Abdushükür Memtimin
Melumki, ottura we merkiziy asiya – eng qedimki bir antropologiyilik rayon, eng qedimki bir medeniyet rayoni, jümlidin sherq – gherb medeniyet alaqilirining eng qedimki bir belbéghi. Bu üch nuqta tüpeyli ottura we merkiziy asiya medeniyiti adettiki mehelliwiy medeniyet katégoriyisidin halqip, alemshumul tarixiy ehmiyetke ige bolghan. Biz ottura we merkiziy asiyaning qedimki tarixidin sherq we gherb xelqlirige alaqidar antropologiyilik, étnografiyilik amillarni bayqiyalaymiz. Biz ottura we merkiziy asiyaning qedimki medeniyitini tetqiq qilghinimizda, « gherb merkezlik » yaki « sherq merkezlik » nezeriyilirining intayin bir tereplimilik ikenlikini hés qilimiz. Amérika tarixchisi wilyam mikgowrin « merkiziy asiyadiki qedimki döletler » namliq kitabida bu heqte adilliq bilen mundaq dep yazghan : « uzaq yillardin buyan bizning yawropa medeniyitimizning köp qismi rim we grétsiye arqiliq meydan’gha kelgen dep étirap qilip kelgen iduq. . . Yéqinqi tetqiqat bilen arxé’ologiyilik éniqlashlar mundaq nezeriyining oydurma ikenlikini ispatlidi. . . Yawropa, hetta amérikining medeniy, siyasiy we iqtisadiy hayati merkiziy asiyaning küchlük tesirige uchrighan ».
Ottura we merkiziy asiya sherq we gherbning medeniyet tarixida, özige xas yaylaq xaraktérlik milliy uslub yaratqan, arilashma xaraktérlik medeniyet berpa qilghan, medeniyette köwrüklük rol oynighan. Bu üch nuqtini ottura we merkiziy asiya medeniyitining tarixiy xususiyiti dep qarash mumkin.
Yaylaq xaraktérlik medeniyet ottura we merkiziy asiya medeniyitining eslidiki milliy alahidiliki bolup, uyghur we bashqa ottura asiya xelqliri olturaqlashqandin kéyinmu dawamliq saqlan’ghan. Ottura we merkiziy asiya xelqliri üchün yaylaq – yurt, yaylaq – igilik, yaylaq – rétim we uslub bolup keldi. Uyghur we bashqa ottura asiya xelqliridiki turmush alahidilikliri, kishilik munasiwetliri, pikir we tesewwur xususiyetliri, edebiyat – sen’et uslubliri mushu yaylaq xaraktérini merkez qilghan. Ulardiki bir qatar turmush adetliri, méhmandostluq, tebi’ettin özgiche zoqlinish, meshrep we seyli ayem pa’aliyetliri, süt – qétiq, charwa hérisliqi qatarliqlar hemmidin ilgiri olturaqlashqan bu medeniyetlik millette yaylaq xaraktérining hazirmu éghir saqlan’ghanliqini körsitidu.
Arilashma xaraktérlik medeniyet uyghur we ottura asiya medeniyitidiki yene bir tarixiy xususiyet. Biz uyghur we ottura asiya medeniyitidin sherq we gherb medeniyitining köpligen amillirini, ularning özige xas tarixiy uslubta uniwérsal medeniyetni shekillendürgenlikini körimiz. Uyghurlar öz tarixida, asasliqi, shamanizm, ateshpereslik, buddizm, manixizm, nistur’anchiliq we islam dini qatarliq dinlargha étiqad qilghan. Ular grék yéziqi, soghdi yéziqi, xen yéziqi, orxun yéziqi, qedimki uyghur yéziqi we ereb yéziqi qatarliq asasliq yéziq shekilliridin paydilan’ghan. Manixizm we buddizm dinliri özi peyda bolghan jaygha qarighanda uyghurlar arisida téximu küchlük hamiyliqqa érishken. Uyghur we ottura asiya medeniyiti, grék medeniyitining öz’ara tesiri qoyuq bolghan.
Biz uyghur xelq éghiz edebiyatidiki epsane we meseller bilen grék we hindistan edebiyatidiki ézop meselliri, « kelile we démine » hékayilirining tolimu yéqin ikenlikini körimiz. Miladidin ilgiri jang chyen chang’en’ge élip ketken « mahadur muqami »bilen qedimki grék milodiyiliridiki « durus»milodiyisining hazirqi shinjangning qumul rayonidiki « ulugh dor muqami »ning tarixiy munasiwiti kishining diqqitini qozghaydu. Grékleshken medeniyet ( éllénizm ) dewride, ottura asiyada atalmish « sherq éllénizmi » tipidiki medeniyet höküm sürgen bolup, u epsane, din, pelsepe we binakarliq, neqqashliq, ressamliq, tiyatir sen’itide ipadilen’gen.
Tetqiqat netijiliri ottura asiya mey meshrepliri we mesxirewazliq tiyatirining grék i’unis bayramliri we maskara tiyatirliri bilen bille dawam qilghanliqini, buddizm sen’et yadikarliqlirida, bolupmu tash kémir sen’itide ottura asiya, ottura diyar, iran we grék güzel – sen’et uslubining küchlük arilashma peyda qilghanliqini körsetti. Mundaq arilashmichiliq uyghur edebiyati tarixidiki loqman, aristotil, pilaton, perhat – shérin, xisraw, rustem, siyawush, axrumazda, exremen qatarliqlar toghrisidiki teswirlerde gewdilinip taki hazirghiche éghizdin – éghizgha köchüp yürmekte.
Shunimu izahlash hajetki, ottura asiya medeniyiti qandaqtur her xil medeniyet uslublirining eynen, noqul, yüzeki arilishishi yaki addiyla öz’ara tesir körsitishi bolmastin, belki ottura asiya yerlik milliy medeniyitini gewde qilghan we bu medeniyet teripidin özleshtürülgen garmunik birikmidin ibaret. Atalmish éllinizm medeniyitimu noqul grék medeniyiti bolmastin, belki grék medeniyiti bilen iskender zulqerneyn qoshunliri yétip kelgen keng sherq medeniyitining alahide toqulmisidin ibaret. Grékler, kéyinche rimliqlar ottura asiya medeniyitini öz ichige alghan keng sherq medeniyitidin dawamliq ozuqlinip turdi, meshhur yipek yolidin ibaret xelq’araliq ghayet zor soda we medeniyet yoli arqiliq ottura asiya xelqlirining bir qatar diniy qarashliri xristiyan dinigha tesir körsetti. Baktiriyede shekillen’gen quyash ilahi métiragha séghinish kichik asiya, grétsiye, rim we u yerdin donay wadisi, qara déngiz sahili, hetta brétaniyediki xristiyan murasimlirigha tesir körsetken. Biz élimizning gherbke sayahet xatirisidiki sün wukung we ju bajyé obrazlirida qedimki ottura asiya epsaniwiy qehrimani métira bilen uning choshqa qiyapetlik yardemchisi wirtran’gadirning prototipini uchritimiz. Ottura asiya we sherq xelqlirining pelsepe, tibabetchilik we sen’et qarashliri gréklargha türlük yollar bilen tesir qilghan. Buninggha épograt, ipidikilning töt zat ( töt fizis ) qarashlirigha qara déngiz boyigha köchüp barghan sikiflar élip barghan « töt tadu » qarishining tesir körsetkenlikini tilgha élish kupaye.
Yawropaliqlarning medeniyet oyghinish dewride qedimki grék pelsepisi we tebi’et ilmi yadikarliqlirini ebu nesir farabi wekillikidiki ottura asiya alimlirini öz ichige alghan atalmish « ereb yéziqidiki aptorlar » arqiliq qayta tépiwalghanliqi tasadipiy bolmighan.
Ottura we merkiziy asiya xelqi eng deslep « at medeniyiti »ni ( jümlidin « qangqa medeniyiti » ) igiligenliki üchün uning eng qedimki ejdadliri keng yawro – asiya quruqluqida köp qétimliq yötkilish pa’aliyiti bilen shughullandi. Ular ottura we merkiziy asiyadin ibaret quruqluq qatnash békiti arqiliq sherq we gherbning bir qisim mehelliwiy medeniyetlirige, bolupmu grék – rim medeniyiti, kushan – kösen medeniyiti, süy – tang medeniyiti, ereb medeniyiti we yawropa medeniyet oyghinishidin ibaret alemshumul besh chong medeniyetning shekillinishige oxshimighan derijide hesse qoshti.
Uyghur xelqi we uning ottura we merkiziy asiyada yashighan ejdadliri uzaq we alahide tarixiy muhit ichide mol, renggareng maddiy, meniwiy medeniyet yaratqan. Uyghur xelqining binakarliqi, tash kémir sen’iti, heykeltarashliqi, ressamliq sen’iti, muzika we ussul sen’iti, terjimeshunasliqi, bolupmu mol éghiz edebiyati we kilassik yazma edebiyat bayliqi – yipek yolidiki bibaha bayliq bolup, bu xil meniwiy bayliq bilen tonushmay turup uyghur xelqining meniwiy ghezinisini we uning tarixiy qatlamlirini, shundaqla sherq we gherbning tereqqiyperwer en’eniwiy pikirlirining uyghur rohiyitidiki izchil ipadilirini yorutush mumkin emes.
Uyghur edebiyati – yipek yolining ottura liniyisidiki ülgilik edebiy til – uyghur edebiy tili bilen yaritilghan, xelq edebiyati we kilassik edebiyatining bay we renggareng zhanérliri bilen özini gewdilendürgen, öz aldigha izchil bir sistéma we uslub shekillendürgen.
Uyghur edebiyatining huli eng qedimki uyghur éghiz edebiyati bolup, u her xil téma, her xil behirdiki xelq qoshaqliri, xelq dastanliri, chöchek, letipe, tépishmaq, riwayet, epsane, maqal – temsil, eqliye sözliri qatarliq zhanérlarni öz ichige alidu. Biz uyghurlarda iptida’iy jama’e we uning axirqi dewrini ipadileydighan epsanilar, riwayetler, qehrimanliq dewri hékayetliri, her xil jeng, emgek, mersiye, medhiye, muhebbet, tenbiye, bayram – meshrep qoshaqlirining barliqini, her xil tarixiy qoshaqlarning tarixiy qatlam hasil qilghanliqini körimiz. Bu qoshaqlarning köpchiliki küchlük rétimdarliqqa ige bolup, naxsha – ussul, letipilerge tékist qilinidu. Uyghur éghiz edebiyati uzaq tarixta yipek yolida keng tarqalghan, gherb, sherq xelq edebiyatigha tesir körsetken we uningdin tesir alghan. Mesilen, quyash ilahi métira, su ilahi xubbi, jeng ilahi mirrix qatarliq xelq hékayiliri, kiristal kesh, béliq qiz qatarliq maqal- temsiller bashqa xelqler arisida saqlanmaqta. Yazma edebiyat – uyghur éghiz edebiyatigha ish qoshush, uni yuqiri kötürüsh, uning en’eniwiy xelqperwer we algha intilgüchi rohini qayta gewdilendürüsh asasida meydan’gha kelgen. Uyghur yazma edebiyati xelqning ölmes arzu we ghayilirini téiximu yuqiri bedi’iy wasitiler bilen gewdilendürgen bolup, xelq edebiyatining mehsulidin ibaret.
Yazma edebiyat uyghur edebiyati sistémisida nahayiti zor salmaqni igileydu. Uyghur yazma edebiyati ottura asiya kilassik edebiyatining eng deslepki, eng asasliq we eng tesirlik bir tarmiqidin ibaret. Uyghur edebiyatidiki « oghuzname », « chistani ilik beg » qehrimanliq dastani, orxun – yensey abidiliri, hetta mehmud qeshqerining «diwanu lughatit türk »te misal keltürülgen ajayip mol edebiy parchilar hazirmu bir qatar ottura asiya milletlirining qedimki medeniyet tarixini izahlashta birinchi qol matériyal bolup xizmet qilmaqta. Uyghurlarda yazma edebiyatning qachan bashlan’ghanliqi éniq emes, shundaqtimu budda sutiraliri, budda hékayiliri, budda shé’irlirining shinjangdiki terjimisi, ijadiy sherhiy terjimisi uyghur yazma edebiyatida körünerlik ipadisini tapqan. Biz kösen we bézekliktiki budda tash kémirlirigha sizilghan köpligen resimlerdin eyni zamandiki tesirlik hékaye we chöcheklerni körüwalalaymiz. Edebiyatshunaslar « altun yarugh »ning uyghurche nusxisini ene shu xil uyghur yazma edebiyatining bir ülgisi dep qarimaqta. Yéqindin béri edebiyatshunaslar « maytri simit » dirammisini ene shundaq yazma edebiyatning diramma zhanérigha misal qilip muhakime qilmaqta. Kültikin, tunyuquq, mangli’an, bilgi xaqan, külinchur, moyunchur menggü tashlirini, yazma edebiyat sheklige élin’ghan « oghuzname» époyisini uyghur yazma edebiyatining yene bir qatlam utuqi déyish mumkin. Aprinchur tikin, asix tutung, chisuya tutung, qalim keyshi, piratya yashidi, kiki, jümlidin « diwanu lughatit türk »te tilgha élin’ghan bir qatar yazma edebiyat nemuniliri uyghur yazma edebiyatining islamiyetkiche körünerlik rawajlan’ghanliqini ispatlaydu.
Yüsüp xas hajipning « qutadghu bilig » dastani uyghur yazma edebiyatining alemshumul tarixiy ehmiyetlik yéngi tereqqiyat dewrige qedem qoyghanliqini namayen qildi. Qara xanilarning « xaqaniye tili » dep atalghan qeshqeriye uyghur edebiy tili bu chaghda uyghur we ottura asiya edebiyatining ölchemlik tiligha aylan’ghan idi. Bir qatar ilmiy eserler, jümlidin exmet yüknekining didaktik dastani « etebetulheqayiq»mu xaqaniye uyghur tili bilen yézilghan.
Chaghatay tili nami bilen meshhur bolghan uyghur edebiy tili xaqaniye tilining dawami we rawaji. Uyghur edebiyati, bolupmu yazma edebiyat 13 – 14 – esirlerda ghayet zor tereqqiyatlargha érishti. Bu dewrde meydan’gha kelgen uyghur shé’iriyiti sherq kilassik edebiyatining eng munewwer netijiliridin biri bolup qaldi.
Nesirdin ranjuzi « qissesul ranjuzi»namliq esiri bilen uyghur yazma edebiyatida nesri – romanchiliqning ülgisini tiklidi. Atayi, sekkaki, lutipi we elishir nawayi qatarliqlar uyghur shé’iriyitide shé’iriy güzellikning mislisiz yüksek derijisini yaratti. Lutipining « gül we newruz » dastani shé’iriy romanchiliqning muqeddimisini achti.
Elishir nawayi uyghur edebiyati we ottura asiya medeniyet tarixida tengdashsiz ezimet, hazir 15 tomgha sighdurulghan nawayi eserliri uning köp tereplime talantini we bilim da’irisining kenglikini körsitidu. Nawayi lirik sha’ir süpitide 4263 ghezel ( sonét ), köpligen mustezad, muxemmes, museddes, terjibend, qit’e, ruba’i, lughiz, chistan, mu’emma, tuyuq ferdler yazghan. Nawayi sherq xemsechilikining eng aliy we shöhretlik wekili süpitide 57 ming misraliq besh chong dastan yaratqan, uning biri «heyretul ebrar »din ibaret didaktik dastan bolup, qalghan töti « perhat we shérin », « leyli – mejnun », «sebi seyyar », « seddi iskender » qatarliq töt chong shé’iriy romandur.
Elishir nawayi til, edebiyat, edebiyat nezeriyisi, edebiyat tarixi toghrisida xas eserler qaldurghan. Elishir nawayi yüsüp xas hajiptin kéyin uyghur edebiyati we pelsepiwiy pikir tereqqiyatidiki yene bir jahanshumul namayende.
Elishir nawayidin kéyin, uyghur edebiyati yüsüp xas hajip asas salghan, elishir nawayi zor derijide rawajlandurghan idiyiwiy mezmun we bedi’iy wasitilerni boylap dawamliq algha ilgirilep, uyghur yazma edebiyatining üzülmes dolqunluq éqimini hasil qildi. Se’idi, reshidi, amannisaxan, qédiri, ayazbik, xirqiti, zelili, nöbiti, muhemmed saiq kashigheri, xamush axun, abduréhim nizari, ziya’i, ghéribi, suburi, bilal nazimi, tejelli, abduxaliq uyghur, lutpulla mutellip qatarliq edibler mana mushu üzülmes dolqunluq éqinning her qaysi tarixiy dewrlerdiki asasliq wekilliri.
Yuqirida bayan qilin’ghanlardin uyghur edebiyati junggo köp milletlik edebiyatidiki nadir tarmaq ikenliki, shundaqla ottura asiya we sherq edebiyati munbiridiki qimmetlik bayliq ikenlikini körüwalghili bolidu. Uyghur edebiyati ghezinisini köp tereplime tonushturush we tetqiq qilish uyghurshunasliq tetqiqatidiki merkiziy halqa.
Uyghur edebiyati we uning barliq zhanérliri ré’alizm, romantizm, lirikizm we dirammatizmliq uslublar boyiche chinliq, yaxshiliq, güzellikning saxtiliq, yamanliq, xunüklükke qarshi küreshni izchil gewdilendürüp keldi hemde pütkül gherb we sherq xelqlirige ortaq bolghan ölmes kilassik témilarni özining bash idiyiwiy mezmuni qilip keldi. Uyghur edebiyati yaratqan oghuzxan, chistani ilik beg, kültikin, ikki tikin, ügdülmish, perhat, gül we newruz, nesirdin ependi, nazugum qatarliq meshhur bedi’iy pérsonazhlar ene uning tipik obrazi boldi.
Uyghur edebiyatining ghayiwiy mezmunliri ichide sherq we gherb tématikisining meshhur ülgilirini tépish mumkin. Elishir nawayi « perhat we shérin», « seddi iskender » namliq ikki shé’iriy romanida bu mesilige ülge tikligen.
Chin xaqanining oghli shahzade perhat iskender zulqerneyinning sherqqe yürüshide xoten shahigha bergen « jahannema » eyniki arqiliq ermen melikisi shérinning jamalini körüp ashiq bolidu. Sherqtin gherbke wisal sepiri bashlighan perhat chin xelqining hüner mahariti we grék mutepekkuri soqratning ügetken hékmiti bilen qorallinip shérinning muhebbitige na’il bolidu. Nawayi «seddi iskender » namliq shé’iriy romanida grék shahzadisi zulqerneyinning gherbtin sherqqe yürüsh qilghanliqini, uning aristotil pelsepisi we sherq xelqlirining daragha qarshi küreshte uninggha yardem qilghanliqigha tayinip sherqte adalet ornatqanliqini teswirleydu, elishir nawayi grék pelsepisining izzet – hürmiti tüpeyli tarixtiki iskender zulqerneyindin tüptin perqliq bolghan ghayiwiy padishah obrazi arqiliq sherq hakimmuetleqliqini mesxire qilghan. Chaghatay edebiyatida « rahetul qulup » ( qelb huzuri ) chin melikisi bilen gherb shahzadisi obrazini yaratqan idi.
Uyghur edebiyatining ghayiwiy mezmunliri ichide ghayiwiy jem’iyet we ghayiwiy padishah toghrisidiki otopik idiyiwiy téma alahide orun tutidu. Mundaq ghayiwiy jem’iyet we ghayiwiy padishah obrazi xelq éghiz edebiyatida izchil teswirlen’gendin tashqiri, yüsüp xas hajip, elishir nawayi, molla elem shehyari, muhemmed binni abdulla xarabati qatarliqlarning kilassik eserliride nuqtiliq gewdilen’gen.
Uyghur edebiyati uyghur meniwiy hayatining hemme tarmaqlirigha tutashqan, u mahiyette pelsepe, astronomiye, tibabetchilik, tarix we exlaqshunasliqtin ibaret. « oghuzname », « zepername », « sepername», « ghazat der mülük chin » qatarliq eserler bilen « tezkiri bughraxan », « tezkiri arslanxan », « tezkiri xojixan » qatarliqlar mahiyette bedi’iy shekilde yézilghan tarixtin ibaret. Biz köpligen didaktik eserlerdin, ruba’iy we qit’elerdin, maqal – temsillerdin mol pelsepiwiy, exlaqiy mezmunlarni biliwalalaymiz.
Uyghur edebiyatida terjime edebiyati uzaq tarixqa ige. Budda nomlirini terjime qilishta uyghurlarning ejdadliri körünerlik netije yaratqan. « altun yarugh » ijadiy terjimining muhim bir namayendisi, turpandin « maxapxarata », « ramayana » qatarliq hindistan dastanliri bilen« injil »ning terjime nusxiliri tépildi. «ming bir kéche », « kelile we démine », « shahname », « shüen juangning terjimihali », « qabusname », « zepername » qatarliq sherq edebiyatining meshhur eserlirini uyghurchigha terjime qilishta singqu seli tutung, lutipi, molla xamush, molla muhemmet tömüri, sirajidin mehmut qatarliq meshhur terjimeshunaslar ijadiy emgek singdürgen. Molla muhemmet tömüri terjimisidiki « kelile we démine » abdulla muqeffa ishligen esli nusxisidin mezmunluq chiqqan bolup, nurghunlighan pelsepiwiy we shé’iriy parchilar bilen bézelgen. Eyni terjime we bedi’iy ish qoshup terjime qilish uyghur terjime edebiyatidiki muhim bir en’eniwiy usul.
Uyghur edebiyatida farabining erebche, bawayi we tejellining parsche shé’ir yazghinidin bashqa, yene yüen sulalisi dewride seydul, sewinch qayar ( güen yünshi ), jamalidin, arqun sali, tikin sangya qatarliq edibler ichki ölkilerde yashap xenzu yéziqida eser yézip, xenzu edebiyatigha körünerlik töhpe qoshqan.
Uyghur edebiyatshunasliqi ilimning bir tarmiqi süpitide ötmüshte medrislerde ötülüp kelgen bolsimu, yéqinqi zamanda untulush halitige yéqinlap qalghanidi. Uyghur xelqi « oghuzname», « qutadghu bilig», « diwanu lughatit türk », « chahar diwan», « xemse », « diwan zelli », « diwan nizari » qatarliq asasliq kilassik edebiyat desturlirini keng neshir qilish pursitige ériship bolalmighan idi. Uyghur edebiyatshunasliqi tetqiqati her xil haqaretlik namlar astida teqip qilip kélin’genidi. Hazir uyghur edebiyati éghiz edebiyati we kilassik edebiyat, yéngi dewr edebiyati boyiche ayrim – ayrim ders qilip ötülüshke bashlidi, uyghur edebiyatining nadir eserliri neshir qilinishqa, tetqiq qilinishqa bashlidi.
Uyghur edebiyati yipek yolidiki bibaha bayliq. Biz uyghur edebiyati tetqiqatining her qaysi ellerde meydan’gha kélishini qarshi alimiz. Shübhisizki, uyghur edebiyatshunasliqi sherq we gherb medeniy alaqe tarixini yorutushta, yipek yoli medeniyiti we ottura asiya medeniyiti tarixini yorutushta yenimu zor imkaniyetlerni yaritip béridu.
Menbe: abdushükür muhemmed’imining yipek yolidiki bibaha bayliq -uyghur edebiyati
http://www.uyghurmail.com/Edebiyat/1663
Tengritagh Akademiyesi 