Sumer Matematiği kitabının yazarı Okur: Sumer uygarlığının kökenleri geleneksel Türk yurtlarına işaret ediyor.

Röportaj: Reha BAŞOĞUL

Türk okurlar, genelde Sumerlileri Samuel Noah Kramer’in “Tarih Sumer’de Başlar” kitabı ve sumerolog Muazzez İlmiye Çığ’ın “Kur’an İncil ve Tevrat’ın Sumer’deki Kökeni”,” “Uygarlığın Kökeni Sumerliler,” “Atatürk ve Sumerliler”, “Sumerli Ludingirra”,” İnanna’nın Aşkı” gibi kitaplarıyla tanıyor.

Diğer yandan Cumhuriyet aydınlanmasında Atatürk’ün Sumerlilere olan ilgisi ve bu dönemde Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi çalışmalarıyla Sumer-Türkçe dil kök bağlantılarıyla ilgili araştırmalar konunun ilgilileri gözünde hala tazeliğini koruyor. Ancak Atatürk’ün ölümünden sonra Türkiye’de devlet nezdinde şu an tüm dünyanın yoğun ilgi gösterdiği Sumer medeniyetlerine ne yazık ki gereken ilgi gösterilmedi.

Oysa medeniyet ve din kökeni araştırmalarına kadar Sumerlilere sahip çıkmak aslında günümüzde küresel politikaların ve fonların içerisinde dahi yer buluyor. İTÜ mezunu Makine Yüksek Mühendisi İbrahim Okur ise birçok alanda yazdığı kitaplardan birini Türkiye’de büyük eksikliği hissedilen Sumer matematiğine ayırmış. Büyük bir medeniyet birikimine sahip Sumerlilerin astronomi, edebiyat dil bilim, bitki bilim, coğrafya gibi alanlar dışında ileri düzey matematik kullanması İbrahim Okur’un “Sumer Matematiği ve Sayıların Gizemi” kitabında ayrıntılarıyla, özel grafiklerle ve tablet fotoğraflarıyla inceleniyor. Kendisiyle gelişmiş Sumer medeniyetini, matematiğini ve bunun günümüze yansımalarıyla ilgili konuştuk.

RB: Sumerolog değilsiniz ancak belki de Sumerlilerin kullandığı matematik kurallarına yer veren en kapsamlı Türkçe kitabı hazırladınız. Bu merakınız nasıl başladı, Sumerolog olmamanız bir engel yarattı mı?
İO: 1979 yılında, Kerkük’te, son günlerde adından çok söz edilen Havice kasabası taraflarında bir sulama projesi üstlenmiş olan bir Türk şirketinde çalışmak üzere Irak’a gittim. Şirketimizin iş gereği ihtiyaç duyduğu makinalar Irak’ın öbür ucundaki Basra limanından çekilecekti. Bu amaçla, bu görevi üstlenmiş meslektaşımla birlikte Basra’ya gittim. Yol üzerinde Ur, Uruk gibi Sumer tarihinin önemli ören yerlerini gördüm. Daha sonra Babil müzesine gittim. Kapıdan girer girmez, Tales geometrisini hatırlatan bir tabletle karşılaştım. Yakından incelediğimde bunun Tales’ten en az 1500 yıl önce yaşamış Sumerli matematikçiler tarafından hazırlanmış bir geometri tableti olduğunu anladım.

Teknik Üniversite’de okurken, en az 10-12 kadar ileri matematik dersi almış bir mühendis olarak epey şaşırdım. Çünkü eğitim sistemimiz uygarlık adına meydana gelen adeta her türlü başarıyı Yunanlıya mal eden bir program üzerine oturtulmuştu. Kimse bize Sumer çağında matematiğin bu kadar derin olduğunu anlatmamıştı. Bana ‘bizi kafeslemişler‘ duygusu geldi, içine Helen-Hıristiyan uygarlığı ideolojisi emdirilmiş bir eğitime tabi tutmuşlar, diye düşündüm ve en iyi bildiğim iş olduğunu düşündüğüm matematiğin, bu kez de tarihine merak sardım. Uzun yıllar ne buldumsa okudum ve arşivledim. Siyah-beyaz fotoğraflarla bir kitap hazırladım. Ama fotokopiyle elde ettiğim resimler yayınlamak için bana cesaret vermiyordu. Bunlardan kimse bir şey anlamaz diye düşünüyordum. Yıllar sonra, malum, internet icat oldu. Ben de internet üzerinde dünya müzelerini gezerek Sumer uygarlığı araştırmasını yeni baştan ele aldım. İnternet sayesinde bol bol renkli görsel malzeme bulunca bulgularımı SUMER MATEMATİĞİ ve SAYILARIN GİZEMİ adını verdiğim kitabımda topladım.
Sumerce okuyamamam bana herhangi bir engel çıkarmazdı. Çünkü dli evrensel olan matematikle ilgileniyordum. Kitapta yer verdiğim şekiller incelenirse ne demek istediğim daha güzel anlaşılabilir. Türkçede yayınlanmış her türlü Sumerce sözlük ve bilimsel kitap kütüphanemde mevcut. Eh, bir de arkamda başlı başına kütüphane Muazzez İlmiye Çığ hocam var.

Söz konusu sözlüklerden anladığıma göre, konu henüz yeteri kadar pişmemiş. Üzerinde daha çok çalışmak gerekiyor. Ne var ki, Türk üniversiteleri bu alanda araştırma yapmıyor. Ülkemizde Batı dillerinden tercüme yaparak ders anlatılan ve diploma dağıtan bir akademik ortam var. Oysa Büyük Atatürk’ün bu konuda kesin direktifi var: “İlim, tercüme ile değil, tetkikle olur”, diyor. Ama biz her alanda olduğu gibi böylesine temel bir konuda da büyük sözü pek dinlememişiz. İşin kolayına kaçmışız.

Düşünün. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nden sadece birkaç kilometre ötede İstanbul Arkeoloji Müzesi var. Orada yetmiş binden fazla tablet depolanmış durumda. British Muzeum’dan sonra ikinci büyük arşiv. Ama biz Sumerceyi Amerika’dan tercüme edilen kitaplardan anlatıyoruz. Oysa bugün bütün dünya kabul ediyor ki, Sumer dil kurallarına en yakın dil Türkçe. Türkmenistan’da ve Azerbaycan’da bu konu üzerinde çalışan iki Sumerolog biliyorum. Birinin kitabını okudum, diğerinin hem kitabını inceledim hem de yakından tanıdım ve kendisi ile uzun uzun sohbetler yapma fırsatım oldu. Söz konusu Azerbaycanlı Sumerolog’un adı Prof. Atakişi Celiloğlu Kasım’dır. Nahcıvan’da yaşıyor. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı başkanı merhum Prof. Dr. Turan Yazgan hocamızın ve İstek Vakfı’nda Sayın Bedrettin Dalan’ın verdiği destekle “Sumerce Kesin Olarak Türk Dilidir”, adını verdiği bir kitap yayınladı. Bu arada Sayın Nafiz Aydın’ın Türk Dil Kurumu tarafından yayınlanmış olan Sumerce sözlüğünü ve Sumerce Dilbilgisi kitabını da anmadan geçmemeliyim.

Sayın Muazzez İlmiye Çığ hanımefendi Sumerolojinin duayeni. Onunla sık sık görüşüyorum. Kendisi Belucistan’dan bir araştırmacıyla daha temas halinde. Fakat onun çalışmalarını inceleme fırsatım olmadı. Kısa yazışmalardan başka bir makale gelmedi henüz sanırım.
Bizde Sumeroloji alanında en önemli eseri veren Sayın Prof. Dr. Osman NedimTuna’dır. Sumer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dili’nin Yaşı Meselesi adıyla Türk Dil Kurumu tarafından yayınlanan teziyle dünyanın belli başlı Sumerologlarına Türkçe ile Sumerce arasındaki yakınlığı 1973 yılında kabul ettirmiştir. Ancak bu tarihten sonra esaslı bir çalışma yapılmadığını, konunun üzerine gidilmediğini görüyoruz.

İLGİLİ HABERİlk Güneş Dil Sözlüğü yazarlarından Arslanoğlu: Güneş-Dil Teorisi özünde doğru bir kuram

RB: Kitabınızın önsözünde, Batı’nın ideolojik olarak soyut düşünceyi Yunanlılara dayandırarak hep onu yüceltme gayretinde olduğunu belirtiyorsunuz ve bölgemizdeki etnik toplulukları Hint-Avrupalı veya İndo-Germen yapmaya çalışan bölücü bir politika izlendiğini söylüyorsunuz. Bunun Sumerlilerle ve Türkiye’nin içinde bulunduğu jeopolitik konum ile bağlantısı nedir?
İO: Bugün İndo-Germen kavimlerinin eski çağlara adar uzanan bir tarihleri yok. Beş bin yıldan bahsediyorlar ama içini dolduramıyorlar. Son 500 yılı hariç tutarsak, uygarlık tarihi açısından, geride kalan 4500 yıl o kadar büyük ki içine ne ile koysalar dolduramıyorlar. Oysa yine Batılı araştırmacıların araştırmaları sayesinde aynı durum Türk tarihi için söz konusu değil. Durum böyle olduğu halde, uygarlığı kuran kavimler İndo-Germen kavimleridir diye bir de ideoloji ortaya atmışlar. Bu konuda kütüphaneler dolusu kitaplar yazılmış. Ama Türklerin Ötüken’i gibi bir anavatan bile bulamamışlar. Kimisi Slavların anavatan Pripet bataklıklarını, kimisi Baltık denizinin kuzey sahillerini, kimisi Kırım’ı, kimisi Kafkasya’yı, kimisi Tibet yaylalarını kimi de Anadolu’yu anavatan ilan etmişler. Belirsizlikler dolayısıyla sözde uzmanların her biri konuyu bir tarafa çekerken, 1886’dan sonra, Bağdat Demiryolu inşaatının Almanlara verilmesi dolayısıyla anavatan Anadolu versiyonu önem kazanmış. İkinci Dünya Savaşı’nda Kırım öne çıkarılmış, Hindistan İngiliz sömürgesi iken de o çevrelerde Himalayalar-Tibet bölgesinin ön-Hint-Avrupalıların anavatanı olduğunu anlatarak, Hindistan’daki konumlarını aklamaya çalışıyorlardı. Yalnız bir farka da burada işaret etmeliyim. Anglo-Sakson Hint-Avrupacılar Hindistan anavatan derken Germen olanlar, bir başka deyişle, İndo-Germenciler Kırım, Kafkasya ve Anadolu arasında siyasetin değişen şartlarına göre yer beğenemiyorlar.
KÜLTÜR SAVAŞI’NDA İLERİ SAVUNMA HATTI ve BOYASINI KAZIYINCA adlı kitaplarımızda bu konuları enine boyuna inceliyoruz.

İbrahim Okur: MÖ 17. yüzyıldan kalan bu Sumer tableti kök 2’nin nasıl hesaplandığını göstermektedir.

RB: Sumerliler matematikte neden 10 tabanı yerine 60 tabanını kullanıyorlardı?
İO: Üleşme problemleri bu konuyu açıklayabiliyor. 60 sayısının 12 tam böleni var (1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60). Buna karşılık 10 sayısının sadece 4 tam böleni var (1, 2, 5, 10). Ayrıca dikkat edilirse, ilk altı sayının tamamı 60 sayısının tam böleni. 12 sayısının ise 6 tam böleni var (1, 2, 3, 4, 6, 12). 100 sayısının ise 9 tam böleni var (1, 2, 4, 5, 10, 20, 25, 50 ve 100). Ayrıca 60 tabanlı sayı sistemi parmakla sayma konusunda da büyük kolaylık sağlıyor. Görüldüğü gibi, 60 tabanlı sayı sistemi üleşme problemleri açısından gayet kullanışlı.

Plimpton 322 tableti

RB: 2017’de Plimpton 322 tableti üzerinde yapılan bir araştırmaya göre, Sumerlilerin 60 tabanlı sayı sisteminin kullanıldığı trigonometri cetvellerinin mimari açıdan (tapınak vb inşasında) güncelliğini koruduğu ve daha doğru sonuçlar verdiği belirtiliyor. Aslında sizi de doğrulayacak şekilde bunu kitabınızda yıllar öncesinde belirtmişsiniz. Yıllar önce aynı kanıya ulaştıran kanıtlarınız nelerdi?
İO: Plimpton 322 olarak adlandırılmış olan tablet, Sumer Rönesansı Çağı olarak adlandırılan MÖ 2. Binyılın ilk çeyreğinden günümüze çıkan bir ileri matematik tabletidir. Söz konusu tablet, günümüzde matematikçilerin Pisagor Sayıları olarak adlandırdıkları ve böylece Yunanlılara mal ettikleri bir konunun kökenlerini açıklamaktadır.

Ortaokul düzeyinde matematik bilgisiyle şöyle söyleyelim:
Bir dik üçgenin dik kenarlarının uzunluklarının kareleri toplamı, hipotenüs uzunluğunun karesinin toplamına eşittir. Matematik diliyle yazacak olursak, a ve b dik kenar uzunlukları ve c de hipotenüs uzunluğu kabul edilirse, a2+b2= c2’dir. Öyle tam sayılar vardır ki, aynı özelliğe sahiptir. Mesela 32+42=52 ‘dir, İşte bu 3, 4, 5 sayı üçlüsüne Pisagor Sayıları denir. Benzer şekilde, (8, 15, 17) ; (7, 24, 25); (9, 41, 42) sayıları da Pisagor Sayılarıdır. Bu üçlüler sonsuza kadar çoğaltılabilir. Söz konusu tablet, en azından MÖ 18. yüzyıldan beri matematikçilerin konuyu keşfetmiş olduklarını kanıtlamaktadır. Bu cetvelin tıpkı trigonometri cetveli gibi kullanılarak, büyük yapıların mimari olarak boyutlandırılmasında kullanılmış olabileceğini düşünmekteyiz.
Sumerliler, irrasyonel olan karekök 2’nin sayısal değerini de hesaplamışlardır. Yamuklar üzerinde ve çember üzerinde kirişler üzerinde hesaplama yapabiliyorlardı. Günümüzde üniversite sınavlarında sorulan birçok geometri problemini çözmüşlerdi. Kısacası, matematik tarihinin iddia ettiğimiz gerçeklerinin bütün kanıtları dünya müzelerinde sergilenmekte olan en kıymetli eserlerdir. Biz de kitabımızda bunları teker teker inceledik.

İbrahim Okur: MÖ ikinci binyıldan kalan ve aynı merkezli iki benzer üçgenin arasında kalan alanın hesaplanması için kurulmuş bir problem ve çözümünü anlatan bir tablet

RB: Begmyrat Gerey’in 5000 yıllık Sumer-Türkmen bağları adlı kapsamlı bir kitabı var. Cumhuriyet dönemi Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi araştırmalarında da Sumerlilerin Türk olduğu yönünde araştırmalar dikkat çekiyor. Keza Muazzez İlmiye Çığ’ın da vardığı sonuç bu yönde ve siz de Sumerlilerin Türklerle ilişkisi olduğunu kitapta anlatıyorsunuz. Bu bağlantıları sıralar mısınız?
İO: Az önce kitabını okuduğumu fakat kendisiyle tanışmadığımı söylediğim Begmyrat Gerey’in söz konusu eseri, Sumerce ile Türkçe arasındaki, varlığı açıkça görülebilen yakın ilişkiye karşı öne sürülen iddialara cevap niteliği taşıyor. Söz konusu ilgiyi vurgulayan tezleri çürütmek amacıyla, “Türkçenin çeşitli lehçelerinden sözcükler seçerek Sumer dilindeki sözcükler arasındaki benzerlikleri harmanlayarak ortaya atılan Sumerce-Türkçe akrabalığı bilim dışıdır”, diyorlar. Oysa az önce andığım değerli Türkoloğumuz Osman Nedim Tuna, kendi döneminin Sumerologlarını hepsinin bir arada olduğu bir konferansta tezini ispatlamıştı. Sayın Gerey, bu çevrelere, madem öyle diyorsunuz, o halde ben sadece günümüz Türkmencesinde yaşamakta olan sözcükleri kullanarak akrabalığı ispatlayacağım diyor. Aslında başka Türk lehçelerinden benzerlikleri görmezden gelmenin bir anlamı yok. Nitekim Türk dilleri ailesinden Fincede de benzer sözcükler var ve Finli biliminsanları Sumer araştırmalarına büyük önem veriyor.

Beri yanda, Türkmenistanlı uzman Sayın Gerey, konuya sadece dilbilimsel olarak da yaklaşmıyor, aynı zamanda Sumer-Türkmen bütün benzer kültür ögelerine de eserinde teker teker sergiliyor. Bu konuda biz de, ALTIN/ DÜNYA TARİHİNE FARKLI BİR PENCERE adlı kitabımızda, Sumer’den Mısır’a, Sarı Irmak’tan Etrüsk’e kadar, kültür ve uygarlık tarihini metalürji sanatı ağırlıklı olarak incelerken Sumerlere kadar uzanan ortak kökenlere değindik.

Phaistos Diski

RB: Girit’teki antik kent Phaistos bulunan “Phaistos Diski” için, aynı zamanda bir Tatar Türkü olan Nurihan Fattah tarafından Tanrıların ve Firavunların Dili kitabında Sumer- Ön Türkçe bağlarına değinerek diskin çeviri çözümlemesini yapıyor. Diğer yandan ise Luvice bir eser olduğu yönünde araştırmalar var. Siz de kitabınızda bu diskten bahsederken 12, 30 ve 9 sayılarıyla bağlantı kuruyorsunuz. Bu diskin Sumerlilerle ilişkisi nedir?
İO: Girit’te bulunan MÖ 17. yüzyıla ait Phaistos Diski’nin ne ifade ettiğine dair genel kabul gören bir tez mevcut değil. Nurinah Fattah’ın çalışmasını inceleme fırsatım olmadı. Ancak şunları söyleyebilirim: Söz konusu diskin her iki yüzündeki bölümlendirmede 12, 9 ve 30 sayılarının bir önemi var gibi görünüyor. Bunun çiftçi takvimi olduğu öne sürülmüştür. Ancak şurası kesindir: Söz konusu disk, Sumerlilerin kutsal matematiğinden yola çıkılarak hazırlanmıştır.

Luvice olduğu iddiasına gelince!
Luvilerle ilgili araştırmalar, İndo-Germencilerin, içine akıllara sığmaz derecede ideoloji bulaştırdığı bir konudur. Almanlar konuyu pervasızca sözde bilim haline getirmişlerdir. Almanya’nın Tubingen Üniversitesi’nde kümelenmiş olan bu çevreler, Alevilerin Türk olmadığını, Luvi dilinde “Aluwi” adını taşıdıklarını, kökenleri Luvilere dayanan İndo-Germen kavimleri olduğunu bile iddia edebilmişlerdir. Alevi Derneklerimiz bu iddialara gayet güzel cevaplar vermişlerdir. Ünlü Alman gazeteci Otto Köhler’in 1997’de söylediği bir sözü durumu özetlemeye yeter sanırım. Şöyle der Köhler: “Politik manipülasyon amacıyla sahtekârlık yapmanın Almanya’da geleneği vardır.”
On dokuzuncu yüzyılda yaşamış Fransız coğrafyacı Vivien de Saint Martin (1802-1897) de Avrupa’nın uygarlık tarihindeki konumunu şöyle ifade etmiştir: “Esasen Avrupa’nın kendisine ait hiçbir şeyi yoktur; neyi varsa esasen Asya’dan almıştır; …”

İbrahim Okur: MÖ 19. yüzyıla ait olan ve Babil’de bulunan bir tablet. 2,0×8,2×2,9 sm boyutlarında olan tablet, yamuklarla ve üçgenlerle ilgili çeşitli problemleri ve 60 tabanlı Sumer sisteminde çözüm yollarını göstermektedir. Tales’ten ve Piasagor’dan 1200 yıl önce Sumerlilerin geometri problemlerini nasıl çözdükleri bu tabletler üzerinde açıkça görülmektedir. Tablet üzerinde 4 problem, çözümleriyle birlikte yer almaktadır.

RB: Dinlerin kökeninin Sumer efsanelerine dayandığı görüşüne siz nasıl bakıyorsunuz?
İO: Sumer tabletlerinin şifreleri çözülüp okunması başarıldıkça içinden Tevrat’ta geçen bazı hikâyeler çıkmıştır. Tevrat ve uzantısı durumunda olan diğer kitaplar, yüzyıllar içerisinde çeşitli kimseler ya da heyetler tarafından kaleme alınmış metinlerdir. Bugün Tevrat olarak bilinen ve Tanrı Vahyi olarak nitelenen söz konusu kitapların içinde 600-700 kadar maddi hata vardır ki söz konusu iddianın kanıtı dışarıdan sağlanan somut bilgiler değil, yine Tevrat’ın çeşitli yerlerinde bulunan çelişik ifadelerdir. Diğer yandan, Tufan bir gerçektir. Kazılarda Mezopotamya ovasının ağır bir tufana sahne olduğu arkeoloji ve jeoloji sayesinde anlaşılmıştır. Şahsen Ur kenti ören yerinde içinde büyük çakıl taşlarının olduğu kalın bir kum-çakıl tabakasını gördüğümü hatırlıyorum. Bu olayın Sumer tabletlerine girmesi de kutsal kitaplarda yer alması da normaldir. Bu konuda bilgisini ilerletmek isteyenler Sayın Muazzez İlmiye Çığ’ın eserlerine başvurabilirler.
Ben dinlerin kökenlerinin Sumer efsanelerine dayandığı görüşünde değilim. Bir yaratıcının varlığına olan inanç ilk insanla birlikte var olan bir inançtır. Ancak günümüzde mevcut çeşitli dinlerde kutsal olarak nitelenen metinlerde Sumer tabletlerinde karşılaşılan konularla yakın benzerlikler bulunmaktadır. Bilhassa Tevrat’ta.

RB: Sumerlilerin kullandığı 6,12, 17,19 gibi sayılara kitabınızda önemli bir yer ayırıyorsunuz. Bunları gizemli bir kültüre özgü olarak kabul edebilir miyiz? Yoksa gelişmiş bir astronomi ve matematik kullanımı için Sumerlilerin evrensel bir keşfi olarak mı nitelendirmeliyiz?
İO: Önce 17 sayısından başlayalım. Bu sayılar asal sayılardır. Bu gibi ardışık asal sayı çiftlerinin sonsuza kadar devam edip etmediği ünlü bir teoremin de konusudur.

Şimdi şöyle bir soru soralım:
Hangi dikdörtgenlerin alanı ile çevre uzunlukları toplamı birbirine eşittir. Yani, (2a +2b)= a.b olan tam sayıları arıyoruz. 16 ve 18 böyle iki sayıdır. Bu denklemden mükemmellik yorumlarına açık 16 ve 18 tam sayıları karşımıza çıkar. İkisinin arasında 17 sayısı yer alır. Bu sayı 1 ve kendisinden başka tam bölenleri olmayan bir sayıdır. Matematik dilinde bu gibi sayılara asal sayı denir. Ayrıca 18’in hemen arkasından gelen 19 sayısı da böyledir. Üstelik 19 sayısının Ay’la da bir ilgisi vardır. Bundan dolayı bu sayılar Sumerliler tarafından kutsallık parantezinin içine çekilmiştir. MÖ 2300’lerde Anadolu’da 17 kentin birleşmesinden meydana gelen bir kentler koalisyonu vardı. Söz konusu kentlerin listesi ç yerde yapılan kazılarda bulunmuştur. Bu tablet Türk tarihi için de önemlidir. Çünkü 13. Sırada yer verilen kentin kralının adı “İlşu Nail”dir. Aynı şekilde Sumer’de Lagaş, “Kutsal 17” çerçevesinde örgütlenmiş bir kentler birliğidir. Sumerlilerin de dâhil olduğu dil ailesine mensup olan Urartular, tanrılarına her seferinde 17 kurban sunarlardı.
19 asal sayısı, Ay’ın çevrimleriyle ilgilidir. Kısaca şöyle ifade edelim –ayrıntıları kitabımızda vardır-: Bu gece saatimize bakarak Ay’ın gökyüzündeki tam konumunu ve gözlem zamanını kaydedelim. Yarın Ay, aynı dakikada farklı bir konumda olacaktır. Ay’ın bulunduğumuz yerde kaydettiğimiz konumda aynen tekrar olması için tamı tamına 19 yıl geçmesi gerekir. Yani, bu günkü aynı görüntüyü tam 19 yıl sonra tekrar görürüz. Buna astronomide Meton Çevrimi denir.

12 sayısının durumu da çok ilginçtir. Gökyüzündeki en parlak gökcismi olan Jüpiter gezegeni güneş etrafında bir tam turunu 12 yılda tamamlar. (Bugünkü hassas rasat aletleriyle 11,9 yıl olarak ölçülmüştür.) Bunu Sumerliler, zigguratların tepesine kurdukları rasathanelerinde yaptıkları gözlemlerle bulmuşlardı.
12 sayısıyla ilgili olarak şunları da ekleyelim:
Ay dünya etrafında her gün 12 derecelik açı tarar;
Dünya 24 derece eğimli döner;
Kutsal 60 sayısının 12 tam böleni vardır.
Kutsal 60, 10 ve 12’nin en küçük ortak katıdır;
İnsanların kaburga kemikleri 12 sağda ve 12 solda olmak üzere 12 çifttir.
12 sayısıyla ilgili bunlardan başka çok ilginç başka özellikleri kitabımızda şekillerle anlatıyoruz. Bütün bunlardan dolayı 12 sayısı kutsanmış sayılardandır.
6 sayısını da kısaca açıklayalım:
Pergelimizi açıp bir çember çizdikten sonra pergelimizin ayarını değiştirmeden, çemberimizi pergelimiz yardımıyla bölmeye kalkarsak birbirine eşi 6 adet çember yayı elde ederiz. Sumerliler bu yay parçasını Gök Tanrı’ya (AN’a) adamışlardır. Bu işaretlerle çemberi bölecek olursak her biri 60 derecelik açıları olan birbirine eşit 6 adet eşüçgen elde ederiz. Bu yüzden 6 sayısı da kutsanmıştır. Aynı zamanda çemberimizin 360 derece olduğu Sumerlilerden beri kabul edilir.
Şimdi şöyle yazalım. 6 x 60 = 360, Sumer takviminin 1 yılı ifade eden gün sayısıdır. Peki, geride kalan 6 gün nereye gitti. Muharref Tevrat’ta Tanrı’nın dünyayı yarattıktan sonra 6 gün dinlendiği yazılıdır.
Konuyu kısa kısa cümlelerle ne kadar anlatabildim bilemiyorum. Ama kitabımızda hepsini şekilleriyle anlatıyoruz. Okuyucumuzu sıkmadığımı umuyorum.

İLGİLİ HABERGöbekli Tepe ve Ön-Türkler kitabı yazarı ETLİ: 1071 yılı Türklerin Anadolu’ya son geliş tarihi

RB: Sumerlilerin 12 sayısını kullanımı anlatırken, Göbekli Tepe gibi alanda da 12 sayısının önemi vurgulanıyor. Bir yandan da Türklerin, 12’li Hayvan Takvimi gibi kültüründe 12’nin önemini görüyoruz. Ancak bunun evrensel olarak sadece Türklerle ilişkilendirilmemesi gerektiğine dair görüşler de bulunuyor. Sizce her 12’yi barındıran antik kültürü Türklerle ilişkilendirmek ne kadar doğru?
İO: 12 sayısının kutsallığıyla ilgili bilgiler ve gökbilimsel gözlemler ilk kez Sumer’de ve pek çoğu da Sumer Rönesansı Çağı olarak anılan MÖ 2. Binyılın başlarında yapıldı. Bulgular bunu kanıtlıyor. 12 Sayısı her tarafta gözlemcinin karşısına çıkınca 6, 60, 17, 19 sayıları gibi kutsandı ve buradan daha sonra dünyaya yayıldı ve evrensel bir kültür öğesi halini aldı. Sorunuzda “her” denmesi dolayısıyla doğru bulmam. Ama bugün biliyoruz ki, 5000 yıl önceki Sumerce, tıpkı bugünkü Türkçemiz gibi bitişken bir dildi. Kök sabit olmak üzere arkaya ekler alırdı. Yaz.dım, yaz.dık, yaz.dılar, yaz.madım, yaz.dır.ma.dım vs gibi. Oysa Sami dilleri, hem ortasına hem önüne hem de arkasına ekler alır. Yani Sami dilleriyle Sumerce birbirinden zorluk çıkarmadan ayırt edilebilir. Dahası, Türkçede de Sumerce’de de erkeklik-dişilik yoktur. Sami dillerinde ise vardır. Sumer dili, Van dolayında Urartuca, Güney Doğu Anadolu’muzun da içinde yer aldığı Kuzey Mezopotamya’da konuşulan Hurrice, Elamca ve İndus vadisi dolaylarında konuşulan Dravitçe ile de aynı dil ailesine mensuptur. Demek ki, uygarlık tarihinin bütün ilklerinin ortaya çıktığıu coğrafyanın her tarafından aynı dilin lehçeleri konuşuluyormuş 4-5000 yıl önce. Bölgeye daha sonra gelen ve egemenlik kuran Samiler Sumer kültürüne vakıf olabilmek için Sumerce-Akadça sözlükler hazırlamışlar ve Sumerlilerden örnek aldıkları okullarda dilbilgisi ve edebiyat dersi olarak öğretmişlerdir. Kazılarda bu gibi sözlükler bulunmuş ve okunmuştur. Bunları da kitabımızda yayınladık.

İbrahim Okur’un kitabında Sumerlilerin matematiksel hesaplamaları özel grafiklerle anlatılıyor.

RB: Kitabınızda, karşısında durduğunuz batıl inançlar olarak, hurufilik, şifrecilik, astroloji, ebced gibi hesaplamalar var. Bunlar Türk kültüründe var mı? Bu hesaplar nasıl günümüze kadar uzanacak şekilde popülerleşti?
İO: Harflerle sayılar arasında birebir eşleme yapılarak geleceği okuyan ve matematiği istismar eden örnekleri kitaplarımda inceledim. Burada son olarak şunları söylemeyi yeterli görüyorum: Buraya kadar anlattığımız bulgulara yükledikleri gizemli anlamlar dolayısıyla Sumerliler matematiği kutsal bilgi sayarlardı. Sayılar da kutsanmıştı. Bu anlayışın izlerini Pisagorculuk’ta görülmektedir ki Pisagor (MÖ 570- MÖ 495), gençliğinde matematik öğrenmek için Babil’e gitmiş ve yıllarca kalmıştır.

Bu gibi konuları MATEMATİK ve İLAHİYAT adlı kitabımızda geniş olarak inceledik. Büyük Türk matematik ve fizik bilginlerinde Hurufi eğilimler vardır. Bunu normal buluyorum; çünkü matematiğe yüklenen kutsallık, binlerce yıl derinden geliyor ve o çağların bilginlerinin okudukları her matematik içerikli kitapta Hurufiliğin havası sinmiş durumda idi. Benzer şekilde 17. yüzyılda Batıda bilimin gelişmesinde çok önemli rol oynayan Newton da bir Hurufi idi. Ömrünün büyük kısmını Tevrat’ta gizlendiğine inandığı sırları çözmeye çalışırdı. Londra Bilimler Akademisi’nde saklanan Newton’un arşivindeki belgelerin yüzde 90’ı Tevrat’ta gaipten haber aramasıyla ilgili olan müsveddelerdir. Hurufilik, son yıllarda Türkiye’de de popülerleştirildi. İlk önce “Tevrat’ın Şifresi” adlı bir tercüme kitap yayınlandı. Daha sonra Kur’an’da gizli bilgiler için benzer çalışmalar gündeme geldi. “Tevrat’ta varsa Kur’an’da da vardır” durumu.
Mantık açısından arıza şuradadır: İki “şey” arasında benzerlik bulunması o iki şey arasında bir ilişki bulunduğunu göstermeye yetmez. Böyle iddialar öne sürebilmek için en azından ikinci bir harici kanıt ortaya koymak gerekir. Eğer böyle yapılmazsa, azimli bir matematikçi Mevlana’nın eserlerinde de gaipten haberler bulabilir. Ya da bir başka eserde. Bizim geri kalmışlığımızla ilgili bildiklerimizi başka bir başlık altında ayrıca incelemek lazım. Şunu da eklemeliyim ki, Avrupalılar, matematiği Hurufilikten kurtardılar ve matematiğin önce bağımsızlaşması ve daha sonra da, önceleri ayrı bir dal olan mantıkla evlendirilmesi sayesinde bilim ve teknoloji bugünkü düzeyine geldi.

RB: Tarihin ilk sözlüğü, balık kılavuzu, astronomi ve trigonometri hesapları, çarpım cetveli, matbaa, mercek kullanımı, tavla gibi bir medeniyet karşımıza çıkıyor. Sizce bu medeniyet yoktan var olamayacağına göre Sumerliler bu gelişmişliği hangi kültürden veya kültürlerden almıştı?
İO: “Tarih Sumer’de Başlar”, sözü boşuna söylenmemiş tabii. Uygarlığın bütün ilkleri Sumer ören yerlerinde yapılan kazılarda gün yüzüne çıkarıldı. Sumerlilerin kâğıt olarak kil tablet kullanması sayesinde yazılı belgeler günümüze kadar çürümeden çıkabildi. En eski yazılı belgeler bu belgeler. Daha öncesi hakkında ne söylenebilir? Elbette her şeyde olduğu gibi Sumer kültürünün de bir geçmişi vardır. Tabletlerin okunmasından sonra ortaya çıkan en eski edebi metinlerden elde edilen mevcut bilgiler, Sumer uygarlığının kökenlerinin geleneksel Türk yurtlarına işaret etmektedir.
Sumer efsaneleri, Sumerlilerin atalarının kuzeyden, şimdi Türk yurdu olarak bilinen bölgelerden geldiklerine işaret ediyor. Oralarda konuşulan dilin grameri ile Sumercenin grameri arasında da yukarıda ifade ettiğimiz yakınlığı da hesaba katarsak, konumuz netlik kazanır. Aral Gölü havzasında 20. yüzyıl başında yapılan kazılarda Anav kenti harabeleri bulundu. Bu epey geniş bölgede kazılar çoğaldıkça yeni bilgilere de ulaşılabilir. Böylece Sumerlilerin köken sorunu da kesin bir sonuca bağlanabilir. Bunlar aynı zamanda arkeolojinin öncelikli araştırma yatırımı yapılması gereken alanıdır.
Son olarak şunu da söylemeden konuyu kapatmak istemiyorum:

İsrail Sumer kültürüne göz koymuş durumda. Azimle sahiplenmeye çalışıyor.
ABD, nükleer silah olduğu yalanını ortaya atarak Irak’ı işgal etti. Bu işgal sırasında ilk işlerden biri olarak Babil Müzesi’nde bulunan tarihi eserler çalındı. Şimdiye kadar bu eserlerin izi bile bulunmadı. İşin ilginci, nedense kimse kayıp hazineyi aramıyor. Bu konunun medyada unutturulmaya çalışılması dolayısıyla, söz konusu hırsızlığı yapanların resmen Amerikalı işgal kuvvetleri olması çok muhtemel. İsrailliler de olabilir. Çünkü İsrail, arkeolojiye büyük önem veriyor ve yavaş yavaş Tevrat’taki bazı ifadelerden yola çıkarak uygarlığı kuranların kendi ataları olduğunu iddia etmeye hazırlanıyor. Sumerlileri Sami yapamıyorlar. Çünkü dilbilimsel kanıtlar buna imkân vermiyor. Ama Sumerlilerin uzaydan geldikleri ve daha sonra iz bırakmadan uzaya döndükleri gibi zırvalarla Sumer gerçeğini buharlaştırdıktan sonra meydanı Samiler adına boşaltmaya çalışıyorlar.
Babil Müzesi’ndeki eserlerin dönüp dolaşıp onların eline geçmesini çok muhtemel görüyorum. Pekim Adamı’nın Japonlar tarafından çalınıp Japonya’da saklanması gibi bir durumla karşılaşabiliriz.
Neyse çok iddialı konuşmayayım, yanılıyor olabilirim. Ama onlar da iftiraya uğradıklarını düşünüyorlarsa şimdiye kadar çoktan resmen açıklama yapmalılardı. Değil mi ama? Neden yapmadılar? Oysa o müzede sadece Sumer eserleri yoktu, Sami kavimlerinin de kültür izleri vardı. Ama Sami kavimlerine kökenlenebilecek bir “ilk” yok.

İLGİLİ HABERDünyanın ilk trigonometrik tablosu modern trigonometriden daha üstün çıktı!

RB: Diğer kitaplarınızdan hareketle sormak isterim. Sumer matematiği gelecek bin yılları finans, bilim alanında nasıl etkiledi?
İO: Eldeki buluntular, matematiğin ve geometrinin temellerinin Sumer coğrafyasında ve MÖ 3. Bin başlarından itibaren atıldığına işaret ediyor. Buna karşılık, aritmetiğin insanlık tarihi kadar eski olduğuna dair bulgular da var. Hatta hayvanların da sınırlı da olsa sayma becerileri olduğu araştırmacılar tarafından ortaya konmuştur. Dahası, örümceğin ağını örerken geometri bilgisini döktürdüğü deneylerle kanıtlanmıştır. Güney Afrika’da bir mağarada yapılan kazılarda 50 bin yıl öncesine tarihlenen bir kaval kemiği üzerinde sadece asal sayıların ifade edildiği çentikler bulundu.

Astronominin gelişmesi de Sumerlilere dayanır. Sumerli zigurat gözlemcilerinin gözlemleri tam anlamıyla bilimseldi. Beş duyuyla yapılan gözlemlere ve matematiğe dayanıyordu. Bugün de bilgimizin yeterli olmadığı yerlerde sınırlı bulgulardan yola çıkarak kuramlar (teoriler) ortaya atıyoruz. Sumer tabletlerinde karşımıza çıkan yorum ve değerlendirmeler de bugünkü kuramlar gibi, eldeki bugüne göre sınırlı olan bilgiler ışığında ortaya atılmış kuramlar olarak değerlendirilmelidir. Matematik Sumer’de gelişti; çünkü yerleşik hayatın ileri örgütlenmesi ilk kez Sumer’de ortaya çıktı. Tarım arazilerin sınırlarını ve alanını ölçme, gereken sınır noktalarına işaret taşı dikme gibi problemler geometri bilgisinin gelişmesini sağladı. Kısacası, insanlar geçen zamanda değişen hayat şartlarının önlerine koyduğu problemleri çöze çöze hayatta kalmayı ve bugünlere çıkmayı başardılar.

Son olarak şunu da eklemeliyim ki, Sumer kültürünün izlerinden söz ederken astroloji ve saat düzenimizle sınırlı kalmak, Sumer uygarlığına karşı büyük bir haksızlıktır. Hayatımızın her safhasında çözülmüş her problemde Sumer etkisi ve katkısı gizlidir. Bunu araştırmak ve ortaya çıkarmak Türk arkeologlarının ve Sumerologlarının önüne konmuş bir sorudur. Bir kez daha tekrarlayalım: Büyük Atatürk’ün dediği gibi, “ilim tercüme ile olmaz, tetkikle olur”.

RB: Cumhuriyet döneminde Atatürk’ün de öncülüğünde Sumer araştırmalarına oldukça önem verildiğini, Sumerbank gibi isimlendirmeleri de görüyoruz. Şu an bu araştırmaların bu hızda ilerleyememesini neye bağlıyorsunuz? Eğitim müfredatında da bunları öğretmediklerine göre sizce kasıtlı bir uzaklaştırma politikası mı var yoksa cehalet mi hâkim?
İO: Konu Atatürk’ün vefatından sonra terk edilmiştir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ABD dayatmaları doğrultusunda bir eğitim programına geçilmiştir. Durum çok kısa olarak böyle ifade edilebilir.

RB: İlgi duyan gençler mutlaka olacaktır. Sizin onlara tavsiyeleriniz, ikazlarınız var mı? Nereden başlamalı, nasıl ilerlemeliler?
İO: Sözlerimizi sadece Sumer ile sınırlandırmadan söyleyelim. Genel olarak şöyle ifade edeyim: Gençlere ve genç kalan akranlarıma, kendilerine araştırma konusu veya konuları seçip, kendilerinden öncekilerin eserlerini sabırla okuyarak eksik ya da hatalı veya yanlış gördükleri durumlar üzerinde araştırmalar yapmalarını tavsiye ederim. Hani ne deriz: Boynuz kulağı geçmeli. Tavsiyeden çok ötede böyle bir ödev ve toplumsal sorumluluğumuzun olduğunun da altını çizmek isterim. Bu dünyaya gelip bizden öncekilerin ağır bedeller ödeyerek ortaya koyduğu, hayatımızı kolaylaştıran büyük nimetlerden faydalanıp, sonra hiçbir katkı ortaya koymadan göçüp gitmek insanlık suçudur. Hepimiz az veya çok, karınca kaderince, beynimizin zekâtını vermeliyiz.

http://www.sozcu.com.tr/hayatim/kultur-sanat-haberleri/sumer-matematigi-kitabinin-yazari-okur-sumer-uygarliginin-kokenleri-geleneksel-turk-yurtlarina-isaret-ediyor/

in Creativity, Life, Philosophy | October 3rd, 2013 20 Comments

http://www.openculture.com/2013/10/the-daily-habits-of-highly-productive-philosophers.html

http://www.uyghurensemble.co.uk/en/?p=642

https://www.bilgidoktoru.com/tursu-tuzu-zeytinyagi-felc-kuru.html

Autori: Abduxaliq Uyghuri

Ey pelek,bu dehshitingdin intiha bizarimen,
Istidim köp,tapmidim bu derdime héch darimen.
Ata-bowamdin miras kona késelning derdide,
Gah ölüp,gah tirilip,köptin béri awarimen.
Bir purap külsem ne arman,béghim bahari gülini,
Her seher gül ishqida bulbulgha oxshash zarimen.
Dostlirim owgha chiqarda keltürür misaligha,
Qarchigha qushlar ular, men misali sarimen.
Yüz qilmas te’erruz köp köngülchandur ular,
Körsem chaynar nijis goyaki dil azarimen.
La eqil dep oylidi,chindin nezer salmay turup,
Yéngilip ketti ular,köptin béri hushyarimen.
Qoldin ish kelmeydu dep,da’im ghidiqlaydu méni,
Men ularning shu sözige bekmu-bek xunbarimen.
Pen’ge mangsaq köz échip kapir, jedit dep qarghishur,
Bu hamaqet dewride atesh bulup yanarimen.
Chöl-jezire, deshtu-sehra ichre qaldim na’ilaj,
Ah qachan bir yol tépip qoshulay qatarimen.
Sugha teshnadur bu chöl, bipayan munbet zémin,
Misli derya tapmay éqish, qaynam bulup qaynarimen.
Oyghinip ketti jahan, meghribi-meshriq tamam,
Men téxi süt uyquda, chüsh körüp yatarimen.
Bashqilar kökte uchup, suda üzüp ketti yiraq,
Men misali yalang ayaq dessep tiken mangarimen.
Ilim-pendin yoq xewer, basti gheplet, xewp-xeter,
Halimiz quldin beter, qandaq chidap turarimen.
Til-haqaret, tene-dixmar way dad!…bu janni qiynidi,
Emdi ne qilmaq kérek, ejepmu boldum xarimen.
Zulumning okyanidin tapmay paraghet arili
Tagh kebi dolqunida örlep, heqqe ah urarimen.
Dewri jebridin isit! halinggha uyghur wayikim,
Janni alqan’gha élip chiq,tapmaysen bashqa charisen.

1921-Turfan, Uyghuristan 

http://turkcenindirilisi.com/kazakistan-cumhurbaskani-ruscayi-birakiyoruz/

Erkin Sidiq

2017-yili 27-Sintebir

Kona yéziq nusxisi:

http://www.meripet.com/2017/20170927_uyghur_tilini_qoghdash-UEY.pdf

Bu yil 9-ayning 1-künidin bashlap Uyghur tilining Uyghur diyaridiki barliq bashlan’ghuch we ottura mekteplerde oqutush tili süpitide ishlitilishi emeldin qalduruldi. Shuningdin kéyin chet eldiki bir qisim Uyghur ziyaliylar özliri we bashqilardin «Uyghur tili duch kelgen xirisqa qarita biz qandaq qilishimiz kérek?» dégen so’alni sorap, hazirqidek bir paydisiz shara’itta ana tilimizni saqlap qélishning ünümlük usul-tedbirliri üstide izdinishke bashlidi. Ana til bir milletning milliy mewjutluqini belgileydighan eng muhim amillarning biri bolup, men ana tilimizni qoghdap qélish mesilisi üstide izdiniwatqili we qelem tewritiwatqili xéli uzun boldi. Men bu heqte teyyarlighan eng axirqi maqalining témisi «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» [1] bolup, melum muhim sewebler tüpeylidin men bu maqalining témisida «ana til» dégen sözni ishletmidim. Emma uningda chet eldiki Uyghurlarning a’ile terbiyisi arqiliq balilirigha ana tilni ögitishning ehmiyiti we paydisi’gha a’it bir qisim köz-qarashlirimni otturigha qoydum. Shundaqla baligha ikki yaki uningdin köp tilni ögitishning paydisi, hemde balilargha ana til, bashqa til we din ögitishning eng muwapiq yéshi jehettiki bir qisim ilmiy bayqashlar we ilmiy qarashlarnimu bayan qilip öttüm. Chet elde yashawatqan balilargha ana tilni ögitish tilimizni qoghdap qélishtiki eng muhim charilerning biri. Shundaqla u tilimizni qoghdap qélishtiki zörür shertlerning biri. Emma u tilimizni qoghdap qélishning yéterlik shertlirining hemmisi emes. Uning yéterlik shertlirining ichide yene özimiz ana tilimizni toghra öginish, shu asasta ana tilimizni balilirimizgha toghra ögitish, hemde hemme Uyghurlar her qandaq jayda we her qandaq waqitta ana tilimizni toghra ishlitishtek bashqa muhim amillarmu bar.

1-resim: Awistraliye Adélaydé shehiridiki Uyghur Mektepning omaqliri.

Men mezkur maqalide chonglarning ana tilimizni toghra öginishi, hemde her waqit we her jayda ana tilimizni toghra ishlitishi heqqide toxtilimen. Bu ish ana tilimizni qoghdap qélish, hemde uni toghra saqlap qélishta kem bolsa bolmaydu. Balilargha ana tilni ögitishke a’it mezmunlarni aldinqi maqalide otturigha qoyup bolghan bolghachqa, u mesile heqqide mezkur maqalide qayta toxtalmaymen. Men «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» dégen maqalini téxi oqup baqmighan wetendashlargha uni choqum bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen.

1. Kitab Oqush Arqiliq Öginish Eng Yaxshi Usul

Hazir ana tilimizni toghra ishlitish jehette Uyghurlar arisida saqliniwatqan mesililer intayin éghir bolup, méningche uning töwendikidek sewebliri bar:

–(1) Atalmish «qosh tilliq ma’arip» ning mejburlishi bilen ana tilni sistémiliq öginelmeslik

–(2) Xenzu mektepte oqughanliqi üchün ana tilni sistémiliq öginelmeslik

–(3) Ana tilni ögen’gili bek uzun bolup ketken bolghachqa, Uyghur tilining qa’idilirini untulup kétish

–(4) Özi Junggoda bolsimu, Uyghur tili ishletmeydighan orunda xizmet qilidighanliqi üchün ana tilni untulup kétish

–(5) Chet elde yashawatqili bek uzun bolup ketkenliki üchün ana tilni untulup kétish

–(6) Éghir derijidiki biperwaliq

–(7) Uyghurni we Uyghur tilini közge ilmasliq, we ularni qedirlimeslik

Men yuqiridiki 1 – 5- seweblerni toghra chüshinimen, emma 6-sewebke échinimen, we 7-sewebke bolsa nepretlinimen.

Men bu yerde 6-sewebke bir misal körsitey. Méning «erkinsidiq@gmail.com» dégen bir élxet sanduqum bar bolup, men uni özümdin meslihet soraydighan weten ichi we sirtidiki oqughuchilar üchün ishlitiwatqili 10 yil boldi. Gerche méning ismimning toghra yézilishi yuqiridiki élxet adrésida éniq bar bolsimu, manga xet yazghan oqughuchilarning kem dégende yérimi ismimni «Arkin», «Arken», «Erken», «Sidik», «Sedik», «Sidek» dégendek her xil buzulghan shekilde yézip keldi. Uningdin bashqa, manga 10 oqughuchidin kelgen xette Uyghur tilining 10 xil buzulghan wariyanti ishlitildi. Men ashundaq qilghanlarghimu bashqa oqughuchilargha oxshashla jawab qayturup keldim. Emma, her qétim ashundaq yézilghan xetlerni oqulghanda intayin rahetsizlendim. Hemde milletning ashundaq bir derijidiki éghir biperwaliqigha qattiq échindim. Méning perizimche, eger birer til-yéziqni bahalaydighan orun her xil ijtima’iy taratqulargha yézilghan Uyghurche yazmilarni tekshürüp chiqidighan bolsa, ular choqum «Uyghurlar bir sawati toluq chiqmighan millet iken», dégen yekünni chiqiridu. Eger siz Amérikidiki aq tenlikler bilen bolghan ijtima’iy munasiwette ularning ismini xuddi méning ismimni xata yazghandek xata yazidikensiz, siz ularning neziridiki öz hörmitingizni bir demdila pütünley yoq qiliwétisiz. In’glizche yazmilardimu hem shundaq. Siz In’glizche nerse yazghanda, mesilen, bir chet ellikke In’glizche élxet yazghanda, 50 pirsent sözlükte xataliq bar bolush u yaqta tursun, peqet bir pirsent sözlükte xataliq bar bolsimu siz bashqilargha bir nahayiti qalaq yaki töwen derijilik adem bolup körünisiz.

Uyghurche nerse yazghanda biperwaliq bilen Uyghur tilini xata ishlitish tilimizni hörmetlimeslik we qedirlimeslikning bir xil ipadisi. U yene milletni hörmetlimeslik bolup hésablinidu. Eger biz öz millitimizni özimiz hörmetlimisek, öz millitimizni özimiz qedirlimisek, bashqilardin Uyghurlarni hörmetlesh toghrisida némini küteleymiz? Yehudiylar, Yaponlar we Gérmanlar öz millitini bashqa millettin köp üstün qoyidu. Özlirini bashqa héch kimge teng qilmaydu. Shundaq bolghachqa ular bilen munasiwet élip baridighan bashqa millet kishiliri nahayiti éhtiyatchanliq bilen ish élip baridu. Öyde izzetlenmigen bala sirtta xarlinidu. Eger biz öz-özimizni hörmetlimisek we qedirlimisek bashqilar teripidin közge ilinmaymiz.

Yuqiridiki 7-seweb boyiche ish qilidighan kishilerning tutqan yolini ularning insanliq süpiti we Uyghurgha mas kelmeydighan xaraktéri belgiligen bolup, men ular heqqide buningdin artuq toxtilishimni xalimaymen.

Emma méning bu yerde aldinqi 5 seweb tüpeylidin Uyghur tilini toghra qollinalmaywatqan wetendashlargha yene bir qanche éghiz gep qilghum bar. Méning mölchirimche, her bir ademning ünümlük ögineleydighan waqti ottura hésab bilen 50 yildin ashidu. Eger siz ashu 50 yilning her bir yilida bir nersini qoshumche qilip öginip mangsingiz, ömringizde intayin köp nersilerni öginip tügiteleysiz. Bir qisim nersilerni choqum bir mektepte sistémiliq ögenmise öginiwélish teske toxtaydu. Mesilen, men hazir shughulliniwatqan optika téxnologiyisi kespi. Emma yene bir qisim nersilerni ishtin sirtqi waqitlirida özlükidin öginiwalghili bolidu. Til mektepte oqumay özlükidin öginiwalghili bolidighan nersilerning biri. Men bashlan’ghuch 1-siniptin tartip yéngi yéziqta oqughan. Emma, méning rehmetlik dadam bir oqutquchi bolup, men ashu bashlan’ghuch 1-sinipta oquwatqan waqtimdila dadamdin Uyghur tilining kona yéziqi bilen Slawyan yéziqini öginiwalghan. Bu yéziqlardimu aran 32 herp bar bolghachqa, u yéziqlarning her birsini öginiwélishqa bir nechche heptila waqit ketken. U chaghda balilar üchün neshr qilin’ghan Uyghurche kitablar bolmighachqa (men 1965-yili bashlan’ghuch 1-sinipqa kirgen), men chonglarning kona yéziq we Slawyan yéziqidiki kitablirini échip, ayrim-ayrim sözlerni oqup oynighan.

Yézigha qayta terbiyige chüshken waqtimda Uyghurche-xenzuche lughet bolmighachqa, bizge heqsiz tarqitilidighan «Maw Zédung eserliridin tallanmilar» dégen kitabning Uyghurchisi bilen xenzuchisini yénimda saqlap, ularni bir-birige sélishturup yürüp özlükümdin xenzu tilini ögen’gen.

Men In’gliz tili bilen Yapon tilinimu deslipide pütünley özüm ögen’gen. Kéyin In’gliz tilida bir mewsum, we Yapon tilida yérim yil mexsus til kursida oqudum. Ashundaq asasimgha tayinip Yaponda we Amérikidiki ilmiy pa’aliyetlirimni élip bardim. Hazirmu Amérikida shundaq qiliwatimen.

Men 1971 – 1976-yilliri ottura mektepte Uyghur tilini sistémiliq ögen’gen. Mende hazir bar bolghan Uyghur tili asasi ene shu chaghdin kelgen bolup, men 1976-yilidin kéyin Uyghur tili heqqide birer ders élip baqmidim. Ottura mekteptiki waqtimda bizge Uyghurche shé’irlarning qa’idisi ders qilip ötülgen. Emma men hékaye, powést, zawén (nesr), xewer we doklat yézishqimu qiziqqan bolup, ularni oxshash xildiki matériyallarni oqush arqiliq öginishke tirishqan. Yeni, eger sizde ashundaq istek bar bolidiken, siz her bir nerse oqughanda mundaq ikki nersige diqqet qilisiz. Biri oqughan mezmun. Ikkinchisi oqughan nersining shekliy-qurulmisi, weqelerning bayan qilinish uslubi, ishlitilgen sözliri, we til-edebiyat qa’idisi qatarliqlar. Hékaye oqush arqiliq hékaye yazalaydighan bolghili bolidu. Xewer oqush arqiliq xewer yazalaydighan bolghili bolidu. Maqale oqush arqiliq maqale yazalaydighan bolghili bolidu. Uyghurche kitablarni köp oqush arqiliq Uyghur tilining grammatika qa’idilirini we sözlerning tüzülüshlirini toghra öginiwalghili bolidu. Bundaq ishlargha mektepke kirip oqush ketmeydu. Belki uninggha istek, irade we tirishchanliq kétidu. Bir nerse oqughanda hem mezmun’gha diqqet qilish, hem til qa’idisige diqqet qilishqa toghra kélidu. Shunglashqa men Uyghur tilini toghra ishletmeslikning yuqiridiki 1- 5-sewebliridin kélip chiqqan ajizliqni pütünley toluqliwalghili bolidu, dep oylaymen. Uyghurni söyidighan kishi Uyghur tilinimu söyüshi kérek. Uyghur tilini toghra ishlitishnimu öginiwélishi kérek. Eger siz Uyghurche bir nersilerni yazidighan biri bolsingiz, yaki Uyghurche xet, maqale yaki bashqa bir xil edebiy eser yézishni öginiwélishni isteydighan biri bolsingiz, choqum 6 ay, bir yil yaki 2 yil waqit chiqirip, kitab oqush arqiliq Uyghur tilining qa’idilirini özingizge yetküdek derijide öginip qoyung. Biz shundaq qilish arqiliq ana tilimizni qoghdap qalalaymiz. Shundaq qilish arqiliq ana tilimizni toghra saqlap qalalaymiz. Bashqilar aldida bir mukemmel xas tilgha ige medeniyetlik millet bolup körüneleymiz.

Men yéqinda «Uyghurche barmaq wezinlik shé’ir yézish qa’idisi heqqidiki chüshenchem» dégen bir témida bir yazma teyyarlap, uningda ashundaq shé’irlarning qa’idisi heqqidiki öz chüshenchilirimni bayan qilip öttüm [2]. Shé’iriyet ishlirigha qiziqidighan wetendashlar yaki Uyghurche shé’ir heweskarliri uni bir bir qétim oqup baqsanglar bolidu.

Ilawe: Men hazir bir dangliq zatning léksiyilirini anglawatqan bolup, men yéqinda anglighan bir léksiyide u mundaq dédi:  Tarixta yasalghan eng körkem binalar diniy binalardur.  Ular dindar kishiler üchün yasalghan bolup, ular xudaning iradisini namayan qilidu, dep qarilidu.  Körkemlikte 2-orunda turidighan binalar emeldarlar üchün sélin’ghan binalar bolup, ularni padishahlar ishletken.  Kéyinche insanlarning jem’iyetlishishige egiship, soda binaliri wujutqa kelgen. Binalargha tarixtiki waqitlar, weqeler we nersiler xatirlen’gen bolidu.  Binalar bir döletning 3-tili bolup hésablinidu.  Yeni, döletning 1-tili kishiler sözlishish üchün ishlitidighan til. Ikkinchi tili bolsa bir dölet xelqi ishlitidighan yéziq.  Üchinchi tili bolsa binalar bolup, 4-tili bolsa sizning yémeklikliringiz bolidu.

2. Chet Eldikiler Üchün Uyghurche Kitab-matériyal Menbeliridin Qandaqliri Bar?

Hazir chet eldiki Uyghurlarning weten bilen bolghan alaqisi pütünley üzüp qoyulghan bolghachqa, hazirche wetendin Uyghurche kitab ekeldürüsh asasen mumkin emes. Emma Türkiyediki Uyghurche kitabxanilardin xéli köp kitablarni sétiwalghili bolidu. Uningdin bashqa, hazir bir qanche Uyghurche tor betliride Uyghurche zhurnal we kitablarning élkitab (PDF) nusxiliri bar. Shundaqla bir qisim ot yürek wetendashlar chet eldikiler üchün awazliq kitab ambarlirinimu qurup chiqti. Uyghurche matériyal körüsh arqiliq ana tilini toghrilimaqchi yaki pishshiqlimaqchi bolghan wetendashlar ashundaq menbelerdin paydilansanglar bolidu. Töwendikisi Uyghurche tor betlirining bu qétim méning ésimge kelgenliri bolup, u bir mukemmel tizimlik emes. Chüshüp qalghan tor betlirini oqurmenlerning mezkur yazmining astigha inkas yézip manga we bashqa oqurmenlerge bildürüp qoyushini ötünüp soraymen. Men mushu pursettin paydilinip, özlirining waqti, puli we zéhnini serp qilip, millet üchün töwendiki tor betlirini yasap chiqqan qérindashlarning hemmisige chin könglümdin rehmet éytimen.

[1] Altun oq tor kitab ambiri

http://www.altunoq.com/

[2] Élkitab ambiri

https://www.elkitab.org/

[3] Ana yurt zhurnili

http://anayurtjurnili.net/

[4] Uyghur akadémiyisi tor béti

http://www.akademiye.org/ug/

[5] Tedbiryar Yutyub awazliq eserliri

https://www.youtube.com/playlist?list=PLmzPlt07BuCy6AEk3wR3LjAEt2B0nYqHK

[6] Eziz Eysa Elkün tor sehipisi

http://www.azizisa.org/

[7] London Uyghur ansambili awazliq eserliri

http://www.uyghurensemble.co.uk/en-html/u-awazliq-eserler.html

[8] Féyisbuk: Awazliq eserler

https://www.facebook.com/awazliq.eserler/

3. Uyghur Latin Yéziqi (ULY) ni Toghra Ishlitish Heqqide

Men yuqirida tilgha élip ötkinimdek, hazir Uyghurlar ishlitiliwatqan Uyghur Latin Yéziqi (ULY) yaki «Yéngi yéziq» ning türliri intayin köp. Uning weten, Amérika, Yawropa, Türkiye we ottura Asiya qatarliq döletlerge qarap oxshimighan shekli bolupla qalmastin, her bir dölettimu yene bir qanche kichik tiptiki oxshimighan türliri mewjut bolup turmaqta. Eger hazir Uyghur emes, emma Uyghurchini bilidighan bir adem pütün Uyghur tor béketliri we intérnét munberliri üstide tekshürüsh qilidighan bolsa, Uyghurni «sawati yaxshi chiqmighan, tayini yoq, intayin chéchilangghu bir millet iken» dégen xulasige kélishi mumkin. Bu bir intayin échinishliq ehwal bolup, u her bir Uyghurning diqqitini qozghishi kérek. Yurtimizdiki bir qisim til mutexessisliri we ot yürek yashlar 2000-yillarning béshidiki 4-5 yil waqit ichide ilmiy munazire, muzakire yürgüzüsh we izdinish arqiliq, ULY yéziqini birlikke keltürüsh meqsitide ULY ni barliqqa keltürdi.

2-resim: ULY bilen UEY ning sélishturma jedwili.

Men bu ULY toghrisida kem dégende mundaq 2 alahidilik barliqini hés qildim: 1) Uni In’gliz tilida sözlisheleydighan hemme milletler shu pétiche oquyalaydu (mesilen, «Qimen’gül» bilen «Cimen’gül» ni In’gliz tilidikiler toghra oquyalmaydu, emma «Chimen’gül» ni oquyalaydu), hemde téz yézishqa toghra kelgende, chet eldiki ölchemlik kompyutérning hemmiside chékitsiz herpler bilen téz sür’ette yazghili bolidu. 2) Bir qisim ot yürek Uyghur yashliri xalis ishlesh arqiliq, bir xildiki yumshaq détalni ishlep chiqqan bolup, shuni ishlitish arqiliq bir ULY we UEY diki höjjetlerni öz ara aylandurghili bolidu. Mesilen, hazir chet eldiki Uyghurche tor betlirining ichide töwendiki ikki tor bétide ashundaq yumshaq détal bar bolup, uni özingizning kompyutérigha heqsiz chüshürüp qachiliyalaysiz:

http://www.yulghun.com/

http://www.kenjisoft.com/uyghuredit/program/uyghuredit.zip

Yuqiridiki ikki tor bétide Uyghurchini öz ichige alghan her xil tillar otturisidiki lughetmu bar bolup, uni bu yerdin tapalaysiz:

http://dict.yulghun.com/

http://www.kenjisoft.com/judict/

Men chet elde oqughan, Uyghur tilshunasliqida bilimi bar, emma yurtimizdiki ULY toghrisida qarar élish jeryanigha qatnishalmighan Uyghur ziyaliylirining hazirche ULY qararigha boysunushini, öz aldigha ayrim ULY tüzüp chiqip ishletmeslikini tewsiye qilimen. Undaq qilmaydikenmiz, biz Uyghur ishlirini ilgiri sürgüchi emes, uni buzghuchi bolup qalimiz. Biz bash qaturmisaq bolmaydighan, köngül bölmisek bolmaydighan, izdenmisek bolmaydighan nurghun muhim we jiddiy ishlar bar. Uyghur bilim igilirining öz bilimini ishliteleydighan we ishlitishke tégishlik ishlar we sorunlar intayin köp. Emma, méningche yéngi bir ULY ni otturigha chiqirish uning biri bolmasliqi kérek. Bir qétim qarar qilinip bolghan ishni chet eldikiler öz aldigha ayrim qayta muzakire we qarar qilishning zörüriyiti yoq. Bir ish toghrisida axiri üzülmeydighan munazire we muzakire qilish biz Uyghurlar üchün intayin paydisiz. Shunga men hemme ademning Uyghurning tüp menpe’itini közde tutup, yéngi yéziqta tüzülgen tor béketliride we chet eldiki Uyghurlar otturisidiki öz-ara alaqide bir tutash ULY ni ishlitishni teshebbus qilimen. Millet üchün yaxshi ish qilip bérishni isteydighan her bir adem üchün, hemde kelgüside chongraq ishlarni qilishni nishanlighan her bir yash üchün ULY dek 32 herplik yéziqni öginiwélish héchqanche ish emes. U bir kishining qolgha keltürgen chong netijisi bolupmu hésablanmaydu. Belki, hazirqi zamanda Uyghur tili, UEY we ULY ni puxta bilish hemde ularni toghra ishlitish, özini milletperwer hésablaydighan her bir Uyghurning qilishqa tégishlik mejburiyitidur.

4. Axirqi Söz

Men Yehudiylar heqqide bir qisim izdinishlerni élip bardim. Shu jeryanda diqqet qilghan bir nuqtam shu boldiki, gerche ularning nopusining sani Uyghurlarningkige yéqin, yeni 13 milyon bolsimu, Isra’iliyede yashaydighan Yehudiylarning sani aran 5.5 milyon iken. Yene 6.5 milyon nopus Amérikida, qalghan bir milyoni bolsa bashqa ellerge tarqalghan halda yashaydiken. Hemde Isra’iliyening sirtida yashawatqan Yehudiylarning Isra’iliyege siyasiy, iqtisadiy, herbiy we ijtima’iy sahelerdiki yardimi intayin zor iken. Men Amérikida körgen yene bir ehwal, Amérikida dunyadiki köpligen milletlerning öz aldigha ayrim-ayrim jama’etliri bar iken. Mesilen, Amérika Kaliforniye shtati Los Anzhélis nahiyisi Gléndéyil Xil (Glendale Hill) shehiridin ibaret birla jayda 450 ming Erméniyelikler yashaydiken. Amérikidiki köpligen chong sheherlerde Xenzular mehellisi yaki Xenzular sheherliri bar bolup, Amérikida hazir 4 – 6 milyon Xenzular yashaydu. Hazir Amérikida yashawatqan Uyghurlarning sani méning mölchirimche 5000 – 7000 bolushi mumkin. Men buningdin 10 nechche yilning aldida bir qisim nopusning chet ellerde yashishining ehmiyiti chüshinip yétip, yazghan maqalilirimde imkaniyiti yar béridighan Uyghurlarning chet ellerge chiqip kétishini teshebbus qildim. «Birer milyon Uyghurning chet elde yashishining millet üchün zor istratégiyilik ehmiyiti bar», dep, her xil sorunlardimu sözlep yürdüm.

Eger men bir top charwining igisi bolsam, u charwilar üstidiki hökümranliq hoququmni toluq saqlap méngish üchün yaki ularni bir qotan’gha solap qoyimen, yaki bolmisa ularni baghlap qoyimen. Uyghurlar böre mijez millet bolup, erkin yashashqa adetlen’gen, hemde her waqit erkin yashashni isteydu. Ular yéqinqi 60 – 70 yildek waqit ichide erkinlikke nahayitimu intizar bolup keldi. Shunglashqa 2016-yilining béshida Uyghur diyarida Uyghurlargha pasport bérishni asanlashturush siyasiti yolgha qoyulghanda, men yéqinlirimgha «Bu yéqinqi bir esirning mabeynide Uyghurlarning béshigha kelgen eng chong amet boldi», dep yürgen, hemde ulargha imkaniyiti bar tughqanlirining hemmisini chet elge chiqiriwélish teklipini bergen idim. Epsuski, Uyghurlarning bu «altun dewri» aran bir qanche ayla mewjut bolup turalidi. Men héliqidek pasportni asan bérish siyasiti tetürige yandurulghanda «charwilarning igisi bundaq qilishning yaxshi usul emeslikini sézip qaptu», dep oylidim.

Men on nechche yilning mabeynide yézip kéliwatqan maqalilirimde Uyghurlarning nöwettiki eng muhim wezipisi özlirining milliy kimlikini saqlap qélish ikenlikini tekitlep keldim. Özimizning milliy mewjutluqini saqlap qélishta biz hazir weten ichidiki xelqimizdin héch qandaq bir ishni kütelmeymiz. Ular hazir öz tallishidin pütünley ayrilip qalghan bolup, peqet bashqilar buyrughan ishlarnila qilalaydu. Shundaq bolghachqa yuqiridiki wezipe pütünley chet ellerdiki Uyghurlarning zimmisige chüshti. Bu yolda chet ellerdiki her bir a’ile, her bir jama’et, her bir dölet, we pütün dunyadiki Uyghurlar hazir néme ishlarni qilalaydu? Mana bu nöwette hemme wetendashlar oylimisa we izdenmise bolmaydighan bir mesile. Méning «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» dégen yazmamda ashu so’algha jawab bolidighan bir qisim mezmunlar bar bolup, men hemme wetendashlarni uni bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen [1]. Biz chet eldiki Uyghurlar burun déngizda ayrim-ayrim kémilerning üstide yashap yürüwatqan kishiler iduq. Hazir bolsa biz bir chong kémining üstidiki ayrim-ayrim öylerde yashawatqan kishilerge aylanduq. Eger bu chong kéme chöküp kétidiken, biz hemmimiz uning bilen teng chöküp tügeymiz. Méningche mushundaq bir milliy mes’uliyetni téxiche chüshenmigen, hemde mushundaq bir tarixiy mes’uliyetni ada qilish üchün téxiche yolgha chiqmighan Uyghurlarni millet epu qilmaydu. Allahmu kechürmesliki mumkin. Shunglashqa men chet eldiki hemme wetendashlardin yaratquchimiz ata qilghan eqil we qabiliyetlerni toluq ishqa sélip, ana tilimizni qoghdap qélish, ana tilimizni toghra saqlap qélish, hemde shu asasta milliy mewjutluqimizni saqlap qélish ishigha bir kishilik töhpe qoshushini ümid qilimen.

Bu Yazmida Tilgha Élin’ghan Maqaliler:

[1] Erkin Sidiq: Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?

http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=142&extra=page%3D1

http://www.meripet.com/2017/20170829_raise_kids_right.pdf

[1] Erkin Sidiq: Uyghurche barmaq wezinlik shé’ir yézish qa’idisi heqqidiki chüshenchem

http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=112

http://www.meripet.com/2017/20170918_uyghurche_sheir.pdf

Bu maqalini «Pidakar» inimiz tehrirlidi.

Bu maqale barliq Uyghurlargha mensup bolup, uni menbesini eskertken halda bashqa her qandaq ijtima’iy taratqulargha chiqirip qoysingiz boluwéridu.

http://www.meripet.com/2017/20170927_uyghur_tilini_qoghdash.htm

Pexirlik uyghur alimimiz doktor rishat abbas borhan ependi «amérika dorigerlik sahesidiki alimlar birleshmisi» ning 2014-Yilidiki yilliq yighinida.

Photo: RFA

Yéqinda amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ayallarda körülidighan kökrek rakini dawalash we uning qayta qozghilishining aldini élishta ünümi zor bolghan bir yéngi dorini resmiy testiqlighan.

«Neratinib» (Nératinib) dep atilidighan bu yéngi dora ayallardiki kökrek rakini dawalashta nishanliq ishlitilidighan dora bolup, dawalash ünümining yuqiriliqi, eks tesirining yoqluqi shundaqla tablétka halitide yasalghanliqi qatarliq alahidilikliri bilen dora tetqiqati sahesidiki mutexessislerning yuqiri bahasigha érishken.

Bu dorining uzun mezgillik tetqiqat jeryani we muweppeqiyetlik halda sinaqtin ötüshide doktor rishat abbasning töhpisi zor bolup, uning bu jehette qolgha keltürgen ilmiy netijiliri amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning torbétide mexsus tonushturulghan.

Amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning bu heqte bergen bayanatida mundaq déyilgen: «doktor rishat abbasning tetqiqat netijiliri yéqinda FDA teripidin testiqlanghan kökrek rakini dawalashtiki yéngi dora -‹Nératinib› ning wujudqa kélishide töhpe qoshti. Bu dora yaxshi süpetlik ösme yeni deslepki basquchtiki ayallar kökrek rakini nishanliq dawalashta sinaqtin ötken tunji dora hésablinidu. Bu dora yene deslepki nishanliq dawalashtin kéyin, kökrek rakining qayta qozghilishining aldini alidu.»

Igilinishiche, doktor rishat abbas 2004-Yilidin buyan «nératinib», yeni ayallarning kökrek rakini dawalashta ishlitilidighan bir yéngi dora üstide tetqiqat élip barghan. Bu jeryanda u mezkur dora tetqiqati heqqide xelqaraliq dangliq méditsina tetqiqati zhurnallirida 19 parche ilmiy maqale élan qilghan.

«Nératinib» namliq bu yéngi dorining amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi teripidin resmiy testiqlinip, dora ishlesh zawutlirigha yollinishi dunya dora tetqiqati saheside kökrek rakini dawalash boyiche qolgha keltürülgen bösüsh xaraktérlik netijilerning biri hésablinidiken.

Doktor rishat abbas ependi bu munasiwet bilen radiomiz ziyaritini qobul qilip, pütün dunyadiki uyghur jamaitige salam yollidi. U, ilim yolida izdiniwatqan uyghur yashlirining we kesip igilirining tirishchanliq körsetsila özliri izdiniwatqan sahelerde choqum netije qazinalaydighanliqigha chongqur ishinidighanliqini bildürdi.

Doktor rishat abbas töhpe qoshqan bu yéngi dora heqqide kolombiye uniwérsitéti méditsina tetqiqati institutining tetqiqatchisi, doktor memetimin ependimu ziyaritimizni qobul qildi we bu heqtiki bezi zörür chüshenchilerni berdi.

Muxbir: hörmetlik memetimin ependi, doktor rishat abbas uzun yillar ejir singdürgen we yéqinda FDA teripidin testiqlanghan «nératinib», yeni ayallarning kökrek rakini dawalashtiki yéngi dora heqqide qisqiche melumat bergen bolsingiz?

Doktor memetémin: bolidu, men bu soalgha jawab bérishtin ilgiri amérikaning döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning yéngi dorilarni testiqlash jeryani toghriliq qisqiche toxtilip ötey.

Amérikaning döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi qisqartilip FDA dep atilidu. FDA Ning yéngi dorilarni testiqlash üchün qoyidighan telepliri bek qattiq bolup, bir yéngi dora eng deslepki kandidatliq dora dewridin resmiy testiqlinip bazargha kirish üchün texminen 12-15 Yil waqit kétidu. Kandidat dorilar deslepki qedemdiki tetqiqat basquchi we haywanda sinaq qilish basquchini béshidin ötküzüp, resmiy testiqlinip bazargha kirishtin burun, yene 4 basquchluq klinikiliq sinaqtin ötüshi kérek.

Her bir basquchluq klinikiliq sinaq üchün ayrim ‏-Ayrim halda FDA ning testiqidin ötüshke toghra kélidu. Adette yéngi dorilarning birinchi basquchluq sinaq üchün testiqlinish nisbiti nahayiti töwen, nurghun dorilar tetqiqat basquchidila toxtap qalidu, bir ömür dora tetqiqati bilen shughullinip, birmu dorisi testiqtin ötmeydighan dora tetqiqatchiliri xélila köp.

Birinchi basquchtiki klinikiliq sinaq üchün testiqlanghan dorilarning 4 basquchning hemmisidin ongushluq ötüp, eng axirda resmiy testiqlinip bazargha kirish nisbiti 9.6% Bolidu. Buningda rak késili dorisining testiqlinish nisbiti téximu töwen bolup, aran 5.1% Etrapida bolidu؛ démek, klinikiliq sinaqta testiqlanghan her 100 rak késili dorisi ichidin aran 5 dora eng axirida testiqlinip bazargha kireleydu dégen gep.

Adette burun mewjut bolghan dorilar bilen oxshiship kétidighan we yaki ünüm jehette periqlenmeydighan dorilar testiqtin ötmeydu. Yéngi dora testiqtin ötüsh üchün u dorida choqum burun mewjut bolghan oxshash türdiki bashqa dorilarda yoq bolghan özgiche bir alahidilik bolushi kérek.

Doktor rishat abbas uzun yillar ejir singdürüp, FDA teripidin yéqinda testiqlanghan «nératinib» dep atalghan ayallarning kökrek raki dorisi, asasliqi bashqa dorilar bilen dawalash élip bérilghan her 2 türdiki kökrek rakining qayta qozghilishining aldini élishqa we bimarning hayatini uzartishqa ishlitilidu.

Muxbir: bu dorining rak késilini dawalash jehette, yeni dora tetqiqat ilmi sahesidiki bösüsh xaraktérlik yéngiliqi zadi néme?

Doktor memetémin: men yuqirida dep ötkendek, bu dora asasliqi bashqa dorilar bilen dawalash élip bérilghan her 2 türdiki kökrek rakining qayta qozghilishining aldini élishqa ishlitilidighan bolup, u, bu türdiki tunji dora hésablinidu؛ her 2 türdiki kökrek raki bashqa türdiki kökrek rakigha nisbeten bedenning bashqa jaylirigha baldur tarqaydighan, éghir derijidiki rak bolup, bu dorini ishletken bimarlarning 2 yil ichide rak hüjeyrilirining qayta qozghilish we rak bilen munasiwetlik sewebler tüpeylidin ölüp kétish nisbiti sélishturma dorigha nisbeten közge körünerlik derijide töwen bolghan.

Muxbir: doktor rishat abbas bilen doktor shöhret mutellipofning arqa-Arqidin qazanghan netijiliri ilim yolida izdiniwatqan yashlirimizgha, shundaqla uyghur akadémik serxillirining xelqara sehnide yenimu tonulushigha qandaq ijabiy tesirlerni körsitidu, dep oylaysiz?

Doktor memetémin: hemmimiz bilgendek, köpinchimizge nisbeten öz ornimizda közge körünerlik netije yaritip bashqilarning aldigha ötüsh unche asan emes, elwette. Bolupmu yuqiri melumatliq mutexessisler bilen doktorlar toplashqan tetqiqat orunlirida we aliy bilim yurtlirida téximu qiyin. Yuqirida tilgha élinghan bu ikki pexirlik alimimiz yalghuz öz ish ornida we yaki özi xizmet qiliwatqan sheher yaki shtatlardila emes, belki pütün amérikada, jümlidin dunyada özliri shughulliniwatqan kesip dairiside alahide közge körüngen we netije yaratqan alimlardur. Ular bizning pexrimiz, ular ilim yolida izdiniwatqan yashlarning ülgisi. Ular, eger biz tirishsaqla bashqilar qilalighan, hetta qilalmighan ishlarni qilghudek eqil-Parasetlik ikenlikimizning tipik misali.

Muxbir: sizgimu melum, uyghurlar atom siniqining ziyankeshlikige uchrighan bir xelq. Uyghurlar rayonida türlük rak késellirining xitaydiki bashqa jaylargha qarighanda köp ikenliki ilgiri sürülmekte. Uyghur ayallirida köp uchraydighan kökrek (emchek) raki buning bir misalidur. Atom siniqining ayallar kökrek rakini keltürüp chiqishta melum tesiri bolamdu? eger bar déyilse, sizche doktor rishat abbas uzun yil tetqiqat qilghan bu dora uyghur rak bimarlirighimu melum ümid élip kélelemdu-Qandaq?

Doktor memetémin: atom siniqining ayallar kökrek (emchek) rakini keltürüp chiqirishta elwette tesiri bolidu. Atom siniqining tesiri deslepke 10 yil ichide asasliqi qan rakini keltürüp chiqiridighan bolup, 10 yildin kéyin, hetta 30-40 Yil ötkende bashqa türdiki raklarni keltürüp chiqirishi mumkin.

Atom siniqining tesirige uchrighanlarning rak késelliklirige giriptar bolush nisbiti adettiki kishilerge nisbeten közge körünerlik derijide yuqiri bolidu.

Doktor rishat abbas uzun yil izchil ejir singdürgen we yéqinda FDA teripidin testiqlanghan bu dora uyghur rak késili bimarlirigha elwette melum ümid élip kélidu, dep qaraymen. Biraq uningdin qanchilik behrimen bolalaydu, uninggha bir néme déyish tes.

Burun amérikada testiqlanghan dorilar xitayda nahayiti asanla testiqtin ötüp bazargha kiretti, biraq hazir xitay özining dora shirketlirini qoghdash we tereqqiy qildurush üchün, amérikada bazargha kirgen dorilarni xitayda asanliqche testiqlimaydighan boldi.

Buninggha bir misal, 2015-Yili amérikada jemiy 45 yéngi dora testiqlinip bazargha kirgen bolup, u dorilardin hazirgha qeder aran 16 si xitayda testiqlinip bazargha kirgen. Qalghan dorilar ichide 9 dora xitaydiki 61 dora shirketliri teripidin yalghandin yasilip bazargha kirgüzülgen.(Qutlan)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/rishat-abbas-08282017134901.html?encoding=latin

Quyash heywetlik nurini etrapqa chéchip, köp-kök asmanda herqandaq chaghdikidinmu bekraq parlap turatti.
Heriketliridin harghinliq chiqip turghan ikki qéri qargha biri yene birige egeshkiniche pes uchup ötüp ketti…
Rabbimning eng aq, eng qara, eng qizil we eng kök söyümlük bir esiri heywetlik tagh baghidiki déngiz kenarida quyash nurigha bolishigha chömüliwatatti.
Eptidin esheddiy zeherxendilikligi chiqip turidighan Ikki sériq here qeyerdindur chiqip kéldi, uning ikki mürisige xatirjemlik bilen qondi!
Tengrining iradisidin apiride bolghan Eser:
-Jéninglargha ichinglar aghrimisa chéqinglar,-dédi temkinlik bilen.
Heriler nime qilishini bilmey bir haza turup qaldi, axirida nimishqidur kelgen terepke qarap uchup ketishti.
Hayal ötmey eptidin esheddiy paskinichiliqi chiqip turidighan Ikki neper renglik chiwin qanatlirini titiritip uchqiniche özirisizla peyda bolup qélishti, meslihetleshkendekla rabbimning eziz esirining ikki paqalchiqigha ach közlük bilen qondi! Tengrining iradisidin apiride bolghan Eser:
-Hey tüzütsizler, xata yerge qondunglar! Uchup kétinglar! Men silerning güzellikinglargha qarap pachaqlirimmgha ikki neper rengdar kipinek qondi, deydighanlardin emes…!-dédi…
Chiwinler bolsa xiyalida yoq özilirini tüzeshtürüp, neshterlirini bilewatatti…
Allahning gheziwi keldi… Qattiq chaqmaq cheqip, hawa güldürlep qara yamghur yéghishqa bashlidi…
Achchiqtin késilgen qutsal bürkütlerning qarliq choqilardin kéliwatqan hushqurtush we qichiqiriqliri, ilahiy jenglerde shehit bolghan qanatliq atlarning déngiz tereptin kéliwatqan sürlük kishneshliri, tagh qaptalliri hemde édirlardiki altunreng yilanlarning qushqurtushliri qarangghu bulutlarning qoynini yorutup ötüp, qum sahilini yene quchaqlidi…
Renglik chiwinler chaqqan yer awal kökürüp andin qaridap axirida yiringdap xuddi tiken patqan yaridek shiddet bilen shelwereshke bashlidi…
Héliqi ejel harghinliqigha talghan betbexit ikki qéri qargha yene qeyerdindur peyda bolup, yéqimsiz qaqildap weqe yüz bériwatan meydanning asminidiki qarangghuluqni béshigha kiygili turdi!
Qarghilarning qanatliri qéqilghanda chiqiwatqan shart-shurt, wash-wush qilghan awazlar ademge namertlerning bet-beshire chirayini eslitetti! Ölüm dehshitige tolghan renglik chiwinler sekratqa chüshken bu qarangghu zulmet xuddi pütün dunyani qargha qaplap ketkendekla tesir beretti kishige…!
Renglik chiwinlerning ölükliri …Qapqara bulutlarning sayisida töwen terepke qarap éqip chüshiwatatti, bayamqi güzellikidin hichqandaq eser qalmighanidi…
Rebbimning büyük Esiri:
-Hey istenmigen chiwinler, hey tengrining lenettekkur yaratiliqliri! Silerge échinimen!-dédi chongqur ulughkichik tinip!
Hawa güldürleyti, chaqmaqlar chaqatti, bürkütler qichqiratti we ensiz hushqurtatti, ilahiy jenglerde shehit bolghan qanatliq atlarning sürlük kishneshliri, altunreng yilanlarning qushquruqliri ewjige chiqqanidi…
Rabbimning büyük Esiri sözini dawam qildi:
– Hey yüriki özidek qara qarghilar, hey rezillik ashiqi chiwinler, hey zeherlik örmüchkler, hey ichitar chayanlar silerning halinglargha way! Siler rabbimning eng eziz keshpiyatidin xebersiz yashap ölüp kétisiler!
Rabbimning büyük esiri yene nida qilip:
Siler ularni emes özenglarni nabut qilghuchilardin bolup qaldinglar! Hey lenettekkürler siler ularni emes toxtimay özenglarni chéqip keldinglar! Siler chaqquchi, ular chéqilghuchi bolup keldi!
Chéqilghuchilarning yaratquchisining neziridiki mertiwisini bilgen bolsanglar kashki…
Rabbimning büyük Esiri yene xitap qilip:
Hey tengrining güzellik ichige benit qiliwetken lenettekkürler, ilgirkilerni siler chaqqiche zeherlik sériq heriler chaqqan bolsa chu kashki…!
Sériq heriler edepni, exlaqni, adaletni, muhabetni we nepretini bilip chaqidu!
Siler bolsanglar heset we körelmesliktin ichinglerge toshup ketken zeheringlarni qusush üchün chaqisiler!
Silerni Tilladek sériq herilerge hergiz oxshatqili bolaydu! Sériq heriler chaqqan yer qizil güldek pureklep échilidu,-dédi meyüslük bilen…!
Allahning gheziwi bésiqigha chüshüdighandek qilmayti… Qattiq chaqmaq cheqip, hawa güldürlep qara yamghur rezilliklernining hemmini biryolidila yuyup tashlimaqchi bolghandek toxtimay yéghiwatatti…
Achchiqtin késilgen qutsal bürkütlerning qarliq choqilardin kéliwatqan hushqurtush we qichiqiriqliri, ilahiy jenglerde shehit bolghan qanatliq atlarning sürlük kishneshliri, tagh qaptalliri hemde édirlardiki altunreng yilanlarning qushqurtushliri qarangghu bulutlarning qoynini yorutup ötüp, qum sahilini we ulugh okyanning sulirini yene quchaqlidi…(K.Atahan)

06.08.2017 Gérmaniye/Frankfurt

Mana bu töwendikisi Uyghur Qeshqeriye dewlitining xeritisi! Mana bu Uyghuristan xelqige xuda teripidin irade qilinghan qutsal tupraqlardur!

Metbuatlarda we xeliq arisida qolluniliwatqan Uyghuristan we Sherqiy Türkistan dégen atalghularning her ikkisi birla menani bildüridighan isimlardur. Menisi Uyghurlarning Ata miras wetini, dégenliktur.
Bu ikki isimni qachandin tartip, kimlerning qollanghanliqini bilishtin awal, bu isimlarning nime üchün qollunilghanliqini bilish intayin muhim.
Bu isimlarni kishiler Uyghurlarning ejdatliridin tartip yashap kelgen ata miras qutsal tupraqlirini ipadilesh üchün qollunup kelgen.Her ikkisi Uyghurlarning wetini degenni bidüridu.
Birinchi dunya Urushidin ilgiri dunyani padishahlar hakimiyet ewlattin ewlatqa miras qalidighan manarxist tüzümler bilen idare qilip kelgen. Padishahliq tüzümning tereqqiyatigha egiship az sandiki baylar bilen köp sandiki namratlarning, az sandiki küchlük milletler bilen köp sandiki ajiz milletlerning ottursidiki periq chonguyup ketkechke hel qilghili bolmaydighan ziddiyetler ortigha chiqip, insanlar kirzis ichige patqanidi.
Shu dewirning serxilliri bolupmu ilghar milletler we ézilgen milletlerning munewerlri insanlarning béshigha kelgen kirzislarni hel qilishning yolliri heqqide izdinip, bezi nezeriyelerni otturgha qoyushqan.
Ilghar pikirlik milletler we shexisler:
Yüje rabbimizning qutsal iradisini yer sharigha hakim qilish;
ilim-penni tebiyetlerni, milletlerni we jemiyetlerni ilmiy rewishte pilanlashqa xizmet qildurush;
Ériqlarning, milletlerning, medeniyetlerning, dinlarning we köp xil tillarning ortaq güllinishige kapaletlik qilish;
Din we diniy jemiyetlering hemde peodalliq sistem teripidin himaye astigha élinghan aq söngeklerning tarixtin kelgen hakim mutleqliqige chek qoyush;
Yer sharidiki maddiy we meniwiy bayliqlardin teng behrimen bolup, ézish-ézilish bolmighan, bay bilen kembigheller ottursidiki periq eng zor derijide azayghan dunya berpa qilish;
Milletler ara hemkarliq, medeniyetler ara dostluq we dinlar ara diyalogni yolgha qoyup, urush qaynap ketken, milletler ara düshmenlik sewebidin qan kölige aylinip ketken dunyada tinchliqni emelge ashurush;
Qatarliq aily ghayiler asasida bir qatar pilanlarni tüzüp chiqqan.
Tüzüp chiqilghan pilanlarda ériqchiliq we Émperiyalizimgha qarshi turup, hoquqning yerlik milletlerge yaki yerlik milletlerge temsilchilik qilalaydighan milletlerge ötüshini tizlitish, peodalliq sistimini axirlashturup, jumhuriyetchilik tüzülmisige qanun arqiliq kapaletlik qilidighan kapitalistik yaki sotsiyalistik tüzümni tiklesh, diniy islahatlarni élip bérip, özini tengrining wekili, dunyaning igisi dewatqanlarning qolidiki hakimiyetni xeliqning yeni milletning démokrattik ussulda saylap chiqqan temsilchillirining qoligha tutquzush qatarliqlar yer alghan.
Wetinimizde islam sheriyiti bilen bashqurulidighan Uyghur Qeshqeriye Dewliti qurulghan dewirde xelqarada alla burun uninggha oxshaydighan sistimidiki chong-kichik dewletlerge keng-kölemde hojum bashlanghan alahiyde bir zaman idi. Yer sharida yéngidin yolgha qoyulghan bu sistémni Engilizlar, Gérmanlar we Gérman Jehudilliri (Ashkinazileri) qurup chiqqan. Bu dunyaning yéngi kün tertiwini belgüleydighan sistem Quyash Patmas émperiye dep atalghan Büyük Bértaniye émperiyesining bayriqi astida yolgha qoyulghan bolup, axirda hetta özliriningmu esirlep dawam qilghan jahangirlik enenisini yoqutiwétishnimu büyük meqsetlirining biri qilip qoyushqan idi.
Xelqaradiki insanperwerlikni, teng-barawerlikni, iqtisadiy tereqiyatni we ilim-penning tereqqiyatini ilgiri sürüp yer shari xaraktérliq yéngi tertip ornutushtin ibaret bu ulughwar pilanning türtkiside Babur émaratorluqi, Menching émperaturliqi, Charrusiye émperatorliqi, Fransiye Émparatorluqi, Osmaniye Émparatorliqi, Ispanie émparatorluqi qatarliq yüzligen munarxist tüzümler -Elbette özini Osmaniye émparatorluqining Sheriqtiki Parchisi dep atighan – Sherqiy Türkistan Qeshqeriye dewlitimu shu qatarda – aghdurulup ketti! Bu sistem dunyadiki melum bir dingha étiqat qilidighanlarning birliship bir dewlet qurushinila emes belki bir-biridn uzaq bolsimu bir tilda sözlishidighan milletlerningmu bir dewlet qurushini chetke qaqatti.
Shundaq bir xelqaraliq teqezza sewebidin pütün dunyaning eng serxil küchliri alla burunla yene qanche esir ilgirila dunyani bir yaki birqanche qutup arqiliq emes belki birqanche yüz hetta birqanche ming qutup arqiliq bashqurushni riyalliqqa aylandurushtin ibaret yéngi dunya tertiwi üchün küresh qiliwatidu!
Bu pilan yeni dunyawiy yéngi tertipni ishqa ashurush üchün qolluniliwatqan charilerni biz yipidin-yingnisighiche eynen éytip bérelmeymiz. Emma biz Uyghuristanliqlarningmu dunyawiy yéngi tertip ornitiwatqanlarning qatarida rol éliwatqanliqimizni unutmasliqimiz lazim!
Hemmidin échinishliq we tiragédiyelik bolghini bu yéngi dunyawiy sistémda yéngi Türükler, Yéngi Xitaylar,Yéngi Erepler we yéngi Yaponlar dunyagha keldi, emma yéngi Uyghurlar dunyagha kélelmidi.
Biz bezide bu chong sinariyede ijabiy personajning rolini alsaq, bezide selbiy personajning rolini éliwatimiz!Biz ularning ghayisi terepdari bolsaq alidighan rolimiz ijabiy, eger ularning yer shari xaraktérliq ghayisige qarshi tereptin chiqsaq rolimiz selbiy terepte bolidu. Hazirghiche ulargha qarshi turup ayaqata qalghan bir küch yoq! Büyük Bértaniye émparatorluqi, Charrussiye émparaturliqi, Menching émparaturliqi hetta shu dewletlerni yoq qiliwétish üchün özliri qurup chiqqan Sowetlar hakimiyitinimu öz ghayisige uyghun halda 20din artuq dewletke parchilap özi yiqitti!
Uyghur xelqimu eshu Rusche ittipaq we Xitayche ittipaqning rol alidighan sehnilerge yerleshtürülgen bolup, xelqara tertipke uyghun herket qilsa teqdiri Qazaq we Qirghizlarningkidek, xelqara tertipke qarshi herket qilsa teqdiri Mungghul yaki manjularningkidek bir terep qilinidu, dep qarap kélindi.
Menbelerge qarighanda Sherqiy Türkistan digen söz, Osmaniye émparatorliqining Sherqiy Girwiki, dégenni bildüridu. Bu isim ikki esirdin béri peqet chellide at chapturiwatqan Anadolu türüklirini xushal qilghanni hésapqa almighanda pütün dunya xelqini yetküche biaram qilghanni az dep kéyinki yérim esirde milliy musteqilliqini ming teste qolgha alghan Qazaq, Qirghiz, Üzbek, Türükmen we Tajikistan qatarliq türükiy qewimlernimu yetküdek sarasimge salmaqta!
Dunyadiki Uyghurlardin bashqa hemme milletler dunyawiy yéngi tertipte, xelqara éqimgha masliship özilirining yerlik milliy salahiyetliri arqiliq rol éliwatidu we menggü shundaq bolushni xalawatidu! Uyghurlar bolsa weziyet we dewirning arqisida qalghan muziy milletlirining qatarida din we ériq bayriqini kötüriwalghachqa, qeyerge barsa burnigha yep tarixta tikligen shanliq namini bir pulgha alghusiz qiliwaldi.
Ilim-pen sahemizde érqiy, diniy we milliy meselilerni xelqara sewiyede pilanliyalaydighan bir qoshunni téxiche berpa qilalmighanliqimizdin milliy inqilawimizning kursi chüshüp, bizni hichkim himaye qilmaydighan düshmen milletke aylinip qalduq!
Hazirqi dewletler milliy kimliki, medeniyiti, til-yéziqi we qanuniy heq-hoquqliri tehditke uchrighan, ang sewiyesi yoquri, érqiy, diniy, kultural we siyasiy meselilerde özini-özi idare qilalaydighan, bashqa milletlerni, dinlarni, medeniyetlerni we xelqara nazuk munasiwetlerni xelqara qanunlarning yol qoyghan dairiside bir terep qilalaydighan xeliqlerge uyghun körüliwatidu!
Bizdek tikishi bilen söküshining perqi yoq, ang sewiye jehette bekla dunyaning arqisida qalghan yüriki érqiy öchmenlik, diniy kemsitish we medeniyet jehettiki yeklimichilik bilen tolghanlar yoq qiliwétilish obyekti qilinghan milletler qatarigha kirgüzüp qoyulghandur! Shu seweptin bizning milliy inqilawimiz dunyawiy tinichliq, milletler ara dostluq we dinlar ara diyalogqa qarshi dep qaralghachqa qollashqa érishelmeywatidu.Bizge oxshash milliy édiologiyside ottura esirdiki diniy we érqiy belgülerni asasiy pelesepe qilghan peodalliq késilidin 21-yüz yildimu qutulalmighan orta esir milletlirining teqdiri bashqiche pilanlanghan bolup, zorawan millet teripidin qattiq basturup milliy, diniy we medeniyet alahiydilikini tüptin özgertip mejburiy shekilde assimilatsiyege ittiriwétishtur!
Biz atalirimizdin miras qalghan qutsal tupraqlirimizni jasaret bilen Uyghuristan, dep atayalmisaq milliy inqilap meghlup bolidu.Türük-Islam dunyasi eng köp bolghandimu kélgüsi 50 yil ichide texminen 2 milyon kuwadirat kélométir kilidighan zimindin we 30 milyonluq nopusidin quruq qalidu.Biz elbette bashqa milletlerning we arimizdin chiqqan pen alimlirining wetinimizni siyasiy, ilmiy we jughrapiylik éhtiyaj sewebidin Sherqiy Türkistan, Doghu Türkistan, East Türkistan we Osttürkistan dep atishighimu qarshi emes! Démekchi bolghinimiz wetinimizning mubarek ismini mumkin bolghan barliq imkanlar bilen Uyghur we Uyghuristandiki qérindash milletlerning tilida Uyghuristan, dep élishni offitsiyel shekilde talash-tartish we muressesiz halda békitiwitishimiz lazim!
Qazaqlar, Özbekler we bashqa milletler bizning wetinimizni qaysi nam bilen atishimizgha resmiy arlishalmaydu. Xeliq arisida ziddiyetlik pikirler otturgha chiqqini bilen waqitning ötüshi bilen heqiqet hemme kishi teripidin ortaq qobul qilinidu! Wetinimizdiki qérindash xeliqlerning qilidighan ikki milliy mejburiyiti bar: 1- Uyghuristanda Uyghurlarning jamaet pikirige boy sunush, 2- Özlirining étnik namida qurulghan qérindash jumhuriyetlerde shu yerdiki qérindashlirining rayigha masliship yashash.
Biz Uyghurlar tarixtin béri qérindash xeliqlerge öz xelqimizdek muamile qilip kelduq. Biz Uyghurlar tarixtin buyan köp xil milletler, dinlar we medeniyetlerning birlik we barawerlikini qoghdap kelduq! Bundin kéyinmu shundaq bolidu. Wetinimzdiki qan-qérindashlirimizning uxlimay chüsh körmeslikini, jiddiy siyasiy meselilerde Uyghuristanni Uyghur xelqidek pidakarliq bilen qoghdishini, nazuk xelqara meselilerde hésiyat, oy-pikir we ijtimayi jehetlerde özini xuddi qérindash Türkiy jumhuriyettiki uyghurlardek Uyghuristanning heqiqi temsilchilliri kimlikide yeni Uyghur dep étirap qilishini semimiy iltimas qilimiz!
Dunyada ikki Türkiye, Ikki Qazaqistan, ikki Üzbekistan bolmaydu. Uyghurlar barliq musteqil dewliti bar bolghan étnik topluqlardin periqliq bolghan étnik, kultural, diniy we érqiy alahiydiliklerge ige xeliq bolup ne xitaylar dewatqandek xitaylarning , ne arimizdiki ayrim sandiki diwenglik késilige giriptar bolghan bayqushlar dewatqandek türük millitimu emes!
Uyghurlar étnik, érqiy, diniy, til-yéziq we kultural tereptin bashqa herqandaq xeliqlerdin alahiyde periqlinip turidighan bir türkiy xeliq. Bizning siyasiy tereptin Xitaylar bilen, Étnik tereptin Türükler bilen, Din Tereptin Erepler bilen ayrim dewlet bolushimizgha tosqunluq qilghudek alahiyde bir alaqimiz yoq!
Uyghurlar milliy herkitide emel qiliwatqan pirinsipalliq meseliler uyghurlarning milliy mawjutluqi, étnik menpeetliri, til-yéziqi we medeniyitidin halqip ketken xelqaraliq meseliler bolghachqa, bu ishlarni Qazaq we Qirghizlarningkidek bir terep qilishta Uyghuristan xelqining arisida we xelqara jemiyette put tirep turghudek ammiwiy asasimiz yoq!
Biz ang-sewiye tereptin dunyawiy yéngi tertipke masliship mangalmighachqa birinchi we ikkinchi jumhuriyitimiz xitaylarning qoli arqiliq xuddi eshu bexitsiz Uyghur Qeshqeriye Dewlitidekla böshügide ojuqtiriwétildi.
Meselen ikkinchi jahan urushidin kéyin qurulghan dewletlerning hemmisi melum bir milletning meheliwiy til-yéziqi, medeniyti, örpi-aditi, milliy xaraktérni alghan-milliy medeniyiti bilen chirmiship ketken-diniy étiqadi we insaniy qanuniy hoquqlirini qoghdash üchün boldi.
Bizning milliy inqilawimizda Uyghurizimchiliq aldinqi pilan qilinip, qalghan itnik topluqlargha barawer muamile qilidighanliqimiz ekis etken weten ismi, bayraq we jumhuriyet sheklini alghan dewletchilik iddiysi ortaq étirap qilinmighachqa, dunyada téxi bizni mukemmel bir millet süpitide étirap qilidighanlarning sani anche köp emes! Biz addiysi hazirghiche dewlet belgüsi yeni giribi süpitide allaqachan yerlikige qoyulup kelmeske ketken Osmaniye Émparatorluqining dewlet armasini ishlitiwatimiz!
Biz wetinimizni Uyghuristan, milletning ismini Uyghur, dewlet tilini Uyghur tili, dewletni jumhuriyet , tüzümni barliq millet, din we kulturlarni qoghdaydighan démokirattik dep ochuq békitmigiche, erkinlik we hüriyetimizge asanliqche érishelmeymiz! Hermmidin muhimi xelqaradiki izzet-nepsimizni, wijdan-ghururimizni we shan-sheripimizni eng töwen derijide bolsimu qoghdiyalmaymiz!
Meselen: Anglashlargha qarighanda mekkidiki Uyghur Qeshqeriye Dewliti wexpisige Özbekler bilen Türkistanliqlar kirsun dep yézip qoyushuptudek. Bu yerde Uyghur Qeshqeriye Dewlitini issiq qanliri bilen qurghan Uyghurlarni hichnimige ige qilishmaydiken! Mana bu intayin yaxshi bir selbiy deris boluptu.Buningdin milliy kimlikini ochuq bekitelmigenlerning izzet-hürmitiningmu éniq békitilmeydighanliqi éniq körünüp turuptu.
Moshundaq qilishqanliri yaxshi boptu!
Uyghurlar közini achmisa rastinla bolmaydu! Beziler biz Sherqiy Türkistan dégen isimni özgertiwetsek Qazaqlar, Qirghizlar, Tajiklar we Munghullar nime deydu,-deydiken. Bizche biz Xinjang we Sherqiy Türkistan dégen düshmenler bizge tangghan bu isimlarni Uyghuristangha özgertiwetsek milletchi xitaylar, milletchi Qazaqlar, milletchi Qirghizlar, Milletchi Mungghullar, milletchi Tajiklar buningdin xushal bolidu! Eger xushal bolmisa Xtay dewlitidiki bashqa milletler qandaq qilghan bolsa shundaq qilidu…Qazaqistandiki Uyghurlar qandaq qilghan bolsa shundaq qilidu, Üzbekistandiki Uyghurlar qandaq qilghan bolsa shundaq qilidu!
Biz Sherqiy Türkistan digen isim üchün küresh qilamduq yaki wetinimizde özimizni özimiz idare qilidighan igilik hoquqluq bir dewlet üchün küresh qilamduq!?
Eger xitay mustemlikisidin azat bir dewlet qurulidighanla ish bolsa qandaq isimda bolishi muhim emes. Lékin dunyada herqandaq bir millet özining siyasiy, iqtisadiy we memuriy teqdirini özi yalghuzla belgüliyelmeydu.Dunyaning yéngi tertiwide Qazaqlarning, Qirghiz we Üzbeklerning meselisi qandaq bir terep qilinghan bolsa- Eger biz érqiy, étnik, diniy we kultural tereplerdin xataliship ketmigen teqdirde-Bizning teqdirimizmu shundaq békitilgen. Dimekchi bolghinimiz Uyghurlarning 10,000 yilliq qutsal tupraqlirida xitayistlar dewatandek xitay bilen qandash 14 millet, Pantürkistler dewatandek peqet Uyghurlarla emes belki yene….Pan islamistlar dewatqandek peqet Uyghurlam emes musulman uyghur yaki kapirlar….hetta Uyghurdin bashqa 100 millet bolup ketken…yene neler….bolghan teqdirdimu, bu yerde axirqi qararni bergüchi biz Uyghurlar bolimiz! Bizning sewebimizdin bu qutsal tupraqlarda bir dewlet qurulidu yaki bir millet yaki birqanche millet halak bolidu!
Eger Uyghurlar bu qutsal tupraqlarni Uyghuristan deyishke bugün jüret qilalmisa, undaq bir purset ikkinchi qétim hergiz kelmeydu.
Türük tupraqlirida yéngiche milliy namlar bilen qurulghan dewletler dunyaning bizge qilghan isharitidur!
Tengri biz uyghurlargha wede qilghan eshu eziz tupraqlarni Uyghuristan, digenlik beziler dégendek türüklikimizdin tanghanliq emes, beliki heqiqi ige chiqqanliq bolidu!
Uyghur digen söz bilgen ademler üchün yene bir shekildiki türük digen sözdur! Her ikkisining menisi bir. Emma Uyghurlar ejdadimiz Oghuz Kahanning bayriqi astigha toplanghan sheherleshken Türük qebililerlerning siyasiy ittipaqini körsütidu!
Uyghur Qeshqeriye Dewliti ornigha kelgüside bir künler kélip, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti qurulghan teqdirdimu Uyghurning düshmenliri Uyghurlarni ushbu dewletke yenila ige qilishmaydu!
Bashqa yene bir achchiq heqiqet hem shuki Uyghurlar xeritidiki eshu eziz wetinini Uyghuristan nami bilen atimighan muddetche, ushbu Jughrapiyede Sherqiy Türkistan dep bir dewlet hem qettiy qurulmaydu!
Chünki Uyghurlarning 10 ming yilliq qutsal tupraqlirida eshu Sherqiy Türkistan namdiki bir dewlet qurulup qalmisun, dep arzu qilghan emperiyalist küchler wetinimiz Uyghuristanni bilip turup Sherqiy Türkistan, dep atighan we xelqimiz shu asasta qobul qilishqa mejbur bolghan!
Beziler millitim türük, dinim islam wetinim Sherqiy Türkistan degen shuarni yene küchep towlighili turdi. Ular Sherqiy Türkistan milliy kimliki dégen waqti ötken bir nersini bazargha séliwatidu. Sherqiy Türkistan milliy kimliki dep bir kimlik yoq! Uyghur dawasi digenlik nahayiti chong bir xataliq bolupla qalmay belki milliy dawamizgha qilinghan bir xiyanettur…Sherqiy Türkistan dawasi digenlikmu oxshashla xata bolup, bu Uyghur wetinide qurulidighan dewletni édiologiye tereptin xitylargha paydiliq shekilde yoqqa chiqiridu! Bizning dawayimiz Uyghuristandiki xitay milliy mustemlikisidin qutulushni xalaydighan barliq xeliqlerning yeni Uyghurlarni merkez qilghan Uyghuristan millitige ortaq bolghan xeliqlerning ortaq bolghan milliy herkitidur!Biz peqet Uyghurlar üchünla emes, özlirini Uyghuristan milliti deydighan yéngi bir millet üchün küresh qilimiz! Bu yéngi milletning terkiwide wetinimizge sadiq bolghan, Uyghuristanliq bolghanliqidin pexirlinidighan, xitaylarning milliy zulumigha chish tirniqighiche qarshi bolghan Uyghur we Türkiy bolmighan xeliqlermu bar bolishi mumkin…Hetta biz bilen hayat-mamatta birge bolushqa emeliy herkiti bilen qesem ichken we emeliy sinaqlardin ötken xitaylarmu shuning ichde…
Xitay tajawuzchilliri teripidin eziz wetinimiz Uyghuristangha bérilgen Xinjang digen isim milliy inqilawimiz üchün qanchilik ziyanliq bolghan bolsa, Sherqiy Türkistan degen isimmu shuninggha yete qopa derijide milliy inqilawimiz üchün paydisiz bolup keldi!
Dunyadiki milletlerning bir-biri bilen her xil munasiwetliri bar, bezilliri qan tereptin bezilliri din tereptin, bezilliri medeniyet tereptin tuqqan. Bezilliri yéqin bezilliri uzaq degendek….Uyghurlar Türkiy xeliqlerning ichide Iraniy xeliqler bilenmu qerindashliq béghi bolghan birdinbir xeliqtur… Iraniy xeliqler bilen bolghan til ortaqliqimiz bizning ulardin emes ularning bizdin alghanliqi tereptin teximu küchlük ipadilinidu. Bu munasiwetlerni tilgha élishimdiki sewep istan sözini parische deydighanlargha rediye berish üchündur. Istan sözi pak-pakiz Uyghurchedur….Parischida istan sözi Uyghurchdikidek keng türde qollunulmaydu….Qollunilghan bolsa dewlitini Iran demestin Iranistan deyti….Parischidiki istan degen söz Uyghur tilidiki istan digen sözning yiltizidin Irandiki Türüklerning wastisi bilen kelgen. Istan Uyghur tilidiki Astan, Astane, ast+ana, yiltiz, turghan jay…degen sözlerdin kelgen…Wetinimizni keypi hésiyatlargha bérilip emes özimizning tarixi, qan alahiyidiliki we medeniyet arqa körünishi tereptin etrepliq oylunup, layiq bir isim yeni Uyghuristan degen nam bilen atishimiz lazim! Sherqiy Türkistan, Uyghuriye, Dogu Turkistan Uyghur Eli, Uyghur diyari we uyghurland, xinjang, gherbiy diyar, xitay türkistani we wahakazalarni kishiler qollansa uning bizge alaqisi bolmighan bir sewebi bar ….Emma wijdanliq, eqilliq, bilimlik we aldin körer xelqimizning Uyghuristan digen isimni offitsiyel qollunishini we shundaq teshebbus qilishini terghip qilishimiz lazim!
Mana bu töwendikisi Uyghur Qeshqeriye dewlitining xeritisi! Mana bu Uyghuristan xelqige xuda teripidin irade qilinghan qutsal tupraqlardur!(K.Atahan)

Uyghuristan Kultur Merkizi
13.07.2017

Autori: Yüsüpchan Yasin‏

Terbiye ma’aripqa mensup qilinidu. Lékin, bu ikkisi ayrim – ‏ayrim uqum. Terbiye bilen ‏ma’arip otturisida hem ortaqliq hem ‏perqliq terep bar. Ular otturisidiki ortaqliq her ‏ikkisi ‏adem terbiyileshni meqset qilidu. Perqliq teripi bolsa terbiye ‏milliylikke ige ‏bolidu. Uning tarixi milletning hayatliq tarixi bilen ‏teng bashlan’ghan.‏‎ ‎ma’arip insaniyetke ‏ortaq bolidu. U insanlarning ‏medeniyettiki tereqqiyatining netijisi süpitide tarixning melum ‏bir ‏dewride meydan’gha kelgen. Mahiyet jehettin qarighanda, terbiye ‏insanning xaraktérini ‏yaritishni we yashash iqtidarini yitildürüshni, ‏yeni insan’gha adimiylik xususiyet ata ‏qilishni meqset qilidu. ‏démek, u insanning rohigha chétilidu. Ma’arip insan’gha tarixta ‏‏yaritilghan penning uqumlirini we bilimlirini bildürüshni asasiy ‏meqset qilidu. U insanning ‏mingisige chétilidu. Yuqirida ‏déyilginidek, terbiye ma’arip oqumi da’irisige kirgüzülgen ‏‏bolsimu, lékin ma’aripning pen’ge da’ir bilim birish xaraktéri ‏yenila asasiy orunda turidu. ‏shunga ma’arip déyilgende köpünche ‏insan’gha pen bilimlirini yetküzüsh közde tutilidu.‏
‏ melumki, her qandaq bir millet tarixning pütken teqdiri ‏boyiche yer yüzidiki belgilik bir ‏zimin parchisida hayatliq makanigha ‏irishken. Milletning irqiy alahidiliki we ashu hayatliq ‏makanidiki ‏maddiy we meniwiy imkaniyetler, milletning teqdir – qismetliri, ‏irishken ‏hayat tejribisi we mewjutluq éhtiyaji, millette ‏bashqilardin perqlinidighan hayatliq ‏chüshenchisi, étiqad, qimmet ‏qarash we milliy zoqni shekillendürgen. Shu seweplik, ‏milletlerning ‏yashashtiki ghayisimu biri birige oxshimaydu. Démek, her qandaq bir ‏millet bir xil ‏milliy medeniyet (kültür) ni yaratqan. Milliy medeniyet ‏din, exlaq, hoquq, eqil, ‏éstétika, iqtisad, til we pendin ‏ibaret sekkiz türlük hayatning bir birge maslashqan we ching ‏uyushqan ‏bir pütünlikidin ibaret. Sirttin qobul qilin’ghan her qandaq bir ‏medeniyet belgisi ‏milliy medeniyetke ashundaq maslashqan we ‏uyushqandila, andin u millet üchün paydiliq ‏amilgha aylinidu we ‏milliy medeniyetni ilgiri sürüsh rolini oynaydu.‏
‏ milliy medeniyet öz nöwitide millet bolup turushning asasiy ‏élméntigha we millet halitide ‏tereqqiy qilishning asasiy shertige ‏aylan’ghan. Buningdin bilishke boliduki, milletning wijdanida ‏mewjut ‏qimmet hökümlirining tamami shu milletning milliy medeniyitini hasil ‏qilidu. Terbiyining ‏wezipisi del milletning milliy medeniyitini shu ‏milletning her bir ezasida ipadilinidighan rohiy ‏adet (talant) ‏halitige keltürüshtur. Bashqiche qilghanda, terbiye milletning yaki ‏jem’iyetning öz ‏ezalirini özige oxshashlashturushini yaki ‏özining wekilige aylandurishini körsitidu. Bu ‏jeriyan tarixta ‏a’iliwiy turmush we jem’iyettiki türlük heriket, murasim we ‏pa’aliyetlerde ‏aldinqi ewlatlarni teqlid qilish yaki ulardin qobul ‏shekli bilen emelge ashqan. Bu arqiliq ‏terbiye héchqandaq bir ‏teshkiliy organning küchige muhtaj bolmayla, millet ezalirini ‏ortaq ‏tuyghu, ortaq wijdan, ortaq xaraktér, ortaq exlaq we ‏ortaq idi’al (ghaye)gha irishtürüp, ‏jem’iyetni tertip bozulush ‏we meniwiy bulghinishtin xali qilghan. Insanning qimmitinimu, bolupmu ‏‏uning yaxshi (semimiy-insanchil) yaki yaman (qebih – mustebit) ‏xususiyitini uninggha ‏singgen terbiye arqiliq ölcheshning sewebimu ‏mana shu. Hélimu buzulghan jem’iyetlerde terbiyining ‏bu jehettiki roli ‏téximu éniq hés qilinmaqta.‏
‏ emeliyettimu insandiki eng semimiy we eng sap tuyghu tunji ‏terbiye waqtida yitilishke ‏bashlaydu. Bala böshüktiki chaghda anining elliyi ‏arqiliq ana tilning tesirige uchraydu. Shu ‏seweplik kishilerning ‏eng söyidighini del ana til bolidu. Insanning rohini teshkil qilghan ‏‏tuyghu, étiqad, exlaq, zoq, wijdan we güzellik qarashliri del ashu til ‏arqiliq shu insan ‏yashawatqan we terbiyisni alghan jem’iyettin ‏kélidu. Shunga, nurghun sotsiyologlar millet oqumini til, dil, exlaq we güzellik tuyghusi jehettin ortaq bolghan ölchemlerde terbiyelengen insanlardin teshkillengen kishiler topi,  dep qaraydu. Bu ‏del millet irq, étning ‏menbe we qandashliqtin bekrek tuyghuni asas ‏qilidu, dégenliktur. Emeliyettimu her qandaq bir ‏insan öz hayatida ‏til, tuyghu, étiqad we zoq jehettin ortaq bolghan insanlar bilen ‏birlikte ‏yashashni xalaydu. Chünki, insanning xaraktéri tende emes, ‏rohta bolidu. Shunga, insanning ‏jismaniy alahidiliki irqqa tayansa, ‏meniwiy qiyapiti (meniwiy mahariti) özi terbiyisini ‏alghan guruh ‏yaki millettin kélidu. Aliksandir makidonowiskiy (iskender ‏zulqerneyin) ning ‏mundaq bir sözi bar: Méning heqiqi dadam Peliph emes, belki Aristotil, chünki birinchisi méning jismimning ikkinchisi méning rohimning barliqqa kélishige sewep bolghan. Oxshashla Mustapa Kamal Atatürükmu jismimning atisi Riza Alip ependi, rohimning Ziya Kök Alip dégen, iken. Heqiqeten, insan üchün meniwiy ‏mewjutluq maddiy mewjutluqning aldida turidu. ‏shuningdek terbiyining we ‏idi’al – ghayining milliy bolishi shert qilinidu. Normal bir insan ‏‏tuyghusi yitiliwatqan mezgilde qaysi milletning terbiyisini alsa, ‏uninggha shu milletning ‏tuyghusi singidu we shu milletning idi’ali– ghayisi ‏üchün küch chiqiridu. Idi’al – ghaye ‏insanning hayajan menbesini ‏teshkil qilidu. Halbuki, her qandaq bir insan üchün terbiyisini ‏‏almighan milletning idi’ali- ghayisi hergizmu uning hayajinini ‏qozghiyalmaydu hem shu insan ‏undaq milletning kichikkine bir hajiti ‏üchünmu küch chiqirishni xalimaydu. Eksiche ‏terbiyisini alghan ‏milletning idi’ali- ghayisi insanning rohini hayajan’gha salidu. Shu ‏kishimu ‏ashu milletning teqdiri üchün küch chiqiridu, hetta hayatini ‏qurban qilidu. Bext qarishimu bu ‏arqiliq qana’et tapidu. ‏uyghurlardiki Tarwuz ichide össeng yomulaq, terximek ichide össeng sozunchaq bolisen, itqa egeshseng hürüp, Arislangha egeshseng hörkireysen, dégen maqal – ‏temsillerde bir kishining rohiy dunyasining we ‏etrapqa tutqan pozitsiyisining qandaq bolishining ‏del shu kishi ‏yashighan jemi’iyet we ashu jem’iyettin alghan terbiye bilen ‏munasiwetlik ‏ikenliki nahayiti obrazliq chüshendürülgen . ‏
‏ tarixning melum bir basquchigha kelgende, milletning mewjutluq we ‏tereqqiyat éhtiyaji ashu ‏milletke özining we bashqilarning tarixta ‏irishken hayat, jemi’iyet we tebi’et heqqidiki ‏chüshenchilirini we ‏ijadiyetlirini milletning warislirigha tuyghu süpitidila emes, ‏belki yene ‏pikir we pen süpitide yetküzüsh arqiliq ularni yéngi bir ‏küch we yéngi bir menbege ‏aylandurushning zörürlikini hés qildurghan. ‏shuning bilen insaniyetning her sahede yaratqan ‏bilim we chüshenche – ‏uqumliri sisitémilashturulup, teshkillik shekilde belgilik bir mitod, ‏shekil ‏we usul boyiche yetküzilishke bashlighan. Mana bu pen bilimlirini ‏singdürüsh (oqutush)ni ‏meqset qilghan mektep ma’aripi. Démek, ‏terbiye insan’gha milliylikni singdürüsh meqsitide ‏meydan’gha kelgen. U ‏tuyghugha tayan’ghan we teshkiliy organsiz halda yürgüzilgen. Ma’arip ‏‏insan’gha pen bilimlirini we oqumlirini singdürüsh meqsitide meydan’gha ‏kelgen. U pikir- ‏mitodqa tayan’ghan we teshkiliy organning wasitisi ‏arqiliq yürgüzilgen.‏
Mektep barliqqa kelgendin kéyin terbiye ma’aripning terkiwige ‏qobul qilin’ghan we téximu ‏qaratmiliq we sistémiliq halda singdurulush ‏imkaniyitige irishken. Netijide ma’arip ‏insanni rohiy we bilim ‏jehettin kamaletke yetküzidighan asasiy wasite dep qaralghan. ‏démek, ‏ma’arip milliy medeniyet bilen milletler ara medeniyettin ‏ibaret ‏ikki amilning birleshmisidur. Yuqirida déyilginidek, terbiye ‏milliylikke ige bolghanliqi üchün ‏we insanda milliy süpet yaritishni ‏mexset qilghanliqi üchün, ma’aripta milliy terbiyige ‏qandaq ‏pozitsiye tutush mesilisi milletning kélichikini we shexsning ‏teqdirini belgilep ‏qoyidighan amilgha aylan’ghan. Elwette ma’aripta ‏terbiye tarix, edebiyat, pelsepe we sen’et ‏qatarliq jem’iyet ‏penliri (ijtima’iy penler) arqiliq singdürilidu. Milliy medeniyet ‏bundaq ‏pen sheklide yetküzülgende, uning menbesi, xaraktéri, ‏tereqqiyat jeriyani we hayati küchi ‏téximu éniq gewdilinip, milletni ‏chüshünish chongqurlishidu, milletke bolghan hörmet we baghlinish ‏téximu ‏küchiyidu. Ejdat bilen ewlad arisida, tarix bilen kelgüsi ‏otturisida hésyat we ‏pikir köwrüki yasighili bolidu. Milletning ‏zihniy quwitige, uning wujudidiki rohqa we küch-‏quwwetke qarita ‏ishenchning shekillinishimu peqet terbiye arqiliq milliy medeniyetning ‏singishi ‏netijiside meydan’gha kilidu. Milliy maarip déyilgende ‏közde tutilidighinimu noqul tilla ‏emes, yene terbiyining we jem’iyet ‏penlirining milliy xususiyetke ige bolishidur. Bu yerde ‏muhimi bu ‏penlerde milliylikning bolush yaki bolmasliqidur. Eger ma’aripta ‏jem’iyet penliri ‏milliyliktin xali halda otturigha chiqsa yaki ‏ma’arip bir idi’ologiye teripidin kontrol ‏qilinsa, roh bilen ‏bilimning maslishishi, yeni kitap bilen hayatning muwaziniti bozulup, ‏‏ademning oylighanliri tuyghusigha zadila uyghun kelmeydighan hadise yüz ‏biridu. Yeni pikir ‏bilen tuyghu dawamliq tipishidu. Terbiye milliy ‏medeniyetning shexslerning rohida ekis étishi ‏bolghanliqtin, bir ‏insanning rohi bashqa milletning bashqa dewrdiki milliy medeniyitining ‏‏terkipliri (yaki dashqalliri) bilen toldurulsa, shu kishi gerche her küni ‏we her sa’et özining ‏milliy medeniyiti ichide yashap tursimu, lékin ‏özining milliy medeniyitige yat ademge ‏aylinip qalidu. Shuning ‏bilen uning rohida qararsizliq, gheyretsizlik we xaraktérsizlik ‏‏hadisisi otturigha chiqidu. Shunga, tuyghugha mas kelgen pikir tirik pikir déyilse, ‏tuyghugha mas kelmigen pikir kölengge pikir déyilidu. Ma’aripta milliy terbiyidin mustesna ‏bolghanlar kallisi ‏pütünley külengge pikirler bilen tolup ketkechke, ularning gheyret ‏‏- ‏shija’iti éniq bir shekilde otturigha chiqalmaydu hem terk itilgen ‏we heriketsiz bir ehwalgha ‏chüshüp qalidu. Kishiler bilim jehettin ‏qanchiki yuqiri sewiyide bolishidin qet’iynezer, xaraktér ‏jehettin ‏ümitsiz, gumanxor, chüshkün we rohiy kisel ademge aylinip ‏qalidu we milliyliktin ‏shunche yiraqliship kitidu. Netijide milletning büyük ‏qimmet ölchemliri mesxire témisige ‏aylinip inkar qilinidu. ‏jem’iyetnimu exlaq krézisi qaplashqa bashlaydu. Démek, bundaq millette ‏‏bilimde eng kamaletke yetken kishi roh we exlaqta eng nachar adem ‏bolup chiqidu. ‏
‏ tarixta gérmanlar bilen én’glizlar terbiye bilen bilim birish- ‏ma’aripni, yeni tuyghu bilen ‏pikirni bir birige maslashturushta tunji ‏bolup utuq qazan’ghan milletlerdur. Bu milletlerdikige ‏oxshash ‏gherp‎ ‎we sherqtiki nughun döletlerde we milletlerde tedbiqliniwatqan ‏bashlan’ghuchta ‏terbiyini asas, bilim birishni qoshumche qilish, ottura ‏mektep basquchida terbiye bilen bilim ‏birishni teng orun’gha qoyush, ‏aliy ma’aripta bilimni sistémiliq yetküzüshtek ma’arip siyasiti ‏‏ularda bilim terbiyige egishidighan we pikir tuyghuning izidin ‏mangidighan tepekkur qorulmisini ‏shekillendürüp, millet ezalirini ‏xaraktéri éniq, rohi azade, ghurur we sherep tuyghusi ‏küchlük, ‏ejdatqa sadiq, milliy qedir – qimmetni etiwarlaydighan, ilmiy ‏salahiyiti üstün ‏we her ishta teshebbuskar kishilerge aylandurghan ‏we milliylikke shunche yéqinlashturghan. Démek, ‏bundaq milletlerde bilimde ‏eng kamaletke yetken kishi rohi eng pakiz we exlaqta eng ‏mukemmel ‏ademge aylan’ghan.‏
Buningdin melumki, terbiye insan’gha milliy medeniyetni singdürüsh ‏arqiliq uning rohini we ‏hésyatini terbiyilep, millet üchün ‏dorust we xetersiz ademni yaritidu. Bilim birish – ‏ma’arip ‏‏(oqutush) insanning méngisini we eqlini terbiyilep, millet üchün ‏kesp ehlini ‏yaritidu. Insan peqet mana shundaq pakiz roh we ‏zörür bilimge irishkendila, andin millet ‏üchün bir xil bayliqqa, bir ‏xil küchke we milliy istiqbal üchün kireklik menbege aylinidu.

http://www.akademiye.org/ug/?p=8692

 June 26, 2017 by admin /  0

http://healthylifestylehorizons.com/8-simple-tricks-improve-eyesight-without-laser-surgery-glasses/

http://www.eurovizyon.co.uk/dunya/english-penden-rahima-mahmuta-ornek-ceviri-odulu-h51681.html