olarak görüyordu. Tanrı, doğa, insan bir bütündü. Panteistti. Her şey tek bir “öz”de, tek bir “hakikat”te birleşiyordu.

Evrendeki her şey “aşk”tı, aşktan ötürüydü, aşkla varoluyordu. Elbette kastettiği karşı cinse duyulan değildi; varlıkların özündeki aşktan bahsediyordu o. En önemli eseri “Leyla ile Mecnun”da kavuşamamak olarak nitelendirdiği aşkı yazdı. Yüzyıllar sonra Schopenhauer, en önemli eseri “İstenç ve Tasarım Olarak Dünya”da; Fuzuli’nin aşk dediği şeye “istenç” diyecekti.

Not: Listeye Mevlana’yı neden almadınız diye sorduğunuzu duyar gibiyiz. Efenim ismi lazım değil, birileri Mevlana’yı o kadar çok yazdı ki, hırkasından değneğine her şeyini biliyoruz mübareğin. Yeniden yeniden anlatıp sizi sıkmayalım dedik.
Kaynak : listelist.com

http://www.psikolojiportali.com/isik-dogudan-yukselir-dedirten-13-musluman-dusunur-ve-en-buyuk-eserleri/list-1/

Autori: Memtili ependi（1901-1937）

Taqitim taq boldi mundiki xelqning nidayidin
Qulaqlirim gas boldi kishenler sadayidin.
Gunahi ne iken bunda qamalghan newqiranlarning?
Heqqe uyghuni yoqtur téngilghan shum gumanlarning.
Rohim ejep qisildi yalghuzluqta, tutqunda,
Sa’etlirim ötmekte kishenlinip zulmette.
Yéshim ottuz alte yash, tashtin better qatti bash,
Ada bolar’oxshaymen bu xil qayghu-hesrette.
Bu qarangghu yillarda tapalmidim adalet,
Adaletke intildim, qolgha aldi siyaset.
Xelqim üchün ilim-pen, tereqqiyat istidim,
Niyitim sap, dilim aq, ötküzmidim jinayet.
Xuda bilur balilirim qaldi dadu peryadta,
Dérikimni alalmay sersan bolup her yaqta.
El xa’ini memtimin ichi qara munapiq,
Hökümetke üstümdin xewer béripsen saxta.
Künde mushtumdek kések xet yézip tügep kéter,
Urghup turghan issiq qan jismimda isyan éter!

1937-yili 5-ay Qeshqer Yarbagh Türmesi

Bu merikige, yaponiyening tokyoni öz ichige alghan kanto rayoni we bashqa sheher-ölkiliride yashawatqan uyghurlar, we ularning a’ile tawabi’atliri, shundaqla ana yurtimizdin tughqan yoqlash, sayahet qatarliq sewebler bilen yaponiyege kelgen méhmanlar bolup jem’iy 300 ge yéqin kishi ishtirak qildi.

2012-yili 3-ayning21-küni yaponiyening tokyo shehiride noruz teshkillesh hey’etlikining orunlashturushi bilen özimizning uyghur en’enisi boyiche noruz tentenisi ötküzülgen idi. Mana bu yil yaponiye noruz tentenisi özining 6-yilliq shanliq sehipisini kütüwaldi. Noruz tentenisining mezmuni yildin-yilgha mukemmelliship, yashlirimiz we perzentlirimizge bolghan terbiyiwi ehmiyiti barghanséri küchiyishke, qatnishish adem sanimu yildin-yilgha köpiyishke bashlidi.

Yaponiye noruz tentenisi ning asasliq meqset muddi’asi,
(1) ejdadlirimizning bizge qaldurup ketken en’eniwi miras (noruz) lirigha warisliq qilish;
(2) ana tilimiz, ana medeniyitimiz we güzel örüp adetlirimizni saqlash we uni béyitish;
(3) aliy mektep toluq kursi, magistir we doktorluqni tamamlighan qérindashlirimizni tebriklesh; Yéngidin bashlan’ghuch mektepke kirgen omaq perzentlirimizni tebriklesh we ilham bérish;
(4) yaponiyedek riqabet intayin keskin bolghan pen-téxnika dölitide, yil boyi öginish, tetqiqat we xizmettin bash kötürelmey köp charchighan qérindashlirimizgha harghinliqni untup öz-ara didarlishish we mungdishish pursiti yaritip bérish;
(5) bayram xushalliqidin ortaq behrimen bolushlardin ibarettur.

Yaponiye noruz tentenisi, yaponiye uyghur noruz uyushmisining (qisqartilmisi:JUN) ning yétekchilikide, her yili yaponiye noruz akadémiye yighini (2017-yilliq yaponiye noruz akadémiye yighini 3-ayning 11-küni tokyoda ötküzüldi. Bu yighinning tepsilatini bu yerdin körüng) gha ulishipla ötküzülüp kélinmekte.

Intayin qaynam-tashqin, qizghin keypiyatta ötküzülgen bu yilliq yaponiye noruz tentenisi, yaponiyede öginish, tetqiqat, xizmet we perzent terbiyilesh bilen charchighan, ana yurtini chin yürikidin séghin’ghan qérindashlirimizning chiraylirigha tebessum, köngüllirige shatliq élip keldi.

Bu yilliq noruz tentenisidimu yillardikige oxshash kolléktip xor, milliyche we zamaniwi naxsha-usul, shundaqla omaq perzentlirimizning orunlishidiki serxil sen’et nomurliri sehnige élip chiqilip, qérindashlirimizgha weten söygüsini eslitishtin bashqa, rohi jehettin medet we jasaret béghishlidi, perzentlirimizge bolsa milliy kimlikimizni tonush pursiti ata qildi.

Merikide yene, doktorluq, magistirliq we aliy mektep toluq kursni püttürgen 10 neper qérindishimizgha, we yéngidin bashlan’ghuch mektep qoynigha qedem qoyghan 15 neper perzentimizge yaponiye uyghur noruz uyushmisining namidin teyyarlan’ghan xatire buyumi hediye qilindi.

Yaponiyede igilik tiklep tiz sür`ette gülliniwatqan, shundaqla weten bilen bolghan xelq’araliq soda we bashqa sahelerde muweppeqiyet qaziniwatqan, bostanliq tarim shirkiti, fujiki shirkiti, kaori shirkiti (Kaori Japan), yalquntagh réstorani, yaponiye yipek yoli shirkiti (Japan Silkroad), kroran xelq’ara shirkiti, kök etirgül shirkiti, saray shirkiti, teklimakan xelq’ara hessidarliq shirkiti, uyul shirkiti qatarliq shirketler iqtisadiy jehettin yardem qolini sunup özlirining meripetperwer, xelqperwer aliyjanab rohini namayan qildi. Biz ulargha chongqur teshekkür éytimiz.
(yuqiriqi shirket isimliri herip tertipi boyiche tizildi)

Biz, bu yilliq noruz tentenisini pilanlash we uning ghelibilik échilishigha alahide ejir singdürgen, yigit béshi shemshidin sheyxidin’ge we noruz teshkillesh hey’etlikidiki barliq qérindashlirimizgha chin qelbimizdin rehmet éytimiz.

Axirida yaponiyediki aldirashchiliqqa tolghan oqush, xizmet we turmush ritimi ichidin altundek waqtini chiqirip noruz tentenimizge qedem teshrip qilghan qedirdan méhmanlargha, shundaqla yillardin buyan noruz pa’aliyetlirimizni izchil qollap, xalis xizmet qilip kéliwatqan barliq ot yürek pida’iy yigit-qizlirimizgha alahide hörmitimizni we rehmitimizni éytimiz.

Yéngi baharning bizge téximu kop beriket we yaxshiliqlarni élip kélishini ulugh alla din tileymiz!

Keldi noruz, küldi ghunche, köngül yayridi,
Gül ishqida xendan urup bulbul sayridi!

Eskertish:
Eger 2017-yilliq yaponiye noruz tentenisi xewirini tarqatmaqchi bolsingiz, xewer menbesige hörmet qilip oz eyni boyiche tarqiting, yaki bolmisa xewer tarqitishtin burun biz (yaponiye uyghur noruz uyushmisi:JUN) bilen alaqilishing.

Aliy éhtiram bilen,

Yaponiye Uyghur Noruz Uyushmisi
2017-yilliq noruz merikisi teshkillesh hey’etliki
2017/3/20 (Tokyo)

http://www.noruz-jp.com/

Autori: Qutluq haji Shewqi（1876-1937）

Körmigil qeshqerni kem bu jayda merdanlar yatur,
Hezriti sultan satuq bughrayi xaqanlar yatur.
Xelq üchün qurban bolup,düshmen bilen qilghan köresh,
Ol shehidu qehriman alip arslanlar yatur.

Nur chéchip «qutadghu bilik» xelqni qilghan bextiyar,
Xas yüsüp hajipqa oxshash ehli irpanlar yatur.

Yadikar eylep jehan’gha yazdi«diwani lughet»,
Mehmudil qeshqiri kebi ehli sherepshanlar yatur,
Eyligen shewqini meptun el üchün nurlar chéchip,
Bu sheherde köpligen xelq oghli insanlar yatur.

Mark Twain wurde am 30. November 1835 in Florida (Missouri) geboren. Sein eigentlicher Name ist Samuel Langhorne Clemens. Der Vater starb 1847 und Twain mußte im Alter von zwölf Jahren die Schule abbrechen und begann eine Lehre als Schriftsetzer. Mit 17 Jahren ging er nach New York, dann nach Philadelphia, wo er die ersten Reiseskizzen schrieb.

Von 1857 bis 1860 war er Lotse auf dem Mississippi, nahm am Sezessionskrieg auf der Seite der Konföderierten teil und war 1861 Silbersucher in Nevada. 1864 lebte er in San Francisco, 1866 als Reporter auf Hawaii und 1867 als Reisender in Europa und Palästina. Er gründete einen Verlag, mußte aber 1894 Konkurs anmelden und ging auf Weltreise, um mit Vorträgen seine Schulden abzutragen.

Mark Twain starb am 21. April 1910 in Redding (Connecticut).

---

ANZEIGE

Deutsche und andere Geschichten Als E-Book (Kindle) Verlag Projekt Gutenberg-DE Deutsche und andere GeschichtenDer große Humorist Mark Twain war ein Kenner und Liebhaber Deutschlands und der deutschen Sprache. In diesem Buch sind kurze Reportagen und Erzählungen aus Deutschland zusammengefaßt, dazu die Fortsetzung von Tom Sawyer und Huckleberry Finn, »Tom der kleine Detektiv«, und als besonderes Highlight Twains sehr gelungene Übersetzung des Struwwelpeter ins Englische, hier versehen mit den bunten Originalillustrationen.

---

http://gutenberg.spiegel.de/autor/mark-twain-600

The words of the first war correspondent to enter the city of Guernica, Spain, on 26th April 1937: Noel Monks

The German bombers that targeted the small town that day signalled a change in warfare: targeting the innocent. However, it also signalled a change in art too, enabling artists to connect with the suffering and to represent it in art.

In early 1937, Pablo Picasso had been commissioned to produce a work for the upcoming Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la Vie Moderne at the World Fair in Paris.  Picasso had begun the work but the bombing in Guernica changed his focus.  After reading about the atrocity, he set to work:

On a mural sized painting, using a muted black, white and grey palette, Picasso produced what is undeniably one of the most compelling antiwar canvas in history. While working on this he said, “The Spanish struggle is the fight of reaction against the people, against freedom. My whole life as an artist has been nothing more than a continuous struggle against reaction and the death of art. How could anybody think for a moment that I could be in agreement with reaction and death? … In the panel on which I am working, which I shall call Guernica, and in all my recent works of art, I clearly express my abhorrence of the military caste which has sunk Spain in an ocean of pain and death.“

The pain and anguish of the victims is palpable in this work. The mother holding her dead infant howls helplessly to the sky; her head pulled back to an almost inhuman position. The screams are mirrored in the man on the right, engulfed in flames,  Bodies lie crumpled underneath the ruins in distorted angles.

Despite its size, you can imagine the speed at which Picasso worked at this. It was completed in just 35 days!

Picasso was not the only artist to be affected by the atrocity. Philip Guston, born in Montreal, of Ukrainian Jewish parents and raised in Los Angeles, had recently been in Mexico working with another artist, Reuben Kadish on an anti-Fascist mural: The Struggle Against Terrorism.

Guston was horrified by the reports of the Fascist bombing and the work he produced recalled the Renaissance style through the use of the tondo and with the colour palette of reds and greens:

This painting, usually to be found at The Philadelphia Museum of Art, is currently part of the Royal Academy’s exhibition, American After the Fall and is entitled, ‘Bombardment’.  The bombers deliver their deadly cargo centrally in the painting.  The resulting explosion propels people and debris towards the viewer at an enormous speed. From the impact of the bomb, a charred figure is thrown sideways; his shadowy figure is ghost-like. At the top of the circle, a man, with flailing arms is sent skywards with nothing to stop his movement. As in Picasso’s work, Guston depicts a mother, dressed in green, unable to protect her naked infant from the explosion. She holds him in the pose of the Madonna.

At the bottom, a partially naked man lies in the pose that is reminiscent of Caravaggio’s depiction of the crucifixion of St Peter:

The figure clad in a red cloak, face covered with a gas mask completes the scene.  Nothing was going to save these people from the atrocity, not the protection of the bricked tunnel they are in, the corrugated iron to the right, or the gas mask itself from the cavalcade of planes overhead.

Although not as famous as Picasso’s anti-war declaration, Guston’s view of Guernica is as powerful a statement as an artist can make in a bid to bring awareness and commemoration to a tragic event.

http://www.dailyartdaily.com/artists-portray-tragedy-guernica/

Autori: Gumnam

***
Mezre’i lutfi ilahidur diyari kashigher,
Ishq élining qiblegahidur mezari kashigher.
Ishqu ulfet cheshmesidin derdu mihnet jush éter,
Tufraghi hesret bilen pütken hisari kashigher.
Dilrebalar baghrini le’li bedexshan eylegey,
Bir nigahi ghemzesidin gul’uzari kashigher.
Abi ruknabad gulgeshti musella sehl érur,
Xulddin efzun tümenming lalezari kashigher.
Eysh élige xaridin kelgey guli ishret isi,
Chun sulayman dewletidur xaru zari kashigher.
Udu enber tufraghidur abi kewserdur suyi,
Durru merjan tashlaridur kohsari kashigher.
Ya peri ya hur ya baghi irem yad eylemes,
Shehrini untar bolur her kim duchari kashigher.
Hushmendu derdmendu merdu zendur leb chu qend,
Nari xendan, siybi re’na herne bari kashigher.
Kashigher shehrin biling gumnamning yaylaghidur,
Dilgusha ishret feza her sebzezari kashigher.

– Gumnam eserliridin

Autori: Ziya Gökalp

Biz Türk Han’ın beş oğluyuz,
Gök Tanrı’nın öz kuluyuz,
Beş bin yıllık bir orduyuz,
Turan yurdu durağımız!

Ak ordumuz sola gitti,
Üç hakanlık tesis etti,
„Medi“, „Sümer Akad“, „Hitti“
Bu üç şanlı oymağımız!

Birincisi Azerbaycan,
İkincisi Geldanistan,
Üçüncüsü Arz-ı Kenan,
Fışkırdı üç kaynağımız!

Gök ordumuz sağa vardı,
Çin’i baştan başa sardı,
Hiyong-nular bu Hanlardı,
Set olmadı tutağımız!

Kara ordu gitti, İskit,
Ülkesinde yaptı bir çit.
„Atilla ol, Şalon’a git“,
Sözü oldu adağımız!

Kızıl ordu dağlar aştı,
Efganlarla çok savaştı,
Bir alayı Hind’e taştı,
Sind oldu bir ırmağımız.

Sarı ordu tekin durdu,
Şehir yaptı, çiftlik kurdu,
Uygurların bu iç yurdu,
Kaldı ana toprağımız!

Yüce Tanrı Oğuz Han’ı,
Göndererek Türk hakanı,
Birleştirdi beş Turan’ı,
Doğdu güneş sancağımız!

Oğuz Han’dan sonra Hanlar
Kazandılar yüce şanlar,
Bilinmek için bu boş anlar,
Şahnamedir sorağımız,

Yıllar geçti bir an geldi,
Türk Tahtına İlhan geldi,
Sağdan, soldan düşman geldi,
Kurulmuştu tuzağımız.

Verilmedi bir dem soluk,
Kanlar aktı oluk oluk,
Öldü bütün çoluk çocuk,
Han, Bey, Çeri, Uşağımız.

Yalnız Nököz ile Kıyan
İki kızı alıp yayan,
Bir sarp dağa attılar can
Bunlar oldu kaçağımız.

Dağdan dağa hep gizlice,
Yürüdüler beş-on gece,
Bir tan vaktı gayet ince,
Bir iz oldu uğrağımız!

Bu iz yolu çok uzattı,
Sonra Alageyik çattı,
Bir dik yardan bizi attı,
Kanadı her bucağımız!

Bir de baktık yeşil bir bağ
Her tarafi bir yüce dağ,
Geniş, fakat sıkı bir ağ,
Dedik ne hoş bu ağımız!

Alageyik çayır yerdi
Yavrusunu emzirirdi,
Bizi gördü meme verdi,
Oldu Ana Kucağımız!

Dörtyüz sene burda kaldık,
Geyik arttı, biz çoğaldık,
Çıkamadık İşe daldık,
Pek şenlendi konağımız!

Elma,erik çoktu yedik,
Demir bulduk, ör işledik,
„Bir gizli yol bulsak“ dedik,
Dağ delerdi bıçağımız!

Kurt’tan hali iken bu yurt,
Bir gün peyda oldu bir kurt,
Bir geyiğe attı avurt,
Gördü çoban yamağımız!

Kurt bir delik buldu,gitti,
Bir demirci takip etti,
Ocak yaktı taş eritti,
Açıldı yol kapağımız!

Büyük sevinç, büyük müjde,
Bayram yaptık kentte,köyde,
Torun, oğul, baba, dede,
Büyüğümüz, ufağımız!

Demircye Bozkurt dendi
Han tanıldı,taç giyildi,
Yoldan önce kendi indi,
Sağ elinde bayrağımız!

Börteçine kurdun adı,
Ergenekon yurdun adı,
Dörtyüzsene durdun hadi,
Çık ey, yüzbin mızrağımız!

Oldu sana Kaf bu eşik,
Tarih kaldı delik,deşik,
Artık yeter bu taş beşik,
Oldu körpe yatağımız!

Uzaklarda hoş ülkeler,
Issız yurtlar seni bekler,
İşte Kıpçak, işte Kaşgar,
Ta karşıda Gökdağ’ımız!

Tarhandağı gözler seni;
Tanrı orada sözler seni,
Dört asırdır özler seni,
Tukin dağda otağımız!

Turan, eski toprak bize;
Hind, bir altın konak bize;
Çin köşkleri kışlak bize,
Tuna boyu yaylağımız!

Yunus gibi çıktık Hut’tan!
Büyük yurda küçük yurttan,
Geyik girdik, doğduk kurttan.
Kılıç oldu orağımız!

Sartlık gitti, Uygurlandık.
Soyumuzla gururlandık.
Şamanlardan uğurlandık.
Pirler oldu yardağımız!

İlk yayıldık: Beşbalık’a!
Karakurum, Elmalık’a
Çin başladı zorbalığa,
Ezdi onu tokmağımız!

Sağa sola gitti ordu;
Hind’e, Rum’a bir baş vurdu.
Altın yuta düzen kurdu.
Yine eski yasağımız!

Alplerimiz girdi harbe,
Düşmanlara attı darbe;
Şimal, cenup, şarka, garbe,
Akın etti kısrağımız!

Türk ayağı hangi yurda,
Basmışsa baş eğdi kurda!
“Gökhan orda, Akhan burada!”
Dedik gitti ayağımız!

Tümen, Çin’e akın etti.
Efrasiyab, Rum’a gitti.
Tomris adı göğe yetti.
Hüsrev oldu tutsağımız!

Teleleri, Aktürkman’ı
Toplamıştı Soğd’un Hanı,
Çapul etti Eşkân(i), yân’ı
Sevinç adlı soğdağımız!

İlhan Mokan, Bilge Kağan,
Gaznevi’den Mahmut Sultan,
Selçuklulardan Alparslan Han,
Birer şanlı koçağımız!

Askerliği gördü atsız.
Harzem Şah’ı oldu atsız.
Bugün hakan, dün bir adsız:
Böyle kayar kızağımız!

Tonguz, Çin’e hakan oldu.
Hıtay Türk’ü üryan oldu.
İlk düşünen Gür Han oldu,
“Birleşmeli ocağımız”!

Cengiz bunu tasarladı.
Dört bucağa ılgarladı.
Türk soyunu toparladı,
Turan oldu öz bağımız!

Oğuz Han’dan beri mühmel,
Kalmış idi büyük emel.
Yüce dilek uzattı el.
Ele geçti arağımız!

Gökten yüce yıldızımız!
Bir devr açtı her hızımız!
Atilla bir Kırgız’ımız!
Timurleng bir Kazak’ımız!

Fatih aldı İstanbul’u.
Babür, Hind’e eğdi yolu.
Nadir sarstı sağı solu…
Oldu bir son taslağımız!

Bundan sonra talih döndü,
Yıldızımız yine söndü,
Karşımızda Rus göründü…
Kesildi yurt otağımız!

Kırım, Kazan heder oldu!
Tuna, Kafkas beter oldu!
Türkistan’da neler oldu?
İşitmedi kulağımız!

Yurt girince yâd eline,
Ergenekon oldu yine!
Çıkmaz mı bir Börteçine?
Nurlanmaz mı çerağımız*

Atatürk ten ,cevap gelir.
Bir Türk ,cihana bedeldir
gerçek insanlık Türklerdir
Türkler Tanrının askerleridir. 

**********************************************************************************

Weiterlesen →

Autori: Aziz Isa Elkün

Bahar güli nargiz naz bilen échilghanda,
Baghchamgha  bezme üchün bulbul qon’ghanda,
Aq libasstin örük chéchiki romal yapqanda,
Zar kütken baharim, bügün séni kel dédim.

Qirawliq pelek tebessum quyash tughqanda,
Pesil turnilliri bahar izdep uchqanda.
Zeynepmu munggha pétip yarni séghin’ghanda,
Zar kütken baharim, bügün séni kel dédim.

Quyash nuri jilwe töküp parlighan seher,
Eyler köngülni intizar xeste shu qeder?!
Men razi bahargha giyah bop köklisem eger,
Zar kütken baharim, bügün séni kel dédim.

Étizda maysilar kökirip yasharghanda,
Bowam tikken térekler potla tashlighanda,
Höpüp kélip tam üstide uwa tutqanda,
Zar kütken baharim, bügün séni kel dédim.

Hayat menzili her bahar yéngi bashlinar,
Soghuqta muzlighan köngül issip illinar,
Noruz körkide uyghurning rohi janlinar,
Zar kütken baharim, bügün séni kel dédim.

Séghinishtin tarimda torghay bahar küyler,
Muzluq tengritagh közidin aqar ünchiler,
Her giyah ilimde qishtin zarliq yash töker,
Shunga baharim, bügün séni kelsun dédim.

Ashiqliqtin men toxtimay bahar chillaymen,
Qara qish kelmeske ebed ketsiken deymen,
Her küni weten sanga otluq salam yollaymen …
Zar kütken baharim, séni bir kelsun dédim.

Muhebbet hijrani weten dep öksigende,
Anam etken noruz éshi esike yetkende,
Elkün qelbi her baharda yénip köygende,
Zar kütken baharim, bügün séni kelsun dédim!

6-Mart2017- Yili, London

http://www.azizisa.org/baharim_seni_kel_didim/