Altungha Bergüsiz, Altundinmu Qimetlikrek Kalamiler!

Tengritagh Akademiyesi

1610851_550410705092090_7189143012107013988_n

  1. Heqiqetning düshmini: Xurapat bolsa heqiqetning yalghanchiliqtinmu küchlükrek bolghan düshmini.
  2. Tetür jahan: adette alliqandaq bir mutepekkurning idiyisi özimizningkige oxshimay qalghan chaghda biz uni eyiblep kétimiz; Biraq, uning idiyisi özimizningkige oxshap qalghan chaghda andin uni eyiblisek téximu eqilge uyghun bolar idi.
  3. Xasliqi bar adem: bir ademning pirinsip boyiche ish körüshi emes, belki öz mijezi boyiche ish körüshi u ademni özige xas xaraktérge igidek qilip körsitidu.
  4. Zörüriyet: bir ademde töwendiki ikkisining biri bolmisa bolmaydu : ya bolmisa tughma mulayim mijez, ya bolmisa sen’et we paraset teripidin mulayimlashturulghan mijez.

5 . Nersilerge bolghan qizghinliq: özining qizghinliqini ilim-pen, wetenning güllep yashnishi, meripetchilik, sen’et qatarliq  nersilerge béghishlighan ademde bashqa ademlerge nisbeten tüzük qizghinliq qalmaydu, hetta biz dewatqan bashqa ademler del ashu nersilerni namayan qilip biridighan alim, siyasi’on, peylasop we sen’etkar bolghan teqdirdimu shundaq bolidu.

  1. Herikettiki salmaqliq: xuddi sharqiratmining süyi peske chüshüp bolghandin kiyin bara-bara astilap, kéngiyip tinch aqqan’gha oxshash, ulugh zatlarmu iradisining küchlük hayajanni bésip turup salmaq heriket qilidu.

 

  1. Tiyiz: bir nersini shu nersining eng chongqurliqighiche chüshen’gen adem u nersige dawamliq sadaqet körsitelmeydu. Chünki u nersining chongqurluqi yoruqluqqa élip chiqilghan haman, uningdiki rezil tereplermu billila yoruqluqqa chiqidu .
  2. Idi’alizimchilarning xam xiyali: barliq idi’alizimchilar özining qiliwatqan ishini bashqilarning qiliwatqan ishidin xélila ulughwar dep tesewwur qilidu; Biraq , ular özining qiliwatqan ishni ronaq tapquzimen deydiken choqum bashqa kesiplerge lazim bolidighan sésiq gende-süydüklerge öziningmu éhtiyajliq bolidighanliqigha ishinishni xalimaydu .
  3. Özini bilish: ademde öz özige qilinidighan hujumigha qarita intayin mustehkem bir mudapi’e qorghini bolidu, adette u peqet bu qorghanning sirtqi yüzinila köreleydu; Dostliri yaki düshmenliri qorghan ichidiki xa’in’gha aylinip uni mexpiy yol bilen heqiqiy qorghan’gha bashlap barmisa, u bu heqiqiy qorghanni menggü bayqiyalmaydu.
  4. Muwapiq kesip: egerde kishiler özi qiliwatqan kesipning bashqa kesiplerge qarighanda téximu muhimraq ikenlikige ishinelmise, u halda u bu kesipni dawamlashturushqa amalsiz qalidu; Ayallar özining söyginige qaritamu mushundaq oyda .

11.aliyjanap roh: omumen qilip éyitqanda, aliyjap bolghan rohiyet yaxshi teb’iyetlik bolup, uningda bashqilargha bolghan gumanxorluq we ishenmeslik yoq yaki az bolidu; Del mushu sewebtin,  nepsaniyetchilik bilen muweppeqiyet qazan’ghan hakawur kishiler aliyjanap  rohni pes köridu .

  1. Nishan we yol: nurghun kishiler yolgha chiqqandin kiyin shu yolda jahilliq bilen ching turiwalidu, emma öz nishanida unchilik ching turalmaydu.
  2. Shexsiy hayatning kishini ghezeplendüridighan yéri: özige xas shexsiy ölchem boyiche yashighan her qandaq kishi da’im bashqilarni qattiq ghezeplendüridu, chünki u kishining öz-özige bolghan adettin tashqiri telipi we mu’amilisi sewebidin, bashqilar özini bekla adettiki ademdek hés qilip töwen orun’gha chüshüp qalidu.
  3. Ulughluqning imtiyazi: ulugh kishiler eng erzimes sowghattinmu cheksiz xushalliq tapalaydu. Mana bu ularning imtiyazi .

15: bilip-bilmey ésil bolup qilish: egerde bir kishi he désila bashqilardin bir  nerse ündürüwélishqa emes belki bashqilargha özini béghishlashqa könüp qalghan bolsa, u halda u kishi özimu bilip-bilmey ésil bolup qalidu .

16.qehriman bolushning sherti:  egerde bir kishi qehriman bolimen deydiken, undaqta uning hazirqi reqibi bolmish yilan awal ejderhagha aylinishi kérek; Undaq bolmaydiken, uni qehriman qilidighan’gha tüzükrek reqib kemchil bolup qalidu .

  1. Dostluq: behirlinilgen hésdashliq we échinish emes, belki behirlinilgen xushalliqla dostlarni dost qilidu .
  2. Kötürülgen we peseygen dolqundin paydilinish: heqiqiy ilimge érishish üchün, kishiler özining ichki dunyasida kötürülgen, shundaqla ularni melum bir nersige bashlighan dolqundin paydilinishni bilishi kérek ; Oxshashla, melum bir basquchqa kelgende pesiyip ularni shu nersidin yiraqlashturidighan dolqundin paydilinishnimu bilishi kérek.

19 .öz-özidin xushalliq tépish: kishiler «kespingdin xushalliq tap » déyishidu. Biraq heqiqet bolsa «kesipni waste qilip turup öz-özidin xushalliq tépish.»

  1. Kemter adem: bashqa kishilerge kemterlik bilen mu’amile qilidighan adem , hamini bashqa nersiler (dölet , jem’iyet , insaniyet yaki dewr) ge tekebburluq bilen qaraydu . Bu ularning öch élishi.
  2. Hesetxorluq: hesetxorluq bolsa insan rohining ewriti. Bundaq oxshitishni yenimu bekrek « oxshitish » mumkin .
  3. Bizarliq: bizarliq bolsa bedendiki bir xil késellik bolup, bizni bizar qilghan nersini menbesidin yoq qilghan teqdirdimu, bizarliqning özi shuningliq bilen tügimeydu.

23 .eng yaxshi niqablan’ghan saxtipezlik: özi toghrisida zinhar söz achmasliq bolsa nahayitimu yaxshi niqablan’ghan saxtipezlik  .

24.heqiqetning wekili: heqiqetni sözlesh xeterlik bolghan chaghda emes, belki heqiqet tétiqsizliship mezzisi qalmighan chaghda, uning qoghdighuchisini tépish eng  teske toxtaydu.

  1. Düshmen’ge yoluqqandinmu bekrek awarigerchilik: melum sewebler tüpeylidin, tayini yoq kishiler «he» dep qoysa bizning «hu» dep egishishimizge toghra kelgende, ular bizning tepekkurimizni düshmendinmu bekrek qiynaydu.
  2. Tebi’et qoynida: biz keng tebi’etning qoynigha kérip kétishni bekmu xalaymiz . Chünki biz toghrisida tebi’etning héchqandaq köz qarishi yoq.

27 .her bir adem bir nerside bashqilardin üstün: medeniy jem’iyette, her bir adem özini kem dégende bir sahede bashqilardin üstün turidighandek hés qilidu; Mushuning özi barliq yaxshi niyet we aq köngüllükning asasi. Shundaq qilip bashqilarning yardimini qobul qilghanda u xijilchiliq hés qilmaydu; Chünki melum bir xil ehwalda umu bashqilargha yardemde bolalishi mumkin.

  1. Tesellige muhtaj bolushning sewebi: birer yéqinimiz alemdin ötkende, biz he dégendila bashqilarning tesellisige muhtaj bolimiz; Tesellige muhtaj bolushimiz qayghu-hesritimizni yenggillitish üchün emes, belki qayghu-hesritimizning shunchiwala asan we téz yenggillep qalghanliqigha bir asas tépish üchün .

29.öz  eqidisige sadaqetmen bolush: nurghun ishlarni qilishni könglige pükken adem, özining adettiki köz qarishini özgertmey dégüdek yashaydu ; Melum   bir iddiye üchün xizmet qilidighan her qandaq ademmu shundaq qilidu, u ezeldin shu idiyening özini tekshürüp körmeydu, undaq qilidighan’gha uning cholisi yoq. Derweqe, hetta shu idiyeni muhakime qilishni tesewwur qilishqimu uning qiziqishi yoq .

  1. Exlaq we miqdar: bir ademni bashqa bir ademge qarighanda exlaqliq déyish peqetla uning meqset nishanining miqdar jehettiki bekrek chongluqigha qaritilghan . Héliqi «bashqa bir adem » özini ushshaq-chüshshek ishlargha gol qilip yürgenliki üchünla töwen körülidu.
  2. Hayatliqning mehsulati bolghan hayat: bir kishi özining ilmini qanchilik derijide béyitip, qanchilik derijide chongqurlashturmisun, meyli u öziche özining parasitini qanchilik derijide obiyéktip hés qilmisun, axirqi hésabta uning érishidighini peqetla özining terjimhalidin ibaret .
  3. Polattek muqerrer heqiqet: tarixtin qarighanda, insanlar atalmish «polattek muqerrer heqiqet » ning polatmu emes, muqerrermu emeslikini bilip yetti .
  4. Bashtin ötken tejribe: bir nersining «eqilge uyghun emes»liki uning mewjut emeslikining ispati emes, belki uning mewjutliqining bir sherti.

34.heqiqet: bu ay bu künlerde künlerde héchkim «jan’gha zamin heqiqet» sewebidin ölüp qalmaydu, chünki zeher qayturghuch dégen jiq.

  1. Eng eqelliy közitish: heqiqetni ilgiri sürüsh bilen insaniyetning bexit sa’aditini qolgha keltürüsh arisida héchqandaq aldin békitilgen muqerrer maslishishchanliq yoq .
  2. Insanning qismiti: chongqurraq oylan’ghanliki adem shuni bilip yitiduki, meyli chiqarghan hökümde yaki qilghan ishida bolsun, u her waqit xata .
  3. Séhriger heqiqet: bir chaghlarda xataliq haywanlarni insanlargha aylandurghan idi; Bügünki künde heqiqet insanlarni qaytidin haywan’gha aylandurwételermu?
  4. Medeniyitimizning xetiri: medeniyetni medeniyet yoli bilen weyran qilidighan bir zamanda yashawatimiz.
  5. Ulughluq démek yol körsitish dimektur: her qandaq derya éqini peqet özigila tayinip emes, belki nurghun tarmaq éqinlarni özige qoshuwélip algha qarap éqishqa tayinip andin ulugh we büyük bolidu. Ulugh rohlarmu mushundaq. Muhim bolghini uning yol körsitishi; Shuningdin kéyin bashqa rohlar mushu yolgha qarap qoshulup mangidu. U rohlarning tughma talanti barmu-yoq, bu muhim emes .
  6. Ze’ipleshken wijdan: özining pütkül insaniyet üchün neqeder muhimliqi toghrisida bolushiche gep sétip yürgen kishilerning adettiki élim-bérim ishliridiki wediside turush we kélishmge ri’aye qilish qatarliq jehetlerdiki wijdani tolimu ze’ip kélidu .
  7. Söyülüshni xalash: bashqilardin özini söyüshni telep qilish uchigha chiqqan tekebburluq.
  8. Bashqilarni mensitmeslik: bir bolsa öz meqsitini ishqa ashurush üchün hemme kishige keng qorsaqliq qilish, bir bolsa zadila keng qorsaqliq qilmasliq bashqilarni pes körüshning eng roshen ipadisi.
  9. Jidelxorning shagirti: kishilerni öz-özidin ghezeplendürüp öz-özige öch qiliwétidighan her qandaq bir ademning keynidin da’im bir top kishiler egiship yüridu.
  10. Untughaqliq: tepekkurgha hérismen kishiler özining béshidin ötken ishlarni asanla untup qalidu, biraq shu ishlar peyda qilghan tepekkurning özini untup qalmaydu.
  11. Bir pikirde ching turush: bir bolsa shu idiyeni özi oylap chiqqanliqtin öz-özidin pexirlen’genliki üchün, bir bolsa shu iddiyeni tiriship-tirmiship aran dégende chüshiniwalghanliqi üchünla, kishiler shu idiyege rodupaydek chaplishidu ; Shundaq qilip, melum xil idiyede ching turush peqet we peqet shöhretperesliktinla ibaret xalas.
  12. Yoruqluqtin qéchish: yaxshiliq qilghanlar bilen yamanliq qilghanlar oxshashla alaqizadilik ichide yoruqluqtin qachidu: yamanliq qilghanlar yamanliqining ashkarilan’ghandin kéyin jazalinip azap-oqubet tartishidin qorqidu; Yaxshiliq qilghanlar bolsa yaxshiliqi ashkarilan’ghandin kéyin özining yaxshiliq qilishtin tapqan xushalliqining shuningliq bilen tügishidin ensireydu . Chünki yaxshiliqning ashkarilinishidin kelgen shöhretpereslik bilen yaxshiliq qilishtin kelgen xushalliq bir biri bilen esla pétishmaydu.
  13. Bir künning uzunluqi: egerde bir ademning sighdurushqa tégishlik nurghun ish-küshliri bar bolsa, undaqta bir künningmu yüzligen yanchuqi bar, hemmini sighduriwételeydu.
  14. Talantliq zalim: eger roh bir xil yawayi arzu hewesning türtkiside toxtimastin özini zalimliqqa ündise hemde bu xil ottek qizghinliq dawamlashsa, undaqta, sen’et we siyasettiki anchikim talantliqlarmu axirigha kélip tosalghusiz bir teb’iy küchke aylinidu.
  15. Düshmenning hayati: düshmen bilen küresh qilish üchünla yashaydighan kishilerge nisbeten éytqanda, düshmenning hayat turushi ular üchün paydiliq.
  16. Téximu muhim: chüshendürülüshke amalsiz, müjmel mesililer chüshendürülgen, éniq mesililerge qarighanda téximu muhim dep qarilidu.

51 . Mulazimetni bahalash: bashqilar teminligen mulazimetni bizge qanchiliq qimmiti barliqi bilen emes, belki shu mulazimetke ularning qanchilik baha chaplighanliqi bilen bahalaydikenmiz.

  1. Bexitsizlik: bexitsizlikni shu qeder shereplik hés qilimizki, xuddi bext we xushalliq bolsa yüzekiylik, iradisizlik we peskeshlikning alamitidek, birersi bizge «siz némidigen bexitlik » dégen haman reddiye bérip kétimiz.
  2. Qorqunchning xiyali obrazi: bir adem hasirap-hömüdigen halda chidashliq bérelmey dep qalghanda, zeherxende ademsiman jinlar uning öshnisige miniwaldi.
  3. Kishini bizar qilidighan reqibning qimmiti: bezide bizning melum bir idiyide ching turushimizning birdinbir sewebi shuki , mushu idiyining reqibi bizni ajayip bizar qilidu .
  4. Kesipning paydisi: bir xil kesip bizni héchnimini oylimas qiliwétidu, mana bu uning eng zor paydisi. Chünki kesip dégen bir qorghan bolup, dunyaning teshwish we ghem endishisi dégenler bizge hujum qilghanda, biz shu qorghanning keynige chikineleymiz .

56.talant: bezi kishiler özige bek chong nishanlarni békitiwetkenliki üchün, uning talanti emeliyette bar bolghinidin kichikrek körünidu .

57.yashliq: yashliqtiki chaghlar kishini yirgendüridu. Chünki u chaghlarda birer ishni bashqa élip chiqish  mumkin bolmayla qalmastin, eqilghimu uyghun emes.

  1. Bek ulugh nishan: jama’et aldida özining ulughwar nishani barliqini jakarliwetken adem, kéyin özi yalghuz qalghanda bu nishan’gha yételmeydighanliqini hés qilidu, biraq uningda bu nishanni ochuq ashkare qayturuwalidighan jasaret bolmighanliqtin, muqerrer yosunda bir saxtipezge aylinidu.
  2. Éqinda: küchlük éqin nurghun tash-shéghillarni we shax-shumbilarni éqitip mangidu; Büyük rohlarmu nurghun hamaqet we xunük rohlarni özige jelip qilidu.
  3. Idiye erkinlikining xetiri: eger bir kishi özining idiyisini erkin qilish üchün tiriship-tirmashsa, undaqta uning hés-hayajanliri we hewes-xahishlirimu bu xil erkinliktin menpe’etlinishni mexpiy ümid qilidu.
  4. Rohning körünüshi: eger biraw tepekkurgha hérismen bolsa, uning chirayila emes, bedinimu güzelliship kétidu.
  5. Anglash we körüsh quwwiti nachar: körüsh quwwiti nachar kishilerning köridighini haman bashqilarningkidin az bolidu; Anglash quwwiti nachar kishilerning anglaydighini haman bashqilarningkidin köp bolidu.
  6. Shöhretpereslikning xushalliqi: shöhretperes kishiler bashqilardin üstün turushnila emes, belki özini bashqilardin üstün hés qilishnimu arzu qilidu, shunglashqa u bashqilarnimu, özinimu aldashtin yanmaydu. U bashqilarning özige qandaq qarishigha emes, belki bashqilarning qarishigha özining qandaq qaraydighanliqigha bekrek köngül bölidu.
  7. Bashqiche shöhretpereslik: özini chong chaghlaydighan kishiler aghrip qalghanda téximu shöhretperes bolup kétidu, chünki u sirtqi dunyadiki kishilerning özige bolghan bahasi arqiliq özining késel jeryanida yoqitip qoyghanlirini toluqlimaqchi bolidu.
  8. Parasetlik adem: paraset izdep yürgen ademning parasiti yoq.
  9. Teshekkürning arghamchisi: shundaq qul rohlarmu barki, bashqilarning özige qilghan yardimini ömür boyi untuyalmay, axirqi hésabta özini teshekkürning arghamchisi bilen boghup öltüridu.
  10. Bisharetchilik hüniri: adettiki kishilerning ish-herikitidin aldin bisharet bérish üchün, biz ularni «ongushsiz shara’ittin qutulush yolida imkanqeder az zéhnini serp qilidu» dep perez qilishimiz kérek.
  11. Birdinbir insaniy hoquq: en’enidin chetnigen kishi en’ene dahiylirigha atalghan nezir-chiraghdiki qurbanliqqa aylinidu; En’enide ching turghan kishi en’enining quligha aylinidu. Bu ikki xil ehwalning her ikkilisi halaketke bashlaydu.
  12. Haywandinmu pes: bir adem awazini qoyup bérip külgen chéghida, uning qopalliqi barliq haywanlarni bésip chüshidu.

70.yüzeki bilim: melum xil chet’el tilini azraqla sözliyeleydighan ademning buningdin tapidighan xushalliqi bu xil tilni toluq sözliyeleydighan ademningkidin köp bolidu; Kishilerning bilishi yüze bolghansiri bilishtin shunche shadlinidu.

71.xeterlik yardem: shundaq ademlermu barki, bashqilargha yardem qilish üchünla ular kishilerning hayatini qiyinlashturiwétidu. Xristiyan murtliri buning misali.

  1. Tirishchanliq we mes’uliyetchanliq: tirishchanliq bilen mes’uliyetchanliq bir-birige düshmen. Tirishchanliq pishmighan méwini üzimen dep turuwalidu, mes’uliyetchanliq bolsa méwe shéxida turiwérip sésip ketküche uni üzmeydu.
  2. Guman: özimiz sighdurushni xalimighan ademlerdin gumanlinip baqimiz.
  3. Purset yoq: bezi kishiler özi ümid qilghan yosunda yaxshi bolush üchün bir ömür peyt kütidu.
  4. Dosti yoq: kishilerning dostining yoqluqi ularning tekebburluqi we hesetxorluqidin bolidu. Nurghun kishilerning dostining bolghanliqi peqetla dostida heset qilghudek nersining yoqluqini ipadileydu xalas.
  5. Köp xilliqning xetiri: bir xil talantning köp bolushi bir xil talantning az bolghinidin xeterlik; Üch putluq üstel töt putluq üstelge qarighanda muqim turidu.
  6. Ülge: özini bashqilargha nemune qilip tiklep bermekchi bolghan adem choqum öz pezilitige azdur-köptur hamaqetlikni qoshuwétishi kérek. Shundaq bolghandila andin bashqilar uningdin öginipla qalmastin, belki yene uningdin éship kételeydu, bu kishiler tolimu yaqturidighan bir ish.
  7. Nishan’gha aylinip qilish: köpinche halda, bashqilarning bizge yaghdurghan zeherxende gep sözliri emeliyette bizge qaritilghan emes, belki ularning bashqa alliqandaq sewebler tüpeylidin ghezeplen’genliki yaki yirgen’genlikining ipadisi.
  8. Asanla ten bérish: eger bir adem ötmüshni yirginchlik dep tesewwur qilishqa adetlen’genla bolsa, undaqta uning arzusining ishqa asmasliqi uni jiq xapa qilalmaydu.
  9. Xeter ichide: bir mashinining soquwétishidin özimizni ongushluq qachurup uh dep turghan ashu deqiqide, bizning yene bir mashina teripidin soquwétilish éhtimalliqimiz eng chong.
  10. Muhebbet we nepret: muhebbet we nepretning özi esli qarighu emes, ularni özliri élip yürgen ot qarighu qilidu.
  11. Düshminidin paydilinish: özining heqiqiy qimmitini jahan’gha toluq bildürelmigen kishi qatrap yürüp özige düshmen izdeydu, andin «mushu düshmenni yengsemla jahan méning qimmitini tonup yétidu» dep özige teselliy béridu. Shundaq qilip uning jasariti urghup ishenchisi ashidu.
  12. Töwe qilish: melum bir kishining aldida gunahimizgha iqrar bolup töwe qilghandin kéyin, biz gunahimizni untuymiz, biraq töwimizni anglap olturghan kishi gunahimizni untumaydu.
  13. Yalqun ichidiki xunüklük: ot yalquni özining ichini sirttiki nersilerni yorutqandek yorutalmaydu; Danishmenlermu shundaq.
  14. Özimizning qarishimiz: kishiler bizdin melum nerse toghrisidiki köz qarishimizni sorap qalsa, kallimizgha birinchi bolup kélidighini heqiqiy özimizning qarishimiz emes, belki en’ene, ijtima’iy orun yaki kélip chiqishimiz bizge ögetken köz qarash. Özimizning heqiqiy köz qarishimiz bizge asanliqche ayan bolmaydu.
  15. Séhirlik shöhret: hawarayi toghrisda aldin melumat birip 3 qétim uda toghra chiqip qalghan adem rohining chongqur qatlamlirida özining bisharetchilik hüniri barliqigha chinpütüp qalidu. Bizning shöhretpereslikimizni qandursila, uning séhir-jadu yaki gheyriy eqildin kelgen nerse ikenliki bilen hésabliship olturmaymiz.
  16. Yérim-yarta bilish: yérim-yarta bilim pütün-sürük bilimge qarighanda bekrek muweppiqiyet qazinidu, chünki yérim-yata bilim shey’ilerni eslidiki halitidin addiylashturup körsitidu, shundaq qilip tolimu chüshinishlik hem qayil qilarliq idiyelerni keltürüp chiqiridu.
  17. Shehid (heqiqet yolida qurban bolghuchi): shehidning shagiriti shehidtinmu bekrek azab chékidu.
  18. Hayatliq sa’iti: hayatliq tolimu kemdin kem uchraydighan, bibaha hem ulugh bolghan yigane deqiqilerdin shundaqla bu deqiqilerning arisidiki cheksiz bolghan bosh waqitlardin teshkil tapidu, ariliqtiki bu waqitlarning eng yaxshiliriningmu peqet sayisila kallimizda qipqalidu. Muhebbet, bahar pesli, güzel mélodiye, taghlar, ay, déngiz qatarliqlar eng köp bolghandimu peqet birla qétim bizning chin yürikimizge sözliyeleydu. Nurghun kishiler bundaq deqiqige érishelmeydu, ularning hayati peqetla chin hayatning güzel simfoniyesining ariliqidiki bir bosh waqit xalas.
  19. Bir kündiki tunji tepekkur: her bir künni yaxshi bashlashning eng toghra usuli bolsa mushu künde özining héch bolmighanda birer ademge xushalliq ata qilalash-qilalmasliqi üstide tepekkur qilish. Eger kishiler her küni seher turup du’a-tilawet qilishning ornigha mushu ishni qilghan bolsa, insanlarning küni köp yaxshilip kétetti.
  20. Peylasopchaq: eger biz melum bir mutepekkurning idiyisi bilen yéngila uchrashqan bolsaq, undaqta yolda méngiwatqan waqtimizda özimizni xuddi pütünley yéngilinip qalghandek, ulughliship ketkendek hés qilimiz, chünki biz uchratqan kishilerning hemmisi bu idiyeni uqmaydu, shuning bilen biz barliq nersilerge yéngi ölchem bilen höküm chiqirimiz; Özimizche melum bir qanunni bilgendin kéyin choqum sotchidek heriket qilishimiz kérektek oylap qalimiz.
  21. Söyüshni öginish: biz söyüshni, aq köngüllükni hem mulayimliqni öginishimiz kérek, buni kichik waqtimizdin bashlishimiz kérek; Eger muhit yaki ma’arip bizge bu xil terbiyeni bermise, bizning rohimiz qaghjirap méhir-muhebbetlik kishiler ijad qilghan yéqimliq keshpiyatlardinmu behirlinelmeydighan halgha chüshüp qalimiz; Shuninggha oxshash, eger biraw rawurus bir nepretlen’güchi bolushni xalisa, öchmenliknimu öginishi we yétildürüshi kérek. Undaq bolmaydiken, nepretning biximu barghansiri soliship qurup kétidu.
  22. Erkin tepekkurning xetiri: erkin tepekkurning huzuri xuddi qishqaqni qashlighan chaghdiki huzurgha oxshaydu; Qichishishqa chidiyalmay qashlaymiz, deslepte rahet hés qilimiz, andin qashlighan jaydin bir yara éghizi peyda bolidu, bu yara aghrip aram bermeydu; Axirqi hésabta erkin tepekkur bizning hayatliq pozitsiyemiz we kishilik alaqimizgha parakendichilik sélip bizni qiynaydu.
  23. Hazirdin sughurulup chiqish: köz aldimizdiki hayattin anche-munche özimizni tartip élip, qedimiy zamanlardiki dunyagha qarap shungghushning paydisi chong: qedimki dunyada turup hazirqi dunyagha qarighinimizda, biz uning toluq shekilini tunji qétim körüp yétimiz. Shuning bilen uninggha qayta yéqinlashqinimizda, bizni uni ezeldin uningdin ayrilip baqmighanlargha qarighanda obdanraq chüshineleymiz.
  24. Qurbanliq: kichik qurbanliqtin chong qurbanliq yaxshi. Chünki bizning bergen qurbanliqimiz chong bolghanda, öz-özimizge choqunush arqiliq qurbanliqning ornini toluqliyalaymiz, biraq qurbanliqimiz kichik bolghanda, bundaq qilishqa amal bolmaydu.
  25. Ah, woltér! ah, adimiylik! ah, galwangliq! heqiqetke we heqiqet izdigüchilerge deydighan gep bar. Eger izden’güchiler bekla adimiyliship ketse, «yaxshiliq qilish üchünla heqiqet izdise», méning deydighinim, ular héchnéme tapalmaydu.

Neshirge Teyarlighuchi: Memtimin Obul

Sherqiy Türkistanda Jumhurriyet Qurulghanliqining 73 Yillighini Xatirleymen!

Tengritagh Akademiyesi

Autori: IZ

Milli mujadilige shexsning temasi emes, belki Milli ideal we Milli sherep sewep bolidu.

(Mustapa Kamal)

17264697_1763774113938161_6402752732916471458_n

 

Sherqi Türkistan Jumhuryiti bundin 73 yil muqedem, muqedes sejdigahimiz
Uyghuristanning shimalidiki güzel makan Ilida, minglighan –onminglighan
yigit –qizlirimizning issiq qanlirining bedelige meydangha kelgen.

Sherqi Türkistan Jumhuryeti bolsa Uyghur yiqinqi zaman tarixidiki, Uyghur
xelqi söyunup, pexirlinip suningdek chongqur azap ingimiz bilen esleydighan,
Musteqqil bir döwlet aparatigha ige bolghan, döwlet ustqurulmiliri toluq
bolghan, shu zamanighan layiq herbi esliheler bilen qorallanghan , jenggiwar
Armiyesi bolghan birdin-bir musteqqil Jumhuryettur.

Sherqi Türkistan Jumhuryitining qurulushigha sewep bolghan asasliq amil yenila Xitay mustemlikichilirining shu chaghdiki hakimyet yurgiziwatqan Gomindang hökumitining wetimiz Uyghuristandiki éghir milli zulum chidimay qosghulup inqilawi yolgha mangghan, Ili wadisidiki Olastay taghlirida partizanliq herket qiliwatqan merdane, batur oghlanlirimizdin Ghini batur, Fatiq batur(Tatar millitidin), Ekper batur(Qazaq millitidin) qatarliqlarning qozghilaghi sewep bolghan.

1944-yili 10-ayning bashlirida Nilqa nahiyesining Gomindang saqchi bashlighi 50 yiqin toluq qorallanghan chirikliri bilen Ulastaygha kilip „At sélighi, Chöp silighi“ dep qanchilighan biguna ademlerni urup, bir nechchisni baghlap, kembeghel Dixan-charwuchilarning At-ulaqlirini bulang-talang qilidu. Shu chaghalrda Jalinqul, Jattoghan, Köktay dégen yerlerde adem toplap yurgen Ghini baturlar bu pajieden xewerdar bolidu. Partizanlar derhal atlinip, Ghini baturning „Hurra“ dep, Tapanchisidin itilghan bir pay oq bilen bir chirik yer chishleydu. Tuyuqsiz qilinghan bu wujumdin chirikler tire-pireng bolup,10 öluk tashlap beder qachidu. Mana bu erkinlik üchün, milliy Roh üchün, musteqqilliq üchün itilghan 1-pay oq idi. Bu Qozghilang ghelbisidin kiyin Ghini baturlarning sipige qoshulghan yigitlerning sani tézdin köpiyip 500 ge yitidu. qozghilangchilar derhal seplirini muntizimlashturup, 3 etretke bölinidu.

Uyghuristan Respublikisi
1-etretke qomandan Ekper bolidu.
2-etretke qomandan Fatiq batur bolidu.
3-etretke qomandan Ghini batur bolidu.

Buning bilen qozghilangchilar derhal Nilqa nahiyesige hujum qilip, qattiq jenglerdin kiyin 10-ayning 12-küni Nilqini azat qilidu. Partizanlar sani 800 ge yitidu. 10-ayning 19-küni partizanlar seplirini qaytidin tertipke silip, Düshmenning Mazar digen yerdiki istikamlirigha hujum bashlaydu. Mazar 21-chisla azat bolidu. Partizanlar arqa-arqidin qilinghan birnechche qitimliq jenglerdin kiyin Ghulja sheherde aktip paaliyet qiliwatqan “Azatliq teshkilat” -ning orunlashturushi boyiche 11-ayning 6-küni ,3 yölunish boyiche Ghulja sheherrni muasirgha alidu. Pilan boyiche Ghini batur qomandanliq qilghan etret Ghuljining sherqi jenubi teripidin, Seyit batur(Ekper baturning inisi, Ekber batur urushta Qurban bolidu) Sherqi shimaldin, Fatiq batur gherip tereptin wujum qilip, düshmen chiriklirini tézlik bilen meghlup qilidu. Abdukirem Abasof Ili wilayetlik saqchi idarisige wujum qilip, düshmenning qattiq qarshiliq qilishi bilen qattiq jeng bolidu, Saqchi idarining bashlighi Gaw Wiying menglup bolishining aldida qanxurluq bilen insan qilipidin chiqqan wehshi usullar bilen Saqchi idarisige biguna solangha 280 Uyghur ölturup, hajetxanigha tashlaydu, patmighanlirini Saqchi idarisi ichidiki Quduqqa usti-ustige qistap tiqidu. Düshmen meghlup bolup saqchi idarisi ilinghandin kiyin Partizanlar nurghun qoral, oq-dorilarni ulja alghan bolsimu likin nahayiti ichinishliq bir paajihe bilen uchrishidu. Düshmen teripidin ölturulgengenlerning közliri oyulghan, put-qolliri kisilgen bolup, bu ichinishliq körunush Partizanlarning düshmenge bolghan ghezep-nepritini hessilep ashuridu.

Ghulja azat bolghandin kiyin Azatliq teshkilatining heyet ezaliri derhal yighin ichip “Sherqi Türkistan Jumhuriyitining” siyasi programmisini tuzup chiqishni qarar qilinidu bu wezipe shu chaghda tesis qilinghan “Sherqi Türkistan Géziti“ ning bashlighi Hebibulla (Hebib) ependige tapshurulidu. Hebib ependi nahayiti bilimlik kishi bolsimu bu wezipini nahayiti mes´hulyetchanlighi küchluk bolghan wezipe ikenligini közde tutup, Sherqi Türkistan Gézitige kündilik maqalarni, xewerlerni yézish bilen meshhul bolup yurgen Exmetjan Qasimini
birge tuzushke teklip qilidu . Exmetjan qasimi bolsa 1914-yili 4-ayning 14-küni
Ghuljida qol-hunerwen ailiside dunyagha kelgen, Exmetjan Qasimi kichik
chighidila Dadisidin waqitsiz ayrilghan bolup, turmushning qiyinchilighidin
Anisi bilen birge Taghisi Qasim ependining yinigha yeni hazirqi
Qazaghistangha tewe bolghan Yerkenke köchop ketken . Yerkette 7 yil
bashlanghuch we ottura mektepni oqughandin kiyin 1937-yildin 1940-yilghiche
Tashkent ottura asiye döwlet Uniwersitida oquydu we Moskovagha birip, Bilip
ashurup Tarixi penler boyiche unwan alghan. Roschini nahayiti yashi bilidu.
1940-yili etiyazda Chöchek arqiliq wetinimizge qaytip kelgen we Shing Shiseyning zorawanlighi hökum surgen chaghlarda Urumchi türmisige qamalghan. Gomondang hökumiti kelgende türmidim chiqip, Ghuljigha qaytip kelgen. Mana bu exwallardin birqatar xewerdar bolghan Hebib ependi, Exmetjan ependining bilimlik , weten, millet söyer yigit ikenligini tonup yetken. Exmetjan ependi bu teklip qobul qilip shu chaghdiki bezi Ros´che qollanmilardin, Yawropa elliridiki Démmugratik döwletlerning Programmiliridin we Türkiye Jumhuryitininhg Programmilirini körup chiqip, Uyghuristanning shuchaghdiki emeliy ehwalini chongqur teklil qilish arqiliq siyasi we ijdimaiy mezmuni mol bolghan we shu chaghdiki Dunya weziyitini we Uyghuristanning emeliyitige uyghun 9 maddiliq Programma layhesini Hebib ependige sunidu we bu 9 maddiliq Programma Sherqi Türkistanning Siyasi programmisi qilip bikitilidu. Bushundaq bir qatar muhim mesiller hel bolghandin kiyin Sherqi Türkistan Jumhuryitini qurush teyarliq xizmiti tammamlinidu. 11-ayning 8-küni “Azatliq teshkilatining” yétekchiligide heyhetler yighini ichilip, muhim mesiller muakime qilinip, qararlar ilindi. Qurulmaqchi bolghan Jumhuryetning döwlet aparatliri turghuzuldi. Ichki ishlar nazariti, Sehiye nazariti, Dinni ishlar nazariti, Ediliye nazariti, Maliye nazariti, Maarip nazariti, Herbi teminat idarisi, Transport idarisi qatarliq muhim organlar turghuzilidu we ularning rexperliri bikitildi. Hökumet reisi Ilixan Töre, muawin reis Hekimbeg Hoja, idara heyet ezaliri Reximjan Sabirhaji, Abdukirem Abbasof, Muhemetjan Mesum, Hebibulla(Hebib) Yunichi, Enwer Musabayup, Obulheyri Töre, Maskalow qatarliqlar teyinlendi, bash katipliqqa Abdurup Mexsum teyinlinidu.
Döwlet bayriqimiz 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde quyrulghan Sherqi Türkistan Islam Jumhuryitining döwlet bayriqi bolghan Ay yultuzluq kök bayraq yeni Uyghur millitining simholi bolghan kök reng bilen muqedes Islam itiqatimizning simholi bolghan Ay yultuzdin birleshturlgen Bayraq bolsa döwlet bayriqimiz qilip bikitildu.

1944-yili 11-ayning 12-küni Ghulja sheherning köpkök asmidida Quyash bashqiche parlighan bolup, özuning illiq nüri bilen bash Qish mevsimidiki qalduq yapraqlarning yuzini julalandurwetken idi. Ili xelqi bilen mungdash, zamandash, ezeldin uyghur xelqining dilawer, mert oghlanlirigha hem nepes, hem sirdash bolup kelgen, nechche waqittin biri biaram bolup, ghem-qayghu, dert-elemlirini ichige yutup, uzaqtin-uzaqqa tolghunup aqqan Ili deyyasi, öz wujudigha singdurgen jenggiwar , merdane qiyapitini ashkarlap, jush urup, shawqun chiqirip, örkesh yasap, özini qiyan tashlargha urup, merwayit danchilirini etrapqa sixélik bilen chachritip, öz hisyatini ipadilimekte idi. mana shu tapta Sherqi Türkistan Jumhuryitining reisi Ilihan Töremmu öz hemraliri bilen hökumet binasi ichide qisghin keypiyat ichide tentenige chömgenti.

Ilixan Töre Shakirxan Töre oghli 1885-yili 3-ayning 21-küni hazirqi Qirghiztanning Toqmaq(Balasaghun) dégen yiride halliq Özbek ailiside dunyagha kelgen. Edibiy tahellusi Saghuni, uning Atisi Shakirxan Töre chong oghli Ilimxan töre bilen Ilixan töreni Medinige oqushqa ewetken. Medinide oqughandin kiyin Buxara medirisliridimu ilim tesis qilghan. 1916-yili Toqmaq teweside Char Rossiyege qarshi qozghilang basturulghanda bu qozghilangning aktip ishktirachiliridin biri bolghan Ilixan Töre qichip yurgen . 1920-yili Qeshqerge kelgen, kiyin qaytishqa mejbur qalghan.1922-yili Sovet hökumiti teripidin qolgha ilinip bir mezgildin kiyin qoyup birilgen . 1930-yili qayta qolgha ilinip, 10 yilliq qamaqqa hökum qilinghan likin doslirining yardimi bilen Türmidin qichip chiqip, Ghuljigha kélip olturaqlashqan. Ghulja xelqi Ilixan Törige nahayiti hörmet körsetken hetta u olturghan mehelini Ilixan Töréning nami bilen “Törem mehelisi” dep atighan, hilihemmu bu mehele shu nam bilen atilip kelmekte. 1937-yili jallat Shing Shisey teripidin Türmige tashlanghan. 1941-yili türmidin chiqqan. Ilixan töre türmidin chiqqandin kiyin Ghulja sheride bir tereptin Tiwiplik qilip, xeliqning jismani jehettiki axriqlirini dawalisa yene bir tereptin Chong medirislerde Dinni tebliq qilip, Xelqning meniwi jehettiki kisilini dawalap, Ghulja xelqini erkinlikke, Ilim- meripetke, heqqiqi islam eqidisige dewet qilghan we Ghuljida mexpi qurulghan Azatliq teshkilatining asasliq xadimi bolup qalghan. Ghulja azat bolghanda Sherqi Türkistan Jumhuryitining reisi bolghan. Mana bu bidakar ustaz bugun Jumhuryetni Ghulja xelqi bilen birge ten-tene qilmaqta. To-top bolghan Yégit- Qizlar, ushaq balilar, aq saqal Bowalar, mukcheygen Momaylar qeddini ruslap, hökumet binasi terepke qarap seldek aqmaqta. Pütün memuri idarilerge isilghan Gomindangning bayrighi yulup, ilip tashlinip, ornigha kök Ay-yultuzluq bayriqimiz jewlan qilip lepildimekte. Mana bu Uyghur millitining erkinligining, musteqillighining simholi idi. Mana bu uyghur millitining milliy iradisining mehjutlughining, adaletsizlikke, mustemlikichilikke bolghan qarshiliq küchidin mehrum qalmighanlighini roshen ipadisi idi. Kök bayraqtin jiwalighan nürlar esirlerdin biri zulmet qaranghuluq ichide qalghan Millitmizning rohiyet dunyasini yorutup, Oghuzxan rohini yene bir qitip oyghutup, Insanning qimmitini, erkinlikning qimmitini, Azatliq söygisini, Hayatning cheksiz qedir-qimmitini Millitimizge hés qildurghan idi. Hökumet binasi aldigha yighilghan xelq “yashisun sherqi Türkistan !”, “ yashisun Ay Yultuzluq kök bayraq” dep, töwlighan awazliri Ghulja sherini zil-zilge saldi. Bu chin yurektin itilip chiqqan yangraq awazlarning Tengri téghidiki eksi sadaliri ta Tarim wadisigiche tarqilip, u yerdiki xelqimizning muzlighan qelbini illitti.

Ilixan Töre hayajan ichide Hökumet binasi aldiki Gomindangchilar teripidin oruntilghan Shirning geyjgisige dessep turup, Xelqqe mundaq nada qildu:
“Essalamu eleykum, eziz qirindashlar! Men bugün Sherqi Türkistan Jumhuryiti namidin esirlerdin biri mustemlikichilerning qatmu-qat zulumi chekken Uyghur xelqi öz azatlighini qolgha kelturgen bu künni barlighim bilen chin könglumdin tebrikleymen. Eziz qandash- qirindash, tuqqanlar ! biz nechche esirlep hökum surup kelgen zulum zalalet, qarangghu jahaliyet qaplighan zamanlarda az zahmet, az horluq, kulpet chekmiduq? Zalimler tögmen tishi, biz bolsaq Sukendiki bughday bolduq. zorawanlar neyze-qilich, biz bolsaq qol-ayaqlirimiz zenjir bilen baghalnghan mexbus bolduq. ular ach köz yilpiz-yolwas biz bolsaq qotandiki Qoy bolduq. Bayashat Turmush néme? Erk-azatliq néme? Qet i rewishte körmidung. Yoruq tanggha, parlaq Quyashqa zarlinip öttuq. Ezeldin Uyghur xelqqi kim? Shuni unutmaslighimiz lazimki , Ol batur Tengriqut ewladi! Ol nami, dangqi dunyagha taralghan jesur, merdane, dunya medeniyetdiki zor töhpilerni qoshqan Xelq! Uyghurlarning peqetqine ming yil ilgerki Orhun Uyghur döwliti, Qaranhanilar döwliti, Turpan idiqut döwliti we Gensu Uyghur döwliti bolghan, shuni éytishqa heqliqmenki Türuk, Qipchaq, Özbek, Qazaq qatarliq Türky xeliqlerning atesi uyghurdur. Hosh axirqi esirlerde omumen bizning bishimizgha yetken mudhish kulpetlerning türluk sewebi nime? Uni asasen tajawuschi mustebit, qanxor hakimyetning qulluq, jahaliyet zenjiri bilen chirmap, pen-maaripni cheklesh Tupeylidin rohiyetimizge chüshken merez keseldindur. Qedirlik tuqqanlar! Mana emdi esirlerdin biri telmurup, arzu qilip kutken Quyash bizge baqmaqta. Waqitni ghenimet bilip, emdi toluq oyghanmisaq, emdi qolimizgha Qoral almisaq Allamu rawa körmeydu? Eksiyetchi Gomindang bizni hertereptin Ejdihadek chirmap ilip, öz dimigha tartip keldi. ular wehshilerche Ana tupraghimizgha bisip kirip, bizlerni qanliq Tigh-Qilichlardin ötkuzdi. Ana aq sutuge temshelgen bowaqlirimizni böshugide boghup, taaret xanilargha tashlidi. „ Atang erdur, Erdek qiliq qil“ dégen iken Sadir pelwan Bahadir. Men sélerni qutluq wetinimiz, janijan xelqimizning hörligi üchün qanliq Jenggahqa chaqirimen! kimki Jenggahta köksige oq tigip yiqilsa Alla yolida shihittur! Siz eziz qirindashlar yawuz, qanxor tajawuschilardin jangha jan, qangha qan alishke teyarmusizler! „

Xelq topidin “teyyar!” Dégen sadalar yangridi, bu yangraq sadalar Tagh-tawanlar iship ta Tarim boyighiche yetti. yangraq sadalar türkiside Milletning teghdiri, Wetenning istiqbali ustide yene bir qitim oylunishning muqedimisi bashlandi. nechche esirlerdin béri jahaliyet tutekliri qaplap kelgen Tarim wadisining asminida nürane yultuzlar charlashqa, Tengritagh Atining giganit gewdisi biliner-bilinmes midirlashqa, un-tunsiz éqip kiliwatqan Ili deryasi shawqunlashqa, neche esirdin biri pushshuldap yatqan bu qedimi tupraq asta-asta silkinishke bashlidi.

Azatliq kürishi tézdin ulghuyup arqa –arqidin ghelbiler qolgha keldi. Partizanlar sanimu kündin-künge köpeydi. Her kündiki ghelbiler, bahardirlirimizning qeqrimanliq ish-izlirmu Sherqi Türkista Gézita ilan qilinip turdi, mana bu chaghda Exmetjan ependi Gézitning bash texriri bolup ishlidi. Shu yili 12-ayda Sherqi Türkistan Jumhuryitining nizamnamisi yene toluqlunup, 1945-yili 5-yanwarda Gézitta ilan qilindi. Asasliq qoshulghan mezmunlar Sherqi Türkistanni uzul-kisil azat qilish, buning üchün milliy Armiyeni qurush idi. Exmetjan qasimi mana mushundaq tarixi sharaitta nigizlik pikirlerni otturgha qoyup, nizamnamigha kirguzdi.Exmetjan ependi bir qatar xizmetliridin kiyin kündin-künge közge körunushke bashlidi. 1945-yili 1-ayda hökumet ezalighigha qobul qilinip Herbi bölumning bashlighi bolup ishlidi we Milliy armiyening nizamnamisimu tuzup chiqip , 1945-yili 8-apirilda Milliy armiyening resmi qurulghanlighi jakalandi. Milliy armiyening bayriqigha „Sherqi Türkistanning azatlighi üchün algha !“ dep yézilghgan idi. Milliy armiye pütün Sherqi Türkistanning azatlighi üchün 3 yönulush boyiche herbi yurush ilip bardi, mana bu chaghda Exmetjan ependi Ros herbi mutexesliri bilen birge Uyghuristanning Jughrapiyelik arqa körunushi we herqaysi rayonlarning siyasi we ijdimai emeliyitini toluq teklil qilip, herbi yurush pilani tuzup chiqti.

Mana bu tarixi ehmiyetlik bolghan herbi yurushlerde Milli Armiye nahayiti qeqrimanliq bilen jeng qilip, Azatliq, hörluk üchün Shijazet we jasaret meydanining chewendazliri mingen Arghimaqliri bilen Düshmen stikamlirigha shiddet bilen itildi. Urush meydanida herqanche mushaqetlerge duch kelsimu, pisent qilmiydi. Zimistan soghaqlarda, Deshit chollerde yurgende, Bahadirlirimiz At ustide yolwastek mustekkem olturup, dushmen seplirini yirip tashlidi. Düshmenning top zembirekliri Milliy armiyening jasariti aldida héch némige erzimidi. 1945-yili 5-aydin 9-ayghiche bolghan qisqighine 4 ay ichide 1milyon ahalisi bar bolghan 300 ming km² zimin azat qildi. Özudin nechche hesse köp bolghan hemde küchluk ighir qorallar bilen qorallanghan Düshmen armiyesini yer bilen yeksan qildi.
Mana mushundaq shijaset bilen shiddetlik ilgirlewatqan Milliy armiye Manas derya boyigha kelgende, algha ilgirleshke yol qoyulmidi yeni shu chaghdiki Xeliq ara weziyette 2-dunya urushi ayaqliship, Yalta shernamisigha imza qoyghan, ghelbe qilghan döwletler qatarida Gomondang hökumitimu bar idi. Dunya urush ghelbisidin kiyin uljigha Sherqi Türkistanning istiqpali tutup birilip, Gomindang bilen téchliq bitimge mejburlandi. Gerche shu chaghda uzul kisil musteqilliq idiyesi ige bolghan, mol siyasi tejirbilerge ige bolghan Ilihan Töre muressechilkke uzul-kizil qarshi turghan bolsimu küchi kargha kelmide hemde 1946-yili 6-ay 12-küni Sovetning jasusliri teripidin nezertben qilinip, Sovet itipaqigha ilip kitildi, shuning bilen ta 30 yilgha yiqin nezertben hayat kechurup, 1976-yili 2-ayning 28-küni 91 yishida alemdin ötti. Ilixan Töre nezertbent hayatida ilmi ijadiyet bilen shughullunup, özining nidametlik qismetke tolghan bu tarixlarni eks etturidighan meshhur “ Sherqi Türkistan qayghusi” dégen bibaha ilmi qimmetke ige eserni biz ewlatlargha yézip qaldurdi. Ulugh Alla yatqan yérini jennet qilsun!

Ilixan Töre dewridin kiyin Exmetjan ependi dewri bashlandi bu dewir asasen siyasi küresh dewri bolup, bu küreshte Exmetjan ependining weten we millet qoshqan pidarkarlighi xelqimizning tilida dastandur. Méning shexsi nezirimde Exmetjan ependi öz waxtida muressechi terepdarliri bolush supiti bilen öz hayatidiki 1- we axirqi xataliqni sadir qilghan. U 11- bitim tuzush jeryanidiki Gomindang hökumitining rezil oyunlirini öz közi bilen köridu we bitimdin kiyin birleshme hökumet qurulghanda, Gomindang Exmetjan ependini ölturush üchün suyqes pilanlaydu likin Exmetjan Ependining qeyser iradisi we eqil-parasiti aldida kargha kelmeydu. Nenjingdiki Gomindang qurultiyida Exmetjan ependi Uyghur xelqining heqiqi erkinligini telep qilip, Gomindang hükumitining közige miqtek taqilidu. Shu chaghdiki murekkep tarixi sharaitta Exmetjan ependi Gomindangdin muxteriyet kutken terepdarlar bilenmu pikir birligi hasil qilalmaydu. Mana munshundaq qatmu-qat bisimla astida Exmetjan ependim özining ghayisidin qet i yanmaydu we musteqqilliq idiyesi kündin-künge küchiyidu. Musteqqilliqqa irishmigen bir milletning ölum we zawalliqqa yüzlunishning muqerer ikenligini. her ikkilisidin qutulushning birdin-bir yoli Musteqqilliq ikenligini , uzul- kisil musteqqilliq yolini tutmighiche Xelqimizning hörligige kapaletli qilghini bolmaydighanlighini heqiqi türde tonup yitidu.
Bitim boyiche Uyghuristanning herqaysi wilayet , Sheher we Nahiyeliride Démugratik usulda ilip birilidighan saylamda Gomindang özining hakimyet tutalmaydighanlighigha közi yitip, saylamgha öz qol-chomachiliri bilen buzghunchiliq herketlerni ilip baridu, buning bilen 1947-yilgha kelgende 11 bitip buzulidu. Exmetjan ependi Uyghuristanning tup mempeti üchün, heqqi weten perwer ziyalilarni toplap, Urumchidin Ghuljigha qaytip kilip, Ghuljida milliy Armiyeni kücheytish, Maaripni küpcheytish we Xelqimizning iqtisadi exwalini yaxshilash üchün ilghar siyasetlerni tuzup chiqip, emilleshturidu. Uyghuristan herqaysi rayonlirigha öz ademlirini ewetip xelqimizni heqqi türde erkinlik, azatliqqa chaqiridu we heqiqi musteqqilliq idiyeside ching turup 1949-yili 8-ayning 27-küni Atalmish sunhi yasalghan Ayropilan weqesi bilen qurban bolidu.

Exmetjan ependi qet i qilip, özining Musteqqilliq idiyesi mundaq ipadileydu:”Bizning Xelqqimizge 200 yildin biri erkinlikke irishish purseti emdi keldi, biz bu pursetni qoldin bersek bundin kiyin bundaq bir pursetning kilishi bekmu tes!”.
Exmetjan ependi Xitay we Sovet terepning layhesini qet i ret qilghan, buning bilen özuning hayatini qurban qilish bilen öz musteqqilliq idiyesini Pütün Uyghuristan Xelqige ölmes abide qilip, qaldurup ketken.

Exmetjan ependi hergizmu Xitay teshwiqatidiki we Xitay teripidin neshir qilinghan matiryallargha asaslinip hökum chiqarghan, öz millitimiz ichidiki kemtuk tepekkurchilarning iytqinidek Zhongguo Démmugratik inqilawigha töxpe qoshqan bir shexsi emestur.

Zeliliy:”Xalayiqning közide perde-gheplet,Nür ayan bolmas” dep éytqinidek, xamushlarche, hamaqetlerche yuriwemeyli, musteqqil pikir qilish aditini yétildureyli. Periq itish tuyghusi xunuk millet köp hallarda Mesh el kötergen oghlanlirining boynigha sirtmaq sélishtek xataliqni tola tekralaydu. Dimekki Exmetjan Qasimi Ularning Neziridiki Exmetjan bolmastin belki Uyghuristan azatlighi üchün öz haytini teghdim qilghan, Uyghur xelqi iptixarliq bilen esleydighan söyumluk Dahiyimizdur, Shuningdek kirizis tuyghusi eng küchluk, Milletke bolghan muhebbiti eng chongqur , réyalliq heqqidiki chüshenchisi eng téren, étiqad we eqidisi chongqur, milliy mejburiyet tuyghusi eng küchluk, tenqidiy rohqa bay, yéraqni körer ,chongqur tepekkur qilish additige ige bolghan Uyghur xelqining bahadir Oghlanidur .

Bizning milliy qimmet tuyghumizni ashurup, iptihar éngimizni kucheytidighan Sherqi Türkistan Jumhuryiti bolsa bizni yene bir jehettin ökunush, hesret, pushayman tuyghusigha gheriq qilidighan yéqinqi zaman tariximizning omumi mezmunidin ibarettur.

Gerche tarixtiki ishlar zaman jehettin qaytillanmas bolsimu, lékin Rohi tinim tapmastur. Bugun ötmushning dawami, kelgusining bashlinishi. “bugün” bolsa hékmet tolghan “jahanname” ikenligini bilishimiz lazim. Yeni “bugün”ni tuqqan ötmushning zadiy qandaq kechmishler bilen tolghanlighini bilgendila , kelgusimizge qandaq jawaplarning yoshurun´ghanlighini éniq kureleymiz. Eger ötmushtiki Tarixi weqelerge ötup ketken nerse dep, Tarixqa biperwaliq bilen qaraydighan bolsaq, parlaq yingi Tarixni yaritishimiz mumkin emes! Biz Tarixtin biri bishimizda egip yurgen bu ejdahaning kölenggusini körmey turup “bugün” ning Tarixning köz yishi ikenligini bilelmeymiz. Uzaq tarixning cheksiz upuqida qitip qalghan qan dighéni körmey turup, qelbimizning pinhan bulungliridiki ökunushni hés qilalmaymiz.

Shuning bilen birge yene Millitimizge azap ingini singdurushimiz lazim. Yiqinqi bir nechche yillardiki key-keynidin yuz bergen tragidiyelik weqeler bolup hazir xelqimizning béshigha kiliwatqan éghir kulpetler tupeylidin millitimizge azap ingi singgen bolsimu likin yenila yiterlik emes. Azap éngi ademning qinida iqip yurgen bir hil hayati kuch , bir hil meniwi supet, bir hil qozghatquchi énergiye , u bir xil menewi qoraldur. Herqandaq Ademde öz-özide oylinish tuyghusi, ensiresh we azap tuyghusi bolghandila, öz hayatida ezeldin hés qilip baqmighan boshluqlargha qayta nezer sélishqa bashlaydu. Shuning bilen adem öz-özudin halqip, meniwi jehettin takammullishidu. Bu tereqqi qilip, insanning erkinlikke intilishi, musteqqilliq idiyening törelmisini peyda qilidu. Musteqqil idiye bolsa bizning nusret yolimizdur.

Hemmige ayanki her bir wijdan igisining öz millitige bolghan muhebbiti tosuwalghili bolmaydighan derijidiki qudretlik Roh. Meningche millet qelbining tartish küchi yersharining tartish küchidin qudretlik. Likin shu nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur. Bizning musteqqilliq yolimiz heqiqi menidiki heqqani, ebidi toghra Yoldur. Özumiz üchün emes, belki Millitimiz üchün kireklik bolghan küch tomurlirimizda iqiwatqan ésil qanda mehjuttur.

29.10.2017

https://wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=682

Edhemjan We Törem Pasha: Ata Miras Musapirliq Hayat Seperliride

Tengritagh Akademiyesi

 Autori: Nabijan Tursun

(1)

Huja Niyaz Hajim

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Jumhur Reyisi Huja Niyaz Hajim Hezretliri. Huja Niyaz Hajim Hezretliri 1933-yildin 1944-yilghiche uyghur élining siyasiy kontrolluqini qoligha éliwalghan liyawningliq xitay shéng shiseyning qest mqilishigha uchrap öltürülge.

 Shwéd arxipidin süretke élin’ghan
00:00/00:00

Anglash Awazni köchürüsh

Deslepki qéchish we birlishish hékayiliri

19- We 20-Esir tarixigha nezer salghinimizda merkizi asiya rayonida bir qatar keng we kichik kölemdiki köchüsh heriketliri yüz bergen bolup, bu köchüshlerning arqa körinishide 18-Esirlerdin étibaren rusiye we menching impériyeliri shuningdek rus-Xitay riqabetliri turghan idi. Bu mezgillerde ottura asiyadiki xelqlerning qoshna uyghur diyarigha, uyghur diyaridiki xelqlerning qoshna ottura asiya rayonigha ammiwi köchüsh weqeliri köp qétim yüzbergen shuningdek bu rayonlardiki uyghur, özbék, qazaq, qirghiz we bashqa xelqlerning teqdirliri bir-Biri bilen zich birliship ketken idi.

Bügün biz bayan qilmaqchi bolghinimiz esli özbékistanning tashkent shehiride tughulup, hayatining eng güzel chaghlirini ata-Anisi we uruq-Tughqanliri bilen birlikte uyghurlar diyarining ghulja shehiride ötküzgendin kéyin, wetinidin ayrilip, 1960-Yillarda amérikigha köchüp kélip makanliship qalghan, bu yil yashliri 90 din halqighan, amérikidiki uyghur jamaet erbabliri we péshqedem aktipliridin edhemjan ependi bilen törem pasha xanimning musapirliq hayat tarixidin ibarettur.

Uyghur diyarining 20-Esirning birinchi yérimidiki siyasiy, ijtimaiy, soda-Iqtisadiy, medeniyet we bashqa köpligen hadisilerge, özgirishlerge shahit bolghan shuningdek 1950-1960-Yillar arisidiki xitayning tyenjin, shangxey qatarliq chong sheherliridiki ijtimaiy-Siyasiy özgirishlerni bashtin kechürgen we amérikada uyghur jamaitining shekillinishi, ularning siyasiy hem medeniyet paaliyetlirining rawajlinish jeryanlirigha aktip ishtirak qilghan bu ikki zatning bashliridin ötküzgen we körgen bilgenliri özgiche qiziqarliq, renggareng hem mol mezmunlar bilen tolghan.

Amérika paytexti washington shehiri yénidiki chentili sheherchisige jaylashqan öz öyide ziyaritimni qobul qilghan edhemjan ependi we törem pasha xanim özlirining we öz aililirining pütün hayat musapilirini bayan qildi. Yéshining 90 din ashqanliqigha qarimay, 20-Esirning birinchi yérimida uyghur diyarida yüzbergen köpligen weqeler we bu jeryanda ötken bir qisim tarixi shexslerge ait uchurlarni toluq dégüdek éside saqlanghan törem pasha xanim öz kechürmishlirini aldi bilen öz ailisining, yeni ata-Anisining qandaq bolup, tashkenttin ghuljigha kélip qélishidin bashlidi. Törem pasha xanim anisining quchiqidiki waqtida anisi, akiliri we hediliri bilen birge ghuljigha kélip, bu yerge ilgiri qéchip kélip makanliship bolghan dadisi we bashqa uruq-Tughqanliri bilen birleshken.

1917-Yilidiki wladimir ilich lénin qatarliqlar bashlighan rusiyediki öktebir özgirishi netijiside bolshéwiklarning hakimiyetni qolgha élip, yéngi tüzüm ornitishi we bolshéwikler bilen aqlar arisidiki ichki urush rusiyede, jümlidin rusiye impériyesi hökümranliqidiki ottura asiyadimu zor dawalghushlarni keltürüp chiqiridu we milyonlighan kishilerning teqdirini özgertiwétidu.

Lénin qatarliq bolshéwiklarning özige qarshi idiyedikilerni basturushi, baylar, yer-Mülük igilirige zerbe bérishi we ularning mal-Mülkini musadire qilishi hetta ularni türmige qamishi töre pasha ailisi we bashqa köpligen özbék, qazaq, tatar, rus we uyghurlarning ottura asiyadin uyghur diyarigha, bolupmu qeshqer, ili, chöchek we bashqa jaylargha qéchip kélip yerlishishige seweb bolidu.

Törem pasha xanimning dadisi abduleziz shalarxoja 1927-Yilining bashlirida bashqa yüzligen kishiler bilen birlikte özbékistandin qeshqerge qéchip kélidu we ariliqta bir mezgil turghandin kéyin ghuljigha kélip, bala-Waqilirini we uruq-Tughqanlirini élip kélip, ular bilen birlishidu. Özbékler qeshqerge qéchish jeryanida özlirige saqta uyghurche isimlarni qollinip, özlirining esli qeshqerlik uyghurlar ikenlikini körsitip, buningdin paydilinidu. Chünki, shundaq qilghanda rus saqchiliri we herbiyliridin qutulup qélish mumkin idi. (Dawami bar)

http://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/tarix-bugun-10192017174414.html?encoding=latin

 (2)

 11146493_1170277166331207_5047736173963749465_n

Uyghuristan yeqinqi zaman tarixida ötken meshur shexisler: Mesud Sabiri ependi, Ahmetjan Kasim Ependi, Isa Yüsüp Aliptekin Ependi we Abdukerim Abbasop ependi qatarliqlar…

en.wikipedia.org
00:00/00:00

Anglash Awazni köchürüsh

Törem pasha körgen shéng shiseyning zulmetlik dewri

Hayatining eng güzel chaghliri-Baliliq we yashliq dewrlirini ata-Anisi we uruq-Tughqan, dost-Yarenliri bilen birlikte uyghurlar diyarining ghulja shehiride ötküzüp, 1930-1950-Yillar arisida uyghur diyarida yüz bergen köpligen weqelerni öz közi bilen körgen, 1960-Yillarda amérikigha köchüp kélip makanliship qalghan, bu yil yashliri 90 din halqighan, amérikidiki péshqedem uyghur jamaiti aktipliridin edhemjan ependi bilen törem pasha xanim özlirining bashliridin ötküzgen hayat tarixi eslimilirini bügün yene dawamlashturdi.

 

Törem pasha xanimning éytishiche, uning ösmürlük we yashliq dewrliride eng tesir qilghan we hazirghiche untulmas iz qaldurghan weqelerning biri 1937-1940-Yilliri arisida shéng shiseyning uyghurlar diyarida, jümlidin ghuljada élip barghan dehshetlik tutqun qilip yoqitishtin ibaret «térrorluq» qilmishliridur. Eyni waqitta ösmürlük mezgilini bashtin kechürüwatqan törem pasha xanimning xatiriside qélishiche, bu qorqunchluq qolgha élish herikiti ghuljadiki köpligen uyghur, özbék, tatar we bashqilar üchün tuyuqsiz yüz bergen bolup, bu weqeler xelqning arisida nahayiti yuqiri hörmetke ige, 1931-1934-Yillardiki milliy azadliq qozghilingining rehberliridin biri we 1934-Yilidin buyan sowét ittipaqining wasitichiliki netijiside shéng shisey bilen yariship, ölke hökümitining muawin reislik wezipisini atquruwatqan xoja niyaz hajining oghli bilen ghuljadiki yuqiri mertiwilik zat hakimbeg xojining singlisining daghdughiliq toy murasim paaliyetliri mezgilige toghra kelgen.

Törem pasha xanimning eslishiche, heyran qalarliqi eyni waqitta bu toygha qatnashqan ghuljining barliq bay-Sodigerliri, jamaet we medeniyet erbabliri, hetta toyda xizmet qilghan kishilergiche ilgiri-Axiri tutqun qilinghan bolup, anglashlargha qarighanda, toyda köpligen ayrim we kolléktip süretler tartilghan, ene ashu süretke chüshkenlerning héchqaysisi tutqundin saq qalmighan iken.

Tarixi melumatlargha asaslanghanda, törem pasha xanim eyni waqitta kichik bolsimu öz közi bilen körgen we anglighan bu tutqun qilish herikiti 1937-Yili, 4-Ayda qeshqerdiki uyghur 6-Atliq déwiziye qomandani we sabiq milliy qozghilang rehberliridin biri mexmut muhiti hindistangha ketkendin kéyin, uning komandirliridin biri abduniyaz kamal beg bashchiliqida qozghilang partlash weqesi bilen biwasite munasiwetlik idi. Uyghur qozghilangchilirigha teng kélelmigen shéng shiseyge stalin rehberlikidiki sowét ittipaqi yene bir qétim tanka, ayropilan, zembirek qatarliq qorallar bilen qorallanghan atliq we piyade qisimlirini ewetip yardem bérip, qozghilangni tinchitip béridu. Ene shu pursettin paydilanghan shéng shisey, «isyan kötürüsh suyiqest délosi» dégen saqta déloni oydurup chiqirip, 1937-Yili, 10-Ayda xoja niyaz hajini qolgha alidu we pütün uyghur diyari boyiche keng kölemde tutqun qilish élip bérip, uni 1938-Yilighiche dawamlashturidu we arqidin yene 1940-1943-Yilliri arisidimu dawamliq tutqun qilish we öltürüsh élip baridu. Bu tutqun qilishtin pütün xelq nahayiti qorqup kétip, endishe ichide yashighan bolup, chünki kimning qachan tutulup kétishini héchkim bilmeytti.

Törem pashining dadisi we bashqa chonglardin anglishiche, bu tutqun qilishta eyni waqitta xelq teripidin «jallat» dégen namni alghan shéng shisey bilen stalin hökümiti hemkarlashqan bolup, u chaghda uyghurlar diyarining emeliy kontrolluqi sowétlerning qolida idi. U waqitta sowét ittipaqidimu chong tazilash, yeni tutqun qilish, öltürüsh élip bérilghan bolup, shéng shisey hem buningdin paydilinip, xoja niyaz haji we bashqilargha «trotskiychi», «jahangirlarning quyruqi» dégendek her xil jinayetlerni artqan. Ghuljadiki kishiler bir tereptin shéng shiseyning xitay saqchi organliridin qorqsa, yene bir tereptin sowét ittipaqining ghuljadiki imtiyazliq orni, «konsulxanisi» dinmu eyminetti.

Törem pasha xanimning éytishiche, bu tutqanda puldar bay kishiler, bay sodigerler, yer we mülük igiliri, ziyaliylar we milletperwer kishiler asasliq tutqun qilish we yoqitish obyékti qilinghan.

Tarixi melumatlargha qarighanda, shéng shiseyning saqchi we armiye organliri sowét ittipaqi meslihetchilirining qolida bolup, u xuddi sowét ittipaqining n k w d, yeni ichki ishlar komissariyatining ichki-Tashqi jasusluq, siyasiy jehettin nazaret qilish, pul-Yer mülük igilirini tutup bayliqini musadire qilish, tutqun qilinghanlarni «xain» we ularning ewladlirini «xain ewladi» dep jazalash usuli qollanghan. (Dawami bar)

Shiwitsiyidki Uyghurgha Ayit Asare-etiqilerdin Medeniyitimizge Bir Nezer!

Tengritagh Akademiyesi

 

Autori: Zulhayat Ötkür

13754645_1243739808972610_842250323699496603_n
1890-yilliridin bashlap shiwét ékispiditsiyichilirining qedimi ziminimizgha tekken bolup, swén hédin (1865-1952) tunji qétim himalaya téghidin ötüp ottura asiyagha ékispiditsiye sepiride bolghan tunji shiwétisiyilik ékispiditsiyichi. U tunji qétim 1893-,1897 yilliri tarim oymanliqi, pamir igizliki tekliman chöllikide qédirip tekshürüshte bolghan bolup, shundin kéyin u ottura asiyagha töt qétim ékispiditsiyede bolghan, jümlidin 1927-yilidin 1935-yilghiche yene bir qétim shiwétsiye-junggo ékispiditsiye ömiki bilen birlikte yene bir qétim tekshürüshte bolghan.U ziminimizda kiroran qedimiy xarabisini bayqashqa oxshash töhpilerni yaratqandin bashqa yene nurghunlighan tarixiy, arxélogiyilik we étnografik matériyallarni gherp ellirige élip kelgen. Uning élip kelgen yurtimizgha a’it kündilik xatire, xerite, foto resim, haywanat we ösümlük ewrishkisi qatarliqlar hazir shiwétsiye étnografiye muziyi we tebi’et tarix muziyida saqlanmaqta.
1892-1938-yilghiche shiwét mssiyonirlar jemiyitining teshkillishi bilen shiwit missiyonirliri qeshqer, yarkent we yéngisarlarda missiyonirliq pa’aliyetliride bolghan. Eyni waqitta eqidisi küchlük bolghan bu musulmanlarni xiristiyan’gha aylandurush anche asan ish emesidi. Shuning bilen missiyonérlar dawalash, dariltam- mektep échish,qol hünerwen terbiyilesh qatarliq téxnikiliq yardem ishliri bilen shughullinidu we 1912-yili qeshqerde basma zawuti qurup chiqidu. Shiwétsiyilik meshhur diplomat, tilshunas alim gunnar yarring (1907-2002) til öginish meqsdide qeshqerge kélidu. U qeshqerde missiyonirlar bazisida turidu we shu jeryanda yerlik xelqtin we missiyonérlarning i’ane qilghan nughun kündilik xatire, xet-chek, tartqan resim , shundaqla qeshqerdiki missiyon basma zawutida bésilghan türlük edebiy eserler, kaléndar, ziyaret léntisi, négatip, derslik kitap, gézit, jurnal qatarliq matiriyallarni shiwétsiyige élip kélip, bir qismini lund uniwétsitéti kütüpxanisgha i’ana qilidu. Bu saqlanmilar dunya boyiche hazirghiche saqlan’ghan üchinchi chong uyghurlargha a’it qol yazma toplimi bolup 1100 témidiki 560 parche qol yazmidin terkip tapidu. Bu xil bayliqlar bizning 150 yilliq tarixiy, medeniy miraslirimizni tetqiq qilish, izdinishte nahayiti qimmetlik matériyal bolup saqlanmaqta. Qol yazmilar peqet filologiyilik, tarixiy tetqiqat qimmitige ige bolupla qalmay yene öz dewridiki Uyghuristan jem’iyitining diniy weziyiti, tibbiy dawalash, qanun tüzüm, qol hünerwenchilik, mistisizim qatarliq weziyitini chüshinish, tetqiq qilishtimu zor qimmetke ige.
Men özümning shiwitsiye xanliq kütüpxanisi, shiwitsiye döletlik arxipi, missiyonirlar chérkawi arxibxanisi, étnografiye muziyi qatarliq orunlargha bérip yuqiriqi qol yazma, resimlerni körüshke, ün alghu léntilirini anglash pursitige ige boldum. Qol yazmilarning beziliri xoten qeghizige, beziliri ros we shiwit qeghezlirige yézip qaldurulghan iken. Ularning 75%i chaghatay dewrining aldi keynidiki uyghur tilida yézilghan .
Men shiwétsiyede saqlan’ghan bir qisim matiriyallargha asasen uyghur yéqinqi zaman kiyim kéchekliri toghrisida azraq izdendim.
Uyghurlarning yürüsh turushi, kiyinishke étibarbérishi, we qol hünerwenchilik, déhqanchiliq, ishlepchiqirish usulliridiki özgichilikler missiyonirlar we arxéloglarning diqqitini tartqan we bu heqte xatire qaldurghan. Matériyallargha asaslan’ghanda uyghurlarning ejdadliri miladi 2-esirdin bashlapla yung, yipek we ösümlük talaliridin kiyim kiyishni bashlighan. Bu shu zamandila uyghurlarning toqumichiliq, boyaqchiliq, charwichiliq we qol hünerwenchilikining tereqqiy qilghanliqini, tarixta özgiche xas uslub yaratqanliqidin dérek béridu.
Uyghur kiyim kécheklirining jinsiy ayrimiliq, yash-qoram, pesil we sorun’gha qarap ayrilishi nahayiti éniq bolup, reng, matériyal, we pason jehettin roshen perqqe ige.
Ayallar igenliri eyni waqittiki missiyonérlardin biri bolghan sigrid. Högbérg (Sigrid Högberg) ning qaldurghan kündilik xatirisige asaslan’ghanda, uyghur ayalliri kiyim-kéchek we zibu zinnetke hérismen bolup, ularni hetta ijtima’iy orunni belgileshning ölchimi dep qarighan. Peqet kiyim kéchek, yasinishtinla ayallarning qaysisining xojayin we qaysisining mulazim ikenlikige höküm qilghili bolidighan bolup, meyli xojayin ayal yaki mulazimlar bolsun hemmisining aghzidin oxshashla qopal tillarni anglash we bolmighur ish heriketlerni uchritish mumkin emes. Shunga uyghur jemiyitide xojayin bilen malaylar otturisida gherp elliridikige oxshimaydighan bir xil yéqin, qoyuq munasiwet bolup, malaylar shu a’ilning barliq pinhan sirlirini saqliyalaydu we a’ilide yüz bergen barliq qutluq ishlardin shundaqla jengge jidellerdin xewer tépip turidu
«kiyimlerning bayani» dégen qol yazmigha asasen bay ayallarning yürüsh- turushi mundaq teswirlinidu: uyghur ayalliri altun halqa, altun taj we etles köynekni eng yaqturidu. Ular yene tawar, duxawa wechekmenlerdimu oshuqigha kélidighan köynek tiktürüp kiyishni we türlük matériyallardin tikilgen shalwar kiyishni yaxshi köridu. Andin ular yene kiyimning töpige aq renglik perije yéngi uzun perije we kiyidu, lékin uning yéngini sapmaydu. Béshigha bolsa lichek salidu. Lékin xoten we yerkennte bolsa perije orimaydu, ular töt chasa kélidighan hindistan dakisidin taki tapinigha kelgüdek lichek artishidighan bolup, bu xil lichek behri dep atilidu. Gerdish dep atilidighan yene bir xil lichek bolup, pütünley keshte bilen tikilgen. Uyghur ayalliri yaz peslide tolisi nepis meshüt libaslardin kiyim kiyse, qish peslide yénik körpilerdin tikilgen juwilarni tikküzüp, izme tügmilirige üch misqalliq tengigini tügme qilip kiyidu.
Burunqi zamanda uyghur ayallliri peqet qizil rengnila wekil xaraktérige ige dep oylaytti. Lékin hazir ular renggareng renglerde kiyinidighan bolup reng cheklimisi yoq.
Uyghur ayal kiyim kéchekliride yaqa közge tashlinip turidighan bolup, adette chongraq yaqini yaqturishidu. Ayallar kengrek shalwar kiyidighan bolup, paxtiliq shimni tar qilip kiyidu, we qur (belwagh)bilen bélidin baghliwalidu. Ular yene tizigha yaki oshuqigha kélidighan türlük rengidiki rextlerdin özara ulap tikilgen quraq ishtanlarnimu kiyishidu.
Uyghur ayalliri yene burunqi zamanlarda baftu dep atilidighan bir xil chapan kiyidighan bolup, tamamen yingnide ilmidozluq bilen meshüt yipta gül tikip teyyarlinatti. Ular hetta ötüklirige we sapma keshlirigimu kalatun yipta gül chékip kiyishetti.
Ular yene kiyimlirining yaqa we peshlirige kök paxta rexttin esterlik qilip kiyim kiyishidu, bu kiyimni téximu qélipqa kirgüzüp, sipta we julaliq körsitidu.
Uyghur ayallar kiyim kéchekliri ichide yash qizlar bilen toy qilghan juwanlarning kiyinish adetlirimu roshen perqlinidu. Juwan bolush üchün alahide méhman chaqirip, qoy öltürüp, yéngi igenlerni teyyarlap, juwan toyi bérilidu we juwanche könglek yeni iraqiy kiyip uning üstidin üch chi uzunluqtiki pota bilen baghliwalidu. Juwanche kiyimler adetta yandin tügmilinidighan bolup, neshpüt shekillik yoghan tügmiler békitilgen. Tügmiler altun’gha besh dane qizil yaqut olturghuzup, chörisige yéshil yaquttin zinnet bérilgen shekilde yasalghan.
Yuqiriqi bayanlardin köriwélishqa boliduki, uyghur ayalliri ezeldin kiyimlikning matériyaligha we turmushqa qolayliq, sorun’gha mas kélishke ehmiyet bérip kelgen.
Yene bir missyonir mariya lowisaning 1912-yili 14-aprilda a’ilisige yazghan bir parche xétide öz waqtidiki qeshqerdiki missionérlar doxturxanisigha kélip dawalan’ghan uyghur ayalirining paxta, qélin yipek we duxawilardin uzun köynek kiyidighanliqi, ularning merwayit, zire, yaqutlardin zibu- zinnet taqaydighanliqini bayan qilidu.
Undin bashqa ayallar kiyimliridin yene nimche, xentaze (xenzutilidin kirgen), jiletke qatarliq kiyimlermu bar.
Erler Kéyim-kéchekliri (igenliri)

20156036_1408605955882376_7178549660461015658_n
Uyghur erliri tolisi xesidin tikilgen köynek we tamballarni kiyishni yaqturidu. Asasliqi külreng, qara we aq renglik kiyimlerni kiyishidu. Yaz künliri köynekning sirtigha yektek yaki kenzur dep atilidighan ton kiyishidu we belwaq bilen tonini baghliwalidu. Bu xil belwaghlar qizil, yéshil, sériq, qara we aq renglerde bolidu. Yashlar qizil we béghirrengge oxshash ochuq renglerde, yashan’ghanlar tutuqraq renglerde pota baghlaydu.Eng üstige paxtisiz yolluq yipek beqesem chapan kiyidu. Erlerning kiyimliride peqetla birla izma we birla tügme bolidu. Balilar we yashlar bolsa, kenzur tonni köprek kiyidu,shuninggha munasip saqal buruti bar kishiler yektek kiyidu. Peqet yektek we kenzurningla yanchuqi bolidu, qalghan kiyimlerge yanchuq sélinmaydu.
Uyghurlarning belwaq baghlash örp aditi arxélogiyilik tarixiy matériyallardimu xatirilen’gen bolup, dangliq toqulma mutexesisi wiwi silwan (1870- 1961Vivi Sylwan) siwén hédin we bérymanlarkiroran xarabiliqidin tépilghan. Shiwétsiyige élip kelgen toqulma buyumlargha asasen, yézip chiqqan «kiroran yung toqulmiliri» namliq kitabida, yung yip, shoyna, boquch digen sözlerni köp qétim tilgha alghan.
Wiwi silwan kirorandin tépilghan momyalarning kiyim kéchekliri üstide toxtilip, eyni waqitta er we ayallar téridin tikilgen, tizigha kélidighan aldi ochuq kiyimlerni kiyip, yung yiptin éshilgen belwaqlar bilen baghliwalidighanliqini , ayallarning tonining erlerge qarighanda kengrek bolighighanliqini bayan qilidu. Yawropada bolsa, bu xil aldi ochuq tonni peqet baliliq ayallarla kiyidighan bolup, chünki bu ularning bala émitishige qolayliq idi.

20637810_1501453189916900_2967105564472663384_n
Shiwitsiyilik arxélog Folke Bergman (1902-1946) qum derya déltisidin tépilghan qewrilerdiki kiyim kécheklerni mundq teswirleydu: aldida ikki péshi bar, aldi ochuq kiyim boyalmghan aq yung yiptin toqulghan bolup, yipning kengliki 2m m ,belwagh qizil renglik yiptin bosh qilip toqulghan bolup, yipning kengliki 4 m m kélidu. Kiyimlerning toqulush sen’itimu uni heyran qaldurghan. U yene kiyimlerning nahayiti siliq toqulishigha we süpitining yuqiriliqigha qarap, töge yaki bashqa haywanlarning yungidin emes, qoy yungidin toqulghinini ispatlap chiqqan shundaqla shu xil qoylarning irqinng kawkaz-paris irqidiki qoylar ikienlikini qiyas qilip, shu tupraqta yashighan kishilerning déhqanchiliq bilen shughullinidighanliqinni, we töge, at, ishek qatarliq haywanlarni baqidighanliqini, derya boyida béliqchiliq qilidighanliqini, we köp qisim kishilerning qomushluqta yaki tüzlenglikte owchiliq qiliidighanliqnimu otturigha qoyghan.Diqqet qilishqa tégishlik yene bir pakit shuki, yungchiliq ularning asasliq soda obékti bolup, ichkiri ölkilerde eyni dewrde téxi undaq téxnika yoq bolghachqa, asasliqi shularni yung toqumichiliq buyumliri bilen teminlep kelgen.
Bash kiyimler
Uyghurlarning bash kiyimliridin tumaq, kula, doppa, posma, telpek qatarliqlar bolup, uyghurlarning yashash muhiti we milliy terkiplirining özgirip turishgha egiship qalpaq, selle, qulaqcha qatarliqlarmu uchraydu.
Mötiwer kishiler hindistan dakisidin béshigha selle yögeydu, yashlar bolsa söser, tülke, körpe we bulghun tériliridin tumaq kiyishidu.
Erlerning tumaqliri kök renglik yipek yaki paxta rextte tikilidu we shekli gümbez shekilde bolidu.
Ayallar kemchet tumaq kiyishni yaqturidu, ularning tumaqliri gümbez shekilde bolup, nisbeten éghir bolidu.Uyghur ayallirining doppilirimu shundaq gümbez shekilde bolup,adette tawar we kimxap dep atilidighan bir xil paxta arilash yipek rextte tikilidu. Kéyinche ular semerqent doppilirinimu yaqturup kiyidighan bolushup, doppilirini altun ilghuch bilen chachqa qisishiwalatti.
Uyghur ayallirining zibu-zinnetke amraqliqi we ehmiyet béridighanliqimu missyonirlarning xatiriside xatirlen’gen bolup, eger uyghur ayalliri birersi yéngi bir xil zibu zinnet taqisa qalghanlirimu derhal shundaq zibu zinnetni izlep tapmighuche köngli aram tapmaydu, bu xil hérismenlik shu derijide küchlük ikenki bezide a’ilide ziddiyet peyda qilip, ajrishshqa élip baridu dep teswirligen.
Uyghur ayalliri qulaqlirigha altun halqa, bashlirigha altun taj, bileklirige altun we kümüsh bileyzük hemde barmaqlirigha qizil we yéshil yaquttin, zumret tashlardin üzük taqashni yaxshi köridu.
Lopnur tewesidin tépilghan qewre toghriliq matiriyallardimu er jesetning bilikide yung yipqa ötküzülgen tash monchaq bileyzük, ayal jesetning bilikide bolsa, renglik yipqa ötküzülgen ushshaq peyler we tashlardin yaslghan bileyzük tépilghan.
Buningdin eyni zamanlardila xelqimizning éstétik qarishigha ige bolup, öz güzelliklirini namayen qilishni we jelpkar bolushni közligenlikini köriwalalaymiz.
Uyghur ayalliri ichide yene chach örüsh örp aditi bolup, kichik qizlar üch tal yaki besh tal örüme örüydu. Bezide ular özlirining chachlirini we qotazning quyruqidin örüme yasap chachlirigha chachliq qilip séliwalidu. Ular besh tal örüme chachni özara chétish üchün qehriwa we kümüshlerdin chétiq yasap chachlirigha taqiwalidu. Bu besh tal chachning tomluqi choqum bilektek bolushi kérek idi, shu chaghdila ularning güzelliki namayen bolidu dep qarilatti. Netijide ular nahayiti éghir bolup ketken chachlirini kötürüshelmey sel keynige dajipmu méngishatti.
Wiwi silwan (Vivi Sylwan) yene shu qum derya wadisidin tépilghan 36-nomurluq qewridiki ayal jesetning bash kiyimliri toghriliq munularni bayan qilidu: bu jeset béshigha ich bashliq we tash bashliqtin ibaret ikki bash kiyim kiygen, ich bashliq saghuchqa mayil yungdin toqulghan bolup, yumilaq shekilde bashqa chapliship turidighan hem qulaqni yépip turidighan bolup, igizliki texminen cm27 kélidu.
Tash bashliqmu nahayiti isil kigiz doppa bolup, toqulishi dégendek siliq bolmisimu lékin ching we mezmut idi. Üstide qizil renglik chuchisi, bulghun térisi we uzun peyler qatarliq zinnetliri baridi.

10801720_1027444463947812_3444860601243297795_n.jpg
Wén’giriyilik arxélog awrél stéyin( Aurel Stein(1862-1943 we swén hédinlarning tetqiqatitigha qarighandimu xoten we chaqiliq rayonlirida mushu xil kigiz toqush téxnikisi mewjüt iken.
Méningche uyghur doppilirining gümbez sheklini élishi kéyinki waqitta qaraxanilar dewrige kelgende islamning qobul qilinishigha’egiship mimarchiliq, ressamliq, neqqashliq sen’etlirige gümbez eqidisi singip kirishi bilen teng, kishilerning turmushigha we éstétik qarishigha biwaste tesir körsütüp tedriji gümbez sheklini alghan bolushi mumkin.Men bu qiyasimni töwendiki yene bir tarixy pakit arqiliq kücheytmekchimen.
Yuqirida bayan qilin’ghan tarixiy pakitlardin yene 500 yil qedimiy bolghan yeni miladining 1-esirliride mewjüt bolghan turpan su béshidin tépilghan qewrige qarighanda, ayal jeset nahayiti keng bolghan qizil, sériq, qongur renglik, toghrisigha yolluq yung kiyim kiygen bolup, béshigha qara renglik, uchluq xuddi qizil muchqa oxshash shekillik bashliq kiygen.Bu xuddi xiristiyanlarning erwahlar bayrimidiki riwayitidiki süpürgige minip kélidighan séhirlik jadugerning béshidiki doppisigha oxshaytti. Én’gilis tilidiki séhir digen menidiki magic digen söz parischidiki pop digen menini bildüridighan magus digen sözdin kélip chiqqan. Séhrigerlerdigende biz adette astronomiiye, astrologiye yeni yultuzlar tetqiqati, tibbiy bilimlerge ige, rohiy dunya bilen alaqe qilalaydighan, we shamal qatarliq tebi’et hadisilirini kontrol qilalaydighan, béshigha igiz doppa kiyiwalidighan kishilerni köz aldimizgha keltürimiz.
Undaqta turpandi tépilghan jesetler bilen parislarning öz ara bir, munasiwiti barmu qandaq? Digen su’al tughulidu.
Ottura asiya we hazirqi Uyghuristan qedimdin tartip bir ériqqa tewe her xil xeliqler olturaqlashqan zémin idi. Türkiy til séstimisidiki milletlerdin sirt yene ulargbha qandash bashqa milletlermu bu zéminda uzaq muddet yashap, büyük türkistanning iqtisadiy, medeniy hayatida muhim rol oynighan.
Tarim oymanliqidin tépilghan yazma we arxilogiylik yadikarliqlirdin qedimki Ariyanlarning bir tarmiqi bolghan toxar we soghdilar yéziqida yézilghan budda, maniy, néstoriyan yadikarliqliri tépilghan. Bulardin qarighanda eyni waqitta bostanliqning jenubi teripde pütünley toxar, yawchi we soghdixeliqlirining tesiri küchlük bolghan. Asta- asta bu xil milletler türkliship , uyghurliship ketken, shuning bilen ularning medeniyitimu uyghur medeniyitining bir terkibiy qismiy bolup qalghan.
Shundaq, tarixiy shara’it we jughrapiyilik muhittin bashqa, milliy terkipning murekkeplikimu uyghur medeniyitining köp menbelek bolushini belgiligen.
Tilshuna s proféssor Victor H.Mair. Ning tetqiqatigha asaslan’ghanda gensu bilen ottura asiyaning chégrisidiki dunxuang digen sözmu qedimqi ariyan tilidin kélip chiqqanken. Xenzu tilidiki «dun» xéti «ot» terkibini öz ichige alidiken. Bu qedimqi ejdatlirimizning otni xewer yetküzüsh üchün qollinishidek aditidin kélip chiqqanliqini delilligen.
Yuqiriqi pakitlargha asasen turpandin tépilghan jesetning béshidiki konus shekillik doppining soghdi dinining tesiridin kélip chiqqanliqigha höküm qilishqa bolidu.
Ayaq kiyimliri
Uyghur ayaq kiyimliri ichide ötük, kalach, mese, sapma kesh qatarliqlar bolup, ular qoy, öchke, yaki kala tériliride tikilidu.
Erlerning ayaq kiyimliri erenche dep atilidu, ayallarning ayaq kiyimliri zipane dep atilidu, bu belki ayalllarning nazakitini ipadileydighan teswiriy söz “ziba“ digendin kélip chiqqan bolushi mümkin. Balilarning ayaq kiyimliri bolsa bachkine dep atilidu.
“mozdozluq risalisi“ de bayan qilinishiche, mozdozlar özliiri ishlitidighan xurumlarni töwendikidek atap kelgen: qirim (öchke térisi), buze (ashlan’ghan öchke térisi), kön (xurumning omumiy atilishi), sayra (qasraq tére), bisho (bir xil ayaqning ichige élinidighan xurum), chighirin (inek térisi), ufuki (bir xil alahide xurum), bulyari (qizil qongur renglik xurum), bu risalide yene bir ayaqning pütüp chiqish jeryani mundaq bayan qilin’ghan:
Mozduz mese tikken chaqitta rextni endizning töpiside qoyup tikidu, yingnini saqdoz dep atilidighan bigizchining yardimide sanchip turup, yipni tartidu. Andin gülching dep atilidighan renglik xurumni tikidu, andin bésho dep atilidighan r ext bilen ichi teripige ester qilip, belchide esterning igiz pes yerlirini tüzleydu. Andin qélipke tartip,chem késip mixlap, chemdoz dep atilidighan deresh (bigiz) bilen tilip pashnisigha yetkende, pashnidoz dep etilidighan yene bir xil bigiz bilen tikidu. Rextni tikidighan waqitta dezgir dep atilidighan tasma bilen tartip qoyidu, andin ayaqning qonchigha sang (bir xil yaghach) chéchip, muadérdon deydighan yaghach eswap bilen siliqlap, uni yene palpushtek bilen pedazlap teyyar qilidu.
Ayaq kiyimler toghrisida tarixiy matiriyallardimu ejdatlirimizning eqil parasetlik ikenliki namayen qilin’ghan bolup, yene shu qum derya wadisidin tépilghan qewriler toghrisidiki tetqiqatlargha murajet qilidighan bolsaq, qewridiki er we ayallarning ayaqliri kala térisidin chem qoyulup, métal yingne ishlitip ustiliq tikilgenliki bayan qilinidu. Erenche ayaq kiyimining ong we sol payliri oxshash qilip tikilgen, ayalchisining ong we sol payliri perqliq idi. Ayaqlarning ichige qoy térisidin ester sélin’ghan.
Rextlerning ishlepchiqirilishi heqqide

10371981_1107997842546808_4735012037432864778_n
Ejdatlirimiz türlük nepis, julaliq, sipta rextlerni ishlepchiqarghan bolup, bapkarliq, sergezchilik we boyaqchiliq téxnikisi yüksek rawajlan’ghan. Ayrim ayrim halda “bapkarchi, sergezchi we boyaqchiining bayani“ gha qaraydighan bolsaq, bir qisim hazir özimiz yoqutup qoyghan shundaqla bashqa milletlerning ölge élishigha ilham bolup kelgen bir qisim téxnikilarni bayqaymiz.
Rext toqush mashinisi tegwa dep atilidu. Qomushtili yiplarni qatar tizip, her qomushning yipining uchini bir taldin élip kanare digen ushshaq qozuqlarni qatar sanchip yiplarning uchini tajlap (ongshap), qozuqlargha ilip bolghanda yoghan bir kallek yip qilip uni patlap tartidu we un bilen patlaydu. Münggüzdin yasalüan bu nerse moka dep atilidu. Yipni qoyidighan bir neyche bar, bu deftin dep atilidu. Yene bir yip rextni basidighan neyche pika dep atildu. Teyyar bolghan xamni yögydighan yaghach türge dep atilidu. Yipni kérip béridighan yene bir xil eswap tiy dep atilidu, deftini kötirip turidighan jayi göle dep atilidu. Yipning qétini ajritip béridighan üch parche yaghach oynaghuch dep atilidu.
Andin rextler sergezchige apirip bérilidu. Ularning ishlitidighan eswabi kup we jamdur. Xamni yene rextni zemchige chilap alghandin kéyin kaltekte xamni yögep chiqip xamning süyini chiqirish üchün lazim qilidu. Ular tamgha bésip aq bilen qizil rengni, kök bilen aq taki yéshil bilen aq renglerni hasil qilidu. Ular bu xil téxnika bilen shahtawa, chekmen lerni bésip chiqiridu. Ular sergezchilikke zemche, buzghun (piste yaghichi), urédan (robiye boyiqi), beqem (braziliye yaghichi), sap kislata we surme qatarliq xemiyiwiy, méniral we tebi’iy eshyalarni qollan’ghan.
Axirida boyaqchilar ishlitidighan eswaplar sergezchiler ishlitidighan eswaplargha asasen oxshaydighan bolup kup, jam, lékchap we shikechap qatarliqlar bar. Lékin boyaqichlar bir xil alahide tum sösün rengni ishlitidu, sergezchiler bolsa yéshil, qizil, zembeqiy (gül samsaq rengigi), kök, sériq, qara, shaptul reng , qongur rep qatarliq köp xil renglerni ishlitidu.

181087_430415460384003_1522854574_n
Wiwi silwan kiroran xarabilridiki toqulma buyumlar toghrisida yazghan kitabida yene kiroran toqumichiliq usulining nahayiti özgiche bolup, bu xil téxnika eyni waqitta junggoda tang dewridin burun qollinilmighanliqi, bu xil téxnikining melum xil wastiler bilen ottura asiyadin ottura déngizning sherqidiki döletlerge kelgenlikii ikki rayonda qollanghan ussullarning shu zamanda qollan’ghan téxnikilar bilen öz-ara ortaqliq barliqini qiyas qilghan. Boyaqchiliq téxnikisidimu tuz, kislata we ösümlükler, tupraqtin élin’ghan bezi maddilarni qollan’ghanliqini ispatlighan.7
Démek alahide tarixiy shara’it, jughrapiyilik muhit we milliy terkip qatarliq shertler uyghur medeniyitining köp menbelek bolushini belgiligen. Bu xil köp menbelek xaraktér diniy étiqad, exlaqiy chüshenche, til yéziq, edebiyat sen’et, örp adet, turmush usuli qatarliq jehetlerde roshen ipadilen’gen. Jümlidin kiyim kéchek medeniyitimizmu ichki tashqi jehette keng qobul qilish, özlüksiz yéngiliq yaritishtin ibaret xususiyetke ige bolup kelmekte.
Axirida, men shiwétsiyide saqlan’ghan yurtimiz toghriliq tarixiy, medeniy miraslarning uyghur medeniyitini, tarixini tetqiq qilghuchi, izden’güchi we qiziqquchilargha bu xil matériyallarni ulargha yetküzüsh pursitige ige bolghinimdin özümni cheksiz bextlik his qilidighanliqimni bildürimen.

Shiwitsiyidki Uyghurgha Ayit Asare-etiqilerdin Medeniyitimizge Bir Nezer

Jawabsiz Qalghan Téléfon

Tengritagh Akademiyesi

Aptori: Eziz Eysa Elkün

22552716_360804274342270_2737976945477160899_n

Quyash parlighan seherde bük- baraqsanliq derexler arisidiki qushlarning wichirlap sayrashliri kishige bügünki bu bir künningmu biz arqimizda aldirash qaldurup ketken herqandaq bir kündin qélishmaydighan, qimmetlik hayat öz menisini kamaletke yétip ipadileydighan, güzellikke we ehmiyetlik demlerge tolidighan yene bir yap yéngi bir künning bashliniwatqanlighidin köngullerni mestxush qilatti.
Men ushbu minutlarda shundaq bir rohluq keypiyatta idimki kichik qizimni qolidin yétilep, uninggha dunya heqqide qiziq we güzel hékayilerni éytip bergech, uni aldirash mektepke élip kétiwatattim. Piyadiler yoli xélila tar bolghachqa adette uch adem teng yandiship mangalmaytti. Eger aldimizda birer adem astaraq kétip barghan bolsa, u ademning aldigha ötüp yolingizni tizrek dawamlashturushingiz üchün «merhemet, kechürüng, manga yol bergen bolsingiz!» digendek tekellup geplerni qilip yol sorishimiz kérek idi.
Teliyimizge bizning aldimizda bowaq harwisi ittirip, méning qizim bilen teng yashtiki bir kichik qizni bille élip kétip barghan bir yash ayal uchurdi. Bu ayalni men bir qanche yillardin buyan tonuyttim. Bu ayal a’ilisi bilen méning qizim ikkinchi sinipta oquwatqanda bizning mehellige fransiyening nis (Nice) shehridin köchüp kelgen idi. Bu ayalning qizi bilen méning qizim shuningdin buyan bir sinipta oqup kéliwatatti. Bu ayalning ismi lusié (Lucie) bolup, milliti fransuz idi. Biz adette uchriship qalsaq tekellupluq salam – sa’etlirimizni ayashmayttuq.
Men lusié xanimgha arqisidin yitishiwalghandin kéyin, uning yanfonida widé’o téléfon arqiliq bir yashan’ghan sériq chachliq ayal bilen qizghin paranglishiwatqinini kördum- de uninggha dexli qilmasliq üchün gep- söz qilmay yénidin ötüp kétey dep oylidim yu emma mundaq qilsam men yaxshi tonuydighan bir kishige etigendila qilghan edepsizlikim bolup qélishidin ensiridim we uninggha pesrek awazda « – xeyrlik seher lusié! » dédim. U mu manga jawaben tebessum bilen eynen sözni tekrarlidi we qoshumche qilip “-kechürüng, men apam bilen widé’o téléfon arqiliq paranglishiwatattim.» dédi bir xil özurluk qiyapette.
« -kérek yoq lusié, siz néme dégen bexitlik he, siz xalighan waqtingizda widé’o téléfon arqiliq ata- aningiz bilen sözlisheleysiz, yene siz xalighanda ata- aningizni yoqlap baralaysiz… sizning öyingizge bérishingizgha wizimu ketmeydu….» dédim we yene bir nimilerni démekchi boldum yu – lusié xénimge kulumsirigech yandiship uning aldigha ötüp qizim bilen yolimizni dawam qiliwerduq. Emma men lusié ning aldigha ötüp 100 métirche mangghandin kéyin kesme yolda yoldin ötüsh üchün qizil chiraghning yéshil chiraghqa almishishini kütüp turup qaldim. Shu esnada hayal bolmayla lusié arqimizdin kélip bizge yétishiwaldi we mendin ejeblinish ichide soridi:
« -kechürüng, sizning manga héli néme déginimiz ésimde, emma u chaghda men téléfonda apam bilen sözlishiwatqan bolghachqa sizge waqtida jawap qayturalmidim.» dédi.
U gépini tügitip turushigha biz kütüwatqan chiragh yéshilgha almashti. Biz hemmimiz aldirash ikki yénimizgha qarighach balilirimizning qollirini mehkem tutup yoldin öttuq. Lusié yene sözni dawamlashturdi.
« – eger men xata anglimighan bolsam sizning manga ‘siz néme dégen bexitlik, ata- aningiz bilen téléfonda körusheleydikensiz’ déginingizni chüshinelmidim. Bu sizning néme déginingiz? Siz ata- aningiz bilen téléfonda körüshüp sözlishelmemsiz? Sizning ata – aningiz yashaydighan uyghur dölitige widé’o téléfoni qilsingiz bek qimmet toxtamdu ye? …. » dégendek bir talay so’allarni yaghduruwetti.
Méning keypim sel jiddiyleshkendek idi. Shundaqtimu erkinlikning mamuq böshükide toghulghan we chong bolghan, sherqning «sotsiyalizm», «kommunizm», «milliy bölgünchilik» dégendek siyasiy sepsetelirini anche yaxshi chüshünüp ketmeydighan bu yawrupaliq ésil- zade xénimgha emdi özümning néme üchün ata- anam bilen téléfonda körushelmeydighanliqimni sewrchanliq bilen chüshendurushum zörür idi.
«- yaq, lusié, ish siz éytqandek undaq addiy emes, men adette téléfon qilsam téléfon heqqi sizning fransiyige qilghan téléfon heqqingizdinmu erzan toxtaydu. Men hazir ata anam bilen téléfonda sözleshmigili bir qanche ay boldi. Uruq -tuqqanlirimgha téléfon qilmighili bir qanche yillar boldi. Hetta wetinimdiki balamghimu hazir téléfon qilalmaymen … tuqqanlirimgha téléfon qilsam jawap bermeydu. Ata – anamgha téléfon qilsam, méning özlirige téléfon qilmasliqimni éytti chünki saqchilar kélip ularning mendin kelgen téléfon’gha jawap bermeslikini, eger jawap bérip téléfonda men bilen sözleshse jazalinidighanliqi heqqide tehdit séliptu. Men mundaq désem bügünki DNA dunyasida mushundaqmu ish barmu dep méning gépimge ishenmeslikingiz mumkin emma men sizge dunyada teripidin untuluwatqan, yardemchisiz qéliwatqan bir mezlum xelqining bügünki künde béshidin ötküzüwatqan kürminglighan elemlirining peqet özüm bilgen birnila éytishqa qadir boluwatimen … bolupmu méning dölitim 1949- yili mustemlikige mehkum bolghandin kéyin hazirghiche mustemlike siyasiti bilen bashquruwatqan, men toghulghan eshu dölette insanliqning qedri qimmet bahasi hemmidin erzan. Démekchi bolghinim u yerde qanun ademni emes, adem qanunni bashquridu. Dunyada nopusi eng köp bu dölet puqralirining hemmisi quldek yashaydu … shunga hökümet we saqchilar xalighiniche yanchuqidin qanun chiqirip kishilerning eng eqelliy bolghan téléfonda öz perzentliri bilen sözlishish hoquqidin tartip, néme kiyish, néme yiyishgiche, hetta qandaq tilda sözlishishgiche bolghan bir ademde tughulishidinla teb’iy bar bolidighan hoquqining birinimu qoymay tartiwalghan. Mana bu dölet téxi birleshken döletler teshkilatidiki besh döletning biri hésablinidu. U dölet özining insanliqqa qarshi sadir qiliwatqan jinayetliridin hazir nomus tuyghusini hés qilmaydu, emma tarix hamini ulardin jawab alidu. Kishini bek epsuslanduridighini shuki dunya, bolupmu gherbtiki démokratik döletler özining iqtisadiy menpe’etini aldinqi orun’gha qoyup, hazir hemmige köz yumup, mushundaq insanliqqa qarshi bir dölet bilen shériklik munasiwitide boluwatidu. Dunyadiki bir qisim döletlerning pul üchün özlirining insaniy qimmet, exlaq we pezilitini sétiwétishi kishini tolimu chöchütidu. Sizge men burun éytqan, méning millitim uyghur, siz yaxshi bilidighan tibetlerge qoshna we teqdirimizmu ulargha oxshap qalidu. Men eshu uyghur dégen milletning pushtidin bolghanmen ….»
Lusié xanim gépimni diqqet bilen anglap kétiwatatti. Men sözümni mushu yerde toxtitishimgha ulapla u gep bashlidi.
« – sizning éytqanliringizgha zadila ishen’güm kelmeywatidu…. Bügünki dunyada mushundaq ish barmu? U yerdiki saqchilar ademlerning téléfonda kim bilen sözlishidin tartip bashquramdu? Men heyranmen. Men uyghurlarni uniwérsitétta oquwatqan waqtimda tibetler arqiliq bilgen idim. Shu chaghda silerge köp hésdashliq bildurgentim. Bügünki künde bir dölet bir milletni bu qedermu xorlighan barmu? Siler musulman bolghachqa xitay hökümiti özining musulman puqraliridin qorqup mushundaq qiliwatamdu? Emma bir insanning diniy étiqadi bilen téléfonda sözlishishning néme munasiwiti bolsun. Eger bu ish rast bolsa bu men hazirghiche anglighan bir dölet hakimiyitining öz puqralirigha yürgüzgen eng uchigha chiqqan radikal siyaset désem hergizmu ashuruwetkenlik bolmighudek. »
Lusié xanim gépini toxtatqan waqitta biz alliburun mektepning derwazisigha kélip qalghan iduq.
« – bolidu, wetiningizde boluwatqan bu köngülsiz ishlardin méni xewer qilghiningizdin memnun boldum. Siz eger xalisingiz biz yene bashqa bir küni bu heqte paranglisharmiz. Rasit, méning bir muxbir dostum bar, u asiyaning siyasitige qiziqidu, eger xalisingiz sizni uning bilen tonushturay. Insanliq hoquqidin mehrum yashawatqan uyghurlar üchün az bolsimu qolumdin kelginini qilalisam bu méning sherpimdur. Rehmet sizge! küningiznng xeyirlik bolishini tileymen!» dédi aldirash bowaq harwisini ittirip mektep derwazisidin kirgech. Menmu tekellup sözlerni qilip lusié xanim bilen xoshlashtim. Qizimni sinipi aldida kütüp turghan mes’ul oqutquchigha tapshurup arqamgha qayttim.
Méning ikki putum ikki qizimni yeslidin tartip taki 6- sinipni püttürgiche künde bir yaki ikki qétim qatraydighan, shu qeder konirap ketkendek bilinidighan bu piyadiler yolida xuddi juwazgha kön’gen kalidek méni érenlik bilen kötürüp élip mangmaqta idi emma eqil-idrikim bolsa ikki ay ilgiri apam bilen eng axirqi qétim téléfonda sözleshken eslimilerge baghlinip halsirayti, wujudumni qandaqtur söz bilen ipadiligusiz bir xil achchiq hesiret, iztirapliq azablar toxtimay köyduretti.
« -héllo ! essalamu eleykum! qandaq ehwalingiz apa, salamet turwatamsiler? Atamning ehwali qandaq? Bügün ornidin turalidimu? Mehelle ichi ténch- aman ….. »
Hayatida nurghun issiq- soghuq kechmishlerni béshidin ötküzgen, turmushning halawitidin köre azab-oqubetlirini köprek tartqan, özining bu dunyaliq birdin bir yalghuz perzentidin ayrilip, bala otida ming ölüp, ming tirilip, bügün’ge qeder alahezel 20 yilni sebir qilish bilen yashap, ete kélidighan künning yaxshi bir kün bolidighanliqigha ümid bilen telmürüp ötküzgen bu japakesh anining yigha arlash boghuq awazi téléfonda üzülüp – üzülüp ekis sadalar ichide boghuq angliniwatatti.
« – balam, biz yaxshi turduq … atingizdin ensirimeng. Atingiz yéqinqi künlerdin buyan siritqa méngip chiqalmas bolup qaldi … men dorisini waqtida ichkuziwatimen …. Jénim balam, désem tilim köyidu, démisem esli köyidu … manga bu gepni sizge déyish tashtinmu éghir kéliwatidu … jénim balam, siz mundin kéyin bizge bir mezgil téléfon qilmighan bolsingiz … siz her qétim téléfon qilghanda saqchilar shu waqittila öyge kélip ‘baliliri bilen sözlimisile, bolmisa aqiwiti yaxshi bolmaydu, yuqiridin bizge shundaq buyruq bar…’ dewatidu. Hazirgha qeder ikki yil bolup ashti, her heptining axirida siz téléfon qilghandin kéyinla mehellidiki saqchilargha ularning telipi boyiche sizning téléfon qilghanliqingizni téléfon qilip melum qilip kéliwatattim …. Bumu emdi ulargha yetmigen oxshaydu… jénim balam, men emdi qana’et qilip qaldim, her yer bolsa xudaning yéri, men sizdin ming mertiwe razi…. Siz baliliringiz bilen xatirjem, bexitlik yashisingiz men xatirjem bolimen … sizni allahqa tapshurdum jénim balam … »
Apamning yigha arlash gépi téléfonning üzülgendin kéyinki du..du … dut signali ichide ghayib boldi. Bu del 2017- yili roza héyitidin bir hepte burunqi shenbe küni idi.
Shu qétimqi téléfonda sözlishishimizdin kéyinki bir heptini perishanliq we teshwishler ichide ming teste ötküzdüm. Bügünmu oxshash yene shu shenbe küni idi. Awal ata-anamning oy téléfon’gha téléfon qildim, jawap yoq. Kéyin apamning yanfonigha téléfon qildim. Uningdin bir haza changchil muzikisi chiqqandin kéyin “du … du … dut “ signali bilen téléfon üzüldi. Apam éniqki na’ilajliqta méning téléfonni jawabsiz qaldurghan idi … .
Men bu éti ulugh sheher london’gha kelginimde 30 yashning qarisini alghan, qelbimge ulughwar aramanlarni pükken, dunya we hayatning séhrlirige ottek qizghinliq bilen telpünidighan, asarettiki ézilgen xelqimge hetta pütün dunyadiki zulum ichide azab chékiwatqan xelqlerge adalet tépishtek ulughwar ghayilerni özümge nishan qilghan bir jenggiwar pidayi emesmidim? Ejiba bügünki kün’ge kelgende men néme boldum? Men xelqimge néme qilip bérelidim? Xelqimning insandek yashash hoquqini qoghdash, öz tupriqida adalet, heqqaniyetke érishishige emes, belki insanliqning eng addiy hoqoqliridin hésablinidighan özümning yashan’ghanda baqquchisi yoq yalghuz qalghan ata- anam bilen ayda bir qétim bolsimu téléfonda ularning hayat yaki ölgenlikini bilish hoqoqidinmu mehrum bolup qéliwatimen’ghu?
Éniqki bügün yürikimge pighan payxan salghan idi. Men mushundaq azablan’ghan, rohsizlan’ghan waqtimda eger özümni tutuwalalmisam qelbim qétida eslidinla oxchup turidighan isyankar rohim bu qétim wujudumdin partlap chiqip kétidighandekla qilatti….oy pikrim men turuwatqan makandin shu qeder uzaqliship ketkechkimu özümning öyge qandaq kélip qalghanliqinimu sézelmey qaptimen. Aldimdiki hayat ri’alliqigha boysunushum, perishanliqini eqilge, eqilni heriketke, heriketni emeliyetke aylandurushum muqerrer shert idi chünki men emdi qanliri hemishe qizip turidighan, qaynaq héssiyat boyiche ish köridighan tentek bir yash emes idim.
Kechte bir künlük ishni tügitip, harghin öyge qaytip keldim. Ishikni échip tapsidin atlap öy ichige kirishimge ottura mektepke oquydighan chong qizim aldimgha yügürüp kélip méni quchaqlighandin kéyin «-dada, dada, sizge éytidighan bir xosh xewer bar … » diginiche én’glizche wichirlap sözleshke bashlidi.
«- dada, bügün mu’ellim bizge jughrapiye derside hemmimizning özimizni tonushturup, ata-animizning qeyerdin en’gliyige kelgenlikini we shu döletning jughrapiyisi heqqide bilidighanlirimizni éytip bérishimizni orunlashturghan idi. Men shuning bilen ‘eger men méning dadam sherqiy türkistandin kelgen désem mu’ellim hetta siniptiki sawaqdashlirim bu döletni bilmise, men sawaqdashlirimning aldida mesxirige qalarmenmu‘ dep ensirep kettim. Kéyin manga tonushturush nöwiti kelgende ‘méning dadam uyghur, sherqiy türkistandin … u dölet hazir musteqil emes… u yerning hawa kilimati qurghaq ….‘ dep chushendursem, teliyimge bizning mu’ellim özining uyghurlarni we ularning döliti sherqiy türkistanni yaxshi bilidighanliqini éytti. Bu gepni anglap men bek xosh bolup kettim…. Sawaqdashlirimmu emdi méning dadamning qaysi dölettin kelgenlikini bilidighan boldi … » dep hayajan bilen toxtimay sözleytti.
« – méning söyümlük, eqilliq qizim, siz toghra jawab béripsiz. Sherqiy türkistan dadingizning hem sizning mustemlikide qalghan wetinidur ! u döletni hich bir zaman untumang, dadingiz shu dölet bilen sizning dadingiz bolup yashaydu! » dédim men qizimning péshanisige söyüp turup.
4- awghust, 2017- yili londonda yézildi.

Bal, Zencefil, Limon Karışımı

Tengritagh Akademiyesi

Bal, Zencefil, Limon Karışımı

Zencefil, Bal ve Limon ile hazırlanan Doğal Kış Kürü ile kışı hasta olmadan geçirin.

Bilgi Doktoru – Bu karışım evde kolaylıkla bulabileceğiniz malzemelerle hazırlanmasının yanı sıra özellikle soğuk kış aylarında doğal bir takviye ve hastalıklara karşı koruyucu olmasıyla kış kürüoldukça faydalı bir karışımdır.

Zencefil Bal Limon Çayının Faydaları – Neye iyi gelir?

Bu kürü kış ayları yaklaşırken hastalıkların salgın olduğu bu zamanlarda tüketmeye başlarsanız soğuk algınlığı olma riskiniz azalır.

Öksürük tedavisinde kullanılır.

Mide üşütmelerinde, bulantılılarda tedavi edici etkisi vardır.

Gribe karşı mucizevi bir koruma sağlar.

Vücut direncinizi artırır.

Virüsleri etkisiz kılar.

Kış Kürü Yapılışı için gerekli Malzemeleri:

1 adet limon ( Dilimlenmiş)

1 adet orta boy kavanoz

1 kavanozun yarısına kadar taze zencefil

Yettiği kadar bal

Kış Kürü Nasıl Yapılır – Hazırlanışı:

Öncelikle zencefilin kabuklarını soyun ve ince bir şekilde (jülyen) dilimleyin. Dilimlediğiniz zencefilleri kavanoza yerleştirin ve dilimlenmiş limonları da ekleyin. Üzerine Balı da ilave edin. Kavanozun kapağını sıkıca kapatın ve kış kürünüzü buzdolabına kaldırın.

Kış kürünü kullanacağımız sırada 1 çay bardağının içerisine 1 dilim limon, hazırladığınız zencefil karışımından 1 yada 2 yemek kaşığı ekleyin ve üzerine sıcak su ilave edip karıştırın.

Zencefil Limon Bal karışımını sıcak olarak tüketebileceğiniz gibi soğuk su veya soda ilave ederek de tüketebilirsiniz.

Hazırladığınız bu karışım buzdolabında 2-3 ay bekleyebilir.

Afiyet ve şifa olması dileklerimle. Yapanların, faydasını görenlerin mutlaka yorumlarını bekliyorum.

Bilgi Doktoru Gönüllüsü – Ayşegül G.

President Nazarbayev OKs switchover to Latin-based Kazakh script

Tengritagh Akademiyesi

27 October 2017 08:40  2502

ASTANA. KAZINFORM The President of Kazakhstan, Nursultan Nazarbayev, has signed Decree „On Transition of the Kazakh Alphabet from the Cyrillic to the Latin-Based Script“, Kazinform cites the Akorda press service.

On the transition of the Kazakh alphabet from the Cyrillic to the Latin-based script

To ensure the transition of the Kazakh alphabet from the Cyrillic to the Latin-based script, I hereby resolve:

1. To approve the attached alphabet of the Kazakh language, based on the Latin script.

2. The Government of the Republic of Kazakhstan shall establish the National Commission for the transition of the Kazakh alphabet to the Latin-based script;

ensure a gradual transition of the Kazakh alphabet to the Latin-based script until 2025;

take other measures, including organizational and legislative ones, for the implementation of this Decree.

3. To entrust the Executive Office of the President of the Republic of Kazakhstan with the enforcement of this Decree.

4. This Decree shall enter into force on the day it is published.

The President of the Republic of Kazakhstan
Nursultan Nazarbayev

Astana, Akorda, 26th October 2017

No. 569

See Annex to the Decree here.

Keywords: President of Kazakhstan , Latinized Kazakh script,

Sumerlar Uyghurlarinda Ecdadidir: Sumer uygarlığının kökenleri geleneksel Türk yurtlarına işaret ediyor.

Tengritagh Akademiyesi

Sumer Matematiği kitabının yazarı Okur: Sumer uygarlığının kökenleri geleneksel Türk yurtlarına işaret ediyor.

Sumer Matematiği kitabının yazarı Okur: Sumer uygarlığının kökenleri geleneksel Türk yurtlarına işaret ediyor.
İTÜ mezunu Makine Yüksek Mühendisi olan İbrahim Okur geniş yelpazeye yayılan konulardan oluşan kitaplarıyla oldukça üretken bir araştırmacı yazar. Aynı zamanda Türkiye’de Cumhuriyet devrimleri sonrasında ihmal edilen Sumeroloji konusunda ise Sumer matematiğine konu alan neredeyse tek Türkçe kitabın yazarı. Sumerolog Muazzez İlmiye Çığ ile de yakın dostluğu bulunan İbrahim Okur ile Sumerlilerin matematiğe kazandırdıklarını ve Sumerlilerin Türk kökenleri üzerine konuştuk.

Röportaj: Reha BAŞOĞUL

Türk okurlar, genelde Sumerlileri Samuel Noah Kramer’in “Tarih Sumer’de Başlar” kitabı ve sumerolog Muazzez İlmiye Çığ’ın “Kur’an İncil ve Tevrat’ın Sumer’deki Kökeni”,” “Uygarlığın Kökeni Sumerliler,” “Atatürk ve Sumerliler”, “Sumerli Ludingirra”,” İnanna’nın Aşkı” gibi kitaplarıyla tanıyor.

Diğer yandan Cumhuriyet aydınlanmasında Atatürk’ün Sumerlilere olan ilgisi ve bu dönemde Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi çalışmalarıyla Sumer-Türkçe dil kök bağlantılarıyla ilgili araştırmalar konunun ilgilileri gözünde hala tazeliğini koruyor. Ancak Atatürk’ün ölümünden sonra Türkiye’de devlet nezdinde şu an tüm dünyanın yoğun ilgi gösterdiği Sumer medeniyetlerine ne yazık ki gereken ilgi gösterilmedi.

Oysa medeniyet ve din kökeni araştırmalarına kadar Sumerlilere sahip çıkmak aslında günümüzde küresel politikaların ve fonların içerisinde dahi yer buluyor. İTÜ mezunu Makine Yüksek Mühendisi İbrahim Okur ise birçok alanda yazdığı kitaplardan birini Türkiye’de büyük eksikliği hissedilen Sumer matematiğine ayırmış. Büyük bir medeniyet birikimine sahip Sumerlilerin astronomi, edebiyat dil bilim, bitki bilim, coğrafya gibi alanlar dışında ileri düzey matematik kullanması İbrahim Okur’un “Sumer Matematiği ve Sayıların Gizemi” kitabında ayrıntılarıyla, özel grafiklerle ve tablet fotoğraflarıyla inceleniyor. Kendisiyle gelişmiş Sumer medeniyetini, matematiğini ve bunun günümüze yansımalarıyla ilgili konuştuk.

ibrahim-okur-kitaplari

RB: Sumerolog değilsiniz ancak belki de Sumerlilerin kullandığı matematik kurallarına yer veren en kapsamlı Türkçe kitabı hazırladınız. Bu merakınız nasıl başladı, Sumerolog olmamanız bir engel yarattı mı?
İO: 1979 yılında, Kerkük’te, son günlerde adından çok söz edilen Havice kasabası taraflarında bir sulama projesi üstlenmiş olan bir Türk şirketinde çalışmak üzere Irak’a gittim. Şirketimizin iş gereği ihtiyaç duyduğu makinalar Irak’ın öbür ucundaki Basra limanından çekilecekti. Bu amaçla, bu görevi üstlenmiş meslektaşımla birlikte Basra’ya gittim. Yol üzerinde Ur, Uruk gibi Sumer tarihinin önemli ören yerlerini gördüm. Daha sonra Babil müzesine gittim. Kapıdan girer girmez, Tales geometrisini hatırlatan bir tabletle karşılaştım. Yakından incelediğimde bunun Tales’ten en az 1500 yıl önce yaşamış Sumerli matematikçiler tarafından hazırlanmış bir geometri tableti olduğunu anladım.

Teknik Üniversite’de okurken, en az 10-12 kadar ileri matematik dersi almış bir mühendis olarak epey şaşırdım. Çünkü eğitim sistemimiz uygarlık adına meydana gelen adeta her türlü başarıyı Yunanlıya mal eden bir program üzerine oturtulmuştu. Kimse bize Sumer çağında matematiğin bu kadar derin olduğunu anlatmamıştı. Bana ‘bizi kafeslemişler‘ duygusu geldi, içine Helen-Hıristiyan uygarlığı ideolojisi emdirilmiş bir eğitime tabi tutmuşlar, diye düşündüm ve en iyi bildiğim iş olduğunu düşündüğüm matematiğin, bu kez de tarihine merak sardım. Uzun yıllar ne buldumsa okudum ve arşivledim. Siyah-beyaz fotoğraflarla bir kitap hazırladım. Ama fotokopiyle elde ettiğim resimler yayınlamak için bana cesaret vermiyordu. Bunlardan kimse bir şey anlamaz diye düşünüyordum. Yıllar sonra, malum, internet icat oldu. Ben de internet üzerinde dünya müzelerini gezerek Sumer uygarlığı araştırmasını yeni baştan ele aldım. İnternet sayesinde bol bol renkli görsel malzeme bulunca bulgularımı SUMER MATEMATİĞİ ve SAYILARIN GİZEMİ adını verdiğim kitabımda topladım.
Sumerce okuyamamam bana herhangi bir engel çıkarmazdı. Çünkü dli evrensel olan matematikle ilgileniyordum. Kitapta yer verdiğim şekiller incelenirse ne demek istediğim daha güzel anlaşılabilir. Türkçede yayınlanmış her türlü Sumerce sözlük ve bilimsel kitap kütüphanemde mevcut. Eh, bir de arkamda başlı başına kütüphane Muazzez İlmiye Çığ hocam var.

ibrahim-okur-sozcu-roportaj

Söz konusu sözlüklerden anladığıma göre, konu henüz yeteri kadar pişmemiş. Üzerinde daha çok çalışmak gerekiyor. Ne var ki, Türk üniversiteleri bu alanda araştırma yapmıyor. Ülkemizde Batı dillerinden tercüme yaparak ders anlatılan ve diploma dağıtan bir akademik ortam var. Oysa Büyük Atatürk’ün bu konuda kesin direktifi var: “İlim, tercüme ile değil, tetkikle olur”, diyor. Ama biz her alanda olduğu gibi böylesine temel bir konuda da büyük sözü pek dinlememişiz. İşin kolayına kaçmışız.

Düşünün. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nden sadece birkaç kilometre ötede İstanbul Arkeoloji Müzesi var. Orada yetmiş binden fazla tablet depolanmış durumda. British Muzeum’dan sonra ikinci büyük arşiv. Ama biz Sumerceyi Amerika’dan tercüme edilen kitaplardan anlatıyoruz. Oysa bugün bütün dünya kabul ediyor ki, Sumer dil kurallarına en yakın dil Türkçe. Türkmenistan’da ve Azerbaycan’da bu konu üzerinde çalışan iki Sumerolog biliyorum. Birinin kitabını okudum, diğerinin hem kitabını inceledim hem de yakından tanıdım ve kendisi ile uzun uzun sohbetler yapma fırsatım oldu. Söz konusu Azerbaycanlı Sumerolog’un adı Prof. Atakişi Celiloğlu Kasım’dır. Nahcıvan’da yaşıyor. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı başkanı merhum Prof. Dr. Turan Yazgan hocamızın ve İstek Vakfı’nda Sayın Bedrettin Dalan’ın verdiği destekle “Sumerce Kesin Olarak Türk Dilidir”, adını verdiği bir kitap yayınladı. Bu arada Sayın Nafiz Aydın’ın Türk Dil Kurumu tarafından yayınlanmış olan Sumerce sözlüğünü ve Sumerce Dilbilgisi kitabını da anmadan geçmemeliyim.

Sayın Muazzez İlmiye Çığ hanımefendi Sumerolojinin duayeni. Onunla sık sık görüşüyorum. Kendisi Belucistan’dan bir araştırmacıyla daha temas halinde. Fakat onun çalışmalarını inceleme fırsatım olmadı. Kısa yazışmalardan başka bir makale gelmedi henüz sanırım.
Bizde Sumeroloji alanında en önemli eseri veren Sayın Prof. Dr. Osman NedimTuna’dır. Sumer ve Türk Dillerinin Tarihi İlgisi ile Türk Dili’nin Yaşı Meselesi adıyla Türk Dil Kurumu tarafından yayınlanan teziyle dünyanın belli başlı Sumerologlarına Türkçe ile Sumerce arasındaki yakınlığı 1973 yılında kabul ettirmiştir. Ancak bu tarihten sonra esaslı bir çalışma yapılmadığını, konunun üzerine gidilmediğini görüyoruz.

İLGİLİ HABERİlk Güneş Dil Sözlüğü yazarlarından Arslanoğlu: Güneş-Dil Teorisi özünde doğru bir kuram

RB: Kitabınızın önsözünde, Batı’nın ideolojik olarak soyut düşünceyi Yunanlılara dayandırarak hep onu yüceltme gayretinde olduğunu belirtiyorsunuz ve bölgemizdeki etnik toplulukları Hint-Avrupalı veya İndo-Germen yapmaya çalışan bölücü bir politika izlendiğini söylüyorsunuz. Bunun Sumerlilerle ve Türkiye’nin içinde bulunduğu jeopolitik konum ile bağlantısı nedir?
İO: Bugün İndo-Germen kavimlerinin eski çağlara adar uzanan bir tarihleri yok. Beş bin yıldan bahsediyorlar ama içini dolduramıyorlar. Son 500 yılı hariç tutarsak, uygarlık tarihi açısından, geride kalan 4500 yıl o kadar büyük ki içine ne ile koysalar dolduramıyorlar. Oysa yine Batılı araştırmacıların araştırmaları sayesinde aynı durum Türk tarihi için söz konusu değil. Durum böyle olduğu halde, uygarlığı kuran kavimler İndo-Germen kavimleridir diye bir de ideoloji ortaya atmışlar. Bu konuda kütüphaneler dolusu kitaplar yazılmış. Ama Türklerin Ötüken’i gibi bir anavatan bile bulamamışlar. Kimisi Slavların anavatan Pripet bataklıklarını, kimisi Baltık denizinin kuzey sahillerini, kimisi Kırım’ı, kimisi Kafkasya’yı, kimisi Tibet yaylalarını kimi de Anadolu’yu anavatan ilan etmişler. Belirsizlikler dolayısıyla sözde uzmanların her biri konuyu bir tarafa çekerken, 1886’dan sonra, Bağdat Demiryolu inşaatının Almanlara verilmesi dolayısıyla anavatan Anadolu versiyonu önem kazanmış. İkinci Dünya Savaşı’nda Kırım öne çıkarılmış, Hindistan İngiliz sömürgesi iken de o çevrelerde Himalayalar-Tibet bölgesinin ön-Hint-Avrupalıların anavatanı olduğunu anlatarak, Hindistan’daki konumlarını aklamaya çalışıyorlardı. Yalnız bir farka da burada işaret etmeliyim. Anglo-Sakson Hint-Avrupacılar Hindistan anavatan derken Germen olanlar, bir başka deyişle, İndo-Germenciler Kırım, Kafkasya ve Anadolu arasında siyasetin değişen şartlarına göre yer beğenemiyorlar.
KÜLTÜR SAVAŞI’NDA İLERİ SAVUNMA HATTI ve BOYASINI KAZIYINCA adlı kitaplarımızda bu konuları enine boyuna inceliyoruz.

İbrahim Okur: MÖ 17. yüzyıldan kalan bu Sumer tableti kök 2'nin nasıl hesaplandığını göstermektedir.

İbrahim Okur: MÖ 17. yüzyıldan kalan bu Sumer tableti kök 2’nin nasıl hesaplandığını göstermektedir.

RB: Sumerliler matematikte neden 10 tabanı yerine 60 tabanını kullanıyorlardı?
İO: Üleşme problemleri bu konuyu açıklayabiliyor. 60 sayısının 12 tam böleni var (1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60). Buna karşılık 10 sayısının sadece 4 tam böleni var (1, 2, 5, 10). Ayrıca dikkat edilirse, ilk altı sayının tamamı 60 sayısının tam böleni. 12 sayısının ise 6 tam böleni var (1, 2, 3, 4, 6, 12). 100 sayısının ise 9 tam böleni var (1, 2, 4, 5, 10, 20, 25, 50 ve 100). Ayrıca 60 tabanlı sayı sistemi parmakla sayma konusunda da büyük kolaylık sağlıyor. Görüldüğü gibi, 60 tabanlı sayı sistemi üleşme problemleri açısından gayet kullanışlı.

Plimpton 322 tableti

Plimpton 322 tableti

RB: 2017’de Plimpton 322 tableti üzerinde yapılan bir araştırmaya göre, Sumerlilerin 60 tabanlı sayı sisteminin kullanıldığı trigonometri cetvellerinin mimari açıdan (tapınak vb inşasında) güncelliğini koruduğu ve daha doğru sonuçlar verdiği belirtiliyor. Aslında sizi de doğrulayacak şekilde bunu kitabınızda yıllar öncesinde belirtmişsiniz. Yıllar önce aynı kanıya ulaştıran kanıtlarınız nelerdi?
İO: Plimpton 322 olarak adlandırılmış olan tablet, Sumer Rönesansı Çağı olarak adlandırılan MÖ 2. Binyılın ilk çeyreğinden günümüze çıkan bir ileri matematik tabletidir. Söz konusu tablet, günümüzde matematikçilerin Pisagor Sayıları olarak adlandırdıkları ve böylece Yunanlılara mal ettikleri bir konunun kökenlerini açıklamaktadır.

Ortaokul düzeyinde matematik bilgisiyle şöyle söyleyelim:
Bir dik üçgenin dik kenarlarının uzunluklarının kareleri toplamı, hipotenüs uzunluğunun karesinin toplamına eşittir. Matematik diliyle yazacak olursak, a ve b dik kenar uzunlukları ve c de hipotenüs uzunluğu kabul edilirse, a2+b2= c2’dir. Öyle tam sayılar vardır ki, aynı özelliğe sahiptir. Mesela 32+42=52 ‘dir, İşte bu 3, 4, 5 sayı üçlüsüne Pisagor Sayıları denir. Benzer şekilde, (8, 15, 17) ; (7, 24, 25); (9, 41, 42) sayıları da Pisagor Sayılarıdır. Bu üçlüler sonsuza kadar çoğaltılabilir. Söz konusu tablet, en azından MÖ 18. yüzyıldan beri matematikçilerin konuyu keşfetmiş olduklarını kanıtlamaktadır. Bu cetvelin tıpkı trigonometri cetveli gibi kullanılarak, büyük yapıların mimari olarak boyutlandırılmasında kullanılmış olabileceğini düşünmekteyiz.
Sumerliler, irrasyonel olan karekök 2’nin sayısal değerini de hesaplamışlardır. Yamuklar üzerinde ve çember üzerinde kirişler üzerinde hesaplama yapabiliyorlardı. Günümüzde üniversite sınavlarında sorulan birçok geometri problemini çözmüşlerdi. Kısacası, matematik tarihinin iddia ettiğimiz gerçeklerinin bütün kanıtları dünya müzelerinde sergilenmekte olan en kıymetli eserlerdir. Biz de kitabımızda bunları teker teker inceledik.

İbrahim Okur: MÖ ikinci binyıldan kalan ve aynı merkezli iki benzer üçgenin arasında kalan alanın hesaplanması için kurulmuş bir problem ve çözümünü anlatan bir tablet

İbrahim Okur: MÖ ikinci binyıldan kalan ve aynı merkezli iki benzer üçgenin arasında kalan alanın hesaplanması için kurulmuş bir problem ve çözümünü anlatan bir tablet

RB: Begmyrat Gerey’in 5000 yıllık Sumer-Türkmen bağları adlı kapsamlı bir kitabı var. Cumhuriyet dönemi Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi araştırmalarında da Sumerlilerin Türk olduğu yönünde araştırmalar dikkat çekiyor. Keza Muazzez İlmiye Çığ’ın da vardığı sonuç bu yönde ve siz de Sumerlilerin Türklerle ilişkisi olduğunu kitapta anlatıyorsunuz. Bu bağlantıları sıralar mısınız?
İO: Az önce kitabını okuduğumu fakat kendisiyle tanışmadığımı söylediğim Begmyrat Gerey’in söz konusu eseri, Sumerce ile Türkçe arasındaki, varlığı açıkça görülebilen yakın ilişkiye karşı öne sürülen iddialara cevap niteliği taşıyor. Söz konusu ilgiyi vurgulayan tezleri çürütmek amacıyla, “Türkçenin çeşitli lehçelerinden sözcükler seçerek Sumer dilindeki sözcükler arasındaki benzerlikleri harmanlayarak ortaya atılan Sumerce-Türkçe akrabalığı bilim dışıdır”, diyorlar. Oysa az önce andığım değerli Türkoloğumuz Osman Nedim Tuna, kendi döneminin Sumerologlarını hepsinin bir arada olduğu bir konferansta tezini ispatlamıştı. Sayın Gerey, bu çevrelere, madem öyle diyorsunuz, o halde ben sadece günümüz Türkmencesinde yaşamakta olan sözcükleri kullanarak akrabalığı ispatlayacağım diyor. Aslında başka Türk lehçelerinden benzerlikleri görmezden gelmenin bir anlamı yok. Nitekim Türk dilleri ailesinden Fincede de benzer sözcükler var ve Finli biliminsanları Sumer araştırmalarına büyük önem veriyor.

Beri yanda, Türkmenistanlı uzman Sayın Gerey, konuya sadece dilbilimsel olarak da yaklaşmıyor, aynı zamanda Sumer-Türkmen bütün benzer kültür ögelerine de eserinde teker teker sergiliyor. Bu konuda biz de, ALTIN/ DÜNYA TARİHİNE FARKLI BİR PENCERE adlı kitabımızda, Sumer’den Mısır’a, Sarı Irmak’tan Etrüsk’e kadar, kültür ve uygarlık tarihini metalürji sanatı ağırlıklı olarak incelerken Sumerlere kadar uzanan ortak kökenlere değindik.

Phaistos Diski

Phaistos Diski

RB: Girit’teki antik kent Phaistos bulunan “Phaistos Diski” için, aynı zamanda bir Tatar Türkü olan Nurihan Fattah tarafından Tanrıların ve Firavunların Dili kitabında Sumer- Ön Türkçe bağlarına değinerek diskin çeviri çözümlemesini yapıyor. Diğer yandan ise Luvice bir eser olduğu yönünde araştırmalar var. Siz de kitabınızda bu diskten bahsederken 12, 30 ve 9 sayılarıyla bağlantı kuruyorsunuz. Bu diskin Sumerlilerle ilişkisi nedir?
İO: Girit’te bulunan MÖ 17. yüzyıla ait Phaistos Diski’nin ne ifade ettiğine dair genel kabul gören bir tez mevcut değil. Nurinah Fattah’ın çalışmasını inceleme fırsatım olmadı. Ancak şunları söyleyebilirim: Söz konusu diskin her iki yüzündeki bölümlendirmede 12, 9 ve 30 sayılarının bir önemi var gibi görünüyor. Bunun çiftçi takvimi olduğu öne sürülmüştür. Ancak şurası kesindir: Söz konusu disk, Sumerlilerin kutsal matematiğinden yola çıkılarak hazırlanmıştır.

Luvice olduğu iddiasına gelince!
Luvilerle ilgili araştırmalar, İndo-Germencilerin, içine akıllara sığmaz derecede ideoloji bulaştırdığı bir konudur. Almanlar konuyu pervasızca sözde bilim haline getirmişlerdir. Almanya’nın Tubingen Üniversitesi’nde kümelenmiş olan bu çevreler, Alevilerin Türk olmadığını, Luvi dilinde “Aluwi” adını taşıdıklarını, kökenleri Luvilere dayanan İndo-Germen kavimleri olduğunu bile iddia edebilmişlerdir. Alevi Derneklerimiz bu iddialara gayet güzel cevaplar vermişlerdir. Ünlü Alman gazeteci Otto Köhler’in 1997’de söylediği bir sözü durumu özetlemeye yeter sanırım. Şöyle der Köhler: “Politik manipülasyon amacıyla sahtekârlık yapmanın Almanya’da geleneği vardır.”
On dokuzuncu yüzyılda yaşamış Fransız coğrafyacı Vivien de Saint Martin (1802-1897) de Avrupa’nın uygarlık tarihindeki konumunu şöyle ifade etmiştir: “Esasen Avrupa’nın kendisine ait hiçbir şeyi yoktur; neyi varsa esasen Asya’dan almıştır; …”

İbrahim Okur: MÖ 19. yüzyıla ait olan ve Babil'de bulunan bir tablet. 2,0x8,2x2,9 sm boyutlarında olan tablet, yamuklarla ve üçgenlerle ilgili çeşitli problemleri ve 60 tabanlı Sumer sisteminde çözüm yollarını göstermektedir. Tales'ten ve Piasagor'dan 1200 yıl önce Sumerlilerin geometri problemlerini nasıl çözdükleri bu tabletler üzerinde açıkça görülmektedir. Tablet üzerinde 4 problem, çözümleriyle birlikte yer almaktadır.

İbrahim Okur: MÖ 19. yüzyıla ait olan ve Babil’de bulunan bir tablet. 2,0×8,2×2,9 sm boyutlarında olan tablet, yamuklarla ve üçgenlerle ilgili çeşitli problemleri ve 60 tabanlı Sumer sisteminde çözüm yollarını göstermektedir. Tales’ten ve Piasagor’dan 1200 yıl önce Sumerlilerin geometri problemlerini nasıl çözdükleri bu tabletler üzerinde açıkça görülmektedir. Tablet üzerinde 4 problem, çözümleriyle birlikte yer almaktadır.

RB: Dinlerin kökeninin Sumer efsanelerine dayandığı görüşüne siz nasıl bakıyorsunuz?
İO: Sumer tabletlerinin şifreleri çözülüp okunması başarıldıkça içinden Tevrat’ta geçen bazı hikâyeler çıkmıştır. Tevrat ve uzantısı durumunda olan diğer kitaplar, yüzyıllar içerisinde çeşitli kimseler ya da heyetler tarafından kaleme alınmış metinlerdir. Bugün Tevrat olarak bilinen ve Tanrı Vahyi olarak nitelenen söz konusu kitapların içinde 600-700 kadar maddi hata vardır ki söz konusu iddianın kanıtı dışarıdan sağlanan somut bilgiler değil, yine Tevrat’ın çeşitli yerlerinde bulunan çelişik ifadelerdir. Diğer yandan, Tufan bir gerçektir. Kazılarda Mezopotamya ovasının ağır bir tufana sahne olduğu arkeoloji ve jeoloji sayesinde anlaşılmıştır. Şahsen Ur kenti ören yerinde içinde büyük çakıl taşlarının olduğu kalın bir kum-çakıl tabakasını gördüğümü hatırlıyorum. Bu olayın Sumer tabletlerine girmesi de kutsal kitaplarda yer alması da normaldir. Bu konuda bilgisini ilerletmek isteyenler Sayın Muazzez İlmiye Çığ’ın eserlerine başvurabilirler.
Ben dinlerin kökenlerinin Sumer efsanelerine dayandığı görüşünde değilim. Bir yaratıcının varlığına olan inanç ilk insanla birlikte var olan bir inançtır. Ancak günümüzde mevcut çeşitli dinlerde kutsal olarak nitelenen metinlerde Sumer tabletlerinde karşılaşılan konularla yakın benzerlikler bulunmaktadır. Bilhassa Tevrat’ta.

RB: Sumerlilerin kullandığı 6,12, 17,19 gibi sayılara kitabınızda önemli bir yer ayırıyorsunuz. Bunları gizemli bir kültüre özgü olarak kabul edebilir miyiz? Yoksa gelişmiş bir astronomi ve matematik kullanımı için Sumerlilerin evrensel bir keşfi olarak mı nitelendirmeliyiz?
İO: Önce 17 sayısından başlayalım. Bu sayılar asal sayılardır. Bu gibi ardışık asal sayı çiftlerinin sonsuza kadar devam edip etmediği ünlü bir teoremin de konusudur.

Şimdi şöyle bir soru soralım:
Hangi dikdörtgenlerin alanı ile çevre uzunlukları toplamı birbirine eşittir. Yani, (2a +2b)= a.b olan tam sayıları arıyoruz. 16 ve 18 böyle iki sayıdır. Bu denklemden mükemmellik yorumlarına açık 16 ve 18 tam sayıları karşımıza çıkar. İkisinin arasında 17 sayısı yer alır. Bu sayı 1 ve kendisinden başka tam bölenleri olmayan bir sayıdır. Matematik dilinde bu gibi sayılara asal sayı denir. Ayrıca 18’in hemen arkasından gelen 19 sayısı da böyledir. Üstelik 19 sayısının Ay’la da bir ilgisi vardır. Bundan dolayı bu sayılar Sumerliler tarafından kutsallık parantezinin içine çekilmiştir. MÖ 2300’lerde Anadolu’da 17 kentin birleşmesinden meydana gelen bir kentler koalisyonu vardı. Söz konusu kentlerin listesi ç yerde yapılan kazılarda bulunmuştur. Bu tablet Türk tarihi için de önemlidir. Çünkü 13. Sırada yer verilen kentin kralının adı “İlşu Nail”dir. Aynı şekilde Sumer’de Lagaş, “Kutsal 17” çerçevesinde örgütlenmiş bir kentler birliğidir. Sumerlilerin de dâhil olduğu dil ailesine mensup olan Urartular, tanrılarına her seferinde 17 kurban sunarlardı.
19 asal sayısı, Ay’ın çevrimleriyle ilgilidir. Kısaca şöyle ifade edelim –ayrıntıları kitabımızda vardır-: Bu gece saatimize bakarak Ay’ın gökyüzündeki tam konumunu ve gözlem zamanını kaydedelim. Yarın Ay, aynı dakikada farklı bir konumda olacaktır. Ay’ın bulunduğumuz yerde kaydettiğimiz konumda aynen tekrar olması için tamı tamına 19 yıl geçmesi gerekir. Yani, bu günkü aynı görüntüyü tam 19 yıl sonra tekrar görürüz. Buna astronomide Meton Çevrimi denir.

12 sayısının durumu da çok ilginçtir. Gökyüzündeki en parlak gökcismi olan Jüpiter gezegeni güneş etrafında bir tam turunu 12 yılda tamamlar. (Bugünkü hassas rasat aletleriyle 11,9 yıl olarak ölçülmüştür.) Bunu Sumerliler, zigguratların tepesine kurdukları rasathanelerinde yaptıkları gözlemlerle bulmuşlardı.
12 sayısıyla ilgili olarak şunları da ekleyelim:
Ay dünya etrafında her gün 12 derecelik açı tarar;
Dünya 24 derece eğimli döner;
Kutsal 60 sayısının 12 tam böleni vardır.
Kutsal 60, 10 ve 12’nin en küçük ortak katıdır;
İnsanların kaburga kemikleri 12 sağda ve 12 solda olmak üzere 12 çifttir.
12 sayısıyla ilgili bunlardan başka çok ilginç başka özellikleri kitabımızda şekillerle anlatıyoruz. Bütün bunlardan dolayı 12 sayısı kutsanmış sayılardandır.
6 sayısını da kısaca açıklayalım:
Pergelimizi açıp bir çember çizdikten sonra pergelimizin ayarını değiştirmeden, çemberimizi pergelimiz yardımıyla bölmeye kalkarsak birbirine eşi 6 adet çember yayı elde ederiz. Sumerliler bu yay parçasını Gök Tanrı’ya (AN’a) adamışlardır. Bu işaretlerle çemberi bölecek olursak her biri 60 derecelik açıları olan birbirine eşit 6 adet eşüçgen elde ederiz. Bu yüzden 6 sayısı da kutsanmıştır. Aynı zamanda çemberimizin 360 derece olduğu Sumerlilerden beri kabul edilir.
Şimdi şöyle yazalım. 6 x 60 = 360, Sumer takviminin 1 yılı ifade eden gün sayısıdır. Peki, geride kalan 6 gün nereye gitti. Muharref Tevrat’ta Tanrı’nın dünyayı yarattıktan sonra 6 gün dinlendiği yazılıdır.
Konuyu kısa kısa cümlelerle ne kadar anlatabildim bilemiyorum. Ama kitabımızda hepsini şekilleriyle anlatıyoruz. Okuyucumuzu sıkmadığımı umuyorum.

İLGİLİ HABERGöbekli Tepe ve Ön-Türkler kitabı yazarı ETLİ: 1071 yılı Türklerin Anadolu’ya son geliş tarihi

RB: Sumerlilerin 12 sayısını kullanımı anlatırken, Göbekli Tepe gibi alanda da 12 sayısının önemi vurgulanıyor. Bir yandan da Türklerin, 12’li Hayvan Takvimi gibi kültüründe 12’nin önemini görüyoruz. Ancak bunun evrensel olarak sadece Türklerle ilişkilendirilmemesi gerektiğine dair görüşler de bulunuyor. Sizce her 12’yi barındıran antik kültürü Türklerle ilişkilendirmek ne kadar doğru?
İO: 12 sayısının kutsallığıyla ilgili bilgiler ve gökbilimsel gözlemler ilk kez Sumer’de ve pek çoğu da Sumer Rönesansı Çağı olarak anılan MÖ 2. Binyılın başlarında yapıldı. Bulgular bunu kanıtlıyor. 12 Sayısı her tarafta gözlemcinin karşısına çıkınca 6, 60, 17, 19 sayıları gibi kutsandı ve buradan daha sonra dünyaya yayıldı ve evrensel bir kültür öğesi halini aldı. Sorunuzda “her” denmesi dolayısıyla doğru bulmam. Ama bugün biliyoruz ki, 5000 yıl önceki Sumerce, tıpkı bugünkü Türkçemiz gibi bitişken bir dildi. Kök sabit olmak üzere arkaya ekler alırdı. Yaz.dım, yaz.dık, yaz.dılar, yaz.madım, yaz.dır.ma.dım vs gibi. Oysa Sami dilleri, hem ortasına hem önüne hem de arkasına ekler alır. Yani Sami dilleriyle Sumerce birbirinden zorluk çıkarmadan ayırt edilebilir. Dahası, Türkçede de Sumerce’de de erkeklik-dişilik yoktur. Sami dillerinde ise vardır. Sumer dili, Van dolayında Urartuca, Güney Doğu Anadolu’muzun da içinde yer aldığı Kuzey Mezopotamya’da konuşulan Hurrice, Elamca ve İndus vadisi dolaylarında konuşulan Dravitçe ile de aynı dil ailesine mensuptur. Demek ki, uygarlık tarihinin bütün ilklerinin ortaya çıktığıu coğrafyanın her tarafından aynı dilin lehçeleri konuşuluyormuş 4-5000 yıl önce. Bölgeye daha sonra gelen ve egemenlik kuran Samiler Sumer kültürüne vakıf olabilmek için Sumerce-Akadça sözlükler hazırlamışlar ve Sumerlilerden örnek aldıkları okullarda dilbilgisi ve edebiyat dersi olarak öğretmişlerdir. Kazılarda bu gibi sözlükler bulunmuş ve okunmuştur. Bunları da kitabımızda yayınladık.

İbrahim Okur'un kitabında Sumerlilerin matematiksel hesaplamaları özel grafiklerle anlatılıyor.

İbrahim Okur’un kitabında Sumerlilerin matematiksel hesaplamaları özel grafiklerle anlatılıyor.

RB: Kitabınızda, karşısında durduğunuz batıl inançlar olarak, hurufilik, şifrecilik, astroloji, ebced gibi hesaplamalar var. Bunlar Türk kültüründe var mı? Bu hesaplar nasıl günümüze kadar uzanacak şekilde popülerleşti?
İO: Harflerle sayılar arasında birebir eşleme yapılarak geleceği okuyan ve matematiği istismar eden örnekleri kitaplarımda inceledim. Burada son olarak şunları söylemeyi yeterli görüyorum: Buraya kadar anlattığımız bulgulara yükledikleri gizemli anlamlar dolayısıyla Sumerliler matematiği kutsal bilgi sayarlardı. Sayılar da kutsanmıştı. Bu anlayışın izlerini Pisagorculuk’ta görülmektedir ki Pisagor (MÖ 570- MÖ 495), gençliğinde matematik öğrenmek için Babil’e gitmiş ve yıllarca kalmıştır.

Bu gibi konuları MATEMATİK ve İLAHİYAT adlı kitabımızda geniş olarak inceledik. Büyük Türk matematik ve fizik bilginlerinde Hurufi eğilimler vardır. Bunu normal buluyorum; çünkü matematiğe yüklenen kutsallık, binlerce yıl derinden geliyor ve o çağların bilginlerinin okudukları her matematik içerikli kitapta Hurufiliğin havası sinmiş durumda idi. Benzer şekilde 17. yüzyılda Batıda bilimin gelişmesinde çok önemli rol oynayan Newton da bir Hurufi idi. Ömrünün büyük kısmını Tevrat’ta gizlendiğine inandığı sırları çözmeye çalışırdı. Londra Bilimler Akademisi’nde saklanan Newton’un arşivindeki belgelerin yüzde 90’ı Tevrat’ta gaipten haber aramasıyla ilgili olan müsveddelerdir. Hurufilik, son yıllarda Türkiye’de de popülerleştirildi. İlk önce “Tevrat’ın Şifresi” adlı bir tercüme kitap yayınlandı. Daha sonra Kur’an’da gizli bilgiler için benzer çalışmalar gündeme geldi. “Tevrat’ta varsa Kur’an’da da vardır” durumu.
Mantık açısından arıza şuradadır: İki “şey” arasında benzerlik bulunması o iki şey arasında bir ilişki bulunduğunu göstermeye yetmez. Böyle iddialar öne sürebilmek için en azından ikinci bir harici kanıt ortaya koymak gerekir. Eğer böyle yapılmazsa, azimli bir matematikçi Mevlana’nın eserlerinde de gaipten haberler bulabilir. Ya da bir başka eserde. Bizim geri kalmışlığımızla ilgili bildiklerimizi başka bir başlık altında ayrıca incelemek lazım. Şunu da eklemeliyim ki, Avrupalılar, matematiği Hurufilikten kurtardılar ve matematiğin önce bağımsızlaşması ve daha sonra da, önceleri ayrı bir dal olan mantıkla evlendirilmesi sayesinde bilim ve teknoloji bugünkü düzeyine geldi.

RB: Tarihin ilk sözlüğü, balık kılavuzu, astronomi ve trigonometri hesapları, çarpım cetveli, matbaa, mercek kullanımı, tavla gibi bir medeniyet karşımıza çıkıyor. Sizce bu medeniyet yoktan var olamayacağına göre Sumerliler bu gelişmişliği hangi kültürden veya kültürlerden almıştı?
İO: “Tarih Sumer’de Başlar”, sözü boşuna söylenmemiş tabii. Uygarlığın bütün ilkleri Sumer ören yerlerinde yapılan kazılarda gün yüzüne çıkarıldı. Sumerlilerin kâğıt olarak kil tablet kullanması sayesinde yazılı belgeler günümüze kadar çürümeden çıkabildi. En eski yazılı belgeler bu belgeler. Daha öncesi hakkında ne söylenebilir? Elbette her şeyde olduğu gibi Sumer kültürünün de bir geçmişi vardır. Tabletlerin okunmasından sonra ortaya çıkan en eski edebi metinlerden elde edilen mevcut bilgiler, Sumer uygarlığının kökenlerinin geleneksel Türk yurtlarına işaret etmektedir.
Sumer efsaneleri, Sumerlilerin atalarının kuzeyden, şimdi Türk yurdu olarak bilinen bölgelerden geldiklerine işaret ediyor. Oralarda konuşulan dilin grameri ile Sumercenin grameri arasında da yukarıda ifade ettiğimiz yakınlığı da hesaba katarsak, konumuz netlik kazanır. Aral Gölü havzasında 20. yüzyıl başında yapılan kazılarda Anav kenti harabeleri bulundu. Bu epey geniş bölgede kazılar çoğaldıkça yeni bilgilere de ulaşılabilir. Böylece Sumerlilerin köken sorunu da kesin bir sonuca bağlanabilir. Bunlar aynı zamanda arkeolojinin öncelikli araştırma yatırımı yapılması gereken alanıdır.
Son olarak şunu da söylemeden konuyu kapatmak istemiyorum:

İsrail Sumer kültürüne göz koymuş durumda. Azimle sahiplenmeye çalışıyor.
ABD, nükleer silah olduğu yalanını ortaya atarak Irak’ı işgal etti. Bu işgal sırasında ilk işlerden biri olarak Babil Müzesi’nde bulunan tarihi eserler çalındı. Şimdiye kadar bu eserlerin izi bile bulunmadı. İşin ilginci, nedense kimse kayıp hazineyi aramıyor. Bu konunun medyada unutturulmaya çalışılması dolayısıyla, söz konusu hırsızlığı yapanların resmen Amerikalı işgal kuvvetleri olması çok muhtemel. İsrailliler de olabilir. Çünkü İsrail, arkeolojiye büyük önem veriyor ve yavaş yavaş Tevrat’taki bazı ifadelerden yola çıkarak uygarlığı kuranların kendi ataları olduğunu iddia etmeye hazırlanıyor. Sumerlileri Sami yapamıyorlar. Çünkü dilbilimsel kanıtlar buna imkân vermiyor. Ama Sumerlilerin uzaydan geldikleri ve daha sonra iz bırakmadan uzaya döndükleri gibi zırvalarla Sumer gerçeğini buharlaştırdıktan sonra meydanı Samiler adına boşaltmaya çalışıyorlar.
Babil Müzesi’ndeki eserlerin dönüp dolaşıp onların eline geçmesini çok muhtemel görüyorum. Pekim Adamı’nın Japonlar tarafından çalınıp Japonya’da saklanması gibi bir durumla karşılaşabiliriz.
Neyse çok iddialı konuşmayayım, yanılıyor olabilirim. Ama onlar da iftiraya uğradıklarını düşünüyorlarsa şimdiye kadar çoktan resmen açıklama yapmalılardı. Değil mi ama? Neden yapmadılar? Oysa o müzede sadece Sumer eserleri yoktu, Sami kavimlerinin de kültür izleri vardı. Ama Sami kavimlerine kökenlenebilecek bir “ilk” yok.

İLGİLİ HABERDünyanın ilk trigonometrik tablosu modern trigonometriden daha üstün çıktı!

RB: Diğer kitaplarınızdan hareketle sormak isterim. Sumer matematiği gelecek bin yılları finans, bilim alanında nasıl etkiledi?
İO: Eldeki buluntular, matematiğin ve geometrinin temellerinin Sumer coğrafyasında ve MÖ 3. Bin başlarından itibaren atıldığına işaret ediyor. Buna karşılık, aritmetiğin insanlık tarihi kadar eski olduğuna dair bulgular da var. Hatta hayvanların da sınırlı da olsa sayma becerileri olduğu araştırmacılar tarafından ortaya konmuştur. Dahası, örümceğin ağını örerken geometri bilgisini döktürdüğü deneylerle kanıtlanmıştır. Güney Afrika’da bir mağarada yapılan kazılarda 50 bin yıl öncesine tarihlenen bir kaval kemiği üzerinde sadece asal sayıların ifade edildiği çentikler bulundu.

Astronominin gelişmesi de Sumerlilere dayanır. Sumerli zigurat gözlemcilerinin gözlemleri tam anlamıyla bilimseldi. Beş duyuyla yapılan gözlemlere ve matematiğe dayanıyordu. Bugün de bilgimizin yeterli olmadığı yerlerde sınırlı bulgulardan yola çıkarak kuramlar (teoriler) ortaya atıyoruz. Sumer tabletlerinde karşımıza çıkan yorum ve değerlendirmeler de bugünkü kuramlar gibi, eldeki bugüne göre sınırlı olan bilgiler ışığında ortaya atılmış kuramlar olarak değerlendirilmelidir. Matematik Sumer’de gelişti; çünkü yerleşik hayatın ileri örgütlenmesi ilk kez Sumer’de ortaya çıktı. Tarım arazilerin sınırlarını ve alanını ölçme, gereken sınır noktalarına işaret taşı dikme gibi problemler geometri bilgisinin gelişmesini sağladı. Kısacası, insanlar geçen zamanda değişen hayat şartlarının önlerine koyduğu problemleri çöze çöze hayatta kalmayı ve bugünlere çıkmayı başardılar.

Son olarak şunu da eklemeliyim ki, Sumer kültürünün izlerinden söz ederken astroloji ve saat düzenimizle sınırlı kalmak, Sumer uygarlığına karşı büyük bir haksızlıktır. Hayatımızın her safhasında çözülmüş her problemde Sumer etkisi ve katkısı gizlidir. Bunu araştırmak ve ortaya çıkarmak Türk arkeologlarının ve Sumerologlarının önüne konmuş bir sorudur. Bir kez daha tekrarlayalım: Büyük Atatürk’ün dediği gibi, “ilim tercüme ile olmaz, tetkikle olur”.

RB: Cumhuriyet döneminde Atatürk’ün de öncülüğünde Sumer araştırmalarına oldukça önem verildiğini, Sumerbank gibi isimlendirmeleri de görüyoruz. Şu an bu araştırmaların bu hızda ilerleyememesini neye bağlıyorsunuz? Eğitim müfredatında da bunları öğretmediklerine göre sizce kasıtlı bir uzaklaştırma politikası mı var yoksa cehalet mi hâkim?
İO: Konu Atatürk’ün vefatından sonra terk edilmiştir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ABD dayatmaları doğrultusunda bir eğitim programına geçilmiştir. Durum çok kısa olarak böyle ifade edilebilir.

RB: İlgi duyan gençler mutlaka olacaktır. Sizin onlara tavsiyeleriniz, ikazlarınız var mı? Nereden başlamalı, nasıl ilerlemeliler?
İO: Sözlerimizi sadece Sumer ile sınırlandırmadan söyleyelim. Genel olarak şöyle ifade edeyim: Gençlere ve genç kalan akranlarıma, kendilerine araştırma konusu veya konuları seçip, kendilerinden öncekilerin eserlerini sabırla okuyarak eksik ya da hatalı veya yanlış gördükleri durumlar üzerinde araştırmalar yapmalarını tavsiye ederim. Hani ne deriz: Boynuz kulağı geçmeli. Tavsiyeden çok ötede böyle bir ödev ve toplumsal sorumluluğumuzun olduğunun da altını çizmek isterim. Bu dünyaya gelip bizden öncekilerin ağır bedeller ödeyerek ortaya koyduğu, hayatımızı kolaylaştıran büyük nimetlerden faydalanıp, sonra hiçbir katkı ortaya koymadan göçüp gitmek insanlık suçudur. Hepimiz az veya çok, karınca kaderince, beynimizin zekâtını vermeliyiz.

http://www.sozcu.com.tr/hayatim/kultur-sanat-haberleri/sumer-matematigi-kitabinin-yazari-okur-sumer-uygarliginin-kokenleri-geleneksel-turk-yurtlarina-isaret-ediyor/

The Daily Habits of Highly Productive Philosophers: Nietzsche, Marx & Immanuel Kant

Tengritagh Akademiyesi

in Creativity, Life, Philosophy | October 3rd, 2013 20 Comments

Nietzsche

Ever wonder how famous philosophers from the past spent their many hours of tedium between paradigm-smashing epiphanies? I do. And I have learned much from the biographical morsels on “Daily Routines,” a blog about “How writers, artists, and other interesting people organize their days.” (The blog has also now yielded a book, Daily Rituals: How Artists Work.) While there is much fascinating variety to be found among these descriptions of the quotidian habits of celebrity humanists, one quote found on the site from V.S. Pritchett stands out: “Sooner or later, the great men turn out to be all alike. They never stop working. They never lose a minute. It is very depressing.” But I urge you, be not depressed. In these précis of the mundane lives of philosophers and artists, we find no small amount of meditative leisure occupying every day. Read these tiny biographies and be edified. The contemplative life requires discipline and hard work, for sure. But it also seems to require some time indulging carnal pleasures and much more time lost in thought.

Let’s take Friedrich Nietzsche (above). While most of us couldn’t possibly reach the great heights of iconoclastic solitude he scaled—and I’m not sure that we would want to—we might find his daily balance of the kinetic, aesthetic, gustatory, and contemplative worth aiming at. Though not featured on Daily Routines, an excerpt from Curtis Cate’s eponymous Nietzsche biography shows us the curious habits of this most curious man:

With a Spartan rigour which never ceased to amaze his landlord-grocer, Nietzsche would get up every morning when the faintly dawning sky was still grey, and, after washing himself with cold water from the pitcher and china basin in his bedroom and drinking some warm milk, he would, when not felled by headaches and vomiting, work uninterruptedly until eleven in the morning. He then went for a brisk, two-hour walk through the nearby forest or along the edge of Lake Silvaplana (to the north-east) or of Lake Sils (to the south-west), stopping every now and then to jot down his latest thoughts in the notebook he always carried with him. Returning for a late luncheon at the Hôtel Alpenrose, Nietzsche, who detested promiscuity, avoided the midday crush of the table d’hôte in the large dining-room and ate a more or less ‘private’ lunch, usually consisting of a beefsteak and an ‘unbelievable’ quantity of fruit, which was, the hotel manager was persuaded, the chief cause of his frequent stomach upsets. After luncheon, usually dressed in a long and somewhat threadbare brown jacket, and armed as usual with notebook, pencil, and a large grey-green parasol to shade his eyes, he would stride off again on an even longer walk, which sometimes took him up the Fextal as far as its majestic glacier. Returning ‘home’ between four and five o’clock, he would immediately get back to work, sustaining himself on biscuits, peasant bread, honey (sent from Naumburg), fruit and pots of tea he brewed for himself in the little upstairs ‘dining-room’ next to his bedroom, until, worn out, he snuffed out the candle and went to bed around 11 p.m.

This comes to us via A Piece of Monologue, who also provide some photographs of Nietzsche’s favorite Swiss vistas and his austere accommodations. No doubt this life, however lonely, led to the production of some of the most world-shaking philosophical texts ever produced, perhaps rivaled in the nineteenth century only by the work of the prodigious Karl Marx.

Karl_Marx_001

So how did Marx’s daily life compare to the morose and monkish Nietzsche? According to Isaiah Berlin, Marx also had his daily habits, though not quite so well-balanced.

His mode of living consisted of daily visits to the British Museum reading-room, where he normally remained from nine in the morning until it closed at seven; this was followed by long hours of work at night, accompanied by ceaseless smoking, which from a luxury had become an indispensable anodyne; this affected his health permanently and he became liable to frequent attacks of a disease of the liver sometimes accompanied by boils and an inflammation of the eyes, which interfered with his work, exhausted and irritated him, and interrupted his never certain means of livelihood. „I am plagued like Job, though not so God-fearing,“ he wrote in 1858.

Marx’s money worries contributed to his physical complaints, surely, as much as Nietzsche’s social anxiety did to his. Not all philosophers have had such dramatic emotional lives, however.

immanuel-kantSmoking plays a significant role as a daily aid, for good or ill, in the daily lives of many philosophers, such as that of giant of 18th century thought, Immanuel Kant. But Kant suffered from neither penury nor some severe case of unrequited love. He seems, indeed, to have been a rather dull person, at least in the biographical sketch below by Manfred Kuehn.

His daily schedule then looked something like this. He got up at 5:00 A.M. His servant Martin Lampe, who worked for him from at least 1762 until 1802, would wake him. The old soldier was under orders to be persistent, so that Kant would not sleep longer. Kant was proud that he never got up even half an hour late, even though he found it hard to get up early. It appears that during his early years, he did sleep in at times. After getting up, Kant would drink one or two cups of tea — weak tea. With that, he smoked a pipe of tobacco. The time he needed for smoking it „was devoted to meditation.“ Apparently, Kant had formulated the maxim for himself that he would smoke only one pipe, but it is reported that the bowls of his pipes increased considerably in size as the years went on. He then prepared his lectures and worked on his books until 7:00. His lectures began at 7:00, and they would last until 11:00. With the lectures finished, he worked again on his writings until lunch. Go out to lunch, take a walk, and spend the rest of the afternoon with his friend Green. After going home, he would do some more light work and read.

For all of their various complaints and ailments, throughout their most productive years these highly productive writers embraced Gustave Flaubert’s maxim, “Be regular and orderly in your life, so that you may be violent and original in your work.” I have always believed that these are words to live and work by, with the addition of a little vice or two to spice things up.

Follow Open Culture on Facebook and Twitter and share intelligent media with your friends. Or better yet, sign up for our daily email and get a daily dose of Open Culture in your inbox. 

If you’d like to support Open Culture and our mission, please consider making a donation to our site. It’s hard to rely 100% on ads, and your contributions will help us provide the best free cultural and educational materials.

Related Content:

John Updike’s Advice to Young Writers: ‘Reserve an Hour a Day’

John Cleese’s Philosophy of Creativity: Creating Oases for Childlike Play

Reading Marx’s Capital with David Harvey (Free Course)

Walter Kaufmann’s Classic Lectures on Nietzsche, Kierkegaard and Sartre (1960)

Download 90 Free Philosophy Courses and Start Living the Examined Life

Sartre, Heidegger, Nietzsche: Three Philosophers in Three Hours

Josh Jones is a writer and musician based in Durham, NC. Follow him at @jdmagness

 

http://www.openculture.com/2013/10/the-daily-habits-of-highly-productive-philosophers.html

An Unanswered Telephone Call

Tengritagh Akademiyesi

Aziz Isa Elkun 

On a bright midsummer morning when you take your little girl’s hand and walk to school listening the birds singing on the way along the narrow footpath, you feel thankful to life that today will be one of your best days full of enjoyment just like any other day that you have hastily left behind you.

At that moment I was feeling this happiness, walking with my daughter, holding her hand and telling her funny stories about nature. In our magical imagination, my little girl and I turned into sparrows and flew singing among the birds on top of the big oak tree. From our home to school, we walk along three different tree covered narrow pavements, we need to cross several small roads and it takes us fifteen minutes walking.

Sometimes it’s quite difficult for us to pass people on the narrow pavement. Sometimes our way is blocked by young mothers with double buggies and tearful toddlers. We are lucky today; we meet a lady and her little girl whom I’ve known for several years. Her daughter is in my daughter’s class, and we often meet in the playground or at our children’s activities outside school. Her name is Lucie. She is French, from Nice, and she moved to London a few years ago.

As we approached Lucie that morning, she was speaking quite loudly into her mobile, and I could see an elderly lady on the screen of her phone. I assumed she was speaking her mother in Nice. Although we usually greeted each other when we met her, this time I hesitated to say hello so as not to interrupt her phone call. However, I also worried that if I passed her without greeting it might look unfriendly. So I said “Good morning” but softly, and she replied in the same way with a nice smile in her face. She paused the call and said, “Sorry, I was talking to my mum. Today was her eightieth birthday”. “Wow!” I said, “Today is a very special day for your family. Please send our birthday wishes to your mum. How lucky you are to be able to speak to you mother through a video call. I’m jealous!” I spoke with a smile and we walked past her and on down the road.

After we left Lucie behind us, we had only walked around 100 meters when we came to a crossing and patiently waited for a gap in the busy stream of morning traffic. I realised that Lucie had caught us up and joined us by the edge of the road. “I’m sorry I couldn’t speak to you earlier, I was talking to my mum. But you said something I didn’t hear clearly”. As soon as she spoke these words, there was a gap in the traffic, and holding our children’s hands, looking both ways along the road, we quickly crossed.

“If I didn’t mishear, did you actually say how lucky I was to be able to make a telephone call to my parents? I’m not sure what you meant. It sounded like you can’t call your parents. Is it too expensive?”

I felt frustrated by her questions; I needed to find an easy way to explain why I was unable to call my parents to a lady who grew up in the soft cradle of European democracy with its indulgence of human rights. I was sure she would not have much understanding of “Socialism with Chinese Characteristics”, “Ethnic Splitism” and the “War on Terror” that now dominated life in my homeland of East Turkistan, also known as the Xinjiang Uyghur Autonomous Region of China.

“No Lucie, it’s not that simple. Usually when I call my parents, it’s cheaper than your call to France. But I haven’t spoken to my parents for several months, even though my father is unwell, and I stopped calling my other relatives and friends several years ago. It’s like this. A few months ago I called my mother, and when she answered the phone she asked me not call her any more, at least for while, because every time I called her from London, about an hour later a group of policemen would come to their house. The police told my mother not to answer her son’s calls. They said there was an order from the regional police department that nobody should take international telephone calls. The police told my mother that if she didn’t obey this rule she would be punished.”

Lucie was looking confused. I felt bad, but now I’d started my story, I felt I had to go on.

“You probably can’t quite believe what I’ve just told you”, I said, “And you may ask me how such a thing is possible in our modern days. But this is just a drop in the ocean of troubles of the Uyghur people. These troubles began when we became a so-called “ethnic minority ” of the Peoples Republic of China. In many ways we are just like Tibet. We live under colonial rule. I was born and grew up in that land before I arrived in the UK as a political refugee … “. I stopped there, sensing that I had maybe spoken too much and made Lucie bored with my long story.

“Sorry Lucie, I’ve spoken for too long”, I told her, feeling myself a bit tense.

“Not at all,” she said, “It sounds terrible. Thank you for sharing your troubles with me”, but we had already reached the school gate. “Have a nice day!” she said warmly, and went through the gate and inside the playground pushing her buggy. I went towards to my daughter’s classroom. After letting her run into her class, I left the schoolyard.

On my way home, I suddenly felt tired. My feet had trodden this pavement from home to school and from school to home countless times over the last six years. During these years, so many things had happened in my life. I dealt continuously with the conflict between my new life in London and the one I had left behind. In the last few weeks, especially after my father’ s illness had worsened, the last telephone conversation with my parents kept echoing into my head.

“Hello! Essalam aleykum! How are you mum? Are you doing well? How’s my dad, is he able to walk now? How are the neighbours?”

My mother has seen a lot in her 76 years. She witnessed famine in her early teens during the war to support North Korea against American imperialism. She saw many other revolutions and campaigns: the “Great Leap Forward” of the late 1950s when we were supposed to overtake capitalist England in steel production, and Mao’s great Cultural Revolution of the 1960s. One of best things that happened to my mother was that she learned to read, and graduated from secondary school. I was born right in the middle of the Cultural Revolution. A few years later my brother was stillborn. I learned when I got older that he died because my mum couldn’t get the medicine and food she needed. So I became an only child. Now my mother is getting older, she has fading memories of her life. She told me once that during the years of the Commune, she suffered a lot after a mule cart accident. She was in the Commune’s fields sticking portraits of Chairman Mao around the edge of the field. A military jeep came rushing along the road beside the field blowing up a storm of dust. The mule became agitated, and the cart turned over into the stream. She was trapped under the cart, and her backbone was fractured. She couldn’t get the proper treatment for it at the time, and much later, in the early 1990s her back problems got worse, and she couldn’t walk. After borrowing a lot of money from the bank she had several operations, and now she lives with a 10cm long steel rod inside her to support her back.

I could hear her voice coming down the phone with a strong buzz and echo in the background. “My son, we’re fine. Don’t worry about your father. He is eating well but recently he’s taken to his bed. He can’t walk now, but I’m giving him his medicine. …. My dear son, this is going to be very difficult for you. If don’t tell you this, we will be in trouble, but if I do tell you, I know you’ll be very sad, but I have to tell you. Please can you stop calling us for a while? Over the last few weeks, whenever you call us, within an hour two or three policemen arrive in our home. They first ask about the content of our conversation on the phone, then they say I must stop speaking to you. Now they’re saying I shouldn’t answer your phone calls. It’s more than two years now since the township police asked me to report to them each time I received a telephone call from you. I kept telling the police about your telephone calls but now this seems to be not enough.

My dear son, over the many years since you left home, I have learned many useful lessons. Now I am learning how to be content in this situation. Every place in the world is given to us by God. The place where you live now is also God-given. I am happy for you. You are safe there and you have beautiful children and a family. If I know you are living peacefully with your family, I won’t worry about you. God bless you …”. My mother’s voice down the phone gradually faded and I could only hear the sound of tears and heavy emotional breathing. After hearing a “du … du … du” signal, I assumed my mum had put down the telephone. It was a Saturday just a week before the end of Ramadan in 2017.

I passed a long and anxious week after that call. On the following Saturday I called my parents’ number, but there was no answer. Then I tried my mum’s mobile, but the result was the same: no answer. I listened to a Chinese language Red Song coming from her mobile for a while, then the mobile signal slowly died away. It was pretty clear: my mother was obeying orders and had left my call deliberately unanswered.

I arrived in this great city of London when I was nearly thirty years old. At that time I was an ambitious young man full of optimism and hope for the future. I wanted to defend and campaign for the rights of the Uyghur people. I expected that the situation of the Uyghurs would change for the better, but year after year I only saw worse things happening to my people. What could I do for my people to improve their rights? Nothing. And now I had become so powerless that I couldn’t even protect my own right to speak to my parents, and had no idea whether they were alive or dead.

That evening over dinner my oldest daughter started to tell us about what had happened at school that day. She had just started secondary school that year. “Dad, I have some good news to tell you”, she said. “In our geography lesson we had a new teacher. He asked us to tell everyone which country our parents originally came from, and then describe its landscape and climate. I began to get worried when my turn was coming up. I thought if I say my dad is from ‘East Turkistan’ then if my teacher has never heard of it I might get embarrassed in front of my friends. But I knew I can’t say my dad comes from China. When my turn came, I told the class that my dad was from East Turkistan, and it’s a country that doesn’t have independence. I told them it’s north of Tibet, east of Kazakhstan and Kyrgyzstan, and its in northwest China. It has mountains and deserts, and it’s seven times bigger than the UK”. She went on, “And I was so lucky! Our teacher shook my hand and he said, ‘I have never met anyone from East Turkistan before. A pleasure to meet you!’ Now I won’t have to worry about explaining to my friends where my dad comes from”.

I told my daughter, “My clever girl, your daddy is proud of you. You know that your daddy can’t live without his past. It is his identity; it is his everything. East Turkistan is an occupied country that belongs to you father, and his children and grandchildren”. I couldn’t hide my emotion as I finished my words, and I hugged my daughter tight.

4 August 2017, London

 

http://www.uyghurensemble.co.uk/en/?p=642

Turşu Tuzu ve Zeytinyağı ile Felç Kürü

Tengritagh Akademiyesi

12208659_10153389750379132_8896217781454988192_n

FELÇ GEÇİRMİŞ EL ve AYAKLAR İÇİN KESİN ÇÖZÜM

Almanya’da yapılan bir araştırmaya göre felç geçirmiş uzuvları tedavi eden en sağlıklı ve doğal yöntem turşu tuzu ve zeytinyağı. Yalnızca felç durumunda değil romatizma ve kırık sonrası hareketsiz ve cansız olan organların iyileşme sürecinde bu karışım oldukça faydalı.

* Yapılan bir deney sonrasında ayak parmakları felç geçiren bir hastanın bu karışımı uyguladıktan sonra parmakları tamamen açılmış ve hareket etmeye başlamıştır. Eğer sizin veya çevrenizde ki herhangi bir kişinin böyle bir problemi var ise aşağıda vereceğimiz kür ile iyileşme sürecini hızlandırması mümkün olacaktır.

Zeytinyağı ve Turşu Tuzu İle Felç Kürü Nasıl Yapılır?

Malzemeler:
– 1 litre doğal saf zeytinyağı
– Yarım kilo turşu tuzu

Hazırlanışı: 1 litre saf zeytinyağı ile yarım kilo turşu tuzu bir kabın içerisinde karıştırılır. Kolaylık olması açısından 2 buçuk litrelik bir içecek şişesinde malzemeleri karıştırabilir ve muhafaza edebilirsiniz.

* Karışımı güneş alan bir ortama koyun. Kolaylıkla ulaşabileceğiniz bir yer olursa daha iyi olacaktır. Çünkü karışımı gün içinde çalkalamanız tuzun iyice yağın içerisinde erimesinde yardımcı olacaktır. Hava sıcaklıkları 25-30 derece civarındayken 10 gün boyunca karışımın güneşte kalması yeterli olacaktır.

* Zeytinyağı turşu tuzu karışımı hazır hale geldikten sonra felçli bölgeye yine güneşin bol bulunduğu bir ortamda tıpkı güneş yağı gibi sürülerek uygulanır. Karışımı uyguladıktan hemen sonra sürülen bölgede ki hareketlenme herkes tarafından dikkat çekecektir. Yarım saat boyunca güneşte kaldıktan sonra ılık su ile yine masaj yaparak bölgeyi yıkayın.

* Bu uygulamayı haftada 3 defa uygulamanız yeterli olacaktır. Bu kadar kolay bir uygulamanın etkilerini görmek için eğer siz veya çevrenizden birilerinin ihtiyacı var ise mutlaka uygulayın.

https://www.bilgidoktoru.com/tursu-tuzu-zeytinyagi-felc-kuru.html

Almutada Uyghurlar Latin Yéziqigha Köchüsh Mesilisini Muhakime Qildi

Tengritagh Akademiyesi

Latin yeziqigha köchüsh mesilisi muhakime yighinidin din bir körünüsh. 2017-Yil 19-Oktebir, almata, qazaqistan.

Latin yeziqigha köchüsh mesilisi muhakime yighinidin din bir körünüsh. 2017-Yil 19-Oktebir, almata, qazaqistan.

 RFA/Oyghan
00:00/00:00

Anglash Awazni köchürüsh

Tarixchi munir yerzin soz sozlimekte. 2017-Yil 19-Oktebir, almata, qazaqistan.

Tarixchi munir yerzin soz sozlimekte. 2017-Yil 19-Oktebir, almata, qazaqistan.RFA/Oyghan

19-Öktebirde almutadiki uyghur bilim ademliri quddus ghojamyarof namidiki döletlik uyghur muzikiliq komédiye tiyatirida yighilip, qazaqistanning latin yéziqigha köchüsh mesilisini muhakime qildi.

Qazaqistan yazghuchilar ittipaqi yénidiki uyghur edebiyati kéngishi uyushturghan mezkur yighingha alimlar, yazghuchilar, senetkarlar, metbuat-Neshriyat we jemiyetler wekilliri shundaqla muellimler qatnashti.

Yighinni achqan uyghur edebiyati kéngishining bashliqi, yazghuchi we dramatorg exmetjan hashiri dölet rehbiri nursultan nazarbayéfning «kélechekke nishan: meniwi yéngilinish» maqaliside qazaq tilining latin herpige ötüshi teshebbusining qazaqistanliqlar teripidin jiddiy muhakime qiliniwatqanliqini, dölet tilining latin yéziqigha köchüshi boyiche tewsiye qiliniwatqan layihilerning köpligen talash-Tartishlar tughduruwatqanliqini, latin yéziqigha ötüshning qazaqistan üchün muhim ehmiyetke ige ikenlikini alahide tekitlidi.

Exmetjan hashirining éytishiche, qazaq tilining latin élipbesidiki bir pütün ülgilerni jari qilish mesilisi qariliwatqan bügünki künde qazaqistanda yashawatqan bashqa xelqlerningmu yéziq mesilisi we kélechek yüzlinishi köpchilikni oylandurmaqtiken. Qazaqistan prézidénti qazaqistandiki bashqa xelqlerningmu latin yéziqigha ötüshige qarita mumkinchiliklerning yaritilishini otturigha qoyghan.

Exmetjan hashiri, uyghurlarning ötmüshte bir nechche yéziqlarda munewwer eserlerni meydangha keltürgenlikini, uyghur latin yéziqining sowét ittipaqida 1930-Yilidin 1946-Yilighiche, uyghur élida bolsa 1965-Yilidin 1982-Yilighiche ishlitilgenlikini ilgiri sürdi.

Yighinda sözge chiqqan tilshunas ruslan arziyéfning tekitlishiche, latin yéziqigha köchüsh siyasiy mesile bolup, dölet tilining latin yéziqigha köchüshi boyiche bir nechche layihe tüzülgen bolup, axirqisi memliket rehbirige tewsiye qilinghan iken.

Ruslan arziyéfning déyishiche, hazir dunya miqyasida uyghurlar qolliniwatqan latin yéziqimu talash-Tartishlar tughdurmaqtiken. Uyghur mektepliri oqughuchilirining teqdirini oylighan teqdirde qazaqistanda resmiy qobul qilinghan latin yéziqi asasida uyghur yéziqini yézip chiqish zörür iken. U, uyghur we qazaq élipbesidiki bezi kichik perqlerni hésabqa almighanda bu ikki qérindash xelqning élipbe sistémisida chong perqlerning yoqluqini bildürdi.

Igilishimizche, yéqinda «uyghur awazi» gézitide ruslan arziyéfning «latin yéziqigha köchüsh-Bizning omumiy wezipimiz» namliq maqalisi élan qilinghan. Maqalida memliket prézidéntigha tewsiye qilinghan 32 heriptin ibaret layihening ilgirikilerge qarighanda ixcham hem inglizche hérip taxtisigha mas kélidighan qulayliq yéziq ikenliki éytilghan. Ruslan ependi, mubada kélechekte mezkur layihe dölet yéziqi süpitide qobul qilinghan teqdirde qazaqistan uyghurlirining shuninggha asaslinip, latin herplirige asaslanghan yéziqini ishlep chiqish mumkinlikini otturigha qoydi.

Muxtar ewezof namidiki edebiyat we senet institutining proféssori alimjan hemrayéf yüz yil mabeynide sowét ittipaqida kiril yéziqida köpligen nadir eserler yézilghan bolsimu, emma ularning barliqining kommunistik idéologiyining qattiq tesiride «tasqilip» we «süzülüp» yaritilghanliqini, bügünki künde bu siyasiy tesirdin qutulush pursitining peyda boluwatqanliqini ilgiri sürdi. Shu sewebtin u latin yéziqigha ötüsh terepdari ikenlikini, bezi tawushlarni ikki herp bilen yézishni, emma herplerge belgiler qoyushqa qarshi ikenlikini, ruslan arziyéfning layihisini qismen qollaydighanliqini izhar qildi.

Ziyaritimizni qobul qilghan tarixchi munir érzin sowét ittipaqida kiril yéziqidin latin yéziqigha, latin yéziqidin kiril yéziqigha köchüshi jeryanida peqet bezi lawazimliq shexslerdin tashqiri, uyghur we bashqa xelqlerning pikirlirining hésabqa élinmighanliqini ilgiri sürdi. U, qazaq ziyaliylirining shu waqitlarda latin yéziqigha ötüsh jeryanida köpligen asare-Etiqiliridin ayrilish xewpi tughulushi heqqide jar salghanliqini körsitip, mundaq dédi: «hazir bu mesile keng türde muhakime qiliniwatidu. Qazaq qérindashlar bilen bille uyghurlarmu bu mesilige yéqindin arilishiwatidu. 30-Yillarda chiqqan alimlirimiz mushu mesililerni qarighan waqitta latin yéziqini qandaq derijide paydilanghan. Bu nersimu étibargha élinsa dégen pikrim bar. Wetendimu latin élipbesi 50-Yillarda qozghaldi. Ularningmu öz tejribiliri yoq emes».

Munir érzin uyghur mutexessislerning shuninggha oxshash nuqtilarni hésabqa alghan halda, latin yéziqidiki uyghur élipbesining toghra layihisini ishlep chiqidighinigha ishinidighanliqini bildürdi.

Péshqedem ustaz qasim ismayilof mundaq yighingha tunji qétim qatnishiwatqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: «bügün sözligüchiler nahayiti orunluq gepni qildi. Edebiyat muellimi süpitide mundaq démekchimen: birinchidin, biz layihini qobul qiliwatmaymiz, u aldimizda téxi. Bu uzun jeryan. Qazaq xelqi bilen yéqin bolghanliqimiz üchün qazaq élipbesi bilenmu yéqin bölishimiz toghra dep oylaymen. Biraq qazaq tili bilen qanche yéqin bolghan bilenmu beribir bizning tilimizning öz alahidilikliri bar».

«Atamura» neshriyati uyghur tehrir bölümining bashliqi malik muhemmidinof komissiyilerning uyghur tilidiki latin élipbesini qobul qilish jeryanida herplerge qoyulidighan belgilerning imkan qeder az bolush lazimliqini tekitlep, élipbeni asanlashturush kéreklikini, komissiye terkibide sözsiz mektep muellimliriningmu bolushi lazimliqini izhar qildi.

Uyghurlar milliy birleshmisining reisi hakimjan memetof, latin yéziqigha ötüshte héchqandaq siyasetning yoqluqini tilgha aldi. U, hazir uyghur élida latin yéziqigha ötüsh toghriliq söz boluwatqanliqini, shundaq bolghan teqdirde uyghurlarning öz qérindashliri bilen hem bashqimu xelqler bilen téximu yéqinlishishigha purset tughulidighanliqini bildürdi.

Yighin axirida qatnashquchilar qazaqistan dölitining latin yéziqigha köchüshini toluq quwwetlep, bu mesilide qazaqistan uyghurlirining jumhuriyetlik étno-Medeniyet merkizi yénida mexsus komissiye qurushning orunluq ikenliki toghriliq qarar aldi./oyghan

Almutada Qazaqistan we Merkiziy Asiyaning Tarixi we Medeniyiti Boyiche Sherqiy Türkistan Menbeliri Témisida Ilmiy Muhakime Yighini Ötti

Tengritagh Akademiyesi

Qazaqistanliq tarixchi risalet kérimowa toplighan süret, yarkend shehiridiki meschitning körünüshi. 19-Esirning axiri.

Qazaqistanliq tarixchi risalet kérimowa toplighan süret, yarkend shehiridiki meschitning körünüshi. 19-Esirning axiri.

 RFA/Oyghan
00:00/00:00

Anglash Awazni köchürüsh

12-Öktebirde almutadiki pelsepe institutining mejlis zalida «qazaqistan we merkiziy asiyaning tarixi we medeniyiti boyiche sherqiy türkistan menbeliri (19-We 20-Esirler)» témisida ilmiy muhakime yighini bolup ötti. Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti uyushturghan mezkur yighin institut terkibidiki uyghurshunasliq merkizining rehbiri, tarix penlirining doktori, proféssor risalet kerimowaning ilmiy paaliyitige béghishlandi. Uninggha alimlar, aliy oqush orunlirining oqutquchiliri, jemiyetlik birleshmiler we ammiwi axbarat wasitiliri wekilliri qatnashti.

Yighinning tentenilik qismini achqan süléyménof namidiki sherqshunasliq institutining mudiri, milliy penler akadémiyisining akadémiki ebsattar dérbisali risalet kerimowaning qazaqistan ilim-Penige qoshqan töhpisini yuqiri bahalap, uning sherqshunasliq, shu jümlidin uyghurshunasliq ilmini rawajlandurushtiki ish-Paaliyetlirini, insaniy xisletlirini körsetti. E. Dérbisali r. Kerimowaning 30 yildin oshuq waqit hayatining qazaqistan penler akadémiyisi bilen zich baghlinishta bolup kelgenlikini, bu jeryanda uning yüzdin oshuq ilmiy emgeklirining élan qilinghanliqini, uning ilmiy paaliyitining yuqiri bahalinip, «qazaqistan pénige qoshqan töhpisi üchün» hörmetlik belgisi, shuningdek köpligen pexriy guwahnamiler bilen teqdirlengenlikini alahide tekitlidi. Institut mudiri r. Kerimowaning pédagogikiliq sahesidiki, yeni yash ilmiy kadirlarni terbiyileshtiki emgikinimu yuqiri bahalidi we kolléktip namidin uning 65 yashliq tewelludini qizghin tebriklidi.

Andin sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori ablehet kamalof «risalet kerimowaning ilmiy paaliyiti heqqide» mawzusida doklat qildi. Tebrik sözge chiqqan qazaqistan yazghuchilar ittipaqi uyghur edebiyati kéngishining bashliqi exmetjan hashiriy, jumhuriyetlik «uyghur awazi» gézitining bölüm bashliqi shemshidin ayupof, «inayet» jemiyetlik birleshmisi wekili nadirem ömerowa, shundaqla «turan» uniwérsitéti, abay namidiki qazaq pédagogika uniwérsitétining oqutquchiliri, sherqshunasliq institutining alimliri r. Kerimowaning ilmiy paaliyiti heqqide öz qarashlirini bildürdi.

Radiomiz ziyaritini qobul qilghan sherqshunasliq institutining bash ilmiy xadimi, tarixchi doktor ablehet kamalof r. Kerimowaning ilmiy paaliyitining asasiy yönilishlirige toxtilip, mundaq dédi: «risalet kerimowaning ilmiy paaliyitini ikki yönilishte atap ötüshke bolidu. Birinchidin, u özining pütkül namzatliq ilmiy ishini yettisu uyghurlirining emeliy senitini yorutushqa béghishlighan bolsa, ikkinchidin, doktorluq ilmiy ishini sherqiy türkistanning ottura esir sheherlirini tetqiq qilishqa béghishlidi. Risalet kerimowa hem étnografiye saheside ishlewatqan peytidimu, hem ottura esir tarix ilmi saheside ishlewatqan waqtidimu ilmiy ékispéditsiyelerge alahide köngül böldi, chünki peqet mushu ékispéditsiyeler arqiliq köpligen zörür matériyallarni toplashqa bolidighanliqini yaxshi chüshendi. U öz ilmiy paaliyitining deslepki qismida, yeni yettisu uyghurlirining emeliy seniti boyiche ishlewatqan peytide qazaqistan we perghane wadisida yashawatqan uyghurlarni arilighan idi. Kéyin bolsa, yeni ottura esir tarixi boyiche matériyal toplighan waqtida 1998 we 2007-Yilliri sherqshunasliq institutining uyghur aptonom rayonigha uyushturghan ilmiy ékispéditsiyesini bashqurdi. U shundaqla ‹medeniy miras› dölet programmisi boyiche 2007-Yili wéngiriyege bolghan étnografiyilik ékispéditsiyege qatnashti.»

A. Kamalof kéyinki on yilning ichide, yeni 2007-Yildin bashlap risalet kerimowaning özini heqiqiy rehber süpitide körsetkenlikini, uyghurshunasliq merkizining rehbiri lawazimida merkezning barliq ilmiy layihilirini bashqurghanliqini alahide tekitlidi. A. Kamalofning éytishiche, 2007-Yildin buyan uyghurshunasliq merkizi uyghur élining ötmüsh tarixi we medeniyitini merkiziy asiya we qazaqistan bilen zich alaqide tetqiq qilip kéliwatqan bolup, bu jeryanda köpligen ilmiy layihiler orunlandi, muhakime yighinliri ötküzüldi, monografiyeler we maqaliler toplamliri neshr qilindi.

Ilmiy muhakime yighinining ikkinchi qismi asasiy jehettin sherqiy türkistan menbeliri asasida yézilghan til, edebiyat, tarix, étnografiye, maarip we bashqimu mesililerge béghishlanghan doklatlarni öz ichige aldi.

Abay namidiki qazaq pédagogika uniwérsitétining oqutquchisi shairem baratowa sherqiy türkistan qolyazmiliridin bolupmu bilal nazimning «kitabi ghazat der mülki chin» dastanining ottura asiya tarixini tetqiq qilishtiki ehmiyitining intayin zor ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: «mezkur yighinda bu qolyazma heqqide uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimliri tarixchi ablehet kamalof ‹bilal nazim emgekliri yettisu tarixining menbeliri süpitide› we ‹bilal nazimning kitabi ghazat der mülki chin dastanining syuzhétliq-Kompozitsiyelik alahidilikliri› namliq doklatlirida öz pikirlirini éytti. A.Kamalof 19-Esirning ikkinchi yérimida sherqiy türkistanning ili wilayitidiki ijtimaiy-Siyasiy weziyetning yettisudiki ehwal bilen bolghan alaqilirini, ikki terepte yashawatqan türkiy xelqlerning özara étnikiliq we medeniy munasiwetlirini yorutidu. R.Yüsüpof bolsa, öz doklatida dastanning ili wilayitide yüz bergen qoralliq qozghilang heqqide melumatlarni toluq igileshke mumkinchilik béridighan tarixiy menbe ikenlikini ispatlaydu. Doklatchi, ikkinchidin, dastanning 19-Esir uyghur edebiyatining omumiy tereqqiyatini, uningdiki réalizm yönilishining bir ülgisini körsitidighan bediiy eser ikenlikini körsitidu. U bu eserde teswirlengen waqielerning qozghilangning bashlinishidin tartip ta u ghalibiyet qazinip, musteqil ili sultanliqi qurulghangha qeder chong ariliqni öz ichige alghanliqi heqqide weqelerning keng dairide teswirlengenlikini yarqin misallar bilen ispatlap béridu.»

Uyghurshunasliq merkizining ilmiy xadimi, tilshunas doktor xalminem mesimowa öz doklatida 19-Esirdiki séyit muhemmet qashining «sherhi shikeste», musa sayramining «tarixi eminiye» we ismetulla möjüzining «tewarixi musiqiyun» eserlirining bezi til alahidiliklirini tehlil qilghanliqini bildürüp, mundaq dédi: «bu dewrdiki eserlerde uyghur tili fonétikiliq we léksika-Gramatikiliq alahidilikliri bilen hem kona uyghur tilidin, hem hazirqi zaman uyghur tilidin melum derijide perqlinidighanliqini körüsh mumkin. Buni mezkur eserlerning morfologiyilik, léksikiliq we sintaksisliq alahidilikliridin körüshke bolidu» .

Yighinning ikkinchi qismidin shundaqla ruslan arziyéfning «sherqiy türkistandiki jeditchilik herikiti», zulfiye kerimowaning «19-Esirning ikkinchi yérimidiki sherqiy türkistan yazma yadikarliqlirini tetqiq qilish tarixi», gülbehrem molotowaning «diwani meshrep» esiri boyiche neqshbendiye sopilirining karametliri» we bashqimu alimlarning doklatliri orun aldi.-oyghan

Ghezep we Zar

Tengritagh Akademiyesi

Abduhaliq Uyghuri
Autori: Abduxaliq Uyghuri

 

Ey pelek,bu dehshitingdin intiha bizarimen,
Istidim köp,tapmidim bu derdime héch darimen.
Ata-bowamdin miras kona késelning derdide,
Gah ölüp,gah tirilip,köptin béri awarimen.
Bir purap külsem ne arman,béghim bahari gülini,
Her seher gül ishqida bulbulgha oxshash zarimen.
Dostlirim owgha chiqarda keltürür misaligha,
Qarchigha qushlar ular, men misali sarimen.
Yüz qilmas te’erruz köp köngülchandur ular,
Körsem chaynar nijis goyaki dil azarimen.
La eqil dep oylidi,chindin nezer salmay turup,
Yéngilip ketti ular,köptin béri hushyarimen.
Qoldin ish kelmeydu dep,da’im ghidiqlaydu méni,
Men ularning shu sözige bekmu-bek xunbarimen.
Pen’ge mangsaq köz échip kapir, jedit dep qarghishur,
Bu hamaqet dewride atesh bulup yanarimen.
Chöl-jezire, deshtu-sehra ichre qaldim na’ilaj,
Ah qachan bir yol tépip qoshulay qatarimen.
Sugha teshnadur bu chöl, bipayan munbet zémin,
Misli derya tapmay éqish, qaynam bulup qaynarimen.
Oyghinip ketti jahan, meghribi-meshriq tamam,
Men téxi süt uyquda, chüsh körüp yatarimen.
Bashqilar kökte uchup, suda üzüp ketti yiraq,
Men misali yalang ayaq dessep tiken mangarimen.
Ilim-pendin yoq xewer, basti gheplet, xewp-xeter,
Halimiz quldin beter, qandaq chidap turarimen.
Til-haqaret, tene-dixmar way dad!…bu janni qiynidi,
Emdi ne qilmaq kérek, ejepmu boldum xarimen.
Zulumning okyanidin tapmay paraghet arili
Tagh kebi dolqunida örlep, heqqe ah urarimen.
Dewri jebridin isit! halinggha uyghur wayikim,
Janni alqan’gha élip chiq,tapmaysen bashqa charisen.

1921-Turfan, Uyghuristan 

Barangdiki Leghmen

Tengritagh Akademiyesi

Autori: Abduweli Ayup
2017-10-10
abduweli-ayup-trt

00:33/05:12

Anglash Awazni köchürüsh

Kamérdiki ornumning muzdek sémunt yerdin kariwatqa almashqini tasadipiyliq emes iken. Tengritagh rayonluq teptish mehkimisi «jinayitim» ni qanunsiz meblegh toplash dep békitiptu. Démek, emdi siyasiy jinayetchi emes idim. Bu xewerdin kéyin gundipaylarning muamilisidimu özgirish boldi. Bundaq özgirish kamér hayatimgha bezi yéngiliqlarni bexsh etken boldi. Emdi men qamaqxanida étilidighan pulluq tamaqlarni buyrutalayttim, manga sélinghan, ezeldin kamér bashliqlirigha yem bolup özüm xalighanche ishlitelmigen pullarni xirajet qilalayttim.

2013-Yili 20-Awghust charshenbe küni tengritagh qamaqxanisigha mehkum bolup düshenbe tunji pul qétim pul kirgen idi. Qeshqerdin nege élip méngilghanliqim éniqsiz ehwalda, adrésimdin kimning bu qeder téz xewer tépip pul sélishi méni heyran qilghan idi. Chekke qarisam ewetküchi tolduridighan katekchige xitayche inisi dégen xet yéziliptu. Yene bir chekke méhrigül dep yézilghan iken. Qamaqtin chiqqandin kéyin jiyenlirim, newre inilirim we ayalim méhrigülning manga pul salmighinini, öydikilerning manga ait tepsiliy xewerlerni aylar ötüp andin anglighini melum boldi.

Qamaqta yétish jeryanda köpinche pul akamning namida kirgen bolsimu yuqiriqidek manga natonush isimlardin pullar, kitablar, kiyimler kirip turghan boldi. Kitablirim yastuqsiz  kamérda kamér bashliqining béshigha qoyulup, kiyimlirim uchisigha chiqti. 2013-Yilning axirighiche manga kirgen pullarni  kamérdiki her derijilik «rehberler» yep bolushti.

Qamaqqa kirgüzülgen pullarning miqdaridin chiqip kétidighan künümni perez qilattim, pulning miqdari köpeygenche xuddi qamaqta yatidighan künüm uzirip kétidighandek biaram bolattim. Pullirim xeqqe yem bolghanche tengsizlikke ghezipim küchiyetti. Emma qamaqta shu natonush kishilerdin pul sheklide teselliler manga medet bolatti, özümning yalghuz emeslikimni, untulmighanliqimni hés qilduratti. Adette isim chaqirilmay mehbus kiyimidiki nomur boyiche ataydighan qamaqxanida peqet pulning chéki yetküzülgendila isim tilgha élinatti. Her qétim ismimning chaqirilishi manga esli kim ikenlikimni, kimlerning mendin ümid kütüwatqanliqini we kimler üchün yashishim kéreklikini eskertip turatti.

Qamaqtiki héch bir tamaqqa tuz, may sélinmaytti. Nashtigha umach, chüshte we kechte bérilidighini yésiwilek yaki berengge shorpisi bolatti. Bu shorpa «azab shorpisi» dep atilatti. Tuz sélinidighan, anche munche yagh gösh daritilidighan pulluq alahide tamaqni kamér bashliqi buyrutatti. Mendek siyasiy mehbuslar peqet xeq yégen tamaqqa heq tölep qarap olturushqa mejbur iduq. Göshsiz yésiwilek qorumisi sélinghan gürüch 40 som, göshlük qoruma sélinghan gürüch 80 somdin sétilatti.

Qilmishimning iqtisadiy délo qilip békitilishi bilen ornum yoghinap özüm biwasite tamaq buyrutalaydighan boldum. Tunji buyrutqandin bashlap tamaqni qamaqtiki birdin bir uyghur kamirdishim abdusalam bilen yéyishke bashlidim. Ata-Anisi ishsiz abdusalam aq chékip tutulghan idi. U manga kelpinde bir yash balining étiwétilgenlikini, tekshürüsh ponkitidin motsiklitta toxtimay ötüp ketkenlikining «jinayet» bolup qalghanliqini sözlep bergen idi. Uning weqedin kéyin yüz bergen namayishta tutulghanlarni sanap olturup özini tutalmay yighlap ketkini hélimu ésimde.

Abdusalam alte ayliq késilgendin kéyin türmige yötkelmey qamaqxana karidorida tamaq toshushqa sélindi. U tunji kündin bashlap nashtigha umach ekélip men turuwatqan  kamérning ishikige yéqinlashqanda sap ürümchi teleppuzida «aka, hey!» dep chaqirip ötüp kétidighan boldi. Ikkinchi heptidin bashlap u «gülen ependi» dep chaqiridighan boluwaldi. Uninggha texellusum we eserlirim heqqide démigen idim, belkim qamaqxanida ishleydighan kadirlardin anglighan bolsa kérek. Teripimni qilghan shu balilargha rehmet! abdusalamdin alte aygha yéqin her seherde anglinip turghan «gülen ependi» dégen söz méning sanggilighan béshimni kötürüp uninggha qarap, toghrisi erkin hayatqa telpünüp birni külümsirishimge seweb bolghan idi.

Bir küni  kamérning keynidiki hawalanma bar tamning arqidin «gülen ependi» dégen awaz keldi. Arqidinla abdusalamning, -Abduweli aka, apam leghmen kirgüzüptiken. Yep béqing he!- Dégen awazi anglinip yaltiraq xaltigha oralghan leghmen tamdin artilip sim tor üstige chüshti.

Kamérning arqisidiki hawalanmaning üsti sim tor bilen toqulghan bolghachqa xaltidin tökülgen leghmen arachlardin sanggilap turup qaldi. Men bolsam peske tamchilawatqan seyning süyige kakkuk balisidek aghzimni tuttum. Axiri chidap bolalmay sanggilap turghan chöpleni sekrep yéyishke bashlidim. Sekrisem qolum yétidighanliri tügep qaldi. Besh alte töshüktin biliner-Bilinmes sanggilap turghan chöplerge müshüktek qarap turdum. Tamchilaydighan seyning süyimu tügidi. Leghmen sim torning töshükchiliridin körünüp turghach ya ümid üzüp ketküm kelmeytti, ya sekrep élip yéyelmeyttim. Qamaqtiki shu qara künlerde shu chaghda yéyelmigen leghmen ongumda we chüshümde daim köz aldimdin ketmidi. U leghmen shu qeder oxshighachqimu, yaki qamaqta yégen tunji qétimliq öy tamiqi, ana tamiqi bolghachqimu shu leghmendek oxshighan bir leghmenni bügüngiche yep baqmidim.

http://www.rfa.org/uyghur/yoruq-sahillar/turme-qamaq-10102017151552.html?encoding=latin

Kazakistan Cumhurbaşkanı: Rusçayı bırakıyoruz!

Tengritagh Akademiyesi

 –

Kazakistan Cumhurbaşkanı: Rusçayı bırakıyoruz

Kazakistan Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçişin Rusça konuşan insanları, Rus dili ve diğer dilleri etkilemeyeceğini söyledi.

Nazarbayev, ülkesinin Latin alfabesine geçmesiyle ilgili düzenlediği toplantıda yaptığı konuşmada, Latin alfabesine geçişin tarihi önem taşıdığını belirterek, “Dünyada hiçbir ülke yeni alfabesini halkıyla bizim kadar tartışmamıştır. Herkesin düşüncelerini bilmek bizim için önemlidir.” ifadelerini kullandı.

Cumhurbaşkanı Nazarbayev,

Latin alfabesine geçiş konusuyla ilgili 300’den fazla öneri geldiğini aktararak, “Gençlerin de bu süreci desteklemesi cesaret veriyor.

diye konuştu.

Latin temelli yeni Kazak alfabesi projesi tartışmalarına önde gelen kamu kurumları ve bilim çevresinin de aktif bir şekilde katıldığını söyleyen Nazarbayev, projenin hazırlanmasında dünya tecrübesinin dikkate alındığını dile getirdi.

Nazarbayev, dil alanındaki reformun diğer dillerin kalkınmasına zarar vermemesi ve insan haklarını ihlal etmemesi gerektiğinin altını çizerek, şöyle devam etti:

“Kazak alfabesinin Latin alfabesine geçişi, herhangi bir şekilde Rusça konuşan insanların, Rus dili ve diğer dillerin haklarını etkilemez. Rus dili aynı zamanda kullanılmaya devam edecek. Yeni alfabeye geçiş Kazak dilinin öğrenimini kolaylaştıracak.”

Latin alfabesine geçiş

Kiril alfabesinden Latin alfabesine geçmeye hazırlanan Kazakistan, 2018’den itibaren okullarda ders kitaplarının Latin alfabesinde basılmasını hedefliyor.

Devlet Başkanı Nursultan Nazarbayev, 2025 yılına kadar tüm kitapları, süreli yayın ve resmi belgeleri Latin alfabesinde yayımlamayı planladıklarını açıklamıştı.

 

http://turkcenindirilisi.com/kazakistan-cumhurbaskani-ruscayi-birakiyoruz/

Tilimizni Toghra Saqlap Qélish Heqqide

Tengritagh Akademiyesi

945094_487497708006186_153276997_n-1

Erkin Sidiq

2017-yili 27-Sintebir

Kona yéziq nusxisi:

http://www.meripet.com/2017/20170927_uyghur_tilini_qoghdash-UEY.pdf

Bu yil 9-ayning 1-künidin bashlap Uyghur tilining Uyghur diyaridiki barliq bashlan’ghuch we ottura mekteplerde oqutush tili süpitide ishlitilishi emeldin qalduruldi. Shuningdin kéyin chet eldiki bir qisim Uyghur ziyaliylar özliri we bashqilardin «Uyghur tili duch kelgen xirisqa qarita biz qandaq qilishimiz kérek?» dégen so’alni sorap, hazirqidek bir paydisiz shara’itta ana tilimizni saqlap qélishning ünümlük usul-tedbirliri üstide izdinishke bashlidi. Ana til bir milletning milliy mewjutluqini belgileydighan eng muhim amillarning biri bolup, men ana tilimizni qoghdap qélish mesilisi üstide izdiniwatqili we qelem tewritiwatqili xéli uzun boldi. Men bu heqte teyyarlighan eng axirqi maqalining témisi «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» [1] bolup, melum muhim sewebler tüpeylidin men bu maqalining témisida «ana til» dégen sözni ishletmidim. Emma uningda chet eldiki Uyghurlarning a’ile terbiyisi arqiliq balilirigha ana tilni ögitishning ehmiyiti we paydisi’gha a’it bir qisim köz-qarashlirimni otturigha qoydum. Shundaqla baligha ikki yaki uningdin köp tilni ögitishning paydisi, hemde balilargha ana til, bashqa til we din ögitishning eng muwapiq yéshi jehettiki bir qisim ilmiy bayqashlar we ilmiy qarashlarnimu bayan qilip öttüm. Chet elde yashawatqan balilargha ana tilni ögitish tilimizni qoghdap qélishtiki eng muhim charilerning biri. Shundaqla u tilimizni qoghdap qélishtiki zörür shertlerning biri. Emma u tilimizni qoghdap qélishning yéterlik shertlirining hemmisi emes. Uning yéterlik shertlirining ichide yene özimiz ana tilimizni toghra öginish, shu asasta ana tilimizni balilirimizgha toghra ögitish, hemde hemme Uyghurlar her qandaq jayda we her qandaq waqitta ana tilimizni toghra ishlitishtek bashqa muhim amillarmu bar.

 

20170927_AustraliaKids
1-resim: Awistraliye Adélaydé shehiridiki Uyghur Mektepning omaqliri.

 

Men mezkur maqalide chonglarning ana tilimizni toghra öginishi, hemde her waqit we her jayda ana tilimizni toghra ishlitishi heqqide toxtilimen. Bu ish ana tilimizni qoghdap qélish, hemde uni toghra saqlap qélishta kem bolsa bolmaydu. Balilargha ana tilni ögitishke a’it mezmunlarni aldinqi maqalide otturigha qoyup bolghan bolghachqa, u mesile heqqide mezkur maqalide qayta toxtalmaymen. Men «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» dégen maqalini téxi oqup baqmighan wetendashlargha uni choqum bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen.

 

 

  1. Kitab Oqush Arqiliq Öginish Eng Yaxshi Usul

 

Hazir ana tilimizni toghra ishlitish jehette Uyghurlar arisida saqliniwatqan mesililer intayin éghir bolup, méningche uning töwendikidek sewebliri bar:

–(1) Atalmish «qosh tilliq ma’arip» ning mejburlishi bilen ana tilni sistémiliq öginelmeslik

–(2) Xenzu mektepte oqughanliqi üchün ana tilni sistémiliq öginelmeslik

–(3) Ana tilni ögen’gili bek uzun bolup ketken bolghachqa, Uyghur tilining qa’idilirini untulup kétish

–(4) Özi Junggoda bolsimu, Uyghur tili ishletmeydighan orunda xizmet qilidighanliqi üchün ana tilni untulup kétish

–(5) Chet elde yashawatqili bek uzun bolup ketkenliki üchün ana tilni untulup kétish

–(6) Éghir derijidiki biperwaliq

–(7) Uyghurni we Uyghur tilini közge ilmasliq, we ularni qedirlimeslik

 

Men yuqiridiki 1 – 5- seweblerni toghra chüshinimen, emma 6-sewebke échinimen, we 7-sewebke bolsa nepretlinimen.

 

Men bu yerde 6-sewebke bir misal körsitey. Méning «erkinsidiq@gmail.com» dégen bir élxet sanduqum bar bolup, men uni özümdin meslihet soraydighan weten ichi we sirtidiki oqughuchilar üchün ishlitiwatqili 10 yil boldi. Gerche méning ismimning toghra yézilishi yuqiridiki élxet adrésida éniq bar bolsimu, manga xet yazghan oqughuchilarning kem dégende yérimi ismimni «Arkin», «Arken», «Erken», «Sidik», «Sedik», «Sidek» dégendek her xil buzulghan shekilde yézip keldi. Uningdin bashqa, manga 10 oqughuchidin kelgen xette Uyghur tilining 10 xil buzulghan wariyanti ishlitildi. Men ashundaq qilghanlarghimu bashqa oqughuchilargha oxshashla jawab qayturup keldim. Emma, her qétim ashundaq yézilghan xetlerni oqulghanda intayin rahetsizlendim. Hemde milletning ashundaq bir derijidiki éghir biperwaliqigha qattiq échindim. Méning perizimche, eger birer til-yéziqni bahalaydighan orun her xil ijtima’iy taratqulargha yézilghan Uyghurche yazmilarni tekshürüp chiqidighan bolsa, ular choqum «Uyghurlar bir sawati toluq chiqmighan millet iken», dégen yekünni chiqiridu. Eger siz Amérikidiki aq tenlikler bilen bolghan ijtima’iy munasiwette ularning ismini xuddi méning ismimni xata yazghandek xata yazidikensiz, siz ularning neziridiki öz hörmitingizni bir demdila pütünley yoq qiliwétisiz. In’glizche yazmilardimu hem shundaq. Siz In’glizche nerse yazghanda, mesilen, bir chet ellikke In’glizche élxet yazghanda, 50 pirsent sözlükte xataliq bar bolush u yaqta tursun, peqet bir pirsent sözlükte xataliq bar bolsimu siz bashqilargha bir nahayiti qalaq yaki töwen derijilik adem bolup körünisiz.

 

Uyghurche nerse yazghanda biperwaliq bilen Uyghur tilini xata ishlitish tilimizni hörmetlimeslik we qedirlimeslikning bir xil ipadisi. U yene milletni hörmetlimeslik bolup hésablinidu. Eger biz öz millitimizni özimiz hörmetlimisek, öz millitimizni özimiz qedirlimisek, bashqilardin Uyghurlarni hörmetlesh toghrisida némini küteleymiz? Yehudiylar, Yaponlar we Gérmanlar öz millitini bashqa millettin köp üstün qoyidu. Özlirini bashqa héch kimge teng qilmaydu. Shundaq bolghachqa ular bilen munasiwet élip baridighan bashqa millet kishiliri nahayiti éhtiyatchanliq bilen ish élip baridu. Öyde izzetlenmigen bala sirtta xarlinidu. Eger biz öz-özimizni hörmetlimisek we qedirlimisek bashqilar teripidin közge ilinmaymiz.

 

Yuqiridiki 7-seweb boyiche ish qilidighan kishilerning tutqan yolini ularning insanliq süpiti we Uyghurgha mas kelmeydighan xaraktéri belgiligen bolup, men ular heqqide buningdin artuq toxtilishimni xalimaymen.

 

Emma méning bu yerde aldinqi 5 seweb tüpeylidin Uyghur tilini toghra qollinalmaywatqan wetendashlargha yene bir qanche éghiz gep qilghum bar. Méning mölchirimche, her bir ademning ünümlük ögineleydighan waqti ottura hésab bilen 50 yildin ashidu. Eger siz ashu 50 yilning her bir yilida bir nersini qoshumche qilip öginip mangsingiz, ömringizde intayin köp nersilerni öginip tügiteleysiz. Bir qisim nersilerni choqum bir mektepte sistémiliq ögenmise öginiwélish teske toxtaydu. Mesilen, men hazir shughulliniwatqan optika téxnologiyisi kespi. Emma yene bir qisim nersilerni ishtin sirtqi waqitlirida özlükidin öginiwalghili bolidu. Til mektepte oqumay özlükidin öginiwalghili bolidighan nersilerning biri. Men bashlan’ghuch 1-siniptin tartip yéngi yéziqta oqughan. Emma, méning rehmetlik dadam bir oqutquchi bolup, men ashu bashlan’ghuch 1-sinipta oquwatqan waqtimdila dadamdin Uyghur tilining kona yéziqi bilen Slawyan yéziqini öginiwalghan. Bu yéziqlardimu aran 32 herp bar bolghachqa, u yéziqlarning her birsini öginiwélishqa bir nechche heptila waqit ketken. U chaghda balilar üchün neshr qilin’ghan Uyghurche kitablar bolmighachqa (men 1965-yili bashlan’ghuch 1-sinipqa kirgen), men chonglarning kona yéziq we Slawyan yéziqidiki kitablirini échip, ayrim-ayrim sözlerni oqup oynighan.

 

Yézigha qayta terbiyige chüshken waqtimda Uyghurche-xenzuche lughet bolmighachqa, bizge heqsiz tarqitilidighan «Maw Zédung eserliridin tallanmilar» dégen kitabning Uyghurchisi bilen xenzuchisini yénimda saqlap, ularni bir-birige sélishturup yürüp özlükümdin xenzu tilini ögen’gen.

 

Men In’gliz tili bilen Yapon tilinimu deslipide pütünley özüm ögen’gen. Kéyin In’gliz tilida bir mewsum, we Yapon tilida yérim yil mexsus til kursida oqudum. Ashundaq asasimgha tayinip Yaponda we Amérikidiki ilmiy pa’aliyetlirimni élip bardim. Hazirmu Amérikida shundaq qiliwatimen.

 

Men 1971 – 1976-yilliri ottura mektepte Uyghur tilini sistémiliq ögen’gen. Mende hazir bar bolghan Uyghur tili asasi ene shu chaghdin kelgen bolup, men 1976-yilidin kéyin Uyghur tili heqqide birer ders élip baqmidim. Ottura mekteptiki waqtimda bizge Uyghurche shé’irlarning qa’idisi ders qilip ötülgen. Emma men hékaye, powést, zawén (nesr), xewer we doklat yézishqimu qiziqqan bolup, ularni oxshash xildiki matériyallarni oqush arqiliq öginishke tirishqan. Yeni, eger sizde ashundaq istek bar bolidiken, siz her bir nerse oqughanda mundaq ikki nersige diqqet qilisiz. Biri oqughan mezmun. Ikkinchisi oqughan nersining shekliy-qurulmisi, weqelerning bayan qilinish uslubi, ishlitilgen sözliri, we til-edebiyat qa’idisi qatarliqlar. Hékaye oqush arqiliq hékaye yazalaydighan bolghili bolidu. Xewer oqush arqiliq xewer yazalaydighan bolghili bolidu. Maqale oqush arqiliq maqale yazalaydighan bolghili bolidu. Uyghurche kitablarni köp oqush arqiliq Uyghur tilining grammatika qa’idilirini we sözlerning tüzülüshlirini toghra öginiwalghili bolidu. Bundaq ishlargha mektepke kirip oqush ketmeydu. Belki uninggha istek, irade we tirishchanliq kétidu. Bir nerse oqughanda hem mezmun’gha diqqet qilish, hem til qa’idisige diqqet qilishqa toghra kélidu. Shunglashqa men Uyghur tilini toghra ishletmeslikning yuqiridiki 1- 5-sewebliridin kélip chiqqan ajizliqni pütünley toluqliwalghili bolidu, dep oylaymen. Uyghurni söyidighan kishi Uyghur tilinimu söyüshi kérek. Uyghur tilini toghra ishlitishnimu öginiwélishi kérek. Eger siz Uyghurche bir nersilerni yazidighan biri bolsingiz, yaki Uyghurche xet, maqale yaki bashqa bir xil edebiy eser yézishni öginiwélishni isteydighan biri bolsingiz, choqum 6 ay, bir yil yaki 2 yil waqit chiqirip, kitab oqush arqiliq Uyghur tilining qa’idilirini özingizge yetküdek derijide öginip qoyung. Biz shundaq qilish arqiliq ana tilimizni qoghdap qalalaymiz. Shundaq qilish arqiliq ana tilimizni toghra saqlap qalalaymiz. Bashqilar aldida bir mukemmel xas tilgha ige medeniyetlik millet bolup körüneleymiz.

 

Men yéqinda «Uyghurche barmaq wezinlik shé’ir yézish qa’idisi heqqidiki chüshenchem» dégen bir témida bir yazma teyyarlap, uningda ashundaq shé’irlarning qa’idisi heqqidiki öz chüshenchilirimni bayan qilip öttüm [2]. Shé’iriyet ishlirigha qiziqidighan wetendashlar yaki Uyghurche shé’ir heweskarliri uni bir bir qétim oqup baqsanglar bolidu.

 

Ilawe: Men hazir bir dangliq zatning léksiyilirini anglawatqan bolup, men yéqinda anglighan bir léksiyide u mundaq dédi:  Tarixta yasalghan eng körkem binalar diniy binalardur.  Ular dindar kishiler üchün yasalghan bolup, ular xudaning iradisini namayan qilidu, dep qarilidu.  Körkemlikte 2-orunda turidighan binalar emeldarlar üchün sélin’ghan binalar bolup, ularni padishahlar ishletken.  Kéyinche insanlarning jem’iyetlishishige egiship, soda binaliri wujutqa kelgen. Binalargha tarixtiki waqitlar, weqeler we nersiler xatirlen’gen bolidu.  Binalar bir döletning 3-tili bolup hésablinidu.  Yeni, döletning 1-tili kishiler sözlishish üchün ishlitidighan til. Ikkinchi tili bolsa bir dölet xelqi ishlitidighan yéziq.  Üchinchi tili bolsa binalar bolup, 4-tili bolsa sizning yémeklikliringiz bolidu.

 

 

 

  1. Chet Eldikiler Üchün Uyghurche Kitab-matériyal Menbeliridin Qandaqliri Bar?

 

Hazir chet eldiki Uyghurlarning weten bilen bolghan alaqisi pütünley üzüp qoyulghan bolghachqa, hazirche wetendin Uyghurche kitab ekeldürüsh asasen mumkin emes. Emma Türkiyediki Uyghurche kitabxanilardin xéli köp kitablarni sétiwalghili bolidu. Uningdin bashqa, hazir bir qanche Uyghurche tor betliride Uyghurche zhurnal we kitablarning élkitab (PDF) nusxiliri bar. Shundaqla bir qisim ot yürek wetendashlar chet eldikiler üchün awazliq kitab ambarlirinimu qurup chiqti. Uyghurche matériyal körüsh arqiliq ana tilini toghrilimaqchi yaki pishshiqlimaqchi bolghan wetendashlar ashundaq menbelerdin paydilansanglar bolidu. Töwendikisi Uyghurche tor betlirining bu qétim méning ésimge kelgenliri bolup, u bir mukemmel tizimlik emes. Chüshüp qalghan tor betlirini oqurmenlerning mezkur yazmining astigha inkas yézip manga we bashqa oqurmenlerge bildürüp qoyushini ötünüp soraymen. Men mushu pursettin paydilinip, özlirining waqti, puli we zéhnini serp qilip, millet üchün töwendiki tor betlirini yasap chiqqan qérindashlarning hemmisige chin könglümdin rehmet éytimen.

 

[1] Altun oq tor kitab ambiri

http://www.altunoq.com/

 

[2] Élkitab ambiri

https://www.elkitab.org/

 

[3] Ana yurt zhurnili

http://anayurtjurnili.net/

 

[4] Uyghur akadémiyisi tor béti

http://www.akademiye.org/ug/

 

[5] Tedbiryar Yutyub awazliq eserliri

https://www.youtube.com/playlist?list=PLmzPlt07BuCy6AEk3wR3LjAEt2B0nYqHK

 

[6] Eziz Eysa Elkün tor sehipisi

http://www.azizisa.org/

 

[7] London Uyghur ansambili awazliq eserliri

http://www.uyghurensemble.co.uk/en-html/u-awazliq-eserler.html

 

[8] Féyisbuk: Awazliq eserler

https://www.facebook.com/awazliq.eserler/

 

 

  1. Uyghur Latin Yéziqi (ULY) ni Toghra Ishlitish Heqqide

 

Men yuqirida tilgha élip ötkinimdek, hazir Uyghurlar ishlitiliwatqan Uyghur Latin Yéziqi (ULY) yaki «Yéngi yéziq» ning türliri intayin köp. Uning weten, Amérika, Yawropa, Türkiye we ottura Asiya qatarliq döletlerge qarap oxshimighan shekli bolupla qalmastin, her bir dölettimu yene bir qanche kichik tiptiki oxshimighan türliri mewjut bolup turmaqta. Eger hazir Uyghur emes, emma Uyghurchini bilidighan bir adem pütün Uyghur tor béketliri we intérnét munberliri üstide tekshürüsh qilidighan bolsa, Uyghurni «sawati yaxshi chiqmighan, tayini yoq, intayin chéchilangghu bir millet iken» dégen xulasige kélishi mumkin. Bu bir intayin échinishliq ehwal bolup, u her bir Uyghurning diqqitini qozghishi kérek. Yurtimizdiki bir qisim til mutexessisliri we ot yürek yashlar 2000-yillarning béshidiki 4-5 yil waqit ichide ilmiy munazire, muzakire yürgüzüsh we izdinish arqiliq, ULY yéziqini birlikke keltürüsh meqsitide ULY ni barliqqa keltürdi.

20170927b_anatilim

2-resim: ULY bilen UEY ning sélishturma jedwili.

 

Men bu ULY toghrisida kem dégende mundaq 2 alahidilik barliqini hés qildim: 1) Uni In’gliz tilida sözlisheleydighan hemme milletler shu pétiche oquyalaydu (mesilen, «Qimen’gül» bilen «Cimen’gül» ni In’gliz tilidikiler toghra oquyalmaydu, emma «Chimen’gül» ni oquyalaydu), hemde téz yézishqa toghra kelgende, chet eldiki ölchemlik kompyutérning hemmiside chékitsiz herpler bilen téz sür’ette yazghili bolidu. 2) Bir qisim ot yürek Uyghur yashliri xalis ishlesh arqiliq, bir xildiki yumshaq détalni ishlep chiqqan bolup, shuni ishlitish arqiliq bir ULY we UEY diki höjjetlerni öz ara aylandurghili bolidu. Mesilen, hazir chet eldiki Uyghurche tor betlirining ichide töwendiki ikki tor bétide ashundaq yumshaq détal bar bolup, uni özingizning kompyutérigha heqsiz chüshürüp qachiliyalaysiz:

http://www.yulghun.com/

http://www.kenjisoft.com/uyghuredit/program/uyghuredit.zip

 

Yuqiridiki ikki tor bétide Uyghurchini öz ichige alghan her xil tillar otturisidiki lughetmu bar bolup, uni bu yerdin tapalaysiz:

http://dict.yulghun.com/

http://www.kenjisoft.com/judict/

 

Men chet elde oqughan, Uyghur tilshunasliqida bilimi bar, emma yurtimizdiki ULY toghrisida qarar élish jeryanigha qatnishalmighan Uyghur ziyaliylirining hazirche ULY qararigha boysunushini, öz aldigha ayrim ULY tüzüp chiqip ishletmeslikini tewsiye qilimen. Undaq qilmaydikenmiz, biz Uyghur ishlirini ilgiri sürgüchi emes, uni buzghuchi bolup qalimiz. Biz bash qaturmisaq bolmaydighan, köngül bölmisek bolmaydighan, izdenmisek bolmaydighan nurghun muhim we jiddiy ishlar bar. Uyghur bilim igilirining öz bilimini ishliteleydighan we ishlitishke tégishlik ishlar we sorunlar intayin köp. Emma, méningche yéngi bir ULY ni otturigha chiqirish uning biri bolmasliqi kérek. Bir qétim qarar qilinip bolghan ishni chet eldikiler öz aldigha ayrim qayta muzakire we qarar qilishning zörüriyiti yoq. Bir ish toghrisida axiri üzülmeydighan munazire we muzakire qilish biz Uyghurlar üchün intayin paydisiz. Shunga men hemme ademning Uyghurning tüp menpe’itini közde tutup, yéngi yéziqta tüzülgen tor béketliride we chet eldiki Uyghurlar otturisidiki öz-ara alaqide bir tutash ULY ni ishlitishni teshebbus qilimen. Millet üchün yaxshi ish qilip bérishni isteydighan her bir adem üchün, hemde kelgüside chongraq ishlarni qilishni nishanlighan her bir yash üchün ULY dek 32 herplik yéziqni öginiwélish héchqanche ish emes. U bir kishining qolgha keltürgen chong netijisi bolupmu hésablanmaydu. Belki, hazirqi zamanda Uyghur tili, UEY we ULY ni puxta bilish hemde ularni toghra ishlitish, özini milletperwer hésablaydighan her bir Uyghurning qilishqa tégishlik mejburiyitidur.

 

 

  1. Axirqi Söz

 

Men Yehudiylar heqqide bir qisim izdinishlerni élip bardim. Shu jeryanda diqqet qilghan bir nuqtam shu boldiki, gerche ularning nopusining sani Uyghurlarningkige yéqin, yeni 13 milyon bolsimu, Isra’iliyede yashaydighan Yehudiylarning sani aran 5.5 milyon iken. Yene 6.5 milyon nopus Amérikida, qalghan bir milyoni bolsa bashqa ellerge tarqalghan halda yashaydiken. Hemde Isra’iliyening sirtida yashawatqan Yehudiylarning Isra’iliyege siyasiy, iqtisadiy, herbiy we ijtima’iy sahelerdiki yardimi intayin zor iken. Men Amérikida körgen yene bir ehwal, Amérikida dunyadiki köpligen milletlerning öz aldigha ayrim-ayrim jama’etliri bar iken. Mesilen, Amérika Kaliforniye shtati Los Anzhélis nahiyisi Gléndéyil Xil (Glendale Hill) shehiridin ibaret birla jayda 450 ming Erméniyelikler yashaydiken. Amérikidiki köpligen chong sheherlerde Xenzular mehellisi yaki Xenzular sheherliri bar bolup, Amérikida hazir 4 – 6 milyon Xenzular yashaydu. Hazir Amérikida yashawatqan Uyghurlarning sani méning mölchirimche 5000 – 7000 bolushi mumkin. Men buningdin 10 nechche yilning aldida bir qisim nopusning chet ellerde yashishining ehmiyiti chüshinip yétip, yazghan maqalilirimde imkaniyiti yar béridighan Uyghurlarning chet ellerge chiqip kétishini teshebbus qildim. «Birer milyon Uyghurning chet elde yashishining millet üchün zor istratégiyilik ehmiyiti bar», dep, her xil sorunlardimu sözlep yürdüm.

 

Eger men bir top charwining igisi bolsam, u charwilar üstidiki hökümranliq hoququmni toluq saqlap méngish üchün yaki ularni bir qotan’gha solap qoyimen, yaki bolmisa ularni baghlap qoyimen. Uyghurlar böre mijez millet bolup, erkin yashashqa adetlen’gen, hemde her waqit erkin yashashni isteydu. Ular yéqinqi 60 – 70 yildek waqit ichide erkinlikke nahayitimu intizar bolup keldi. Shunglashqa 2016-yilining béshida Uyghur diyarida Uyghurlargha pasport bérishni asanlashturush siyasiti yolgha qoyulghanda, men yéqinlirimgha «Bu yéqinqi bir esirning mabeynide Uyghurlarning béshigha kelgen eng chong amet boldi», dep yürgen, hemde ulargha imkaniyiti bar tughqanlirining hemmisini chet elge chiqiriwélish teklipini bergen idim. Epsuski, Uyghurlarning bu «altun dewri» aran bir qanche ayla mewjut bolup turalidi. Men héliqidek pasportni asan bérish siyasiti tetürige yandurulghanda «charwilarning igisi bundaq qilishning yaxshi usul emeslikini sézip qaptu», dep oylidim.

 

Men on nechche yilning mabeynide yézip kéliwatqan maqalilirimde Uyghurlarning nöwettiki eng muhim wezipisi özlirining milliy kimlikini saqlap qélish ikenlikini tekitlep keldim. Özimizning milliy mewjutluqini saqlap qélishta biz hazir weten ichidiki xelqimizdin héch qandaq bir ishni kütelmeymiz. Ular hazir öz tallishidin pütünley ayrilip qalghan bolup, peqet bashqilar buyrughan ishlarnila qilalaydu. Shundaq bolghachqa yuqiridiki wezipe pütünley chet ellerdiki Uyghurlarning zimmisige chüshti. Bu yolda chet ellerdiki her bir a’ile, her bir jama’et, her bir dölet, we pütün dunyadiki Uyghurlar hazir néme ishlarni qilalaydu? Mana bu nöwette hemme wetendashlar oylimisa we izdenmise bolmaydighan bir mesile. Méning «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» dégen yazmamda ashu so’algha jawab bolidighan bir qisim mezmunlar bar bolup, men hemme wetendashlarni uni bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen [1]. Biz chet eldiki Uyghurlar burun déngizda ayrim-ayrim kémilerning üstide yashap yürüwatqan kishiler iduq. Hazir bolsa biz bir chong kémining üstidiki ayrim-ayrim öylerde yashawatqan kishilerge aylanduq. Eger bu chong kéme chöküp kétidiken, biz hemmimiz uning bilen teng chöküp tügeymiz. Méningche mushundaq bir milliy mes’uliyetni téxiche chüshenmigen, hemde mushundaq bir tarixiy mes’uliyetni ada qilish üchün téxiche yolgha chiqmighan Uyghurlarni millet epu qilmaydu. Allahmu kechürmesliki mumkin. Shunglashqa men chet eldiki hemme wetendashlardin yaratquchimiz ata qilghan eqil we qabiliyetlerni toluq ishqa sélip, ana tilimizni qoghdap qélish, ana tilimizni toghra saqlap qélish, hemde shu asasta milliy mewjutluqimizni saqlap qélish ishigha bir kishilik töhpe qoshushini ümid qilimen.

 

 

Bu Yazmida Tilgha Élin’ghan Maqaliler:

 

[1] Erkin Sidiq: Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?

http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=142&extra=page%3D1

http://www.meripet.com/2017/20170829_raise_kids_right.pdf

 

[1] Erkin Sidiq: Uyghurche barmaq wezinlik shé’ir yézish qa’idisi heqqidiki chüshenchem

http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=112

http://www.meripet.com/2017/20170918_uyghurche_sheir.pdf

 

Bu maqalini «Pidakar» inimiz tehrirlidi.

 

Bu maqale barliq Uyghurlargha mensup bolup, uni menbesini eskertken halda bashqa her qandaq ijtima’iy taratqulargha chiqirip qoysingiz boluwéridu.

http://www.meripet.com/2017/20170927_uyghur_tilini_qoghdash.htm

Qazaqistan Uyghur Ziyaliyliri Latin Yéziqini Qarshi Almaqta

Tengritagh Akademiyesi

Qazaqistan uyghurliri jumhuriyetlik medeniyet merkizining reisi shahimerdan nurumof(ongda) we qazaqistan xelqi assambléyesi reisining orunbasari darxan mingbay ependiler yighin sehniside. 2017-Yili 22-Séntebir, almata.

Qazaqistan uyghurliri jumhuriyetlik medeniyet merkizining reisi shahimerdan nurumof(ongda) we qazaqistan xelqi assambléyesi reisining orunbasari darxan mingbay ependiler yighin sehniside. 2017-Yili 22-Séntebir, almata.

 RFA/Oyghan
00:11/06:49

Anglash Awazni köchürüsh

«Qazaqistanning latin yéziqigha ötüshi» mawzusida kéngeytilgen yighindin körünüsh. 2017-Yili 22-Séntebir, almata.

«Qazaqistanning latin yéziqigha ötüshi» mawzusida kéngeytilgen yighindin körünüsh. 2017-Yili 22-Séntebir, almata.RFA/Oyghan

22-Séntebirde almata shehiridiki milliy kutupxanining mejlis zalida qazaqistan uyghurlirining jumhuriyetlik milli-Medeniyet merkizining uyushturushi bilen «qazaqistanning latin yéziqigha ötüshi» mawzusida kéngeytilgen yighin bolup ötti. Uninggha qazaqistan xelqi assambléyesi we uyghur jemiyetliri birleshmisi wekilliri, ziyaliylar, yurt-Jamaetchilik aktipliri we bashqilar qatnashti.

Yighinning kirish sözini sözligen qazaqistan parlaménti aliy kéngishining ezasi, jumhuriyetlik uyghur medeniyet merkizining reisi shahimerdan nurumof memliket prézidénti nursultan nazarbayéfning ilgiri sürgen «kélechekke nishan: meniwi yéngilinish» programmisi we qazaqistanning peydinpey latin yéziqigha ötüsh mesilisi etrapida öz pikirlirini otturigha qoydi. Andin sözge chiqqan qazaqistan xelqi assambléyesi reisining orunbasari darxan mingbay «ulugh yipek yoli boyidiki söhbetler» layihesi boyiche yürgüzülüwatqan ishlar, «kélechekke nishan: meniwiy yéngilinish» programmisining mahiyiti, yéqinda memliket paytexti astana shehiride ötken xelqara körgezme hem uning meqsiti we ehmiyiti, bashqimu memliket rehberliki yürgüzüwatqan paaliyetler heqqide toxtaldi. U qazaqistan xelqi assambléyesining bu teshebbusni toluq qollaydighanliqini, bügünki künde memliketlik til- Qazaq tilini barliq qazaqistan puqralirining bilishi we hörmet qilishi lazimliqini, emma bu jehette bashqa milletler tilini kemsitishke yol qoyulmaydighanliqini bildürdi.

Yighinda jumhuriyetlik «uyghur awazi» gézitining bash muherriri yérshat esmetof «latin élipbesi – Qazaqistanning kélechek yéziqi» mawzusida doklat qildi. Uningdin bashqa yene almata sheher aliy kéngishining ezasi shawket ömerof, almata shehiri jemiyetler kéngishi komissiyisining ezasi exmetjan sherdinof, almata wilayetlik aliy kéngishining ezasi zakirjan quziyéf we bashqilar bu heqte öz pikirlirini bildürdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistan yazghuchilar ittipaqi uyghur edebiyati kéngishining bashliqi, yazghuchi we dramatorg exmetjan hashiri yéqinda tewsiye qilinghan latin yéziqidiki yéngi qazaq élipbesining pütkül qazaqistanliqlar teripidin qizghin muhakime qiliniwatqanliqini, uni qobul qilishqa yene waqitning bar bolup, shu waqit ichide birer omumiy durus qarargha kélishning muhimliqini bildürüp, mundaq dédi: «elwette, uyghur tilini latin élipbesi bilen saqlap qélishta biz chong ishlarni qilishimiz kérek. Biz özimizning milliy tilimiz, dilimizni yetküzidighan herplerni élishimiz kérek. Hazir 80 dölet latin heripide iken. Uning 40i türkiy xelqler iken. Uyghur alimliri, yazghuchiliri, muellimlerning béshini qoshup, bir komissiye qurup, milliy komissiyege öz pikirlirimizni yetküzüshimiz kérek».

«Uyghur awazi» gézitining bash muherriri yérshat esmetofning pikriche, qazaqistan prézidéntining «kélechekke nishan: meniwi yéngilinish» programmisi élan qilinghandin buyan latin yéziqigha ötüsh mesilisi resmiy emelge ashurulushqa bashlap, bu yönilishte köpligen ishlar qilinmaqta. Yéqinda qazaqistan parlaménti aliy kéngishi yighinlirining biride qazaq tilini latin yéziqigha köchürüsh mesilisi qarap chiqilip, bu heqte mutexessisler, zhurnalistlar, jamaetchilik wekilliri öz pikirlirini teklip qilishqa bashlidi hem layiheler tewsiye qilindi. Y. Esmetof mundaq dédi: «hazir qazaq élipbesining 25 heriptin tüzülgen latin yéziqi jiddiy muhakime qiliniwatidu. Yighinda heqiqetenmu qazaq tilining latin herpige ötüshining uyghur xelqige biwasite munasiwetlik ikenliki éniq köründi. Qazaq tili latin élipbesige ötse, bu qazaqistanda yashaydighan köpligen türkiy milletlermu bu yéziqqa ötüshke heqliq. Sewebi latin yéziqigha ötsek memliketlik tilmu biz üchün chüshinishlik bolidu. Memliketlik til latin yéziqigha ötüwalsa, bizning uyghur jamaetchilikimu qarap olturmaydu, dep oylaymen».

Emdi mektep oqughuchilirining latin yéziqigha köchüshide qandaq qiyinchiliqlar peyda bolushi mumkin? almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige qarashliq qaraturuq yézisidiki awut sattarof namidiki ottura mektepning uyghur tili we edebiyati muellimi büwinur ghojamberdiyéwaning qarishiche, mektep oqughuchiliri tor betliri arqiliq latin yéziqi bilen yéqindin tonush bolghachqa, bu mesilide köp qiyinchiliqlar sadir bolmaydiken. U, latin yéziqigha ötüshning zaman telipi ikenlikini, hazir bu heqte oqughuchilar arisida chüshendürüsh ishlirining yürgüzülüwatqanliqini bildürüp, mundaq dédi: «oqughuchilar latin yéziqini qollap-Quwwetlewatidu désem artuq bolmaydu. Shexsen özüm latin yéziqigha köchüsh kérek dep oylaymen. Köpinche bizde chetellikler bilen arilashqanda latin yéziqida yézishidu. Bizning hazir aldimizgha qoyghan meqsitimiz ikki-Üch yilning ichide balilargha latin yéziqini ögitish. Hazir oqughuchilarda latin yéziqigha bolghan qiziqish peyda boldi. Men özümmu latin yéziqigha qiziqiwatimen».

Hazir qazaqistanda 60 tin oshuq toluq uyghur tilidiki we arilash tilliq mektepler bolup, ularda 15 minggha yéqin uyghur balisi oquydu. Qazaqistan memlikiti yürgüzüwatqan köp tilliq bilim bérish programmisi boyiche uyghur mektepliride bilim éliwatqan oqughuchilar özlirining ana tilidin tashqiri memliketlik til- Qazaq tilini, rus we ingliz tillirini igilimekte.(Oyghan)

Doktor Rishat Abbas Yéngi Dora-«Neratinib» Tetqiqatida Zor Töhpe Yaratti

Tengritagh Akademiyesi

Pexirlik uyghur alimimiz doktor rishat abbas borhan ependi «amérika dorigerlik sahesidiki alimlar birleshmisi» ning 2014-Yilidiki yilliq yighinida.

Pexirlik uyghur alimimiz doktor rishat abbas borhan ependi «amérika dorigerlik sahesidiki alimlar birleshmisi» ning 2014-Yilidiki yilliq yighinida.

Photo: RFA
00:00/00:00

Anglash Awazni köchürüsh

Yéqinda amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ayallarda körülidighan kökrek rakini dawalash we uning qayta qozghilishining aldini élishta ünümi zor bolghan bir yéngi dorini resmiy testiqlighan.

«Neratinib» (Nératinib) dep atilidighan bu yéngi dora ayallardiki kökrek rakini dawalashta nishanliq ishlitilidighan dora bolup, dawalash ünümining yuqiriliqi, eks tesirining yoqluqi shundaqla tablétka halitide yasalghanliqi qatarliq alahidilikliri bilen dora tetqiqati sahesidiki mutexessislerning yuqiri bahasigha érishken.

Bu dorining uzun mezgillik tetqiqat jeryani we muweppeqiyetlik halda sinaqtin ötüshide doktor rishat abbasning töhpisi zor bolup, uning bu jehette qolgha keltürgen ilmiy netijiliri amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning torbétide mexsus tonushturulghan.

Amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning bu heqte bergen bayanatida mundaq déyilgen: «doktor rishat abbasning tetqiqat netijiliri yéqinda FDA teripidin testiqlanghan kökrek rakini dawalashtiki yéngi dora -‹Nératinib› ning wujudqa kélishide töhpe qoshti. Bu dora yaxshi süpetlik ösme yeni deslepki basquchtiki ayallar kökrek rakini nishanliq dawalashta sinaqtin ötken tunji dora hésablinidu. Bu dora yene deslepki nishanliq dawalashtin kéyin, kökrek rakining qayta qozghilishining aldini alidu.»

Igilinishiche, doktor rishat abbas 2004-Yilidin buyan «nératinib», yeni ayallarning kökrek rakini dawalashta ishlitilidighan bir yéngi dora üstide tetqiqat élip barghan. Bu jeryanda u mezkur dora tetqiqati heqqide xelqaraliq dangliq méditsina tetqiqati zhurnallirida 19 parche ilmiy maqale élan qilghan.

«Nératinib» namliq bu yéngi dorining amérika döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi teripidin resmiy testiqlinip, dora ishlesh zawutlirigha yollinishi dunya dora tetqiqati saheside kökrek rakini dawalash boyiche qolgha keltürülgen bösüsh xaraktérlik netijilerning biri hésablinidiken.

Doktor rishat abbas ependi bu munasiwet bilen radiomiz ziyaritini qobul qilip, pütün dunyadiki uyghur jamaitige salam yollidi. U, ilim yolida izdiniwatqan uyghur yashlirining we kesip igilirining tirishchanliq körsetsila özliri izdiniwatqan sahelerde choqum netije qazinalaydighanliqigha chongqur ishinidighanliqini bildürdi.

Doktor rishat abbas töhpe qoshqan bu yéngi dora heqqide kolombiye uniwérsitéti méditsina tetqiqati institutining tetqiqatchisi, doktor memetimin ependimu ziyaritimizni qobul qildi we bu heqtiki bezi zörür chüshenchilerni berdi.

Muxbir: hörmetlik memetimin ependi, doktor rishat abbas uzun yillar ejir singdürgen we yéqinda FDA teripidin testiqlanghan «nératinib», yeni ayallarning kökrek rakini dawalashtiki yéngi dora heqqide qisqiche melumat bergen bolsingiz?

Doktor memetémin: bolidu, men bu soalgha jawab bérishtin ilgiri amérikaning döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi (FDA) ning yéngi dorilarni testiqlash jeryani toghriliq qisqiche toxtilip ötey.

Amérikaning döletlik yémeklik we dora bashqurush idarisi qisqartilip FDA dep atilidu. FDA Ning yéngi dorilarni testiqlash üchün qoyidighan telepliri bek qattiq bolup, bir yéngi dora eng deslepki kandidatliq dora dewridin resmiy testiqlinip bazargha kirish üchün texminen 12-15 Yil waqit kétidu. Kandidat dorilar deslepki qedemdiki tetqiqat basquchi we haywanda sinaq qilish basquchini béshidin ötküzüp, resmiy testiqlinip bazargha kirishtin burun, yene 4 basquchluq klinikiliq sinaqtin ötüshi kérek.

Her bir basquchluq klinikiliq sinaq üchün ayrim ‏-Ayrim halda FDA ning testiqidin ötüshke toghra kélidu. Adette yéngi dorilarning birinchi basquchluq sinaq üchün testiqlinish nisbiti nahayiti töwen, nurghun dorilar tetqiqat basquchidila toxtap qalidu, bir ömür dora tetqiqati bilen shughullinip, birmu dorisi testiqtin ötmeydighan dora tetqiqatchiliri xélila köp.

Birinchi basquchtiki klinikiliq sinaq üchün testiqlanghan dorilarning 4 basquchning hemmisidin ongushluq ötüp, eng axirda resmiy testiqlinip bazargha kirish nisbiti 9.6% Bolidu. Buningda rak késili dorisining testiqlinish nisbiti téximu töwen bolup, aran 5.1% Etrapida bolidu؛ démek, klinikiliq sinaqta testiqlanghan her 100 rak késili dorisi ichidin aran 5 dora eng axirida testiqlinip bazargha kireleydu dégen gep.

Adette burun mewjut bolghan dorilar bilen oxshiship kétidighan we yaki ünüm jehette periqlenmeydighan dorilar testiqtin ötmeydu. Yéngi dora testiqtin ötüsh üchün u dorida choqum burun mewjut bolghan oxshash türdiki bashqa dorilarda yoq bolghan özgiche bir alahidilik bolushi kérek.

Doktor rishat abbas uzun yillar ejir singdürüp, FDA teripidin yéqinda testiqlanghan «nératinib» dep atalghan ayallarning kökrek raki dorisi, asasliqi bashqa dorilar bilen dawalash élip bérilghan her 2 türdiki kökrek rakining qayta qozghilishining aldini élishqa we bimarning hayatini uzartishqa ishlitilidu.

Muxbir: bu dorining rak késilini dawalash jehette, yeni dora tetqiqat ilmi sahesidiki bösüsh xaraktérlik yéngiliqi zadi néme?

Doktor memetémin: men yuqirida dep ötkendek, bu dora asasliqi bashqa dorilar bilen dawalash élip bérilghan her 2 türdiki kökrek rakining qayta qozghilishining aldini élishqa ishlitilidighan bolup, u, bu türdiki tunji dora hésablinidu؛ her 2 türdiki kökrek raki bashqa türdiki kökrek rakigha nisbeten bedenning bashqa jaylirigha baldur tarqaydighan, éghir derijidiki rak bolup, bu dorini ishletken bimarlarning 2 yil ichide rak hüjeyrilirining qayta qozghilish we rak bilen munasiwetlik sewebler tüpeylidin ölüp kétish nisbiti sélishturma dorigha nisbeten közge körünerlik derijide töwen bolghan.

Muxbir: doktor rishat abbas bilen doktor shöhret mutellipofning arqa-Arqidin qazanghan netijiliri ilim yolida izdiniwatqan yashlirimizgha, shundaqla uyghur akadémik serxillirining xelqara sehnide yenimu tonulushigha qandaq ijabiy tesirlerni körsitidu, dep oylaysiz?

Doktor memetémin: hemmimiz bilgendek, köpinchimizge nisbeten öz ornimizda közge körünerlik netije yaritip bashqilarning aldigha ötüsh unche asan emes, elwette. Bolupmu yuqiri melumatliq mutexessisler bilen doktorlar toplashqan tetqiqat orunlirida we aliy bilim yurtlirida téximu qiyin. Yuqirida tilgha élinghan bu ikki pexirlik alimimiz yalghuz öz ish ornida we yaki özi xizmet qiliwatqan sheher yaki shtatlardila emes, belki pütün amérikada, jümlidin dunyada özliri shughulliniwatqan kesip dairiside alahide közge körüngen we netije yaratqan alimlardur. Ular bizning pexrimiz, ular ilim yolida izdiniwatqan yashlarning ülgisi. Ular, eger biz tirishsaqla bashqilar qilalighan, hetta qilalmighan ishlarni qilghudek eqil-Parasetlik ikenlikimizning tipik misali.

Muxbir: sizgimu melum, uyghurlar atom siniqining ziyankeshlikige uchrighan bir xelq. Uyghurlar rayonida türlük rak késellirining xitaydiki bashqa jaylargha qarighanda köp ikenliki ilgiri sürülmekte. Uyghur ayallirida köp uchraydighan kökrek (emchek) raki buning bir misalidur. Atom siniqining ayallar kökrek rakini keltürüp chiqishta melum tesiri bolamdu? eger bar déyilse, sizche doktor rishat abbas uzun yil tetqiqat qilghan bu dora uyghur rak bimarlirighimu melum ümid élip kélelemdu-Qandaq?

Doktor memetémin: atom siniqining ayallar kökrek (emchek) rakini keltürüp chiqirishta elwette tesiri bolidu. Atom siniqining tesiri deslepke 10 yil ichide asasliqi qan rakini keltürüp chiqiridighan bolup, 10 yildin kéyin, hetta 30-40 Yil ötkende bashqa türdiki raklarni keltürüp chiqirishi mumkin.

Atom siniqining tesirige uchrighanlarning rak késelliklirige giriptar bolush nisbiti adettiki kishilerge nisbeten közge körünerlik derijide yuqiri bolidu.

Doktor rishat abbas uzun yil izchil ejir singdürgen we yéqinda FDA teripidin testiqlanghan bu dora uyghur rak késili bimarlirigha elwette melum ümid élip kélidu, dep qaraymen. Biraq uningdin qanchilik behrimen bolalaydu, uninggha bir néme déyish tes.

Burun amérikada testiqlanghan dorilar xitayda nahayiti asanla testiqtin ötüp bazargha kiretti, biraq hazir xitay özining dora shirketlirini qoghdash we tereqqiy qildurush üchün, amérikada bazargha kirgen dorilarni xitayda asanliqche testiqlimaydighan boldi.

Buninggha bir misal, 2015-Yili amérikada jemiy 45 yéngi dora testiqlinip bazargha kirgen bolup, u dorilardin hazirgha qeder aran 16 si xitayda testiqlinip bazargha kirgen. Qalghan dorilar ichide 9 dora xitaydiki 61 dora shirketliri teripidin yalghandin yasilip bazargha kirgüzülgen.(Qutlan)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/rishat-abbas-08282017134901.html?encoding=latin

Black Cumin: A Sacred Seed That Can Cure Almost Everything

Tengritagh Akademiyesi

0

August 13, 2017 healthHealthy Tips

Black cumin is originally from Syria but today it is cultivated in almost every country in the world because of its great adaptive power. This seed considered a seed blessed in antiquity for its healing powers, also receives other names such as onion seeds, black sesame or Roman cilantro.

Since ancient times, black cumin has been used to cure many diseases and we even know that black cumin oil was found in the tomb of Tutankhamun, as well as the record that Cleopatra herself used black cumin using her properties for the Health and beauty.

And it is not surprising that in ancient times there was a knowledge of the positive health effects of black cumin even though its composition was not exactly known. It is useful for eliminating toxins, regulating metabolism, balancing insulin levels, lowering cholesterol, improving blood circulation, benefiting in removing toxins from the liver and even studying its benefits in relation to cancer.

It contains a large amount of fatty acids mostly concentrated in Omega 3 and Omega 6. It highlights its anti-inflammatory and analgesic properties. It also adds proteins, carbohydrates and essential oils like linoleic acid, oleic acid and other minerals such as potassium, calcium, iron, magnesium, niacin, zinc, selenium and vitamins A, E, B2 and vitamin C.

Black cumin contains an antioxidant and bronchodilator effect. Helps eliminate uric acid and is also an important antiviral, antimycotic, antimicrobial; As well as add benefits as antiparasitic and antibacterial.

Black Cumin Habbat-el-barakah

This was the name given by the Arabs to the black cumin and means “sacred seed.” They attributed to them as well as to other peoples who also used their beneficial healing powers and their almost magical properties. We do not know if we can affirm such a myth, but we can assure that black cumin has important properties to treat health problems such as we will tell you below.

– Antibiotic effect: Black cumin is useful for disinfecting wounds.

– For women: Relieves the pains of menstruation and increases milk production. Pregnant women also benefit from black cumin because it is positive for the fetus and to facilitate delivery.

– Digestive system: It facilitates digestion and has diuretic action. Eliminates gas, colic, inflammation, heartburn and helps to purify the intestines.

– Liver: It favors the bile secretion and helps to fight liver diseases.

– Skin: Its cleansing effects have a positive effect on the skin reducing the marks of acne and eliminating pimples. It also helps resolve skin problems such as psoriasis, eczema and fungi.

– Improves vision: Its high concentrations of vitamin A affect a better vision by strengthening the retinas of the eyes.

– Pain: Its analgesic effects can relieve headaches, earaches, backaches and other chronic pains such as joint pain caused by arthritis and rheumatism. It also helps in occasional pains due to bruises, bumps and sprains. It is ideal for oral hygiene benefiting teeth and gums.

– To lift the spirits: If you feel sluggish and despaired nothing better than black comino to lift the mood and eliminate anguish, feeling of weakness and appease the nerves.

– For the heart: It improves the health of the heart reducing blood pressure and favoring the processes in the cardiac treatments.

– Diabetes: It has a positive effect on patients with diabetes as it helps lower blood sugar.

– Cancer: According to research published by the Drug Discovery Today, it was determined that black cumin possesses a substance called Timoquinone that has anti-carcinogenic effects under study that were carried out on animals. Its benefits reach in particular cancer of kidney, liver, prostate, cervix, colon; Skin cancer and leukemia.

More benefits:

We have seen that the extent of the curative powers of black cumin is enormous, but to that we can add something else, because we can also use it to:

– Allergies

– Asthma

– Sinusitis

– Pneumonia

– Fatigue and chronic fatigue

– Reduce adverse effects of chemotherapy

How is it consumed?

The Chinese value black cumin seeds because they say they have beneficial effects to prevent premature aging. Being rich in B vitamins and iron, they strengthen memory, hearing and even are able to delay the appearance of gray hairs.

You can buy the black cumin oil that is in supplement form or you can simply add the seeds in your usual meals. It tastes slightly bitter and many say it tastes like a mixture of oregano with nutmeg and thyme. An ideal combination for any salad or meat.

You can also add them to stews, fried foods, baked meat or prepare a dressing with lemon, cilantro and sesame seeds. The Chinese include them in tea or coffee! You can even prepare an infusion with hot water and 10 g of cumin seeds equivalent to about a tablespoon.

But if today your problem is cough, we recommend preparing a mixture of ground black cumin seeds, chopped garlic and honey that will clear your airways and soften the cough, while strengthening your immune system.

Black cumin oil is used to treat psoriasis and eczema and even to moisturize and soften the skin.

He told the Prophet Muhammad that black cumin seeds “could heal any disease but death.” Why not try them?

 

http://www.healthyearth365.com/2017/08/13/black-cumin-sacred-seed-can-cure-almost-everything/