Méning Rawabim

Xuddi gigant bir tüp hayatliq derexidek yetmish ikki  shéxi, minglap notisi, mingbirlap bixi bolghan, xuddi qarighaydek 10 ming yillardin béri chicheklep  we yashirip turghan  Uyghur senniti…

Xalide Israyil (Uyghur hazirqi zaman edebiyatining yirik wekilliridin biri )

Dunya edebiyatidimu resmiy bir edebiy éqim, edebiy tenqidchilik métodi bolup shekillen’ginige anche uzaq bolmighan féminizm ötken esirning 80 -, 90 – yillirida edebiyatimizda we tenqidchilikimizde közge chéliqishqa bashlighanidi. Aridin 20yil ötüp, mana bügün qolumda «uyghur féminizm edebiyati toghrisida: uyghur’edebiyatida ayallar teswiri we ayalliq ang» mawzuluq bir kitab turuptu. Shinjang uniwérsitéti «211 qurulushi munewwer ilmiy eserler neshr fondi»ning meblighi bilen neshr qilin’ghan bu kitabning aptori − shinjang uniwérsitéti filologiye inistitutining edebiyat dotsénti güljamal memtimin bolup, uyghur féminizm edebiyatigha a’it tunji yirik, ilmiy eser hisablinidighan bu kitab mu’ellipning uyghur kilassik edebiyati, uyghur bügünki zaman edebiyati, uyghur féminizm edebiyati toghrisidiki köp yilliq oqutush, tetqiqatining jewhiri, shundaqla tunji méwisi.

„Uyghur Féminizim edebiyati“Kitabining autori:Güljamal Memtimin

Shuninggha ishinimizki, bu kitab öz ichige alghan mezmunining molliqi we yéngiliqi, muhakime- delillerge bayliqi, asaslan’ghan qarashlirining bir qeder muwapiqliqi bilen edebiyat tetqiqatimizdiki paydilinish qimmiti zor bolghan muhim oqushluq bolup qalghusi.

Kitabtiki mezmunlar besh chong téma boyiche qanat yaydurulghan bolup, féminizm heqqidiki omumiy bayan, iptida’iy dewr uyghur edebiyatidiki féminizmliq roh, 8 ~ 19- esir uyghur edebiyatidiki féminizmliq roh, ötken esirning 50 – yilliridin kéyinki uyghur edebiyatida barliqqakelgen ayallar yéziqchiliqi we 90- yillardiki féminizm edebiyati, bügünki zamandiki bir qisim er yazghuchining eserliridiki féminizmliq xahish qatarliq témilardiki nahayiti uzaq hem keng da’irini öz ichige alghan. Aptor tetqiqatchigha xas mol bilim, keng tepekkur, dadilliq we inchikilik bilen pütkül uyghur edebiyatini féminizmliq noqti’inezer bilen tetqiq qilip yekünlep chiqqan we bu jeryanda qedimki epsane – riwayetler, menggü tash pütükliri, «oghuzname»dastani qatarliqlardiki ayallar obrazi, qaraxanlar dewri, «qutadghubilik», «xemsenewa’iy», «rabiye – se’idin»diki ayalliq ölchimi we ayalliq qarashliri, uyghur kilassik shé’iriyitide tesewwup pelsepesining tesiride barliqqa kelgen «yar» obrazining köp xil mena qatlimi qatarliq jehetlerde etrapliq toxtalghan. Kitabtiki mezmunlar oqighan kishige yéterlik bilim béripla qalmay, yéngiliqi we ijadiyliqi bilen pikir yolini échip, ilham bexsh étidu. Yene bir nuqtidin alghanda, ayalning obrazisiz tesewwur qilghili bolmaydighan edebiyat tarixini féminizmliq nuqti’inezer bilen qaytidin bahalap chiqish, ayalning uningdiki kem qalghan ornini toluqlash meyli qaysi jehettin bolmisun zörür we aktu’al ish bolup, bizning bügünimiz we etimizge ijabiy tesir körsitidu.

Yuqirida dep ötkinimizdek, «féminizm» edebiyatimizda 20 yilliq tarixqa ige bolup qalghan bolsimu, nezeriye jehettiki boshluq tüpeyli, u heqtiki qarashlarda bezi müjmelliklersaqlandi. Beziler féminizmning tarixiy tereqqiyati dawamidiki egri – toqayliq we qismenlikni uning mahiyiti ornigha qoyuwélip, uni he dése selbiyleshtürüshke urundi. Uni amérika, yawropa tupraqlirida ösüp yétilgen, biz üchün paydisidin ziyini köp bolghan éqim, bizning tupriqimizgha mas kélishi natayin, dep qarashti. Bundaq qarashlar hetta ziyaliylar arisidimu saqlandi. « uyghur féminizm edebiyati toghrisida: uyghur’edebiyatida ayallar teswiri we ayalliq ang » namliq bu kitab bizge féminizm herikiti, chet eller we junggoning féminizm edebiyati heqqide melumat béripla qalmay, uyghur kilasssik edebiyati we bügünki zaman edebiyatidiki féminizmliq xahishlar; «xemise newa’iy»diki dewrdin halqighan féminizmliq qarashlar; «rabi’e -se’idin»diki, «izdinish», «sübhi», «éh, topiliq yol»(zordun sabir), «sériq sebde»(ebeydulla ibrahim), «elwida köz yéshim» (exet turdi), «tötqulaq»(muhemmet baghrash), «qurutlap ketken köl»(extem ömer) qatarliq eserlerdiki féminizmliq xahishlarni qézip chiqip we tehlil qilip, en’eniwi medeniyitimizde erlik hoquqchiliqi, ayallarni töwen köridighan adet küchliri mewjut bolush bilen bir waqitta, yashash hoquqi, muhebbet, nikah hoquqliri tartiwélin’ghan ayallarning tengsizlik, kemsitilish, béqindiliq astidiki échinishliq teqdirige bolghan hésidashliqning izchil mewjut bolup kelgenliki, bu xil hadisiler munewwer ediblirimizning eserliride eks ettürülüp, xelq ichide keng tarqilip, söyüp oqulup kelgenliki, yeni féminizmliq rohning uzaq ötmüshimizde, tünügün we bügünimizde, shundaqla herbirimizning wujudida mewjut ikenlikini körsitip berdi. Démek, féminizm insaniyetke ortaq bolghan dunyawi éqim bolup, biz üchünmu unchiwala sirliq, yat nerse emes, u mahiyette bizning en’eniwi medeniyitimizning ilghar, ijabiy terepliri bilen roshen ortaqliqqa ige. Féminizmni teshebbus qilish hergizmu en’eniwi güzel exlaqimizdin waz kéchishtin dérek bermeydu, belki, ésil en’enige warisliq qilghan halda dewrge, dunyagha maslishishni, ayallarning turmush shara’iti, boghulghan heq – hoquqliri we yürek sadasigha nezer aghdurup ayallarning ornini, terbiye élish shara’itini yaxshilashqa türtke bolushni meqset qilidu.

Béqindi halette emes, musteqil özlük halitide mewjutluqini hés qilish féminizmning tüp alahidiliki bolup, mundaq ayal ayalliqini, özining a’ile, jem’iyet, insaniyet aldidiki ornini heqiqy tonup yetken we öz ayalliqining barliq güzel pezilitige ige bolghan, shundaqla özini özüksiz küchlendürüsh, mukemmelleshtürüshke tirishidighan ayaldur. U barliq qul qilinishni  erlik hoquq küchining, pulning, jinsiy istémalning quli bolup qélishni ret qilidu, ajiz orundiki ayallar ning heq – hoquqliri we ayagh asti qilin’ghan ayalliq ghururi üchün heqqaniy sada yangritidu. Démek, féminizmni qariqoyuq inkar qilmasliq, uning ilghar terepliridin paydilinish aqilane tallashtur.

Derweqe, féminizmliq edebiyat yaki bir nechche edebiy eser birer mesilini hel qilip jem’iyetni özgertishke qadir emes, emma yawropa tarixidiki romantizm we tenqidiy ré’alizmliq edebiyat éqimliri kishilerning éngigha bilindürmey tesir körsiitip, insanperwerlik we insanliq hoquqqa da’ir qarashlarning barliqqa kélishige türtke bolghinidek, yazghuchilirimizning, tetqiqatchilirimizning turmush, ayallar heqqidiki izdinishliri güzel en’enilirimiz asasidiki téximu mukemmel, medeniy bolghan a’ile, ayallar qarashlirining barliqqa kélishige türtke bolidighanliqi sheksiz.

Kishini söyündüridighini,« uyghur féminizm edebiyati toghrisida: uyghur edebiyatida ayallar teswiri we’ayalliq ang » namliq bu kitab qoyuq ilmiy we tenqidi rohqa ige qilin’ghan. Aptorher qaysi dewr idé’ologiyesi we nopuzluq eserlerdiki ilghar qarashlarni, féminizmliq idiyelerni mu’eyyenleshtürüsh bilen bir waqitta, dewr we medeniyet cheklimiliki tüpeyli saqlan’ghan bir tereplime qarashlarni dadilliq bilen tenqid qilghan.

Hemmige ayan, yüsüf xas hajip büyük esiri «qutadghu bilik»te jem’iyetni qanun, ilim – pen we’exlaq arqiliq idare qilishtek eyni dewrge nisbeten ilghar bolghan pelsepiwi qarashlirini otturigha qoyup, uyghurlarning ottura esir idé’ologiyesi we medeniyitige zor tesir körsetken. Ayallar, a’ile – nikah, perzent terbiyelesh mesililiri yüsüf xas hajip pelsepiwi qarashlirining muhim terkibiy qismi bolup, ottura esir uyghur medeniyitini uningsiz tesewwur qilish qiyin. Eserning mushuninggha a’it bölekliride yüsüf xas hajip özining neziridiki mukemmel erge pak hem teqwadar, güzel xuluqliq ayalning layiq ikenlikini yazidu. Er kishi chiray, bayliq, neseb qoghlashmay, teqwadar ayalni tapqandila xatirjem yashiyalaydu, deydu. Erlik nuqtisidin ayallargha yuqiri exlaqiy ölchem qoyidu. Er – ayalgha qaritilghan oxshash bolmighan ikki xil ölchemni bayan qiliwétip, özimu sezmigen halda nahayiti küchlük bolghan ayallarni pes körüsh we yaman körüsh idiyesini ashkarilaydu:

Aya qoldash, adash söz éytay késip,

Tughulmas bolsa qiz ya ölse kétip.

Tughulsa yaxshi anga yerning tégi,

Öyi bolsa qoshna ölük görlüki.

……

Nechche ming jesur’er yigitler özi,

Xotunlar tüpeyli quridi yiltizi.

Güljamal Memtiminning  „Uyghur Féminizim edebiyati“  namliq kitabi

Kitab mu’ellipi yüsüf xas hajipning ayallar qarishini köp nuqtidin tehlil qilip, sha’irning perzent terbiyesi, ayallar exlaqi, a’iliwi xatirjemlik heqqidiki bayanliri hazirmu qimmitini yoqatqini yoq. Emma sha’ir jem’iyet we a’ilini pütünley erlerning meydanida, erlik hoquqchiliq éngi asasida turup közetkechke jem’iyettiki we a’ilidiki barliq yaman ishni tamamen ayallardinla körüp, bir tereplime nuqtidin chiqip ayallarning jismaniy we rohiy erkinlikini, adimiy hés – tuyghulirini qattiq boghushni teshebbus qilidu. Uning bu qarashliri we eyni dewrdiki bundaq qarashlar yillarning ötüshige egiship erlerning ayallar toghrisidiki passip, selbiy chüshenchilirining shekillinishigila emes, ayallarning éngidimu özini pes körüsh, erlerge béqinip yashash, jem’iyet, ewlad, millet aldidiki mes’uliyitige sel qarash, ayalliq ghururini yoqitishtek bir qatar natoghra, nachar pisxik qarashning yiltiz tartishigha asas bolup qalghan, dep tenqid qilidu we «qutadghu bilik»ning alemshumul qimmitini mu’eyyenleshtürüsh bilen bir waqitta, uni eyni dewr ré’alliqi ichige qoyup, tarixiy matériyalizmliq nuqti’inezer we tenqidiy pozitsiye bilen bahalash we tetqiq qilishni otturigha qoyidu.

Emeliyette, biz yüsüf xas hajip yuqiriqi qurlarni yazghan yillarda dunya we gherb ellirining ayallargha tutqan mu’amilisini sürüshtürmey, 19 – esirde yashighan gherb peylasopi shupnxawirning «ayallarnahayiti nadan, turaqsiz, yenggiltek we neziri qisqa kélidu. Bir jümlige yighinchaqlighanda, ular ömürwayet chongraq bir ösmürge yaki bir ösmür bilen chong ademning arisidiki otturahal hayatliqqa oxshaydu» dégen sözini, uningdin sel kéyin yashighan gherb hazirqi zaman pelsepisining asaschiisi nichishéning «sen ayallarning yénigha mangdingmu? Undaqta qamchangni éliwélishni unutma» dégenlirini oylisaq, nechche ming yilliq tarixta ayallar üchün yashashning heqiqeten asan’gha chüshmigenlikini hés qilimiz. Derweqe, ayallarda nurghun illet bar. Lékin bu illetlerdel ayallarning yashash, terbiye élish

Jem’iyetke arilishish hoquqi tartiwélin’ghanliqining netijisi. Bir kimning hemme hoquq, pursitini tartiwélip, yene uni sen némishqa döt, némishqa manga oxshash tereqqiy qilmiding dep eyiblesh adilliqmu?

Aptor yene ataqliq yazghuchi zordun sabirning jem’iyette omumyüzlük yaxshi bahagha érishken «éh,topiliq yol» namliq hékayisini bir ayalning wujudidiki pulgha bolghan hérismenlik bilen muhebbetke bolghan tosalghusiz tebi’iy istekning ziddiyitini inchike we chinliq bilen teswirlep, ilgiriki cheklimilerni buzup tashlighan eser, dep yuqiri bahalisimu, eserning bash pirsonazhi ayshemgülning rozek bezning öyige qaytip kétish qararigha kelgenliki bilen axirlishishini erlik hoquqchiliqi éngidin, ayallargha erlerning meydanida turup baha bérishtin qutulalmighanliq, dep tenqid astigha alidu.

Aptorning qarishiche, exlaq kishilerning heriket -pa’aliyitini cheklesh arqiliq ularni meniwi mukemmellikke bashlaydu. Emma exlaq insanning normal isteklirini chekliyelmeydu. Ayshemgül bilen rozek bez’otturisida heqiqiy er – xotunluq muhebbet mewjut emes, ikkisining yéshi we mijez – xaraktéride perq nahayiti chong. Démek, mushundaq ehwalda bu nikah yene qanchilik waqt mewjut bolup turalisun? Yazghuchi bu yerde néme üchün ayshemgülning yürek sadalirini anglimasliqqa salidu? Dep so’al qoyidu.

Féminizm pen atalghusi süpitide uyghur edebiyatigha ötken esirning axiri, bu esirning bashlirida kirsimu, ayallar bash téma qilin’ghan, ularning emgek, xizmet, turmushi eks ettürülgen eserler ötken esirning 50 – yilliridin tartip bir qisim er yazghuchining bashlamchiliqida barliqqa kélishke bashlighan. 1980 ～ 1990 – yillargha kelgende, échiwétilgen edebiy muhitning tesiride bir türküm ayal yazghuchi we ularning turmushni ayallargha xas nuqtidin közitip, ayallarning yashash muhiti, ayalliq özlük éngi, ayalliq héssiyatini téximu chinliq bilen ipadiligen eserlirining barliqqa kélishi bilen uyghur féminizm edebiyati resmiy shekillinip, uyghur edebiyatidiki gewdilik ijadiyet hadisilirining birige aylandi, eyni dewrde élan qilin’ghan bir türküm eser jem’iyette keng tesir qozghap, obzorchilarning mu’eyyenleshtürüshige érishti. Kéyinki yillarda yene bir qisim yash edibening bu sepke kirishi féminizm yéziqchiliqini téximu béyitti we janlandurdi. Bu xil ijadiyet hadisisining kölemlishishige egiship, bir türküm obzorchi, tetqiqatchimu barliqqa kélip, bujehettiki tetqiqat tedrijiy chongqurlashti.

Kitab aptori keng sehipe ajritip féminizmliq ijadiyet bilen shughulliniwatqan ayal yazghuchilarning eserliri üstide sistémiliq, etrapliq mulahize yürgüzgen bolup, bu mulahiziler köz qarashlirining yéngiliqi, chongqurluqi bilen ilgiri bu témida élan qilin’ghan tetqiqat eserliridin alahide perqlinidu. U xalide isra’ilning«hanggirt köli» namliq hékayisidiki téragédiyeni: «1980 – yillarning axirlirida uyghur erlirining tolisi en’eniwi erlik hoquqchiliqini négiz qilghan ijtima’iy jins qarishining alliburun eyni dewr jem’iyet tereqqiyatigha maslishalmaywatqanliqini hés qilishtin téxi yiraqta idi… xalide isra’il ijtima’iy jins qarishining erlerge élip kéliwatqan bésimlirini ipadilesh bilen birlikte, bu xil bésimlarning ayallarning téragédiyesinimu keltürüp chiqiriwatqan muhim amil ikenlikini yüksek bedi’iy sezgürlüki bilen aldin’ala körüp yételidi» dep xulasiligen bolsa, rizwan’gül yüsüpning eserliri toghrisida: «bügünki dewr yéziliridiki ayallarning paji’esini keltürüp chiqiriwatqan amillarning erlik hoquqchiliq éngi, fé’odalliq idiye, xurapiy közqarashlar, nachar örp – adetler hemde güzel turmushni arzu qilidighan ayallardiki maddiy we meniwi béqindiliq qatarliqlardin ibaret ikenlikini échip berdi» deydu. Elwette bu qisqa maqalida aptorning négizlik qarashlirini birmu bir körsitip ötüsh mumkin emes. Biz bu yerde ayal aptorlarning eserliri özide hazirlighan alahidilikler heqqide aptor etrapliq mulahiziler’arqiliq xulasilap chiqqan bir nechche nuqtini otturigha qoyimiz:

1. Ayal yazghuchilarning mutleq köp qisim esiri muhebbet, nikah, a’ile,exlaq témisigha béghishlan’ghan.

2. Bu eserlerning tiragédiyelik tüsi qoyuq, chinliq asasi küchlük, turmushqa yéqin.

3. Buxil eserlerning teswirlesh obyékti ayallar bolup, ularda ayallarning a’ilewe jem’iyettiki tengsiz orni, ézilishliri eks ettürülüp, fé’odal erlik hoquqchiliq éngi, en’eniwi ijtima’iy jins qarishi, en’eniwi ayalliq ölchem we’exlaq qarashliri tenqid qilin’ghan hemde küchlük inkarchiliq xahishini ipadilen’gen.

4. Bezi ayal yazghuchilar ichki bayan mewqesidiki bayan usulini qollinp, ayallarning murekkep, ziddiyetlik, nazuk teb’iti, ichki sadalirini échip bergen bolsa, beziliri epsaniwi tepekkur usulidin paydilinip ayalliq héisiyatni erkin ipadileshtek her xil yéngiche ipadilesh usulini qollinip yaxshi ünümge érishken. Shunga bu eserler yuqiri bedi’ylikke we jelp qilish küchige ige bolghan.

5. Bu eserlerde ayallar üchün ayalliq özlük éngining intayin muhimliqi, uning ayalliq ghurur we qedir – qimmet yétildürüshning asasi ikenliki teshebbus qilin’ghan.

6. Ayal yazghuchilarning eserliride eks ettürülgen obrazlar qatlimi köp xilliship, musteqil yashash éngigha ige ayallar obrazi, qehriman ayallar obrazi, zamaniwiliq bilen en’ene otturisida tingirqawatqan, özini izdesh yolida tirishiwatqan ayallar obrazi, tashliwétlgen, ajiz ayallar, bala baqquchi qizlar obrazi qatarliq köp xil, janliq obrazlar barliqqa kelgen.

Aptor féminizm ijadiyitidiki netijilerni mu’eyyenleshtürüsh bilen bir waqitta uningda saqliniwatqan téma da’irisi tar bolush, nöwette her sahe, her qatlamdiki ayallarduch kéliwatqan ré’al mesililerni medeniyet we jem’iyet nuqtisidin chongqur tehlil qilish yétersiz bolush, er pérsonazhlarni ziyade xunükleshtürüwétish, en’eniwi ayalliq obrazini ghayiwi halette güzelleshtürüp teswirlesh yaki ayallardiki ayalliq ghurur, özini qedirlesh éngigha sel qarashtek bir tereplimiliklernimu otturigha qoyidu. Bu qarashlar estayidil mulahize we tetqiq qilishning mehsuli bolup, yazghuchining we tetqiqatchilarning yenimu ichkirilep tetqiq qilishi wepaydilinishigha erziydu.

Kitabta yene er yazghuchilarning féminizmliq xahishtiki eserliri bilen ayal yazghuchilarning féminizmliq eserliri sélishturulghan bolup, biz bu sélishturmidin er yazghuchilarning qelimi astidiki ayal pérsonazhlarning jushqun, ümidwar ikenliki, asanla ajriship musteqil yashash qararigha kéleleydighanliqi, ayallarning eserliridiki ayal pérsonazhlarning bolsa asan ajrashmaydighanliqi, ümidsizlik ichide ganggirap, qayghurup yüridighanliqi, köpinche tiragédiyelik teqdirdin qutulalmaydighanliqini körimiz. Buyerdiki perq mewqening, közitish nuqtsining oxshimasliqida bolup, adette erler’ayallarning a’ilisi, perzentige bolghan tartishishining neqeder chongqurluqini, ajrashqan,tul ayallarning rohiy we jismaniy azablirini, jem’iyette qedemde bir duch kélidighan bozek qilinish we yeklinishlirini ayallardek chongqur hés qilip yételmeydu. Shunga ayallarni erlerdek keskin, ümidwar, kona qarashlarning iskenjisidin dadil bösüp chiqalaydighan qilip teswérleydu. «izdinish»tiki güzel’ay, «tarim süyi keynige aqmaydu»diki nuraniye, «sübhi»diki ghilman hakim, «elwida, köz yéshim»diki qariyeler ene shundaq pérsonazhlardur. Eksiche ayallar’erlik hoquqchiliqi asasidiki jem’iyetning we adet küchlirining rehimsizlikini ayalliq qelbi bilen chongqur chüshen’genliktin, eserliride erlerningkidek jushqunluq, ümidwarliq kem bolidu. Toliraq ularning amalsizliqi, ganggirashliri eks ettürilidu. Biz bu nuqtini köp qisim ayal aptorlarning eserliridin éniq körüwalalaymiz.

Er yazghuchilar’eserlirining köp qismi féminizm nuqtisidin yézilghan eserler emes, peqet melum bölekliride féminizmliq xahish eks ettürülgen, yene kélip ular ayallarning rohiy dunyasini échip bérishte yenila erlik hoquqchiliqi we erlik mewqesidin ayrilalmaydu. Ularning bayan usulimu ayallarningkige sélishturma halette 3 – shexs bayan usuli bolup, aptor hemmini bilgüchi süpitide otturigha chiqidu. Ayallarning hés – tuyghusi, rohiy dunyasini échip bérish – bermeslik, ish – pa’aliyetlirini makroluq yaki mikroluq nuqtidin bayan qilish hoquqi pütünley erlik mewqediki 3 -shexs bayanida bolidu. Ayallar duch kéliwatqan mesililermu er – ayal otturisidiki mesile emes, shexs bilen jem’iyet otturisidiki mesile süpitide gewdilendürülidu. Kishini xushal qilidighini, bezi er yazghuchilarning eserliride ré’al turmushtiki ayallarning ayallarni ézishige oxshash ayallar özi asan hés qilip yételmeydighan mesililer chongqur échip tashlan’ghan. Nurmehemmet toxtining «shehlaköz» powéstidiki wujudigha qulluq éngi we erlik hoquqchiliq éngi chongqur singgen, özi ézilip turup, öz ézilishining derdini özidinmu ajizlardin almaqchi bolidighan rehimsiz ayalning obrazi bizni chongqur oygha salidu. Ebeydulla ibrahimning «sériq sebde» powéstida kesipte netije yaritip, iqtidari bilen hemmige tonulghan bir ayalning adet küchliri, erlik hoquqchiliq qarishi, heset we bezi pitne – pasatchi ayallarning ziyankeshliki tüpeyli tartqan azab – oqubetlik kechürmishi arqiliq kishilerning qan – qénigha singip ketken kona adet qarashliri, kesipte netije yaratqan ayallarni erlerla emes, ayallarningmu yekleydighanliqidek illetler qamchilinip, ayallarning bilim arqiliq özini küchlendürüsh, yéngiliq yaritish we iqtisadiy qimmet yaritish rohi medhiyelinidu.

Yighinchaqlighanda, er aptorlarning eserliridiki jushqunluq, ümidwarliq bilen ayal aptorlarning eserliridiki nazuk, chin héssiyat bir pütünlükning bir-biridin ayrilalmaydighan ikki teripi süpitide xuddi ré’alliqtiki er bilen ayalgha oxshash bir-birini toluqlap turidu.

Kitabtiki mezmunlar we yarqin nuqtilar nahayiti köp tereplime bolup, her bir qur, bölikidin aptorning japaliq ejri we izdinishlirini körimiz. Lékin, bu kitab mezmun da’irisining kenglikige qarimay, müjimellik we yüzeliktin xaliyliqi, tili rawan, chüshinishlikliki bilenmu alahide diqqetni tartidu. Güljamal xanimning tunji méwisi bolghan bu yirik eser uyghur féminizmliq edebiyat ijadiyiti we tetqiqatining güllep – yashnishigha küchlük türtke bolghusi. Biz güljamal xanimning bu sahede dawamliq izdinip, yéngi netijilerni qolghakeltüreleydighanliqigha ishinimiz we tilekdashmiz.

Bu maqale«Uyghuristan  Yashliri – tepekkur» zhurnilining 2 – sanidin élindi.

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)
Doğu Türkistanlı Uygur şair,Yazar Araştırmacı ve  Müzik ustası Aziz İsa Kelkun tarafından Uygur Türklerini İngiltere’ye ve dünya’ya tanıtmak ve çok sevdiği ve icra ettiği müzik sanatını ve sevgisini devam ettirmek amacı ile 2004 yılında London Uyghur Ensamble( Londra Uygur Müzik Topluluğu) adı ile  kurulmuştur.
Topluluk üyeleri Doğu Türkistan’dan ve Türkistan Cumhuriyetlerinden Kırgizistan’dan gelerek Londra’ya gelen Uygur Türkleri ile Uygur müziğine gönül vermiş müzik heveskarı İngilizlerden oluşmaktadır.
Topluluğun repertuvarında BM.Unesco Teşkilatı’nca 2005 yılında insanlığın ortak maddi olmayan Ortak mirası Listesine alınan ünlü Uygur 12 Mukamı başta Uygur halk şarkıları,İli,Kuçar,Hoten,Turfan Kumul ve diğer Uygur diyarına özgü mahalli Şarkı ve koşaklar bulunmaktadır.

Topluluk ilk konserini 2005’de İngiltere’de kutlanan “ Misafirlar = Göçmenler Bayramı”’nda başkent Londra’da icra etmiş ve büyük beğeni toplamıştır. Kısa zamanda üne kavuşan Topluluk bir ülkeden konser daveti almış ve bu ülkelere giderek Uygur Türklerinin bu geleneksel ve tarihi müzik türlerini icra etmişlerdir.
Topluluğun şimdiye kadar katıldığı Festivaller ve  icra ettiği Konserler şöyledir ;
1. Kasım 20005’te Londra Üniversitesi Asya-Afrika Enstitüsü tarafından düzenlenen “Türk Dilli Halklar Müzik Festivalına katılarak büyük beğeni toplamıştır.
2. Mart/2006’de Cambrich Üniversitesitarafından organize edilen ”Nevruz Bayramı Kutlamalı etkinlerinde konser icra etmiştir.
3. Mayıs/ 2007’de Baharı “ Orta Asya ve Türk(Müziği)ile Karşılama” Haftası etkinlerine iştirak etmiştir.
4. 22 Haziran 20007’de Londra’nın Camding Belediyesi tarafından tertip edilen “2007 yılı göçmenler Haftası “ etkinliklerinde konserler vermiştir.
5. 13 Ekim 2007’de İrlanda ‘nın başkenti Dublin’de Dublin Enstitüsü tarafından tertip edilen “12. Uluslar arası Güneydoğu Asya ve Çin Müzikloji Sempozyumu’na katılmış bir konser vermiştir.
6. 11 Nisan 2008’de Londra’nın merkezi St.Ethelburgas bölgesinde “Sulh ve Barışma Merkezi”’nde konser icra etmiştir.
7. 29 Ocak 2009’de yeni yıl kutlamaları çerçevesinde London İslington Folk Club’ta , 17 Şubat 2009’da Londra Üniveresitesi Asya Afrika Enstitüsü SOAS Brunei Gallry’de konser vermiştir.
8. 24Şubat 2009’da Sheiffield Üniversitesinde konser icra etmiştir.
9. 30 Mart 2010’da Tayvan’ın başkenti Taipei’de konser vermiştir.
10. 20-24 Şubat 2011 tarihlerinde Macaristan’in başkenti Budapeşte’de Urul-Altay Konferansına iştirak ederek konseir vermiştir.
11. 20120 ve 2011 yıllarında Rhythms Of The World müzik festivöalıne işitirak etmiştir.
12. 01 Nisan 20012’de Almanya’nın Münih kentin’de Avrupa Doğu Türkistan Birliği’nin daveti üzerine konser icra etmiştir.
13. 02 Haziran 2011’de İtalya’nın Torino kentinde bir konser vermiştir.
Bunun dışında İngiltere’de Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde konserler icra etmektedir.

LONDRA UYGUR MÜZİK TOPLUUĞUNUN KURUCUSU VE YÖNETİCİSİ AZİZ İsa KELKUN 

Doğu Türkistanlı Uygur Türkü olan  şair,yazar- Bağımsız Araştırmacı  Müzik adamı Aziz İsa Kelkun  Doğu Türkistan tarihi merkezlerinden Kuçar’a bağlı Şayar İlçesinde doğmuştur.   Üniversite’yi Urumçi Üniverstesinde tamamlamış ve bir süre memur olarak çalışmıştır.  2001 yılında Vatanını terk etmek mecburiyetinde kalmış ve İngiltere’ye gitmiştir. Halen başkent Londra’da yaşamaktadır.

Kelykun mahlası ile şiirler yazmaktadır.Şimdiye kadar yüzden fazla şiiri Uygur Türkçesi ile yayınlanmıştır.Bazı şiirleri İngilizceye çevrilerek yayınlanmştır.

Aynı zamanda yazar ve  Serbest Araştırmacı de olan Aziz İsa Kelkun’un Eğitim,  Toplum Sosyolojisi,fikir   ve Doğu Türkistan’ın güncel durumu ile ilgili makaleleri ve fikir yazıları bulunmaktadır.  Bunlardan en önemlisi ise,son yazdığı “Uygurların Akıllı Telefon aracılığı ile İslamiyeti Öğrenmeleri “ konu Uygurca makalesidir.Bu çok önemli makale,Türkiye Türkçesine   çevrilerek yakında yayınlanacaktır.

Aziz İsa, aynı zamanda bir müzik adamıdır.Uygur  enstrümanlarının tamamını çalabilmektedir. 2004’de Londra’da   London Uygur Ensamble(Uygur Müzik Topluluğu)’nu kurmuştur.  İngiltere’de kurulan bu ilk Uygur Müzik Topluluğu  İngiltere ve dünyanın bir çok ülkesinde  Festivallara katılmakta ve bir çok konserler de vermektedir. Uygur müziğini ve dolayisiyle Uygur Türklerinin tanınmasına de büyük katkılar  yapamaktadır.

Uluslar arası PEN Bağımsız Gazeteciler Teşkilatı bünyesinde faaliyet gösteren PEN Uygur Bölümünün kurucusu ve yönetim kurulu üyesidir.

http://www.uyghurnet.org/gurbette-bir-uygur-muzik-toplulugu-londra-uygur-ansambili/

(6.BÖLÜM)

Mehmet Emin HAZRET

Dil için Savaş, Yaşam için Savaştır  – 6

Uygurların kendi ana dilleri için savaşı,öz benlik  ve özgürlük savaşıdır,yaşam savaşıdır. Hayvan türleri,kuş türlerinin bile kendi aralarında iletişim kurabileceği bir dili vardır.Biz Uygurların iletişim dilimiz Uygur Türkçesidir.Medeniyetin temeli dildir.Dil milleti,millet medeniyeti yaratmıştır.Her millet kendi medeniyeti ile onur duyar. Dili olmayanın onuru de olmaz. Bir Millet bir günde şekillenmediği gibi,  bir günde  de yok olmayacaktır.Çin,ana okuldan başlayarak yavrularımızın beynine bilgi yüklemekle beraber,onların  kalbini de boşaltmayı amaçlamaktadır.Boşalan gönüllerde din ve duygu yok olacaktır.Önce dil ölecek,sonra din ve milli duygu ölecektir. Birey böylece  milli kültürden arındıracaktır.Ruhu yabancılaştırılmış Uygur kendisi gibi çocuk büyütecek.Bu tür insanlar çoğaldıkça, milletin ölümü yaklaşacaktır.Düşmanın stratejisi budur.

Uygur toplumu  kendine ihanet yoluna sürüklenmektedir.Bu yolda para,makam için,karın doyurmak için gönüllü olarak gitmekte olan belli sayıda Uygur bulunmaktadır.Bunları bir ana akım olarak gören,ırkına,soyuna,istikbaline ihanet ettiğinden habersiz bu yolda gitmekte olan sayıca azımsanamayacak kadar Uygur bulunmaktadır.Her kesi bu yola sürükleyerek ön saflarda gidenler “Uygur aydın”lardır.Doğu Türkistan’da 170 bin civarında Komünist parti üyesi bulunmaktadır.Bunun içinde 50 bin civarında Uygur vardır.Çin devletinden maaş alarak çalışan toplam Uygur sayısı 150 binden geçmiyor.15 Milyon Uygur’un köleleştirilmesi için, Çin bu zavallıları öne sürmekte  ve örnek olarak göstermektedir.Çin,yüksek maaşla Uygur elitlerini  satın almada gerçekten  başarılı olmuştur.  Ama asgari ücretle çalışan yüz binden fazla saf Uygur-gerçi Çin’den nefret etmelerine rağmen- onların peşinde nasıl sürüklendiğinin farkında değiller.Tehlike gerçekten büyüktür.Biz bu “aydın”ları tenkit ettiğimizde,onlar “ben burada bir Uygur için yer tutup duruyorum,gidersem yerime Çinli gelecek” diye kendinin millet sever olduğunu ispatlamaya çalışıyorlar.Seni git,diyen mi var? Bir ay Çine çalışırken,bir gün vicdanın için çalış,diyoruz. Bazıları “ ne yapıyım. (有奶就是娘- You ney jiuşi niyang-Çin ata sözü))”Sütü kesilene kadar anam derim” diyor yüzü kızarmadan ve yine çocuklarını Çince ana okula götürüp teslim ediyor,çevresini de teşvik ediyorlar.Biz,kendini “Uygur aydını” diyen bu zatlara,insan onuru her şeyden önemlidir.Köy,kasabalarda sizin gibi insanlar din,dil ve onurunu korumak için ateş püsküren tank,tüfek,füzelerin özerine bıçakla koşuyor ve şehit düşüyorlar. Madem siz onurunuzu koruyamıyorsunuz,hiç olmazsa kamçıdan hoşlanan eşek,boyunduruğa aşık öküz olmayın,diyoruz.Ben sizlerin aranızda yaşadım.Durumdan hoşnutmuş gibi görünen maskeler ardında mutsuz insanların olduğunu iyi biliyorum.Mutsuzluğunun asıl nedeni özgürlüğünüzün olmamasıdır.Madem özgürlüğünüzden vaz geçtiniz,robota dönüştünüz. Eğer elinizdeki ekmeğinizi almıyorsa,dünyayı ateşe verseler de umursamıyorsunuz.Bunların hepsine tamam diyelim. Bir Milletin dilini katletmek için organize olmuş ordu saflarında neden o milletin ferdi olan siz varsınız? Siz “cahil” dediğiniz halkın size nefret ile baktığını görmüyor musunuz? Onlar,sizin için savaşarak toprağa düştükçe,sizin maaşlarınız zamlanıyor.Onları katleden Çin,sizin başınızı okşuyor.Vatan,dil,din  diyenlerin kanı, bedeni toprağa karışırken,vatanın nimetleri size sunuluyor.Neden millet tehlikedeyken,biz güvendeyiz?Neden onların göz yaşlarından oluşan acılar denizi üzerine bizim için “mink refah adası” yapıldı?Neden bu toplumun bağrından çıkan bizleri bu toplumun bağrını delmek için hançer olarak kullanıyorlar? Diye düşünmüyorsunuz? Düşünenleriniz var,ağlayanlarınız var,ama ne yaptınız? Halk sizden bir şey beklemekten vaaz geçti artık. Sadece çocuklarınıza,torunlarınıza sahip çıkın.Sizi Çine verdik, barı evlatlarınız millete kalsın.Sizde korku yok, ama tehlike gölgeniz gibi yakındır.Bazen insanın nefsi korkuyu yenebiliyor.Şunu bilin ki,Kasap en sevdiği koyunu en sonuna bırakabilir,ama meslek icabı yine kesecektir.Koyunda da korku yoktur.

Bir millet soyunu devam ettirebilmesi için vatan,din ve dile sahip olması gerekir.Vatan düşman işgali altında.Çin,dindar Uygur halkı ile bir avuç dinsiz Uygur aydınını karşı karşıya getirmek sureti ile toplumu sindirme hilesine baş vurmaktadır.Uygur toplumu bu tuzağa düşmeyecek kadar bilinçlenmiş durumdadır.

Biz Uygur toplumu olarak,  tarihin en ağır ve karanlık dönemini yaşamaktayız. Her Uygur köyünün başında Komünist parti sekreteri bir Çinli bulunmaktadır.Onun elinde polis kara kolu,Jandarma bölüğü ve sivil ajanlar birimi  mevcuttur. En ücra köşeler bile onların denetiminde.Onların tek ele geçiremediği yer ailelerdir.Biz din ve dilimizi kaybetmediğimiz müddetçe varlığımızı sürdürebilme şansına sahibiz.Biz,dudakları hala süt kokup duran yavrularımızı Çince ana okula vermemek için direnmeliyiz.Mecburi veya para karşılığı alırlarsa bile,her gün akşam onları eve getirmeliyiz. İslam dini ile  Uygur dili bizim var olmamızın garantisidir.Çocuklarımız en az orta okulu bitirene kadar aile ortamından uzak kalmamalı.Onlara ana dilini ve İslam kültürünü ev ortamında aşılamalıyız.

Çin’den özel görev ile gelen sayısız Çinliler Uygur toplumunun arasına sızmaktadır.Onlar tarafından Uygur köy,kasabalarında mahsus açılmış içki dükkanları,kumarhane ve kuaför,berber,masaj salonu adı altındaki genel evler ve batakhaneler açılmıştkır. Bu mekanlar Uygurları yoldan çıkarmak veya ADIS bulaştırmak için kurulmuş birer tuzaklardır.Gençlerimizi korumak çok önemlidir.Ağacın dalları meyve verir.Neden? Kökü topraktan beslendiği için. Evlatlar meyve,ebeveynler köktür. Dini ve dili bizden emanet alacak,sonraki kuşaklara aktaracak olan onlardır.Onların nasıl meyve vermesini belirleyecek olanlar bizleriz.Çocuk, iyi adam ol,demekle iyi adam olmaz.Çocuklar anne babanın yaptıklarını örnek alarak büyür.Tarih her Uygur ferde çok büyük sorumluluk yüklemektedir.İşgalci komünist Çin yönetimi yenilmez güç değildir.Zaman her şeyi değiştirecektir.Güç sayısal çoğunlukta değil,etkinliktedir.Öküz güçlüdür.Küçücük bir kurt açken öküzü yere serebilir.Büyük olan,güçlü olanı çevik olan yener.Bastığımız topraklar bize aittir.Bu topraklarda hayatta kaldığımız müddetçe biz güçlüyüz,yenilmiş sayılmayız.Allah’ın bize verdiği güç, bastığımız topraklardadır.

Uygur dili ve Uygur dilinin içinde bulunduğu Türk dili 10 bin yıllık geçmişe sahiptir.10 Bin yıllık medeniyeti, ölümle pençeleşmekte olan komünist rejimin yıkıp dağıtabilmesi imkansızdır. Ruhumuzu bedenimizden ayırma yeteneği bir tek Allah’a mahsustur. Çinlilerin dilimizi,imanımızı,ruhumuzu fiziksel olarak  bedenimizden söküp çıkarma  gücü ve yeteneği yoktur.

Uygurların  ve tüm Türk dünyasının dil atası Kaşgarlı Mahmud’tur.Kaşgarlı Mahmut bin yıl mukaddem  “anıtsal eseri Divanü Lugati’t-Türk’ü yazış nedenini ilk sayfadaki Allaha ve Hz. Muhammed’e övgü bölümünden hemen sonra, ” Talih güneşinin Türk burcunda doğduğunu, Tanrı’nın Türk Kağanlığını gökyüzünün katmanları arasına yerleştirdiğini, onlara Türk adını ve egemenliği verdiğini”  yazar. “Çağının kağanlarını Tanrı’nın Türkler arasından çıkardığını ve ulusları yönetme dizginlerini Türklere vererek bütün insanlığa egemen kıldığını” belirtir. ” Türkleri doğruluğa yönelten Tanrı’nın, Türklerle birlikte olanları, birlikte çalışanları ve onlara katılanları aziz kıldığını, Türkler sayesinde onları isteklerine eriştirdiğini, yağmacıların kötülüklerinden onları koruduğunu anlatır”. Kaşgarlı Mahmud’u bağrında yetiştiren,o muhteşem  ve onurlu tarihi bize yaşatan ve miras bırakan  toprakların özerinde yaşamaktayız.Kaşgarlı Mahmud’un türbesi Kaşgar’da, ruhu ise,  bizimle beraberdir.Bin yıl önce Türk dilini,dünya dillerinin zirvesine taşıyan bu topraklarda dilimizin topyekün imha edilmesine karşı,topyekün savaş meydanına yürümek sizi onurlandırmıyor mu?

    Ey,acılara dayanma gücünü ispat etmede dünya şampiyonluğunu elinde bulunduran aziz Halkım.

Ben sizlere yine   söylüyorum; umutsuzluk ancak ölülere aittir. Dilimiz de,dinimiz de,yurdumuz da kesinlikle kurtulacaktır. Biz,bize kim yardım eder,bizi kim kurtarır,diye sağa sola bakarak zaman kaybetmemeliyiz.

Bizler medeni köle olmaktan kurtulmak için bütün gücümüzle direnmeliyiz. Dünya milletleri gibi özgür yaşayacağımız günler uzakta değildir. Gecenin en karanlık anı,güneşin doğmasına en yakın anlardır.          (Mayıs – 2015/ İstanbul

Kaynaklar: :

–  Uyghur élida «qosh til» maaripida terbiyiliniwatqan ottura-Bashlanghuch, yesli baliliri 3 milyongha yéqinlashqan (rfa.org.uighur)

– Qosh til yeslisidiki sebiy közler néme deydu? (rfa.org.uighur)

     – 新疆“双语”教学从幼儿开始-努尔·白克力

    – 最富饶的土地上的伊犁维吾尔人的下岗代价

– 习近平总书记新疆小学问“双语”教学：学好汉语找工作方便

– 2009.Yili aliy mektep püttürgen ishsiz yashlarning 85% i az sanliq millet idi.(rfa.org.uighur)

–  Milli Dilin Konunması için Batı Dünyasından Örnekler ( Dr. Muhsin İdikut  Kadıoğlu)

– Kâşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugâti’t-Türk

http://www.uyghurnet.org/dogu-turkistanda-kultur-katliami-ve-direnis-yolu6/

 

Bayram kavramı ilk defa Kaşgarlı Mahmud’un XI. yüzyılda yazdığı “Divan”da görülür. Kaşgarlı, kelimenin aslının “bedhrem” olduğunu, bu kelimeyi Oğuzların “beyrem” şekline çevirdiklerini belirtir. Yine Kaşgarlı’ya göre, bayram “eğlenme, gülme ve sevinme günüdür.” Bayramlar XI. yüzyıl Türk toplumunda, şüphesiz “bayram yeri” adı verilen bir meydanda kutlanmaktaydı. Bayram yeri, özellikle çiçeklerle süslenmekte, çıra veya meşalelerle aydınlatılmaktaydı ki, burası Kaşgarlı’nın ifadesiyle adeta “gönül açan” bir mekan olmaktaydı. (1)

Bayram yerinin aydınlatılmış olmasından, bayram kutlamalarının gece de devam ettiği anlaşılmaktadır. Burada hemen belirtelim ki, Kaşgarlı Mahmud bu açıklamayla Ramazan ve Kurban bayramları gibi dini bir bayramdan değil, milli bir bayramdan söz etmektedir. Ancak Kaşgarlı, bu bayramın ne zaman kutlandığına dair bilgi vermemektedir. Dikkatli bir tarihçinin bu zamanı yine Kaşgarlı’nın ifadesinde geçen bir kelime ile tespit etmesi mümkündür. Kaşgarlı, bayram yerini tasvir ederken bu mekanın çiçeklerle süslendiğini söylemektedir. Çiçeklerin genellikle ilkbaharda açtığını düşünürsek, bayramın da aynı mevsimde kutlanmış olması muhakkaktır.

Tarihi kayıtlara göre, Türklerin Hunlardan beri bayram ve festival türünden birçok tören ve faaliyetleri vardı. Mesela, Hun Türkleri beşinci ayda, yani ilkbaharda “Lungcınğ” adı verilen yerde topluca büyük bir bayram yapmaktaydılar. Bu bayramda hem inançla ilgili adetler yerine getirilmekte, hem de türlü müsabakalar düzenlenmekteydi. Dini adet olarak evrenin yaratıcısı “Gök Tanrı” ve kutsal sayılan “yer” için at kurban edilmekteydi. (2)

Bundan sonra bayramın müsabaka ve eğlence kısmına geçiliyordu. Bu kısımda Türklerin en çok sevdikleri bir spor türü olan at yarışları yapılıyordu. At yarışları sekizinci ayda, yani sonbaharda bir kere daha tekrarlanmaktaydı. Yarış kulvarı olarak da bir ormanın etrafı veya yere çakılmış ve işaret vazifesi gören ağaç dalları ile belirlenmiş bir mekan seçilmekteydi. (3)

Hunlarınkine benzer bayram ve festivallere Göktürklerde de rastlanmaktadır. Göktürkler, her yıl belirli bir zamanda “ata mağarası”nda atalarına kurban kesiyorlardı. Onlar aynı şekilde bayram kutlamalarına da, beşinci ayın ikinci yarısında “Gök Tanrı” ve “kutsal yer ve su” için kurban kesmekle başlıyorlardı. Kurbandan sonra da topluca eğlenceye geçilmekteydi. Özellikle kızlar ayak topu (tepük) oynamaktaydı. Herkes kımız içmekteydi. Bundan sonra da şarkılar söylenmekteydi. (4)

Burada dikkati çeken bir husus vardır. Türklerde bayram kutlamalarına toplumun hemen hemen her kesimi katılıyordu. Üstelik bu katılış seyirci olarak da değildi. Mesela genç kızlar, bugün genellikle erkeklerin oynadığı ayak topu oyununu bizzat kendileri oynamışlardır.

Aynı bayram ve festivaller Uygur Türklerinde de vardı. 450 yılında Uygur Türklerinden 5 grup birleşerek, Çin’in kuzeyinde büyük bir tören yapmışlardır. Onlar bu törende önce “Gök Tanrı”ya kurban sunmuşlar, sonra da şarkılar söyleyerek eğlenmişlerdir. (5) Öte yandan, 840 yılından sonra Tarım havzasına gelip, yarı yerleşik hayata geçen Uygurlar, din olarak Budizm’i kabul ettikleri halde eski geleneklerini terk etmemişlerdir.

X. yüzyılın ilk çeyreği içinde Uygur Kağanını ziyaret eden Çin elçisi Wangyente’ye göre, Uygurlar, üçüncü ayın dokuzunda, yani 9 Mart’ta bir festival (Soğuk Yemek Festivali) düzenliyorlardı. Onlar bu festivalde birbirlerinin üzerine su atmak suretiyle eğlenmekteydiler. (6) Bilindiği gibi, Tarım havzasında yaz ayları çok sıcak ve kurak geçmekteydi. Kavurucu sıcaklar hayatı adeta cehenneme çeviriyordu. Uygurlar ancak yerin altında evler inşa ederek veya yaylalara çıkarak bu sıcağın etkisinden kendilerini kurtarmaya çalışıyorlardı. (7) Onların özellikle bayram eğlencelerinde birbirlerini ıslatmalarının sebebi de, bu sıcakla ilgiliydi. Serpilen sularla hava adeta etkilenmekte, böylece yaz ayının kavurucu sıcağı kovularak yağmur istenmekteydi.

Verdiğimiz birkaç örnekle burada şu hükme varıyoruz: Türklerin İslamiyet’ten önce Orta Asya’da kendilerine has bir hayat tarzları ve inançları olduğu gibi, yine kendilerine has bayramları ve festivalleri de olmuştur. Görüldüğü gibi, bu bayram ve festivallerin esasını inançla ilgili davranışlar ve toplu yapılan eğlenceler oluşturmaktadır.

Şimdi de bu bayram ve festivallerin hangi düşünce ve inançtan doğmuş olduğunu tespit etmeye çalışalım: Bilindiği gibi, tabiat ve iklim insan hayatının ve düşüncesinin şekillenmesinde başlıca rol oynar. Türklerin ilk ana yurdu olan Orta Asya’da tabiat ve iklim, yaşamak için son derece elverişsiz ve acımasızdır. Kışlar dondurucu ve fırtınalı, yazlar ise kavurucu sıcak ve kurak geçer. Bu iklim, tarıma yeteri kadar imkan tanımaz. Orta Asya Türkünün başlıca geçim kaynağını hayvan ve hayvan ürünleri oluşturuyordu. Fakat kışların sert ve uzun geçmesi, sık sık hayvan kırımlarına (yut=yutmak) yol açıyordu. Başlıca ekonomik varlıklarını yitiren Türkler de, perişan oluyorlar ve güç durumlara düşüyorlardı. Bundan dolayı Orta Asya Türkünün hayatında iki önemli mevsim ve iki önemli yer olmuştur: Mevsim olarak kış ve yaz. Yer olarak da kışın geçirildiği “kışlak” ve yazın geçirildiği “yaylak”. Türk için kış, adeta kısılmak ve birçok şeyden mahrum olmak demekti. Yaz ise, yayılmak ve daha da önemlisi uzun süren kış aylarında yaşanan ekonomik sıkıntılardan kurtulmak anlamına geliyordu. Türk için bu, bir bakıma kurtuluş ve hürriyete kavuşma idi. Böyle bir durum da ancak bir bayramla kutlanabilirdi. İşte Türklerin, yazın müjdecisi olan ilkbaharda bir bayram yapmalarının başlıca sebebi bu idi.

Fakat sosyal olaylar tek bir sebebe bağlanamaz. Daha doğrusu sosyal olayların oluşumunda birçok faktör birden rol oynar. Biz de birçok tarihçi gibi, Ergenekon Destanı’na konu olan olayların, Türk milli bayramının oluşumunda önemli bir katkısının bulunduğu inancındayız. Üstelik Ergenekon Destanında anlatılan olayın gerçek yanlarını yazılı belgelerde de tespit edebilmekteyiz. Burada, Türk bayramına kaynaklık ettiğini düşündüğümüz Ergenekon Destanı üzerinde biraz duralım:

Bilindiği gibi, Türk destanlarından Manas Destanı hariç hiçbiri zamanında derlenip yazıya geçmediği için tam değildir; ancak bunlar tarihin kaynak kitapları arasında parçalar ve özetler halinde bulunmaktadır. Ergenekon Destanı’nın da iki ayrı parçası (versiyon, varyant) bulunmaktadır. Bunlardan biri Çin Yıllıklarında, diğeri Moğol İlhanlı tarihçisi Reşideddin’in “Camiü’tTevarih” adlı eserinde kayıtlıdır. İki farklı varyant halinde olan bu parçaları önce birbiriyle tamamlayarak özetleyelim:

Göktürklerin Aşina ailesi, düşmanları tarafından tamamen imha edilir. Bu katliamdan geriye küçük bir çocuk kalır. Onun da bacakları kesilir ve bataklığa atılır. Bir dişi kurt gelir ve çocuğu kurtarır. Onu bir mağaraya götürür ve emzirerek büyütür. Düşmanları bu durumu öğrenince oğlanı öldürmek isterler. Fakat kurt buna müsaade etmez; mağaranın gizli geçidinden oğlanı Ergenekon vadisine götürür. Burada onunla çiftleşir. Bu çiftleşmeden on oğul doğar. Bu on oğul dışarıdan kız almak suretiyle çoğalır. Aradan dört yüzyıl geçer. Ergenekon vadisi Aşina ailelerine dar gelmeye başlar. Dışarı çıkmak isterler; fakat yol bulamazlar. Artık içlerinde mağaraya çıkan yolu bilen de kalmamıştır. Vadiyi kapatan dağlardan biri tamamen demirdir. Aralarındaki bir demirci, bu dağı eritmek suretiyle dışarı çıkabileceklerini söyler. Ateşler yakılır ve körükler kurulur.

Demir erir ve çıkabilecekleri kadar bir delik açılır. Göktürkler bu delikten dışarı çıkarak Orta Asya’ya yayılırlar. Bugün Göktürkler için bir bayram olur. Onlar her yıl bugün “atalar mağarası”na giderek, burada ataları için kurban keserler. Bu törenlerde Göktürk Kağanları bir parça demiri ateşe atıp kızdırdıktan sonra onu bir örsün üzerinde çekiçle döverler. Diğer Göktürk beyleri de aynı hareketi birer birer tekrarlar.

Görüldüğü gibi, Göktürk Devleti’nin kurucusu olan Aşina aileleri için Ergenekon dan çıkış, bir kurtuluş ve özgürlüğe kavuşma günü olmuştur. Burada hemen belirtelim ki, Ergenekon Destanında anlatılan olay tamamen hayal mahsulü uydurma bir olay değildir; aksine tarihi bir temele dayanmaktadır.

Yazılı kaynakların bildirdiğine göre, Ergenekon Destanı’na temel olan bu tarihi olayın başlangıcı şöyle cereyan etmiştir: Çin’in başlıca amacı, kendisi için tehlike olarak gördüğü Hun Devletinin siyasi varlığına son vermekti. 216 yılında Güney Hun Devletinin siyasi varlığına tamamen son vererek bu amacına ulaşan Çin, Hun boylarını birbirinden ayırarak, her birini bir yere yerleştirmiş ve başlarına da birer Çinli vali tayin etmiştir. Böylece Çin, uzun bir süre rahat bir nefes almıştır. Sayıları 19’u bulan Hun boyları, bir asır sakin ve hareketsiz bir hayat yaşadıktan sonra IV. yüzyılın başlarından itibaren Çin’de çıkan karışıklıklardan da yararlanarak, yeni Hun Devletleri kurmaya başlamışlardır. Bunlardan biri de Kansu bölgesinde kurulan Kuzey Liang Devleti’dir (401-439). İşte Göktürk Devletini kuracak olan Aşina aileleri de Kuzey Liang Devleti’ne bağlı boylar arasında yer alıyordu. Çin’in Ordos bölgesine hakim Tabgaç Türk Devleti (338557), 439 yılında korkunç bir darbe ile Kuzey Liang Devleti’ne son verince, Aşina ailelerinin bu darbeden kurtulabilen fertleri kaçarak, Orta Asya’nın en büyük devletine sahip olan Avarlara sığınmışlardır. Çin Yıllıklarının kayıtlarına göre, katliam şeklinde gerçekleşen Tabgaç darbesinden 500 Aşina ailesi kurtulabilmiştir. (8)

Altay (Altın) dağlarının eteklerine yerleştirilen Aşina aileleri, burada uzun süre demircilik yapmışlar ve egemenlikleri altında bulundukları Avarlara silah imal etmişlerdir. Onlar burada, sadece demircilik yapmakla yetinmemişler, Çin ile ticaret yaparak bir asır içinde güçlü bir kavim haline gelmişlerdir. Katliam şeklinde olan Tabgaç darbesi, uzun yıllar Aşina ailelerinin hafızasından silinmemiş, biraz yukarıda özetlediğimiz Göktürk Ergenekon Destanı’na konu olmuştur.

Burada destanın ilk kısmını bir kere daha hatırlayalım: Göktürklerin Aşina aileleri düşmanları tarafından tamamen imha edilmişti. Bu imha hareketinden geriye bir erkek çocuk kalmıştı. Bu çocuk, bir kurt tarafından kurtarılmak suretiyle Ergenekon vadisine götürülmüştü. Çin Yıllıklarından yaptığımız tespitlere göre, bu olağanüstü olayın gerçek hikayesi, Tabgaç darbesi ve bu darbeden kurtulabilen Aşina ailelerinin Avarlara sığınması şeklinde cereyan etmiştir. Fakat Ergenekon’dan demir dağı eriterek dışarı çıkış nasıl bir tarihi temele dayanıyordu? Destanda anlatılan bu durumun yazılı kaynaklarda tarihi bir temelini bulamadık. Biz burada bu durumun ancak mantıki bir izahını yapabiliriz. Kanaatimce, Aşina ailelerinin Tabgaç darbesinden kaçıp sığındıkları Altay dağlarında demir madeninin çokça bulunduğu bir yer vardı.

Aşina aileleri bu dağda bir ocak açtılar. Ocak, maden alındıkça dağın içine doğru ilerledi. Adeta büyük bir mağara haline geldi. Kalabalık bir işçi grubunun maden çıkardığı sırada büyük bir göçük meydana geldi. Büyük maden kütleleri ocağın çıkışını kapattı. Madencilerin hepsi içeride mahsur kaldı. Dışarıdakiler mahsur kalanları kurtarmak için ocağı kapatan kütleleri kaldırmak istediler. Fakat başaramadılar. Bu defa mesleki tecrübelerinden yararlanarak, ocağı kapatan maden kütlelerini büyük bir ateş yakmak suretiyle eritmeye başladılar. Ateşi devamlı canlı tutmak için de körükler kullandılar. Sonunda bu kütleler eritildi ve ocak açıldı. Fakat büyük bir felaketle karşılaştılar. Çünkü içeride mahsur kalanların büyük bir kısmı ölmüştü. Bu bir milli felaket idi. Bu durum Aşina ailelerini çok etkiledi. Kimisi babasını, kimisi kardeşini kaybetmiş olan Aşina aileleri, her yıl bu felaketin yaşandığı günde bu ocağa geldiler ve burada ölen ataları için bir tören düzenlediler. Bu törende önce, ölen ataları için kurban kestiler. Sonra, atalarının hayatına mal olan demir madeninden bir parça alarak, onu örsün üzerinde çekiçle dövmek suretiyle bu olayı sembolik şekilde protesto ettiler. Bu durum Göktürk Devleti kurulunca devlet adamları tarafından kutlanan bir devlet töreni haline geldi.

Öyle anlaşılıyor ki, Göktürk devlet adamlarının kutladıkları bu bayramda Aşina ailelerinin Tabgaç darbesinden kurtuluşları ve Altay dağlarının etrafında bir asır demircilik yaparak, güçlü bir kavim haline gelmeleri hakim bir tema olmuştur. Destandaki hakim temayı da büyük bir ihtimalle maden işçilerinin başına gelen felaket oluşturmuştur. Törendeki sembolik demir dövme motifi de, hem Aşina ailelerinin demircilik yaparak güçlü bir kavim haline gelmelerini anlatmak için, hem de yaşanan felaketin bir protestosu olarak kullanılmıştır.

Bayramlarda ocağa bir demir parçası atarak, bunu bir örsün üzerinde dövme adeti sadece Göktürklere mahsus bir adet olarak kalmamıştır; X. yüzyılda güçlü bir kavim olarak ortaya çıkan Oğuzlarda da bu adet devam etmiştir. Oğuzlar, düşmanları ile yaptıkları savaştan sonra eve dönüşlerini Mart ayının son günlerine denk getirirlerdi. Bu zamana da “özgür, bağımsız gün” derlerdi. Oğuzlar, bu günde büyük bir ateş yakıp, içine bir parça demir atarlar ve sonra bu demiri örsün üzerinde çekiçle döverlerdi. Böylece onlar, toprağı ve suyu etkilediklerini ve daha da önemlisi soğuğu uzaklaştırdıklarını düşünürlerdi. (9)

Şimdi burada biraz durarak, bayram hakkında kaynaklardan aktardığımız bilgilere tekrar dönüp, bunları açıklamaya çalışalım: Canlıların hayatı “yenilenme” ile devam eder. Yenilenmenin bittiği yerde de ölüm başlar. Orta Asya’da kış mevsiminin uzun ve sert geçtiği yerlerde hayat adeta durmaktaydı. Böyle bir iklimde yaşayan ve hayvancılıkla geçinen eski Türk toplulukları için baharın gelmesi ve tabiatın yeniden canlanması, kurtuluş ve adeta yeniden doğuş demekti. Bundan dolayı Türkler baharın gelişini bir bayram ile kutlamışlardır. Bu kutlamayı da, genellikle yeni yılın başlangıcında yapmışlardır. Çin Yıllıklarının bize bildirdiğine göre, Kırgızlar yeni yılın ilk ayına “movşıai” demişlerdir. (10) Buradaki “movşı” kelimesi, muhtemelen Türkçe “baş” kelimesinin, “ai” de “ay” kelimesinin Çincedeki bir transkripsiyonu (söylenişi) olmalıdır. Bu duruma göre Türkler, yeni yılın ilk ayına “baş ay” adını vermişlerdir. O halde eski Türklerde bayramlar da “baş ay”da yapılmaktaydı. Bu “baş ay”, yılın hangi ayına tekabül ediyordu? Uygurlar, bayram ve festivallerini üçüncü ayın dokuzunda yapıyorlardı. Öyleyse, bu “baş ay”, Mart ayı olmalıdır. Zira Kaşgarlı Mahmud’un mevsimler hakkında verdiği bilgiler de bizim bu tespitimizi dolaylı olarak doğrulamaktadır. Kaşgarlı Mahmud’a göre, Müslüman olmayan göçebe Türkler, seneyi dört kısma ayırmaktaydılar. Bunların her birine birer isim (köklem, yaz, güz, kış) vermekteydiler. Onlar, “yeni gün”, yani “nevruz”dan itibaren ilkbaharın ilk ayına “oglak ay” demekteydiler. Çünkü oğlaklar bu ayda doğmaktaydı. (11) “Oglak ay” ise, büyük bir ihtimalle Mart ayı idi.

Biraz yukarıda Hunların ve Göktürklerin bayramlarını Mayıs ayında yaptıklarını söylemiştik. Görüldüğü gibi bu iki ay, yani Mart ile mayıs ayları arasında iki aya yakın bir zaman farkı bulunmaktadır. Bu fark neden ileri gelmiştir? Kanaatimizce, bu durum mevsimlerin erken veya geç gelmesi ile ilgilidir. Gerçekten de Hunlar ve Göktürkler, Turfan Uygurlarına göre daha kuzeyde oturuyorlardı. Dolayısıyla onların yurtlarında ilkbahar daha geç bir zamanda gelmekteydi.

Bu değerlendirme ile vardığımız sonuç şudur:

Eski Türk toplulukları bayramlarını ilkbaharın gelişi olan Mart ayında kutlamaktaydılar. Bu ay aynı zamanda yeni yılın da ilk ayıdır. Bundan dolayı onlar bu aya “baş ay” adını veriyorlardı. Kaşgarlı’nın Divanının da geçen ifadeden de anlaşıldığına göre, Türkler bayram yaptıkları günü büyük bir ihtimalle “yeni gün” (yengi/yangi kün) şeklinde adlandırıyorlardı. Bu kelime de Farsça “nevruz” kelimesinin tam bir karşılığıdır.

Eski Türk bayramlarında dört unsur görülür. Bunları şu şekilde belirlemek mümkündür:

1. Ritüel değer taşıyan davranışlar,
2. Hayatlarında rol oynayan nesneler,
3. Eğlence ile ilgili unsurlar,
4. Giyim, süslenme ve süsleme ile ilgili unsurlar.

1. Ritüel Değer Taşıyan Davranışlar

Dini inançların tören ve kurallarına “rit” denir. Başka bir ifade ile “rit”, dini tören ve tapınmanın şeklidir. Tapınma ile ilgili davranışlara ve dini törenlerde kullanılan nesnelere de “ritüel” adı verilir. Bu davranışlar insanda heyecan yaratır; nesnelerin de uğur getireceğine inanılır. (12) Eski Türk topluluklarının bayramlarında da ritüel değer taşıyan bazı davranışlar ve nesneler bulunmaktadır. Mesela kurban ve yağmur riti bunların başında geliyordu.

Eski Türk dini “Gök Tanrı” inancına dayanıyordu. Türk inancının merkezine oturtulmuş olan “Gök Tanrı”, evrenin ve bütün canlıların yaratıcısı durumundaydı. Başta insan olmak üzere bütün canlılar onun iradesine bağlıydı. Yeryüzündeki hayatı, tabiatı ve iklimi o düzenlemekteydi. Hakimiyet ve hükümdarlık, onun bağışıyla gerçekleşmekteydi. Ancak ondan dilekte bulunulabilmekteydi. Kısaca söylemek gerekirse, onun her şeyde rolü ve etkisi vardı. Dolayısıyla Türkler kendilerini daima, hayatları üzerinde tek ve mutlak söz sahibi olan “Gök Tanrı”nın destek ve himayesini almak durumunda hissetmişlerdir. Bunun için de bayramlarına önce “Gök Tanrı”ya kurban kesmekle başlamışlardır. Kurban olarak da, hayatlarında önemli bir unsur olan ve başlıca rol oynayan atı tercih etmişlerdir.

2. Hayatlarında Rol Oynayan Nesneler

Türklerin büyük devletler kurarak Orta Asya’ya hakim olmalarında ve yayılmalarında başlıca iki unsur rol oynamıştır. Bunlardan biri at, diğeri demirdir. Bilindiği gibi demir silah sanayinin başlıca madenidir. Kılıç, süngü, bıçak, topuz, kalkan, temren (temürgen), zırh (yarık) ve tolga gibi bütün savaş araç ve gereçleri hep demirden yapılmaktaydı. Tarihî kayıtlara göre, Göktürkler demiri işlemek ve bu madenden silah yapmak suretiyle uzun süre geçinmişler ve güçlü bir kavim haline gelmişlerdir. Daha doğrusu, demircilik Göktürklerin ata sanatı durumundadır. Hatta onlar, mesleki tecrübelerini kullanarak, yani demir dağı eritmek suretiyle Ergenekon’dan çıkabilmişlerdir. Demir dağın eritilmesinde ve Göktürklerin kurtuluşunda, şüphesiz ateş de rol oynamıştır. Bundan dolayı ateş, Türklerin hayatında önemli bir unsur haline gelmiştir. Burada hemen belirtelim ki, Türklerde ateşin İranlılarda ve Hindularda olduğu gibi ritüel bir anlamı ve değeri bulunmamaktadır. Türklerde de ateş kutsaldır; fakat tapınmanın bir objesi değildir. Simocatt adlı bir Bizans tarihçisinin eski Türk inancı hakkında verdiği bilgi, bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. Simocatt’ın bu husustaki tespiti aynen şöyledir: “Türkler; toprağı, suyu, ateşi ve havayı kutsal sayarlar ve onlara saygı gösterirler. Bununla birlikte gökyüzü ile yeri yaratan tek bir Tanrı’dan başka bir şeye tapmazlar. Ona atlar, sığırlar ve koyunlar kurban ederler.” (13)

3. Eğlence ile İlgili Unsurlar

Eski Türk bayramlarının en önemli kısmını eğlenceler oluşturuyordu. Zira Türkler, hayata bağlı, hayatı seven, gülmekten ve eğlenmekten hoşlanan, son derece canlı, dinamik, hareketli, dışa dönük ve neşeli bir karakter yapısına sahip idiler. Türklerin bu özellikleri bayramlarda daha belirgin bir şekilde görülmekteydi. Onların bayram yerleri, özellikle yeteneklerin gösterildiği ve sergilendiği bir eğlence şöleni ve şenlik yeri olmaktaydı. Kaynakların sınırlı bilgilerinden öğrendiğimize göre, burada at ve ok yarışları yapılmakta, ayak topu oynanmakta, ayrı ayrı veya gruplar halinde neşeli şarkılar söylenmekte ve bolca kımız içilmekteydi. Böylece hoşça vakit geçirmek suretiyle eğlenilmekteydi. Bu eğlenceye toplumun hemen hemen her kesimi katılmaktaydı.

Türk toplumu, tarihin her devrinde canlı ve dinamik kalabilmiş ender toplumlardan biridir. Bunun başlıca sebebi neydi? Bu sorunun en iyi cevabını Kaşgarlı Mahmud’un XI. yüzyılda yazdığı ansiklopedik büyük Türkçe sözlükte bulmaktayız. Kaşgarlı Mahmud’un Divanı’nda 190’dan fazla “yardımlaşma ve yarışma” ile ilgili kelime bulunmaktadır. (14) Hemen belirtelim ki, bu tür kelimelerin hiçbirini başka milletlerin sözlüklerinde görmek mümkün değildir. Burada hiç tereddüt etmeden şu hükme varıyoruz:

Eski Türklerde toplum hayatı “yardımlaşma ve yarışma” halinde geçiyordu. Bunlardan yardımlaşma, toplumu daima birlik ve dayanışma anlayışı içinde tutuyordu. Öyle ki, bütün halk, ihtiyaç halinde birbirine yardım eden adeta bir aile gibiydi. (15) Yarışma ise, toplumun bütünüyle ilerlemesini sağlıyordu. Her ikisi de birleşince ortaya daima canlı, hareketli ve dinamik bir toplum çıkmaktaydı. İşte Türk toplumunun, tarihin her devrinde canlı, hareketli ve dinamik bulunmasının sırrı bu idi.(16)

Eski Türk bayramlarının en önemli unsuru olan “yarışma” üzerinde burada biraz daha durmak gerekir:

Kaşgarlı’ya dayanarak az önce belirttiğimiz gibi, “yarışma” sadece bayramlarda değil, Türk toplum hayatının her safhasında vardı. Hatta diyebiliriz ki, Türkler günlük işlerinin hepsini “yardımlaşma ve yarışma” anlayışı içinde görüyorlardı. Öte yandan, yarışma toplumdaki yetenekli insanları ön plana çıkarmaktaydı. Türklerde özellikle kahramanlık kültü (inanç) vardı. Türk toplumunda yetenekli ve başarılı kişiler daima saygı görmekte, el ve baş üstünde tutulmaktaydı. Daha onların sağlığında haklarında kahramanlık destanları düzülmekteydi. Bu destanlar kopuz eşliğinde bahşılar ve ozanlar tarafından bayram, düğün ve yas törenlerinde söylenmekteydi. Böylece, hem yetenekli kişiler onurlandırılmakta, hem de toplumda yeni yetenekli kişilerin çıkması teşvik edilmiş olmaktaydı.

4. Giyim, Süslenme ve Süsleme ile İlgili Unsurlar

Türkler, hiç şüphesiz bayramların ruhuna ve havasına uygun bir şekilde giyinmekteydiler. Özellikle onların kıyafetlerinde kırmızı, yeşil ve sarı renkler hakimdi. Mesela, Tüekta kurganında ortaya çıkarılmış olan bir prens (tigin) cesedinin üzerinde üst üste kırmızı, yeşil ve sarı renklerde üç çeşit elbise giydirilmiş durumdadır. (17) Kırmızı, yeşil ve sarı renkler Osmanlı ordularının bayraklarında da yan yana bulunmaktaydı. Bu renklerden özellikle kırmızı Türklerin rengi idi. Zira, Karahanlı ve Selçuklu hükümdarlarının bayrakları, tuğları, saltanat şemsiyeleri (çetr), otağları ve giydikleri çizmeleri hep kırmızı renkteydi. (18) Öte yandan halk kesiminde de kırmızı renk çok sevilmekteydi. Türklerde kırmızı renk hemen hemen her devirde moda idi. Mesela Vambery’nin tespitine göre, Türkistan’da kadınlar ve erkekler hep kırmızı renkli gömlekler giymekteydiler. Kadınlar özellikle düğün ve bayram günlerinde giydikleri uzun gömleklerinin üzerine şal sarıp, bu şalın iki ucunu sarkıtmaktaydılar. Ayrıca onlar, elbiselerine uygun kırmızı ve sarı renkte çizmeler giymekteydiler. (19) Öte yandan, Türk mimari yapılarının süslemelerinde de kırmızı ve sarı renkler hakimdi. Eski Türk çadır ve halılarının nakışları da hep kırmızı ve sarı renkte idi. (20)

Türkler, bayramlarında hem kendileri süslenmekte, hem de bayram yerlerini süslemekteydiler. Daha önce belirttiğimiz gibi, bayram yerleri ışıklarla aydınlatılmakta, çiçeklerle donatılmaktaydı. Bu çiçekler hiç şüphesiz, “nevruz”(21) adıyla da anılan “kardelen” çiçekleri idi. Zira ilkbaharda ilk açan çiçek, “kardelen” çiçeğidir. Adeta karı delerek çıkan bu çiçek, ilkbaharın da ilk müjdesini vermekteydi.

Türklerde bayram süslemeleri, müsabakaya sokulan hayvanlar için de yapılmaktaydı. Mesela yarıştırılacak atlar, güreştirilecek develer, tokuşturulacak koçlar, tosunlar ve mandalar, (camus=su sığırı), dövüştürülecek horozlar, sahipleri tarafından çeşitli boyalar, kınalar, boncuklar, nazarlıklar, türlü renklerde ve desenlerde kumaşlar ile süslenmekteydi. Bu adet, bugün Anadolu köylerinde aynen devam etmektedir.

Buraya kadar verdiğimiz bilgiden ve yaptığımız tahlillerden çıkan sonuç şudur:

Türklerin İslamiyet’ten önce Orta Asya’daki hayatlarında kendilerine has bayramları ve festivalleri olmuştur. Bu bayramların oluşumunda ve doğuşunda, hiç şüphesiz onların hayatlarını en çok etkileyen Orta Asya’nın tabiat ve iklim şartları ile destanlarına konu olan olayların başlıca rolü bulunmaktadır. Bu da, söz konusu bayramların dini olmaktan ziyade milli nitelikli bayramlar olduğunu göstermektedir.

Burada konuya son vermeden önce bir de şu soruya cevap vermemiz gerekiyor. Türkler milli bayramlarını İslami dönemde de devam ettirmiş midirler? Devam ettirdilerse, bunu hangi ad veya adlar altında kutlamışlardır? Burada hemen belirtelim ki, Türk siyasi hayatında istikrar yoktur. Başka bir ifade ile söylemek gerekirse, Türk siyasi hayatında zirveler ve çöküntüler vardır. Tıpkı bir yıldızın parlayışı ve sönüşü gibi Türk devletleri birden parlar ve birden söner. Tarih boyunca Türk siyasi hayatı hemen hep hemen böyle devam etmiştir. Arka arkaya kurulan Türk devletleri, hep zirveye çıktıktan sonra yıkılmışlardır. Türk siyasi hayatında bulunmayan istikrar, Türk toplum hayatında vardı. Zira eski Türk toplumu yerleşmiş ve köklü değerlere sahipti. Bu değerlerin bütününe “töre” deniyordu. Türk töresi de, kendi toplumunu daima yaşatabilecek ve ayakta tutabilecek ölmez ilkeler ve kurallar ihtiva ediyordu. Siyasi sarsıntılar ve çöküntüler bile törenin ilkelerini ve kurallarını kolay kolay yok edemiyordu. İşte Türkler, törenin bu özelliğini “il (devlet) gider töre kalır”(22) sözü ile ifade ediyorlardı. Burada kastedilen, hiç şüphesiz Türk töresinin daima canlı ve ayakta tuttuğu Türk toplumudur. Gerçekten de, bir Türk devleti yıkılırken, Türk töresinin daima canlı ve dinamik tuttuğu Türk toplumu ayakta kalabilmekte ve yeni yeni Türk devletleri kurabilmekteydi. (23)

Xl. yüzyılda topluca Müslüman olup, İslam medeniyeti dairesi içine girerek, İslam dünyasının ortasında arka arkaya devletler kuran Türkler, milli değerlerini bütünüyle koruyorlar ve İslam topluluklarının içinde adeta Orta Asya’daki hayatlarını yaşıyorlardı. İran ve Arap kültürlerinin etkisi yüzeyde kalıyor, Türk toplum hayatının derinliğine nüfuz edemiyordu. Özellikle bayram, doğum, düğün ve ölüm olaylarında eski Türk adetleri hakimdi. (24) Öte yandan Türkler, İslam dünyasında dillerini bütünüyle korumakla birlikte pratik gayelerle yan yana yaşadıkları toplulukların dillerinden de bazı kelime ve kavramlar alıp kullanmışlardır. Mesela “nevruz” bunlardan biridir. Bilindiği gibi nevruz, Farsça kökenli bir kelimedir. Fakat nevruz, aynı zamanda hem Farsların, hem de Türk topluluklarının ilkbaharda yaptıkları bayramın adıdır. Daha açık bir ifade ile söylememiz gerekirse, Türkler, Orta Asya kökenli olan milli bayramlarını İslami dönemde “nevruz” adı altında kutlamışlardır.

Burada hemen belirtelim ki, “Farsların milli bayramı nevruz” ile “Türklerin milli bayramı nevruz” arasında temelde ve özde büyük farklar bulunmaktadır. Her iki milletin nevruz bayramlarında şekli olarak ortak unsurlar bulunmaktadır fakat bu unsurların her iki millette anlamları ve yorumları tamamen farklıdır. Mesela, ateş unsuru her iki milletin bayramında da vardır. Fakat İranlılarda ateş tapınmanın bir objesidir. (25) Bundan dolayı ritüel bir anlam taşımaktadır. Türklerde ise ateş, temizlenmenin ve arındırmanın bir vasıtasıdır. Dolayısıyla eski Türk inancına göre, saflığından şüphe edilen herkesin ve her nesnenin iki ateş arasından geçirilmesi, bir ocağın etrafında döndürülmesi ve hatta bir ateşin üzerinden atlatılması lazımdır. Mesela, Göktürkler, Bizans elçisi Zemarkhos’u her türlü felaketten uzak tutmak için bir ateş etrafında döndürmüşlerdir. (26) Öte yandan Türk Kamları (Şamanları) da, hastayı kötü ruhlardan arındırmayı ateşle yapmaktaydılar. (27)

Ateşin üzerinden atlatılmak suretiyle arındırma adeti Orta Asya Türk topluluklarında korunarak günümüze kadar ulaşmıştır. Orta Asya Türk topluluklarının nevruz adı altında kutladıkları bahar bayramlarının hemen hemen hepsinde bu adet vardır. Türk topluluklarındaki bu adet, sadece nevruz bayramlarında değil, aynı zamanda düğün törenlerinde de gelinin kemik ateşi üzerinden atlatılması ve çevresinde döndürülmesi şeklinde icra edilmektedir. (28)

Türk bayramlarındaki bazı unsurlar İran bayramlarında hiç bulunmamaktadır. Mesela, İran bayramlarında örsün üzerinde demir dövme adeti yoktur. Bu tamamen Türklere has bir gelenektir. Bu geleneğin kökü de Göktürklere dayanmaktadır. Türklerde demircilik ata mesleği durumunda idi. Türklerdeki “tarhan” unvanının demircilikle çok yakın ilgisi vardı. Orta Çağ tarihinin kaynaklarında verilen bilgiye göre, ancak yedi göbekten beri ataları demircilik yapanlar bu unvanı alıp kullanabilmekteydi. Öte yandan, İran tarihinde Farsların demircilik yaptıklarına dair hiçbir bilgi bulunmamaktadır.

Türk bayramlarındaki yarışma türü eğlenceler İran bayramlarında hemen hemen hiç yoktur. Yarışma, eski Türk hayatının en belirgin özelliğidir. Esasen yarışma, mücadele ve üstün gelme fikrine dayanır. Türkler, hayatta kalabilmek için Orta Asya’nın son derece sert ve acımasız tabiat ve iklim şartlarına karşı devamlı mücadele içinde olmuşlardır. (29) Böylece, mücadele ve üstünlük duygusu zamanla onların bütün faaliyetlerine yansımıştır.

İran bayramları Cemşid ve Feridun gibi hükümdarların tahta çıkışı olaylarına dayanır. Türk bayramının oluşumuna ise, Türkün hayatında rol oynayan unsurlar ve olaylar kaynaklık eder. Bunlar tabiat, iklim, büyük felâket, toplu kurtuluş veya özgürlüğe kavuşma gibi bütün toplumu ilgilendiren olaylardır.

Prof. Dr. Salim Koca

Kaynakça:

1 Kaşgarlı Mahmûd, Dîvânü’l Lugati’tTürk, I, Ankara 1939, s. 484; III, 1941, s. 176.
2 J. J. M. De Groot, Die Hunnen der vorchristlichen Zeit, BerlinLeipzig 1921, s. 59: “… und im fünften Monad eine grosse Versammlung am LiongWall. Man bringt dann seinen Ahnen, dem Himmel und der Erde, den Geistern und Göttern Opfer dar.”
3 W. Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları, 1942, s. 76.
4 Eberhard, a.g.e., s. 87; Liu Mautsai, Die Chinesischen Nachricten zur Geschichte der OstTurken (T’uküe), I, Wiesbaden 1958, s. 42. “Waerend des 5. Monats pflegen die T’uküe, Schafe und Pferde zu schlachten, um sie dem Himmel zu opfern. Die Maenner spielen gern ein Würfelspiel, und die Frauen Fussball. Sie trinken gegorene Stutenmilch und berauschen sich damit. Dann singen und schreien sie miteinander.”
5 Eberhard, a.g.e., s. 73.
6 Ö. İzgi, Çin Elçisi WangYenTe’nin Uygur Seyahatnâmesi, Ankara 1989, s. 60 vd.
7 Ö. İzgi, a.g.e., s. 56, 57.
8 Liu Mautsai, a.g.e., I, s. 5, 40.
9 O. P. Baharlı, “Eski ve Orta Çağlarda ve Günümüzde Nevruz”, Nevruz, Haz. S. Tural, Ankara 1995, s. 210.
10 Eberhard, a.g.e., s. 67; Tsai Wenshen, Li Te Yü’nün Mektuplarına Göre Uygurlar (840900)), Tapei 1967, s. 37; W. Radloff, Sibirya’dan trc. A. Temir, I, İstanbul 1994, s. 130. Radloff, Çince “maoşı ai” şeklindeki ifadenin Türkçe “buz ayı” olabileceğini ileri sürmüştür.
11 Kaşgarlı Mahmûd, I, s. 347.
12 H. Read, Sanat ve Toplum, trc. S. Mülayim, Ankara 1981, s. 180, 65.
13 Ed. Chavannes, Documents sur le Toukiue Occidentaux, Paris 1900, s. 248.
14 Bkz. Divanü Lûgati’tTürk Dizini, Haz. A. Caferoğlu, Ankara 1972. Kaşgarlı Mahmûd’un Divanı’nda yardımlaşma ile ilgili 46, yarışma ile ilgili 31, yardımlaşma ve yarışma ile ilgili de 114 tane olmak üzere toplam 191 tane kelime bulunmaktadır. Fakat, bu kelimelerin hemen hemen hiçbiri bugünkü Türkçe sözlüğümüzde yer almamaktadır. Bunun sebebi, “yardımlaşma ve yarışma” geleneğinin terk edilmesidir. Geleneğin terk edilmesiyle bu kelimeler de birer birer ölüp gitmiştir.
15 W. Radloff, Sibirya’dan (Seçmeler), İstanbul 1976, s. 173.
16 S. Koca, Dandanakan’dan Malazgirt’e, Giresun 1997, s. 199.
17 B. Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Ankara 1984, s. 143; A. İnan, Makaleler ve İncelemeler, I, Ankara 1968, s. 499.
18 S. Koca, a.g.e., s. 170, 172, 174.
19 A. Vambery, Bir Sahte Dervişin Orta Asya Gezisi, trc. N. A. Özalp, İstanbul 1993, s. 56.
20 J. Strzygonıski, “Türkler ve Orta Asya Sanatı Meselesi”, Türkiyat Mecmuası, III, (1935), s. 40.
21 Ebû Hayyân, Kitâb alİdrâk liLisân alAtrâk, İstanbul 1931, s. 60.
22 Kaşgarlı Mahmûd, (1940), II, s. 25. “El kaldı, törü kalmaz” (Toprak kalır, töre kalmaz. Buradaki “kalmak” fiili “geride bırakmak” anlamında kullanılmıştır. Buna göre söylemek gerekirse, “toprak terk edilebilir, fakat töre terk edilmez.” dememiz gerekmektedir).
23 S. Koca, a.g.e., s. 195.
24 S. Koca, a.g.e., s. 202.
25 H. Güngör, “Ön Asya Kültürlerinde Yeniden Doğuş ve Türklerde Nevruz, Nevruz, Haz. S. Tural, Ankara 1995, s. 36.
26 J. P. Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, trc. A. Kazancıgil, İstanbul 1994, s. 185; Chavannes, a.g.e., s. 235. “Puis ce furent des sorciers turcs qui purifierent l’envoye romain en le faisant passer a travers des flammes.”
27 J. P. Roux, a.g.e., s. 62.
28 E. E. Bacon, Esir Orta Asya, trc. T. Say, Tercüman, 001 Temel Eser, tarihsiz, s. 93, 94.
29 S. Koca, Türk Kültürünün Temelleri, I, İstanbul 1990 s. 17.

http://www.bilinmeyenturktarihi.com/

Batur Rozi

Miladi 870 – yili kechki quyashning eng axirqi qizghuch nurliri sir deryasining shimalidiki balasaghun’gha qarashliq farab qel’esining xang bilen qangdalghan égiz – égiz sépillirini sus yorutup turatti. Ghur – ghur shamal sheher etrapidiki bostanliqlarning arambexsh nem hawasini uchurup kelmekte idi. Kündüzi quyash teptide tonurdek qizip ketken sheher kochiliri gugum chüshüp, hawa tedrijiy sowushqa bashlishi bilenla uyaqtin – buyaqqa mokidek ötüshüp turghan ademler bilen qaytidin janlinishqa bashlidi…

Sépil üstidiki leshkerler etraptiki shepilerge sezgürlük bilen qulaq sélip, qilich we aypaltilirini ching quchaqlighan halda sürlük qiyapette turushmaqta. Sépil etrapidiki liq su toshquzuwétilgen xendekler kümüsh yilandek sozulup sépilni yögep aylinip, etrapqa wehime tarqitip turatti. Adette sépil astidiki xendeklerge artildurup qoyulidighan asma köwrüklerning hemmisi dégüdek yighiwélin’ghanidi. Sheher qowuqlirimu him étiwétilgenidi. Bular sheherning yéqindin buyanqi mudapi’e ehwalining qattiq küchiyip ketkenlikidin bésharet bérip turatti.

Ay neyze boyi örligen mehel. Sheherning künchiqish tereptiki qowuqi qiya échilip,étini bolushigha chapturghiniche uchqandek yétip kelgen bir közetchi leshker kirip ketkendin kéyin, yene juwazdek ghichildap awaz chiqirip yépilip qaldi…

Muhemmet tarxan kéngeshtin qaytip chilantoruq étigha sekrep mindi – de, uni uchqandek chapturup hesh – pesh dégüche qel’ening künchiqish teripige jaylashqan qoru – jayigha yétip kélip attin chüshti.

Téxiche uxlimay xojayinini saqlap turghan atbaqar yügürüp chiqip atning chulwurini qolidin aldi.

Muhemmet tarxan ayali yulduz’ayimning hujrisigha kirip bexiraman uyqugha ketken töt yashliq oghli ebunesirning péshanisige chokkide birni söyüp qoyup chiqip kétey dep turushigha, bala oyghinip «dada» dep chaqirdi. Muhemmet tarxan balini yotqandin sughurup élip birhaza erkiletti.

– Séni oyghitiwettim – he, börem?

– Méning uyqu bilen xoshum yoq. Apam pepilep yürüp uxlitip qoyuptu. Esli siz kelgende andin uxlimaqchi idim.

– Boptu, bala chéghingda qénip uxliwal, börem. Chong bolghanséri ghem – endisheng köpiyidu, oylaydighan, bash qaturidighan ishliring awup kétidu. U chaghda dadanggha oxshash uxlaymen désengmu uxliyalmay, tanglarni kirpik qaqmay atquzisen.

Kichik ebunesir uning geplirining tégige yételmey hangwéqip qarap qaldi.

– Kichik baligha nediki chüshenmeydighan geplerni qilip … –Dep kayidi yulduz’ayim.

– Toghra, balilar bilen ular qobul qilalighudek derijide sözlishish kérek idi. Men bu shakichik böremni xuddi chopchong bolup qalghan ademdek hés qilip qaptimen emesmu?Biraq uningmu kichik turup «uyqu bilen xoshum yoq» dégini qaltis gep boldi – de.

Muhemmet tarxan balining mengzige axirqi qétim birni söyüp qoyup öz hujrisigha chiqip ketti.

2

Kichik ebunesir hesh – pesh dégüche yette yashqa kirip qaldi. Bu chaghlarda u öz zamanisidiki xéli melumatliq, köpni körgen kishilerdin hésablinidighan atisi muhemmet tarxandin öz yurtining we qoshna ellerning tarixi, örp – aditi we medeniyitige a’it nurghun qisse we riwayetlerni anglap «qulaq mollisi» bolup qalghanidi. Eyni chaghlarda qaraxaniylar tewelikidiki yuqiri tebiqe aqsöngekliri arisida öz ismining keynige özi tughulghan yurtning namini qoshup atash moda bolup qalghanidi. Bundaq moda boluwatqan ishlargha kelgende nahayiti sezgür muhemmet tarxan öz oghli ebunesirning ismining keynigimu u tughulghan kichik sheherning namini qoshup, uni «ebunesir farabi» dep atashqa bashlidi. Uzaqqa barmay bu nam kichik ebunesirning démetlikliri arisida tézla omumliship ketti.

Qaraxaniylar xandanliqi resmiy islam dinigha kirgüche bolghan ariliqta ilgiri – kéyin bolup 300 yildin artuq waqit ötken bolsimu, biraq ereb tili we ereb örp – adetlirining tesiri qaraxaniylar tewesidiki puqralar arisida burunla bashlan’ghanidi. Kichik ebunesirning bowisi uzluq sépi özidin farabliq türklerdin idi. Uning uzluq dégen ismimu tipik qarluqche isim idi. U «güzel, chirayliq» dégen menini bildüretti. Uzluq bowaydin kéyinki zamanlargha kelgende qaraxaniylar tewesidiki yuqiri qatlam kishiliri arisida erebche isim qoyush aditi shekillendi. Shunga ebunesirning dadisigha uzluq boway «muhemmet» dep isim qoyghanidi. Islam dinining tarqilishigha egiship erebche isim qoyush aditining emdila shekilliniwatqan mezgilige toghra kelgen bir zamanda tughulghan muhemmet tarxanmu öz oghligha yenila erebche «ebunesir» dep isim qoyghanidi.

70 Ming qoshun jaylashqan farabni anche kichik sheher dégili bolmaytti. Herbiy qel’e we rabat, soda bazarliridin terkib tapqan bu sheher otrar bostanliqigha jaylashqan talas, balasaghun, qeshqerni tutashturghan qedimki karwan yolining muhim bir tügüni bolup qalghanidi.

Chu, talas we sir derya wadisida sheher hayatini merkez qilghan güllinish weziyiti barliqqa kelgen eyni yillarda farab shehiri qeshqerge yéqin balasaghun’gha qarashliq sheher bolsimu, lékin özige yarisha chirayliq idi. 9 – Esirdiki farab shehiri mani dinidiki uyghur qarluqlirining islamiyettin mudapi’elinish liniyisining aldinqi qarawulida turghachqa, «qarachuq» depmu atilatti. Sultan bilgeköl bahadir qidirxan bilen samanlar xani noh ibni es’et arisida ispijapni talishish urushi yüz bergende, ebunesir farabining bowisi uzluq bilgeköl bahadir qidirxanning qol astidiki herbiy emeldar idi. U urushta xizmet körsetkenliki üchün baj – séliqtin xaliy qilin’ghan kishige bérilidighan «tarxan» dégen shereplik namgha ige bolghanidi.

Samaniylar xani isma’il ibni exmet öz qérindishi nasir ibni exmettin zorluq bilen hakimiyetni tartiwalghandin kéyin, qaraxaniylar hakimiyitidin mudapi’e körüsh üchün sépil soqturup, kéyin qaraxaniylargha qarshi ghazat qilishni bashlidi. Isma’il samani 893 – yili baharda talas, balasaghunlargha keng kölemde hujum qozghidi. Netijide oghulchaq qidirxan balasaghundin «ordu kent» (qeshqer)ge chékinishke mejbur boldi. Isma’il samani sir deryasining ottura éqimidiki istratégiyilik jay talastin taki gherbtiki chu deryasining ayagh éqimighiche bolghan ariliqni, jümlidin muhasiride qalghan taraz shehirini qolgha aldi. Mushu urushta muhemmet tarxan qatarliq herbiy emeldarlarning jan tikip élishqinigha qarimay farab shehiri we uning etrapidiki otrar bostanliqi samaniylar qoligha ötüp ketti. Bu jaylardiki 15 ming kishi esirge chüshüp islam dinigha bey’et qilishqa mejbur boldi. Otrardiki mani chérkawlirining ornigha arqa – arqidin meschitler berpa qilindi. Burutliri xet tartip qiran bir yigitke aylinip qalghan ebunesir farabimu pütün a’ilisi bilen samaniylarning qoligha chüshüp qaldi. 100 Yil dawam qilghan düshmenlik we yollarning étilip qélishi farabliqlar we köpligen toqquz uyghur ahalisini özlirining siyasiy we medeniyet merkizi bolghan qeshqerdiki xaqaniye ahalisidin ayriwetkenidi.Ebunesir baliliq we ösmürlük waq tida qedimki qarluq – uyghur yéziqi we muzikisini öginishke pütün ishtiyaqi bilen bérildi. Eyni yillarda uyghur tili toqquz oghuz tili süpitide pütün türkiy til – edebiyat we ma’aripining ul téshi bolup qalghanidi. U memuriy – siyasiy hayattimu, ilmiy pa’aliyettimu asasiy til idi. Farabi samaniylar sulalisi medeniyitining tesiride mawara’unnehr we xarezimdiki türkiy xelqlerning en’eniwi medeniyitini öginish bilen bille tajik – pars tilini tézla öginiwaldi.

Farabi öz dewridiki edebiyat we matématika penlirini zor qiziqish bilen ögendi. U ottura esir xristi’an dunyasida «üch bilim» dep atalghan grammatika(nehwi), istilistika(ilmiy pasahet), exlaq dersliklirini we töt «bilim» dep atalghan hésab, muzika, gé’ométiriye(hendise), astronomiye(ilmiy nujum) penlirini puxta igilidi. U balaghet yéshigha yéter – yetmey turupla «hirat – merwi ilmi guruhi» dep atalghan tebi’et ilmi guruhining hemme nersini tejribidin ötküzüsh we eqidini emes, eqilni mizan qilish toghrisidiki chonglargha xas soghuqqanliqni telep qilidighan ilghar pelsepiwi qarashlirining qizghin qollighuchisi bolup qalghanidi. Merwi ilmi guruhi bolsa missupotamiyidiki herran, besre tebi’et ilmi guruhining, hindistan we uyghur ilim medeniyet közqarashlirining, jümlidin ottura asiya tebi’et közqarashlirining tesiride shekillen’gen ilmiy izdinish guruhi bolup, grék baktériye medeniyitining en’enisige warisliq qilatti.

Farabi Türkistanda 30 yashlargha kirgüche yashidi. Bu chaghda u özining rohiy jehettin téximu mol bilimge teshna bolup échirqap turghan börige oxshap qalghanliqini hés qildi. Yéngiyache islam dinigha kirip kelgenliki tüpeyli en’eniwi milliy medeniyet bilen yéngi diniy étiqad otturisida peyda bolghan ghayet kélengsiz bir hangning girwikide téngirqap, deldügünüp turghan ottura asiya türkiy xelqlirining béshigha basturup kéliwatqan yoshurun apet birinchi bolup farabini süt uyqudin chöchötüp oyghatti. Ottura asiya tewelikide igiligen bilim we izdinishliri bilen téxi bu qiyin mesilige jawab bergili bolmaytti. Medeniyet jehette bir qétimliq topan balasigha düch kéliwatqan xelqige bu topandin saq – salamet qutulup chiqalaydighan «nohning kémisi»ni yasap bérishni özining bash tartip bolmas burchi dep tonughan farabi bu qiyin tépishmaqning jawabini yéshish üchün öz wetinidin ayrilip, islam dini tarqalghan we tereqqiy qilghan ereb, pars ellirige barmisa bolmaydighanliqini chongqur hés qildi. Mutleq köp sandiki musulmanlarning eksiche tuyghu we héssiyatni emes, belki eqil we tejribini hemmidin üstün orun’gha qoyup adetlen’gen bu ghelite musulman ereb we pars ellirini özliri tarqatqan islam idé’ologiyisini tejribidin ötküzidighan eng yaxshi tejribixana dep qaridi. Chünki islam medeniyiti we islam idé’ologiyisini chüshenmey turup islam étiqadi bilen en’eniwi türk medeniyiti otturisida birdinla peyda bolghan qorqunchluq hanggha mezmut köwrük sélip yol achqili bolmaytti. Islam medeniyiti we idé’ologiyisini chüshinish üchün elwette ereb, pars ellirige bérip medeniyet jehettiki keng kölemlik qédirip tekshürüshni zadila bashtin kechürmey bolmaytti. Bu eyni yillardiki ghayet müshkül bir mesile idi.

Ebunesir farabi öz yurtidin ayrilish aldida yashan’ghan ata – anisi uninggha atap bir top jama’etni qorusigha yighip dashqazan ésip zaraxetme qilip berdi. Muhemmet tarxan herbiy emeldarlargha xas soghuqqanliq bilen ichide oylighanlirini anche bilindürmey uzatqan bolsimu, emma yulduz’ayim ebunesirning boynigha ésilip yighlap haza achmay turalmidi. Bir top jama’etmu yulduz’ayimgha jor bolup bélini potida baghlap, qoligha hasa élip, hasa bilen yerni urup qoshaq toqup haza échiship berdi. Farabi bu qiziqarliq hazini körüp uyghur qarluqlirining ziyade héssiyatchan tebi’itini axirqi qétim tejribe qilip körüwatqandek boldi – de, özining ana wetinidin ayrilish aldida turghanliqini oylap köngli buzulup bi’aram bolushning ornigha eksiche soghuqqanliq bilen külümsirep qoydi. Uning külümsirep turghan soghuqqan chirayigha qarap ana derhal yighidin toxtap hangwéqip qaldi. Muhemmet tarxan bolsa öz oghlining néme üchün külümsirewatqanliqini chüshenmey ejeblinip qaldi. Farabining mengzidiki ashu bir qétimliq soghuqqan külümsiresh yashan’ghan ata – ana üchün ömrining axirighiche yeshkili bolmaydighan tépishmaq bolup qaldi.

3

Farabi shu yürüp ketkenche semerqent we buxaralardin ötüp, ispihan, hemedan sheherliride bir mezgil turup qaldi. U pars zéminida turghan qisqighina birnechche yilliq hayatida islam medeniyitining jénigha jan qoshqan pars medeniyitini zor tirishchanliq bilen qédirip tekshürgendin kéyin toptoghra pütkül islam medeniytining apiridegahliridin biri bolghan baghdatqa qarap yol aldi

Farabi baghdatqa kélip uzaq ötmeyla xelipe muqtedir islam xelipilikining textige olturdi. Bu chaghdiki baghdat gerche özining xelipe me’mun dewridiki güllen’gen hösnini yoqatqan bolsimu, yenila ereb yéziqi we islamiyet medeniyitining merkiziy ochiqi, dunyaning hemme terepliri bilen iqtisadiy we medeniyet alaqiliri üzülmey dawam qilip turghan xelq’ara sheher idi. Baghdatqa yenila herqaysi eller, rayonlardin kelgen her xil diniy étiqad we pelsepiwi közqarashtiki her millet medeniyet erbabliri, alimlar we edibler toplashqanidi. Ular gahida ochuq ilmiy muhakime yaki bes – munazire sheklide, gahida yoshurun halda özlirining tebi’et yaki ijtima’iy hayat toghrisidiki közqarashlirini ipadileytti.

Farabi baghdatqa barghanda ereb tilini bilmeytti. U bu tilni ebubekri ibni sirajiddindin tézla öginiwaldi. U yene baghdatta yashaydighan meshhur xristi’an alimi ebubesher mette ibni yunustin grék tili, logika we tébabetchilik penlirini zoq bilen ögendi. Baghdatqa kélip uzaq ötmeyla u ereb yéziqida murekkep pelsepiwi eserlerni we güzel shé’irlarni yézishqa bashlidi. Ereb pelsepisining bir yürüsh atalghulirigha mexsus lughet tüzüp chiqip, ereb tili xezinisini béyitti. Farabi til we logika jehette öz ustazidin téz éship ketti. Farabining til we logika jehettiki ustazi bolghan ebubesher mette ibni yunus ulugh yunan peylasopi aristotil telimatlirining hamiysi bolup, u aristotil eserlirining ereb tilidiki deslepki terjimisi we sherhisini ishligenidi.

Farabi baghdatta igiligen bilimliri bilen yene qana’et hasil qilalmidi. Shunga u dawamliq öginish niyitide herran shehirige keldi. Herran eyni yillarda missupotamiyidiki muhim bir medeniyet ochiqi idi. U yer matématika we astronomiye qatarliq tebi’iy penlerning tereqqiyatida baghdat shehiridin jiq ilgirilep ketkenidi. Farabi herranda xristi’an dinidiki ataqliq peylasop, doxtur we alim besher mette ibni yunusning ustazi yohenna binni heylandin pelsepe ögendi. U farabigha asasen logika we aristotil pelsepisidin, yene matématika, nezeriyiwi tébabetchilik we pifagor muzika telimatidin telim berdi. Farabi baghdattiki waqtida etrapigha döwe – döwe kitablarni yighiwélip jan – jehli bilen bérilip ögen’genidi. Ashu kitab döwiliri ichide uninggha aristotilning kitablirimu uchrighanidi. Bu hadise farabining aristotilchiliq éqimining ottura esirdiki yéngi bir pelle yaratqan namayendisi bolup qélishigha deslepki seweb bolup qalghanidi.

Farabining ilim yolidiki izlinishlirining chongqurlishishi uningda tebi’iiy halda aristotilgha bolghan qiziqishni peyda qilip qoyghanidi. Özide turghuzulghan tebi’etshunasliq közqarishi we insanperwerlik közqarashlirining türtkisi, shundaqla tuyuqsiz uchrighan aristotil eserliri qelbide qozghighan yéngi intilishler farabini tebi’iiy yosunda u özi merwidiki chéghidila dangqini anglighan ulugh alim – yohenna binni heylan huzurigha bashlap keldi.

Farabi herranda aliksandiriye ilmi guruhidiki xristi’an terjimanlar terjime qilghan aristotil eserliri bilen aristotilning grék yéziqidiki esli eserlirini pütün wujudi bilen bérilip ögendi. U aristotilning «roh toghrisida» dégen kitabini 100 qétim, «mitafizika» dégen esirini 40 qétim, «ritorika» dégen esirini 20 qétim oqup, bu eserlerning tégi – tektige yoshurun’ghan chongqur mahiyetni chüshen’gendin kiyin andin toxtidi. Farabi her bir eserni qayta oqughanda özige téximu yuqiriraq telep qoyatti. Uning mahiyiti, muweppeqiyiti we nuqsanlirini toluq igileshke tirishatti.

4

Farabi baghdatqa ikkinchi qétim miladi 921 – yilliri kelgenidi. U shu qétim kelgenche baghdatta toptoghra yigirme yil turup qaldi. Bu jeryanda u asasen kitab körüp dawamliq ilim öginish, ilmiy tetqiqat bilen shughullinish, her xil ilmiy pa’aliyetlerge qatnishish, ders we léksiyiler oqush, shagirt terbiyilesh, kitab yézish bilen melike bolup ötti. Farabining asasliq eserlirining mutleq köp qismi baghdatta yézildi.

Farabi 941 – yili siyasiy parakendichiliktin bizar bolup baghdattin chiqip ketti. U helep(sham) shehirige bérip, u yerdimu uzun turmayla udul öz yurti ottura asiyagha qarap at saldi. U ana yurtini qewet séghin’ghanidi. Mute’essip rohaniylarning küchi künsanap shiddet bilen ulghiyip, mez’hep majiraliri we siyasiy parakendichilik patqiqigha bashchilap pétip qalghan ereb ellirini uning körer közi yoq bolup ketkenidi. U mushu qaytip kelgenche öz yurtida ta ömrining axirighiche turup qalmaqchi we islam étiqadi bilen en’eniwi milliy medeniyet otturisida peyda bolghan hanggha köwrük sélishtin ibaret ömürlük ishini emelge ashurmaqchi idi. Farabi bashtin – axir öz yurtigha qaytip kétish meqsitide bolghachqa, ta ottura yashtin halqip, qériliq mezgilige qedem qoyghuche ereb elliride öylük – ochaqliqmu bolmay, öz yurtigha qaytip kelgendin kéyin andin öylinishke ishtey saqlap kéliwatqanidi. U gerche ereb elliride yashawatqan bolsimu, öz yurtigha bolghan choghdek méhri – muhebbetning türtkiside türkche kiyinip, bélige qarluqlarche pota baghlap yürüshni qet’iy tashlimidi. Öz ana tili, uyghur muzikisi we örp – aditini qet’iy untumidi.

U ana yurti farab shehirige yétip kelgüche ottura asiya elliride yol boyi léksiye sözlep mangdi. U deslipide mensur ibni noh hökümranliqidiki samaniylar dölitige kélip bir toxtidi. U bu yerde padishahning teklipi bilen «ikkinchi telimat» dégen kitabini yézip, mensur ibni nohqa teqdim qildi. Padishah uning kitabini oqup chiqip, uning danishmenlikige chongqur qayilliq bildürdi we uninggha «aristotildin kéyinki ikkinchi ustaz» dégen shöhretlik namni ata qildi. Farabi yazghan bu kitab ispihan shehiridiki «siwanul hékme» kutupxanisigha qoyuldi.

Farabi öz yurti farab shehirige yétip kelgende uning ata – anisi alliburun alemdin ötkenidi. Gerche farabining dangqi bu yerge alliburun yétip kélip öz igisini saqlap turghan bolsimu, lékin u özi tonushluq bermigüche öz yurtida uni tonuydighan adem chiqmidi. Kichik chaghlirida özi bilen bille oynap chong bolghan birnechche buradirini izlep körüwidi, ularning beziliri ereb istélachilirigha qarshi urushta ölüp ketken yaki urush parakendichiliki ichide qalghan farab shehiridin a’ilisi bilen bille bashqa bir yurtlargha köchüp ketken bolup chiqti. Farab shehiri özining ilgiriki jenggiwar qiyapitini pütünley yoqatqanidi, bazarlardimu göristan jimliqi höküm süretti. Awat restiler chölderep, özining ilgiriki qaynaq halitini pütünley yoqatqanidi, sépillarning uyer – buyerliri chüshüp ala – pasaq bolup qalghan bolup, sépil derwaziliri konirap, ülgüchekliridin chiqip kétey dep qalghanidi. Bu échinishliq menzirilerni körüp farabining közliride ixtiyarsiz yigha qaynidi.

Farabi ottura asiyadiki ijtima’iy parakendichilik tüpeyli öz yurtida uzaq turalmidi. Bu chaghlar qaraxaniylar bilen samaniylar öz’ara zitlishiwatqan, buxarada yan’ghin kötürülgen chaghlar idi.

Farabi öz wetinidin ayrilish aldida özining qelb chongqurluqidiki qayghuluq héssiyatini ipadilep mundaq nezme toqudi:

Cheksimu zexmet – malamet siz tereptin tende jan,

Sine – qelbim siz terepke telpünüp sheyda haman;

Olturalmasmen izimda qozghitip turghach méni,

Zoq, ümid – ikki seweb del siz terepke da’iman.

Qozghilip chiqsam seperge sizdin özge yoq weten,

Ya izimgha qoyghili yoq bir bedel men oxshighan!

Sizdin ewzelrek diyar – el ger te’erriz qilsimu,

Ilkige qelbimni almaq ishqa ashmas héchqachan.

Éghir azabqa patqan halda farab shehiridin yolgha chiqqan ebunesir farabi öz yurtidin qaytip kélip siyasiy parakendichilik ichide qalghan baghdatqa qayta bérishni xalimay, toptoghra demeshiqqe yétip keldi.

5

Farabi demeshq sirtidiki baghlarning biride qarawulluq qilip nahayiti sadda turmush köchürüshke bashlidi. U bu ay – bu künlerde namratliship ketkechke qarawulluq chirighi astidiki yoruqluqtin paydilinip kéchilep yéziqchiliq qilip, özining baghdatta bashlighan ilmiy emgiini qet’iy dawamlashturdi.

Shimaliy süriye hökümrani seypul dewle 934 – yili demeshq shehirini paytext qilip, öz aldigha seltenet tikligendin kéyin seypul dewlening meripetperwerlikte dangqini anglighan farabi anchikim bir qiziqsinish tüpeyli uning huzurigha bérip kelmekchi bolidu. Bir küni farabi eski – tüski türkche kiyimlerni kiygen, üstiwashliri topa – changgha kömülgen halda seypul dewlening yasidaq ordisigha kirip keldi.

Bu chaghda yash padishahning huzurigha toplan’ghan bir top alim – ölima we mötiwer zatlar herxil ilmiy mesililer üstide qizghin söhbetlishiwatatti. Ghérib – ghurwane chiray farabi ordigha kirip kélishi bilenla söhbet qaynawatqan qazan’gha su quyghandek birdinla jimip qaldi. Hemmeylen béshini burap, ordigha bimehel peyda bolup shahane ilmiy söhbetning peyzini uchuruwetken bu «méhman»gha soghuq nur tökülüp turghan közlirini mixtek qadidi. Ularning arisidin héchkimmu farabini tonumidi, shundaqla farabimu ular arisidiki héchkimni tonumidi. Özini daldigha élip xilwet bir baghda qarawulluq qilip, derwishtek xupiyane hayat kechürüwatqan bu «méhman»ning islam ellirige dangqi pur ketken ulugh alim ebunesir farabi ikenlikini kimmu xiyaligha keltürsun?!

Sorun ehlige oxshashla keypi uchqan padishah aldida uninggha zörüriyet yüzisidinla qiya égilip qolini köksige qoyup türkche salam bérip, qilche qorunush hés qilmastin tikilip turghan bu natonush kishini türk elliridin kelgen adettiki bir méhman qatarida biliner – bilinmes bash ling***ip kütüwaldi we soghuqqanliq bilen olturushqa teklip qildi.

– Xalighan jaydimu yaki belgilen’gen jaydimu?– Dep so’al qoydi farabi padishahqa.

Sorundiki hemmeylen téximu heyran bolushti.

– Xalighan jayda,– dep jawab berdi padishah qisqighina jimliqtin kéyin méhmanning rayigha béqishni ewzel körüp.

Farabi kishiler topi arisidin «güs – güs» dessep ötüp toptoghra seypul dewle yénidiki bosh orun’gha kélip olturdi. Bu dörem sorun ehli chöchüp dang qétip qélishti.

Seypul dewlemu bu tep tartishni bilmeydighan qap yürek méhman’gha demalliq qandaq mu’amile qilishni bilelmey temtirep qaldi.

Seypul dewle shu zamanda demeshq ordisida moda bolup qalghan yerlik til bilen pichirlidi:

– Bu yalangtösh sheyx edepsizlik qildi. Men uninggha birqanche so’al qoyup körey. Jawab bérelmise heydep chiqirayli.

– Emir, özingizni tutuwéling. Herqandaq ishqa peqet uning netijisige qarap andin baha bérish kérek,– dédi farabi seypul dewlege shu xil til bilen xitab qilip.

Farabining sözining orunluq ikenlikini ten élishqa mejbur bolghan seypul dewle teleppuzini bir’az yum***ip, farabidin yandurup soridi:

– Siz türk turup bizning tilimizdimu rawan sözleydikensiz. Qarighanda bashqa tillarnimu bilidighan oxshimamsiz?

– Bilimen,– dep jawab berdi farabi qisqila qilip.

Seypul dewle farabining uchisigha kiygen kiyimlirige wekillik qilidighan qara türk ademlerdin emeslikini pemlep ülgürdi we uninggha bashqiche qiziqip qaldi.

Söhbet yene yéngiwashtin eslige keldi. Her xil ilmiy témidiki mesililer otturigha qoyuldi. Köprek seypul dewle teripidin otturigha qoyulghan mesililerge sorundiki alimlar tüzükrek jawab bérelmey kékechlep qélishti. Peqet eski chapanliq farabila bu mesililerge roshen izahat bérip, del jayida jawab bérelidi.

– Insanning qedir – qimmiti eqil we exlaqqa baghliq. Lékin bularning hemmisi insanning bext – sa’aditini eng aliy nishan qilishi lazim,– dédi farabi so’allargha birer qur jawab bérip bolghandin kiyin, özining exlaq we jem’iyet heqqidiki qarashlirini bayan qilip,– yaxshi exlaq bilen eqliy iqtidar insanning qedir – qimmiti bolup hésabliniduki, her bir nersining peziliti uning özidiki ewzellik we érishilgen kamalette, shuningdek uning pa’aliyitide gewdilinidu. Bilim, pelsepe we exlaq bext we güzellikning sherti hésablinidu. Exlaqiy süpetlerge küchlük tesir körsitidighan nerse shexsning bilimi we eqliy bilish derijisidur. Dölet igiliridin taki a’ile bashliqlirighiche telim – terbiye tori hasil qilishi zörür. Telim – terbiye ishida hem mulayim, hem qattiq usul qollinish, chüshinip bilishni yadlap bilishning ornigha dessitish lazim. Insan tebi’etning bir qismi. Jem’iyet mesililiri tebi’et qanuniyetlirige oxshash, uni tebi’et qanuniyetliri bilen hemjehette bolghan qanuniyetler asasida, emeliy pelsepe, exlaq we ilim – pen asasida hel qilish lazim. Jem’iyet kishilerning ortaq yashash zörüriyiti we xahishi boyiche meydan’gha kelgen hemkarliq uyushmisi. Sheher(yaki dölet)ler jahaletlik sheher we peziletlik sheher dep ikkige bölünidu. Yémek – ichmek mesilisini hel qilalmighan sheherler, pul tépish xahishigha gherq bolghan saxtipez sheherler, keyp – sapagha bérilgen, chüshkünleshken sheherler, peziletliridin aynip ketken sheherlerning hemmisi jahaletlik sheherge kiridu. Jahaletlik sheherlerning xelqi heqiqiy bextni bilmeydu, bashliqliri heqiqiy bext üchün xizmet qilmaydu, ularning hayat meqsetliri jismaniy qawulluq, shöhret, keyp – sapa, öz ishtiyaqliridin xalighanche yüz örüsh bolup, buni bext dep bilidu. Öz’ara yardemliship bextke érishishni meqset qilip birleshken kishilerning sheherliri peziletlik sheher hésablinidu. Öz’ara yardemliship bextke érishishni meqset qilghan kishilerning jem’iyetliri peziletlik jem’iyet hésablinidu. Öz’ara yardemliship bextke érishishni meqset qilghan barliq sheher xelqliri peziletlik xelq hésablinidu. Eger barliq xelqler bextke érishish meqsitide öz’ara yardemlishishni yolgha qoysa pütün zéminda ortaq pezilet tiklinidu.

Seypul dewle farabining eqilni lal qilidighan danishmenlikige we qeyerdin sorisa shu yerdin temtirimey jawab béreleydighan hazirjawabliqigha adettin tashqiri qayil bolup, qattiq hayajan’gha chömülgenidi. Shunga u özining farabigha bolghan hörmet we teshekkürini iz’har qilish üchün ordigha yighilghan pütkül jama’etke shahane ziyapet berdi.

Ziyapette farabi seypul dewleni téximu heyran qaldurup, bashtin – axir bir témim ichimlikmu ichmey, shundaqla bir loqma ta’ammu yémey olturdi. Farabining könglini échish üchün qilghili qiliq tapalmay qalghan seypul dewle axirida: «emise muzika anglashni xalamsiz?» Dep soriwidi, farabi derhal bash ling***ip maqulluq bildürdi.

Alimning könglidikini tépiwalghinigha xush bolghan seypul dewle hesh – pesh dégüche öz sariyidiki ataqliq sazendilerni chaqirip kélip neghme qildurushqa bashlidi. Bashqilar sazendilerning chalghan sazliridin mest bolup közliri xumarliship, jayida olturalmay qaldi. Lékin farabi ularning orundash maharitide saqliniwatqan eng nazuk nuqsanlarni bayqap, achchiqigha paylimay ornidin des turup ularni saz chélishni derhal toxtitishqa buyrudi. Seypul dewle bashliq hemmeylen heyran bolup turup qélishti. Sazendiler saz chélishtin chippide toxtighandin kéyin, farabi ulargha sewrchanliq bilen eyb – nuqsanlirini bir – birlep chüshendürüp, muzika heqqide birhaza telim berdi:

– Muzika alemshumul hemjehetlikning muhim bir terkibiy qismidur,– dédi u özining muzika heqqidiki qarashlirini bayan qilip,–men shundaq hésablaymenki, esli zat heriketke ige bolghinigha oxshashla, awazghimu igidur. Anglash sezgüsi barliq insaniy sezgülerge oxshash tebi’iy we gheyriy tebi’iy bolidu. Tebi’iy awaz eng axiri kishige huzur béghishlisa, gheyriy tebi’iy awaz kishige gheshlik we bi’aramliq tuyghusi élip kélidu. Muzikiliq awaz bilish jeryanliridin tashqiri bolghan adettiki awaz bolmastin, belki u muzikiliq telep we ölchem boyiche tapqa kirgüzülüp retlen’gen awazdur. Muzikining meydan’gha kélishi insanning bilish we perq étish, huzurlinish we bizar bolush iqtidari bilen munasiwetlik. Insan özining tughma iqtidari tüpeyli muzikiliq istédatqa ige bolup, muzikiliq istédat tüpeyli muzikiliq awazni perq ételeydu we uningdin tesirlineleydu. Uninggha meniwi mezmun we héssiyat béghishliyalaydu. U muzikiliq tuyghu tüpeylidin shé’iriy héssiyat we ijadiyet bilen shughullinalaydu. Muzika tughma istédat we tughma iqtidar shara’itidin paydilinip bir ilimge aylan’ghan bolup, muzika awazi mu’eyyen qizghinliq, mu’eyyen héssiyatning netijisi bolidu. Muzika emeliy we nezeriyiwi muzikidin ibaret ikki qisimgha bölünidu. Ular bir – birini toluqlap, öz’ara birliship muzika ilmini teshkil qilidu. Ahang ijadchisi choqum chalghu muzikisini pishshiq igiligen bolushi lazim. Nezeriyiwi muzika ritim, mélodiye we ipadileshtin ibaret üch asasqa bölünidu. Ritim shunga hasil bolghanki, u awazlarni eqliy uqumgha layiq roshen nisbetleshtürüshke élip kélidu. Mélodiye shunga hasil bolghanki, u yuqiri – töwen awazlarni roshen nisbetleshtürüshke élip kélidu. Bu ikkisi anglash sezgüsige yölen’gen bolidu. Ipadilesh bolsa anglash we körüshtin ibaret ikki muhim sezgüge yölen’gen bolidu. Bezi muzika küyliri xushalliq peyda qilidu, bezi muzika küyliri muhebbet we qizghinliq iz’har qilidu. Yene bezi muzika küyliri kishilerning tesewwurini oyghitidu. Bu sen’et salametlikke shu menide menpe’etlikki, bedendiki aghriq bezide rohni ajizlashturidu. U chaghda beden bi’aramliq hés qilidu, rohmu bi’aramliq hés qilidu. Chünki uning quwwiti esli zatqa masliship ajizlashqan bolidu. Bedenni dawalashni ishqa ashurush üchün rohni dawalashqa toghra kélidu. Muzikiliq awaz tüpeylidin uningda pa’aliyet hasil bolidu.

– Qarighanda, siz saz we muzikilarni yaxshi bilidighan oxshimamsiz?– Dep soridi seypul dewle farabidin.

Farabi qilche ikkilenmeyla: «he’e» dep jawab berdi. Arqidinla belwéghigha oralghan qutichidin bir tal tarni élip sazendiler qosh qollap sun’ghan udni qoligha élip, tarini almashturup rawrus tengshep pütün wujudi bilen bérilip chélishqa bashlidi. U deslipide baya sazendiler chalghan ereb küylirige qaytilap chaldi. Bu adette köngül échish éhtiyaji üchün ordilarda chélinidighan shox neghmiler idi. Sorundikiler farabining neghmisini anglap rohlinip jayida olturalmay qélishti. Farabi arqidinla özi ijadiy retlep ishligen muqamlarni arqa – arqidin ulap birhaza chéliwidi, olturghanlar deslipide ichide, kéyin ün sélip yighlap kétishti. Néme üchündur uning chalghan neghmisi baya bir top sazendiler öz’ara tengkesh qilip chalghan neghmilerdin nechche hesse artuq tesir qilish küchige ige idi. Farabining ich – ichidin mung qaynaytti. U ömride tartqan pütkül riyazetlirini we ayrilghili nechche on yillar bolup ketken wetinige bolghan séghinish héssiyatini barmaqlirining uchigha yighip turup pütün wujudi bilen bérilip chaldi. Qarighanlargha uning bedini érip, muzikigha aylinip kétiwatqandek bilinmekte idi. Hemmeylen tégi yoq mung deryasigha gherq bolup kétiwatatti. Ularning bedinimu momyadek yumshap érip kétiwatqandek idi…

Alahezel yérim kéche bolghanidi. Farabi özining qanche sa’etlep neghme qilghanliqini özimu bilmeytti. Bir chaghda u saz chélishtin toxtighanda, hemmeylenning öz orunlirida qimirlimay olturushqan péti biraw epsun oqup qaturup qoyghandekla teptekshi uyqugha ketkenlikini kördi. Farabi bir parche baghaqchige xet yézip uxlap ketken seypul dewlening texti payesige qisturup qoyup, putining uchida dessigen péti tikendek yalghuz chiqip ketti.

Seypul dewle tang süzülgende andin oyghandi. U oyghinip texti payesige qisturulghan baghaqchini körgendin kéyinla andin héliqi eski kiyim kiygen sheyxning dangqi alemge pur ketken ulugh alim farabi ikenlikini bildi. Chünki «méning hetta kichik bala chéghimdimu uyqu bilen xoshum yoq idi»…

«Iltipatlirigha teshekkur» dep xet yézilghan baghaqchining keynige «ebunesir farabi» dep chirayliq imza qoyulghanidi. Seypul dewle ochuq chiray, sözmen, melumatliq, tedbirlik, ilim we sen’etni söyidighan, herbiy we siyasiy mahariti üstün adem idi. Seypul dewle sariyigha toplan’ghan sha’ir – edibler, alim – ölimalar ilgiri ötken herqandaq bir xelipiliktin jiq idi. Seypul dewle sariyida mahir yazghuchi sahip ibni ebbed wezirlik qilatti. Etisi farabini ordigha teklip qilip ekélish teklipini birinchi bolup ene shu wezir berdi. Bu teklip seypul dewlening oylighini bilen bir yerdin chiqti. Seypul dewle bir top chaparmenlerni farabini qeyerdin bolsun derhal tépip kélish üchün yolgha saldi.

Chaparmenler farabini etigendin ta namaz esirgiche izlep sheher sirtidiki baghda qarawulluq qiliwatqan yéridin aran tépiwaldi. Farabi orda hayatigha könelmeydighanliqini éytip xelipining teklipini chirayliqche ret qildi.

Etisi namaz bamdattin kéyinla seypul dewle farabi qarawulluq qiliwatqan baghqa atayiten özi kélip uni ordigha teklip qildi.

U birhaza oylan’ghandin kéyin axir ordigha bérishqa maqul boldi. Baghning igisi köz aldida yüz bériwatqan ishlargha ishenmey közlirini uwulighan péti farabini tezim qilip uzitip qaldi.

Farabi seypul dewlening ordisigha kelgendin kéyin, seypul dewle hepte on kün’giche alimning sheripige kün atlimay ziyapet bérip turdi we jama’et aldida uni «dölet ustazi» dep jakarlidi. Farabi shuningdin kéyin dölet ustazi süpitide xelipilikning ilmiy, medeniy pa’aliyetlirige bash bolush bilen birge, bu yerde künlirini her yer – her yerdin kelgen alim – ölima we sha’ir – edibler bilem qizghin hemsöhbette ötküzdi. Seypul dewle waqit tapsila uningdin döletshunasliq we hoquqshunasliq ilimliri boyiche sawaq élip turdi.

– Insaniyet tebi’et tereqqiyatining bir qismi we rawaji. Ijtima’iy hayat hemjehetliki pütkül alemshumul hemjehetlikning bir qismi we rawaji. Insaniyet jem’iyiti alemning takamullishish shekilliridiki asasliq bir halqa,– deytti farabi özining jem’iyet heqqidiki qarashlirini seypul dewlege bayan qilip,– peqet alem tüzülmisi we tereqqiyatining qanuniyitige asaslan’ghandila insaniyet jem’iyitidiki tereqqiyatni, peziletni we adaletni ilgiri sürgili bolidu. Birdeklik tüzülmiside kichik ka’inatqa insan wekillik qilghinidek, chong ka’inatqa alem wekillik qilidu. Insaniyetning bext – sa’aditi pütün pa’al eqil, ilim – penning eng aliy meqsiti hésablinidu. Eqil barliq yaxshiliqning asasidur. Eger kishiler nezeriyiwi bilimler bilen cheklinip, omum qobul qilghan güzellik chüshenchilirini öz pa’aliyitige tetbiq qilmisa, bundaq adet omum qobul qilghan güzellik chüshenchisi boyiche pa’aliyet élip bérishqa tosqunluq qilidu. Awam xelq pelsepisi ikki türge bölünidu: buning biri, exlaq sen’iti bolup, bu tüpeyli yaxshi pa’aliyet we exlaq toghrisidiki bilim hasil qilinidu. Yaxshi pa’aliyet we iqtidar(qa’ide – nizamlar) shular sewebidin kélip chiqidu. Uning sharapitidin güzellik bizning süpetlirimiz bolup qalidu; Yene biri, qa’idilerge da’ir bilim bolup, uning sharapitidin sheher ahalisi güzellikke muyesser bolidu we bu güzellikni saqlashqa iqtidarliq bolidu. Insaniyet jem’iyetlirining peziletlik yaki jahaletlik süpetlirimu bu jem’iyetlerning alemshumul hemjehetlik toghrisidiki pa’al eqilni nezeriye jehette bilip yetken – yetmigenliki we emeliy jehette izchillashturghan – izchillashturmighanliqigha baghliq. Öz tebi’iti boyiche herqandaq kishi shundaq tüzülgenki, u yashash we yüksek kamaletke érishish üchün nurghun nersilerge éhtiyajliq bolsimu, éhtiyajliq bu nersilerni yalghuz özila hel qilip kételmeydu. U bulargha érishish üchün herqandaq nersini teq qilalaydighan ademler birleshmisige uyushushqa mohtajdur. Shu seweblik, peqetla bir – birige hemkarlashquchi nurghun kishilerning birleshmisi arqiliqla her bir kishi bashqilarning yashishi üchün zörür bolghan nersini yaritishqa mu’eyyen derijide hesse qoshidu. Shundaq qilip öz tebi’iti boyiche insaniyet közligen kamaletke érisheleydighan bolidu. Her bir kishi özining ijtima’iy tebi’iti boyiche jem’iyetning bir ezasi süpitide barawerdur. Uning jem’iyet bolup uyushush zörüriyetliri, maddiy – meniwi éhtiyajliri, öz’ara yardimi we pütkül jem’iyetning hemjehetlikidiki orni we hessisi barawer bolidu. Hakimliq we mehkumluq munasiwiti insanning ijtima’iy mahiyiti, jem’iyetning tebi’iy prinsiplirigha, jümlidin eqil we insanperwerlik rohigha zit hadise. Saghlam, peziletlik dölet qulluqtin xaliy, emma bash organ we dölet xadimlirigha ige bolghan bolushi, dölet xadimliri xelqni bextke érishtürüsh iqtidarigha we sen’itige ige bolushi, qisqisi, insanning ijtima’iy we tebi’iy mahiyitige uyghun bolushi lazim. Barliq sheherler bext – sa’adetke érishish üchün xizmet qilishi mumkin. Pezilet eqilning netijisi bolup, nadanliqtin pezilet kütkili bolmaydu. Démek, eqilliq adem peziletlik ademdur. Peziletning eqil – parasetni shert qilishining sewebi shuki, eqil – paraset bilish, perq étish, tallash we ret qilish iqtidarigha ige. Xahish ene shundaq iqtidar arqiliq angliqliqqa kötürülidu. Tallash peqet insan’ghila xastur. Chünki tallash eqliy bilishke tayinidighan muhakime hésablinidu. Yaxshiliq bilen yamanliq iradige asaslan’ghan. Wahalenki, yaxshi yaki yaman heriket peqet insan’ghila xastur. Ijtima’iy barawersizlik we uning ipadiliri alemshumul hemjehetlikke, tebi’et bilen jem’iyetning birdeklikige, insaniyetning tebi’itige zit bolghan illet we késelliktur. Peziletlik jem’iyet mukemmel we hemjehetlikke ige bolghan bir pütün gewde bolup, uning bashqurush sistémisi bolidu.

Seypul dewle farabining sözlirini anglap éghir xiyallargha patti. Uning farabigha bolghan ixlasi hessilep éship barmaqta idi.

Farabi ordigha kélip uzaq ötmey dangqi ereb dunyasigha pur ketken meshhur sha’ir ebuteyib el mutenebbi bilen qedinas dostlardin bolup qaldi.

Seypul dewle farabini ustaz tutqandin kéyin, uninggha orda xezinisining hemmisini échip körsitip xalighanche teminlinishni tewsiye qildi. Farabi bu teklipni qet’iy ret qildi. Seypul dewle uninggha yuqiri ma’ash belgilep bermekchi boluwidi, farabi yene unimidi.

– Ma’ash alsam alay, emma alidighan ma’ashning miqdarini özüm belgilep ete jawabini bérey,- dédi farabi seypul dewlening teklipige kütülmigen jawabni bérip. Farabi etisi etigendila udul demeshq shehirining merkizidiki ayagh tikküchilerning arisigha bérip, ularning ichidiki yashraq birsidin künige nechche derhem kirim qilidighanliqini soriwidi, héliqi mozduz künige ikki derhem kirim qilidighanliqini éytip berdi. Farabi bazardin qaytip kélipla seypul dewlege özining töt derhem ma’ash alidighanliqini éytti. Seypul dewle pewqul’adde töwen bu sanni anglap heyran boldi, emma ret qilishqa pétinalmidi. Chünki u alimning qilghan gépidin peqet yan’ghili unimaydighan jahil mijezini obdan bilip qalghanidi. Bu pul farabi üchün tolimu erzimes bolsimu, u piyade yol méngip we sadda yashap öz pa’aliyitini dawamlashturdi. Seypul dewlening weziri sahip ibni ebbed farabigha bezi teleplerni qoyush bilen bille, uning aldigha qimmetlik sowghilarni qoyghanidi, farabi uning telepliri we sowghilirini biraqla ret qildi.

Farabi seypul dewle huzurida bir yildek turup qaldi. Farabi bu dewrde gerche seypul dewlening hamiyliqigha ige bolghan bolsimu, emma u özini siyasiy ishlar we xususiy paraghettin yiraq tutup, waqitni qedirlep jiddiy ishlidi.

6

Farabi 849 – yili demeshqtin chiqip isma’ilizim pikir éqimi téz sür’ette kéngiyip kétiwatqan misirgha kélip toxtidi. Farabi misirda nurghun alimlar bilen tonushti, ilmiy léksiyiler oqudi we bir qatar ilmiy bes – munazirilerde üstünlük élip, zor hörmet we shöhretke muyesser boldi. Farabi misirdimu uzaq turmay yene demeshqqe qaytip keldi.

Farabi 80 yashqa kirip qalghinigha qarimay xélila tembel we saghlam idi. Qérip qalghan bolushigha qarimay seypul dewle sowgha qilghan perghane arghimiqigha bashqilarni yöligili salmay mineleytti. 80 Yashliq farabi yenila yash waqtidikige oxshashla wezmin, ötkür, tétik bolup, este qaldurush qabiliyitining pewqul’adde yuqiriliqi, tesewwurining tézliki, aldin bayqap bilish iqtidarining üstünlüki, muhakime we nutqining mentiqiliqliqi we obrazliqliqi bilen herqandaq kishini heyran qalduratti. U ömrining axirighiche özining ilghar közqarashliridin zadila yaltaymidi we heqiqet yolidiki japaliq kürishini birer minutmu toxtatmidi.

Farabi intayin kemter idi. Kishiler uningdin da’im: «siz ulugh alimmu yaki aristotilmu?» Dep sorighanda, farabi izchil halda: «eger men aristotil zamanida yashighan bolsam, uning eng aldinqi qatardiki shagirtliridin bolghan bolattim» dep jawab béretti.

Farabi taki ömrining axirighiche ögen’gen bilimlirige qana’etlenmidi, öginish we izlinishni zadila toxtatmidi. Farabi ilim bilenla bolup kétip, ömrining axirighiche öylenmey ötüp ketti.

Ebunesir farabi öz dewrining meshhur ustazi süpitide köpligen shagirtlarni terbiyilep qatargha qoshti. Uning yalghuz shamdila on ming oqughuchisi bar idi. Farabining shagirtliri ichidin islamiyet sherqige tonulghan meshhur alimlardin nurghunliri yétiship chiqti. Uning herrandiki oqughuchiliri arisida eng meshhuri ebu zekeriye yehya ibni edi idi. Yehya ibni edining shagirtliri ichidinmu birmunche meshhur alimlar yétiship chiqqanidi.

Farabi sheherlerni arilap, hetta yiraq – yiraq memliketlerge bérip seyyare nutuq sözleshni peqet qoldin bermigenidi. Yurt – yurt we sheher – sheherlerde ilmiy söhbet we ilmiy munazirilerge qatniship, öz telimatlirini dewr teqezzasigha muwapiqlashturup bayan qilip kelgenidi. Biraq uning barghanla jayda körgini hakimiyettin narazi bolghan xelqning qozghilangliri, hakimiyettiki chiriklik, ichki nizalar idi. Farabi ottura asiyadimu, baghdattimu, süriyedimu, misirdimu adaletsizlik we zulmetning hemme dehshetlik türlirini közdin kechürdi. Shunga u körgenliridin xulase chiqirip mundaq shé’ir yazghanidi:

Her chékin’gen demde tetür bu zaman – dewranigha,

Sen qilip söhbet yételmeysen köngül armanigha;

Barche el bashliqlirining bashliri qatqan tügel,

Hemme bashqa derd yétip aylandimu sewdayigha?

Farabi tinimsiz ilmiy emgiki bilen ottura esir pelsepisi we ilim – penning hemme saheside ghayet zor ilmiy miras qaldurup ötti. Farabi öz ömride 160 parchidin artuq kitab yazdi. U bezi eserliride aristotil we qedimki grék ilmiy miraslirini ijadiy sherhlep jari qildurghan bolsa, yene köpligen eserliride köp tereplimilik musteqil ilmiy we pelsepiwi qarashlirini chongqur mulahiziler bilen bayan qilip chiqti. Farabining aristotil, éwkilid, pitolimi qatarliq grék peylasop we alimlirining eserlirige qarita yazghan sherhliri ularning eserlirini qayta ishlesh, qayta izahlash, éniqsizliqlarni roshenleshtürüp, nuqsanlarni tüzitish arqiliq pütünley yéngi hayatiy küchke ige qildi. Farabi bu xil sherhi eserliride qedimki grék ilghar közqarashlirining nopuzini tiklep, uni yéngi pikir we pakitlar bilen rawajlandurdi. Farabining qarishiche, aristotil we qedimki grék ilmiy miraslirini bundaq ijadiy sherhlesh uni jama’etchilikke tonushturush ishining peqet bashlinishila idi. Farabining meqsiti aristotilning ilghar ilmiy, pelsepiwi közqarashlirini ottura esir islamiyet dunyasigha tetbiq qilish, sherq xelqlirining islamiyettin ilgiriki we kéyinki barliq munewwer ilmiy muweppeqiyetlirini pelsepiwi jehettin yekünlesh, öz zamanisida otturigha qoyulghan bir qatar tarixiy xaraktérlik ilmiy we pelsepiwi mesililerge imkanqeder toghra jawab bérip, insaniyetning algha ilgirilesh yolini yorutup bérish üchün ilmiy pa’aliyet élip bérishtin ibaret idi. Farabi bu tarixiy wezipini özining bir qatar musteqil idiyilerni algha sürgen eserliri bilen orunlap, öz pelsepiwi sistémisini yaratti. Farabining ilghar pelsepiwi sistémisi islamiyet sherqide tebi’etshunasliq we insanperwerlik pikir éqimining rawajlinishigha yéngi yol achti.

Ereb ilghar ijtima’iy pelsepiwi pikirliri we uning öz tereqqiyatidiki zor mesililerning hemmisi farabidin bashlan’ghanidi. U insaniyet medeniyet tarixini qaysi millet we qaysi memlikette apiride bolsun, uni insaniyetning bir pütün medeniyet tarixining ayrilmas bir qismi dep qaraytti.

Farabi öz dewrini, jümlidin öz bilimlirini tarix we bilish tereqqiyatining axirqi pellisi dep jakarlimay, tolimu iptida’iy bir baldaq, hetta alem sirlirini achalmighan bir baldaq dep hésablighanidi. U özining bir ruba’iyside tolimu chinliq we kemterlik bilen bu heqte mundaq dep yazghanidi:

Mewjutluq sirliri xam – pishmay qaldi,

Bu qimmet dur yipqa tizilmay qaldi;

Herkim öz eqliche bir söz dédiyu,

Emma esli sir héch échilmay qaldi.

Farabining qarishiche, téxi alemdiki mewjudiyetlerning sir we qanuniyetliri yéshilmigen, kishiler alem sirlirini bilish yolida köp izlen’gen bolsimu, bilish téxi axirqi pellige yetmigenidi.

Ulugh mutepekkur we medeniyet pehliwani ebunesir farabi miladi 950 – yili mahi rejep(dékabir éyi)ning bir küni demeshqtin belxke kétiwatqanda, demeshqqe yéqin bir jayda mute’essip rohaniylar we ularning hamiylirining zor mal – dunya wede qilip küshkürtüshi bilen özini paylap yürgen qoralliq banditlar teripidin waqitsiz öltürüwétildi.

Alimning jesitini birinchi bolup yene esqalandin demeshqqe qaytip kéliwatqan seypul dewle bayqidi we bu ulugh ustazning jesitige özini étip qan – yamghur yighlidi.

Shu küni seypul dewle resmiy matem libasi kiyip, alimning jesitini tégishlik debdebe bilen depne qildi. Farabining qebrisi demeshq sheher sépilining «bebes seghir» derwazisi yénidin orun aldi.

Sherq xelqlirining ulugh mutepekkuri, iniskilopidik alim ebunesir farabi insaniyetning pütkül bilish tarixida, pen – medeniyet we pelsepe tarixida öchmes töhpe yaritip alemdin ötti! sherqning eng aliy peylasopi we aristotilchisi ebunesir farabi ottura asiya we türkiy xelqler medeniyet tarixining dewr bölgüch wekili bolupla qalmay, belki bir pütün dunya tarixidiki meshhur namayendilerning biri bolup qaldi. «Sherq aristotili», «ikkinchi ustaz» dep shöhret qazan’ghan farabi sherq dunyasi pelsepe tetqiqatining heqiqiy asaschisi. U pelsepige ul saldi we pelsepidiki herqaysi ilimlerning asasini tiklidi. Uningdin kéyin otturigha chiqqan sherq peylasopliri idiyisi ichide uni chiqish nuqta qilmighan idiye yoq déyerlik. Siyasiy, ijtima’iy mesililerde uning shöhriti hergiz pelsepe sahesidiki ornidin töwen emes. Pelsepe soqrat, eplaton we aristotilning qolida dunyagha kélip, ta farabi dewrige kelgüche siyasiy, ijtima’iy mesililer pelsepe oylishidighan eng muhim mesililerning biri bolup kelgenidi. Farabi ghayet zor emgek singdürüp bu ishni peziletlik sheher heqqidiki qarashlirida dunya tarixida tunji bolup utuqluq tamamlighan birdinbir adem bolup qaldi. Farabining shanliq idiyisi ilghar idiyilerning ottura esirdiki yarqin nemunisi süpitide ibin sina, ömer heyyam qatarliq ulugh alimlarning warisliq qilishi arqiliq yawropa medeniyet oyghinishigha we yawropa pantizmigha küchlük tesir körsetti. Shunga farabini hazirqi zaman tetqiqatchiliri «idiye azadliq mutepekkuri», «ilim – pen qehrimani», «rohiy erkinlik, tereqqiyperwerlik we gumanizm üchün küreshküchi jengchi» dep aghzi – aghzigha tegmey teripleshmekte!

Tügidi…

Muhakemetul Lugheteyin

Bismillahir rehmanir rehim

Elhemdulillahi emtazel insane ele ma’iril mexluqati bisherefin nutqi wellisan we ez’here min uzubeti lisanihi we helaweti beyanihi sukkeresh shükri we shehidesh shuhudi wel’imtinan.
Ruba’i
Ey söz bile qilghan aferinish aghaz
Insanni arada eylegen mehremi raz
Chün kun feykun sefhesighe boldi tiraz
Qilghan ani nutq ile baridin mumtaz
Subhanallah ni qudreti kamiledurkim, insanni «xemmertutiynete ademin biyedi erbe’ine sebahan» kerimesi mezmuni birle «elemul esma’ kullehe» qabiliyyeti berdi we ani «elmutekellim» ismi mez’heri qildi ta ol bu mez’heriyyet sherefidin jemi’ mexluqatqa serefraz boldi we bu teshrif bile barsidin imtiyaz tapti.
Ruba’i
Ye’inki chu alemni yaratti me’bud
Alem élige qudret ile berdi wujud
Insan érdi meqsud ki boldi mewjud
Insandin hem hebibi érdi meqsud
Mutekellimki ereb fusehasi belaghet gulbangin sipihr gülshenidin ashurghanda…» dep hezreti mir elishir newa’iyning metnini menki munberge yetküzgüchi erkman buni zamanimiz tili birle qoydum!
Nahayiti shefqetlik we méhriban allahning ismi bilen bashlaymen!
Insanni barche mexluqattin til sherifi bilen üstün we sözlishish lezzeti bilen yüksek qilghan allata’alagha sansiz teshekkür we tügimes hemdusenalar bolsun!
Ruba’i
Ey söz bile qilghan aferinish aghaz,
Insanni arada eylegen mehremi raz.
Chün kun feyekun sefhesighe boldi tiraz,
Qilghan ani nutqile baridin mumtaz.①
Subhani allah, bu néme dégen ulugh qudret: u insan’gha «ademning léyini qiriq seher öz qolum bilen yughurdum» sözining mezmuni boyiche «hemme sözni öginiwélish» qabiliyetini berdi we uni «sözligüchi» namigha ige qildi. Insan bu utuq sharafetidin barche mexluqattin üstün turdi we shu munasiwet bilen hemmidin imtiyazliq boldi.
Ruba’i
Ye’inki chu alemni yaratti me’bud,
Alem élige qudret ile bérdi wujud.
Insan idi meqsud boldi mewjud,
Insandin hem hebibi érdi meqsud.②
Shundaq bir sözligüchi bolghanki, ereb xush tilliri③ yétiklik sadasini dunya gülshenidin ashurghanda, uning bulbulwar tili «men hemminglardin xush til» dégen küyni yangritip ularni tildin qaldurup, warang-churungini basti.
Ruba’i
Ol weqtki ni alem idi ni adem,
Qilmaydur idi bularni suni’ ilki reqem.
Chün ol özining xilqetidin urdi dem,
Mentuqi idi «küntu nebiyyen» fefhem④
Allah bu yaxshilarning yaxshisi, paklarning dostigha bext ata qilsun, uni aman-ésen qilsun, uninggha cheksiz salam we éhtiram.
Söz ehli ormisining bash tergüchisi, söz ünchiliri xezinisining ishenchlik qoghdighuchisi, nezm gülistanining xushnawa bulbuli yeni newa’iy texellusluq elishir (allah uning gunahlirini kechürsun yétishsizliklirini toluqlisun) mundaq deydu:
Söz ünchedur, aning déngizi köngüldur. Köngül pütün menalarni özide mujessem qilghuchidur. Gewher déngizdin ghewwas wasitisi bilen chiqip öz jilwisini namayish qilidu gewhershunaslar ichide öz qimmetini tapidu. Xuddi shuninggha oxshash, köngüldiki söz ünchilirimu nutuq sherifige shu ishning mahirliri wasitisi bilen ériship öz körkini tapidu we öz qimmeti hem mertiwisige qarap yéyilidu we shöhret qazinidu. Gewherning qimmet derijisi bek köptur, hetta bir tenggidin yüz tümen tenggigiche désimu bolidu.
Qit’e
Injuni alseler muferrih üchün,
Ming bolur bir derhemge bir misqal.
Bir bolur hemki shah qulaqqa salur,
Qimmeti mülk ebresi emwal⑤
Izahat
① ey tili bilen yarilishqa bashlighan insanni bir-birige sirdash qilghan allah, u shuning üchün yaralmishning zinniti boldiki, sen uni nutqi bilen hemmisidin serxil qilding!
② allah bu alemni yaratqanda öz qudriti bilen hemmige gewde berdi, közlen’gini insan idi, u peyda boldi. Insandin hem peyghemberi kütülgen idi.
③ bu yerdiki «xush til» atalghusi «söz ustisi» dégen menada ereb tilidiki «fuseha» sözige tengkesh qilindi.
④ u chaghda alemmu, ademmu yoq idi, qudret qoli ularni téxi barliqqa keltürmigen idi. U özining yaralghanliqini jakarlap «men peyghembermen» dédi, buni chüshen.
⑤ ünchini doriliq üchün alsa, misqali bir derhemdin minglap bolidu. Eger uni shah qulaqqa assa birla boliduki, uning qimmeti memliket mülki bilen barawer bolidu.

Buningdin kéyin turidighan üch xil muhim til bar, bularning shaxliri we tarmaqliri intayin köp.Asasliq tillarning menbesi mushu üch xil til yeni türk, fars we hindi tilliridur. Bu tillarning menbesi noh eleyhisselamning oghulliridin bolmish yafes, sam we hamlargha bérip taqilidu, buning qisqiche bayani mundaq:
Noh eleyhisselam topan apitidin nijat tépip quruqluqqa chiqqanda, bu alemde insan jinsidin eser qalmighan idi. Noh eleyhisselam tarixchilar teripidin «ebuttürk» dep atalghan yafesni xeta memlikitige ewetti, «ebulfars» dep atalghan samni iran we turan memliketlirining otturisigha hakim qildi, «ebulhind» dep atalghan hamni bolsa hind yurtigha ewetti. Bu üch peyghemberzadening baliliri we newriliri shu yerlerde aynip köpeydi. Yafesning oghli türklerning bowisidur, uni tarixchilarning hemmisi peyghemberlik taji bilen hemmidin yüksek boldi, risalet mensebi bilen qérindashliridin üstün turdi, deydu. Démek türk, fars we hindi tilliri yafesning, samning we hamning baliliri, newriliri we newrilirining newriliri arisida mana shu yosunda yéyildi… Bu yerde ereb tili bek yuqiri sheref we aliy mertiwige ige bolghanliqi, hindi tili bolsa tolimu töwen derijilik bolghanliqi seweblik aridin chiqirilip, peqet türkiy til bilen fars tilila muhakimige qoyulidu.
Shu nerse melumki, türkler sartlargha① qarighanda ötkür we idrakliq, yaritilish jehettin sap xelqtur. Sartlar bolsa, chüshenche, ilim we pikir qilishta türklerge qarighanda mupessel we chongqurdur. Bu hal türklerning türklerning toghriliqi we tüz köngüllükidin, sartlarning ilim we hünerliridin éniq körünidu. Emma tillirida üstünlük we öksüklük jehettin perq bek chong. Söz-ibare yaritishta türkler sartlardin ilgiri turidu, ular öz tilida menalarni perqlendürüdighan sözler jehettin shu qeder üstünlükke ige bolghanki, xuda xahlisa, öz möritide bayan qilinidu. Türklerning uyghunlishish iqtidarining sartlarningkidin artuqluqigha delil-ispat buningdin layiq bolmayduki, türkler bilen sartlarda yashlarning, qérilarning, chonglarning, kichiklerning öz’ara munasiwiti oxshash derijide bolup, ular öz’ara alaqilishidu, geplishidu, yene kélip sartlarda bilim we zéhin ehli köprek, türklerde bolsa bilimsiz we sadda kishiler sartlargha qarighanda köprek. Shundaq bolushigha qarimay türklerning chongidin kichikigiche, puqrasidin bégigiche dégüdek fars tilidin behrimen bolalaydu, hemmisi öz ehwaligha yarisha sözliyeleydu, beziliri intayin kélishtürüp sözleydu, hetta türk sha’irliri fars tilida güzel shé’ir we shérin maqalilernimu yazalaydu. Lékin sart ulusining eng töwinidin eng yuqirisighiche, ammisidin danishminigiche héchqaysisi türkche sözliyelmeydu hem türkche sözni chüshinelmeydu. Yüzdin belki mingdin biri türkche öginip sözlisimu anglighan adem uning sart ikenlikini biliwalidu, netijide, sözligüchi öz sözi bilen özini mesxire qilghandek bolidu. Türklerning sartlargha qarighanda maslishishchan ikenlikige buningdin küchlük delil yoqki, sartlarning héchqaysisi buni inkar qilishqa pétinalmaydu. Türkiy tilda pikirni mubalighe yoli bilen ipadilesh üchün qollinilidighan birmunche nazuk uqumluq sözler yaritilghanki, buni shu tilning alimliri chüshendürüp bermigüche bashqilar uning tégige yételmeydu. Mesilen:
Esliy teleppuzi hazirqi teleppuzi we menasi [ erkman ]
Qoruqshamaq (qurushmaq)
Öngdeymek (onglanmaq)
Chékrimek (uyqusizlanmaq)
Domsaymaq
Umunmaq (ümtelmek, teme qilmaq)
Osanmaq (bezmek)
Igirmek
Igermek
Öxrenmek (batur boluwalmaq)
Tariqmaq (siqilmaq)
Aldamaq
Arghadamaq (hiyle bilen yengmek)
Ishenmek
Iglenmek (yaralanmaq)
Aylanmaq
Igrenmek (ingrimaq)
Awunmaq
Qistamaq (qistimaq)
Qiynamaq (eyiblimek)
Qozghalmaq
Sawrulmaq (sorulmaq)
Chayqalmaq
Qizghanmaq
Nikemek (tenglimek)
Siylanmaq (izzetlenmek)
Tanlamaq (tallimaq)
Qimirdamaq (qimirlimaq)
Sérpmek (sepmek, chachmaq)
Sirmemek (syrip almaq, yulup almaq)
Sighriqmaq (sighmaq)
Sighinmaq (panah qilmaq)
Qilimaq (qilmaq)
Yalinmaq (yélinmaq, yélinjimaq)
Munglanmaq
Indemek (ündimek)
Térgemek (tergimek, sürüshtürmek)
Téwremek (sanjimaq, tikmek)
Qingghaymaq
Singremek (yumuldap yighlimaq)
Yashqamaq (yashimaq)
Ésqarmaq (xiyal qilmaq)
Köngrenmek (öziche ghezeblinip sözlimek)
Sipamaq (sipimaq)
Qaralamaq (qarilimaq)
Sürkenmek
Köymenmek (bahane qilmaq)
Ingranmaq (ingrimaq)
Töshelmek (yéyilmaq)
Mun’ghaymaq (munglanmaq)
Körüksemek (körgüsi kelmek, séghinmaq)
Bushurghanmaq (ichi pushmaq, azablanmaq)
Buxsamaq (nale qilmaq, boghulmaq)
Kirkinmek (chayqalmaq, pulanglimaq)
Busmaq (mökmek)
Bürmek (pürmek)
Türmek
Tamshimaq
Sipqarmaq (shorimaq, sümürmek)
Chörkenmek (köymek)
Örtenmek
Sizghurmaq (sizdurmaq, sizghuzmaq)
Choprutmaq (tüzlimek)
Jirghamaq (zoqlanmaq)
Bichimaq (pichmaq, kesmek)
Singürmek (singirmek)
Köndeletmek (egmek)
Kömürmek (ghajimaq)
Békirmek (chingitmaq)
Göngürdemek (gudunglimaq, kusuldimaq, pes awazda sözlimek)
Kénergemek (kéngeymek, yéyilmaq)
Gézermek (öngmek)
Doptolmaq (toplanmaq)
Chidamaq (chidimaq)
Tüzmek
Qazghanmaq (qazanmaq)
Qichighlamaq (qichighlimaq)
Kengiremek (kéngeymek)
Yadamaq (yadimaq, jüdimek, oruqlimaq)
Qadamaq (qadimaq)
Chiqanmaq (yanmaq, chapchimaq, shoxshimaq)
Köndürmek
Söndürmek (öchürmek)
Suqlatmaq (sheyda qilmaq)
Bu yüz sözning② héchqaysisigha fars tilidin layiq söz tépilmaydu. Sartlar hetta bu sözlerning köpchilikining menasini chüshinelmeydu. Ular bu uqumlarning bezilirini ipadilimekchi bolsa birnechche sözdin terkib tapqan ibarilerni tüzüshke mejbur bolidu, shuningdimu erebche sözlerning yardimige tayinidu. Türkiy tilda bu xildiki sözler nahayiti köp, biz qarishi pikirde bolghuchilarni qayil qilish üchün yuqirida éytilghan yüz skzdin birnechchisining qandaq ishlinishini misal teriqiside körsitip öteyli:
Katta sha’irlarning mey teswiride mubalighe qilishini bir adetke aylinip qalghan désimu bolidu. Ularning shé’irlirida mey ichishning usulini nazuk jehetlerdin perqlendürüp ipadileydighan sözler intayin köp qollinilghan. Bu sözlerning biri «sipqarmaq» bolup, buningdin artuq mubalighini tépish tes. Türkiy shé’irda mundaq bir bashlanma béyit bar:
Béyit
Saqiya tut bade kim birlehze özümdin baray,
Shert bukim, her néche tutsang lebaleb sipqaray③.
Bu «sipqaray» sözi ipadiligen uqumni farsche shé’irda ipadileshke toghra kelse, néme ilaj qilghili bolsun? Türkiy tildiki shu xil sözlerning yene biri «tamshimaq» bolup, bu söz meyni biraqla ichiwetmey az-azdin ichip lezzetlinish menasini bildürüdu. Bu nazuk uqumning türkiy shé’irda qandaq ipadilen’genlikini munu bashlanma béyittin körüshke bolidu:
Béyit
Saqi chu ichip manga tutar qosh,
Tamshi-tamshi ani qilay nosh④.

① bu eserde türkiy tilliq xelqler «türk», farsiy tilliq xelqler «sart» dep atalghan.
② biz asaslan’ghan metnde toqsan sekkiz söz bérilgen. Buning ichidiki bir qisim sözlerni hazirche éniqlap chiqalmighanliqimiz üchün bu yerge kirgüzmiduq.
③ ey saqi, manga mey tut, men uni ichip birdem öz xudumni yoqitay.Shuni shert qilimenki, herqanche toldurup quysangmu biraqla sümürmeymen.
④ saqi özi ichip, manga qosh qedeh tutti, men uni tamship-tamship ichimen.
(dawami bar)

«buxsamaq» sözi bir türkiy shé’irning bashlanma béytida mundaq qollinilghan:

Béyit

Hijr enduhide buxsabmén bile alman nétey,

Mey ilajimdur qopup deyrifenaghe ezm itey①.

Farsiyguy türk begler we begzadiler «buxsamaq» uqumini fars tili bilen ipadilimekchi bolsa, qaysi sözni qollinar?

Shé’irning asasi we merkizi ishqqa baghlinidu. Ashqliqta yighlashtin tolaraq yüz bérip turidighan halet yoq, lékin yighlash her xil bolidu. «yighlamsinmaq» sözi türkiy shé’irda mana mundaq qollinilghan:

Béyit

Zahid ishqin déseki qilghay fash,

Yighlamsinuru közige kélmes yash②.

«ingramaq» bilen «singremek» derd bilen yoshurunche asta yighlash menasida bolup, ikkisining otturisida chong perq yoq. Türkchide mana mundaq bir bashlanma béyit bar:

Béyit

Istesem dewr ehlidin ishqingni pinhan eylemek,

Kécheler gah ingramaqdur adetim gah singremek ③.

Fars tilida bu sözlerge layiq söz yoq. U halda sha’ir néme qilalisun? «siqtamaq» sözi «yighlamaq»ning mubalighe bilen éytilishi bolup, türkiy shé’irda mundaq qollinilghan:

Béyit

Ol ayki küle-küle qiraghlatti méni,

Yighlatti méni démeyki siqtatti méni④.

Ün sélip yighlash menasini bildürüdighan «ökürmek» sözi bir türkiy shé’irning bashlanma béytida mundaq qollinilghan:

Béyit

Ishim tagh özre heryan eshik seylabini sürmekdur,

Firaq ashubidin herdem bulut yangligh ökürmekdur⑤.

Fars tilida «ökürmek» bilen barawer kélidighan söz bolmighanliqi üchün, farsiyguy sha’ir mana mushundaq bir nazuk uqumni ipadilesh imkaniyitidin mehrum qalidu. Yene «yighlamaq» ning «ökürmek» türi bilen qatardash «inchikirmek» türimu bolup, inchike awazda yighlashqa qaritilidu. Bu söz türkiy tilda mana mundaq qurulmining terkibide kelgen:

Béyit

Cherx zulmidakim boghzumni qirip yighlarmén,

Igirur cherx urur inchikirip yighlarmén⑥.

«yighlamaq» ning yene bir xilini bildüridighan «hay-hay» sözini ishlitishte farsiyguylar özlirini türkiyguylargha shérik qilidu. Biraq bu sözmu türkiydur. Peqirning munu chüshürge béyiti hemmige melum:

Béyit

Newa’iy ol gül üchün hay-hay yighlama köp,

Ki hey dégünche ni gülbun, ni ghunche, ni gül bar⑦.

① judaliq derdide tunjuqup néme qilarimni bilelmidim, qopup meyxanigha mangmaqtin bashqa néme ilajim bolsun?

② zahid ishqini ashkara qilmaqchi bolsa, közidin yash chiqarmay yighlamsiraydu.

③ ishqingni xeqtin yoshurmaqchi bolsam, aditim kéchiche gahi ingrap, gahi öksüp yighlashtur.

④ u güzel küle-küle méni chetletti, méni mundaqla yighlatmidi, belki zar-zar yighlatti.

⑤ méning ishim taghlarda köz yéshimni heryan’gha seldek aqquzush, piraq derdidin herda’im buluttek hönggirep yighlash bolup qaldi.

⑥ pelek zulmidin boghuzumni qirip yighlaymen, igirilgen chaq awazidek chirqiraq ün bilen yighlaymen.

⑦ ey newa’iy, u gül üchün anche bek yighlap ketme, chünki, hedégüche gül tüpi bolsun, gülning özi bolsun, hemmisi tügeydu.

Türkiy tilda nazuk menaliq sözlerdin «qimsanmaq» bilen «qizghanmaq» töwendiki béytta mundaq qollinilghan:
Béyit
Izaringni achargha qimsanurmén,
Weli él körmekige qizghanurmén①.
Farsiyguy sha’irlar mundaq nazuk menalarni ipadilesh imkaniyitidin mehrumdur.
Ashq ayighigha tiken sanjilmaqni ipadileshte farsiyguylar«xar» sözi bilen aware bolushidu. Janni bek qaq***idighan «chökür» sözige layiq kélidighan söz ularda yoq. Bu söz türkiy shé’irda mundaq qollinilghan:
Béyit
Chökürlerkim séning yolungda tüyürülmish ayaghimgha,
Chékip ol koy gerdin sürme tartarmén qaraghimgha②.
Ishq yolida öz mehbubini körüshke muyesser bolghan ashqning uning yüzige ümid bilen telmürüshi nahayiti tebi’iy bir ehwal. Lékin sartlarda bu uqumni ipadileydighan söz yoq, hetta shuninggha yéqin kélidighan sözmu yoq. Bu söz türkiy tilda mundaq qollinilghan:
Béyit
Tökedur qanimni herdem közlering baqip turup,
Kim néche yüzümge baqqaysén yiraqtin telmürüp③.
Türkiy tildiki «yasanmaq» sözi fars tilida «areste» yaki arayish» sözi bilen ipadilinidu, lékin lékin «yasanmaq» sözining mubalighe türi bolsan «bézenmek» sözi üchün ularda söz yoq. Bu söz türkiy tilda mundaq kélidu:
Béyit
Érur bes chu husnu melahet sanga,
Yasanmaq, bézenmek né hajet sanga④.
Türkiy tilda köz bilen qashning ariliqi «qabagh» déyilidu. Lékin sartlarda bu ezaning nami yoq. Güzeller teswirlen’gen bir mesnewide bu söz mundaq qollinilghan:
Béyit
Mengizleri gül, gül, muzheleri xar⑤,
Qabaghlari kéng-kéng aghizlari tar.
Ashqlarning yighlap yash töküshliri ah urush we ulugh-kichik tinish asasida roy béridu. Türkiy sha’irlar ulugh-kichik tinishni chéqin’gha, ah urushni ildirim (güldürmama) gha ox***idu:
Béyit
Firaqing ichide ulus örtemekke ey mahim,
Chaqindurur demimu ildirimdurur ahim⑥.
Fars tilida chéqin we ildirimdek éniq we gewdilik ikki nersige at qoyulmighan bolup, bu uqumlar «berq» we «sa’iqe» dégen erebche sözler bilen ipadilinidu.
Güzellerning hösni teswirlen’gende, türkiy sha’irlar chongraq xalni «méng» dep ataydu, emma fars tilida buning éti yoq. Bu söz türkiy shé’irda mundaq qollinilghan:
Béyit
Aningkim al énginde méng yaratti,
Boyi birle sachini téng yaratti⑦.
Fars tilida söz yétishmeslik ehwali nahayiti köp bolup, bularni bir-birdin éytishqa toghra kelse, gep bek uzirap kétidu.

① yüzüngni échishni bekmu arzu qilimen, lékin bashqilarning körüp qélishidin qizghinimen.
② séning yolungda putumgha sanjilghan chéqir tikenlerni chiqirip, uninggha shu yerning topisini yéqip, közümge sürme qilip sürimen.
③ «qachan’ghiche manga yiraqtin telmürisen» dep tikilgen közliring méning qénimni töküdu.
④ güzelliking yéterlik tursa sanga yasinish, bézinishning néme hajiti?
⑤ muzheleri xar kirpikliri xuddi tiken.
⑥ piraq oti bilen kishilerni köydürüshte, dimim chéqin, ahim güldürmamidur.
⑦ uning qizil mengzide meng yaratti, uning boyi bilen chéchini teng yaratti.
«tejnis»① we «iyham»②din paydilinish sha’ir-edibler ichide nahayiti omumiy bir ehwal. Shé’irge alahide reng béridighan bu xil söz sen’iti üchün fars tiligha qarighanda türkiy tilda imkaniyet téxxmu köp. Mesilen, «at» sözini birinchidin «nam» menasida, ikkinchidin «minidighan at» menasida, üchinchidin tashni yaki oqni étishqa buyrughandiki «at» menasida qollinishqa bolidu. Bu söz shé’irda mana mundaq qollinilghan:
Nezm
Chün periyu hürdur ating bégim,
Sür’et ichre diw érur ating bégim.
Her xeden’gikim ulus andin qachar,
Natewan janim sari ating bégim③.
Bu ikki béyit toluq tejnis bolup, buni peqet türkiy sha’irlarla yazalayduki, sartlar yazalmaydu. Bu xil shé’ir shekli «tuyugh» dep atilidu. Bu heqte aruz toghrisidiki «mizanul ewzan» namliq kitabta chüshenche bérilgen.
Jümlidin «it» sözimu mushuninggha oxshash üch xxl menada kélidu, mesilen:
Ey reqib, özni anga tutsang hem it,
Bizge rehim eylep aning koyidin it.
Gerche bar dewzexche ishqning sholisi,
Bizni öz ilking bile ol sari it④.
«tüsh», «yan», «yaq» sözlirinimu shundaq üch xil menada qollan’ghili bolidu. Üch xil menada qollan’ghili bolidighan mundaq sözler tolimu köp. Birmunche sözlerni töt xil menada qollan’ghili bolidu, mesilen: «bar» sözini birinchidin mewjudluq menasida, ikkinchidin barmaqqa (bérishqa) qilin’ghan buyruq menasida, üchinchidin «yük» menasida, tötinchidin «méwe» menasida qollan’ghili bolidu. Bezi sözler hetta besh xil menada qollinilishimu mumkin. Mesilen, «saghin» sözi bir yerde yad qilmaqqa (etmekke) qilin’ghan buyruqni bildürse, bir yerde «sütlük qoy» menasini bildüridu, shuningdek bu sözni ishq yolidiki mes, mejnun we bimar sözlirining herbiri ornida qollinishqa bolidu. Bezi sözlerge uningdin köp menalarni yükleshkimu bolidu. Mesilen: «tüz» sözi bilen oq yaki neyzige oxshash tüz nersilerni ipadileshkimu, tüptüz dala menasini ipadileshkimu, «tüz kishi» diki «tüz»ni ipadileshkimu, sazni tüzmekke «tengsheshke) qilin’ghan buyruqni ipadileshkimu, ikki kishini yarashturush menasini ipadileshkimu, bir olturushning lazimetliklirini orunlashturush menasini ipadileshkimu bolidu. «kök» sözimu shundaq köp menada istémal qilinidighan sözlerdin bolup, «asman» menasida, «ahang» menasida, tikken ösümlükning köklishi menasida, «qadaq» menasida, «kök ot» menasida qollinilishimu mumkin. Mundaq üch xil, töt xil we uningdinmu artuq menalarda qollinishqa bolidighan sözler intayin köp bolup, bundaq ehwalni fars tilida uchratqili bolmaydu.
«waw» guruppisidiki tawushlarni⑤, «ya» guruppisidiki tawushlarni⑥ bir-birige qapiye qilish farsche shé’irlardimu körülidu, lékin ikki xildin ashmaydu, «waw» guruppisidiki tawushlar «xod» «dud», «zor» «nur» sheklide, «ya» guruppisidiki tawushlar «bir» «shir» sheklide qapiyelishidu. Türkiy shé’irlarda buxil qapiye töt xilgha yétip baridu. Mesilen:
«ot» köyidighan ot.
«öt» ötmekning buyruq shekli.
«ut» utmaq (yengmek) ning buyruq shekli.
«üt» teleppuzi hemmidin tar bolup, ütlimek (quyqilimaq) tiki «üt» menasini bildüridu.
Yene mesilen:
«tor» «torgha chüshmek» tiki tor.
«tur» teleppuzi yuqiriqi sözdin tarraq bolup, qush öltüridighan yaghachni bildüridu.
«tör» teleppuzi yuqiriqi sözdin tarraq bolup, öyning töri, dégen uqumni bildüridu.
«tür» teleppuzi hemmidin tar bolup, türmekning buyruq sheklidur.
«ya» guruppisidiki tawushlarning qapiyelishishige kelsek, bular üch xildin ashmaydu, mesilen:
«béz» buni sartlar «qudud» (bez göshning bézi) deydu.
«biz» «ma» yaki «nehnu» (birinchi shexs köplük almash) menasida.
«biz» «derefish» (bigiz) menasida.
Yene mesilen:
«tér» termekning buyruq shekli.
«tér» teleppuzi yuqiriqi sözdin tarraq bolup, sartlar uni «ereq» yaki «xoy» (ter) deydu.
«tir» teleppuzi hemmidin tar bolup, oq menasini bildüridu.
Söz tallashqa keng imkaniyet yaritish we qapiyege asanliq tughdurush üchün birqanche herpni bir-birige jorlashturushqa yol qoyulidu. Jümlidin elf («a» élip) bilen ha (h) bir-birige qapiye bolalaydu. Mesilen: «era» sözini «sera» we «dera» bilen qapiye qilishqa bolidu. «sere», «dere» bilen qapiye qilishqimu bolidu. «yeda» sözini «seda» bilen qapiye qilishqa bolidu, «bade» bilen qapiye qilishqimu bolidu. Waw(w) bilen zemme ( ___ ning üstining del otturisigha bir , (pesh) kelgen herpning teleppuzi yeni oqulushi) bir-birige jor bolalaydu. Mesilen, «irur» sözini «hür», «dur» sözliri bilen qapiye qilishqa bolidu. «ghurur», «zörür» sözliri bilen qapiye qilsimu bolidu. Ya(y) bilen kesre(zir belgisi) mu bir-birige jor bolalaydu. Mesilen, «aghir», «baghir» sözlirini «sadir», «qadir» sözliri bilen qapiye qilishqa bolidu. «te’xir», «teghyir» sözliri bilen qapiye qilishqimu bolidu. Halbuki, fars tilida buninggha imkaniyet yoq.
Bu tilning (türkiy tilning) yasighuchiliri köp nersilerde ushshaq tereplerni nezerde tutup, nazuk mezmun we menalar üchün sözlerni yasighanki, buning ispatliri birmunche misallarda körsitildi.

① tejnis ahangdash sözlerdin paydilinish sen’iti.
② iyham ikki bisliq sözlerdin paydilinish sen’iti.
③ xénim, séning éting hür-peridur, séning éting sür’ette diwige oxshaydu, sen kishiler özini qachuridighan oqliringni méning ze’ib jénimgha qaritip atiwergin.
④ hey reqib, sen özüngni uning éti hésablisangmu, manga rehim qilip uning kochisidin it (yit , yoqal), ishq oti dewzex otidek bolsimu méni öz qolung bilen shu terepke it (itter).
⑤ «waw» guruppisidiki tawushlar «w» herpi bilen ipadilen’gen tawushlar.
⑥ «ya» guruppisidiki tawushlar «y» herpi bilen ipadilen’gen tawushlar.
Türkler ghiza we yégili bolidighan her xil nersilerni «yégülük» deydu, sartlarning köpchiliki hetta hemmisi yémeknimu, ichmeknimu «xordeni» sözi bilenla ipadileydu. Sartlar chong qérindishi bilen kichik qérindishining ikkilisini «berader» deydu, türkler bolsa chongini «agha». Kichikini «ini» deydu. Sartlar chong-kichik qiz qérindashlirini oxshashla «xaher» deydu. Türkler bolsa chongini «igiche», kichikini «singil» deydu. Türkler atisining agha-inilirini «apagha» deydu, anisining agha-inilirini «taghayi» deydu. Sartlar bularning héchqaysisigha at qoymighan bolup, erebche «emm» we «xal» sözlirini ishlitidu, shuningdek «kükültash», «eteke», «inige» lerni türkche söz bilen éytidu. Ular hemmige ayan bolghan «aq öy» ge «xergah» dep at qoyghan bolsimu lékin aq öyning herqaysi qisimlirining köpchilikini,

mesilen, «tünlük», «üzük», «torluq», «basruq», «chigh», «qanat», «köznek», ugh», «baghish», «busagha», «érkéne» qatarliqlarni türkche söz bilen ataydu. «aw» bilen «qush»ning padshahlar resm-yosuni boyiche ayrim-ayrim ish ikenlikige qarimay ikkilisini «shikar» deydu. Owda asasiy közlen’gen nerse kiyik bolup, türkler uning erkikini «hüne», chishisini «qulchaqchi» deydu, suyqunning erkikini «bughu», chishisini «maral» deydu, sartlarda bolsa «ahu» we «gewezen» din bashqa nam yoq. Ghewgheliq we japaliq owlarning biri tongguz owi bolup, türkler uning erkikini «qaban», chishisini «mikijin», küchükini «chürpe» deydu. Sartlar bolsa hemmisini «xok» yaki «goraz» sözi bilen ataydu. Emdi qushqa kelsek, uningda asasliqi ilbasun yeni ördektur. Sartlar «ilbasun»ni bilmeydu. Türkler ördekning xorizini «süne», mikiyinini «burchin» deydu. Sartlar bolsa buningghimu at qoymighan bolup, ikkilisini «murghabi» deydu. Ördekning her xil türini bilidighan qushchilar ularni «chörke», «irkesoqtur», «almebash», «chaqirqanat», «témurqanat», «aleledghe», «alepeke», «baghchal» qatarliq yetmish xilgha yetküzidu, sartlar bolsa hemmisini «murghabi» depla tügishidu, eger ayrish zörür bolsa türkche éti bilen ataydu. Atning türini bildüridighan «tobuchaq», «arghumaq», «yeke», «yabu», «tatu» qatarliqlarnimu türkche deydu. Atning yéshini bildüridighan sözlerning köpchilikinimu türkche éytidu, bulardin birla «qulun»ni «kurre» deydu, qalghan «tay», «ghonan», «dönen», «tolan», «chirgha», «lan’ghe» qatarliqlarni sözge ustaraqliri türkche deydu, köpchiliki bolsa bularnimu bilmeydu. Atning igirini «zin» désimu, lékin uning «jibilker», «hena», «toqum», «jarligh», «ularchagh», «ghanjughe», «chilbur», «qushqun», «qantar», «töfek», «toqa» qatarliq qisimlirining köpchilikini türkche éytidu. Qamchini «tazyane» désimu, lékin böldürge», «chopchurghe»lirini türkche deydu. «jébe», «jewshen», «köhe», «qalqanduruq», «qarbichi», «kijim», «ahe» qatarliq urush qorallirinimu türk tili bilen éytidu. Adettiki kiyim-kécheklerdin «destar», «qalpaq», «newruzi», «töpi», «shirdagh», «dekle», «yilek», «yaghligh», «térlik», «qur» qatarliqlarning hemmisini türkche éytidu. Yémekliklerdin qoyning bezi ezalirigha at qoyghan bolsimu lékin «arqe», «ashughluq ilik», «yan söngek», «qaburgha», «igik», «orta ilik», «boghuzlaghu» qatarliq ezalirini türkche ataydu. Shuningdek «qaymagh», «qatlame», «bulamagh», «qurut», «olabe», «mantu», «quymagh», «örkemech», «qimiz», «sürme», «baxsum», «boze», «tutmach», «umach», «kömech», «talqan» qatarliq yémek-ichmek namlirinimu türkche ataydu. Mundaq ushshaq-chüshshek tereplerni körsetkili tursaq bek köp, gep uzirap kétidu.
Yene türkiy tilda bezi sözlerning axirigha bir «ch» tawushi qoshulup «yetkech», «étkech», «barghach», «yarghach», «tapqach», «satqach» qatarliq shekiller hasil qilinip sür’et tipidiki bir xxl mena ipadilinidu. Bezi sözlerning axirigha bir «r» tawushi qoshulup «bilekör», «qilakör», «kétekör», «yétekör» qatarliq shekiller hasil qilinip mubalighe we tirishish menasi ipadilinidu①. Yene reng we süpetning derijisini ashurush üchün uning aldinqi tawushigha bir «p» yaki «m» tawushi qoshulup «ap’aq», «qap-qara», «qip-qizil», «sap-sarigh», yop-yomulaq», «yep-yesi», «ap-achugh», «chop-choqur», «kom-kok», «yam-yéshil», «bomboz» qatarliq shekiller hasil qilinidu. Yene bezi sözlerning axirigha «wul» qoshumchisi qoshulup padshahliqning herbiy yaki bezm ishlirigha bashliq bolghanlarning xas süpiti ipadilinidu. Mesilen: «hirawul», «sozawul», «patawul», «kitpawul», «yasawul», «bekawul», «shighawul», «daqawul» dégen’ge oxshash. Lékin sartlar buningdin mehrum. Türkiy tilda yene bezi sözlerning axirigha bir «l» tawushi qoshulup, shey’ining melum süpette turaqlishishini bildüridighan «qahal», «yasal», «qabal», «tonqal», «bu qal», «tosqal», «süyürghal» qatarliq sözler yasilidu.
Shu qeder mol, nazuk uqumlarni ipadileydighan bu söz-ibareler birer kishi terepidin mulahize qilinip, ularning heqiqiy haliti körsitip bérilmigenliktin, hazirghiche yoshurun halette turup keldi. Bilimsiz hem béli bosh türk yigitliri asan, dep fars tili bilen shé’ir yézishqa bérilip ketti. Wehalenki, eger ular yaxshi mulahize qilip körgen bolsa, öz tilidiki shu qeder keng imkaniyetni tapqan we bu tilda her xil pikirni ipadilesh, xush sözlük, sha’iraniliq we dastanchiliq sen’etlirini körsitish téximu asan bolidighanliqini chüshen’gen bolatti we emeliyettimu asan idi. Yuqirida türkiy tilning omumiyiti shunche deliller bilen ispatlap körsitildi. Roshenki, bu xelq ichidin chiqqan talant igiliri özlirining salahiyet we talantlirini öz tili turghan yerde bashqa til bilen namayan qilmasliqi kérek idi we mundaq ishqa kirishmesliki kérek idi. Eger her ikki tilda yézish qabiliyiti bolsa, öz tilida köprek yézip bashqa tilda azraq yézish kérek idi. Bek éship ketkendimu ikki til bilen oxshash yézish kérek idi. Shu éhtimalgha hergiz yol qoyghili bolmayduki, türkiy xelqlerning talant igiliri pütünley fars tili bilen shé’ir yazsun-de, türkiy til bilen yazmisun, belki köpchiliki yazalmisun, yazsimu xuddi sartlar türkiy til bilen yazghan shé’irdek xush söz türkler qéshida oquyalmisun we ötküzelmisun, oqusimu her sözidin yüz eyib tépilip, her jümlisi yüz étrazgha uchrisun.

_______________________________

① bu yerde azraq éniqsizliq bar.

Tügidi

Ataqliq uyghur sha`iri we tarixchisi Molla Shakir Uyghur kilassik edebiyat we tarix sehipiside közge körün’gen töhpisi bar shairlardin bolup hésablinidu. 
Molla shakir 1802- yili tughulghan bolup, wapati toghriliq éniq melumat yoq, “ zepername “ aptorning yirik emgeklirining biri bolup, bu eserning birnechche xil qolyazma nusxisi saqlanmaqta. Bu dastanda aqsu xelqining manju istibdatlirining zulmigha qarshi körishi we baturlarche élip barghan urushliri teswirlen’gen bolup, biz bu qétim bu eserning “ aqsu edebiyati “ jurnilining 1981- we 1982- yilliq sanlirida tonushturulghan nusxisi asasida tor bétimizge yolliduq. Bu nusxida esli eserning tiligha sadiq bolush asasida burunqi uyghur élipbesige kirgüzülmigen “ ö, ü “ herpliri hazirqi imla qaydisi boyiche qoshuldi. Uningdin bashqa söz ibariler özgertilmey eyni boyiche bérildi. 

Zepername 

Mubarek ati ati xuja Seyid Jama,

Oler qutbi eqtap sahip kamal.

Ulugh kishi meniside

Besharet bérip erdi xeyri besher,

ademning yaxshisi

Didi chini machin’gha eyleng seper.

Bar ermish bu machinda shehri kétek,

Qiriq sheher dédi beziler qiriq yek.

Dua bilen eyleng ularni halak,

Hemme qewmi bed qaghusi ziri xak. Topa astida

Barursiz mazar tagh bile erdewil, aqsuning burunqi nami

Öter ömringiz dewri on ikki yil.

Ki abad étip eylengiz xaniqah,

………………………………………..

Bolur ol zemin menzili tekyegah.

………………………………………….

Ata eylimigey heq sanga bir oghul,

Köngül bolmaghay shadliqtin mulul.

Mubarek ati mewlewi ershidin,

Özi qutpdur murshidi rahidin. Din yoligha bashlighuchi

Musulman bolur taghda tughluq tömür,

Bolup ehli islamda etkey ömür.

Ile shehrini dini islam achip,

Jehan sephesighe jawahir sachip.

Ilening ati erdiki bolghusun,

Bayan eyleyin mexpi söz qalmasun.

Ular menzili boldi boldi shehiri küsend,

Bolup mexpi sözlerdin agahsen.

Küsendning ati boldi andin kucha,

Kuchada bolur menzili tekyegah.

Kucha shehrining chöresi tashdur,

Xojam menzili kim chahar baghdur.

Kucha shehride shahi aliy janap,

Toluq qildi meshriqda ol aptap.

Gehi eytur erdi xalayiqqa ders,

Murid terbiyet eyledi elgherez. Sözning qisqisi

Bügür, korla wu shehri turpan, qumul,

Qilip janu dil bey’etini qobul.

Kucha shehrini eyledi paytext.

Qilip padishahliqni olning bext.

Yana kashigher, yarkendu, xoten,

Tutup yarliqni hemme janu ten.

Yana shehri ber -ber bilen erdewil,

Turup xizmetide hemme janu dil.

Kel i weizguy bir suxen saz qil,

Qilip qisse köte sözüng az qil. Qisqa

Ki yüz yetmish üch yil sekkiz sheher,

Xelq üstide tapti menching zeper.

Bu muddette menchinglar, qalmaq sorap,

Reiyetni qildi ular bek xarap. Puqra, xelq

Kétip ilgidin shunche muddet ötüp,

Xojamlargha keldi pelek chörgülüp.

Kétip atmish beshte qalmaq tamam,

Ki yüz sekkizide bu menching modam.

Jahan’gir kélip eyledi jenggi ***t, qattiq jeng

Bul kashigherde qaldi hemme taghu – text.

Yana qildurup kalla bilen munar,

Bu kashigher zéminigha kélip üch qatar.

Qachip kettiler yaydagh atqa ménip,

Bu altun, kümüshni menchinggha bérip.

Péqirgha dédi birnechche yari xas,

Neche ehli bezmi jawahir shunas.

Qilinsa bu jengnamini bir kitab,

Oqughan ishtkenler tapqay sawap.

Ömürde baqi yoq, bu pani jahan,

Qalur dehrde ushbu nam – nishan. Dunya

Özüm hem qéri, ajizu – bi qobul,

Mizajim zeip erdi tebiim molul.

Bu söz nezim qilghunche yoqtur jamal,

Bu zéhnim paramush özüm ken’g lal.

Paramush = untutqaq. Ken’g = gacha. Lal = tili kalwalashmaq

Sözümde ger bolsa sehwu, xata,

Boluptu kerem birle qilghil ata.

Kitabimgha qoydum “ zeper “ name at,

Tizim nezmige sözni baishqat.

Kel i weiziguy eyligil rawiyan,

nesihet qilghuchi. Riwayet qilghuchi

Qilip aqsudin bir dastan.

Buzulmish bir waqtida shehyar, kucha,

Kuchardin xuruj eyledi bir xoja. Qarshi chiqmaq

Bu amban i***ti bir yengligh xeber,-

shu chaghdiki menchingning bir ambili

Ichige toshti uning bir shuri sher. Teshwish

Hékim begni qichqir, dédi shul zaman,

Qarangghu közige bu roshen jahan.

Didi, i sayid beg ilajini qil,
Bayan eyle bizlerge roshen delil.

Chiqiptu shu künlerde bir shiri ner, –

erkek shir, batur meniside

Baraber bolurgha qéni yaxshi er.

Mabada chiqip bay we sayramigha,

Kélur aqsugha sübhidin shamigha.

Yighildi hemme ehli serdari chin,

Kéngesh – meslihetler qildiler anchunin.

Ki darin ghalday daluyesi,

Fiye, chingsha yün, zungya wu shoyesi.

Hékim ishik’agha, ghezinichi, shang bégi,

Bu ishghulu diwan, mirab ming bégi.

Kélip bir tereptin chérik ambani,

Bu söz chin mudur, barmudur yalghani.

Bu amban daluye chérrik xumes,

Bu tashlang boluptu héli nan yimes.

Kélip bay sayramda chérik yighar,

Ular pasha erdi bolup emdi mar.

Bu onbash bilen qoshtay yanjidin,

Bu neyput, dabanchi, shaxtura kanchidin. –

-Yuqarqilar bay nahyisidiki yer namliri ــــ tayyarlighuchidin

Dédi xunrizler kelse leshker yighip,

Baraber bolur aldigha kim chiqip.

Dédi sayid beg ilaji nedur?

Bu eyghan sözüngning jawabi nedur?

Bu qurban bilen eybawang – eyyup qéni?

Bu ziwaziler yoq qiliptur éni.

Bu tun’gan bilen chentu boldi shérik,

Ular emdi qoymaydu bizni tirik.

Eger aqsuda bolsa eywang hayat,

Qilur erdi bizni ghemdin nejat …….

Bu nenlu we bachingda jungwang idi,

jenuptiki alte sheher. Sekkiz sheher

Bilishlik ejep turpe dana idi. Ajayip

Béjin’ge bérip xanni körgen özi,

Ki tupraqqa aghushte aydek yüzi. Bulghanmaq

Ulugh xanning aldida köp iitibar,

Ki chin köngli birle idi bizge yar.

Béjinde bolup jungshi xan qildi yad,

Ki duwang aka eylegen iltipat.

Ki shangyung eni tutqan erdi erz,

Idi sahibul eqil sahip temiz.

-Sahibul eqil = eqil igisi sahip temiz = perq qilghuchi dana

Ki xandin kélip xalte sawghesi,

Kélip yanbudin ottuz altisi.

Kiyimlik kilur xan’gha kuchung tawar,

Ki chong wanglighi pisse wu tajidar.

Bu tungchi uning qeddeni bilmedi,

Bu chantu dédi, közige ilmadi.

Ki xan qashida erdi dana wezir,

Bu mensep bégige idi destigir.

Bu kelgen xetni oqup ashkar,

Bular hemmisi yighlaship zar- zar.

Bolup jem’iy ular bardi butxanege,

Sirin eytmamadi belki hemxanege.

Hemme ushbu matemde tutti aza,

Bu ghem – qayghu endishe boldi ghiza.

Hemme buz igin bilen matem tutup,

Sama saldi goyaki ittek hulup.

Bu ölgenler heqqide pojang atip,

Bu darinlerning emdi bashi qatip.

Eziz xan bilen changlung janin qéni,

Bu duwang bile shangxung, tungchi qéni.

Bu ötkenlerni yighlaship qildi yad,

Misali bu kohne jahandur rabat.

Ezeldin dédi bu jahan biwapa,

Bu ömrümde dölette yoqtur wapa.

Nedur yighlamaqtin bizlerge sod, payda

Jahanda hemme boldiyu hem nebud. Bolmidi

Ki eywanggha qilip erdi adem séni,

Tapip tajliq aldingiz textini.

Bolup erdi kashigherge qutluq hekim,

Bu yengligh bolalighan emes hichkim.

Bu döletni eywanggha xizmet qilip,

Dédi taptingiz manga izzet qilip.

Ulughlargha xizmetni qilghan kishi,

Bu yengligh boluptur ining kaj ishi.

Bu amban hékim bekke qildi soal,

Soraymen dédi eytingiz bimalal.

Dédi i hékim beg atang kim idi,

Ne yerdin bu mensepni tapqan idi.

Hékim beg atasin qilalmay bayan,

Jawabin bérelmey baqip her qayan.

Bashin irghatip qashin tewretip,

Bu amban külüp ul zaman söz qatip,

Dédi i sayid rastini angladim,

Hékimliqni bashtin sanga shangladim.

Dédi hékim beg xudaning ishi,

Hejep kajgundur pelek gerdishi.

Bu darin hékimni qilip imtihan,

Bilurmen dédi rastin qil ayan.

Kucharda atam erdi sheyxi mazar,

Qelenderchilikte yürüp xaru – zar.

We lékin seherlerde bidar idi,

Hemishe mazarlarda yighlar idi.

Hüner yoq, atam erdi bir namurad, bextsiz

Minerge tapalmay éshek birle at.

Térilghu qilurgha qéni yeru, su,

Kulani kiyip der idi hoyi ho.

Ki aram alalmas idi bir selim,

Qolida hasisi yénida chilim.

Ishi dayima beng, tamaku chékip,

Qolida rawabini naxun chékip. Tirnaq bilen chékip

Oqur erdiler ashiqane ghezel,

Bu yengligh yaratmishin ani lem yezel. Xuda

Bashida kulahi qolida sota,

Köngülde xudagha qilip ahu wah.

Bu darin’gha eyni atamgha yoq ish,

Ki méhnet bilen ötküzüp yazu – qish.

Sayid beg qilip sözining rastini,

Yoshurmay körüp erdi jan dostini.

Bu amban külüp barche turghan sipay,

Tizigha qaqip eydiler hay – hay.

Ki bizlerge qildi hékim rastliq,

Dédi rastliq merdi shahbazliq. Yüreklik, batur

Xudayim padishahni gada,

Gada gahida eyligey padisha.

Kel i noktedan bir suxen saz qil,

noktedan = zérek, eqilliq suxen = söz

Qilip destan qisse aghaz qil. Bashlimaq

Atasi sayidning idi toxti shah,

Memet taji bekke idi ol tagha.

Kulani qoyup keydiler mozani,

Körüngkim bu bed esli mey gozani.

Anasining ati bi bi rabiyedur,

Teleydin özi meqsidi keibedur.

Özi penchi waqit daima sewm idi,

penj waqit = besh waq, namazdin kinaye sewm = roza

Kéchilerde bidaru binewm idi. Newm = uyqu

Ataning duasini qildi qobul,

Xudayim ata qildi ikki oghul.

Qutluq beg, sayid beg bu ikki hékim,

Bolup shahliq textide musteqim.

Atasi bolup kashigherde wapat,

Anasi yürüp erdi ölmey hayat.

Ki hakim bolup aqsugha shah sayid,

Iudadin bolup bexebe shum pelide.

Ichip ker küni orda ichre araq,

Ki meyxadeliq birle tom – taraq. Haraqkeshlik

Zinawu zalaletde pisqu pujur,

zalalet = azghunluq pisqu pujur = exlaqsizliq, buzuqchiliq

Yétishti axiri dewletke putur. Ziyan

Tapip her küni orda ichre jalap,

Jalap bilen yeydu taamu kabap.

Namazu niyaz birle yoqtur ishi,

Bolup zulmi naheq ining qilimishi.

Qilip ashkare bu pisqu pasad,

Mataiy sherietni qildi kasad.

Bu sher’iy seribige boyun tolghadi,

Ezizane aqsu uni qoghladi.

Anasi nesihet qilip yighladi,

Digen sözlerini qobul tutmadi.

Yoq erdi hékim begde desturxan,

Rézadur eger nan üchün chiqsa jan.

Özi tünde xuy pasiqu hem béxil, xuyi yaman

Xuyi peyli manendi ebu jehil.

Manendi = oxshash, ebu jehil = yaman bilen nam chiqarghan adem

Nesihet qobul qilmadi shah sayid,

Bolup ali merwan ali yezd, –

qedimdiki zalim padishahlarning ismi

Eytip bi haya seg xojilargha oq, ish

Bu tehqiq bilingdin – imani yoq.

Kel i moktedan üge sözlerni qoy,

Kéngesh meslihetke qilip joste joy.

Didi jungshi boldi ilaji nedur,

Eger xoja kelse urushmaq kérek.

Bu janning bariche urushmaq kérek.

Hékim beg dédi özüm jengchimen,

Yéghi bolsa rustem weya tehimitidin. Düshmen

Qarap eydi amban’gha siz ghem yémeng,

Alur aqsuni ushbu ishingizdin démeng.

Bu shehyar, kucha kichik bir qel’edur,

Uningdin ne endishe ne wehimidur.

Bu az xelqiniki jughi qanchedur,

Kéledur bu yerge jani nechchedur.

Tagham kashigher textide hökümran,

Kzüm aqsugha padishahi zaman.

Tapip xujani men özüm jeng qilay,

Jawabin bérip men uni teng qilay.

Hemme kashigher, yarkendu, xoten,

Bu xan yarliqini tutar janu – ten.

Ular yarliship berse bizge chérik,

Bu düshmenlerning birsi qalmas térik.

Iledin yétip kelse qalmaq solun,

Su üstide bolghay ular bir quyun.

Béjin’ge yétip barsa ushbu xeber,

U yerdin yétip kelse chérik eger.

Eger chérik kelse bu lenju, shiju,

Dédiler yéghi bir terepke qachu.

Yéghilsa eger leshkiri bi garan, nahayiti köp

Qutulmas bulardin qachip héchqachan.

Bu turpan qara sheher, ürümchi manas,

Bu yerde chérik heddidin béqiyas. San – sanaqsiz

Xeber anglisa bizge leshker kélur,

Bu shehyar kuchaliq ne yerge barur.

Sayid beg dédi höddeni men alay,

Bu düshmenlerning janigha ot qalay.

Bu darin tizige soqup shul zaman,

Bolup manjular xudemu shadiman.

Dédi u hékim begke tutqil haraq,

Ichip bade mest boldi tomtum qaraq.

Bu matem ishin arqigha tashlidi,

Bular qayti bashidin oyun bashladi.

Bu amban qoligha alip badeni, haraq

Ki tanlap hékim beg digen sadeni.

Bu darin hékim begke tutti haraq,

Sayid beg dédi manga közü qaraq.

Séning bar iken munchilik himmeting,

Shijaet bilen bar iken gheyreting.

Özüng sen ulugh xan’gha layiq kishi,

Baraber bolalmas sanga héch kishi.

Bu amban qilip dembe dem iltipat,

Yétip xizmeting, xan’gha hem xanezat.

Hékim beg qopup anchinan mürkidi,

Ayghin quchup xosh bolup yighladi.

Hékim beg özi merdi shehbazdur,

Chérik neyisige kümüsh azdur.

Bu sanglarda ashliq qaliptur sasip,

Yéghi kelse bizni mubada basip.

Kökerdi bu ashliqqa, tüshdi méte,

Bu kelgen chériklerge qandaq yéte.

Sasip ardin chiqti ashliq eriq,

Yémek töhpe bolghay qiriqtin – qiriq.

Hékim beg dédi yurtda ashliq tola,

Toladur bu aqsuda qoy we kala.

Chérik jelbesi yambudin yek hazar, bir ming

Ining korlangi bolsun on ming taghar.

Bérey ikki ming at, besh ming kala,

Bu jungshi digen yurtqa kelgen bala.

Ki ming miltiqu yette yüz oq yana,

Töküp xanidanini ol bi haya.

Ki bir ming qilich, alte yüz neyzisi,

Peqirning ulugh xan’gha dur junglesi. Sadaqetlik.

Bu teypo bilen altimish zembirek, top – zembirek

Xezinemdedur herne bolsa kérek.

Bérey yette ming mal, besh yür shutur, töge

Ki bir ming éshek, tapqanim ubudur.

Chérikning eger bolsa her kem kusi,

Bérer sayid hékim dozex gundisi.

Hékim beg bu sözlerni éytqan haman,

Bu amban bolup xurremu shadman.

Xet eylep séni aqsugha wang qilay,

Yene beysewu tajiliq shang qilay.

Sanga aqsuning mülki bolsun jasaq,

Qilalmay ötüp erdi ehmed izaq.

Qisarsen leel jungsi marjanidin,

Ki keyshek taparsen ulugh xandin.

Qilishti bular anchinun koptiguy,

Hékim beg dédi aqsuning shehiri oy.

Sheher pestedur ushbu derya égiz,

Nichüktur bu ishni xiyal etsengiz.

Qoyarlar yéghi kelse suni achip,

Sheherde turup berse qilghay qebel, qamal

Chérikni alip men chiqay dermehel.

Chérik birle sayram, qizilda yatay,

Ki tangshin qilip yolarni baghlatay.

Yéqip xuyzani bay, sayramdin,

Tosup aldini shaldirang taghdin.

Yéghini alurmiz suni bermesek,

Ki tangshin qoyup arqidin eplesek.

Qilurmiz ani teshnelikte hilak,

Tomuz künliri bolghusi sine chak.

Hékim beg qilip sözlirini ada,

Bu teizim tawazuini qildi bija.

Bu amban turup irghitip bashini,

Töküp ebir baran köz yashini.

Séningdin kélur bizge köp yaxshiliq,

Dégen sözliring yaghu – süttin illiq.

Bu amban dédi barma mendin yiraq,

Judaliq otida chékip ishtiyaq.

Bu beglerde yoq sendiki étiqad,

Bu tun’gan xunrizi bi étimad.

Xunriz = qan tökküchi bi étimad = ishenchsiz

Chérikni alip barma sayram siyan,

We lékin aramizda tun’gan yaman.

Érursen méning ten ara quwwetim,

Ki ghem künliri munsim olpetim.

Irursen ténim ichre aram jan,

Buzuq külbem ichre yéngi méhman. Kichik öy

Jahan baghi ichre achilghan gülüm,

Qepes ichre sayrighan bulbulum.

Dédi siz baring emdi ishlenchi xam,

Turupdur qilur ishliring natamam.

Ikki yol toghamida yolda yatip,

Tosup aldini kelgenni atip.

Sayid beg urup anchunan lapo qap,

Bu amban qilip cheshmesini sirap. Bulaq

Bu amban dédi sheherde tun’gani bar,

Eger bolsa shoxeyze tun’gan’gha yar.

Buzulsa sheher bizge dishwar ***t, bek qiyin

Kétur ilkimizdin dédi taju – text.

Bular eylediler chérikni shumar, sanaq

Bu qalmaq, menching dused yekhazar. Ikki yüz ming

Musapir, mujawir idi yette yüz,

Bu xeyli sipah erdiler ikki yüz.

Miraxor, bakawul, burchi, öychisi, ashpez

Yene naghra, karnay – sunaychisi.

Kötertip bu künlük tugh we elem,

Chalip aldida naghra naqqara hem.

Bu perrash otunchi bilen chaychisi, körpichi

Hapizlar kélip bir toqquz neghmisi.

Hemme hörpeger xelqi ehli bazar, hünerwen

Bolup manju, yerlik bazi sehazar. Üch ming

Chériki aning mingdin oshuq,

Uning arqisidin toshubdur toshuq.

Bu sükü qimarbazni yighdi taman,

Kiyerge igin jabduqi erdi kam.

Tömürchige neyze qilich ettürüp,

Eger etmise bashigha teptürüp.

Höküm qildi bergil tömür ya kömür,

Dédi ustalar zaye etti ömür.

Qazanchigha quydurdi qirliq chomaq,

Hemme jabdughi pütti yoq at – ulaq.

Hékim beg dédi diwan’gha at chaping,

Eger bermese gerdenige yaping.

Ne yerdiki at bolsa aldi talap,

Yürüp doghilar öymu – öyni bulap.

Sheher ichre héchkimde at qoymadi,

Haramzade seg pul élip toymadi. It

Qimarbazlargha berdi atni alip,

Xalayiqlarni yighlatip qaxshatip.

Yamanlarni yighdurdi, ketti yaman,

Yamanlar kétip boldi aqsu aman.

Dédi aqsuni bermegeymen qoyup,

Turupmen bu waqitlarda jandin toyup.

Eger bu buluq kelsa shehyar kuchar,

Méning leshkirim bardur sedhazar. Yüzming

Bu amban dédi sheherde tunggan tola,

Bérikip yoq etsek moni ewwela.

Bu xuy – xuylarning her biri shiri ner,

Biri qanche xelqni qilur zir – zeber. Astin – üstün

Dédi sheher ichini biseremjan étip,

Chérik bilen jamgha yürüng ezim étip. Qest

Sayidbeg bu ishqa ne tedbirdur,

Bilalmam ne chare, ne teqdirdur.

Hékimgha dédi körseting meslihet,

Qayu ishta bolghay manga eminiyet. Tinchliq

Bu amban dédi aylanbidur bashim,

Xiyal eylesem közde turmas yashim.

Kéche bolsa emdi manga uyqu yoq,

Bu sinchay, tamaku bölek töhme yoq.

Kikirtektin ötmeydu emdi ghiza,

Tirik yürgenimge bolup nariza.

Köngül xoshluqi üch balam, tetiyim,

Ki bundaq kélibdur méning teleyim.

Bu darin bu sözni dédi yighladi,

Ölümge özining bélini baghladi.

Hékim beg dédi eyledim bir xiyal,

Bu xuyxuyni emdi yoq etmek mahal.

Bu waqtida chérik bizde bek azdur,

Bu tun’ganilar merdi shahbazdur.

Hékim beg dédi nechche kün sebir éting,

Jahan tinchliqtur sheherde yating.

Dédi eyligeymen bu ishqa ilaj,

Munga serp étey qanche bolsa xiraj.

Sanayli bu tungganlar qanche bar,

Bu menchinglini eyligeyler shumar. Sanimaq

Bulardin alip hiyle birle eded,

Ki bizler turup sizge qorqmaq nehed.

Bu shanglu imamigha qildi jaka,

Yashni ukam dep qérini aka.

Sanap ötküzüng xelqingiz nechche bar,

Ki bir – bir ani eylediler shumar,

Bu toqquz yüz ottuz yette erdi kubar. Chong er kishi

Hékim beg dédi amban’gha siz shük turung,

Ki himmet qilip boshumay bek turung.

Dédi bu sheherde urushmaq yaman,

Bolurmiz dédi ya uyan, ya buyan.

Chiqip yar bashigha heme dostur yar,

Qolida tutup yarini ketti yar.

Qilip elwida jayigha yandi yar,

Piraqida eytur idi yar- yar.

“ köngül üzmeyin yardin ketti yar,

Seperge barip kelmedi yar – yar.

Köngülde piraqu otung bar – bar,

Koyungda nétey yighlamay zar- zar“

Chiqip aqsudin yettilar jamgha,

Turushti oyun külke henggamgha.

Bir ishni bashlimaq, soqushmaq.

Bu jangpang qoyup chöresin qang soqup,

Jisekchi jisep jing bilen jang soqup.

Pu tüshkün qonalghu aning ghewghasi,

Bir ademni haydap ikki doghasi.

Yighip hörpegerlerni qildi bazar,

Ikki dawzaning aldida ikki dar.

Bu suku qimarwazyürüydu sulap,

Yürüydu öymu – öy keldi elni bulap.

Éghillap kalani, qotan birle qoy,

Qimarwaz jalaplargha her künde toy.

Ki tangshin qilip barghani her qayan,

Ki bashqunchiliq qilsa qizu – juwan.

Qoyup arpa – bughdaygha leshkerler at,

Aning erzige yetmey qilsa dat.

Sürük bile ilqini keldi sürüp,

Talashsa ani baghlatip öltürüp.

Ki dad eyligenni asip dargha,

Ani yem qilip qarghawu – sargha.

Boghum tutmighan maysilarni orup,

Atigha bérip atni baghlatturup.

Aning oynishi her kündur qimar,

Kéche – kündüz aldigha neghme- nigar.

Eger bar bolsa her jayda loli jalap,

Ani keltürüp ichti jami sharap.

Bu tangshin musulmanni kelse tutup,

Bu menchinggha baghlatip öltürüp.

Hem epyun chékip beng bilen bozeni,

Jalapni qoyup, tapti meyguzeni.

Bu betbext lein sher’ini tutmadi,

Chaqlighan töshük yer yutmadi,

Bu tangshin qilip ikki yolgha qarap,

Sayid beg bu jangpangda yatti marap.

Yili mar erdi mahi oshur, yilan yili hoshur éyi

Didi emdi peymane tolsa tashur.

Xojamgha besharet bolup ol zaman,

Bolup chong – kichik xurremu shadiman.

Ki yarligh tüshüp rashidin xandin,

Kuchardin chiqip seyd burhanidin.

Besharet xojamlargha meghrip sari,

Ulugh pishening shirliri her biri.

Bu shehyar, kuchardin yighilsun tamam,

Ghazatqa baradur hemme xasu – am.

Bu nöbet öyde kishi qalmasun,

Kishi nöbitige kishi barmasun.

Yighildi bu leshkerler hedidin puzun,

Hemme zewwqu – shewq bilen bile mestu junun.

Bu yerde küchke tolup meniside

Mazargha yighildi hemme chong – kichik,

Hésablap ani qildiler bir pitik.

Seyd rashidin xan’gha hem taju – text,

Kuchar shehiri boldi anga paytext.

Bular meshweret qildilar anchünin,

Ki pikir eylediler beseru yesin. Ong – sol

Qara sheher turpanda menching tola,

Bu aqsu terepte musulman tola.

Dédi aqsuni destigir eylisek, tayanch, panah, baza

Muzattin bu menchinggha yol bermisek.

Didi aqsuni biz alarmiz asan,

Didi özgiler barghusidur qayan.

Bu leshkerler bölundi bolup sulsigir, üchtin bir

Ikki kohna turpan, biri erdewil.

Hésabida leshkerni qildi eded,

Yana ming bash sed bashi pan sed.

Bu pinjah bilen onbéshi, qur bashi,

Miraxor, diwan, dorgha we top bashi.

Aning üstige dadxah xelpesi,

Jahanni alibdur aning ghelbesi.

Yene padi shep qoydi andin ture,

Seperge barip tale idin köre.

Bölündi kuchar leshkiri ikki top,

Bügür, korla we taki serhedi lop. Chégra

Alip bir tümen leshkeri bigaran,

Bahadur seyd ghazi is’haqxan,

Bu tahir xoja xajai wahidin,

Seyid walidin, xoja baha idin.

Bolup hem seer xuqai danial,

Uzatti hemexshu ehli ayal.

Bérip gheznedin nechche bayraq tugh,

Bu leshkerler öz ixlasidin qil quyrugh.

Bulargha bérip nechche türlük elem,

Yaragh jabdughi qalmidi hich kem.

Bérip gheznedin chipuwu zemberek,

Nechche tiwege oq dori ghem merg. Ölüm

Qélich, neyze birle miltiq – oqya,

Ulughlargha keydurup serupa.

Péqir namratlargha hem berdi at,

Aq öy chadiru barigah birle kat.

Bu leshker bolup misli bir kök tömür,

Ne dölet ghazat birle ötse ömür.

Ghojam aldida nechche xelpe töre,

Dobulgha kiyip olpaqu hem zire.

Chalip nechche jüp naghra neqqareni,

Sepid mohre karnay surnayini.

Bular yürdilar tebil shadi chalip,

Baruyadi heq birle alla salip.

Uzatti heme xishu qewmi qayash,

Mazar baghida berdiler abu- ash.

Qilip berdi beidaz xetme qur’an, kéyin

Seyd rashidin xan sahipqiran.

Bu leshker ishini qilip ja – beja,

Dua qildiler xan ghojam padisha.

Özi seyhe tartip munajat oqup,

Hemme yighlaship newhe peryad urup.

Yighi zar boldi chu ebri bahar, bahar yamghuri

Qiyamet bolup ol küni ashkar.

Atawu – anasi oghuldin juda,

Yana ayrilip méhriban ket xuda. Yéngi öylen’genler

Bu qowmi qérindash, igiche – singil,

Rizaliq alip bir – biridin behil.

Hemme yaru – dost qildilar elwida,

Didiler xuda yolida jan pida.

I axir ölermiz shehid, ölmesek,

Yigey qargha – quzghun eger kömmesek.

Eger tapsa imanini bakdurur,

Didi eslimiz xakdurur.

Shehidni didi murde emes hayat,

Bérilgey jawahirdin ikki qanat.

kel i weiziguy eylegil dawiyan,

Bu xatip xojamidinki bir dastan.

Hemme lawu – leshker bu xeyli sipah,

Kélip qutluq orda tikip barigah.

Chalip shadi tebli neqqareni,

Sepid muri, karnay, surnayini.

Chékip dumba – dumbanggha sewtu – sada,

Hemme chong – kichik didiler merhaba.

Mubarez erenler pighani taship, küreshchan erler

Bu leshkerlerning yatseyin tapshurup.

Bular kem – kusin rastlatip tapshurup.

Bulargha bérip nechche tughluq elem,

Bularni eded qildi sürdi qelem.

Bu leshkeri idi ikki ming yette yüz,

Özidin ishtip dédim ushbu söz.

Uzartip chiqip xan xojam padisha,

Baqip qiblige qildi andin dua.

Hemme chong – kichik yighlaship zar – zar,

Musibette bolghan kebi hazadar.

Ular qildi beidaz xetme dua,

Heme chong – kichik yighlaship elwida.

Dobulgha quyaq, jobbe hem oq yaraq,

Bular kök tömür boldi bashtin – ayaq.

Bu leshkerge mensebni teyinledi,

Ki her kün hésabini alghin dédi.

Bu leshkerge xatip jojamdur émir,

Ki sahqa osam axundur wezir.

Bu tali mirap boldilar dadxah,

Heme lawu – leshker qilip ezmi rah. Yol

Möhürni molla musa qari asip,

Bular arqadin keldi bir – bir basip.

Bolup pishi leshker bu rozi töre.

Turshawul qoshun, aldin yürgüchi qoshun

Shehid boldi ejrini andin köre.

Kiyip jubbe – jewshen bu rozi qimar, sawut, tömür kiyim

Bolup kök tömür yolda dingma bolar.

Bu sayramdin molla musa xatip,

Bérur yol xéti xelqni bajlatip.

Kélur arqadin xelqning awazesi,

Ki alla diban qichqirur barchasi.

Qatildi bu leshker xojamgha kélip,

Sorap hal – ehwal pursish qilip. Ésenleshmek

Bu shehyar, kucharning sehrasidin,

Kélimiz didi sidqi ixlasidin.

Bular ezim étip yürdiler shaldirang,

Yürüng yol özre téz bolup aldirang.

Bu sür’et bilen eyledi ezim rah.

Quyashqa bolup bu quyash rahber,

Quyash keynidin yürdi ehli seper.

Quyash boldi meürip sarigha nahan

Qizilgha yétip bardiler ol zaman.

Kün olturdi meghrip sarida qizil,

Qizilliq ichidin köründi qizil.

Dédiler bu yurtning atidur qizil,

Imaretning tupraghidur qizil.

Li derya aqadur, atidur qizil,

Yana abujari aqadur qizil.

Shawqun, dolqunlash

Bu qiz hem juwanlar salahi qizil, kiyim – kéchek

Bu qizlar qaradur, ichidur qizil.

Qizilning ichidin chiqibdur qizil,

Qizilning bu turghan yéridur qizil.

Ani yürgüdüm bir matai qizil,

Qizilgha bu waqitta köründi qizil.

Qizil ketdi alem közümge qizil,

Aning hijride közde yashim qizil.

Qizil aqti etrapi boldi qizil,

Qizilliq qizildur sereshkim qizil.

Qizilgha tüshüp tiktiler barigah,

Hemme lawu – leshker bu xeyli sipah.

Bu sayramgha anglandi awazesi,

Bu sayram irur aqsu derwazesi.

Qizilda yar erken ulugh bir buzrukwar,

Qilich bughraxan ghazi atliq mazar.

Qoshuldi qizil kentning jem’isi,

Bu sheyxu, imam bashlighan mehellisi.

Yana nan – toqach, süt – qétigh, ot, otun,

Bala – barqasi heme eru – xotun.

Elip keldi nezri kala birle qoy,

Ani dashqa saldi qilip yédi boy.

Salip sehnige zilche birle kigiz,

Alip keldi nezri yene nechche qiz.

Dua qildilar qizlargha baqmadi,

Seper üstide qizlar xosh yaqmadi.

Qirmis bulaq xelqi hem pish baz,

aldigha chiqmaq, qarshi almaq

Alip keldi haliche nezri – niyaz.

Yaylaqlargha nezri alip kelgen at,

Bu jabduq bile eylidi iltipat.

Xalayiqler qildi xojamni tawap,

Bolup bi gunah, tapti bolghay sawap.

Tawabidin kéyin beidaz xetmi qur’an,

Xojam ixtiyar etti sayram siyan.

Bar erdi sheher aldida len’geri, béket

Hékim beg ishige yurt serdarliri.

Bu axunu – eshrep, xelipe – imam,

Heme chong – kichik yurt xelqi tamam.

Kélur her tereptin bu nezri – niyaz,

Bashi at, kala, qoy, chamghur – piyaz.

Ziyaret qilip desti bey’et bérip,

ittipaqqa kirmek, tewelik bildürmek

Qilip hal pursish nesihet qilip.

Chalip naghre, neqqare shadyaneni,

Nechche dashlargha dümledi shadeni.

Heme chong – kichikke bérip abu – ash,

Wida qildi meghrip sarigha quyash.

*****

Tamamlandi

(5.BÖLÜM)

Mehmet Emin HAZRET

Dünya Milletleri Milli Dillerini  Nasıl Koruyorlar ?  – 5

2 Bin senedir vatansız yaşayan Yahudilerden “vatanın neresi?” diye soranlara, Yahudiler hep “Vatanım Tevrat’tır” diye cevap vermişler.Tevrat’ı okuyabilmek için İbrence dili bilmek zorunda olan Yahudiler,dilini kaybetmediği için sonunda bir araya gelmiş,vatanını bulmuştur. Dünya dil bilimcileri,ölmüş bir dilin tekrar dirilmesini konu alan araştırmalarında İbranice’yi   örnek dil  olarak gösterirler.

Bugün Dünyada İngilizce konuşan 56, Fransızca konuşan 54 ülke bulunmaktadır.Fransa 1994’de  Fransa Parlamentosundan “Fransız Dilini Koruma Yasası” çıkartmıştır. “Ana yasada,Cumhuriyetin dili olarak kabul edilmiş olan Fransız dili,Fransız kişiliğini ve ata mirasını gösteren temel unsurdur.Eğitim,çalışma,kamu ilişkileri ve hizmetleri için kullanılacak dil Fransızcadır.” şeklinde  başlanan yasada medya, reklam, tercüme,yazışma,tabela, konuşma vebenzeri dille ilgili  tüm alanları kapsamaktadır. Fransa dil ihraç eden,yabancı dile karşı tarihten beri  mesafeli duran bir ülkedir.K endi ülkesinden başka 53 ülke Fransız dilini devlet dili olarak kullanmasına rağmen yine de dil koruma yasası çıkartmıştır.Fransa ,Avrupa Birliğ resmi dilinin İngilizce değil,Fransızca olması için de uzun yıllardan beri etkili lobi faaliyetlerini yürütmektedir.

Ukrayna’da nüfusun üçte ikisinin Rusça konuşmasına, pek çok radyo ve televizyonun Rusça yayın yapmasına rağmen, 2004 yılında ulusal televizyon ve radyolarda Rusça yayınlara yasak  kararı  getirilmiştir.

Ukrayna, Sovyetler Birliği’nden ayrıldığını ilan ettiğinden bu yana Ukraynaca’yı resmi dil haline getirmeye çalışıyor. 2005 yılında yapılan bir araştırmaya göre, Bizzat Meclis başkanı da dahil Ukrayna’da nüfusun yüzde 65’i günlük yaşamında Rusça konuşuyordu. Rusça ile Ukraynaca aslında Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesine veya Özbekçe ile Uygurcaya kadar yakın akraba dillerdir.Ukrayna eğitimden,medyaya resmi dairelerden sokak diline kadar Ukrayna dilini koruma yolunda disiplinli bir adımla politikasını sürdürmektedir.

Kazakistan Biz Uygurların yakın akrabası ve komşusudur.Kazakistan parlamentosu,Kazak dilini koruma ve geliştirme konusunda 1992’de bir yasa çıkarmıştır.Bu yasa gereği 1993 yılından  başlayarak Kazakça bilmeyen Kazakistan Vatandaşları için   Milletvekili seçilme hakkı verilmemektedir. Kazakistan hükümetinin bütün çabalarına rağmen 2015 yılı  verilerine göre Kazakistan nüfusunun  %77.7 si Rusça konuşmaktadır. Şu anda Rusya Üniversitelerinde okumakta olan Kazak öğrenci  sayısı  ise, 20 binden fazladır.Kazakların çoğunluğu hala Moskova televizyonlarını seyrediyorlar.Ailelerde,sokaklarda Rusça konuşuyorlar.Kazakça konuşanların bile her 3 kelimeden biri Rusça kelime karışıyor.Kazakistan’ın Kazak dilini yaşatabilme süreci çok çetin sancılar içinde geçmektedir.Dil kaybedildikten sonra geri olma süresi çok uzun ve sancılı  olmaktadır.

Sovyetler Birliği’nden ayrılan Baltık ülkelerindeki dil yasaları ve Uygulamalarını Uygurlar mutlaka bilmelidir. Çünkü bu konu çok önemlidir.Estonya,Letonya,Litvanya da ülke nüfusunun   % 35-40’ı Ruslardan oluşuyordu.Bu ülkelerdeki Rusların çoğu bu ülkelerde doğup büyümüş,ülkeyi kendi vatanı bilen insanlardı.Ülkelerin bağımsızlığı için yapılan referandumda Rusların çoğunluğu “evet” oyu kollanmışlardır.Ancak Rusça konuşuyorlardı.Bu küçük Baltık ülkeleri dil kanunu çıkarttılar.Kanun gereği ülke dilini bilmeyenlere vatandaşlık hakkı verilmeyecekti.Böylelikle Estonya,Letonya,Litvanya’da 1,5 milyon Rus vatandaşlık haklarından mahrum kaldılar.Ruslar bu ülkeleri yöneten millet olduğu için yerli halkın dilini öğrenme ihtiyacını hiç his etmemişlerdi.Birden vatansız duruma düşen Ruslar şaşkınlık içinde kaldılar.Genç Ruslar dil kurslarına gittiler, dil imtihanından geçerek diploma alanlar tekrar vatandaşlık kazandılar.Dil öğrenemeyenler uzun yıllar yaşadığı,sevdiği bu vatanındaki ev barkını satarak Rusya’ya gittiler.Hala kimliksiz,pasaportsuz yaşamaya mecbur olan Ruslarda vardır.Avrupa Birliği üyesi olan bu Baltık Ülkeleri,Avrupa Birliğinin insan haklar konusundaki itirazlarına rağmen tavırlarını değiştirmediler.Estonya dil konusundaki tavizsiz kararlılığını daha ileri götürmektedir.Estonya sokaklarında sivil dil polisleri vardır.Otobüste,mağazalarda,sokakta Estonya dilinde değil,Rusça konuşanlara para cezası yazıyorlar,cezada çok ağırdır.

Bu ülkeler,Sovyetler birliği devrinde ağır tahribata uğrayan ana dillerini korumak ve yaşatmak için sert tedbirleri almaya devam etmekte,Rusya’nın ve Avrupa birliğinin uyarılırına pek kulak asmamaktadır.Doğu Türkistan’da bugün uygulanan Uygur diline yönelik sert yasaklamalar,gün gelir ters yöne çevrilebilir.

Biz Uygurlar insanlık alemine şöyle haykırmakla yüzdeyüz  haklıyız; Yer küre özerinde tükenmekte olan hayvan,böcek ve bitki türlerini koruma altına almak için organize olan sivil toplum kuruluşları ve çevre – ekoloji gönüllüleri vardır.Bu projelere Devletlerin ayrdığı  bütçeleri vardır.Günümüzdeki Doğu Türkistan’da Bir medeniyet,bir dil ve bir insan türü yok olma tehlikesi ile kar karşıya bulunmaktadır. 21.Yüzyılda işgalcı Çin’in bu barbarlığına ,dur,diyecek insanlık nerede?Nerede bu Birleşmiş Milletler?  Nerede bu   Örgütünün adaleti?        (5. Bölümün sonu-devam edecek.)

http://www.uyghurnet.org/dogu-turkistanda-kultur-katliami-ve-direnis-yolu-5/

(4.Bölüm)

Mehmet Emin HAZRET

Çin’in Çifte Standardı-4

Doğu Türkistan’da Uygur dilini eğitim ve resmi dairelerden kaldıran Çin,dünya ülkelerinde Konfüçyüs Enstitüsü kurmak sureti ile Çin dili ve kültürünü dünyaya yaymak için büyük miktarda bütçe ayırmaktadır.Türkiye’de bile Boğaziçi Üniversitesi Konfüçyüs Enstitüsü,  Orta Doğu Teknik Üniversitesi  Konfüçyus Merkezi,Okan Üniversitesi Konfüçyüs Enistüsü vardır.Çin dili ve kültürünü Türk halkına sevdirmek için eğitim,etkinlik,yayınlar yapmaktadırlar.Çinin Türkiye’de Çin kültürünü tanıtmak,Çin diline özendirmek için yayın yapmakta olduğu CTV,Turkish.china.com,Turkish.cri.cn gibi televizyon,radyo,internet yayınları bulunmaktadır.

Ayrıca Çinli azınlıklar yaşayan ülkeler nezdinde diplomatik girişimde bulunarak,demokrasi kuralları ile demokrasiyi vurmak sureti ile o ülkelerdeki Çinli azınlıklar için okul açılmasını sağlamakta,hatta resmi dairelerde bile Çin dilini geçerli kılmaktadır.Bugün Amerika’nın Los angeles,San Fransisco şehirlerinin cadde,sokak tabelaları İngilizce ve Çince yazılmaktadır.Amerika,Kanada,Avustralya’da Çin göçmenlerinin çocukları için Çin dili ana,ilk okullar vardır.Malezya Bir üniter  devlettir.Tarihte önce Hollandalılar, sonra İngilizler Malezya’yı işgal altında tutarken maden ocaklarında çalıştırmak için Çinli köle işçileri bu ülkeye getirmişlerdir.Malezya’da bugün Çin dili ana okul,ilk,orta,lise Üniversiteler vardır.Malezya’nın devlet resmi dili Malay ve İngiliz dili olmasına rağmen Çinli azınlıklar için demokrasinin tüm imkanları sunulmuştur.Çinin diplomatik girişimi sonucu,Malezya hükümeti Çin dilinde eğitim veren “Nenfang Şöyuan” (Güney Kolej)ne Malezya eğitim bakanlığı,devlet Üniversitesi statüsünü vermiştir.

Çin, hatta güney komşusu Myammar’da yaşayan 150 bin Çin kökenli Kokang’lara 50 yıldan beri  silah ve cephane desteği sağlamak sureti ile 1989’da Kokangların yüksek özerklik statüsü almasını sağlamış ve aslında var olan Çin dili eğitimi için, Çin devleti büyük miktarda altı yapı yatırımı yaparak,eğitim,telekomünikasyon,internet ve resmi dairelerde Çin dili kullanımını kolaylaştırmıştır. Çin ordusu bugün,hatta şimdi ben bu yazıyı yazarken bile Myammar sınırları içinde bütün uluslar arası hukuku çiğneyerek, Kokang gerilla ordusu ile  omuz omuza vererek Myammar devlet ordusuna karşı savaşmaktadır.

Çin, bütün dünyadaki  etnik Çin kökenlilerin Çinli olarak kültür, gelenek ve göreneklerini yaşatabilmesi için diploması ve ordu dahil her kozunu kullanırken,Kendi sınırları içindeki,kendi vatandaşları olan 15 milyon Uygur Türkünün tüm maddi varlıklarını tamamen ele geçirdikten sonra, dili ve dini’nden koparmak için 21.yüzyılın çağdaş dünyasında utanç verici yöntemleri kullanmaktadır.

Dünyadaki üstün medeniyetler,başka medeniyetleri asimilasyon yaparken kendi çekici gücünü kullanarak,başka medeniyetlerin kendi medeniyet denizine suya susamış balık gibi intizarlık içinde atlamasını sağlayarak gerçekleştirmişlerdir.Zorlayıcı devlet rejimi,baskıcı politikayı araç olarak kullanmak sureti ile,güç ve zorbalıkla bir dili,bir kültürü katletme girişimini ancak barbar milletler yapabilir.Çinin,Türk ve İslam medeniyetinin birikiminden oluşan büyük ve engin Uygur kültürüne tüm devlet gücünü kullanarak saldırması,Çin medeniyetinin,Türk ve İslam medeniyeti karşısında çok cılız kaldığının itirafıdır.

    Uygurlar Çin diline Karşı mı?

Uygurlar Çin diline karşı değildir. “çift dilli eğitim”e hiç karşı değildir.Biz, Çift dilli eğitim lisede başlamalı, diyoruz.Dünyadaki akademik araştırmaların sonucu bunu gerektiriyor.Bugün Doğu Türkistan’da 3 yaşındaki yavru annesinin koçağından alınıp Çin dili ana okula götürülüyor.Araştırmalara göre ana ve ilk okuldan başlayarak başka dilde eğitime tabı tutulan çocukların zekası gelişmiyor,iki kültür arasında travma geçiriyor.Böyle öğrencilerden yetenek çıkmıyor.Dahi hiç çıkmıyor.Amerika ve Avrupa’da kendi kültüründen koparılanların çoğu büyüdüğünde hamallık,vasıfsız işçilik ve hizmet sektöründe basit eleman olarak çalışmışlar.Üniversite bitirenlerden parlak bir gelecek vaat edenler çok az çıkmıştır.

Biz Uygurlar,tarihi,coğrafi ve siyasi nedenlerden dolayı bilim ve teknolojide çok gerilerde kaldık.Bugün Uygurlar sanayi toplumu bile olamadı.Biz Uygurlar bilime çok aç bir toplumuz.Gençlerimizin bilime,teknolojiye olan merakı,öğrenme isteği inanılmaz derecede yüksektir.Köylerde anne babalar gece gündüz tarlalarda çalışarak,bazıları bahçelerini,oturduğu evi satarak çocuklarını Üniversitelere göndermektedir. Koyunlarını, tavuk ,civcivlerini, bahçelerindeki meyveleri satarak uzaklarda okumakta olan çocuklarını harçsız bırakmayan anne babalar çoktur.Çocuklarda Anne babaları,azız vatanını mahcup bırakmamak için azim ve şecaat ile çalışmaktadırlar.Ancak,başarısı ile öne çıkanlar yine Uygur dili eğitiminde orta okulu tamamlamış, lisede Çinceyi ek öğrenmeye başlayan,Üniversitede Çince imtihanı göğüsleyenlerdir. Üniversitede Çin dili ile meslek okuyup,İngiliz dilini beraber götürmüş,yüksek lisans ve doktorasını yapmak için yurt dışına gidenler arasında bugün NASA da en üst düzey mühendis olarak çalışan,Harvard,Yale gibi onlarca Üniversiteleri tamamlayıp,kendi mesleki alanlarında Uygur milleti için şan ve şeref kazandıranların hepsi ana diline hakim olduktan sonra Çince ve başka yabancı  dil ile eğitimini sürdürmüş olanlardır.

Ana dilini iyi bilmeden tefekkür kabiliyeti gelişmez.Başka bir dili kolay ve hızlı öğrenemezsiniz.Bu yüzden diyoruz ki,ilk önce ana dili iyi öğrenin,sonra Çince ve başka dillere yüzlenin.O zaman bilginin sonsuz okyanusuna açılabilirsiniz.Bende ilk,orta,liseyi Uygurca tamamladım.Çinceyi Lise yıllarımda kendi kendime öğrenmeye başladım.Üniversitede bir yıllık hazırlık sınıfında Çince eğitim gördüm.Üniversiteyi Uygur dilinde okuyup tamamladım.Lisans üstü eğitimimi Pekin’de Çince tamamladım.Türkiye’ye gelince 4 ay TÖMER de Türkçe öğrendim.Ondan sonra Doğu Türkistan hakkında gazetelere yazılarımı Türkçe yazmaya başladım.Uygur Türkçesini iyi bilmeseydim,Türkiye Türkçesini bunca hızlı kavrayabilmem mümkün değildi.Bugün Doğu Türkistan’dan Türkiye’ye okumaya gelen öğrenciler içinde Uygurcayı iyi bilenler 6 ay Türkçe öğrenip Üniversite imtihanından geçerek Türk öğrenciler ile uyum içinde Üniversiteyi devam ettirmektedir.Ana,ilk okuldan Üniversiteye kadar  Çince okuyan,Uygurcayı hiç bilmeyen Uygur öğrenciler çok zorlanmakta,iki sene Türkçe kurslarda okumasına rağmen lisans üstü imtihandan geçemeden memlekete geri dönenler,veya burada başka basit bir işe girip çalışmaya mecbur olanlar vardır. Kendi dilini diğer dile,diğer bir dili kendi diline tercüme yapma yeteneği olmayanlar dil öğrenmiş sayılmaz.Bir dili yiyip bitirme pahasına diğer bir dili öğrenmiş olanların millete bir yararı olmaz.Uygur gençler şunu iyi bilmelidir,başka bir dili Uygur dilinin yerine koymak için öğrenmek,ana dile yapılmış olan en büyük kötülüktür,ihanettir.Çince öğrenmek Çinlileşmenin,İngilizce öğrenmek İngilizleşmenin aracı olmamalı.Bilim yok etmenin değil,yaşatmanın aracıdır.Dil öğrenmek var olan dili yok etmenin aracı haline geldiğinde,bilim bilim olmaktan çıkar,zulüm aracına dönüşür.Tüm milletlerin aydınları bilgisini kendi halkına hizmet etmek,çağdaş milletlerin öne geçirmek için bilim öğreniyorlar.Biz Uygurlar içinde öyle.

Eğitim dilinden dışlanmış dil,kültürel dil olma vasfını kaybedecek,sokak dili  seviyesine inecektir.Bir dil sokak dili vasfını bile kaybettiğinde,o dilin sahibi olan millet yok olmuş olacaktır.Uygurlar için dil meselesi ölüm kalım meselesidir.Yavrularımızı Uygur veya  Çin dili ana,ilk okuluna vermeyi tercih etmek,Bizim öz taraf veya düşman tarafta yer aldığımızın kanıtıdır.Uygur toplumunun geleceğinin nasıl olacağı,Uygurları yok etmek için bel bağlayanlar tarafından değil,Uygurların köle olmasına razı olup olmaması arasında seçim yapan bize bağlıdır.Dil kültürün temelidir.Uygur dili Uygur kültürünün temelidir.Bizim öğreneceğimiz diğer bir dil amacımıza ulaşmanın aracıdır.Yanı,ulaşım aracı gibi.

Ana,ilk okuldan Çince başlayan bir  Uygur çocuk,ilk okulda hesap dersi öğrenmeyecek mi? Orta okul,lisede Çincenin 20 binden fazla harfini öğrenmek için Lugat sayfaları içinde gezerek vakit tüketirken, matematik,kimya,fizik öğrenmeye nasıl vakit bulacak? Hem Çince dil,hem mesleki dersler gençlerimizi dersten soğutmaktan başka ne işe yarayabilir? Bu tür eğitim sistemi,milletimizin geleceği olan  Uygur çocuklarımızı zekasını, bozulmuş yumurtaya dönüştürmekten başka bir işe yaradı mı? Uygur evlatları,Uygur tarihini,Uygur etnoloji (folklor,tarihi yadigarlıklar,milli kültürel  gelenekler, milli psikoloji…) bilgilerini kesinlikle öğrenmesi şarttır.Çin dilinde Uygurların geçmişi hakkında gerçekleri yansıtan tek bir akademik eser bulmak mümkün değildir.Uygurların geçmişi hakkında doğru bilgi tek Uygur ve Türk bilim adamları emekleri ile gün ışığına çıkmıştır.Uygurların geçmişine gidecek doğru yol Uygur dilidir.Geçmişi olmayan milletin geleceği yoktur.Geçmişi bilmeyen,geleceği göremez.Çinin,Uygurların geçmişini silmek çabaları bunun içindir.Dil milletin hafızasıdır.Milli hafızamızın silinmesine kesinlikle izin vermemeliyiz.Bilimin temeli matematiktir.Matematik buluşun,disiplinin anahtarıdır.İlk ve orta okulda matematik temeli zayıf ola,lise ve Üniversitede matematikten nefret edeceklerdir.Kaç dil biliyorsanız bilin,matematik bilmiyorsanız bilim adamı olmanız mümkün değildir.Bu yüzden Çin eğitim sistemi Uygur yeni kuşakların zekasını törpülemek üzerine kurulmuştur.

Eğer Çin hakimiyetinde Uygurlara karşı iyi niyet olsaydı, eğitim sistemini, Allah Uygur ve Müslüman yaradan çocuklarımızı,Çinli ve ateiste dönüştürme temeli özerine kurmazdı.Bu amaç için  dev bütçe ayırmak yerine Pekinde veya Urumçide bir tercümanlık koleji açardı ve tüm eğitim,bilim,fen,teknoloji kitaplarını sürekli Uygurcaya tercüme etme işini organize ederek,Uygur toplumunun aydınlanması için katkı sağlamış olurdu.

Buluş tefekküre,tefekkür dile bağlıdır.Buluşun kaynağı ana dilde tefekkürde yatmaktadır.Tüm alimlerin öz geçmişini okuyun,ana dili iyi bilmeyen alim bulamazsınız.Japonya’da 20 den fazla Nobel ödül sahibi vardır.Hepsi ana okuldan Üniversiteye kadar Japonya’da Japon dilinde eğitim görmüş kişilerdir.Tabii ki,bir,iki,hatta üç yabancı dili de vardır.Japonya’da eğitim Japoncadır.Teknolojinin bazı dallarında Japonya,Amerika’dan daha ileridir.Çin’de eğitim Çin dilindedir.Dünyanın en kalabalık tercümanlar ordusu Çin’dedir.Çin’de bilim,fen,teknoloji dallarında ayrı,ayrı tercüme neşir efkar kurumları olmakla beraber,27 eyalet ve 21 büyük şehir,Hongkong,Makao,Tayvan’da tercüme yayın merkezleri bulunmaktadır.yanı Çin,Çin dilini kenara iterek,İngilizce ve Japonca ile kalkınma yoluna gitmemiştir,belki Çin diline sarılarak ilerlemektedir.Eğer gelişmiş bir medeniyeti temsil eden dil kalkınma gerçekleşiyorsa,neden resmi dili İngilizce olan Filipinler Japonya’yı geçemedi? Devlet dilinin biri İngiliz dili olan ve eğitim dili İngilizce olan Pakistan neden Çin’den çok gerilerde? Dil milletin kanadıdır.Her kuşun uçma yeteneği kendi kanadının gücüne bağlıdır.Başkasından ödünç alarak uçanları gördünüz mü? ( 4.Bölümün sonu-devam edecek)

Kaynak  :  马来西亚唯一一所中文大学“南方大学学院”

http://www.uyghurnet.org/dogu-turkistanda-kultur-katliami-ve-direnis-yolu4/

Abdurehim Tileshüp Ötkür (1923-5 October 1995) (Uyghur:ئابدۇرېھىم تىلەشۈپ ئۆتكۈر) was a popular Uyghur author and poet.

Ötkür was born in Kumul, Uyghuristan. He graduated from Uyghuristan University in 1942. He then worked as the editor of the newspaper Altay Geziti till 1949. From 1949 till 1980 he worked as an interpreter in various governmental offices—as he knew Uyghur, Chinese, Russian and English all well.

From 1980 to his death Ötkür worked as a scholar in the Institute of Literature Studies of the Academy of Philosophy and Social Sciences, Uyghuristan. In 1988 was appointed as a Vice Chairman of the Society of Kutadgu Bilig Studies.

Ötkür first published his poems in 1940. The poems „Tarim Boyliri“ (Along Tarim) and „Yürek Mungliri“ (Melodies of the heart) were very popular. His last novels, „Iz“ (The Track) and „Oyghanghan Zimin“ (The Awakened Land), became some of the most popular novels among Uyghur people. Abdurehim Otkur

• Qeshqer Kéchisi, Ürümchi: Uyghuristan People’s Press, 1980.
• Iz,(Novel) Ürümchi: Uyghuristan People’s Press, 1985.
• Ömür Menzilliri, Ürümchi: Uyghuristan Youths Press, 1985.
• Oyghanghan Zimin (Novel-trilogy)
• • Iz (Poem) Uyghur & English Translation of Otkur Poem
  • A Selection of Poems
    

                                       *****

Shé’ir we sha’ir

Shé’ir marjan emes , yipqa tizip qoysa turuwéridighan yaki ezan emes , qulaqni tutup éyitsa boluwéridighan . Shé’ir ayet emes , menisini uqmay oqusila boluwéridighan yaki mata emes , dukan qurup toqusila chiqiwéridighan . Shé’ir – keshte emes , rengdar meshut bilen latigha tikip qoyidighan yaki süret emes , qeghezge sizip qoysila boluwéridighan . Shé’ir hem hösni , hem puriqi , hem tikini , hem yopurmiqi bar gülge oxshiship kitiduki , hösni bilen dilni özige meptun qilar ; Puriqi bilen jan’gha rahet we hozur bexsh éter ; Ishiq ehli uni qulaqqa qisar yaki güldeste yasap jananigha tutar .shé’ir -asmandiki yultuz emes , kéchisi parqirap körün’gen bilen ne’issiqi , yoruqi tegmeydighan , shé’ir-xuddi bir mesh’eldurki , kéche zulmitide insan’gha yol körsetküchi yaki bir gülxandurki payansiz deshitlerni yorutup , soghdin titrigen tenlerge aram bergüchi . Shé’ir-chöldiki alwun emes , gahi kök , gahi derya , gahi sheher , gahi giyah bolup körün’gen bilen qoghlap yetkili bolmaydighan . Shé’ir-bir qaynam bulaqqa oxshishiduki , teshnalargha aram , dertmenlerge dawa , bimarlargha shipa , ghemkinlerge shatliq , ajizlargha küch we ümid bexsh etküchi .shé’ir – hapizning naxshisi emeski , anglighanséri kishni mügdek basidighan . Shé’ir-bir güldürmamidurki , uning awazi jahanni titritip;, xamush köngüllerni oyghatqay ; Kishini segek qilip jengge ündigey , ebediy hayatqa chaqirghay !
Sha’ir-qagha emes , körün’gen derexke qonuwélip qaqildawéridighan . Sha’ir -xuddi tang toxusidurki , kéche tangni tillap tinmas ;tang atqanda , elni ishqa , hayatqa , emgek we ijadqa ünder . Shunga , kishilerning altun xoraz heqqide qisse -riwayetler toqushi , sheher derwaziliri bilen qesir -aywan munarlirining üstige uning heykilini ornitishi hergiz tasadipiy emes ,halbuki jahan-jahan bolghandin buyan , héchkim qaghining heykilini ornatqini yoq . Sha’ir-tutiqush emes , némini ögetse shuni doraydighan , yaki ömür boyi dorashtin bölekni bilmeydighan . Bu yerde ulugh ezerbeyjan sha’iri fuzulining munu béytini eslep ötüsh orunsiz bolmas :

Qaratashtin eger qan birle renggim eyliseng,

Renggi teghyir bolur , emma le’li bedexshan olmas .

Tutigha telimi adayi kelimat eyliseng ,

Nutqi insan bolur , emma özi insan olmas .

Sha’ir chin menisi bilen bulbuldur . Bulbul héchqachan bashqa qushlarni dorimaydu , bashqa qushlarmu bulbulni hergiz doriyalmaydu .chünki , bulbulning özi tili , öz söygüsi , öz tepekkuri we öz tuyghusi bar .
Sha’ir-képinek emes , körün’gen gülning hemmisige perqsiz qonup , hozur-halawet élishnila bilidighan .
Sha’ir -chiragh perwanisidurki , halak bolushini bilip turup özini otqa urghuchi ….
Sha’ir -shah we sultanlarning nazu-németke tolghan dastixanliri etarapida chörgilep yüriydighan yaki zahitlarning étikide xoruldap yatidighan müshük emes , belki payansiz dehshetlerde erkin kézip yüriydighan temesiz arislandurki , uning bir hörkirishi bilen taghu-tashlar zilzilige kélip , tülke -böriler hushini yighmay padisha Nikolay shirege ursa pütün xansaray titrep ketetti, yazghuchi L.Tolostoy shirege bir ursa pütkül Russiye tewrep kétetti, dégen riwayet mubalighe bolmisa kérek . Chünki , léf tolistoy shé’ir yazmighan bilen chin sha’ir idi . Sha’ir peqet xelq bilen , xelq bilenla sha’irdur we menggü ölmestur .
Mesilen , chüyüen bilen elishir nawa’i ; Libey bilen poshkin ; Bayrun bilen lutpulla mutellipke oxshash .

http://uyghurpedia.com/index.php…

-1-

Men özem bolmighandekla, özemmu elbette men bolalmaydu…bosh wer ular qarisa qarawersun, ilkimizde turup beribir ikkmizni körelmeydu…

  Meripetperwer Uyghur Qizliri 
Yopurgha nahiyelik 3 – ottura mektepning in’gliz tili oqutquchisi rozimuhemmet turdi artuchning teshebbusi, xelqimiz ichidiki köpligen kitabxumarlarning bu teshebbusqa aktip awaz qoshushi bilen bu yil xelqimiz üchün kitab yili qilip békitildi. Kitab yilining tesiride diyarimizning jay–jaylirida kitab oqushni asasiy mezmun qilghan türlük shekildiki pa’aliyetler arqa – arqidin ötküzülüp, jem’iyitimizning kitabxumarlar jem’iyiti bolushigha mu’eyyen asas sélindi. Toy–tökünlerde, pa’aliyet we murasimlarda kitab sowgha qilish, yétim–yésir oqughuchilargha kitab i’ane qilish, kitab heqqide türlük enjümenlerni ötküzüsh qatarliqlarning arqa–arqidin qanat yéyishi, kitabxana we kutubxanilarda kitab oquydighanlar sanining awalqi herqandaq bir yildikidin köp bolushi, kishilerning adettiki söhbetliride kitab heqqide paranglishishi, kitabxumarlarning ilgirikige qarighanda alahide hörmetke érishishi qatarliqlarning hemmisini kitab oqush yilidiki xushallinarliq kartinilar déyishke bolidu.

Bu xushallinarliq kartinilargha yandashqan halda biz bu yildiki yene bir ehmiyetlik künni, yeni 16–qétimliq «dunya kitab oqush küni»ni kütüwalmaqtimiz, xelqimizge nisbeten bu qétimliq kitab oqush küni alahide ehmiyetke igidur. Chünki, bu kün xelqimizning kitab oqush yiligha toghra kelgen kündur.

Matériyallarda yézilishiche, dunya kitab oqush künini 23–apérilgha békitishning alahide menisi bar bolup, ispaniyening katayloniye dégen yéridiki xelq arisida her yili 23–aprél bir parche kitab sétiwalghan kishige bir tal etirgül sowgha qilish en’enige aylan’ghan iken. Riwayet qilinishiche, katayloniyede jorji isimlik yigit bir melikini wehshiy yirtquchning changgilidin qutuldurup qaptu. Melike yigitke rehmitini ipadilep, küch we bilimning simwoli süpitide kitab sowgha qiliptu. Yigitmu melikige bir tal etirgül sowgha qiliptu. Bu del 23–aprél iken. Shuningdin kéyin her yili mushu künde, bu yerdiki ayallar erlerge kitab, erler ayallargha etirgül sowgha qilip bu künni xatirileydighan boluptu. Uning üstige bu kün yene ispaniyening meshhur yazghuchisi sirwantés wapat bolghan kün. Ispaniyediki dangliq yazghuchilar bu küni jem bolup, sirwantésning «donkixot» namliq romanini ikki minuttin ünlük oqushidiken. Del mushu küni yene en’gliyede meshhur diramatorg shékispir xatirilinidiken. Shékispir 1564 –yil 23 –aprél tughulup, 1616–yil 23–aprél wapat bolghan. B d t ma’arip, pen–medeniyet mehkimisining bu künni «dunyawi kitab oqush küni» qilip tallishi dunyadiki meshhur yazghuchilargha hörmet bildürüsh, ularning öchmes töhpilirini kishilerge bildürüsh, yashlar we balilargha kitab oqushtin kélidighan xushalliqni hés qildurushni meqset qilghan.

Men kitab oqush yilining aldi–keynide uyghur jem’iyitimizde barliqqa kelgen nurghun ehmiyetlik ishlarning shahiti bolup keldim. Misalen, özi éghir késellik azabida ingrawatqan bolsimu, xelqining dilini yorutushqa bir kishilik hessisini qoshushni wijdani burchi sanap kelgen izzet abdurahmanning ürümchi shehirining kishiler köp toplashqan jaylirida kitab üstellirini tesis qilish arqiliq «izzet kocha kutubxanisi» ni berpa qilip, awamni kitab oqushqa yéteklishi; Özi peqet bashlan’ghuch mektepkichila oquyalighan bolsimu, kitab oqushning paydisini chongqur tonup yetken meripetperwer tijaretchi tursun toxti hajimning besh milyon yüen meblegh sélip xotende «insab we izdinish» kitabxanisini qurup, kishilerni kitab oqushqa qiziqturush üchün kitab oqughanlargha heqsiz tamaq tarqitishi; Malaysiyada pelsepe penliri boyiche magistér aspirantliq uniwanigha érishken ablajan ezizning weten’ge qaytip kelgendin kéyin, köpligen kirimi yaxshi sodilarni qilishtin waz kéchip, uyghurlardiki tunji shexsiy kutupxana «bilküch kutubxanisi»ni échip, xelqimizning meniwiyitini béyitidighan medeniyet buliqidin birni awutushi; Amérikida jem’iyetshunasliq penliri boyiche doktorluq unwanigha érishkendin kéyin, diyarimizdiki sorunlarning ilim hawasini qoyuqlashturush üchün «ilim chéyi» ni jem’iyetleshtürgen zulpiqar barat özbash qatarliqlarning ish-izliri bizni chongqur tesirlendüridu.

Yuqiriqi kishilirimiz kitab oqushning bir milletning sapasini yuqiri kötürüshtiki muhim rolini alliburun tonup yetkechke, japa cheksimu, ehmiyetlik ishlarni qilip keldi. Mana mushundaq kishilirimizning bashlamchiliqi bilen hazir diyarimizdiki kutubxana we kitabxanilar burunqidin bek awatlashti, kitab sétiwalidighan we kitab oquydighanlarning sani künséri ashti. Ulugh sha’irimiz elshir newa’iy «bu dunyada yaxshi nam qaldurush sa’adettur» dep nahayiti toghra éytqanidi. Mana bügünki kün’ge kelgende, köpinche kishilirimiz ilim élish arqiliqla heqiqiy sa’adet yoligha érisheleydighanliqini barghanséri tonup yetti.

Men ataqliq terjiman mahinur haji yaqupni ziyaret qilghanda u manga: «men bashlan’ghuch mektepning 1-yilliqidiki tetildin bashlapla roman oqushqa kiriship ketkenidim. Hésablab baqsam, töt yilliq bashlan’ghuch mektep hayatimni tamamlap bolghiche 147 romanni oqup boptimen. Men shu chaghda kitabtin sowét ittipaqining her qaysi jayliridiki xelqlerning turmushi we ottura asiya xelqlirining turmushi bilen tonushup chiqqanidim» dégenidi. Uning bu sözliri manga chongqur tesir qildi. Chünki, bashlan’ghuch mektepning tötinchi yilliqigha chiqqan bir oqughuchining 147 parche romanni oquwétishi ademni rastla heyran qalduratti. Ilgiri toluq ottura mektepning üchünchi yilliqida oquydighan aliye isimlik bir qizni ziyaret qilghanidim. Shu chaghda téxi 18 yashningmu qarisini almighan bir qiz oqughuchining türlük mezmunlardiki 2000 parchidin artuq kitabni sétiwélip, saqlawatqanliqi méni bekmu söyündürgenidi.

Méningche, ademning téni maddiy ozuqluqqa mohtaj bolghinidek, rohimu meniwiy ozuqluqqa mohtaj bolidu, adem kitab oqumighanda rohiy échirqap, meniwiy jehettin halsirash kélip chiqidu. Kitab bizni bikarchiliqtin kélip chiqidighan orunsiz jédel–majira, gheywet–shikayet, xilmu xil jinayettin saqlaydu. U ümidsizni ümidlik, ajizni küchlük, namratni bay, nadanni aqil, horunni tirishchan qilalaydu, qisqisi kitab arqiliq adem özini özi yéngiliyalaydu. Axirida tekitleymenki, xelqimizning kitab oqush qizghinliqi mushu bir yil bilenla axirliship qalmisun, kitab heqqidiki paranglar peqet 23 –apréldila tügep ketmisun, hemmimiz kitab oqush aditi yétildürüsh arqiliq hayat yolimizda öchmes iznalarni qaldurayli! (Autori: Elsöyer)

1. Her kimning öyige kirseng tiling bilen közingni yighip yür .
2. Kishini achchiqi kelgende sina .
3. Sözni höjjet bilen sözle .
4. Dostni ziyan üstide sina .
5. Ustazingni ata- anangdin éziz tut .
6. Achchiq bilen söz qilma .
7. Öz orningni bilip oltur .
8. Bilmigen ishqa ustazliq qilma .
9. Kishining puligha ümüt baghlima .
10. Hajetmenni na’ümütte ( quruq ) yandurma .
11. Moysipitqa qattiq gep qilma .
12. Mihmanni ishqa buyrima .
13. Mihmanning aldida kishilerge achchiqlanma .
14. Sözni könglingde pishurup andin sözle .
15. Bir qétim sözligen sözni qayta sözlime .
16. Özingdin chonglargha oyun- chaxchaq qilma .
17. Kishilerning aldida özingni we xotunungni maxtima .
18. Ölgen kishining yaman gépini qilma .
19. Ikki yüzlime ademdin yardem( medet ) telep qilma .
20 . Aldingda qiliwatqan ishqa chongqur pikir yürgüz .
21. Axmaqlar söz qiliwatqanda uning sözige arilashmay süküt qil ( jim turiwal ) .
22. Özingdin chonglar gep qilwatqanda uninggha loqma salma ( diqqet bilen angla ) .
23. Osal mijez kishiler bilen gep talashma ( jim turiwal ) .
24. Bashqilarning eyipini bashqilargha ashkarlima ( özige nesihet qil ) .
25. Adem köp yerde ( ammiwi sorunda ) ghezeplenme.(Perizat Gheyret neshirge hazirlidi)

Biz mesum balilarni urushtin choqum qutulduriwalayli!
Biz masum çocukları savaştan mecbur korumaliyiz!
We must be protect the innocent children from the war!
Wir müssen das unschuldige Kinder schutzen vom krieg!

-Uyghur Academy of Arts and Science

Akademik Tohti Mozartning Sirliq Ölümige Aaqidar Yéngi Melumatlar  köpeymekte.Yaponiye tokyo uniwérsitétining tarix penliri doktori, tonulghan uyghur tarixchisi, tetqiqatchi, harmas inqilabchi merhum toxti muzat 29-may tuyuqsiz béyjingdiki öyide alemdin ötkendin kéyin, uning bu sirliq ölümi heqqide uyghurlar we yaponlar arisida oxshimighan qarashlar we sözler tarqilip yürmekte.

Bügün radi’oyimizning téléfon ziyaritini qobul qilghan, béyjingdiki toxti muzat a’ilisige a’it uchurlardin toluq xewerdar yaponiyelik sato ependi özi anglighan toxti muzatqa da’ir bezi bir uchurlarni bizge yetküzdi.

Sato, merhum tarixchi toxti muzatning türmidin qoyup bérilgendin kéyinki hayati heqqide toxtilip: «béyjingdiki bashqilarning éytishiche, toxti qarimaqqa erkin-azade yashawatqan bir ademdek körünsimu, emeliyette uning pütkül ish ‏- herikiti xitay kompartiyesi dölet bixeterliki organliri teripidin teqib astigha élin’ghan. U hetta uyghur éligha, yurtigha barsimu barliq ish ‏- heriket we sözliri shu yerdiki bixeterlik tarmaqlirining nazariti astida élip bérilidiken. Uning téléfonimu munasiwetlik organlarning mexsus xadimliri teripidin élip bérilgen. Öyige mexsus tingshighuch orunlashturulghan bolup, hökümet uning yaponlar bilen körüshüshidin bek endishe qilidiken. Shunga toxti yaponlar bilen uchrishishtin özini izchil qachurup kelgen dep anglidim» dédi.

Sato, merhum toxti muzatning hazirqi 38 yashliq xanimi heqqide toxtilip: «toxti muzatning tughqanlirining déyishiche, u türmidin qoyup bérilip béyjinggha kélip bir qanche ay ötkendin kéyin dost ‏- buraderlirining tonushturushi bilen bir uyghur qizi bilen toylashmaqchi bolghan bolsimu, emma dölet bixeterlik tarmaqliri uning bu telipini ret qilip,sekkiz aydin kéyin uninggha qeshqer herbiy rayonidin özliri bir qizni élip kélip, uninggha tonushturghan we shu qiz bilen derhal toy qilishini buyrughan. Amalsiz qalghan toxti muzat mejburiy shu qiz bilen toy qilghaniken. U qiz béyjingda héchqandaq xizmet qilmaydiken, peqetla toxtini kütüshke mes’ul iken» dédi.

Tarixchi toxti muzatning tuyuqsiz ölüp kétishidin uning a’ilisi, uruq-tughqanliri shundaqla dost, yar-buraderlirining gumaniy qarashlarda boluwatqanliqini igiliri sürgen sato bu heqte toxtilip: «toxti muzatning béyjingdiki yéqinlirining éytishiche, uning salametliki bek yaxshi bolup, peqetla uning tizi aghriydiken. Sewebi türmidiki chéghida saqchilar toxtigha oxshash siyasiy mehbuslarni qar üstige yalang ayaq dessitip, put, qollirini muzlitish ten jazasini qollan’ghanliqtin, uning puti yeni tizi aghriydighan bolup qalghaniken. Türmidin chiqqandin kéyin bir mezgil dawalinip yaxshi bolup qalghan. Emma, uning yürek késili barliqidin héchkimning xewiri yoqken» dédi.

Ziyaritimiz dawamida sato ependi sözini dawamlashturup: «béyjingda 29-may toxti muzatning etigen sa’et 9 lar etrapida 19-qewettiki öyide wapat bolghanliqi heqqidiki xewer tarqaldi. Gerche u doxturxanigha élip bérilmighan bolsimu, emma doxturlar uni tuyuqsiz yürek késili bilen öldi dep ispat chiqiriptu, bu tekshürülmey asassiz chiqirilghan höküm, etraptiki uyghurlarning diqqitini qozghaptu. Toxtining tughqanliri uni doxturxanigha élip bérip opératsiye qilip qanun doxturlirining höküm chiqirishini telep qilghan bolsimu,emma bu telep da’iriler teripidin ret qiliniptu dep anglidim» dédi.

Sato, toxti muzat wapat bolup ikki sa’ettin kéyin da’iriler uning tughqanlirigha bésim qilip jesetni shu küni yerlikke qoyuwétishini buyrughanliqini, emma béyjingdiki bir qisim toxtini tonuydighan uyghur tijaretchiler uning jesitini shu küni ayropilan bilen uyghur éligha yeni toxtining yurtigha élip kétishni orunlashturghan bolsimu, da’iriler bu teklipige qoshulmighan we shundaqla uning uruq-tughqanlirigha bésim qilip, xizmet ishlep, béyjingda yerlikke qoyushqa ularni köndürgenliki heqqide anglighanlirini bayan qildi.

Sato, da’irilerning bir xil endishe ichide toxtining yürek késili bilen ölgenliki heqqidiki ispat qeghizini ikki sa’et ichide doxturxanidin nahayiti tézlik bilen élip kelgenliki etraptiki uyghurlarning gumanini téximu bekrek qozghap qoyghanliqini bildürdi.

30-may chüshtin kéyin sa’et ikkide béyjingdiki xuyzu meschitide toxti muzatning méyit namizi oqulghan bolsimu, emma meschit etrapi puqrache kiyin’gen mexpiy saqchilar bilen tolup ketkenliki, da’irilerde toxtining jesitini yerlikke qoyghiche bolghan ariliqta bir xil jiddiylik we endishe alametlirining körülgenlikini, toxtining méyitini uzitish guruppisidiki bezi bir uyghurlar bu heqte özining yéqinlirigha éytqanliqini ilgiri sürdi.

Ziyaritimiz axirida sato ependi toxtining méyit namizigha béyjingdiki uyghur oqughuchilarning we tijaretchilerning qatnishishining cheklen’genlikini bildürdi.

Uyghur tarixchisi toxti muzatning sirliq ölümi heqqide toxtalghan yaponiye kyushu uniwérsitétidiki pelsepe penliri tetqiqatchisi muxterjan abduraxman ziyaritimizni qobul qilip, bu heqte özining bezi bir anglighanlirini bayan qilip ötti.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muhit-salametlik/toxti-muzat-06012015160406.html/story_main?encoding=latin