Essalamu’eleykum hörmetlik ustazlar, éziz qérindashlar we barliq ilim söyer dostlar,
Xelq’araliq uyghur akadémiklar ilmi jem’iyiti, ”uyghur akadémiyisi“ ning her yili bir qétim, yawro-asiya qit’esining köwrüki, dunyaning medeniyet paytexti istanbulda ötküzüp kéliwatqan ”uyghur ma’aripi we uyghurlarning kelgüsi“ témisidiki xelq’araliq ilmi muhakime yighini, uyghur akadémiyisi uyushturup kéliwatqan pa’aliyetler ichidiki eng muhim ehmiyetke ige we eng tesirlik pa’aliyetliridin biri bolup, bu ilmi muhakime yighinining 7-qétimliqi, 2015-yili 10-ayning 10-14 künliri ötküzülmekchi.
Xewiringlarda bolghinidek, uyghur akadémiyisi, millitimizning pen-ma’arip sewiyisining we bu arqiliq omumi milli küch-qudritining yoqiri kötürülüshige töhpe qoshush meqsitide, 2009-yili 9-ayda istanbulda qurulghan bir ilmi jem’yettur. Jem’iyitimiz besh yérim yildin béri, weten söyer fizika alimimiz sabiq pexri re’isimiz erkin sidiq ependining yéteklishi we dunyagha dangliq bi’ologiye alimimiz, pexri re’isimiz doktor shöhret mutellipning küch ata qilishi bilen, éytip tügetküsiz maddi we meniwi qiyinchiliqlarni yéngip, yillardin béri herxil ehmiyetlik ilmi pa’aliyetlerni uyushturup kelmekte. Bu xil ilmi pa’aliyetler, dunyaning herqaysi jaylirida ilim-meripet ishqida köyüp, japaliq tetqiqat élip bériwatqan, izdiniwatqan uyghur alim-tetqiqatchilirimizning öz’ara uchrishishi, pikir almashturushi üchün shara’it yaritip, weten-ichi sirtidiki xelqimizge zor ümit we ilham bérip kelmekte… yash ewladlarning ilim-pen’ge bolghan ishtiyaqning küchiyishige, omumi xelq pen-ma’aripqa yüzlinishtek bir ilmi keypiyatning bix sürüshige türtke bolmaqta… elwette, bunetijiler mushu qurlarni oqup olturghan herbir éziz qérindishimizning pidakarliqi, öz millitige bolghan muhebbiti we mes’ulyetchanlighining netijisidur. Shu munasiwet bilen hemminglarning ün-tinsiz yardimi we pidakarlighinglar üchün cheksiz minnetdarliq bildürimiz.
Bu yilqi yighin’gha, uyghurlarning eng söyümlük alimliridin, doktur erkin sidiq, doktur réshat abbas, shöhret mutellipler birla waqitta qatnishidighan bolup, bu yighin, ularning ilmi doklatini biwaste anglash, ular bilen söhbette bolush üchün tépilghusiz hetta, birdinbir purset bolupla qalmastin, istanbul, özining tebi’y güzelliki, heywetlik tarixi eserliri, öz xelqimizge oxshap kétidighan uchuq-yuruq, qizghin insanliri, tili, turmush puriqi we shundaqla uyghurlarning köplüki bilen sizde issiq weten tuyghusini oyghitidu, küch-quwwet béghishlaydu…
Bu ilmi muhakime yighinining ilgirikidinmu yoqiri süpette, pilanliq, tertiplik élip bérilishi üchün, yighin heqqide töwendikidek uqturush qilimiz.
1. Yighin istanbulda ötküzülidighan bolup, 10-ayning 10-11-küni ikki kün ilmi muhakime yighini we 10-ayning 12-13-küni seyle-sayahet bolup, jem’i töt kün bolidu.
2. Ilmi muhakime yighinida doklat bergüchilerning yataq, tamaq rasxutlirini uyghur akadémiyisi öz üstige alidu. Uyghur akadémiyisi yene munasiwetlik orunlar bilen alaqe qilip ayrupilan bélitinimu hel qilishqa tirishidu. Eger hel bolmisa, ayrupilan bélitini yighin’gha qatnashquchi özi kötüridu. Yillardiki ehwalgha asasen, qatnashquchilarning yol kirasini özi kötürüsh chüshenchisi boyiche teyyarliq körüshini tewsiye qilimiz.
3. Munasiwetlik organlargha pilan sunup, yardemlirni qolgha keltürüshke tirishishimiz üchün, doklat bergüchilerning 5-ayning 25 -künigiche doklat témisi, qisqiche mezmuni (abstract)we’öz terjimihalni uyghur akadémiyisi resmi élxet adrésiuyghuracademy@gmail.com gha ewetip bérishini töwenchilik bilen iltija qilimiz.
4. Bu qétimliq yighinda, eng köp bolghanda 20 kishi doklat sunidighan bolup, témilar belgilen’gen muddet ichide iltimas qilghan qilin’ghan témilar ichidin tallinidu. Shu seweptin, doklat sunmaqchi bolghanlarning, möhletke estayidil mu’amile qilip, waqtida iltimas qilishlirini ümit qilimiz.
5. Türkiyige wiza élish zörüriyiti barlar adrésidin éléktronluq wiza alalaydu.
http://www.evisa.gov.trhttp:// http://www.evisa.gov.tr
Wiza élishida qiyinchiliq körülgenlerge, uyghur akadémiyisi mesililerni hel qilishqa yardem qilidu.
6. Bezi alahide ehwalni hésabqa almighanda, doklat bergüchilerning uyghur tilida sözlishi shert bolup, doklatnimu choqum uyghur kona yéziqi bilen teyyarlishi telep qilinidu ( aldirashchiliq we bashqa seweblerdin imkani yar bermigenler ölchemlik uyghur kompyotér yéziqi bilen teyyarlisimu bolidu).
7 . Her bir kishige bérilgen sözlesh waqti 20 minut, so’allargha jawap bérish waqti 10 minut, jem’i 30 minut bolup, yighinning pilanlan’ghan küntertip boyiche élip bérilishi üchün, qatnashquchilarning doklat sunush waqtigha angliq halda ri’aye qilishi telep qilinidu we qet’iy ijra qilinidu.
8. Yiraq- yéqindin kelgen méhmanlarning we uyghur oqughuchilar bilen péshqedem ustaz, ziyaliylarning öz-ara tonushup, keng kushade hal-mung buliwélishliri üchün alahide sorun hazirlinidu.
9. Bu qétimliq yighinni burunqi yighinlargha oxshimaydighan, özgiche bir shekilde ötküzüshni pilanlawatimiz. Péshqedem ustaz we herqandaq bir shexsning uyghuracademy@gmail.com arqiliq bizge qimmetlik teklip we tenqidni pikirlirini bérishlirini töwenchilik bilen ümit qilimiz.
Tolimu muhim ehmiyetke ige bolghan bu yighinimizning rengdar téma, mol mezmunlar bilen ghelbilik échilishi üchün, dunyaning her qaysi jayliridiki uyghur alim, tetqiqatchilirimizning we barliq söyümlük oqughuchilirimizning yéqindin awaz qoshup, aktipliq bilen ishtirak qilishini chin könglimizdin tileymiz.
Eng axirda, barliq uyghur qérindashlarning ténige salametlik, ishlirigha asanliq we muweppeqiyetler tilep
Hörmet bilen
Uyghur akadémiyisi
Pexri re’isi doktor shöhret mutellip
Re’isi doktur ablet turan
Wetenning Ot Yürek Oghlani, Molla Bilal Nazim

Sha’ir bilal nazimning toluq ismi _ molla bilal bin molla yüsüp, u texminen 1825-yili ghulja shehrining qazanchi mehelliside namrat mozduz a’iliside dunyagha kelgen. 10~11 yashlargha kirgende dadisidin yétim qalghan we akisi jalalidinning terbiyiside bolghan . Molla bilal qorghas«altunluqum» yeni tughluq tömürxan maziri yénidiki «beytulla» medriside 11 yil oqughan. Ereb, paris tillirini mukemmel igiligen, sherq edebiyati we klassik edebiy miraslirimiz bilen pishshiq tonushqan, xelq éghiz edebiyati xezinisidiki ésil eserlerni toplighan. U 20 yashqa kirgende anisi ölüp kétip , akisi bilen téximu éghir künlerni bashtin kechürgen. Shundaq bolsimu bilal nazim qiyinchiliqqa berdashliq bérip, shé’ir ijadiyiti bilen izchil shughullan’ghan . Uning nami el arisida tarashqa bashlap, kishiler uni „molla bilal“ dep hörmetleshken. U 27 yashqa kirgende özining hayat, muhebbet, dostluq haqqide yazghan ghezellirini diwan qilip tüplep,
Nazim dégen texellus bilen yéshil tawar jiltigha orap söygen qizi renaxan appaqqa teqdim qilghan.
Meripetperwer zat abdumutali xelpem sha’ir molla bilalgha «terjime’i bilal sha’ir meshhur»nami bilen terjimihal yézip chiqqan. Mana shu terjimihalda «ghezeliyat» heqqide mundaq melumat bérilgen : «feqir we feqe künlerde bir sahipjamal mehwesh, peri peykargha ashiq biqarar, ishiq mejazigha giriptar bolup, ishiq muhebbiti qaynap, ishiq oti dilini biqarar qilghanliqtin éytqaniken.» emma, molla bilal bu sahipjamalning weslige na’il bolalmaydu. Molla bilalni gaday körgen qizning ata- anisi uning amriqini , qiz rayigha baqmay bashqa birige mejburiy yatliq qiliwétidu. Ishiq otida hésabsiz azablinip, örtinip yan’ghan molla bilal amriqigha béghishlap her küni beytulla medrisning peshtiqigha chiqip nezm oquydu.
Mu’ellip ghezelliride özi ashiq bolghan sahipjamalning kimliki toghrisida melumat bermigen. Kéyinki melumatlarda bu qizning ismi « ghunchem», «hejer appaq», «janarxan appaq», «renaxan appaq» dégen nam bilen her xil ataldi. Tetqiqatlar shuni ispatlayduki, bu «hösn iqlimida goya barche qizlar serweri» ning esli ismi renaxan ap’aq bolup, molla bilal yazghan nezmlirini élipbe tertipi boyiche retlep, tüplep, bir yéshil tawar jiltigha sélip, uning özige teqdim qilghan. «ghezelyat» ning bu qolyazmisini eyni waqittiki muderris arup damollamgha yatliq qilin’ghan renaxan ap’aq molla bilal bilen bolghan yashliq dewridiki muhebbet sergüzeshtisining büyük namayendisi dep bilip qedirlep, xas sanduqida saqlighan. Eyni waqitta qizning ata- anisi bu ishni eldin pinhan tutqan, hetta qizining ismini ashkarilashni xalimighan. Shundaq qilip, bu eser renaxan ap’aq a’iliside 1935-yilighiche saqlan’ghan. Renaxan alemdin ötkendin kéyin qolyazma uning oghli hashir mexdumgha qalghan. 1935- yilining axiri hashir mexdum alemdin ötkendin kéyin, hashirning oghli abdumijit qariygha qalghan. 1940- yili abdumijit qariy qolyazmini élip ghulja diyaridin ketken.
Molla bilalning qachan, kim bilen toy qilghanliqi éniq emes. Biraq, shuni jezmleshtüreleymizki, u toy qilip bir qiz, ikki oghulluq bolghan. Chong oghlining ismi ayup, kichik oghlining ismi qasim, qizining ismi ayshem iken. Molla bilalning newrisi mehemmetjan bilalning almutida chiqidighan « kommunizm tughi»gézitining 1975- yili 26- iyundiki sanigha bésilghan «bowam toghrisida» namliq eslimiside mundaq déyilgen:
«chong dadam ayupning ababekri, rabiyem, sherwanem atliq oghul-qizliri bolghan. Chong apimiz ayshemning hörnisaxan dégen birla qizi bolghan. Bowamning kichik oghli qasim méning dadam bolup, uning ömerjan, ghoja’exmet, mehemmetjan dégen oghulliri, ümgülsüm, turaxan dégen qizliri bolghan. Bizning a’ilidiki mendin bashqiliri ghulja shehiride wapat bolushti.»
Töhpikar erning keynide medetkar ayalning bolushi tebi’iy. Biraq, hazirgha qeder yézilghan menbelerde molla bilalning anisi we ayalining ismi peqet tilgha élinmighan. Sha’ir bilen zamandash tetqiqatchi, ediblirimiz bu nuqtigha zadila köngül bölmigen, bu hal kishini tolimu epsuslanduridu.
Tetqiqatchimiz sawut molla awudofning molla bilal toghriliq yazghan kitabidiki ishenchlik delillerge qarighanda, 1959- yili almutining chélek rayonida kona kitablar we qolyazmilar tépilghan, shu qolyazmilarning biride bir ayetning töwinige yézilghan melumatta, molla bilalning chong oghli ayup axunning 1860- yili (hijiriye 1277- yili )tughulghanliqi melum. Échinishliq éghir turmush kechürüp, tonurlarda yétishqa mejbur bolghan molla bilal texminen 1859- yili 34 yéshida toy qilghan bolushi mumkin.
Bilal nazim 1864- yili partlighan ili déhqanlar qozghilingigha aktip ishtirak qilghan. Shu yillarda «nazukum», «ghazat der mülki chin », «changmoza yüsüpxan»qatarliq nadir dastanlarni yézip chiqqan. 1895- yilidiki üchinchi qétimliq “ köch -köch“ te yette su wadisidiki yarkent dégen jaygha köchüp ketken, shu jayda 1900- yili alemdin ötken.
Sha’irning wapat bolghan waqti toghrisida hazir üch xil qarash bar. Beziler 1899- yili dése, yene beziler 1902- yili dep qaridi. Yéqinda yene 1900- yili dep toghrilandi. Sha’ir bilen zamandash bolghan tetqiqatchi hem uning tughqini we shagirti abdumutali xelpem (1867–1960) we bilalshunas alim sawut molla awudofning pikrige asaslan’ghanda, bilal nazim hijiriye hésabigha 1318- yili 77 yéshida, miladiye hésabigha 1900- yili 75 yéshida yarkentte alemdin ötken. Uning qebrisi hazirmu shu jayda saqlanmaqta.
1993- yili molla bilalning qebrisi aldigha uning heykili ornitildi, heykel ornitilghan baghchining yénidiki mektep we uning aldidiki kocha uning shereplik nami bilen ataldi. Hazir bu yer ilim-meripet ehlining meshhur ziyaretgahi bolup kelmekte. (abdurishit hélimhaji)
DOĞU TÜRKİSTANLI UYGUR AKADEMİSYEN Dr.KILIÇ KANAT ABD’DE ÖDÜLLENDİRİLDİ

TRT.Türkiyenin Sesi radyosu internet sitesinde verilen habere göre ; Uygur Akademisyen Dr.Kılıç’a bu ödülün Moyrıhan Enstitüsü’nce verildiği bildirildi.
Dr.Kılıç, uluslar arası mevcut durum ile özellikle ortadoğu’daki gelişmelere ait siyasi analizleri ile bilim dünyasının ve uluslar arası toplumun dikkatını çektiğinden dolayı,bu ödüle layik grüldüğü ifade ediliyor. Dr.Kanat’ın ana vatanı Doğu Türkistan ve Uygur Türkleri ile yazdığı makale ve analizleri yurt dışındaki bir çok medya kuruluşunda yayınlanmış bulunuyor. Türkiye’de isi,Sabah ve Dünya Bülteni gibi önemli yayın organlarında yayınlanmakta.
Dr.Kılıç’ın böyle önemli bir ödüle layık görülmesi muhacerette yaşayan Doğu Türkistanlılar tarafından sevinçle karşılanmıştır. Doğu Türkistanlı gençlerin uluslar arası bilim dünyasında temayüz etmesi ve bu tür ödüller alması Doğu Türkistan davasının ve Uygur Türkleri sorunun dünya’da tanınması için çok önemli bir aşama ve araç olarak kabul edilmektedir.

Doğu Türkistan’in Kaşgar’a bağlı Artuş ilçesinden olan Dr.Ebulkasım Kanat’ın oğludur.Aile 1970’lı yıllarda Afganistan’a iltica etmiştir. 1980’lı yılların başında Türkiye’ye gelerek İstanbul’a yerleşmiştir. Lise öğreniminden sonra ODTÜ.uluslar arası ilişkiler bölümünü bitirmiş ve Yüksek Lisansını ABD’nın Marquette ve Doktorasını Syracuse Üniversitesinde tamamlamıştır. İkinci Doktorasını ise, Syracuse Üniversitesi Siyaset Bilimi bölümünde Dış Politika Teorisi ve Liderlik dalında bitirmiştir. Ortadoğu Çalışmaları ve Uyuşmazlık Çözümü dallarında da sertifikaları bulunan Dr. Kılıç Buğra Kanat, Moynihan Ensitüsü’nde Moynihan Fellow olarak görev yapmaktadır.
Ayrıca,Dr.Kanat , Siyaset,Ekonomi ve Toplum Arastırmaları Vakfı (SETA)da uzman olarak çalışmakta ve uluslar arası ilişkiler konusunda makale ve inceme ve araştırmalar yapmaktadır.
Max-Planck-Forscherin Doktur Buhalchem Mamtimin
-Auf den Spuren eines Spurengases
Buhelchem Mamtimin ( Came from a Uyghurishen Familie)born in a small town near by Urumqi, capital of Uyghureli (Xinjiang). After school, she studied in Shanghai Geosciences and then taught climatology and meteorology at the Uyghureli (Xinjiang) pedagogy University in Urumqi in the geosciences department.
In 2000 she came to Mainz to the Department of Climatology, Institute of Geography Johannes Gutenberg University. She did her doctorate with a scholarship from the Catholic Academic Exchange Service (KAAD) on the climatic conditions in arid and semi-arid areas and possibilities for sustainable agricultural use.
Since her doctoral dissertation the mother of two children as a scientist first at the University of Mainz and then worked in the Biogeochemistry Department at the Max Planck Institute for Chemistry was. Currently she is researching there in the group satellite remote sensing.
The 45-year-old Buhelchem Mamtimin speaks their native language Uighur fluent German, English, Chinese, Uzbek, Kazakh and Turkish.
Geboren und aufgewachsen ist die Max-Planck-Forscherin dr.Buhalchem Mamtimin (entstammte einer Uygurischen familie) in einer kleinen Stadt in der Ghulja ganze Nähe von Urumqi, der Hauptstadt der Uyghureli (Xinjiang). Nach ihrer Schulzeit studierte sie in Shanghai Geowissenschaften und lehrte anschließend Klimatologie und Meteorologie an der Uyghureli (Xinjiang) pädagogischen University in Urumqi in der geowissenschaftlichen Abteilung.
Im Jahr 2000 kam sie nach Mainz an den Lehrstuhl für Klimatologie am Geographischen Institut der Johannes Gutenberg-Universität. Dort promovierte sie mit einem Stipendium des Katholischen Akademischen Ausländer-Dienstes (KAAD) über die Klimaverhältnisse in ariden und semiariden Gebieten und Möglichkeiten einer nachhaltigen landwirtschaftlichen Nutzung.
Seit ihrer Doktorarbeit war die Mutter von zwei Kindern als Wissenschaftlerin zunächst an der Johannes Gutenberg-Universität Mainz und anschließend in der Abteilung Biogeochemie am Max-Planck-Institut für Chemie tätig. Aktuell forscht sie dort in der Gruppe Satellitenfernerkundung.
Die 45-jährige Buhelchem Mamtimin spricht neben ihrer Muttersprache uigurisch fließend deutsch, englisch, chinesisch, usbekisch, kasachisch und türkisch.
*****
Max-Planck Forscherin Buhalchem Mamtimin bestimmt, wie viel Stickoxid von landwirtschaftlich genutzten Oasen an die Atmosphäre abgegeben wird20. April 2015
Um Aussagen über aktuelle und zukünftige Luftverschmutzungen zu treffen, verwenden Wissenschaftler Modelle, die die Erdatmosphäre simulieren. In diese Modelle fließen viele Informationen wie meteorologische Daten über Temperatur, Feuchte oder Luftströmung ein. Hinzu kommen auch möglichst präzise Werte über Emissionen von Spurengasen wie Ozon oder Stickoxiden, die die Luftqualität beeinflussen. Vereinfacht kann man sagen, dass die Aussagen des Modells desto zuverlässiger werden, je genauer die zugrunde liegenden Daten sind.
Stickstoffdioxid (NO2) ist ein für die Luftqualität relevantes Gas, das beispielsweise den Ozongehalt der Troposphäre beeinflusst. Die Troposphäre ist die unterste Schicht der Erdatmosphäre.
Das Gas entsteht in erster Linie bei der Verbrennung fossiler Energieträger wie Öl, Kohle und Gas, wird aber indirekt auch über mikrobielle Prozesse im Boden gebildet, da Mikroorganismen Stickstoffmonoxid (NO) bilden. In der Luft reagiert das NO in wenigen Minuten mit Ozon zu NO2. Da die Aktivität der Mikroorganismen aber stark von Faktoren wie Bewässerung, Düngung und Temperatur beeinflusst wird, können sich die NO-Mengen, die aus einem Boden strömen, innerhalb von Tagen ändern.
Bisher gibt es weltweit kaum präzise Angaben darüber, wie viel NO aus bestimmten Böden emittiert wird und welchen Einfluss dabei deren Nutzung spielt.
Das will Buhalqem Mamtimin vom Max-Planck-Institut für Chemie ändern. Gemeinsam mit Kollegen geht die Forscherin seit 2008 der Frage nach, welche Mengen an NO beispielsweise von landwirtschaftlich intensiv bewirtschafteten Böden freigesetzt werden und wie groß der daraus entstehende Anteil an NO2 ist, das in der Troposphäre vorliegt.
Was in der Theorie recht einfach klingt, entpuppt sich in der Praxis als sehr aufwendig. Denn es gibt weltweit nur wenige Orte, an denen zwar Landwirtschaft betrieben wird, die gleichzeitig aber von anderen NO-Quellen wie Städten mit Industrie, Kraftwerken und Verkehr sehr weit entfernt sind. Nur an einem solchen Ort lässt sich genau feststellen, wie groß der landwirtschaftliche Anteil der NO-Emissionen ist.
Fündig wurden die Forscher in der Taklamakan-Wüste im Nordwesten Chinas. Die Wüste liegt im uigurischen Gebiet Uyghureli (Xinjiang) mit der Hauptstadt Urumqi, der Heimat von Buhalchem Mamtimin. Die Taklamakan-Wüste wird im Süden und Norden durch die ehemalige Seidenstraße begrenzt, an der seit den 1950er Jahren riesige landwirtschaftliche Oasen betrieben werden.
Die Forscher entschieden sich für die extrem abgelegene Milan-Oase, in der auf etwa 100 Quadratkilometern Baumwolle und Jujube angebaut werden, eine Steinfrucht, die auch chinesische Dattel genannt wird. Beide Pflanzenarten lieben hohe Temperaturen und gedeihen gut auf dem ariden Wüstenboden, wenn sie gut gedüngt und gewässert werden.
Die Gefahr, gleichzeitig auch NO aus anthropogenen Quellen zu messen, konnten die Forscher vernachlässigen, da „Milan“ von Wüste und Gebirge umgeben ist und die nächsten Oasen viele Kilometer weit entfernt sind. Zudem wird elektrische Energie rein aus Wasserkraft gewonnen, und es kommen hauptsächlich Elektrofahrzeuge zum Einsatz.
Um möglichst präzise Aussagen zu den NO-Emissionen zu erhalten, reisten die Forscher insgesamt dreimal in die Milan-Oase und wendeten verschiedene, voneinander unabhängige Verfahren an. Einerseits nahmen sie Bodenproben von unterschiedlichen Stellen der Oase. Diese brachten sie mit in das Mainzer Labor und untersuchten, wie viel NO von einer genau definierten Bodenmenge an die Luft abgegeben wird.
Während der folgenden Aufenthalte machten Dr.Buhelchem Mamtimin und ihre Kollegen außerdem zweierlei Messungen vor Ort: Hierzu verwendeten sie Spektrometer an definierten Punkten der Oase. Die Analyse beruht darauf, dass NO2 wie jedes Molekül ein individuelles Absorptionsspektrum von Licht hat, aus dem man die NO2-Konzentrationen aus den atmosphärischen Messspektren bestimmen kann.
Zudem bestimmten sie den NO-Austritt aus dem Boden auch direkt: Durch kleine Messkammern auf der Bodenfläche wurde ständig Umgebungsluft gepumpt und die Konzentrationsdifferenz zwischen Eingang- und Ausgangsluft bestimmt.
Die vor Ort und im Labor gemessenen Werte überprüften die Wissenschaftler mit Ausbreitungswerten von NO, die sie mit Hilfe von dreidimensionalen Modellen berechneten. Hierbei halfen Satellitenbilder, um festzustellen, wo in der Oase welche Nutzpflanze angebaut wurde und wie groß die entsprechenden Felder waren.
Aus allen Parametern zusammen bestimmten die Forscher beispielsweise, wie viel NOxaus Baumwollfeldern strömt. Und diese Zahlen sind erstaunlich: Pro Sekunde setzt ein Quadratmeter zwischen 10 und 30 Nanogramm NO frei. Im Vergleich zu einem typischen europäischen Weizenfeld ist das die fünf- bis zehnfache Menge.
Überrascht ist die Forscherin Dr.Buhelchem Mamtimin von diesen hohen Mengen nicht, da die Oasen mit bis zu 600 Kilogramm Stickstoff pro Jahr und Hektar intensiv gedüngt und gut bewässert werden. Die hohen Temperaturen in der Wüstenregion sorgen zudem dafür, dass die Bodenmikroorganismen besonders aktiv sind und viel NO abgeben, das dann aus dem Boden in die Luft strömt.
Da die Baumwollproduktion der Region in und um die Taklamakan-Wüste etwa 80 Prozent der chinesischen Gesamtproduktion ausmacht, schlussfolgern Dr.Buhelchem Mamtimin und ihre Kollegen, dass die landwirtschaftliche NO-Emission mit den Emissionen aus Verkehr und Industrie in der Region vergleichbar ist oder sie sogar übersteigt. Dies ist ein wichtiges Ergebnis zur Bestimmung der regionalen Luftqualität, zumal Experten davon ausgehen, dass China die landwirtschaftliche Produktion in den nächsten Jahren noch deutlich steigern wird und somit noch mehr biogenes NO in der Atmosphäre zu erwarten ist.
In zukünftigen Studien werden sich Dr.Buhelchem Mamtimin und ihre Kollegen bei ihren Stickoxid-Analysen anderen ariden Gebieten widmen, in denen es neben biogenen auch starke anthropogene Emissionsquellen gibt. So plant die Forscherin aktuell Messungen in Kasachstan und Usbekistan – beides Länder, in denen sich die Landnutzung ähnlich ändern wird wie im Bereich der Taklamakan-Wüste und in deren Metropolen die Luftverschmutzung bereits sehr hoch ist.
Sadaqet we Ihanet
Autori: Iz
Éyitsam Tilim, èytmisam Dilim köyudu.
-Uyghur yeliq Hékmetliridin
Herqandaq bir tomlumda Wetenige, Millitige , Ailisige, Dos-yarenlirige chin dilidin baghliq bolghan Sadaqet Insanalar bolghinidek, ulargha hem xiyanet qilidighan , xainliq qilidighan,wedisige wapa qilmaydighan ihanetchi Insanlarmu bar bolidu. Jümlidin biz Uyghurlardimu hem shundaq. Weten sirtida, hijrette yashawatqan Uyghur tomlumi arisida mundaq ehwallarmu mewjut elwette. Eslide bizdek mustemlikke astida yashawatqan ajiz Millet üchün ilip iytqanda hemde Ana wetendin nechche on ming km uzaqta yashawatqan Uyghur üchün Sadaqet bekmu muhimdur.
Sadaqet biz Uyghur üchün az bir qisimlirimizningla Sadaqiti bolup qalmastin belki pütün bir Uyghur toplomigha has bolghan meniwi quwet membesi bolushi kirek.
Sadaqetlik Uyghurlarning qelbi bolsa xundi künduzdiki on minglighan nürlirini bipayan zimingha mertlik bilen chichip turghan merdane Qüyashqa, kéchiliri jin-sheyatularning timisqilap yurgen, zulmetlik basqan zimin´gha yop-yoruq yuzi arqiliq sixiliq nürini chichip, yorutidighan ashu tolun Aygha oxshaydu.
Sadaqetlik Uyghur bolsa Jenggiwar, Pidakar, Milletke muhebet bilen baghlighan, mert we peziletlik bolidu.
Jenggiwarliq özining weteni üchün, kolliktipning janijan-jan memeti üchün, Milletning izzet-hörmiti kelgusi Iqpali üchün téz pukmey küresh qilish jenggiwarliq bolidu.
Pidakarliq bolsa Uyghuristanning musteqqillighi üchün, heq üchün, heqiqet üchün, özing barlighini, hetta özining eziz jininimu bixishlash Pidakarliq bolidu. Jenggiwarliq bilen Pidakarliq bu ikkisi bir Milletning mejutlughini ipadileydighan zörur rohi quwettur.
Uyghur Millitining hayatliq, mejutluq yoli pidakarliq bilen ichilidu, Musteqqilliq yoli bolsa jenggiwarliq bilen kéngiyidu. Shundaqla bugün Uyghurlarni dunyagha ashu Pidakarlar, Jenggiwarlar tonitiwatidu.
Pidakar, Jenggiwar bolush peqet düshmenge qarshi jengde shéhit bolush digenlikla emes, bolupmu bizdek chet´ellerdiki Uyghurlarning hazirqi emeli sharaitidin élip iytqanda Uyghuristanning musteqqilighi üchün paydiliq bolghan barliq yollarda Pidakarliq , Jenggiwarliq körsitidh dimekliktur.
Bezilirimiz hayatimiz bilen, bezilirimiz bilimlirimiz bilen, bezilirimiz mal-möluk imkanlirimiz bilen, bezilirimiz hoquq, jemiyettiki ornimiz bilen, bezilirimiz muhebet we söygimiz bilen, bezilirimiz ibadet we dualirimiz bilen Pidakarliq qilishimiz lazim. Uning üchün ashu alahidiliklerni özmizge mujessemleshturushimiz lazim.
Mesilen:Ilim-penni ügunush üchunmu pidakrliq, jenggiwarliq kirek. Bolupmu weten sirtidiki yash ewlatlar üchün ilim ügush biz Uyghur millitimizning kelgusi üchün bekmu muhim. Chonglirimiz üchünmu hili hem shundaq, bir döwlette 20 yil yashap turup, shu döwletning tilini tuzek bilmeydighan Uyghur qirindashlirimiz hile bar.
Itipaqliq üchünmu Pidakrliq, Jenggiwarliq kirek. Nadametke tolghan bu Tariximizda minglighan on minglighan Jenggiwarlar, Pidakar qeqriman Oghol-qizlirimizning issiq qan bedilige kelgen ghelbini, Itipaqsizlighimizdin qoldin birip qoyghanlighimiz toghrisidiki téragidiyeler kurming. Heqiqi Musteqqilliq milli itipaqliq arqiliq kilidu. Jeng-kürehlerning ghelbisini emeliy kapaletke ige qilidighan qoshunni Itipaqliq arqiliq wujutqa chiqarghini bolidu.
Biz Pidakarliqni , jenggiwarliqni mueyen kolliptipning mempeeti üchün , heq yol üchün, adalet üchün özining barlighini atash dep chüshinimiz. Emdi mushu xil bighishlashni emeliyetke, özimizning hazirqi realliqigha aylandurushta birinji bolup duch kilidighan nerse sexsi menpeet, öz nemsi we menmenchilik , yeni „Men“ning özidur. Peqet özini yéngeligen, öz nemsidin keckken, özining shexsi mempetini öz razimenligi bilen omomning menpeeti, omomning itipaq-inaqlighi üchün qurban qilghanliq Pidakarliq we Jenggiwarliq bolidu. bu ham Wenimiz Uyghuristanning musteqqillighi üchün ilinghan toghra yoldur.
Shunga jahan Mutepekkurliri, Melliy penni ilim Alimliri, meyliy dinni ilim Alimliri bolsun, özini-özi yéngish , öz nepsi ustidin ghelbe qilishning zorurligi we ehmiyiti heqqide ajayip ötkur telimlerni birip qaldurghan. Mesilen mubarek Islam dinimizning rexbiri, Peyghembirimiz Muhemmed (s.a.v. ) özi ishtira qilghan we qomandan bolghan Uhud jingining ghelbisidin kiyin öz sahabiliri we pütkul muminlerge tolimu chungqur menilik qilip: „Biz hazir peqet kichik jihadlarda yengduq , chong jihad tixi aldimizda, u bolsimu (Jihadunnefisiy) öz nefsini özi yéngish jéngi „ digen .
Pidarliq we Jenggiwarliq öz Ana wetini, öz Millitini söyushni , öz Millitige muhebet bilen baghlinishni quwet membesi qilidu. Mundaqche eytqanda ötup ketkn tarixnila eslep olturushla emes belki u tarixtiki ichinishliq tiradigiyelerdin eqli xulase chiqirip , köz aldimizdiki réalliqqa tepekkur nezerimiz bilen qarap, heqiqetni sözleshmu militimizge qilinghan bir Pidakarliq we Jenggiwarliq bolup hesaplinidu.
Shunga ötken tariximizghila emes hazirqi emeliy exwalimizning Sehniliridin biri bolghan Hijrettiki Uyghurlar tomlumigha nezer közimizni artturdighan bolsaq. Biz Uyghurlarning ajayip isil arzu –armanliri , Millitmizning, Ana Wetenimizning musteqqilighi üchün körsitidighan ajayip Pidarkarliqi, Jenggiwarlighimiz bolsimu, emma ming epsus hemmimiz özimizni yéngelmigenligimiz üchün, bir birimizni itirap qilmasliq, herqaysimiz özimiz serdar, „Biz“ning bishi bolushni oylighanlighimiz üchün, bir gewdige uyushqandaq körunsekmu, emeliyette uyushqan gewde ichide yene her birsi öz aldigha arqa tirek xojayin tutup, ayrim shayka toplap, bir-birige ora kolap, yurgini üchünla , nurghun nazuk mesillerde ortaq bir pikirge kélelmeymiz.
Pidakarliq bilen öz nefsimizni yéngip Itipaqlishalmighanliqimiz üchünla armanlimiz armanliqta, dertlirimiz dermanliqta qalmaqta. Mana mundaq aqiwetlerning kilip chiqishigha sewep bulushning özi Milletke qilinghan Ihanettur. Bir- birimizni söymeslik, bir-birimiz bilen muhebet bilen baghlanmasliq, bir-birimizni kechurmeslik pütüm bir tomlumgha qilinghan ihanettur.
Uyghur xelqining mutepekkur alimi Elishir Nawayi mundaq digen :“ Muhebbet jullalap turghan bir göherki, u Insanliq tajisigha zinnet we qimmet biridu“ .
Bu chongqur menilik tepekkur jewhiri bizge shuni ügütiduki Ang insanni haywandin ayrip turidighan enggushter bolsa , Muhebet –Söygu bolsa insanliq dunyasini chaqnitip turghan göherdur. Muhebet bilen tolghan tomlum mengu güllinidu.
Muhebet bolsa bu Alemning güllinishidiki pütmes-tügumes quwet bembesidur. Bu alem Muhebbet, söygü bilenla menggu rawajlinidu. Uyghur millitining musteqqilighi, güllinishi üchün bir qurimas quwet membesi lazim bolup, u bolsimu bir-birimizge bolghan Muhebbet, söygidur.
Bir-birini söymigen tomlumda shundaq bir illet bolidiki u bolsimu ortaq ishqa köyunmesliktur. Ortaq ishqa köyunmeslik bilen bir-birini söymeslik illitining munasiwiti sewep-netije munasiwiti bolup, bir-birini söymeslik, bir-birini qolimasliqtin ortaq ishqa köyunmeslik, ortaq paaliyetlerni qolimasliq kilip chiqqan. Bu tereqqi qilip öz ara düshmenlishish derijisige köturulgen.
Qumdek chichilan’ghu jemiyettin peqet qumdek chichilan’ghu adem yitiship chiqidu. Bundaq bolushning özimu Milletke qilinghan bir ihanettur.
Mining échindighinim elmisaqtin Qoy göshi yep adatlengen Uyghurlar Böre kelse Qoydek bir yerge toplushup, itipaqliship düshminige qarshi turushning ornigha, Choshqa göshi yimey turup, Böre kelse chiqirship, töt etrappqa tire-pireq bolup qachidighan Choshqining mijezini singdurginimizge ming epsuslinimen.
Satqilliq bolsa Milletke qilinghan Ihanetning eng rezili bolup, u Nepsaniyetchilik, Sadaqetsizlik parnikida yétiship, ösup chiqqan bolidu.
Satqin uyghurlarning qara köngli bu dewridiki barliq menpeettin menla behriman bolsam hetta bu Alemdiki barliq haram nersilermu manga nisip bolsa deydighan nepsaniyetchi, özining toymas nefsi üchün hemmini qilighan rezil Uyghurlardur.
Insan Pidakarliq we Jenggiwarliq rohini teslimchilik we janbaqtiliq erwahigha tigishiwetse elwette u öz Millitige Ihanet ,qilghan bolidu, sipi özidin munapiq, hain bolidu.
Bugün Hijrettiki uyghurlar arisida ötmüshimizdiki Abduxaliq Uyghurdek Pidakar, Jenggiwarlar bolghididek, del Abduxaliq Uyghurni jallat Shing Shiseyge satqan rewendichi Rozi Mollidek Ihanetchi munapiqlarmu az emes.
Abduxaliq Uyghurmu uyghur, Roza Mollimu uyghur shundaq turuqluq zadi nime üchün Roza Mollidek uyghurlar satqinliq qilidu? Bu yerdiki tup mesile ruhi jehettiki oxshimasliqta. Ikkisining otturisidiki ruh tuptin bir-birsiningkige oxshimaydu. Abduxaliq Uyghurda putkul Uyghur millitining azatliqi, hörligi üchün eziz jini pida qilidighan jenggiwar ruh bolghan, mana bu ruh Millitige wetenige bolghan muhebetti, Milletke wetenge bolghan ching dilidiki sadaqetmenliktin kelgen .
Roza Molladiki bu zeyip satqinliq ruh bolsa, Qulluqqa chömgen, sexsiyetchi, nepsaniyetchi, Millitige bolghan sadaqetsizliktin kelgen. Emma ming epsusu 1933-yili 3-ayning 13-küni Abduhaliq Uyghur bolsa Jallat Shing Shisey teripidin wehshilerche qetle qilinghandin kiyin, munapiq hain Roza molla hich ish bolmighandek bexirahman yashawergen, uning aqiwetiti toghruluq hichqandaq tarixi matirlarda qilmishining jazasini yigen ispat yoq.
Bu Alem Tarazisining bir üchida Milletning istiqpali üchün özini pida qilidighan Sadaqetmenler bolsa, yene bir üchida shexsi menpeet üchün xainliq qilidighan ihanetchiler bar.
Biz tomlumimizning qarangghuliship kitishige yol qoymaslighimiz lazim. shunga qarangghu yerde waqirmay belki u yerge chiraq yiqishimiz lazim. U chiraqning Piligi choqum mustemkem bir milli ruhqa chilanghan bolushi lazim.
Eskilikning yoli tuz hem qisqa bolidu, emma könglige ulughwar ghayilerni pükken yaxshi Insanlarning yoli egir-toqay hem uzun bolidu.
Biz hijrettiki yashawatqan uyghur hemmiz könglimizge alem-shumul ghayilerni pükup, bu ulughwar yolgha chiqqan ikenmiz, „wetinim mini tonimisa men wetinimni tonuymen, Xelqim mini tonimisa men xelqimni tonuymen“ deydighan iradide bolushimiz lazim.
Wetende yuz bergen tarixi tiradigiyelerni we kelguside yuz biridighan yaman aqiwetlerni közde tutup, bir-birimizge muhebbetlik qarap, inaq-itipaqliq bilen béshimizgha kelgen bu kulpetlerge taqabil turushimiz lazim. Zulmetlik bu teghdirimizge qarshi birlik bolsaq qutulimiz, birleshkensiri küchuyup mangimiz, kücheysek héch kim bizni izelmeydu.
Waxti kelse ölmek nimiki bu Hayatta eng muhimi bishimizgha kelgenlerge héch unimizni chiqarmay qubul qilish , ghururimizning ayaq-asti bolushigha bash igish, öz wijdanini töt-besh tenggige sétish bolsa ölushtin beterdur. Shuning üchün ölumdin emes belki béshimizgha kelgen heqsizlikke, adeletsizlikke, teslimchilikke köz yumushtin qorqushimiz kirek.
Wijdanimiz, Sadaqitimiz bilen bu dunyada shereplik yashishimiz lazim. Wijdan , Sadaqtet Allaning néhmiti, Milletning ghururidur.
Insan arzu qilghan herqandaq nerse ichki amil bilen munasiwetlik bolup, sirtqi dunya peqet tashqi tesirdur. Oy-pikrimiz dawamliq sadaqetmenlik bilen özimizni we millitimizni bextiyar qilidighan ishlarda bolushi hem bu pikirimizni tepekkur dunyarimizdin tashqi dunyagha yéyip, pütün küchimiz bilen tomlumning ichige singdurgende, biz yashighan bu Tomlum jennet makangha aylinidu.
Yaxshiliq Allahtin, Yamanliq özingizning xatalighidin………
(Kur´an Kerim, Nisa süresining 79-ayet)
Xatime:
Birawlar Elge qildi janni qurban,
Birawlar Ter bilen gülletti bostan.
Alar Qux Tülkini ünsiz – tawuxsiz,
Qaqaqlar bir Tuhum tukkan`gha Mékiyan.
(A.Ötkur )
Hörmet bilen:
Iz ( Germany)
Atatürük ve Kayıp Kıta Mu

Mu, yani Güneş İmparatorluğu; eski çağlardan günümüze ulaşan tabletlere göre ilk insanın da anavatanı olduğu, Pasifik Okyanusu’nda, Asya ve Amerika kıtalarının ve Avustralya’nın iki katı büyüklüğünde ve günümüzden yaklaşık 12.000 yıl önce şiddetli yer sarsıntıları sonucu battığı sanılan kıta.ezoterik kaynaklara göre İnsanoğlunun ana vatanı ( dünyanın en eski yerleşim merkezi ), din, mitoloji, efsane, destan ve sembollerin doğduğu yer.Yine aynı kaynaklara göre, bu kıta yaklaşık 70.000 yıl önce üzerinde yaşayan 64 milyon insanla birlikte sulara gömülerek yok olmuştur.Bazı araştırmacı bilim adamları dünyanın çeşitli bölgelerinde bulunmuş olan tabletlerdeki yazı ve sembollerin ezoterik bilgileri kanıtlar nitelikte olduğunu ileri sürmektedirler.Güneş İmparatorluğu’nun Mu dilindeki adının U-luum-il şeklindeki bileşik kelimeden türeyen bir isim oluprazi, İl, Kudret, Devlet anlamına geldiği ifade edilmektedir.
Mu’nun Yeri
Günümüzde bu bölgede yer alan ada ve adacıklar bu kıtadan arta kalanlardır. İşin ilginç tarafı on iki bin yılın bu medeniyetin batış tarihi olması, bu medeniyetin başlangıcının çok daha eskilere dayandığını göstermektedir. Ayrıca bu medeniyetin Atlantis Medeniyetinden önce ve Atlantis’in bu medeniyetin mirasçısı olduğu söylenmektedir.
Churchward ve Niven’in bulguları, Mu kıtasının bugünkü Pasifik okyanusunun oldukça büyük bir bölümünü kapladığını, Hawaii, Haiti, Fiji, Paskalya adaları ile diğer Polonezya adalarının bu batık kıtadan artakalan parçalar olduklarını ortaya koydu.Churchward’a göre Mu kıtası, doğudan batıya 8 bin kilometre, kuzeyden güneye de 5 bin kilometre uzunluğunda dev bir ada kıtaydı. Naacal tabletleri bu kıtanın, uygarlığın beşiği olduğunu öne sürmektedir. Yaklaşık 70.000 yıllık bir uygarlık geçmişine sahip olan Mu; zaman içerisinde tüm dünyada birçok koloniler ve büyük imparatorluklar oluşturmuştur.
Mu’da İnanç
Tüm insanlar büyük bir uyum içersinde ve tek tanrı inancı ile yaşamaktaydı. Tanrının tek olduğu güneş sembolizması ile ifade edilmekteydi ve bu dildeki adı Ra idi. Onun için Mu uygarlığına Güneş İmparatorluğu da denmekteydi. Rahip-kral olarak görev yapan liderlerine Ra-Mu, bilim adamı da olan rahiplere Naacal denilmekteydi. Ra adının daha sonra Maya ve Mısır dillerinde de aynı anlamda kullanıldığını görürüz.
Atatürk ve Mu Kıtası
Efendiler, bu insanlık dünyasında en az yüz milyonu aşkın nüfustan oluşan büyük bir Türk milleti vardır ve bu milletin yeryüzündeki genişliği oranında tarih alanında da bir derinliği vardır. Türk milletinin kökünün dayandığı Türk adındaki insan, insanlığın ikinci babası Nuh’un oğlu Yasef’in oğlu olan kişidir. Atatürk 1922′de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 130. toplantısının birinci oturumunda yaptığı konuşmada Türklerin kökeni hakkında böyle diyordu. Tesadüfi bir konuşma değildi ve onun Türklerin kökenine ilgisinin devamı da gelecekti.
Türklerin kökenini ortaya çıkarmak Gazi’nin en büyük isteklerinden biriydi. Cumhuriyetin ilk yıllarında Osmanlıların son dönemlerinde Türklük Akımları üzerine yapılan araştırmaları derledi. Atatürk’ün isteğiyle birçok bilim adamı ve araştırmacı bu alanda araştırmalar yaptı. Yabancı bilim adamları davet edildi. 1930′da Türk Tarih Kurumu kuruldu.
Mu’da geçen Tanrı kavramıyla da yakından ilgilenmiş, yaratıcının insan aklıyla anlaşılamayacağı, şekillendirilemeyeceği ve adlandırılamayacağı üzerinde durmuştu. Tercümelerde Maya dili de dahil tüm lisanların Mu dilinden türediği belirtiliyordu.Bu araştırmaları da sıradan bir merak olamazdı. Yine O, neyi nerede arayacağını herkesten iyi biliyordu. Bugün Atatürk’ün gizli kalmış düşünceleriyle birlikte bu araştırmalar da Anıtkabir’in sessizliğinde uyumaya devam ediyorlar.Bugün bu kitaplardan Kayıp Mu Kıtası ve Mu’nun Çocukları Anıtkabir kitaplığında 1301, 1302 no ile kayıtlıdır. Çeviri metinleri ise kitaplıkta 4 dosya halinde bulunur.
Churcward’ın Kaynakları
Churcward’ın kaynakları, Batı Tibet’te bir mabette, bu mabedin başrahibi tarafından kendisine verilen Naacal Tabletleri ile, Amerikalı Jeolog William Niven’in 1921–23 yılları arasında Meksika’da ortaya çıkardığı tabletler olmuştur.Bu taş tabletler 15.000 yıl önce yazılmıştı.İngiliz Albay James Churcward Hindistan’daki tabletleri Tahsin Bey’e bilgi olarak sundu. Bunlar da kayıp Mu Kıtası ile ilgiliydi. Ve Churcward 50 yıl çalışmıştı bu tabletleri çözebilmek için. Bu konuda 5 kitap yayınlamış bir uzmandı. Bu tabletler daha ziyade resimlere benzeyen bir yazı stili kullanılmıştır. Adı geçen Rahip, İngiliz Albaya bu tabletleri okuyup anlaması için Sanskritçe öğrenmesi gerektiğini, bunun da yeterli olmayacağını ve eski bir dil olan Naga-Maya dilini de öğrenmesi gerektiğini söyler. Naga-Maya dilini bu rahip bilmektedir ve Churchward, Rahipten bu dili öğrenmekle işe başlar. Neticede bu dilleri öğrenir ve tabletlerdeki yazıları büyük oranda çözer. Albay bu tabletleri çözmek için çok zaman harcar. Daha ziyade emekliliğinden sonra çalışmalarını bu alana teksif eder. Ancak yazıların bazı yerleri deforme olmuş, bazı tabletler de kaybolmuştur. Bunun için metinlerde anlam bütünlüğü bozulmaktadır.
1.Yukatan’da hazırlanmış eski bir Maya kitabi olan ‘Troano El Yazması’. Bugün British Museum’da bulunmaktadır.
2.Troano El Yazmasıyla ayni yaşta olan bir başka Maya kitabi ‘Cortesianus Kodeksi’dir. Bugün Madrid Ulusal Müzesi’nde bulunmaktadır.
3.Paul Schlieman tarafından Tibet’te bir Budist tapınağında bulunan ‘Lhasan Belgesi’.
4.Yukatan’da Mu Kıtası anısına inşa edilmiş Uxmal Tapınağı’ndaki Yazıtlar yaklaşık 12.000 yıllıktır.
Bu tapınakta: Geldiğimiz yer olan Bati ülkelerinin anısını korumak için inşa edilmiştir, diye kabartma yazılar bulunmaktadır.
5.Meksiko şehrinin 96 km güney batısında yer alan ‘Ksochicalo Piramidi Yazıtları’. Bu piramit, üzerindeki kabartma yazılara göre;Batı ülkelerinin yıkımının anısına inşa edilmiştir.
6.Dr. Niven’in Alaska’da bulduğu Mu Kıtası sembolleriyle işlenmiş bir totempol.
7.Eflatun’un Timeus ve Critias adli eserinde batik kıtaya dair su sözler geçer:Mu ülkesinde 10 halk vardı.
Tahsin Mayatepek’in Araştırmaları
Tahsin Mayatepek 1882′de Edirne’de doğan Tahsin Mayatepek’in babası Afyonlu Kara Ömer Vehbi Paşa, annesi Boşnak Gülsün Hanım’dı. Aile o zamanlar Sarhoşoğulları olarak anılıyordu (bugün Mayatepek). Tahsin Mayatepek babaları gibi asker olan iki kardeşinin, aksine tarihçi ve diplomattı. Enver Paşa’nın Sultan Vahdettin’in kızı Naciye Sultan ile olan evliliğinden olan kızı Türkan Sultan ile evlenmişti.Atatürk kendisini Meksika’ya elçi olarak gönderdi.Orada kendisine Amerikalı Arkeolog William Niven’in bulduğu tabletlerden bahsettiler. Maya dilinin kökeninin bu tabletlerde olduğu anlaşılmıştı. Türkçe ile Maya dili benzerlik bu tabletlerde aranacaktı. Bu tabletler Tahsin Bey’i şaşkına çevirdi. Çünkü tabletler M.Ö 200.000 ile M.Ö.70.000 yılları arasında Pasifikte yer almış bir kıtayı haber veriyordu. Kıtanın adı MU idi. Avustralya’dan birkaç kat büyüktü. Yüksek bir uygarlığa ulaştıktan sonra deprem veya tufan sonucu battığı sanılıyordu. Tahsin bey burada Maya kültürünü inceledi ve Türk kültürü ile arasındaki şaşırtıcı benzerlikleri tespit etti. Örneğin 130 dan fazla yer ve kelimenin Maya ve Türk dillerinde aynı veya çok benzer olduğunu gördü
Tahsin Mayatepek Meksika’daki araştırmalarında çok daha fazlasını bulmuştu. Maya, Aztek ve İnka uygarlıklarının Türklerin kullandığı eşyalara benzer eşyalar kullandığını Atatürk’e iletmişti. Davullar, kalkanlar üzerlerindeki ay ve yıldız sembollerine kadar bizimkilere benziyordu. Tahsin Mayatepek, çalışmalarını belge ve fotoğraflarla 3 ciltlik defter olarak toplayarak Atatürk’e gönderdi. Bunların ikisi 70′lere kadar TDK kütüphanesinde idi. (No7-56) Üçüncü defter kayıptır. Bu defterlerde dini tören, ibadet ve tapınakların bile şaşılacak kadar benzerliği gösteriliyordu.
Naacal Tabletleri’nden bazı ifadeler
Ulu büyük Melik’in… Ulu Hükümdarın, Yüce Tanrının karada gücü nedir ? O Melik nebatatı büyütür, gökyüzünün rengini değiştirir… Bizi genç bitkilere, taze sürgünlere, yeni filizlere karşı müşfik kılan, bize gök yüzünün çeşitli renklerini seçtiren, yükselen bulutlan gösteren, parlak yıldızlar ile beraber gelen nimetleri, hafif çiyi, serinletici yağmuru gönderen, .güneşi;. ayın ışığını sevdiren büyük Melikin, Ulu Hükümdarın, Yüce Tanrının kudretini kâinat selâmlasın!… O, arzda insan yaratmış, insanları çoğaltmış, emirlere emir dinleyecekler, emir dinleyeceklere emirler ihsan etmiştir. İnsanları yaratan, emirlere salâhiyetler sunan, tebaaları itaatli kılan büyük Meliki, Ulu Hükümdarı, Yüce Tanrıyı kâinat alkışlasın…. Büyük Melikin, Ulu Hükümdarın, Yüce Tanrının denizde gücü nedir? O Melik gümüş balıklarını, yılan balıklarını, maymun balıklarını, ıstakozları, derin sularda yüzen iri balıkları, denizdeki diğer çeşit balıkları ve sair şeyleri deniz ile beraber halk etmiştir. Bu Yüce Hâlikı kâinat selâmlasın!… Bizi sineklerin, böceklerin, kurtların, diğer haşerelerin zararlarına karşı dayandıran odur. Onu, her şeyin Halikını, kâinat subhanekeler* ile yücelesin !”Mu kıtası sıcak, fakat pek münbit ve mahsuldar, ovalık bir memleket idi. Her tarafı güzel çayırlar, meralar, düzlüklerde bitmiş zengin ormanlar süslüyordu. Akışları sakin, muntazam, geniş yataklı, seyrüsefere fevkalâde müsait nehirler kenarında kalabalık nüfuslu, büyük, zengin şehirler vardı. Dünya cenneti denmeğe lâyık olan bu kıtada hiç yüksek dağ yoktu. Dağlar yalnız orada değil, dünyanın başka taraflarında da henüz fazla yükselmemişti. Mu ve Muluların mevcudiyeti yeryüzünde büyük dağların teşekkülünden evvelki jeolojik zamana, üçüncü arz devrine tesadüf ediyordu. Mu ormanlarında ve sularında bu devrin hayvanları yaşıyordu. Mu insanları her nevi hayvanı muti bir hale getirmenin yolunu biliyorlardı. Koca kıtayı pek düzgün yollar ile kurşuni örümcek ağını örnek tutarak örmüşlerdi. Yollar nereden başlar, nerede biter, kestirilemez idi. O kadar mükemmel yapılmışlardı ki, kalıntıları karşısında günümüzün mühendisleri, kaldırım ustaları gözlerine inanamamaktadırlar. Main şeklindeki kaldırım taşları yan yana konuvermiş değil, birbirine kopmayacak surette eklenmiştir. Ne taraftan bakılsa kenarlar hattı müstakim teşkil eder.’
‘Mu kıtası ahalisi, bir hükümetin idaresi altında on kabileden terekküp ediyordu. Hükümet reisine Mu’nun güneşi: tacı, hükümdarı,,hâkimi, emîri mânasına Ra-Mu deniyordu. Ramu’lar ahaliyi Tanrı’nın vahiy ettiği mukaddes yazılar ahkâmına göre idare ediyorlardı. Reisler halka karşı vazifesini müdrik, müşfik, halk reislere karşı içten gelen bir istekle hürmetkar idi. Emir etsin, yahut emre tâbi olsun bütün Mu sakinleri tek Tanrıya inanıyordu.
http://www.bilinmeyenturktarihi.com/ataturk-ve-kayip-kita-mu.html
Uzun Ömür Körüsh Toghrisidiki Yéngi Bayqashlar
Elqem Tursun, Rishat Abbas

Qisqiche mezmuni: nöwettiki tiz tereqqiyatqa egishiwatqan jiddi turmush éqimi qérindashlirimizni saghlam uzun ömür körüshke bolghan ilmi chüshenchisini chongqurlashturushqa we nöwettiki pen- tetqiqat bayqashlirini bilishke teqezza qiliwatidu. Uzun ömür körüsh diginimiz, ömürning bizning saghlam bolmighan yashash aditimizning tesiride qisqirap kétishning aldini élishni körsitidu. Bu maqalida, nöwettiki uzun ömür körüsh toghrisidiki eng yéngi chüshenche we eng yéngi tetqiqat netijilliri ixcham, addi, ishlitilishchan uyghur tili we chüshendürme resimler arqiliq tunushturuldi. Uzun ömür körüsh toghrisidiki chüshenchini chongqurlashturush arqiliq, qérindashlarni özining we qérindashlirining salametlikige köngül bölüshni isige sélip turushqa türtke bolush bu maqalining asasi meqsidi qilindi.
Achquch sözler: qérish , uzun ömür körüsh , uyghur tibabiti, zamaniwi tibabet, ROS, mTOR, qérishni tizginlep ömürni ozartish stiratigiyeliri, kaloriyeni tizginlesh, herket qilish, qizil üzüm, duriliq ösümlükler.
1. Kirish söz
Biz ömürning bir qétimla kilishini bilsekmu, uning qachan kétishini bilmeymiz. Bilidighinimiz, bérilgen ömürni qisqartmay axirighiche yashashqa térishish. Undaqta ömür zadi qanchilik bolidu? Bizning etrapimizda, insanning tuluq ömürining zadi qanche yil bolidighalighi toghrisida jawabi iniq bolmighan munaziriler bolup turidu. Chong ana, chong dadilirimiizning 80, 90, hetta 100 yashtin ashqanlighini bilimiz. Lékin bizning dewrimizde, etrapimizdiki biz bilidighan téxi yashita qérimighan yaki emdila qériliq dewrige qedem qoyiwatqan (65 yash qériliqning bashlinishi bolidu) kishilerning ömürining qisqila bolup qalghanlighini körüp yaki anglap qattiq azaplinimiz hem ganggiraymiz. Azaplinishimiz ularning bizdin bundaq tizla ayrilghanlighidin bolsa, gangrishimiz nime üchün ularning ömüri qisqa bolup qalghanlighini bilelmesliktin, qandaq qilip ömürning qisqirap kétishini aldin bilip uning aldini alghili bolidighanlighini bilelmesliktin kilip chiqidu. Eshu qisqa bolup qalghan ömürni qandaq qilip uzartish mümkinchiligi bar bolghiytti dep azap bilen oylinimiz. Bu ömür birilgen ömürmidu yaki melum sewepler tüpeylidin qisqirap ketkenmidu dep oylap yürüp jawapsiz azaplinimiz. Yene, belkim ömüri shundaq qisqa bérilgen oxshaydu dep özimizge we bashqilargha teselli birishke urunimiz. Yene shundaq turup, ashu ömürni ozartqili bolamdighandimidiwula dep bash qaturup jawabini izdeymiz. Hazirqi ilmi jawabi bolsa, ömürning qisqirap kétishining aldini élish arqiliq ömürni ozartqili yeni uzun ömür körgili bolidu, emma tedbirni ömür tügeshtin burunraq bashlighandila . Epsuski, ömürning qachan tügüshini biz bilelmeymiz, shunga tedbirni bügünla bashlighan yaxshi.
Uzun ömür körüsh diginimiz bizning özimizning saghlam bolmighan yashash aditimizning tesiride qisqirap kétidighan ömürni mümkin bolghan derijide (qisqirashtin) tusushni korsitidu. Ömürimiz qisqirap kétishning aldini élish xuddi biz kisel bolsaq uni doxturgha körsitip saqiyishqa tirishishimiz bilen oxshash „sewep qilish“ bolidu. Uzun ömür körüshte qérishni tizginlesh muhim; Qérishni tizginleshte, herqaysi eza sistimilardiki kiselliklerning aldini élish yaki dawalash arqiliq hayatning süpitige kapaletlik qilish muhim. Qandaq kisel bulushidin qet’i nezer hemmisi hayatning süpitini chüshürüp, ömürni qisqartishqa tirishidu. Bedende téxi kiseller yoq hallette, beden téxi qérish dewrige qedem qoymighan halette, ömürni ozartish üchün tedbir qollunush eng aqilaniliq bolidu. Bundaq tedbirler kündilik turmushimizning bir qismi bolalaydighan beden chéniqturush, herketchan bolush, yimek- ichmekni konturol qilsh, éghirliqni kontirol qilish, mijezni tengshep xoshal xoram yashash, shundaqla salametlikni qerellik tekshürtüp turush qatarliqlarni oz ichige alidu. Hazirqi zamanda, nurghun kishiler qattiq japagha chidap ishlep muwapiqiyetlerge irishelisimu, lékin hayatning aldirash rétimide yuquridiki addi emma ünümlik bolghan tedbirlerni oz turmushigha singdürüp dawamlashturalmaywatidu. Shundaq bolsimu tibbi ilimning herqaysi sistimisidiki alimlar yenila “ uzun ömür körüsh yaki ömürni ozartish usulliri “ üstide dawamliq izdiniwatidu.
“ uzun ömür körüsh “ tetqiqat bayqashlirining asasini chüshünüsh, bizning üzimizni qayil qilip ularni tepekkurimizgha we turmushimizgha singdurishke türtke bolidu. Bularni mahiyitidin toghra chüshüniish aldi bilen qérishning tizlishishi ( yeni eza – tuqulmilarning qérishning tizlishishi) uqumini qisqiche chüshünishini telep qilidu.
2. Qérishni chüshünish
Qérish bolsa hayatliqning normal tereqqiyat jeryani. Qérish hergiz kisellik emes, belki u bir hayatliq hadisisi. Gerche qérish elmisaqtin bashlap dawamlashqan hadise bolsimu, biz insanlar izchil halda qérishqa qarshi tedbir tépip chiqip uni tizginlep ömürni uzartishni ortaq arzu qilip kelduq. Bu arzuning turtkiside, herxil oxshimighan mediniyet we oxshimighan tepekkur arqa körinishide, qérishning sewebige a’it herxil tibbi uqumlar barliqqa keldi. Bularning ichide, özimizning uyghur tibabiti bilen zamaniwi tibabet toghrisida toxtilimiz.
2. 1. Uyghur tibabitide
Tebi’etning 4 pesli iniq ziminda yashap kelgen qedimqi uyghurlar, insan hayatlighinimu 4 pesilge yeni, bahar, yaz, küz, we qish pesillirige oxshatqan. Qérishni bolsa, tebi’ette janlinish yaki yéngilinish ajizlighan axirqi- küz we qish pesillirige oxshatqan bolup, qérishning hazirqi zamandiki bi’ologiyelik chüshenchisi bolghan „yéngilinish ajizlash uqumi“ gha bek mas kélidu. Uyghur tibabitidimu, saqliq saqlash tejirbilirini xulasilash arqiliq 4 madda we 4 xilit neziriyelirini hayatliqning tereqqiyat jeryanlirigha intayin toghra tedbiqlighan hem “ qérish“ uqumigha intayin janliq chüshenche bergen (1 – resimge qarang).
Uyghur tibabitide, bu 4 xil xilit ayrim- ayrim we birleshken halette özige munasip bolghan bir- biri bilen xuddi “ linggirtaq tengpunglighi“ dek tengpung halette bolghanda, saghlam uzun ömürni qoghdiyalaydu dep qarighan. Eger tengpungluq buzulghanda, eza sistimilarning fonkitsiyesini ajizlashturup nurghun kiselliklerni (untughaqliq, minge yigilesh, di’abét we rak qatarliq) peyda qilip, qérishni tizlitip, ömürni qisqartidu dep qarighan.
Uyghur tibabitide, her bir ademge ayrim qarap ulargha mas halda 4 xilit tengpunglighni normallashturush tedbirlirini qollunush arqiliq saghlamliqni saqlap, qérishni astilitip ömürni ozartishni nishan qilip kelgen. Uyghurlarning ichide nime uchun 100 yashtin ashqan kishilerning sani 1400 din artuq ikenliki [1] , bizning kündilik turmishimizgha singip kirip ketken uyghur tibabiti sawatliri (issiq- soghuqni tengshesh yaki mijezni tengshesh digendek) bilen baghlinidu diyishke bolidu.
Shundaq bolsimu, qérishni astilitip qisqirawatqan ömürni ozartishimizda zamaniwi tibbi ilimdiki hazirqi bayqashlarni uyghur tibatige qushup paydilinish, bizni dunyadiki bashqa öz tibabiti yoq nurghun xeliqlerge qarighanda zor ewzellik bilen teminleydu.
2. 2. Hazirqi zaman tibabitide
Hazirqi zaman tibabiti qérishning we uninggha munasiwetlik kiselliklerning nurghun seweblirini malikuliliq sewiyede tetqiq qilip tépip chiqti we dawamliq izdiniwatidu[2-6].
Hazirghiche, janliqlarda qérish peyda qilidighan qéritquchi gén bayqalmidi. Emma hüjeyrilerning qérishni ilgiri süridighan murekkep malikuliliq signal yolliri bayqaldi hem ilgirlep tetqiq qiliniwatidu. Qérishni tizlitidighan we éghir kiselliklerge giriptar bolush pursitini ashuridighan umumlashturulghan sewebler yekünlinip chiqildi we chiqiliwatidu (2 – resimge qarang).
Bedinimizde herküni nurghun hüjeyriler qérip, uning ornini ghol hujeyrilerdin bölünüp köpiyip yéngidin wujutqa kelgen hüjeyriler élip, hayatliqni jushqunlashturidu. Bularning eng tipik misalliri immunét, tire, hezim yolliri, we qan sistimiliridiki qérighan ze’ipleshken hüjeyrilerning künde digüdek özige oxshash emma saghlam xizmet qilidighan hüjeyriler teripidin yéngilinip turushlirini oz ichige alidu. Bundaq yéngilinish barliq séstima, organ, we tuqulmilarda mewjut bolup, hettaki minge we yürektimu melum derijide yüz béridu. Bu xil qérish- yéngilinishtiki, miqdar- süpet we sür’et muwazinetliri birlikte hayatliqni saghlam dawamlashturghuchiliq rolini oynaydu. Eger melum tuqulma yaki organda bu muwazinet buzulsa, yeni qérighan hüjeyriler köp bolup ularning ornini (fonkitsyelik we bi’ologiyelik) basquchi hüjeyriler az bolsa, normal xizmet qilidighan hüjeyrilerning sani aziyip kétip baldur ze’iplishishni (qérishni) yaki munasiwetlik kiselliklerni keltürüp chiqiridu (3 – resimge qarang). Mana bu, uyghur tibabitidiki „qérish“ ni tebi’ettiki yéngilinish ajizlighan kech – küz we qish peslige oxshitishining zamaniwi chüshendürülishi bolushi mümkin.
Qérishni keltürüp chiqiridighan ortaq sewebler bolsa, hujeyre zexme qalduqlirining peyda bolishi we yighilip qélishi dep qarilip, uninggha munasiwetlik méxanizimlar nahayiti etrapliq, keng da’iride chongqur tetqiq qilin’ghan hem tetqiq qiliniwatidu. Hüjeyre zexmisni keltürüp chiqiridighan eng asasliq ichki seweb bolsa hüjeyre énirgiye serpiyatining netijiside tebi’i peyda bolidighan zeherlik aktiplashqan oksiginliq malékulilar (ROS ,reactive oxygen species) din ibaret. Bedinimizde, ROS – qa qarshi sistima bolup, küchi yar bergende bizni, ROS ning zexmitidin qoghdaydu (bu zexmilinishke qarshi méxanizimgha mensup). Emma, bedinimizdiki ROS – qa qarshi sistimining küchi ajiz kelgende, bu zeherlik bolghan ROS lar hüjeyridiki DNA, RNA, aqsil we maylarni oksidlap ularning qurulushi we funkitsiyesini éghir zexmige uchritip hüjeyrining qérishini hem ölüshini tizlitidu. ROS ning köpiyishi bolsa herketsizlik, yuquri kaloriye (ziyade yéyishtin kilidu. Kaloriye bolsa énirgiye birliki bolup, yétilgen herketchan kishiler saghlam yashash uchun bir künde 2400- 2800 kaloriyegiche énirgiye qubul qilsa bolidu [32]. Mesilen[33], 100 giram qoy göshi yésingiz 292 kaloriye inirgiye qubul qilisiz, 50 giram qoy méyi yésingiz 451 kaloriye inirgiye qubul qilisiz, 100 gram gürüchtin 130 kaloriye, bir qushuq ösümlük méyidin 122 kaloriye, 100 giram shikerdin 387 kaloriye qubul qilisiz. Nurghunlighan teyyar ichimliklerde 50 giramdin artuq shiker bolidu. Qushumche uchur: xéridarning saghlamlighi üchün, amérkining tiz tamaqxaniliri hazir yimeklikning kaloriye qimmitini tamaq tizimligide xéridargha eskertidu[34]), qandiki yuquri miqdardiki may we shiker, yallighlughuchi amillar, rohi bésim ( yuqiri miqdardiki kortisol) qatarliqlarning sewebidin kilip chiqqan hüjeyre mitabolizimning qalaymiqanlishishi bilen munasiwetlik ikenliki melum boldi. Nurghunlighan tetqiqat netijillri shuni bildürdiki, hüjeyre métabolizimining ünümini yuqiri kötürüsh arqiliq ROS ning peyda bolushini azlitip hüjeyre – ichidiki zexmini azaytip qérishqa qarshi turghili bolidu.
Qérighan – ölgen hüjeyrilerning ornini tuluqlaydighan ghol hüjeyrilerde özining birnusxa köpiyp bölünishini tengsheydighan téloméyr (telomere) din bashqa nurghun amillar bar bulup, hazirqi waqittiki bilishke asaslan’ghanda eng muhim dep qarilidighini (mTOR ,mammalian target of rapamycin) dep atilidighan bir aqsildin ibaret ( bular köpiyishke qarshi méxanizimgha mensup). Bu mTOR (emtor dep uqulidu) aqsili hayatliqning herqaysi dewride bashtin- axir muhim rol oynap, intayin epchillik bilen oxshimighan dewir we oxshimighan muhitta oxshash ghidiqlinishlargha hayatliqni qoghdashni meqset qilip turup oxshimighan inkas qayturup aqsil ishlep chiqirishni tengshep turidu. MTOR ning bu xil alahide roli belkim ozining etrapidiki murekkep signal uchurlirining tesirige uchrighan bulushi mümkin bulup, bu nuwettiki mTOR tetqiqatidiki bir qizziq noxta. MTOR ning insan hayatidiki saghlamliq we nurghun kisellikler bilen zich baghlan’ghanlighi delilliniwatidu [7]. Hayatliq tereqqiyat basquchliridiki ösüp yétilish dewride bu aqsil ösüp yitilishni ilgiri sürse, qériliq dewride qérishni ilgiri suridu. MTOR ning qérishni ilgiri sürüshi belki, bedende mTOR ning aktiplighini ghidiqlaydighan amillar (6 – resimge qarang) köpüyüp, ghol hüjeyrilerning bölünüp köpiyish süritini tasaddipi tizlitishi we melum waqit ichidiki köpüyüsh qétim sanini ashuriwetkenliki bolushi mümkin. Buning sewebide ghol hüjeyrilerning özini uzuqluq bilen tuluqlishi waqit cheklimisige uchrap, ghol hüjeyrilerning bölünüp köpiyishi“charchap“ astilap qalidu yaki toxtaydu (4 – resimge qarang).
Ghol hüjeyre bölünüp köpüyish astilishi herqaysi organ tuqulmilargha tesir körsetsimu, eng tiz hem eng chong tesirge uchraydighini immunét sistimisi bolidu. Chünki immunét sistimisidiki hüjeyrilerning ömri qisqa bolup herküni üzlüksiz yénglinip turushi kirek bolidu. Bir missal alsaq, immunét sistimisdiki aq qan hüjeyriliring ichidiki sani eng köp bolghan (immunét sistimisidiki hujeyrilirining %62 ni igelleydighan) hem yuqumlinishqa qarshi turushta eng muhim rol oynaydighan niyutrofil (neutrophil) dep atilidighan hujeyrining omri 6 sa’ettin nechche kün’gichila bolidu. Eger ghol hüjeyrilerdin bölünüp köpüyüsh azlap qélip, ölgen niyutrofil hüjeyrilirining tuluqlinishi astilap sani azlap ketse, bu beden yuqumluq kisellerge asan giriptar bulup qalidu. Mana bu del yashan’ghanlarning yuqumluq kisel bilen tula aghrip qélish seweblirining biri bulidu. Undin bashqa,immunét sistimisida yene limfosayit (lymphocyte) dep atilidighan hüjeyriler bar bolup ( immunét sistimisidki hujeyrilirining %30 ni igelleydu) , ularmu dawamliq yéngilinip turushi kirek. Eger limfosayitlarning sani azlap ketse yenila yuqumluq kisellerge giriptar bolush pursiti kuchiyidu. Yéqinda bir xil limfosayitning azlap kétishi minge yigilep kitish tipidiki untughaqliq kisilige bashlash mümkinliki bayqaldi [8] . Yuqumlinish yene yallughlinishni keltürüp chiqarghuchi amillarni köpeytidighan bolup, bu yallughlighuchi amillar mTOR ning aktiplighini ghidiqlap, yuqirida éytilghan méxanizim bilen qérishni tizlishishqa ündeydu (4 – resimge qarang). Undin bashqa yene bu yallughlighuchi amillar hujeyrining ichidiki ROS ni köpeytip oksidlinish zexmisini kücheytidu. Eger bu zexme minge hujeyriside yuz berse, untughughaqliq kisilini keltürüp chiqiridu. Buninggha misal alsaq, yallughlighuchi amillarning peyda bolushini tizginleydighan salidomayid (Thalidomide) digen dura untughaqliqni haywan modilida dawalidi hem bu dura hazir amérkida kilinkiliq sinaqning 2- basquchida tekshüriliwatidu [9, 10]. Immunét küchi tüwenligende giriptar bolidighan yuqumluq bolmighan kisellerning misali nahayiti kop bolup, buning ichide eng kurinerliki raktin ibaret. Rak hüjeyriliri immunét sistimisining gheyri hujeyrilerni öltürüsh rolining ajizlighidin paydilinip köpiyiwalidu we mewjut bolup turidu.
3. Uzun ömür körüsh heqqidiki bayqashlar
3. 1. Hazirqi zaman tibabitidiki tejirbe- tetqiqat bayqashliri
2014- yili 12- ayning 24 – kuni, amérkidiki bir tetqiqat ornining ömürni ozartish toghrisida ilan qilghan yéngi tetqiqat netijillri, „bügünki amérika“ gézitide we bashqa nurghun taratqularda xoshalliqqa tolghan munazirilerni qozghidi we hazirghiche bayqalghan ömürni ozartish roli bolghan bir nechche xil dura eslep ötüldi[11].
„pen“ (Science) zhorniligha qarashliq „pen tedbiqlinishchan méditsina“ (Science Translational Medicine) digen zhornalda ilan qilin’ghan bu bayqash insanlarni obuktip qilghan 1- basquchtiki kilinkiliq tekshürüshtin kilip chiqqan[12]. Tetqiqatchi alimlar, tarqilishchan zukam waksinisi emdila urulghan 65 yashtin yuqiri 200 neper yashan’ghan kishilerning bir guruppisgha mTOR aqsilining aktiplighini turmuzlaydighan bir xémiyilik terkip RAD001 ni bergen yene bashqa bir gurupisgha (sélishturma gurupigha) hichqandaq tesiri yoq emma shekli- renggi we tem – purighi oxshaydighan bashqa bir terkipni bir nechche hepte bergen we ularning tarqilishchan zukam wirosigha qarshi immunét küchini tekshürgen. Bundaq qilishtiki sewep, yashan’ghanlarning immunét kuchi tüwen bolush bilen birge beden’ge yéngidin kirgen mikro-organizimlargha qarshi immunét küchini qozghitalmaydighan bolup, yashan’ghanlardiki bir omumiyüzluk hadise bolsa ular yuqumluq zukamgha asan giriptar bolup teste saqiyidu yaki saqiyalmay éghirlap hayat xewipke uchraydu. Alimlarning tarqilishchan zukam wirosigha qarshi immunétni asasi téma qilishidiki sewep, (amérika kiselliklerni konturol qilish we aldini élish merkizining doklatigha asalan’ghanda) tarqilishishchan zukamdin saqiyalmay ölüp kétidighanlarning %90 bolsa 65 yashtin yuquri kishiler iken[13]. Alimlar burunqi bilimlerge asaslinip, eger mTOR aqsilining aktiplighi turmuzlansa, bu yashan’ghan kishilerning zukam waksina wirosigha qarshi immunét küchi ashidu digen ilmi perezni tekshürmekchi bolghan. Tejirbe netijisi shuni körsetkenki, mTOR ni turmuzlighuchi RAD001 bérilgen gurupidiki kishilerning zukam waksina wirosigha qarshi immunét küchi peyda qilishi sélishturma gurupiningkidin %20 artuq bolghan. Bu heqiqeten kishini hayajan’gha salidighan netije bolup, yashan’ghanlarning immunét küchini kücheytishning mümkinlikini ispatlap, ömürni ozartish toghrisidiki tetqiqatlargha zor ümütlerni élip keldi.
Yuquriqi tetqiqattin bir hepte burun élan qilin’ghan bashqa bir maqalide, adette bash aghriqigha ishlitilidighan ibuprofén (Ibuprofen) digen durining ömürni ozartish roli doklat qilinip amérkida zor ghulghula qozghighan idi [14, 15]. Ibuprofénning ömürni ozartish tesiri téxi tejirbexana tetqiqatida bolup, umu mTOR aqsilining aktiplighini turmuzlaydiken. Ibuprofénning tesride bu ömüri ozarghan janliqlarbolsa ömürni ozartish tetqiqatlirida qulayliqi üchün köp ishlitilidighan bir xil zemburugh, ikki xil qurut we bir xil miwe chiwini bolup, téxi insanlargha ishlitilip tekshürülmigen. Shundaq bolsimu, bu bir zor bayqash bolup, kelgüsidiki ömürni ozartish dura tetqiqatlirigha zor ümüt élip keldi.
Bir nechche yil burun, 2- tipliq dé’abét késilidiki qandiki yuqurlap ketken shikerni töwenlitish uchun ishlitilidighan métformin (Metformin) digen durining ömürni ozartish tesiri heqqidiki bayqashmu zor ghulghula qozghighan idi [16-19]. Métformin asaslighi jigerning ücheydin shümürülgen uzuqluqlardin glukoz (shiker) ishlep chiqirishini tizginleydighan bolup , qandiki shiker maddisini (kaloriye dep chüshünüshke bolidu) xuddi tamaq chekligen waqtidikige oxshashla tuwen haletke chüshüridu. Métformin kaloriyeni tizginleshtin bashqa yene yallughlighuchi amillarning miqdarini azlitidighan bolup[20] , bu arqiliq mTOR aqsilining aktiplighini turmuzlaydu. Métformin chishi chashqanlargha yash waxtidin bashlap dawamliq bérilgende ömüri métformin bérilmigen chashqanlargha (sélishturma gurupigha) qarighanda % 14 uzun bolghan. Emma métformin alliburun yashan’ghan chishi chashqanlargha bérilgende bolsa ömürni ozartish tesiri korulmigen. Bu alimlar oxshash chashqanlarni küzitish arqiliq bilgenki, bu métformin bérilgen yash chashqanlarning ösme- yoq hayatta yashishi sélishturma gurupigha qarighanda %21 ashqan bolup, ösme peyda bolghanliriningmu ösmisi sélishturma gurupigha qarighanda %22 kéchikip peyda bolghan[21]. Bu bayqashlar qandiki shikerni normal da’iride tizginleshning muhimlighini tekitleydu.
Bulardin bashqa yene qizil üzümning posti we urughidin élin’ghan réswératrol (Resveratrol) digen terkipmu ömürni ozartish tetqiqatida alqishqa irishiwatidu[22]. Réswératrol esli oksigénliq zexmilerge qarshi tesir korsetken bolup, yürek qan- tumur kisellirining aldini élish roli barlighi diqqetke sazawer bolghan. Uning mTOR aqsilining aktiplighini turmuzlash rolimu bayqalghan. Eng yéqinqi bayqashqa asaslan’ghanda, bu terkipning ömürni ozartish roli yuquri glukoz (shiker) keltürüp chiqarghan oksigénliq zexmining tesirige uchrighan janliqta (ömürni ozartishta köp ishlitilidighan bir xil qurut ishlitilgen) nahayiti ünümluk bolghan, emma normal muhittiki tesiri kürinerlik bolmighan[23]. Bu bayqashlargha asaslan’ghanda, bu terkip mTOR ni ghidiqlaydighan oksigénliq zexmini ajizlashturush arqiliq mTOR ning normalsiz (ziyanliq) aktiplinishining aldini élishi mümkin.
3. 2. Uyghur tibabitige baghlinishliq tetqiqat bayqashliri
Qizil üzümdin ayrip élin’ghan terkipning uzun ömür körüshke paydiliq bolghan rolining bayqilishi, tetqiqatchilarni qizil üzüm köp chiqidighan rayunda yashaydighan uyghurlarning uzun ömür kürüshning bir sewebini tépip chiqishqa qizziqturishi mümkin. Bu bayqashlar yene bizge eshu uzun ömür koridighan uyghurlarning uyghur tibabet sawatliri turmushqa singip ketken rayunlarda yashap, öz mijezini (xilitlirini) waxti- waxtida tengshep, özining saghlamlighini yaxshi mudapi’e qilghanlighini eslitidu.
Yuqirida éytilghan ömürni ozartish netijillirining kilinkiliq sinaqlardin ötüp bizning qolimizgha kilishigiche xéli waqit kitishi mümkin. Zamaniwi tibabet bilen uyghur tibabitining neziriyeliri we dawalash usulliri oxshashmisimu, ular oxshash kiselni dawalap oxshash yaxshi netijige irishidu. Dimek, her ikkilisi bilip yetken “ késelni keltürüp chiqiridighan sewebler“ oxshimighan uqum we tilda ipadilensimu, mahiyiti oxshash dep qarash yenila mümkin (5 – resimge qarang). Zamaniwi tibabette uzun ömür körüsh üchün ishletken tedbirler ning mixanizimlirimu, uyghur tibabitide bashqa til we uqumda ipadilinishi mümkin, mesilen gheyri tebi’i sewdani tazlap bedenni janlandurush uqumigha oxshash. Shunga, bizning qériliqni tizginlep uzun ömür körüshimizde hazir neq paydilinish pursiti bolghan uyghur tibatidin paydilinish, bizni dunyadiki bashqa öz tibabiti yoq nurghun xeliqlerge qarighanda zor ewzellik bilen teminleydu. Uyghur tibabitidin tuluq paydilinishta, eng yaxshisi qerellik halda muqim bir tiwipqa körünüp mijezingizni (xilitlarni) qerellik tengshep turghan yaxshi yaki özingiz uyghur tibabitini ögünüp (ozingiz qiziqqan qisimlirini ügenmek asan) ozingizning tiwipi bolsingiz, bumu bir yaxshi tedbir bulushi mumkin.

Hazirqi qérishni tizginlesh tetqiqatlirida, bir nechche xil duriliq ösümlükler tewsiye qilin’ghan[24]. Bu durilar jemiyette alqishqa érishken bolup, yekke dura supitide ayrim tamaqqa sélinip yaki kapsulliq yasilip istimal qilinidu. Bularning ichide uyghur tibabitide da’im ishlitilidighan durilardinmu xéli bar bulup, ular badrenji buya, sebri, darchin, zechiwe, gawziban méyi qatarliqlarni oz ichige alidu. Uyghur tibabet tiwipliri yaki durigerliri bu durilarni nahayiti pishshiq bilidighan bulup, ulargha körünüp késilingiz yaki mijezingizge asasen qaysi xil durilarni ishlitishtin meslihet sorisingiz bolidu. Bularning ichide darchin (qowzaq darchin) qandiki mayni we shikerni melum nisbette töwenlitidighanlighi üchün eng alqishqa irishken üsümluk dorilarning biri. Badrenji buyaning oksidlinip zexmilinishke qarshi nahayiti küchlük tesiri bolup, untughaqliqni dawalash tesirini tejirbixana chashqanlirida tekshürüp éniqlan’ghan [25]. Gawziban méyiningmu oksidlinishqa qarshi roli bulghandin tashqiri yallughlinishqa qarshi tesirimu bolup, térini zexmidin asrashqa ünümi yaxshi ikenliki melum. Badrenji buya bilen gawziban uyghur tibabitide minge – yürekni quwwetleshke ishlitilidu. Sebri (aloy), hezim sistimisini we mitabolizimni yaxshilash tesiri bilen keng ishlitilidu. Zechiwening oksidliq zexmilerge qarshi qoghdash roli barlighi kishilerning diqqitini qozghighan. Kishini oylanduridighini, bu ösümluk durilar del mTOR aqsilining aktiplighini ghidiqlaydighan amillargha qarshi turidu ( 6 – resimge qarang).

3. 3. Saghlamliq ilimliridiki yéngi bayqashlar
2015- yili 1- ayning 14- kuni ilan qilin’ghan yene bir chong bayqashqa qarighanda, herket qilish nahayiti muhim bolup, herket qilmasliq simizliktin bekrek hayatqa tehdit salidiken[26, 27]. Bu tetqiqatta, alimlar yawrupadiki 10 dolette 334161 neper er yaki ayallarni 12 yil küzetken. Netijide, künige 20 minut janliq méngip yaki shuninggha mas halda chéniqip bergen kishiler, herketsiz (20 minut mangmaydighan yaki chéniqmaydighan) kishilerdin % 30-16 uzunraq yashaydighanlighi bayqalghan. Bundaq méngish yaki chéniqish hetta simiz kishilerning ömrinimu bundaq mangmaydighan yaki chéniqmaydighan sémiz kishilerning ömridin %3.66 uzun qilghan. Bu bayqashlar, ishxanida midirlimay olturup xizmet qilidighanlarning ömrining qisqa bolup qélishining sewebini körsitip bérishke yardem qilghan. Bizning ejdad tiwiplirimizmu, ajiz kishilerningmu saghlamliq üchün ettigende seher ornidin turup kem digendimu 100 chamdam méngip bérip andin nashta qilishni tewsiye qilghini belkim mushu seweptin bolushi mümkin.
2015- yili 1- ayning 20- kuni ilan qilin’ghan bir statistikiliq tetqiqat maqalisi, uzun waqit herket qilmasliqning nahayiti zor ziyinini yurutup bergen bulup yene bir qétim kishilerning diqqitiini qozghidi. U maqalide, hazirghiche tereqqi qilghan doletlerde ilan qilin’ghan herketsizlik we salametlik toghrisidiki 47 parche maqalining san- sifirliri birleshtürülüp analiz qilin’ghan[28]. Alimlarning diyishiche, adette chénidighan kishilermu eger künige 8 sa’ettin 12 sa’etkiche waqitni herket qilmay olturup ishleshke (yaki aram élishqa) serip qilsa yürek qan- tumur kisellikliri, 2- tipliq di’abét we rak qatarliqlargha giriptar bolush pursitini hessilep ashurup, ömürning qisqirishigha sewep bolidiken. Amérka taratqulirida, bundaq uzun herketsiz olturushning 2- tipliq di’abét kisilige giriptar bolush pursitini% 90 (toqsan pérsent) ashuridighanlighi tekitlep, uzun olturidighanlarni her sa’ette digüdek bir qétim 5 minut etrapida herket qilip bérishke dewet qilghan[29]. Bu bayqashlar, ejdadlirimiz qaldurup ketken “ heriket- beriket “ uqumining menasi „herket qilip tursang, ömüringning berkiti bolidu“ ni téximu janliq ispatlar chüshendürüp bireleydu.
4 . Xulase
Qérishni tizginlep uzun ömür körüshte ezeldin teshebbus qiliniwatqan stiratigiyeler yenila mTOR ning ziyade aktipchanlighini tizginleydighan stiratigiyelerdur( 6 – resimge qarang). Bu stiratigiyeler bolsa, dawamliq köp heriket qilish yaki muwapiq chéniqish, turmushtiki rohi bésimni azlitish, xoshal xoram rétimlik yashash, ziyade kaloriyeni tizginlesh, tuluq uxlash emma köp uxlimasliq, sap hawadin nepeslinish, tamaka chekmeslik, qizil özüm yiyish, uzaq muddet jismani jehettin ziyade charchimasliq, suyuqluq tuluqlash (suni köp ichish) we witaminlarni tuluqlash qatarliqlar bolup saghlam hujeyre métabolizimigha kapaletlik qilish meqset qilinidu[30]. Witaminlar oksdiliq zexmilerge biwaste qarshi turush bilen birge yene hüjeyrilerning métabolizimini yaxshilaydu. Bedende witamin kemchil bolghanda uni tuluqlashning paydisi zor bolsimu, bedende witamin tuluq bolghanda uni istimal qilishning tesiri kürinerlik emesligi bayqilip bir mezgil ghulghula qozghidi. Emma, biz tekshürtmey turup özimizdiki qaysi witaminning tuluq yaki kemchillikini bilelmeydighan bolghachqa,köp xil witaminlarni normal miqdarda dawamliq yaki pat – pat istimal qilip tuluqlap turghan yaxshi [31].
Yuqardiki qérishni tizginlep uzun ömür körüsh stiratigiyelirning hemmisni siz emelge ashuralaysiz. Eger dawamliq tuluq emelge ashursingiz, sizmu uzun ömür köreleysiz. Qérindashliringizmu uzun ömür köreleydu.
Apturlar heqqide uchur:
Doktur rishat abbas doktur elqem tursunni uzun ömür körüsh toghrisidiki bu maqalini yézishqa teklip qilghan we deslepki uchur [11] bilen teminligen, shundaqla maqalini télifunda birge uqup yaxshi teklip pikirlerni bergen. Ulargha munasiwetlik uchurlarni tuwendiki ulunishtin tapalaysiz.
Doktur elqem tursun: http://bbs.izdinix.com/forum.php … 4%D9%82%DB%95%D9%85
Doktur rishat abbas: http://bbs.izdinix.com/forum.php … 9%D8%B4%D8%A7%D8%AA
Paydilinish matériyalliri:
1. Http://english.cntv.cn/program/china24/20131029/101287.shtml
2. http://www.nature.com/nature/jou … _id=NATURE-20130117
3. http://www.nature.com/nrm/journal/v12/n1/full/nrm3025.html
4. http://www.nature.com/nrm/journal/v8/n9/full/nrm2242.html
5. http://www.impactaging.com/papers/v3/n11/full/100411.html
6. http://www.tasciences.com/telomeres-and-cellular-aging/
7. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2639772/
8. http://www.nature.com/tp/journal/v4/n7/full/tp201451a.html
9. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18325608
10. http://www.alzforum.org/therapeutics/thalidomide
11. http://www.usatoday.com/story/ne … -benefits/20877811/
12. Http://stm.sciencemag.org/content/6/268/268ra179.short
13. http://www.cdc.gov/flu/about/disease/65over.htm
14. http://www.nbcnews.com/health/ag … -humans-too-n271031
15. Http://journals.plos.org/plosgen … Ournal.pgen.1004860
16. http://www.usatoday.com/story/ne … -metformin/2599379/
17. http://www.forbes.com/sites/mela … St-cancer-recovery/
18. http://www.lef.org/magazine/2012 … Adline-News/Page-01
19. http://www.bbc.com/news/health-23490410
20. Http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acel.12075/abstract
21. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3082009/
22. http://www.nature.com/nrd/journal/v11/n6/full/nrd3738.html
23. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23600385
24. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19596462
25. http://www.sciencedirect.com/sci … I/S0166432807001313
26. http://www.bbc.com/news/health-30812439
27. Http://ajcn.nutrition.org/conten … 114.100065.abstract
28. Http://annals.org/article.aspx?articleid=2091327
29. http://www.cnn.com/2015/01/21/he … Kill-you/index.html
30. http://www.maxlife.org/
31. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3982418/
32. http://www.webmd.com/diet/features/estimated-calorie-requirement
33. Http://caloriescount.com/foodcalculator.aspx
34. http://www.acaloriecounter.com/fast-food.php
Bu maqalini menbesini eskertken asasta héchkimdin sorimay her qandaq shekilde ishletsingiz boluwéridu. Bu maqale sizge mensup.
Introduction to Nanotechnology
What is Nanotechnology | Introduction to Nanotechnology | Nanotechnology Documentary
Saghlam Xaraktér Yétildürüsh we Saghlam Yashashning 10 Épi
Autori: Enwer Sulayman
Saghlam ösüp-yétiliwatqan bir ewlat- Uyghur qizi Wisalle
1) Süküt qilishni ögen. Bezide bashqilar séni xata chüshinidu, gep talashqing kelmise süküt qil. Eslidimu, hemme ademning séni chüshinishi kérek emes. Shunga hemme adem méni chüshense bolatti dep oyliwalma. Bezide sen eng yaxshi köridighan ademmu séni xata chüshinidu, achchiqingda uning bilenmu gep talashqing kelmeydu. Xeqlerghu chüshenmisun, umu chüshenmigen yerde, yene kimdin aghrinisen? Shunga gep qilma, chüshendürüsh aqmighan chaghda, süküt qilish eng yaxshi jawabtur.
2) Héch bolmisa temkin bol. Ishliring aqmaywatqan chaghda yéningdikiler sanga: qeyser bol, özengni xushal tut, deydu. Qeyser bolmisang bolmaydu, emma xushal bolushchu? Bundaq weziyette ularning déginidek xushal bolmiqing tes. Kimmu qash-qapiqi yérilghan chaghda xushal bolalisun?! emma héch bolmisa temkin bol, shundila hemme ishqa dadil qariyalaysen hem uni salmaq bir terep qilalaysen. Wezminlikte xushalliq yoq, emma xapiliqmu yoq.
3) Kichik pé’illiqni ögen. Bashqilar bilen gep taliship qalghanda xapa bolisen, u méning qesten zitimgha tégiwatidu dep oylaysen. Boldi qil, öyüngge bérip taziliq qil. Latini höl qilip, polgha yükinip, polning hemme yérini pakiz sürt. Andin ashu gep talashqanliringni, qilghan her bir sözüngni oyla. Oylap baqsang, sendinmu kétip qalghan yerler bar. Shundaq emesmu? Könglüng emdi jayigha chüshüwatidu, mana shunchilik. Bezide yerge yükünüp ishleshni, az-tola töwenchilikni öginip qoy, bu heriketler sanga kemterlikni ögitidu. Öyüngni taziliwélish bilen bir waqitta könglüngdiki ghelle-gheshlernimu tazilaysen.
4) Eyni chaghda undaq qilghan bolsam mundaq bolatti… dégen xiyalni hergiz qilma. Ömür goya her qedemde acha yolgha bölünüp turidighan uzun yoldur, toxtimay tallaysen. Leghmen yeymenmu yaki polomu dégendek ishlarni tallisangghu meyli, emma qaysi fakultétta oquymen, néme xizmet qilimen, toy qilaymu qilmaymu, baliliq bolaymu bolmaymu… dégendek chong-chong ishlarni tallashqa mejbur bolisen. Oxshimighan tallashtin oxshimighan netije kélip chiqidu. ”bular hayattiki chidighusiz yenggillik, ömür dégen bir qétimla kélidu, qayta tallash pursiti bolmaydu, eyni chaghda undaq qilghan bolsam mundaq bolatti-de…hey ist…“dep öz-özengge hesretlinip sözleysen, boldi qil, emdi boldi qil! bu uzaq yoldiki her doqmushning özige layiq qimmiti bar, yaxshi-yaman dep keskin ayrilmaydu, hayatingni özeng bilen bir gewde dep bil, kechmishingni özengge xas ijadiyet dep oyla, shundaq qilsang ötken kününgge pushayman qilmaysen.
5) Tirshqin, ghelbe qil yaki meghlub bol, ishqilip waqting menilik ötti. Baghchida kétiwétip, shaxliri bir-birige chirmiship ketken güzel derexni körseng toxtap uningdin zoqlan, zoqliniwal, köriwal, puriwal, söyüwal. Kim bilur, héli qara boran chiqip bu derexni sunduriwétemdu? Her nerse özgirip turidu, her nerse xeter ichide, bügünning qedrige yet, hazirni, mushu peytni ching tut, her peytte menggülük nerse bar, menggülük nerside qisqa peytning güzelliki bar.
6) Addiyliqni saqla. Kishiler da’im artuqche oylinip kétip, bu hayatni özige qepezdek tar qiliwalidu. Hazirning ichide yashap turup da’im ötmüshini esleydu, kelgüsidin ghem qilidu; Yeni ötmüshini egeshtürüwalidu, kelgüsini hazirqi peytke hemrah qiliwalidu, bundaq qiliwerse yashimaq téximu tesliship ketmemdu? Halbuki, addiyliq bir xil erke halettur, tére sezgüsige tayinip hawa özgirishini biliwélishtur, purash sézimigha tayinip yamghurdin kéyinki ot-chöpning xush puriqini puriwélishtur, közi blen yiraqtiki güzel menzirini körüwélishtur, yeni hazirning özide yashashtur.
7) Zaghrinimu yep baq. Bughday néni yewergen chéghingda zaghrinimu chaynap baqqung kélidu. Dangliq rézhisorlarning kinolirini körüwérip zérikken chéghingda tesirlik téliwiziye tiyatirlirinimu körgüng kélip qalidu. Muqam anglap zérikken chéghingda moda naxshilarnimu anglighung kélidu. Elwette bughday néni galdin yumshaq ötidu, dangliq kinolar nezer da’irengni achidu. Emma, da’im ésil yep, ésil yashap kétishni xalimaydighan chaghliring bolidu. Shunga bek yuqirigha ésiliwalma, tebi’iy yasha, erkin nepes al. Yuqiri istémal qoghlishish séni kattilargha yéqinlashturidu, emma bezide addiy yashisang, awamgha téximu yéqinlishalaysen.
8)Öpkengni bésiwal, küchüngni xoratma. Bügün birsidin renjiding, u gepte séni chéqiwaldi, sen jédellishishni xalimay u yerdin ketting, emma achchiqing hélighiche bésilmidi, oylighanche gheziwing tashti. Gheziwing örligenche halsizlinip, bashqa ishlargha zadi raying barmidi. Qilidighan muhim ishliring tashlinip qaldi. Chünki sen ghezeblinipla turatting. Ghezeblending démek sheytaninggha yéngilding, küchüngni xoritip, düshminingge yéngilding démektur. Bu qarshi terepke payda, özengge éghir ziyan. Ghezeblinishkimu küch kérek, bu küch ichki énirgiyedin kélidu, démek, sen ghezeblinish arqiliq wujudungdiki bu énirgiyenimu xoratting. Shunga, eqilliq bolsang, özengni bésiwal. Achchiqing bésilmisa ”boldi, küchümni xoratmay“ dep özengni agahlandurup tur.
9) Tömürni qizziqida soq. Sen bir qur chirayliq kiyim élip ayap kiymiding, bu kiyiming ishkapta péchet turiwerdi, yillar ötüp qarisang, bu kiyiming alliqachan modidin qalghan. Démek, pursetni ötküzüwetting. Yene sen chirayliq tort élip, tonglatqugha sélip saqliding, emdi yey dep qarisang, uningmu waqti ötüp ketken. Shuning bilen yene bir pursetni ötküzüwetting. Eng yaxshi körgen waqitta kiyiwalmighan kiyimliring, könglüng tartip turghanda yewalmighan tortliring goya qilghung kélip turghanda qiliwalmighan ishliringgha oxshaydu, ist dep qalisen. Hayatningmu mudditi bar, oylighan ishliringni burunraq qiliwal; Qilsam bolatti, etsem bolatti dep könglüngde saqlap yüriwerseng, peyti kétip qalidu. Arzuliring modidin qalghan kiyimdek, waqti ötüp ketken torttek tashlinip qalidu.
10) Asta-asta tinchliqqa qayt. Bir mehel chüshkünliship ketting, hetta dérizini échip, aptapqa qarashqimu horunluq qilding. Dérizidiki gülge su quyushnimu untup qalding. Künlerning biride rohing kötürülüp dérizidiki gülni ésingge alding: way xudayim, bichare gül néme bolup ketkendu-he! bérip dérizini achting, kördüngki, güller échilip, shamallar yelpüp turghan… eslide bir nechche kündin béri u gülge su quyushni untup qalsangmu, perwerdigar uninggha yamghur yaghdurup bérishni untup qalmighanidi. Emeliyette nurghun nersiler séning diqqitingning sirtida heriketlinidu, öz ishini özi orunlashturidu. Tebi’et dunyasidiki nurghun nersilerge ghem yem ketme, özengge obdan qara, öz ishinggha puxta bol we uni yaxshi qil.

Xitayning Insan Qéni Bilen Boyalghan 36 Hilisi
Xitayning Biz Uyghurlarning Qéni Bilen Boyalghan 36 Hilisi
————Sunzining Herbiy Ishlar Desturi
Ruslar ölüm bosughusi aldida
Xitaylarning biz Uyghurlarning qéni bilen boyalghan 36 hilisi insanliqqa, dingha we medeniyetke qilinghan asiyliq bolup, uni yene shu xitaylargha qarshi turushtin bashqa herqandaq yerde qollanghanliq peskeshlik hésaplinidu.Tarixta xitaylar bu xata yol bilen nurghun milletlerning érqiy qirghinchiliqqa uchrishigha sewepchi bolghan.Hunlar/Uyghurlar buning janliq misali.Bügün Xitaylar oxshash usul bilen Ruslarni nishangha aldi.Shek-shühbesizki Uyghurlarning bügüni Ruslarning ertisi bolup qalidu….
Xitaylar tarixta bashqa millet we xeliqlerning dehshetlik qul qilishigha uchrighan yer sharidiki tégi pes xeliqlerning biri bolup, ular bu zulumdin qurtulush üchün insanliqqa yarashmaydighan peskesh we yirginichlik yollargha bash urup- urushqaq beglikler we üch padishahliq dewridin bashlap-tediriji 36 tedbirni qedemmu-qedem shekillendürüp, qanche ming yildin kéyin yer sharigha tehdit bolghan bügünki atalmish küchlengen dewirige qedem qoydi. Xitayning meshhur 36 hiylisining asaschilliri eyni dewirdiki xitay qomandanliri hésaplanghan Sün Wu we Sün Beilar bolup…ular bu hiylini xitaylarning Shimaldiki, gheriptiki chewndaz xelqiqlerge qarshi turup, xitayni eminleshtürüsh, ichkiy yéghiliqlarning aldini élish üchün toplighan tejribe sawaqliri asasida retlep chiqqan.
Xitaylar siyasiy, iqtisadiy, we eskiriy jehettin küchlünüp, büyük türkistandiki arqida qalghan Uyghur qatarliq türkiy milletlerni boysundurup, emdiki nishanni bay we munbet bolghan Ruslargha qaratti. Xitaylar Ruslarni yoqutup, Napalion we Hitler köz tikken altun we néfit déngizi hésaplanghan cheksiz Sébiriyege kéngiyish üchün Yawropa we Amerikining astirittin piellen qilghan yardimige tayinip, Russiyedin ibaret ghayet zor yumshaq we aq biliqqa yéqinlap kelmekte.Xitayning atalmish 36 tedbiri-Sünzining Herbiy Ishlar Desturi-Bir döwe yalghanchiliq, saxtapezlik, namertlik, qizil közlük, chidimasliq, kazzapliqtin ibaret bolup, buni oqughan xitaydin bashqa herqandaq bir ademning tüki ghezep we yirginishtin tetür örülüp, nepisi boghulup kétidu.
Qara niyet Xitaylarning atalmish 36 tedbiri töwendiki: 1.Köz baghlash hiylisi, 2. Wéy beglikini qorshiwélip, jaw beglikini qutquzush, 3.Yatning qoli bilen Yatni bablash; 4.Aram éliwélip, halsirighan düshmenni kütüsh, 5.Topilangdin toqach oghrilash, 6.Uyaqtin shepe bérip buyaqtin zerbe bérish, 7.Yoq yerdin putaq chiqirish;8. Quyruq körsitip, öpke sétish, 9.Chette turup tamasha körüsh; 10.Yeng ichide pichaq saqlash;11.Qurbanliq qoy hiylisi, 12.Pursettin paydilinip nep élish, 13.Chékip béqishhiylisi, 14.Ölgenning erwahidin paydilinish, 15.Yolwasini taghdin ayriwétish;16.Arghamchini uzun qoyuwétish, 17.Az ziyan tartip ,köp nep élish, 18.Oghrining chongini tutush;19.Otni tartiwitip qazanni toxtitish, 20.Suni léyitip béliq tutush;21.Közige topa chéchip qéchip kétish, 22.Ishkini étiwélip oghrini dumballash, 23.Yiraq bilen epliship yéqin bilen tépishish, 24.Saxtipezlik hiylisi, 25.limni oghrilap, tüwrükni almashturuwélish, 26.Daritmilap chéqiwélish, 27.Yalghandin galwang boluwélish, 28.Ögzige chiqirip qoyup, shotini tartiwélish 29.Tére taraqlitish, 30.Tala mushüki boluwélip öy mushükini qoghlapchiqirish;31.Setengler hiylisi, 32.Sheherni quruq qaldurush hiylisi, 33.Arini buzush hiylisi, 34.Tetür qiynash hiylisi, 35.Zenjirsiman iskenjige élish, 36.Peshni qéqip tashlap kétish hilisi… qatarliqalardin ibaret bolup, buni Xitay milliy xaraktérining jewhiri, xitay medeniyitining tüwrügi déyishke bolidu…
Xitaylar eshu 36 hiyle sayiside kéyinki ikki ming yildin béri yer shari xaraktirliq zor köchlerni keltürüp chiqarghandin bashqa, hazirghiche 100 milyonlighan bigunah insanlarning qénini tökti we yüz milyonlighan insanlarning ailisini weyran qilip yene qanche yüz milyonlighan anani tul qaldurup, qanche yüz milyonlighan balilarni yétimlik jehennimige rehimsizlik bilen pirqiritip tashliwetti.
Uyghurlar we Uyghurning ejdatliri tarix boyinche meselilerni hel qilghanda, tengrining iradisi, insanperwerlik we medeniyet enenillirini birinchi orunda qoyup keldi. Hemme millet we xeliqlerning obrazigha uyghun kélidighan we uyghun kelmeydighan hadisiler bar. Tomurida Oghuzhanning qéni eqipla turghan herqandaq bir adem, meselilerni bir terep qilghanda xitay we xitay qéni arlashqan janliqlargha toghra tuyulidighan bu 36 hilini körse ich-ichidin yirginip kétidu.
Bu 36 hile Xitay we xitaysiman kishilerning jinayet ishlesh desturi bolup, ularni bilish, yoqutush we hetta ularning ölikidinmu uzaq turush insanlar üchün perizdur. Millitimizning Xitayning bu insanliqqa qarshi 36 hiliside yoqulup ketmey bügüngiche kelgenlikining özi aldi bilen Allahning möjizisi-heqiqetning ghelbe qilidighanliqining belgüsi-ikkinchidin millitimizning esil-exlaqiy pezilitii-medeniyet sapasining yoquriliqini shertsiz ispatlaydu.
Xitaylar arisida shekillengen 36 hile dingha, insanliqqa, medeniyetke qarshi sheytanning emelliri bolup, kimdur biri özini Uyghur/Türük, musulman yaki herqandaq bir dinda teqwa dep turup, bu iplas oyunni öz-ara oynash uyaqta tursun hetta düshmenge qollansimu yaratquchining aldida eng chong gunah hisaplinip, ikki dunyada aldirap meghpiret qilinmaydu.(K.A)
04.05.15
Alim Kazim Mirshanni unutmaymiz, unutturmaymiz!
Uyghurlar tengriqut Oghuzhanning qénini toshuydighan qutsal bir millettur! Uyghurlar yaratqan medeniyet Türük dunyasini quyashtek yorutup turidu. Uyghurlar bilen Türükler qaysi tereptin baqsang baq bir ailining ikki ewladidur. Eger u ailining bir balisi bolghan bolsa, bu ikkisi eshu qutsal derexning ikki shéxidur. Dunyadiki türükiy xeliqlerning hemmisi ularning neslidin taralghan!
–Kazim Mirshan
Silerge Salamlar Bolsun Hey Wetenning Kelgüsi Ümitliri!
Milliy medeniyitimizni öz qolimiz bilen ewlatlargha miras qaldurimiz! Weten Hesritini Untush Üchün Qolni- qolgha tutushup yashaymiz!
-Gérmaniye/Frakfurt
02.05.15
Balilarni Kichikidin Bashlap Kitab Körüshke Amraq Qilishning On Epchil Charisi
Az bolmighan ata-anilar balilirining köpligen waqtini téléwizor körüsh, éléktironluq oyunchuq oynashqa serip qilishqa raziki, waqit chiqirip kitab oqushni xalimaydighanliqini inkas qilishidu, shundaqla balilarning bu xil ehwalni yighinchaqlap algha intilishchanliqi kemchil, gep anglimaydu, dep qaraydu.
Emeliyette, balilarda yaxshi bolghan kitab körüsh aditining bolush-bolmasliqi, ata-anilarning muwapiq usulni igellep terbiyelesh élip bérish barmasliqi bilen zich munasiwetlik. Undaqta, qaysi xil usullar balilarning yaxshi bolghan kitab körüsh aditini yétildürüshke yardem béridu?
Kitabni qimmetlik sowghat ornida balilargha sowgha qilish. Da’im balilarni kitabxana yaki kutupxanilargha apirish. Balilargha özi yaqturidighan kitablarni tallitish hemde ularning shexsiy kutupxanisini qurup chiqishigha yardemlishish, ulargha kitabning nahayiti yaxshi sowghat ikenlikini éytish. Balilargha «men kitabni sowghat qilip élishqa nahayiti amraq, kitab bizni ulugh ékspéditsiyelerge bashlaydu» déyish.
Undaqta, zadi qandaq qilghanda balilarda kitab körüsh aditini yétldürgili bolidu?
1. Balingizni bowaq-gödek waqtidin bashlapla kutupxanigha apiring.
Balilarning kitab körüsh aditi kichikidin bashlap yétildürülüshi kérek. Balilar nahayiti kichik waqtidin tartipla da’im kutupxanilarni aylandurush, ularning qiziqishini qozghutushqa paydisi köp, waqtingiz chiqqanda balingizni kutupxanigha apirip, köngül qoyup bir-ikki parche yaxshi kitab oqup béring.
Yaqturidighan yazghuchingizning terjimali we kitap yézish jeryanini sözlep béring.
Balilarning köp qisim adetliri ata-anisidin kélidu, shunga ata-anilarning yürüsh-turushi we medeniyet sapasi balilargha tesir körsitip turidu, ata-anilar kitabqa we kitab körüshke amraq bolsa, balilardimu «körgenning közige singiptu, anglighanning quliqigha» dégendek teb’ila kitabqa nisbeten qoyuq ishtiyaq peyda bolidu. Yaqturidighan yazghuchingizning terjimali we kitap yézish jeryanni hemde balingizgha uning bilimlik we qabiliyetliklikini, uning yaramliq adem bolush jeryanida bésip ötken kechürmushlirini sözlep bérip, bilimning balingizning gödek qelbide yiltiz tartip bix sürüshige yol éching.
3. Muhim dep qarighan waqitlarda balingizgha kitab sogha qiling
Balingizning tughulghan künide, héyit-bayramlarda, melum derijide ilgirlesh bolghan waqitlarda, oyunchuq türidiki sowghatlarni sowgha qilmay belki kitab sowgha qiling. Bir parche yaxshi kitab balingizning köpligen ishlitilishchanliqi yuqiri bilimlerni öginiwélishgha, shundaqla kitab körüsh aditini yétildürüshige paydisi köp.
4. Kitab oqushni diramma oyunigha aylandurush
Bu noqta yesli oqutushigha bir qeder mas kélidu, bezi balilar chöchiki we hékayiler oyun körsitish shekilide rol élip orundash arqiliq balilarning kitab oqush qizghinliqi ashurulidu. Oyun körsitish shekli bir gewde bolup orunlash shekli, yeni rol alghuchilar yekmu yek bolup, oqutquchi balilarning obrazlarni tehlil qilishigha yardemliship, toluq baghlashturup élip bérilsa bolidu; Böleklerge bölüp opche orunlash shekli qollinilsimu bolidu, buningda oqutquchi awwal hékaye sözlep, balilar bilen bille pérsonazh üstide munazire ilip bérip, köpchilik bille orundaydu, oyun jabduqliri addiyraq bolushi kérek.
Undin bashqa, heriketchan rol élish sheklide orunlansimu bolidu, buningda hékayidiki pérsunazh we herketlerni balilarning ixtiyariy jari qildurushigha qoyup bérip, ularning tessewur qilish küchi urghutilidu. Bu üch xil shekil diramma oyunida teb’iy birleshtürülsimu yaki ayrim élip bérilsimu bolidu, meyli qandaq élip bérilsun, balilarning kitab körüsh qizghinliqini yuqiri kötürüshte ünümi zor.
5. Yaqturidighan matériyallarni kitab qilip tüzüp chiqish
Eger balingiz balilar chöchiki yaki naxsha-shé’irlarni yaqtursa, siz gézit-zhurnal yaki bashqa matériyallarni körüsh jeryanida shu xil mezmunlargha diqqet qilip qoyung, nawada ésil mezmunlar uchrap qalsa késip élip xatiringizge chapliwéling yaki xatirliwéling, her küni kechtiki kitab oqush waqtida balingiz bilen birlikte xatirini échip, ichidiki mol mezmunlardin bille behirlining, waqit uzarghansiri balingizni xatire ichidiki mezmunlarni retlesh we kitabche qilip yézishqa righbetlendürüng we yétekleng. Balilar özi qol sélip lazimliq bilimlerni igelleshni bekmu yaqturidu.
6. Kitab körüsh mezmuni we da’irisini kéngeytish
Eger balingizning melum derijide kitab körüsh asasi bolsa, uning kitab körüsh mezmuni we da’irisini kéngeyting, bu chaghda nezer da’irini balilar chöchiki we karton hejiwi resimléirigila qaritiwalmay, bezibir gézit-zhurnal we meshhur eserlerni körüshke qiziqturup, balilarni deristin sirtqi bilimlirini mollashturushqa yétekleng.
7. Balilar naxshisi(shé’ri) yadlitish
Balilar naxshisi(shé’ri)ning tili addiy, obrazi küchlük, wezini roshen, rétimi éniq bolup, balilarning hés-tuyghusini tawlap, ularning yaxshi bolghan turmush aditi yétildürüshige türtke bolush bilen bille, gödek balilarning jem’iyet we tebi’etni chüshinishige yardem béridu, balilar naxshisi(shé’ri) balilarning eqil parasitini échish, til iqtidarini tereqqiy qildurushta nahayiti chong rol oynaydu.
8. Kitab oqush uyushmisi qurush
Oqutquchi sinipta kitab oqush uyushmisi qurup, kitab oqush iqtidari birqeder yuqiri bolghan oqughuchini uyushma re’islikige saylap, uyushma re’isi bashchiliqida qerellik halda kitab oqush pa’aliyiti teshkillep, ipadisi yaxshi bolghanlarni teqdirlesh arqilq balilarning kitab körüsh iqtidarini östürgili we kitab körüshke bolghan qiziqishini yétildürgili bolidu.
9. Alahide bayramlarda alaqidar kitablarni köprek oqush
Balilar bayrimi, oqutquchilar bayrimi, dölet bayrimi qatarliq bayramlar yétip kelgende, oqutquchilar balilar üchün munasiwetlik kitablarni teyyarlap qoyushi, bayram pursitidin paydilinip, balilar qiziqidighan bayramlarning kélish tarixi, ismi, waqti, menisi qatarliqlar témilar toghruluq oqutush élip bérishi kérek, balilargha alaqidar kitablarni köprek oqutush ularning bilimini téximu ashuridu.
10. Kitab bilen yashash
Yaxshi adet her waqit yénimizda bolushi kérek, kitabni turmushning bir qismi qilish téximu shundaq, a’ilide kitabni öyingizning «bézek matériyali» dep qarap, kitabning xushbuy hédini hemme yerge tarqiting, mal sétiwélishqa chiqqanda kitab ishkabingizni kitab bilen mollashturushni unutmang, kitabni da’im turmushingizda peyda qilip, bilimning xushalliqini ashurung.
Englische Literatur
Als englische Literatur bezeichnet man im Allgemeinen nicht nur die Literatur Englands, sondern die gesamte literarische Produktion Großbritanniens (historisch einschließlich Irlands) in englischer Sprache; die Bezeichnung „britische Literatur“ ist recht ungebräuchlich.
Mit den englischsprachigen Literaturen anderer Länder, etwa einstiger britischer Kolonien wie Australien oder Kanada, ergeben sich vielfach Überschneidungen, doch wird insbesondere die amerikanische Literatur seit dem 19. Jahrhundert als von der englischen verschiedene Nationalliteratur begriffen. Die englische Literatur ist Forschungsgegenstand der Anglistik.
Altenglische Literatur (Old English Literature) (500–1150)
- Lyrik: The Dream of the Rood
- Dramatik: –
- Epik: Beowulf
Bis etwa 1150 reicht die Phase der altenglischen Literatur (wobei sich ein Traditionsstrang sogar bis 1250 fortsetzt). The Dream of the Rood, ein kurzes religiöses Gedicht, ist etwa um das Jahr 700 entstanden und schildert die Kreuzigung aus der Sicht des Kreuzes Christi, das einem nächtlichen Besucher als überwältigendes Symbol erscheint.
Beowulf, das älteste Epos der englischen Literatur, ist vor dem 10. Jahrhundert geschrieben. Das Werk beschreibt in Stabreimen die Abenteuer eines großen skandinavischen Kriegers aus dem 6. Jahrhundert.
Mittelenglische Literatur (Middle English Literature) (1150–1500)
- Lyrik:
- Dramatik: Mystery Plays, Morality Plays (Everyman)
- Epik: Brut, Geoffrey Chaucer (Canterbury Tales), Thomas Malory
Die normannische Eroberung von 1066 brachte eine französisch sprechende Oberschicht ins Land, und aus der Verschmelzung von angelsächsischer Volkssprache und französischer Hof- und Adelssprache ging das Mittelenglische hervor. Einer der wichtigsten Unterschiede: Die Flexionsendungen fallen weg, und das ändert in den meisten Fällen die Silbenzahl der Wörter: Aus dem zweisilbigen knightes wird das einsilbige knights, eine für den Vers sehr folgenreiche Entwicklung.
Die Klassiker der Mittelenglischen Phase sind auch heute noch Kernstück eines Anglistik-Studiums, insbesondere dieCanterbury Tales, die Chaucer zwischen 1387 und 1400 verfasst hat. In der Rahmenhandlung reisen etwa 30 Pilger von einem Londoner Vorort nach Canterbury, um ans Grab von Erzbischof Thomas Becket zu pilgern.
Brut ist eine Chronik und schildert die britische Geschichte von ihrer mythischen Gründung durch Brutus bis ins 15. Jahrhundert. Sie ist in fast 200 mittelenglischen Manuskripten überliefert, wozu noch Dutzende von anglo-normannischen und lateinischen Versionen hinzukommen.
In dieser Phase gab es noch keine Dramen im späteren Shakespeareschen Sinne, sondern lediglich die einheimischen Formen von Mystery Play (Dramatisierung biblischer Episoden), Morality Play (allegorische Darstellung des Kampfes von Tugenden und Sünden um die Seele des Menschen) und Interlude (höfische Weiterentwicklung des Morality Play mit humanistischem und politischem Inhalt). Hinzu kamen folkloristische Festtraditionen (Maskenzüge, Karneval etc.).
Renaissance (1500–1649)
- Lyrik: Sir Thomas Wyatt, Sir Philip Sidney, Edmund Spenser, John Donne (vgl. metaphysische Dichtung)
- Dramatik: Ben Jonson, Christopher Marlowe, William Shakespeare, John Lyly, Thomas Kyd
- Erzählliteratur: Thomas Morus, Sir Philip Sidney, Sir Walter Raleigh („School of Night“)
Die wichtigste politische Veränderung dieser Zeit spiegelt sich in der englischen Renaissance-Literatur wider: Gegen den hohen Adel und die Kirche gelang es den Tudor-Königen Heinrich VII. (1485–1509) und Heinrich VIII. (1509–1547), eine weitgehende Zentralisierung der Macht am Hofe durchzusetzen. Heinrich VIII. machte sich zum Oberhaupt der neuen anglikanischen Kirche.
Von 1558 bis 1603 regierte Elisabeth I. England; unter ihrer Herrschaft prosperierte England, was sich unter anderem auch in der reichen Literatur des Elisabethanischen Zeitalters ausdrückte, deren wichtigster Vertreter William Shakespeare war.
Sie führte den Kampf Heinrichs VIII., ihres Vaters, gegen den Katholizismus fort; zugleich förderte sie Musik, bildende Kunst und Literatur. Während ihrer Regierungszeit erlebte England eine gewaltige kulturelle Blüte. Auf Elisabeth I. folgte Jakob I. (England) (Regierungszeit: 1603–1625), der Sohn von Maria Stuart. Zusammenfassend spricht man von derelisabethanisch-jakobäischen Literatur. Auf Jakob I. folgte sein Sohn Charles I. (Regierungszeit: 1625–1649). Seine Regierungszeit wird als Caroline Period bezeichnet (vgl. Caroline Poetry). Einige englische Dichter, die ihre Hauptschaffenszeit in der Regierungszeit von Charles I. hatten, bezeichnet man auch als cavalier poets.
Zum Ende des Mittelalters (gegen 1500) traten in der Literatur die europäischen Volkssprachen aus ihrer untergeordneten Stellung gegenüber dem Latein heraus. Auch die neuere englische Literatur ist daher naturgemäß viel reicher und vielfältiger als die der früheren Phasen des Alt- und Mittelenglischen.
In den frühen Phasen der europäischen Literatur hatte noch der Vers in allen drei literarischen Gattungen dominiert – in der Lyrik, im Drama und in der Erzählliteratur. Solange Geschichten nicht in Büchern gelesen, sondern mündlich überliefert wurden, diente der Vers als Gedächtnisstütze.
Mit dieser Tradition wurde erstmals mit der Erfindung des Buchdrucks gebrochen. William Caxton erlernte nach einem Aufenthalt in Brügge in Köln von 1471 bis 1472 die Buchdruckkunst und druckte 1474 das von ihm aus dem Französischen übersetzte Recuyell of the historyes of Troye des Raoul Le Fevre sowie The game and playe of the chesse, eine Übersetzung des Werkes von Jacobus de Cessolis, als erste englischsprachige Bücher. 1480 druckte er die Brut-Chronik(siehe oben).
Erzählungen wurden fortan in ganz Europa in Prosa verfasst. In der Lyrik dominierte weiterhin der Vers, ebenso im Drama (vgl. z. B. die Werke William Shakespeares). Erst im 20. Jahrhundert wurde dann auch das Drama gänzlich prosaisch.
In der Erzählliteratur begründete John Lyly mit einem äußerst manierierten Stil den Euphuismus, der z. B. von Robert Greene (1558–1592) imitiert wurde.
Zur gleichen Zeit verfasste der Hofmann Sir Philip Sidney seine Werke. In Italien wurde er von Sonetten im Stil Petrarcas beeindruckt und veröffentlichte 1591 eine eigene Sonettfolge, die eine wahre Sonett-Manie auslöste.
Sidneys Freund Edmund Spenser verfasste das größte epische Gedicht des Zeitalters: Faerie Queen, mit dem Elisabeth I. gemeint ist.
Zur Interpretation elisabethanischer Literatur ist das elisabethanische Weltbild von grundlegender Bedeutung.
Republikanische Zeit (Commonwealth and Protectorate) (1649–1660)
- Lyrik: Andrew Marvell (vgl. metaphysische Dichtung)
- Drama: –
- Erzählliteratur: John Milton
Diese kurze Phase der englischen Literatur ist geprägt durch die Zeit Oliver Cromwells. In der Zeit Cromwells waren öffentliche Theateraufführungen verboten. Daher entstanden in dieser Zeit keine nennenswerten dramatischen Werke.
John Milton befürwortete die Politik Cromwells und setzte sich öffentlich für die Enthauptung Karls I. ein. Am bekanntesten ist sein episches Gedicht Paradise Lost geworden.
Restauration (Restoration) (1660–1700)
- Lyrik: Samuel Butler, John Dryden, John Wilmot, 2. Earl of Rochester
- Drama (Restaurationskomödie): William Congreve, John Dryden, William Wycherley
- Erzählliteratur: Aphra Behn, John Bunyan
1660 kam es mit Karl II. (Regierungszeit: 1660–1685) zu einer Restauration der Stuarts, bei der die Puritaner wieder für lange Zeit aus dem politischen Leben der Nation ausgeschlossen wurden. Theateraufführungen, unter Cromwell verboten (siehe oben), wurden nach der Wiederherstellung der Monarchie unter Karl II, von dem Regenten höchstpersönlich wieder erlaubt. Es entstand der sehr freizügige Typus der Restoration Comedy, deren Beliebtheit erst um 1700 massiv abnahm. Zugleich wurde während dieser Zeit erstmals eine Frau professionelle Bühnenautorin: Aphra Behn.
Klassizismus und Aufklärung (Neoclassicism and (Age of) Enlightenment) (1700–1780)
- Dramatik: Susanna Centlivre, John Gay, Oliver Goldsmith, Eliza Haywood, Richard B. Sheridan
- Epik: Daniel Defoe, Henry Fielding, Samuel Richardson, Laurence Sterne, Jonathan Swift
Auch bezeichnet als Augustan Age, da – anders als im deutschen Klassizismus, der besonders die griechische Antike verehrt – viele Autoren die römischen Autoren Vergil und Horaz aus der Zeit des Kaisers Augustus imitierten.
Das Zeitalter der Aufklärung war geprägt von Turbulenzen, in denen sich die Regierungsmaschine und die Wirtschaftsmentalität der neuzeitlich-bürgerlichen Demokratie herausbilden (Vorabend der französischen Revolution). Die englischen Institutionen wurden zu dieser Zeit zum Vorbild für die Propagandisten der französischen Aufklärung.
In diese Zeit fiel die Regentschaft der letzten Stuart-Königin Anne (1702–1714) sowie der Könige aus dem Haus Hannover Georg I.(1714–1727), Georg II. (1727–1760) und Georg III. (1760–1820).
Die ersten Georges waren stärker an ihrem Kurfürstentum Hannover interessiert als an englischer Politik; George I. sprach nicht einmal Englisch und musste sich mit seinem ersten Minister auf Latein verständigen. So bildete sich zur Wahrung der Regierungsfähigkeit das Amt des Premierministers heraus.
Der erste große Premierminister war Robert Walpole, der seine Regierung durch ein System von Korruption und Bestechung sicherte. Das System derRobinocracy (abgeleitet von Walpoles Vornamen) hat für die Literatur eine äußerst wichtige Rolle gespielt: Fast alle wichtigen Schriftsteller der Zeit polemisierten dagegen und waren in Parteienkämpfe verwickelt. Streitpunkte waren die Presse- und Redefreiheit und die Veröffentlichung der Parlamentsreden.
Für die Literatur ist entscheidend, dass zum Beginn des 18. Jahrhunderts eine bürgerliche Öffentlichkeit entstand. Hatten die Schriftsteller bisher für einen höfischen Geschmack und für den Ruhm adliger Mäzene geschrieben, schrieben sie nun zunehmend für einen bürgerlichen Geschmack und auch für einen Markt. Dementsprechend entsteht in dieser Zeit auch die bürgerliche Kunstgattung des Romans.
In dieser Zeit wurde 1719 in England mit Robinson Crusoe der erste realistische Roman der Weltliteratur veröffentlicht. In diesem Entwicklungsroman prägte Daniel Defoe den realistischen Stil der detaillierten Schilderung. Die vertrauten Routinehandlungen des täglichen Lebens wirken plötzlich nicht mehr selbstverständlich; es beginnt die Zeit des Realismusund des Romans.
Ebenfalls ein Reiseroman, jedoch in Wirklichkeit eine verkappte politische Satire ist Gulliver’s Travels von Jonathan Swift (1726). Es führt den Wechsel von der pessimistischen Anthropologie des 17. Jahrhunderts zum Optimismus des 18. Jahrhunderts vor.
Samuel Richardson begründete mit den seinerzeit enorm einflussreichen Werken Pamela (1740) und Clarissa (1748) das Genre des Briefromans. Die neuartige Erzählform ermöglichte eine unmittelbarere Darstellung von Gefühlen und Erlebnissen. In beiden Büchern hat sich ein aus dem Bürgertum stammendes, tugendhaftes Mädchen den unzüchtigen Nachstellungen eines sittenlosen Adligen zu erwehren. Clarissa wird als das Grundmodell des Verführungsromansangesehen. Hinter der Geschichte steckt eine Kritik des erstarkenden englischen Bürgertums am Adel und seinen lockeren „französischen“ Sitten. Richardson führt den neuen Mythos der Liebesehe als Gegensatz zur arrangierten Ehe ein; mit seinen Romanen beginnt das Zeitalter der Empfindsamkeit. Richardsons Figurenkonfiguration (geifernder Adeliger vs. asexuelles, tugendhaftes junges Mädchen) beherrscht die kommenden 150 Jahre die Literatur: In abgewandelter Form findet sich diese Motiv auch in der Romantik bei Jane Austens Pride and Prejudice und in der Viktorianischen Phase bei Charlotte Brontes Jane Eyre.
Durch ihre emotionale Ladung verführte diese neue Form von Literatur zum Miterleben; die Geistlichkeit war dennoch sehr einverstanden mit ihr, da die Literatur nunmehr die Tugend verherrlichte.
Auch das Romanschreiben selbst wurde zum literarischen Gegenstand; prominentestes Beispiel ist Laurence Sternes humoristischer Roman Tristram Shandy.
Siehe auch: Will’s Coffee-house und Button’s Coffee-house
Romantik (Romanticism) (1780–1837)
Die Romantik in Großbritannien ist – anders als auf dem Kontinent – weniger eine organisierte Bewegung, als eine sehr viel diffusere, unorganisiertere Strömung der Literatur. Ähnlich wie beispielsweise in Deutschland oder Frankreich drückt sie sich durch ein gesteigertes Interesse an der Natur aus, insbesondere in ihren wilderen, unberührteren Erscheinungen. Einer negativen Sicht auf Zivilisation, Fortschritt und reine Vernunft wird ein verherrlichtes Bild des Naturmenschen (noble savage), ein mystifiziertes und glorifiziertes Geschichtsbild und eine Betonung natürlichen Genies, subjektiver Gefühle, freier und individueller Auslebung der Spontanität und die Kraft der Imagination gegenübergestellt; die Sphäre der reinen Rationalität wird zugunsten des Unterbewussten und Übernatürlichen kritisiert. Oft wird auch die unverdorbene Kindlichkeit in positiver Weise dem negativ empfundenen Eingeengtsein des Erwachsenendaseins entgegengestellt (so zum Beispiel bei William Blake: The Schoolboy). Die organisierte kirchliche Ausübung der Religion weicht einer diffuseren, oft pantheistischen Naturreligion, die sich insbesondere in der romantischen Dichtung vielfach auch durch Personifikationen der Natur und natürlicher Kräfte wiederfindet. Der Dichter trägt seine persönlichen Gefühle in die Natur, wo er Trost sucht, in Abgeschiedenheit introspektiven Reflexionen nachgeht und seine subjektiven Empfindungen in der Natur selbst widergespiegelt sieht. Von besonderer Bedeutung für den Romanticism ist die Idee des Erhabenen (the sublime)
Wichtige Vertreter der englischen Romantik:
- Lyrik: William Blake, William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, Lord Byron, Percy B. Shelley, John Keats
- Dramatik: –
- Epik: Sentimental Novel, Gothic Novel, Walter Scott, Mary Shelley, Jane Austen, Maria Edgeworth
Die Literatur der Romantik ist vor dem Hintergrund der epochalen Umwälzungen in Europa zu sehen 1789: Französische Revolution. Es ist die Zeit der Revolutionen, der Königsmorde und des Protests gegen den Schöpfer.
Das letztgenannte Motiv spiegelt sich in einem Klassiker wider, der noch heute häufig verfilmt wird: Frankenstein (1818). Die Frau von Percy Shelley, Mary Shelley, verfasste ihn im Alter von 19 Jahren. In Frankenstein erschafft der Ingolstädter Professor Frankenstein ein Monster; fälschlich glauben heute viele, das Monster heiße „Frankenstein“ und nicht der Professor.
Als Alternative zur durchgängig subjektiven Perspektive des Briefromans (s.o.) hat Jane Austen in den Romanen Emma und Pride and Prejudice die auktoriale Erzählperspektive entwickelt: Mal erleben wir die Geschichte aus der Perspektive einer wichtigen Figur, mal aus einer Außensicht auf diese Figur. So konnte der Roman von da an psychologische Innenschau und gesellschaftliches Panorama verklammern. Er zeigte auf einmal, wie sich Individuum und Gesellschaft gegenseitig bedingen. So wurde der Roman dominierende Literaturform des 19. und 20. Jahrhunderts, literarische Form der bürgerlichen Gesellschaft.
Das Drama lag im 19. Jahrhundert regelrecht auf dem Totenbett: Es wurde kein bedeutendes Drama geschaffen. Der Grund dafür lag darin, dass sich die Literatur mit dem Roman zunehmend auf die Betrachtung der Innenwelt spezialisiert hatte. Außerdem gab es nach dem Licensing Act von 1737 nur noch zwei Theater in London (Drury Lane und Covent Garden), sodass eine Musealisierung stattfand und vor allem Shakespeare gespielt wurde. Erst mit dem Theater Regulation Actvon 1843 wurde das Monopol der beiden Patent-Theatres aufgehoben und ein Modernisierungsschub (und Dramenproduktionsschub) setzte ein.
Viktorianische Epoche (Victorian Era) (1837–1901)
- Lyrik: Elizabeth Barrett Browning, Robert Browning, Gerard M. Hopkins, Christina Rossetti, Dante Gabriel Rossetti,Algernon Swinburne, Alfred Tennyson
- Dramatik: Henry Arthur Jones, Arthur Wing Pinero, Oscar Wilde
- Epik: Thomas Hardy, Brontë-Schwestern, Charles Dickens, George Eliot, Elizabeth Gaskell, Robert L. Stevenson,William M. Thackeray, Anthony Trollope, H. G. Wells, Sir Arthur Conan Doyle, Edward Bulwer-Lytton, 1. Baron Lytton.
Die lange Regierungszeit der britischen Königin Viktoria (1837–1901) war eine Zeit großer Fortschritte auf technologischem und industriellem Gebiet. Großbritannien errichtete in der ganzen Welt ein umfangreiches Imperium, in dem aber viele Menschen arm blieben. Die Autoren dieser Epoche reflektierten ihre Bedenken, dass der Geist des Menschen durch das Maschinenzeitalter zerstört werden könnte.
Ende des 19. Jahrhunderts kam es dann in den großen Industriestaaten endgültig zu einem tiefgreifenden Wandel des kollektiven Lebensgefühls. Er ließ Fortschrittsglauben in Kriegserwartung und Schreckensvisionen umschlagen.
Prägendster Autor der viktorianischen Phase war Charles Dickens; einer seiner populärsten Romane war Oliver Twist(1837–1839). Selbst Historiker haben Dickens‘ Romane als dokumentarische Quelle herangezogen.
Die Brontë-Schwestern nahmen das früher zur Zeit der Aufklärung von Richardson (s.o.) eingeführte Motiv der weiblichen Tugendhaftigkeit auf (Jane Eyre, Sturmhöhe, Die Herrin von Wildfell Hall) und thematisierten ebenfalls Verarmung und soziale Abhängigkeit.
Am deutlichsten, aber dennoch in das Gewand einer Dystopie gekleidet, übte H. G. Wells Kritik an den gegenwärtigen sozialen Verhältnissen: Der überzeugte Sozialist beschrieb in seinem Buch The Time Machine (1895) ein Land, das in dekadent-müßige Eloi (Eliten) und finster-irdische Morlocks (Proletarier) gespalten ist, die nachts aus den Löchern kommen und die Eloi auffressen. Zu beachten ist, dass Wells seinen ersten Roman im Jahre 1894 veröffentlichte und seinen letzten im Jahre 1941; sein Schaffen deckt also gleich drei Phasen der englischen Literatur ab: die Viktorianische Phase, die Edwardianische Phase und die Moderne.
Ein anderer prägender Autor der Viktorianischen Phase war William Makepeace Thackeray, dessen Buch Vanity Fair (1847–48) die Umgangsformen und Moral seiner Tage genauestens beschrieb.
Andere Romanautoren wandten sich dem Abenteuer und der Romanze zu: Robert Louis Stevenson schrieb die Piratengeschichte Treasure Island (1881) sowie den mythenschaffenden Roman Dr. Jekyll und Mr. Hyde, in dem ein Arzt durch einen Selbstversuch in eine gute und eine böse Person gespalten wird.
Zugleich entdeckt die Literatur ihr Interesse an der Geschichte. So beschäftigt sich Thackerays Roman Henry Esmond mit dem Schicksal der letzten Stuarts. AuchWalter Scott und Robert Louis Stevenson verfassten historische Romane.
In diese Zeit fallen auch zwei Kinderbuchklassiker: Rudyard Kipling schrieb die Kindergeschichten des Dschungelbuchs (1894/95), und der Oxforder ProfessorLewis Carroll verfasste den Nonsensklassiker Alice’s Adventures in Wonderland (1865) und dessen Nachfolger Through the Looking-Glass (1872).[1]
In der Dichtung war Alfred Tennyson führend. In einigen seiner Gedichte geht es um widerstreitende wissenschaftliche und soziale Ideen. Andere beschäftigen sich mit Fragen des Patriotismus.
Robert Browning schrieb dramatische Monolog-Gedichte in Form von Reden imaginärer Charaktere, wie z. B. My Last Duchess (1842).
Ab den 1880er Jahren wurde das schon totgeglaubte Drama wiederbelebt: Die Autoren machten seine Krise zum Thema. Die Schwierigkeit, Gefühle aus der Außenperspektive zu zeigen, wurde nun dargestellt. Die Unmöglichkeit, Gesellschaft mit den Formen der privaten Kommunikation zu beschreiben, wurde über die Zerrüttung intimer Milieus demonstriert.
Edwardianische Zeit (engl. Edwardian Era) (1901–1914)
- Lyrik: Thomas Hardy
- Dramatik: John Galsworthy, G.B. Shaw, John Millington Synge, William Butler Yeats
- Epik: Arnold Bennett, Joseph Conrad, E.M. Forster, H.G. Wells
In der Edwardianischen Zeit regierte in England und Irland der als hedonistisch geltende „Lustige König“ Edward VII. (1901–1910).
Wichtigster „Edwardianer“ in der Literatur war E. M. Forster (1879–1970). Im ersten Jahrzehnt des 20. Jahrhunderts produzierte der in Cambridge ausgebildete Forster in schneller Folge mehrere Romane: Where Angels Fear to Tread (1905), The Longest Journey (1907), A Room With a View (1908). Eine Sonderstellung nimmt Howards End ein: Hier kontrastiert Forster die Welt von Kultur und Kommerzialismus. Es zeigt, dass die harmonische Verbindung dichotomischer Positionen (prose – passion, culture – materialism, city – country) scheitert.
Weitestgehend wirkt in der Edwardianischen Phase die viktorianische Erzähltradition fort. Dies gilt insbesondere für das Werk von Arnold Bennett, H.G. Wells und John Galsworthy. Die Werke aller drei Autoren ragen über die Edwardianische Phase hinaus bis in die Moderne hinein.
Arnold Bennett veröffentlichte fast fünfzig Romane; mit dokumentarischer Präzision beschrieb er die Welt der potteries in Staffordshire. Im Zentrum seines Hauptwerks, der Clayhanger-Trilogie (1910, 1911, 1916), steht mit Edwin Clayhanger eine Figur, die durch massive soziale Konditionierung an ihrer Entfaltung gehindert wird.
Der spätere Literaturnobelpreisträger (1932) John Galsworthy schildert in seinem Romanzyklus The Forsyte Saga Aufstieg und Zusammenbruch der Forsytes, einer Familie aus der upper middle class. Galsworthys konventionelle Erzählweise übernimmt dabei fast alle stilistischen Mittel der Viktorianer.
Moderne (Modernism, 1914–1945)
- Dramatik: Noël Coward, William Somerset Maugham, J. B. Priestley
- Erzählliteratur: Elizabeth Bowen, Ivy Compton-Burnett, James Joyce, D. H. Lawrence, Dorothy Richardson, May Sinclair,Virginia Woolf.
Die Moderne beginnt in England mit dem Ersten Weltkrieg, in dem sich das seit Beginn des 18. Jahrhunderts regierendeHaus Sachsen-Coburg und Gotha zur Distanzierung von seiner deutschen Herkunft in Haus Windsor umbenannte.
Auch ein anderer wichtiger Einschnitt fand in dieser Zeit im Roman statt: der Wechsel zum experimentellen Roman. Seine Merkmale waren unter anderem Multiperspektivität, Fragmentarisierung, Hybridität und die Preisgabe von Linearität und Kausalität sowie die Nutzung des Stream of consciousness.
Ein epochales Werk der Modernen war der experimentelle Roman Ulysses des irischen Schriftstellers James Joyce. Joyce gilt als radikalster Erneuerer: Nie zuvor hatte ein Autor den Leser so restlos in ein anderes Bewusstsein entführt, wo er halbbewusste Erinnerungen, abgeschattete Gedanken und unklare Empfindungen vermengt mit Bildern, Gerüchen und Geräuschen wahrnimmt.
Eine weitere Vertreterin des experimentellen Romans war Virginia Woolf, die den Wandel vom traditionellen zum experimentellen Erzählen in mehreren hellsichtigen Essays kommentierte. So bezeichnete sie H. G. Wells als einen „Materialisten“ und demonstrierte die Unzulänglichkeit einer Prosa, die nur noch akribisch registriert, die Darstellung seelischer Innenräume jedoch ausblendet. Es gelte, eine symmetrisch-lineare Erzählweise durch eine solche zu ersetzen, die der neuen Lebenssicht („luminous“, „semi-transparent“) gerecht wird. In Abgrenzung von den materialists bezeichnete Woolf Joyce als spiritualist.
Ebenfalls dem experimentellen Roman zugeordnet wird May Sinclair, die wiederum den Terminus „Stream of consciousness“ erstmals 1915 in einer Rezension von Dorothy Richardsons Erstlingswerk Pointed Roofs (aus ihrem späteren Romanzyklus Pilgrimage) einführte. Richardson veröffentlichte noch vor Joyce und Woolf in dieser Erzähltechnik.
Der traditionelle Roman lebte daneben fort. Er erneuerte sich thematisch und wurde repräsentiert durch D. H. Lawrence,Aldous Huxley Schöne neue Welt, Ivy Compton-Burnett und den frühen Graham Greene.
Ebenfalls in dieser Zeit wurde das Genre der modernen Kurzgeschichte (engl. short story) erfunden. Ihre Autoren waren zumeist Romanciers. In diesem Genre wurde mit traditionellen Formen der Kurzprosa experimentiert, um eine Ästhetik zu entwerfen, die der Lebenswelt der Modernen gerecht wird. Wichtige Autoren auf diesem Gebiet sind Katherine Mansfield, D. H. Lawrence, Virginia Woolf und Somerset Maugham, dessen Kurzgeschichten heute mehr Ansehen als seine Romane genießen.
Obgleich sein bedeutendster Roman erst 1949 entstand, ist George Orwell ebenfalls in die Moderne einzuordnen. Mit 1984 schuf er einen dystopischen Roman der Weltliteratur.
Nachkriegszeit (Post-War Era) und Postmoderne (seit 1945)
- Lyrik: Eavan Boland, Wendy Cope, D.J. Enright, Seamus Heaney, Ted Hughes, Philip Larkin, Paul Muldoon, R. S. Thomas
- Drama: John Arden, Samuel Beckett, Edward Bond, Caryl Churchill, Sarah Daniels, Pam Gems, Sarah Kane, Joe Orton, John Osborne, Louise Page, Harold Pinter, Mark Ravenhill, Peter Shaffer, Tom Stoppard, Timberlake Wertenbaker, Patrick Marber
- Erzählliteratur: Peter Ackroyd, John Banville, Pat Barker, A. S. Byatt, Angela Carter, John Fowles, Kazuo Ishiguro, Penelope Lively, David Lodge, Ian McEwan,Graham Swift, Jeanette Winterson, Margaret Yorke, Irvine Welsh.
Zumindest die Prosa der letzten 50 Jahre ist nach Meinung von Experten kaum sinnvoll zu strukturieren: Zu vielfältig sind Themen und Gestaltungsformen. Es lassen sich jedoch einige zeitgebundene Trends ausmachen.
In den 50er Jahren setzten sich zahlreiche Romane kritisch mit der neokonservativen englischen Klassengesellschaft auseinander. Die jungen, meist männlichen Protagonisten dieser Romane wurden als angry young men bezeichnet, in Rückgriff auf John Osbornes Bühnenstück Look Back in Anger (1956). Vertreter dieser Richtung waren u. a. Alan Sillitoe und Iris Murdoch sowie John Braine, dessen Roman Room at the Top ein realistisches Porträt des provinziellen Nachkriegsenglands entwirft.
Ebenfalls in den 1950er- wie auch in den 1960er Jahren wurde die experimentelle Form der modernist novel renoviert. Z. B. entwickelte der spätere Literaturnobelpreisträger William Golding in seinen Romanen ein Menschenbild, das die schuldhafte Verstrickung des Individuums in einer fortschrittsgläubigen Welt zum Thema hat, und verwendete dabei eine allegorische Erzähltechnik.
Ab den 1970er Jahren feierte der feministische Roman, auch Frauenroman genannt, seinen Siegeszug. Themen waren Feminismus, weibliche Sexualität, Eheprobleme und Mütter-Töchter-Beziehungen. Ebenfalls zu dieser Zeit begann das Genre des postkolonialen Nachkriegsromans, der postcolonial novel, zu boomen. Hier setzten sich Autoren mit dem Niedergang des Empire auseinander und reflektierten über die Zeit der Kolonialherrschaft.
Ab den 80er Jahren kam es mit Howard Jacobsons Coming From Behind (1983) zu einem Comeback des Universitätsromans (engl. campus novel).
Seitdem produzieren Romanautoren immer neue Subgattungen. Inhaltlich reagieren sie auf immer neue Zeitströmungen und untergraben etablierte Erzählkonventionen. Bemerkenswert ist die nunmehr ungehemmte Fiktionalisierung von Geschichte, wie sie auch im Spielfilm stattfindet. Dies hat neue Formen wie z. B. das metafiktionale Erzählen hervorgebracht, die aber meist nicht allein stehen, sondern mit realistischen Erzählformen zusammengebracht werden. Ein Beispiel hierfür ist Ian McEwans Roman Atonement (2001).
Einzelnachweise und weiterführende Informationen
- Eine ausführliche Darstellung der wichtigsten englischen Kinderbuchklassiker bietet z. B.: Humphrey Carpenter: Secret Gardens:A Study of the Golden Age of Children’s Literature, Houghton Mifflin, 1991. ISBN 0-395-57374-2
Siehe auch
- Epoche (Literatur)
- The Cambridge History of English and American Literature
- Liste englischsprachiger Schriftsteller
- Chronologie der englischen Kinder- und Jugendliteratur
- Englischsprachige Lyrik
Literatur
- Willi Erzgräber: Der englische Roman von Joseph Conrad bis Graham Greene : Studien zur Wirklichkeitsauffassung und Wirklichkeitsdarstellung in der englischen Erzählkunst der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts. UTB Francke, Tübingen/Basel 1999, ISBN 3-8252-1989-5.
- Hans-Dieter Gelfert: Kleine Geschichte der englischen Literatur. Verlag C. H. Beck, München 1997, ISBN 3-406-39281-4.
- Kullmann, Thomas: William Shakespeare, Berlin 2005.
- Metzler Lexikon Englischsprachiger Autorinnen und Autoren. 631 Porträts – Von den Anfängen bis zur Gegenwart. Hrsg. von Eberhard Kreutzer und Ansgar Nünning, Metzler, Stuttgart/Weimar 2002, ISBN 3-476-01746-X.
- Andrew Sanders: The Short Oxford History of English Literature. Claredon Press, Oxford 2004, ISBN 0-19-9263388.
- Hans Ulrich Seeber (Hrsg.): Englische Literaturgeschichte. Verlag J. B. Metzler, Stuttgart 2012 (5.Auflage), ISBN 3476024210.
- H. W. Drescher, R. Ahrens, K. H. Stoll: Lexikon der englischen Literatur. Alfred Kröner Verlag Stuttgart, Stuttgart 1979, ISBN 3-520-46501-9.
- Ralph Pordzik: Der englische Roman im 19. Jahrhundert. Erich Schmidt Verlag. Berlin 2001.
- Christa Jansohn, Dieter Mehl, Hans Bungert: Was sollen Anglisten und Amerikanisten lesen?, Berlin 1995.
- Gehring, Wolfgang: Englische Fachdidaktik. Eine Einführung. 2., überarbeitete Auflage, Erich Schmidt Verlag, Berlin 2004, ISBN 978-3-503-06196-9.
- Simhandl, Peter: Theatergeschichte in einem Band. Henschel Verlag, 2007, ISBN 978-3-89487-593-0



















