Hazirqi Zaman Meniwiyitimizning Yiltizi Hésaplinidighan Üch Büyük Alim

 

Mehmut Qeshqiri

 

Qedem izi birawning mangghanliqini körsitidu.

— mehmud kashgheriy

Dunya türkologiye ilmi we sélishturma tilshunasliqning asaschisi mehmud binni

Hüseyin kashgheriy 11 – esirde yashap we ijad qilip ötken memlikitimizning meshhur énsiklopédik alimi we dunya étirap qilghan ataqliq uyghur alimi, tilshunasi we edibidur.

Ulugh uyghur alimi mehmud kashgheriyning tughulghan yili heqqide éniq tarixiy melumat yoq, shundaqtimu uning özining meshhur esiri ‹‹türkiy tillar diwani›› heqqide éytqan: ‹‹bu kitab méning ömrümni axirigha yetküzdi›› dégen sözige we xelq ichide tarqalghan riwayetlerge asaslan’ghanda, u texminen 1008 – yili etrapida tughulghan.

Mehmud kashgheriyning yurti, hayati we qeyerde wapat bolghanliqimu pütkül jahan ilim dunyasigha taki hazirghiche toluq éniq bolmay kéliwatqan bir mesile idi. Bu heqte xilmuxil köz qarash we munaziriler bolup kelgenidi. Mehmud kashgheriy özi ‹‹türkiy tillar diwani›› da körsitip ötken yip uchlirigha, uzun yilliq, etrapliq, qayta – qayta emeliy we ilmiy tekshürüshlerge, xelq ammisi we xelq ichidiki meshhur ölimalar teminligen qimmetlik yazma höjjetlerge asasen, ulugh uyghur alimi mehmud kashgheriyning qaraxaniylar sulalisining paytexti qeshqerge tewe opal yézisining azigh kentide tughulghanliqi éniqlandi. Alim özining qeshqerde tughulup öskenlikini ipadilesh üchün, öz ismining axirigha ‹‹kashgher››(qeshqerning eyni dewrdiki atilishi) dégen edebiy texellusni qoshup ishletken.

Mehmud kashgheriyning atisi hüseyin ibni muhemmed qaraxaniylarning xan jemetidin bolup, öz hayatida atisining ornigha barsghan’gha hakim bolghan meripetperwer kishi idi. Uning anisi bubi rabi’e öz zamanisigha nisbeten aliy melumatliq, zérek ayal bolup, oghli mehmudni kichikidin etrapliq maharetke ige qilip terbiyeleshke tirishqan.

Mehmud kashgheriy bashlan’ghuch melumatni a’iliside we opal azighda alghan, ottura we aliy melumatni qeshqerdiki sheyx imam zahid hüseyin ibni xelef kashgheriy mudderslik qilghan ‹‹medrese’i hamidiye›› de we shu chaghlarda pütün sherq dunyasigha meshhur bolghan ‹‹medrese’i sajiye›› de alghan. Bu aliy bilim yurtlirida islam eqidilirini öginipla qalmay, belki tilshunasliq, ilmiy mentiqe (logika), tarix, jughrapiye, ilmiy nujum (astronomiye), tébabetchilik qatarliq ilimlerni igiligen.

Shu chaghdiki ijtima’iy shara’ittin élip qarighanda, mehmud kashgheriy yashighan dewr qaraxaniylarda ilim – meripet yükselgen dewr bolup, alimning bowisi muhemmed bin yüsüp we bolupmu uningdin kéyinki hesen bin sulayman qatarliqlar qaraxaniylar hakimiyitide ilim – meripetning hamiysi bolghan shexsler idi. Bundaq shert – shara’it mehmud kashgheriyning ilim hasil qilishi üchün toluq imkaniyet bergenidi.

A’iliwi hayatidin élip éytqanda, alimning ana terep bowisi xoja seypidin oqumushluq kishi bolghan. Shunga u özining birdinbir perzenti bolghan bubi rabi’eni kichikidin tartipla exlaqliq, oqumushluq qilip terbiyeligen. Mundaq a’ilide dunyagha kelgen mehmud kichikidin hem qelem hem elem terbiyesini alghanidi. Lékin u bir serkerde (qomandan) bolush arzu – istikide bolmay, belki ilim öginish arzu – istikide bolghan. Shunga u bala waqtidin tartipla öginishke tirishqan, pütün eqil – parasitini ilim igileshke serp qilghan, ilim – pen’ge chongqur muhebbet baghlighan, kéche – kündüz, harmay – talmay tiriship ögen’gen we özining pütün hayatini mana mushundaq menggü ölmes ilmiy ishqa atighan. Alimning on nechche yil qir – sehralarni kézip, japa – musheqqetke chidap tetqiq qilish rohi, ‹‹diwan›› da misal keltürülgen xelq qoshaqliri bilen xelq maqal – temsilliri arqiliq ipadilen’gen güzel insaniy xisliti we exlaq – peziliti aldi bilen uning a’ilisining, bolupmu anisi bubi rabi’edin singgen terbiyening netijisi, shuning bilen bille téximu muhimraqi uning özining ilim – pen’ge chongqur ishtiyaq baghlap, jasaret bilen tiriship ögen’genliki we japaliq emgek qilghanliqining netijisidur.

Ulugh alim mehmud kashgheriy nurghun ilimlerni öginish bilen bille ereb, pars tillirinimu puxta ögen’gen. U yene shu chaghda omumiy adet we mejburiyet hésablan’ghan at minish, oqya étish, neyziwazliq qatarliq jeng maharetlirini öginip, chéwer chewendaz we usta mergenlerdin bolup yétishken.

Alimning atisi hüseyin ibni muhemmed 1058 – yili ordida yüz bergen bir qétimliq qirghinchiliqta öltürülgen, lékin bextke yarisha, alim bu qirghinchiliq ichide aman qalghan, shuningdin kéyin, mehmud kashgheriy öz yurtidin ayrilip, türkiy xelqler yashawatqan nurghunlighan sheherlerni, yéza – qishlaqlarni, bipayan yaylaq we dala – qirlarni arilap 15 yil tekshürüsh élip barghan we türk, türkmen, oghuz, chinggil, basmil, yaghma, qirghiz qatarliq türkiy qebililerning tili we uning perqlirini, itnografiyisi (kélip chiqish menbesi) ni, tarixini, jughrapiyelik jaylishishini, medeniyiti we örp – adetlirini tepsiliy tekshürüp chiqip, özi yazmaqchi bolghan ‹‹türkiy tillar diwani›› üchün matériyal toplighan. Axir u 1072 – yili salchuq türklirining hamiyliqidiki ereb islam xelipisining paytexti baghdatqa yétip bérip, 1074 – yilighiche bolghan ikki yil ichide retlep yézip ‹‹türkiy tillar diwani›› ning deslepki nusxisini pütküzüp chiqishqa muweppeq bolghan. 1074 – yilidin 1076 – yilighiche bolghan waqit ichide bu kitabni qayta tekshürüp, tüzitip, toluqlighandin kéyin, abbasiylar xelipisining 27 – si obulqasim abdulla binni muhemmedil muqtedi bi’emrullagha teqdim qilghan.

Alim mehmud kashgheriyning sirtqa chiqip kétishi miladiye 1058 – , 1059 – yillirigha toghra kélidu. U 1080 – yilliri etrapida baghdattin qeshqerge qaytip kélip, yene kindik qéni tökülgen ana makani opalgha orunlashqan. U opalgha qaytip kelgendin kéyin, ‹‹medrese’i mehmudiye›› dep atalghan bir medrise bina qilip, özi mudderslik qilghan we her qaysi tereplerdin alahide melumatliq nurghun nurghun shagirtlarni, iz basarlarni terbiyelep yétishtürgen. Shunga kishiler uni ‹‹ilimge höddikar pirim››, ‹‹ilim ögen’güchilerning piri›› dep atighan. U pütün jaygha ilim – meripet tarqitip, 1105 – yili etrapida öz ana yurti opalda texminen 97 yéshida wapat bolghan.

Alim wapat bolghinigha gerche 900 yilghan yéqin waqit ötken bolsimu, téxi uning qeyerde tughulup, qeyerde wapat bolghanliqi we qebrisining qeyerde ikenliki jahan ilim ehlige éniq melum bolmay kelgenidi.

1982 –, 1983 – yilidiki etrapliq ilmiy tekshürüshler arqiliq axir qeshqer opal yézisidiki ‹‹hezriti mollam›› mazirining del mehmud kashgheriyning maziri ikenliki toluq ispatlandi. Bu arxé’ologiye ilmi sahesidiki chong bir netije we pütün dunya türkologliri ichide chong tesir qozghighan, keng jama’etchilikni cheksiz xushal qilghan bir chong weqe we yéngiliq boldi.

Uyghur xelqi qeshqer opal yézisidiki ‹‹hezriti mollam›› qebrisi dégen nam bilen atilip kéliwatqan mehmud kashgheriy qebrisige chongqur hörmet bilen qarap, uninggha omumen alghanda, bir diniy ölima qebrisi süpitide tawap qilip kéliwatqan bolsimu, mahiyette bu yenila xelqimizning ulugh alim mehmud kashgheriyge bolghan chongqur muhebbiti, hörmitini ipadileydu we uni 1000 yildin buyan untumay eslep kéliwatqanliqini ispatlaydu.

Emdilikte bu ulugh alimning yurti we qebrisi téximu zor hörmet bilen tilgha élinmaqta we memlikitimiz xelqining, dölet erbablirining, ilim – pen xadimlirining we chet ellik dostlarning hörmet bilen ziyaret qilidighan jayigha aylanmaqta.

( mezkur terjimihal azad mirqasim tüzgen ‹‹toluq ottura mektep edebiyat dersliki›› din élindi)

*******

Yüsüp Has Hajip

 

※ insan balisining qedir – qimmiti eqil we bilim bilen bolidu.

※ bilimlik kishi qimmetlik dinardur, bilimsiz nadanlar qimmetsiz yarmaqtur.

※ adem bilimi bilen tonulidu, bilimsizler tirik turup közge körünmeydu.

※ bilimlikler ölsimu nami tirik bolidu, bilimsizler tirik bolsimu nami ölük bolidu.

※ ata – anang sendin razi bolsa, tengrimu sendin razi bolidu.

— yüsüp xas hajip

Büyük mutepekkur, ulugh peylasop, alim we sha’ir, dölet erbabi , chong hejimdiki didaktikiliq dastan — ‹‹qutadghubilik›› ning mu’ellipi, Uyghur  alimi Yüsüp Xas Hajip 11 – esirning otturilirida qaraxaniylar paytextliridin biri bolghan balasaghun shehiride tughulghan we qeshqerde yashap ilim tehsil qilghan hem ijadiyet bilen shughullan’ghan. Yüsüp xas hajipning qaysi yili tughulup, qaysi yili wapat bolghanliqi heqqide téxi hazirghiche éniq tarixiy melumat yoq. Lékin ‹‹qutadghubilik›› tiki bezi béyitlardin yüsüp xas hajipning hayatigha a’it bezi yip uchigha ige bolimiz.

Yil atmish iki erdi turt yüz bile,

Bityu tekettim bu söz ülgüle.

(mezmuni: töt yüz atmish ikkinchi yil idi,

Bu sözlerni tallap, yézip tamamlidim.)

Tukel on sekkiz ayda aydim bu söz,

Ödürdüm men etnote kettim tura.

(mezmuni: bu sözlerni on sekkiz ayda sözlep tügettim,

Sözlerni tallap, ayrip, térip retlidim.)

Bu béyitlardiki uchurdin qarighanda dastanning yézilghan waqti hijiriyening 462 – yili (miladiye 1069 — 1070 – yilliri) gha toghra kélidu.

Tegordi manga elgin elig yashim,

Qoghu qildi quzghun tusi teg bashim.

(mezmuni: tegküzdi manga qolin ellik yéshim,

Qoghu(aq qu) qildi quzghun tüsidek béshim.)

Bu misralardin mu’ellipning ‹‹qutadghubilik›› dastanini yéziwatqan chaghlirida 50 yashlardin ashqanliqi, dastanni yézip bolghan waqti bilen sélishturup qarighanda, texminen miladiye 1018 – yaki 1018 – yili tughulghanliqi melum bolidu. Dastanni yézip bolghandin kéyin, mu’ellip uni qaraxaniylar hökümdari tawghach bughra qaraxan ebu’eli hesen’ge teqdim qilghan, shuning bilen hesen bughraxan mu’ellipke xas hajipliq (arichi, wekaletchi, xanning eng yéqin meslihetchisi dégen menilerdiki erebche söz) unwanini bergen.

‹‹qutadghubilik›› dastanining esli qolyazmisi téxi tépilghini yoq. Hazir ilim dunyasigha melum bolghini öz zamanisidin xéli kéyin bashqilar teripidin köchürülgen üch qolyazmisi yétip kelgen. Bulardin biri kona uyghur yéziqi bilen köchürülgen wina nusxisi (1939 – yili hiratta köchürülgen hirat yaki wina nusxisi), ikkinchisi ereb yéziqi bilen (14 – esirning birinchi yérimida) köchürülgen qahire yaki misir nusxisi, üchinchisi 12 – esirning axiri we 13 – esirning bashlirida köchürülgen eng qedimiy we toluq nusxa bolghan ereb yéziqidiki nemen’gen yaki ferghane nusxisidur.

‹‹qutadghubilik›› — bext keltürgüchi bilim dégen menini bildüridu.

‹‹qutadghubilik›› 82 bab, 6644 béyit (13288 misra) tin terkib tapqan chong hejimdiki didaktikiliq dastan bolup, bashtin – axir aruz weznining mesniwi shekli bilen yézilghan. Eserde aptor asasen döletni bashqurush yollirini we özining pelsepiwi, exlaqiy qarashlirini özige xas bir xil bedi’iy usulda, yeni adalet we qanun’gha simwol qilin’ghan padishah küntughdi, bext – sa’adetke simwol qilin’ghan wezir aytoldi, eqil – idrakqa simwol qilin’ghan ögdülmish, qana’etke simwol qilin’ghan odghurmishtin ibaret simwolluq obrazlar wastiside körkem edebiy til bilen bayan qilidu.

( mezkur terjimihal azad mirqasim tüzgen ‹‹toluq ottura mektep edebiyat dersliki›› din qisqartip élindi)

 

 *****

 

Elishir Newayi

(1441 — 1501)

Adem hayaliq we edeplik bolsa hörmet köridu. Edep hörmetsizlikning ishikini yapidu we ademni mesxire qilish, kemsitishtin saqlaydu. Edep ademning tebi’itige insaniy pezilet bexsh étidu we kishilerning mijezige aram béridu. Her zaman edeplik bol, edeptin dostluq julalinidu, muhebbet zinnet tapidu.       — elishir newayi

Ulugh mutepekkur sha’ir, türkiy xelqler edebiyati jümlidin Uyghur  edebiy tilining yaritilishi hemde alemshumul rawajigha yüksek ejir singdürgen mir elishir newayi miladi 1441–yili 9–féwralda hérat shehiride dunyagha kelgen. Uning dadisi ghiyasidin kichik obulqasim babur xanliqida saray (orda) xadimliridin biri idi. U sebzewar dégen kichik sheherge hakimmu bolghan.

Elishir bala waqtidila zamanning eng medeniyetlik we bilimlik kishiliri murebbilik we mu’ellimlik qilip, uninggha etrapliq telim–terbiye béridu, shunga u ösmürlük chéghidila sen’et we edebiyatqa méhir qoyup, ferididin ettar, qasim enwar qatarliq kilassik sha’irlarning shé’irlirini yadlap, bashqilargha pasahetlik ahangda oqup bérishni adet qilghanliqini özi hékaye qilidu.

Elishir mektep yéshigha yétip mektepke kirgende hüseyin bayqara bilen bille oquydu. 1449–yili elishir sekkiz yash mezgilide padishah shahruh mirza wapat bolidu. Shah wapatidin kéyin memlikette hakimiyet talishish ehwali yüz bérip, paytext hérat qalaymiqanlishidu. Shu sewebtin elishirning dadisi ghiyasidin kichik a’ilisi bilen hérattin waqitliq iraqqa (baghdatqa) köchüp kétishke mejbur bolidu.

1452–yili obulqasim babur hératni igilep, tertip ornatqandin kéyinla, ghiyasidin a’ilisi bilen hératqa qaytip kélidu. Yash elishir yene oqushni dawamlashturup, edebiyatni chongqurlap öginishke kirishidu. Shuning bilen bille muzika dersi alidu, xettatliq bilenmu shughullinidu. Türkiy, parsiy sha’irlirining eserlirini hewes bilen oquydu.

1456–yili meshhed shehirige baridu we u yerde xurasan padishahi obulqasim baburning xizmitige kiridu. Meshhedde elishirning sha’irliq talanti köpchilikke tonulushqa bashlaydu. Özi sha’ir bolghan obulqasim babur we bashqa dangliq sha’irlar elishirning bedi’iy zéhni we qabiliyitige yuqiri baha bérishidu.

Bu yash sha’irning ikki tilda, yeni pars we türkiy tillarda shé’ir yazghanliqini körüp, kishiler uni ‹‹zullisaneyn›› (ikki tilliq) sha’ir dep atashqa bashlaydu. Bu ehwalda elishir türkiy tilida yazghan shé’irlirida ‹‹newayi››, pars tilida yazghan shé’irlirida ‹‹pani›› dégen texelluslarni qollinidu. Shuningdin bashlap elishir türkiy xelqler ichide ‹‹newayi›› dégen nam bilen meshhur bolidu.

Meshhedde turghan mezgilde elishir edebiy ijadiyettin bashqa, pelsepe, riyaziyat (matématika), pelekiyat (astronomiye) qatarliq ilimlernimu öginip, öz dewrining xelq ichide nopuzluq alimliridin biri süpitide tonulushqa bashlaydu.

1457–yili obulqasim babur wapat bolghandin kéyin, meshhedde turuwatqan elishir shé’iriyet ijadiyiti bilen keng shughullinidu. Bu chaghda, elishirning newayi texellusi bilen yazghan türkiy tilidiki güzel shé’irliri pütün elge tarqilip, keng ijtima’iy tesir peyda qilidu. Newayining xelq ichidiki inawiti ashqanséri meshhedde we elning bashqa rayonlirida yashawatqan türkiy, parsiy qewm – qebililer ichide newayining qaysi qewm – qebilige mensup ikenliki, qaysi qewmdin kélip chiqqanliqi üstide qizghin talash – tartishlar ewj alidu. Bu eyni zamanda newayining qaysi qewm – életke mensupluqi üstidiki ijtima’iy munazire bolup, jem’iyette ghulghula peyda qilghaniliqi üchün, bu mesile üstide newayi özining pozitsiye bildürüshige toghra kelgen we bu heqte newayi öz nesebi heqqide töwendikiche pozitsiye bildürgen:

*1*

Eger bir qewm ger yüz, yoqse mingdur,

Mu’eyyen türk ulusi xud méningdur.

(menisi: birer qewmning sani nechche yüz yaki nechche ming bolushidin qet’iynezer, peqet türk millitila méning neslimdur.)

*2*

Halal ana sütidektur, ger öz begim tutse

Tebük qilip, yükinip tostegan ichideqimiz.

(menisi: eger öz bek qebilisi manga tazim qilip yükinip turup, bir qacha qimiz tutsa, uni halal ana sütidek bilip ichiwetken bolattim.)

*3*

Shah taju xik tikim men tamasha qilgheli,

Öz begim bashide qalpaq, eginde shirda ghubes!

(menisi: béshigha qalpaq, uchisigha tére kiyim kiygen öz bek men üchün béshigha taj, uchisigha shahane libas kiygendek körünidu.)

*4*

Senemler hösnidin meqsud

Yar olmish newayige:

Eger barlas, eger terxan,

Eger arlat, eger sulduz.

(menisi: barlas, terxan, arlat, sulduz qebililirimu newayi üchün güzel hösinlik körünidu.)

*5*

Men tilep hösn weli shah eslu – neseb

Mén’ge loli bilen hindu, anga qongghiraq – qiyat.

(menisi: eger shah bolush üchün esli – nesebi kérek bolsa, manga loli (ségan) yaki hindi, qongghirat, qiyat bolsimu boliwéridu).

Newayining yuqiriqi metle’iliridin (shé’iriy parchiliridin) körüwélishqa boliduki, newayi öz nesebi (milliy kélip chiqish) heqqide özining türk neslige mensup ikenlikini éniq bildürüp ötken. Newayi yashighan dewrde türkiy til sistémisidiki étnik goruh qebile we élet halitide bolup, téxi birlikke kelgen bir pütün étnik goruh (millet)ni shekillendürmigen idi.

Newayi edebiy ijadiyettin bashqa, tarix we pelsepe ilmi jehettimu zamanning bilimlik mutepekkurliridin biri bolghanliqi üchün, özining kélip chiqishi, millet teweliki mesiliside yuqiriqidek ilmiy köz qarashlirini eks ettürgen. Newayining ilmiy bahasigha hörmet qilish we boysunush arqiliq shuni jezmleshtürüsh kérekki, mir elishir newayi türkiy tilliq xelqler kilassik edebiyatining giganit namayendisi we türkiy edebiy tilining yaratquchilirining biridur.

1469–yili 3–ayda newayining sawaqdishi we dosti hüseyin bayqara hirat shehirini igileydu we memliketning köp qismini zebt qilghandin kéyin témori dölitining padishahi bolidu. Bu chaghda newayi hiratqa qaytip kélip, sawaqdishi hüseyin bayqarani tebriklep meshhur ‹‹hilaliye›› namliq qesidisini yazidu. Hüseyin bayqara newayini qizghin qarshi élip öz sariyining ‹‹möhürdarliq›› wezipisige teyinleydu. Zérek we xelqperwer newayi orda–saray ishlirini tertipke sélip, elde adalet jari qilidighan tedbirlerni qollinidu.

Yuqiriqi ilmiy pirinsip boyiche éytqanda we newayining esli nesebi heqqide özi étrap qilghan heqiqetke asaslan’ghanda, hezriti mir elishir newayi 15–esirde yashap ijad qilghan we türkiy qewmdin kélip chiqqan mutepekkur edibtur.

Elishir newayi 1501–yili 3–yanwarda hérat shehiride wapat boldi. Newayi wapatining hérat xelqi üchün qanchilik qayghuluq waqi’e bolghanliqi, merhumning jinazisi qandaq uzutulghanliqi heqqide shuni éytish mumkinki, pütün hérat xelqi newayi wapati üchün yette kün haza tutqan.

Newayi wapatidin kéyin, 1502–yili hérat shehirining güzel yéride newayining meqberisi tiklen’gen. Bu meqbere qebrigah, xasxane (qur’an oqup du’a qilidighan öy), xaniqah, jame, istiqametxana qatarliq bir nechche xil insha’atlardin terkib tapqan bolup, uni padishah we sha’irning yéqin dosti hüseyin bayqara (1468— 1507) yasatqan.

( mezkur terjimihal qadir ekberning ‹‹shinjang ijtima’iy penler munbiri›› zhurnilining 2006–yilliq 4–sanidiki ‹‹newayining hayati we wapatidin kéyin meqberisining tiklinishi›› mawzuluq maqalisidin qisqartip teyyarlandi )

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s