Qara Quyash Logikisi


Qara Quyash Logikisi

Qara Quyash Logikisi

Yaqturmaymen qéchip bersem qoghlashlirini, yaqturmighandek olturup kétishini yürekke qeder sozulup yatqan tupraqqa uning.
Menmu qachmisam umu qoghlimighan bolsa yaxshi bolatti eslide.
Kashki u yétiwirip yerge pétip ketmigen bolsa.
Kashki men shungghuwérip közdin uchup ketmigen bolsam.
Men özemni we uni mudhish qarangghuluqning penjiside körüp chidiyalmidim.
Ular üchün bolsimu lawildap köyüshüm kérek.
Bilimen ular méning qara renglik nurum we muzdek soghoq küllirimdin alla burun bizar bolghan.
Shundaqtimu, su su bilen aqsun, ot ot bilen köysun,
Shundaqtimu,kök kök bilen qizil qizil bilen nurlansun!
Ulargha aldirap ölümning temini tétitquzmaymen!
Ulargha aldirap her ishtin waz kéchishke ruxset qilmaymen!
Ulargha aldirap, ularning jasaritini öltürüdighan xush xewerlerni yetküzmeymen.
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit.
Ular ularning zindinigha qamalsun…oyghansun… güldürmamadek… chaqmaqtek…!


Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Bu bash axiri yoq qarangghuluqta ölüktek timtas yatqan betbexitlerni dessep ötüp kéteyli!
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortutturup qoyup köyüwatqan bughdaylargha,
Chiqip kéteyli yalghan dunyadin,aditimiz boyiche qum déngizi asminidiki yultuzlargha chömüleyli.
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortturup qoyup asiylarning ayaq astidiki tuzlargha,
Chiqip kéteyli hürlükke yamrap ketken jehennemdin, menggülük kéchilerge mensup bolghan ishret sahillirida quyashning ötkür nurigha qaqlinayli!
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortutturup qoyup nankorlar téxi körmigen enjürlerge,
Chiqip kéteyli méwesi cheklengen jennetlerdin, tashtin tashqa urulayli, tashqa aylanghan yüreklerde aqayli, öltüreyli qumdek yumshaq rehimdillikni!

Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit…
Éyit qandaq uzaqlashtinglar siler terk etken yalghan dunyadin….
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit…
Tügmenning koylisidiki chaqpelektek,
Ularning asminida aylinip xatirjemlik we bexitni qilghiningni qetliam.
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit…
Enjür shaxlirigha yamashqan yilanlardek ulargha qandaq éytilghiningni.
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit,jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit…
Éyit qandaq chiqip ketkiningni hürlükke yamrap ketken jehennemlerdin….
Ular échirqisun ölükler déngizidin tuzlargha….
Ular échirqisun ashiqlar deshtidin bughdaylargha…
Ular échirqisun duagüyler xarabiliqidin enjürlerge…
Ular ularning zindinigha qamalsun…Rohlar oyghansun güldürmamadek… adalet chaqnisun chaqmaqlardek…!
*****
01.02.15 Gérmaniye

Melumat Kesipkarida Bolushqa Tégishlik Iqtidarlar


Tughluq Abdurazaq
Zor melumat toghrisida qisqiche tonushturup ötken boldum, hemde zor melumatchiliq kesipning  21-esirdiki eng jelipkarliq xizmet bolup qalghanliqini tekitlep öttüm. Nöwette zor melumatning téximu «zor» derijide yaritiliwatqan sharayitqa egiship, chong tijaret shirketler we hökümet organliri zor melumat mutexesisliri, melumat alimliri, melumat séstém program tüzgüchiliri we melumat analisitlargha bolghan ihtiyaji téxmu küchiyiwatidu. Shu kesip bilen shughullinidighan téxnika xadimliirigha bérilidighan ma’ashmu intayin yuqiri boliwatidu. Yuquri ma’ashliq xizmetni ishlep yaxshi turmush kechürüshni elwette hemme adem xalaydu. Biraq bo kesipke bolghan téxnikliq telebler intayin yuquri bulup zor melumat ilmiy hemme ademge muwapiq bolushi natayin. Töwende bo sahege qiziqqidighan yashlar we aliy mektepke kirish aldida turup qandaq kesip tallashta qarar qilalmawatqan yashlarning paydilinishi üchun, zor melumat kespide ishlesh üchun teleb qilinidighan bilim we téxnikliq ixtidarlar üstide toxtilimen.
Melumat Kesipkarida sitatéstéka, matématéka, kopyutér we tijaret sehesidiki bilimler köp telep qilnidu. Shu sahelerdiki bilimlerdin ortaq paydilinip tijarettiki emiliy mesililerni bir terep qilidighan mölcherlesh modéllarni qurup chiqalaydighan bolushi lazip. Shu mexsetke yétish üchun, tijaret mesililirige qarta toghra so’al sorap zor hejimlik melumatlarni tehlil qilip shu mesilerni hel qilidighan toghra jawablarni tapalishi lazim. Shuning bilen bir waqitta, melumat alimliri özliri chiqarghan téxnika yekünlirini bashqilargha éghiz yaki söret-graflar arqiliq teswirlep béreleydighan qabliyetke ige bolushi lazim. Tetqiqat élinip bérilwatqan mexsulatning ishlep chiqirish jeryani, mexsulat iishlitideghan xéridarlarning pisxologiye exwali, meluma sétilish baziri we mexsulat tarqilidighan rayon yaki döletlerning siyaset we qanunliridnmu yéterlik bilimlargha ige bolushi lazim.
Yuqurda éghizgha ilin’ghan bilimlerge ige bolush üchun, zor melumat ilmige bel baghlighan yashlar otturra mektep yaki oniwérsitétlarda matématéka, sitatéstéka, fézika, kompyutir tili, jughrapiye, melumat analiz uslubliri, til-edebiyat, logika, hökümet siyasiti, jemyet alaqe, grafik layihelesh qatarliq derislerni puxta üginishi sherit. Shuni tekitlep ötüsh zörürki, derilerni puxta ügendi dégenlik hemme derislerning imtihanlirida yuquri numurgha érishish dégenlik emes, belqi deris bilimlirini emelyetke maslashturup janliq qubul qildi dégenliktur. Mesilen, matématéka imtianida 100-alghan, kompyutér program tüzush deris imtihanida layaqetlik ötken bir oqughuchi eger öz turmushigha a’it addi hésawatlarni birer yumshaq détal arqiiliq program tüzüp chiqiralmaydighan bolsa, mezkür oqughuchigha matématékini puxta ügendi dep baha bergili bolmaydu. U peqet kitab bilimigila ige bolghan bolup jemyetke chiqqanda mektep bilimlirini emelyetke maslashturalmaydighan ölük uqumgha aylandurup qoyidu. Bu xuddi shupurluq imtihandin toluq nomur bilen ötüp mashina heydelmeydighan ademni shopurluqni puxta üginiptu dégili bolmaydighan’gha oxshash gep (bu gépimge ishenmey külup kétishingar munkin. Biraq shundaqlarni men öz közum bilen körgen. Shupurluq prawlirini qandaq alghanlqi manga namelum). Bu misal arqiliq melumat ilmini ishletküchi bilen melumat mutexesisi otturisidiki periqni bilgili bolidu. Hazirqi zamanda tereqi tapqan döletlerde yashawatqan mutleq köp qisimdiki insanlar zor melumat ishletküchiler qatarigha kiridu, emma nahayti az bir qismiy melumetni puxta bilidighan melumat mutexesslardur. Ular ejdadlirimizning uzun tarixiy jeryanida yaratqan mol bilimlerni üginiwélishqila razi bolup qalmastin, iniq bolmighan melum shey’ilerge qattiq kiriship kételeydighan alahidilikke ige, mesilini hel qilmighiche aram alalmaydighan, tebiy yaralghan heweskarliq mijez–xaraktérlik insanlardur. Men 20 yilardin burun oniwérsitétlarda oqup hem ishlewatqan mezgillerde shundaq alimlarni köp körgen idim. Ular derisni yaxshi ötüshkila baghlinip qalmastin öz kespiy sahesidiki hel qilinmighan mesilerni kéche-kündüz démestin tetqiq qalatti, ulargha nisbeten heptisige 40 sa’et ishlesh dégen uqum mewjüt emes édi. Birer yéingiliq yaritishni abroy üchunmu emes, pul üchunmu emes, dölet-millet dégendek yüksek ghaye üchunmu emes peqet shu pen’ge bolghan ichki qizziqarliqining küchlüklikidinla qilatti. Öz waqtida, bundaq insanlar peqet akadémik yaki tetqiqat orunlardila ishleydu, shiirket-karxanilarda, soda-tijaret yaki hökümet orunlirida undaq alimlar anche köp ishlinip ketmeydu dep xata oylaptimenkenduq. Uzun yillardin béri tijaret shirketliride ishlesh jeryanimda nurghunlighan melumat mutexesisliri bolen ishlep keldim, ulardimu pen-téxnika alimlirigha ortaq xas bolidighan pisxologiye xaraktirliri barliqini hés qilip keldim. Yüksek sürette yaritiliwatqan melumatlardin tijaret mesilisini hel qilishqa achquch bolidighan qimmetlik matiryalni qézip chiqish mesilisi xuddi nezeryéwi  fézikidiki birer qanuniyetni ijat qilishqa oxshash bir müshkül mesile. Uning üchun nurghun kéche-kündüz qétiqinip izdinish basquchlar kérek, nurghunlighan hem tekrarlinidighan tejribilerni béjirish toghra kélidu, xataliqlardin qorqmay tejribe yekünlep mexset qilghan nishan’gha zor taqetlik bilen tirishish kétidu. Bu nuqti nezerdin éytqanda,Google shirkitide ishleydighan bir melumat alimi bilen MIT ning  fézika fakoltétida yadro fizika tetqiqatini qilididighan alim arisida xaraktir jehettin chong perqi bolmaydu. Ular peqet oxshimighan sahede öz tetqiqatini élip bériwatidu, xalas.
Zor melumat alimliri her türlük séstimdin kipchiqqan melumatlarni qandaq birleshtürüshni bilshi lazim, shuning bilen bir waqitta melumatlarni melumet toplamlirigha ayrip shu toplamlarni baghlashturidighan qanuniyetni bayqash qabliyétige ige bolushi lazim. Buning üchun kompyutér sahediki bilimlarla emes, belki matématékiliq olgarizimlarni ijat qilish, statéstékiliq modélni qurush, namelum melumatni qiyas qilish, kelgüsi yönülüshni mölcherlesh, exlet melumatni tazlash qatarliq qabliyetliri bolush kérek.
Melumat Kesipkari bolush uchun oxshimighan program tilliridin paydilnip program tüzüshte mahir bolush kem bolsa bolmaydighan bir sherit. Melumat analiz üchün bir qeder köp ishlitilidighan program tilliiri töwendikiche:
SAS, Weka, R, Python, Clojure, SPSS, Java, Matlab, SQL, PL/SQL, Pig
Méning bilishimche 1976-ylii barliqqa kelgen SAS dep atilidighan yumshaq détal eng keng da’irde tarqilip hem eng köp ishliniwaqan analétik yumshaq détaldur. Bu yumshaq détalda program tüzeligenlikning özila xezmet tépishqa kapalet qilidu dégen gepni köp anglap kéliwattmen. Derweqe SAS ni obdan bilidighan birsining xizmetsiz qalghanliqini 20 yildin béri anglapbaqmaptimen. Men bu yümshaq détalni 20 ylidin béri ishlitip kéléwatimen, nurghunlighan bashqa analétik yümshaq détallarnimu köp ishlitip körgentim. Emma, melumat analiz qilish jehetke kelgende, hazirgha qeder dunyada tarqiliwatqan analéték yümshaq détallarning ichide hich qaysisi SAS ning aldigha ötelmeydu. SAS ke qizziqidighan bolsingiz töwendiki ulanmidin paydilansingiz bolidu.
http://www.sas.com/en_us/home.html
Sas ni tonushturup birer parche maqale yézishnimu oylishiwatimen.
Yéqinqi yillardn béri jemyetning ihtiyajigha egiship, nurghunlighan onéwérsétitlar malumat ilmige a’it programlarni we fakoltitlarni échishqa bashlidi. Emma késip ytqanda, melumet mutexesisi bolush üchün jezmen shu kesiipte oqushi sherit emes. Nurghunlighan melumat alimlirining oniwérsétitlarda alghan onwalniri keng da’irdiki pen-téxnéka saheliridin bolup bezenliri hetta ijtima’y pen kesiplirini pütürgen. Melumat alimi bolush üchün jezmen birer ataqliq akadémik inistutidin doktorluq onwan élishimu sherit emes. Biraq, yuqurda bayan qilghinimdek, melumat alimi bolush üchun siz matématéka, emiliy matématéka, ékonométrik, fizika, béo-matématéka,statéstéka, béo-statéstika, béologiye, kompyuér, injinirliq qatarliq ilimlarning birsi yaki bir qanchiliride yuquri sewyege irishken bolushingiz sherit, pen-téxnika we ijtima’iy penlerde keng bilimge ige bolushingizmu sherit. Dunyada eng chong 500 shirketlerde ishleydighan mutleq köp qisimdiki melumat alimliri yaki mutexesisliri kem dégende magistirliq unwan’gha ige bolup matématéka alimi, statéstik mutexesis, fézissit, médikal duxtur, éxtisad shunaslardin terkip tapqan. Heyrinarliq yéri shuki, mexsus kompyutér kespide oqighanlarning ichidin melumat alimliri bek az chiqidu.
Yighinchaqlap éytqanda, melumat alimi bolush üchün töwendiki ixtidarlargha ige bolush kérek:
1. Kishiler bilen alaqelishishta küchlük yézish we sözlesh qabliyétke ige bolush;
2. Yüksek téz sürette tereqiliniwaqan dunyawiy weziyetke egiship bir ishni qolidin chaqqan chiqiralaydighan bolush;
3. Köp sahelerde keng da’irliq bilimge ige, shu bilimlerni emiliy shara’itqa maslashturup ishlitelishi;
4. Özi koda yézip melumat ambiridin uchur izdep tépish, özi program tüzüp sitatésték analiz yürgüzüsh;
5. Melumat ambirini qurush we séistim proggramlarni tüzüp chiqish;
6. Yuquri qatlamdiki bashqurghuchilargha özining tetqiqat mexsitini, shirketke ilip kélidighan paydisini addilashturup chüshendürup ularni qayil qilalaydighan. (ilim pen saheside anche xewiri yoq memuri xadimlargha qarta)
7. Özi ishlewatqan tijaret sahesidiki asasliq bilimge ige. (mesilen, rak késelni dawalaydighan dorini satidighan tijaret shirkette ishleydighan melumat alimi rak késelning kip-chikish sewebi, dorining ishlep chiqirish jeryanidin xewiri bulush)
8. Misal, nusxa, léksiyeler arqiliq özinng tetiqiqat ishini yuquri qatlam bashqurghuchilrigha we siyaset belgüchilerge ochuq yetküzüp bérish;
9. Layihelesh usuli (mesilen torbet layihesi) we arxétekt pirinsipi (mesilen melumat iambirini qurush basquchliri) ge bir qeder yuquri chüshenchige ige;
10. Özi yalghuz ishleydighan hem bir eroppa kishiler bilen birlikte ishleleydighan bolush.
Elwette, yuqurqi ixtidarlarning hemmisige ige bolidighan meluma alimini tapmaq heqiieten bir tes ish. Melumat ilmy bilen shughullniish üchun mushu qabliyetlerge ortaq érishishmu sherit emes. Amérkidiki chong shirketlerning kelgüsidiki planlirigha qarighanda, ular zor melumatlarni bashqurup melumat analiz ishlirige mes’ul bolidighan bölüm yaki tijaret tarmaqlirini qurushqa bashlawatidu. Shu tarmaqlargha yuqurdiki iqtidarlargha ige bolghan her sahelerdiki mutexesislar toplinip, birlikte bir-birsining kemchiliklirini toluqlap ishleydighan yéingi xizmet shara’it yaritilmaqta. Démek, pen-téxnika saheside oquwatqan yaki oqumaqchi bolghan oqughuchilargha nisbeten éytqanda xizmet baziri dawamliq kéngiyiwatidu. McKinsey Global Institute ning ötken yilidiki mölcherlishige asaslan’ghanda, 2018-yiligha kelgüche amérkida 140000din 190000ghiche bolghan melumat mutexesisliri ihtiyaj bolup, zor melumat saesige texminen 1.5 milyon xizmetchiler kérik bolideken.
2015-yil 10-yanwar
The Hottest Jobs In IT: Training Tomorrow’s Data Scientists
http://www.forbes.com/…/the-hottest-jobs-in-it-training-to…/
Why Data Science Jobs Are in High Demand
http://www.extension.harvard.edu/…/why-data-science-jobs-ar…
Big Data’s High-Priests of Algorithms
http://www.wsj.com/…/academic-researchers-find-lucrative-wo…

Pelsepe we Téologiye


Aotori: Memtimin ABC

Pelsepe we  Téologiye zadi qandaq munasiwette ?
Pelsepe bilen ilahshunasliqning eng nigizlik tetqiq qilish obiyékti birdek bolup , ikkilisi « zadi pütkül ka’inat némishqa hazirqidek mushundaq halette ? Ka’inatning heriketlendürgüch küchi zadi néme ? Heqiqiy mewjut bolup turidighini zadi néme ? Yaxshiliq bilen yamanliqni kim bilidu ? Hayatliqning birer meqsiti barmu , eger bar bolsa , u némidin ibaret ? » dégendek so’allargha jawab izdeydu ( éniqraq qilip éytqanda , pelsepe bu so’allargha jawab izdeydu , ilahshunasliq yaki din bolsa bu so’allargha jawab biridu ). Halbuki , pelsepe bilen ilahshunasliqning jawab izdesh jeryanida qollinidighan usuli köpligen perqlerge ige : pelsepe insanlarning eqil-idrakigha muraji’et qilidu , ilahshunasliq bolsa herxil bésharet , wehiy we möjizilerge muraji’et qilidu . Pelsepe bilen ilahshunasliqning tetqiq qilish obiyékti oxshash emma qollan’ghan usul oxshimighanliqtin , mundaqla qarimaqqa bu ikkisining tapqan jawabining oxshash bolushi mumkin emestek tuyulidu , wahalenki , pelsepe tarixidin qarighanda , ehwal pütünley undaqmu emes .
Gerche pelsepe bilen ilahiyet ikkilisi öz aldigha ayrim pen bolsimu , biraq ikkilisi jem’iyette yashawatqan kishiler teripidin igilinidighan hem tereqqiy qildurilidighan bolghachqa , uning üstige ular ezeldin hemmini qayil qilidighan axirqi mutleq jawab bilen teminleshke ajizliq qilidighan bolghachqa , oxshimighan tarixiy tereqqiyat basquchida pelsepe bilen dinning munasiwitimu oxshimighan halette boldi . Gherb ottura esir dunyasida hakimiyet bilen din yüksek derijide merkezleshken , hetta bezide din hakimiyettin üstün turidighan bolghachqa , din pelsepige nisbeten hökümran orunda turdi , peylasoplarning qilidighan ishi bolsa özining eqil-idrakigha tayinip tengrining mewjutluqini , uning hemmini bilip turidighan hemmige qadir , cheksiz méhriban bolghan süpetlirini ispatlap chiqish boldi ; Mahiyette bolsa , peylasoplar özining barche hünirini chiqirip diniy hökümdar (papa ) larning hakimiyitining tengri teripidin ulargha tapshurulghanliqni , shuning üchün ularning hoqoqining dexlisiz hem muqeddeslikini ispatlap chiqishti ; Bundaq ehwalda , jennetning achquchining papalar qolida ikenliki qil sighmas heqiqet dep qarilip , papalar we poplarning jazanixor hökümranliqining qanunluq yaki emeslikige hetta könglide bolsimu guman qilishqimu héchkim pitinalmidi . Elwette , insaniyet tarixi haman aldigha qarap méngishni unutmaydu , hazirqi ehwal tarixtikige oxshimaydu .
Ottura esir peylasoplirining tengrining mewjutluqini qandaq ispatlighanliqi méning bu maqalemning asasliq gewdisini teshkil qilidu . Pelsepe bilen dinning munasiwiti bir qeder murekkep we nazuk bolghachqa , men bu yerde alahide tepsiliy toxtilipmu ketmey , peqet bir qanche xil ispatlash usulini chüshendürüp ötey .
Tengri mewjutmu ? Biz aldi bilen ottura esirdiki peylasoplarning tengrining mewjutluqini zadi qandaq ispatlighanliqini körüp baqayli , andin « biz qandaq oylaymiz ? » bunimu közitip baqayli . Buni qilishtin awal , eyni chaghdiki peylasoplarning könglide tengri zadi némidin direk biridu , buni biliwilishqa toghra kélidu . Ularning tengrige bergen tebiri « qur’an kerim » dikidin jiq perqlinipmu ketmeydu : tengri bolsa « nahayiti shepqetlik , méhriban ….. Ulugh , hemmige qadir , hemmini bilgüchi …. » mutleq , mukemmel hem musteqil bolghan birdinbir mewjudattur . Pelsepe nuqtisida turghanda , bu yerdiki bir qanche sözni tiximu ichkirligen halda chüshendürüshke toghra kilidu . Bu yerdiki « hemmige qadir » dégenlik « tengrining qilalmaydighan héch ishi yoq » dégenlik ; « mukemmel » démeklik « tengri bolsa alliqachan mukemmellikke yetken kem-kütisiz zattur , u her qandaq özgirishni bashtin kechürmeydu ; Chünki bir kem-kütisiz zat özgiripla qalsa , meyli u qaysi néshan’gha qarap özgermisun , bu xil özgirish haman kem-kütisizliktin yéraqlishishqa qarap mangghan özgirishtur , bashqiche bolushi mumkin emes shunga tengri her qandaq shekildiki özgirishni bashtin kechürmeydu » dégenlik ; « musteqil » dégenlik bolsa « tengri tebi’etning her qandaq qanuniyitining cheklimisige uchrimaydu , insanlarning oy-xiyal , idisining sirtida obiyéktip halda musteqil mewjut bolup turidu » dégenliktur . Bu éhtimal eyni chaghda bezi kishilerning « tengri méning dilimda » deydighan « sepsetisi » ge reddiye birish meqsitide éytilghan bolsa kérek .
Emdi , biz tengrining mewjutluqigha alaqidar bir qanche ispatni körüp öteyli . En’eniwi qarash boyiche éyitqanda , tengrining mewjutluqi töt xil usulda ispatlinidu , ular : ontologiyilik ispatlash , alem nezeriyisi boyiche ispatlash , meqsetchilik nezeriyisi boyiche ispatlash we exlaqiy ispatlash qatarliqlardin ibaret .
Biz ontologiyilik ispatlashtin bashlap sözleyli . Aldi bilen « ontologiye » dégen sözning menisini chüshiniwilishqa toghra kélidu . Éniqki , « ontologiye » dégen söz hergizmu uyghur tilidin kélip chiqqan emes . Söz yiltizi « on » grékche , emma « ontologiye » dégen sözmu grékchimu-emes , buni uqmidim ; Méning uqidighinim , « ontologiye » dégen söz in’glizchide ishlitilidighan bolup , umu grékchidin özleshtürüsh asasida kelgen ,tilimizdiki « mewjutluq » , « bar » , « bol » dégen sözlerge yéqinlishidu.mesilen ,« qutadghubilik » dastanidiki
«u xalap yaratti , yaraldi pütün ,
U birla dédi ‹ bol › , bar oldi pütün .»
We
« üchi su , üchi yel , üchi boldi ot ,
Üchi tupraq ,bulardin dunyadur mewjut .»
Dégen misralardiki « bol » , « bar » , «mewjut » dégen sözler neq « ontologiye » dégen sözning menisidur . Shunga ,« ontologiye» dégen sözning ornigha « mewjutluq » dep élishni tewsiye qilimen .
Pelsepining mewjutluqqa alaqidar qismi ontologiye (mewjutluq ) dep atilidu , yeni pelsepining « bu dunyada zadi néme heqiqiy mewjut ? » dégen mesilini tetqiq qilidighan qismi ontologiye dep atilidu . Emdi tengri mewjutluqining ontologiyilik ispatigha kelsek , bu xil ispatni miladiye 11-esirde yashighan ensélém dégen kishi otturigha qoyghan , gerche u bu xil ispatlashni kötürüp chiqqan birdinbir kishi bolmisimu , biraq uning ispati ontologiyilik ispatning tipik wekili bolalaydu . « ontologiyilik ispat » dégen bu isimni ensélém özi qoymighan , belki kiyin kant ensélémning ispatigha reddiye birish jeryanida qollan’ghan . Ensélémning ispati mundaq élip birilidu : « tengrining mewjutluqi tengrining éniqlimisidin kelgen » , yeni tengrining tebiri tengrining mewjutluqini öz ichige alidu . Biz bu xil ispatqa inchikirek qarap baqayli . Ensélém éyttiki : « tengri bolsa insanlar oylap yételeydighan eng büyük mewjudattur .» siz oylap yételeydighan eng qudretlik , eng mukemmel , eng méhriban , hemmini bilidighan , hemmige qadir mutleq mewjudat bolsa del tengrining özi . Insanlar bu dunyada yashash jeryanida , her qandaq shey’ining unchiwala mukemmel emeslikini , yéterlik güzel emeslikini , digüdek heqiqiy emeslikini bilip yétidu ; Eger insanlar eng heqiqiy , eng méhriban , eng güzel bolidighan mutleq mukemmel mewjudatni oylap yételmiginide , insanlarning pütkül ka’inattiki her qandaq shey’ining mukemmel emeslikini bilip yételishini chüshendürgili bolmaydu . Mundaqche qilip éytqanda , bizning melum shey’ini « dégüdek mukemmel emes » , dep höküm qilalishimizning sewebi shuki , biz uningdinmu mukemmelraq bir mewjutluqni oylap yettuq ;oxshash qa’ide boyiche : hazir biz « pütkül ka’inattiki her qandaq shey’i mukemmel emes » dep oylaymiz , shunglashqa , biz choqum ka’inatning sirtida bizning tejribe dunyayimizdin halqighan bir mutleq , hemmidin mukemmel , hemmidin büyük bir mewjudatni oylawatimiz , bu mewjudatning özi tengri shu . Ensélém deyduki , insanlarning könglide mushundaq büyük emeliy gewde ( substansiye ) ni oylap yételishi del shu gewdining mewjutluqining ispati .
Buninggha qarita , bezi kishiler énkar qilip mundaq diyishti : « méning mutleq güzel , mutleq heqiqiy bolghan gewdini oylap yételishim u gewdining peqet we peqet méning tesewurumda mewjut ikenlikinila ispatliyalaydu , hergizmu shu gewdining heqiqetenmu emeliyette obiyéktip mewjut ikenlikini ispatliyalmaydu . Bu xuddi gerche men atlantik okyanning qaq otturisidiki bir mukemmel aralni oylap yételisemmu , biraq , méning u aralni oylap yételishim bilen u aralning emeliy mewjutluqi ikkisi ikki ish . » buninggha qarita , ensélém jawab birip dédi : « siz ‹ eng büyük mewjudat bolghan tengri éhtimal méning oy-xiyalim we tesewurumdila mewjut bolushi , emeliyette bolsa mewjut bolmasliqi mumkin › dep oylighningizda , sizning oylighningiz hergizmu telep qélin’ghinidek unchiwala büyük hem mukemmel gewde emes , siz mutleq büyüklükni oylap yételmepsiz . ‹ méning tesewurumdila emes , belki emeliyettimu heqiqiy türde mewjut › dep oylighiningizdila , andin siz mutleq büyüklükni oylap yételigen bolisiz . Tesewuringizdila mewjut bolup emeliyette mewjut bolmighan gewde hergizmu eng büyük gewde hésablanmaydu . Shunglashqa , eng büyük gewdini oylawatqiningizda , sizning uni ‹ emeliyette mewjut bolmay qalarmu ? › dep teshwishlinip qilishingiz mumkin emes . » chüshinishke asan bolushi üchün , tengrining mewjutluqigha alaqidar bu xildiki ispatni aristotélning üch basquchluq formulisi ( sillogizim ) boyiche töwendikidek yézishqa bolidu :
Chong aldinqi shert : tengri bolsa biz oylap yételeydighan eng qudretlik , eng méhriban , eng güzel , hemmige qadir , mutleq heqiqiy bolghan eng büyük zattur ;
Kichik aldinqi shert : « hem tesewurumda , hem emeliyette obiyéktip mewjut » bolghan zat bolsa « peqet méning tesewurumdila mewjut » bolghan zattin bekrek qudretlik , bekrek méhriban , bekrek güzel , hemmige bekrek qadir , bekrek heqiqiy ;
Yekün : tengri tesewurimizda mewjut bolupla qalmastin , belki emeliyettimu obiyéktip halda heqiqiy mewjut .
Bu dégini , siz oylap yetken tengri hem tesewuringizda , hem emeliyette obiyéktip mewjut bolghandila , andin siz oylap yetken tengri eng büyük . Eger undaq bolmaydiken , siz oylap yetken mewjutluq biz deslepte tengrige bergen éniqlima bilen zit . Bu yerde tayinilghini logikédiki « birdeklik qanuni » bolup , bu qanun’gha asasen tengrining éniqlimisi logikiliq hökümning bash-axida choqum oxshashliqni saqlishi kérek .
Bu xil ispat alahezel mushu yerde ayaghlishidu . Elwette , kishiler bu xil ispattin anche razi bolmidi . Bolupmu kant , özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , « men yanchuqumda 100 yüen pulning barliqini pütünley tesewur qilalaymen , biraq bu hergizmu méning yanchuqumda heqiqetenmu 100 yüen pulning barliqidin direk bermeydu » dep ontologiyilik ispatqa qarshi chiqti . Uning qarishiche , logikéliq ispatlash bilen obiyéktip emeliyet ikkisi ikki ish idi . Bu toghrisida méning köp pikir bayan qilishimmu epsiz , shunga bu mesilining muhakime qismini oqurmen dostlargha tapshurdum .
Tengrining mewjutluqining ikkinchi xil ispati bolsa alem nezeriyisi boyiche ispatlash . Ottura esirdiki peylasoplarning biri bolghan tomas akiwna mushu xildiki ispatni kötürüp chiqti . U didiki , ka’inattiki barliq tasadipiy mewjut bolghan shey’ilerni choqum melum bir tasadipiy bolmighan , yeni muqerrer bolghan mewjudat keltürüp chiqarghan . Bu xil ispatning nuqtineziri bolsa : « alemdiki tasadipiy we xalighanche mewjut bolghan shey’ilerni peqet we peqet muqerrer hem zörür bolghan bir mewjudat tengrige tayan’ghandila andin chüshendürgili bolidu . » diyiliwatqan « tasadipiy we xalighanche mewjut bolghan shey’iler» bolsa mewjutluqi bashqa bir shey’ining mewjutluqini özige shert qilghan shey’ilerni körsitidu . Bu yerde éytiliwatqini sewep-netije munasiwitidur . Her bir tasadipiy shey’ining mewjutluqi choqum bashqa bir shey’ining mewjutluqigha tayinidiken , ka’inattiki barliq shey’iler choqum melum bir bashqa shey’i sewebidin mewjut bolidu , yeni , her bir shey’ining mewjutluqining choqum melum bir sewebi bolidu , sewep-netije munasiwiti insaniyetning barliq bilimining asasi , shey’ilerning sewebini izdesh jeryanidila , insaniyet andin bilimge érishidu . Atalmish « hemme ishning sewebi bolidu » , « shamal chiqmisa derex lingshimaydu » digenler mushuni körsetse kirek . Shundaq qilip , biz sewep-netije munasiwitige asasen shey’ilerning mewjutluqining sewebini cheksiz halda sürüshtürüp keynige yandursaq , bu seweb-netije halqisining choqum bir bashlinish nuqtisi bolidu ( emdi «seweb-netije halqisining choqum bir bashlinish nuqtisi bolidu » dégen bu hökömning asasi zadi nede dégen so’algha kelsek , insanlar uninggha jawab birelmeydu , oxshashla tomas akiwnamu jawab birelmeydu , kéyinkiler del mushu yerni tutuwilip uning ispatigha reddiye birishti ) , bu nuqtidiki shey’ining mewjutluqi bashqa her qandaq shey’ige tayanmaydu , eksiche , ka’inattiki barliq bashqa shey’ilerning mewjutluqi mushu nuqtining mewjutluqigha tayinidu ; Ka’inattiki barliq bashqa shey’ilerning mewjutluqi mushu yerdin , yeni muqerrrer hem zözür bolghan mewjudiyet tengridin bashlinidu . Tengrining özi bolsa héchnimige tayanmay , barchidin musteqil halda öz-özidin mewjut bolup turidu .
Tengrining mewjutluqining bu xildiki ispati « alem nezeriyisi ispati » dep atilishining sewebi shuki , bizning tasadipiyliqtin muqerrerlikke bolghan keltürüp chiqirish jeryanimiz del alemlik sewep-netije munasiwitini chiqish qilip turup élip birilghan . Biz « men nedin kelgen ? » dégen bu so’alni bir minut waqit serp qilip oylinip baqsaq , éhtimal bu xildiki ispatni tiximu obdan chüshinelishimiz mumkin .
Tengrining mewjutluqining üchinchi xil ispati bolsa meqsetchilik nezeriyisi ispati . Bu xil ispat hemmimizge tonushluq bolushi mumkin . Meqsetchilik nezeriyisi tengrining mewjutluqini ispatlap mundaq deydu : pütkül ka’inat melum bir garmoniye asasida tengpungluqini saqlighan halda mewjut bolup turidu , bu xil garmoniye peqet we peqet melum bir parasetlik eqil igisining meqsetlik halda lahiylep yasap chiqishi astidila andin mewjut bolushi mumkin . Ademge qarap baqayli , shunche yarishimliq qash-köz , beden , we uninggha maslashqan roh … Mana bularning hemmisi özlikidin peyda bolup shekillinelmeydu , choqum birer parasetlik eqil igisi meqsetlik halda lahiylep yasap chiqqan gep . Undaqta ka’inatni kim lahiyligen ? Elwette eng usta lahiyligüchi bolghan tengri-de . Emdi bu yerde « biz dewatqan garmoniye rastinla bir heqiqiy garmoniyemu yaki peqetla bizdiki xiyaliy tuyghumu ? Garmoniyilik we qanunyetlik ka’inatning némishqa choqum bir lahiyligüchisi bolmisa bolmaydu ? » dégen so’alni sorashqa toghra kélidu .
Tengri mewjutluqining yene bir ispati bolsa exlaqiy ispat . Bu ispatning qarishiche , exlaqiy prinsiplar bayan xaraktirlik bolmastin , belki ölchem xaraktirlik . U kishilerge shey’ilerning « néme » likini éytip bermestin , « mundaq bolushi kérek » likini éytip biridu .
Exlaqiy ölchem-prinsiplar bashqa fizikiliq shey’ilerge oxshimaydu , bashqa fizikiliq shey’ilerni sezgü eza we eqil-idrakqa tayinip bilishke bolidu , biraq biz herqanche qilsaqmu exlaqiy ölchem-prinsiplarni tejribe shekilide béshimizdin ötküzelmeymiz , uni sezgü ezagha tayinip bilelmeymiz . Dimek , exlaqiy ölchem-prinsiplarning kélish menbesini bilip bolmaydu . Halbuki , biz bilimizki , insaniyet dunyasida « toghra » , « xata » deydighan exlaq ölchemliri mewjut , « exlaq » ning özimu mewjut . Undaqta bu exlaq prinsipliri nedin kélidu ? Peqet we peqet fizikiliq madda dunyasining sirtida yigane mewjut bolup turghan birdinbir mutleq mewjutluq tengridin kélidu , exlaq prinsipliri insanlarning özidin kelmeydu . Chünki exlaq uqumi we exlaq prinsipliri he désila insanlarning tebi’iy arzu-hewes , nepsge xilap kélidu , eger insanlarning özige qoyup berse , héchgeptin-héchgep yoq özichila exlaq prinsipigha ige bolalishi mumkin emes . Shunga exlaq uqumi insanlardin üstün turidighan tengridin kélidu . Bu xildiki ispattin shuni keltürüp chiqirishqa boliduki , até’izmchilar ( xudasizlar ) ning exlaqliq bolalishi menggü mumkin emes . Biraq éniqki , exlaq té’izmchilar ( din’gha ishen’güchiler ) ghila mensup bolmastn , belki insaniyetke ortaq mensup . Shunga bu xildiki ispatmu asanla ret qilinishqa uchrishi mumkin .
Yuqirida éytip ötkenlirim insanlar özining eqil- idrakigha tayinip tengrining mewjutluqini ispatlaydighan bir qanche misal , kishini qayil qilamdu-yoq , buni oqurmenlerning dégini hésab . Elwette , nurghun kishiler tengrining mewjutluqini her qandaq usul bilen ispatlashqa qarshi turidu , ularning qarishiche , tengrining mewjutluqini ispatlashqa urunushning özi tengrige shek keltürgen bilen barawer bolup , bu kechürgisiz gunahtur . Buni mushu yerde toxtitay .
Nihayet , peylasoplar ezeldin qap yürek kélidu . Immeniyu’il kant tengrining mewjutluqini ispatlashqa urunmidi , belki tengrining mewjutluqining barliq ispatini yoqqa chiqirishqa urundi , melum menidin éytqanda , derweqe yoqqa chiqardi . Éhtimal , kant özining meshhur esiri « sap idrak tenqidi » dégen esiride , tengrining mewjutluqining eqliy-idrakiy ispatining eng axirqi mumkinchilikinimu yoqqa chiqarghinida , ikkili tereptikiler , até’izmchilar we té’izmchilar könglide shadlan’ghan bolushi mumkin , chünki kantning qarishiche , tengrige da’ir eqli ispatlarning bir-biri bilen jangjalliship yürüshi pütünley bihude awarichiliq idi . Chünki tengrige alaqidar her qandaq bilim pütünley insanlarning bilish da’irsidin halqip ketken bolup , tengrining mewjut yaki emeslikini insanlarning bilelishi mumkin emes idi . Da’irsi insanlarning tejribe da’irsidin halqip ketken halda ishlitilgen eqliy tepekkurgha tayinip érishilgen her qandaq hökümning her waqit oxshashla eqliy tepekkurgha tayinip érishilgen qarimu-qarshi hkkümini tépishqa bolatti . Yeni insanlar özining eqli-idrakiy tepekkurigha tayinip ezeldin özining béshidin ötmigen , shundaqla menggü béshidin ötküzüshi mumkin bolmaydighan shey’iler toghrisida xulase chiqirishqinida , ular oxshash bir shey’i toghrisida pütünley qarimu-qarshi bolghan ikki xil hökümge ériship ziddiyetke pétip qalatti . Bu xildiki shey’iler tengridin bashqa yene roh , menggülük hayatliq , alemning bashlinishi , mutleq erkinlik qatarliqlarni öz ichige alidu . Tengri ezeldin héchkimning béshidin ötmigen shuningliq bilen tejribisigimu aylanmighan , shundaqla her qandaq kishining tejribisige aylinishimu menggü mumkin bolmaydighan bolghachqa , eqli tepekkurgha tayinip érishilgen tengrining mewjutluqigha da’ir ispat bar yerde , choqum tengrining mewjut emeslikige da’ir ispatmu bar , ikki terep bir-biri bilen talash tartish qilishi mumkin , biraq ular hemmisi özi bilmeydighan nerse üstide talash-tartish qilishidu , hem ezeldin bir terep yene bir terepke qayil bolmaydu . Shunga kantning qarishiche , tengrige alaqidar ispat we buningdin kélip chiqqan de-talashlarning hemmisi bihude xalas . Tengrining bar-yoqluqini biz bilelmeymiz , biraq exlaq nuqtisidin chiqish qilghanda , tengrini « bar » dep turushmu bir xil zörüriyet bolushi mumkin , biraq bu xil perez bilen « tengri heqiqetenmu barken » dep kisip éytish pütünley bashqa-bashqa ikki ish .
Kéyin kant özining « sap idrak da’irsidiki din » dégen kitabida bu toghrisida kengri pikir yürgüzdi . Kantning qarishiche , exlaq dindin kélip chiqmaydu , belki din exlaqtin kélip chiqidu . Insanlarning insan bolush süpitidiki sap idraki we erkin iradisi insanlargha ular shertsiz boysunushi telep qilinidighan exlaq prinsipi bilen teminleydu , bu insanlarni insan qilidighan tüp mahiyiti . Biraq , shuning bilen bir waqitta , insanlar özining haywaniyliqidin pütünley qutulup bolalmighanliqidin , achközlük , nepsaniyetchilik , shexsiyetchilik , hurunluq , ajizliq dégenlerning iskenjisidin pütünley qutulup bolalmighan . Del mushu seweptin , insanlar özining insaniy mahiyiti ulargha buyruq qilghan exlaq prinsiplirigha özlükidin ri’aye qilalmaydu , shuning bilen ular hemmige qadir bolghan tengrini özige tiklep , özining exlaqiy mejburiyitini ada qilishtiki nazaretchisi we dewetchsi qiliwalidu . Yene kélip , bu tengri hemmige qadir , hemmidin méhriban we hemmini bilip turidighan bolushi kérek , chünki insanlar rezillikning hemmige qadir bir mewjudat teripidin jazalinishini , özi özining haywaniyliqidin qutulalmay ötküzgen sewenliklirining hemmidin méhriban bir mewjudat teripidin kechürümge érishishini , özi qilghan yaxshiliqlarning bolsa hemmini bilip turidighan bir mewjudat teripidin bilinip , mukapatlinishini ümid qilidu . Uning üstige , nsanlarning haywaniyliqtin qutulghan mahiyitidin élip éytqanda yaxshiliq , güzellik we heqiqetke mayil bolghanliqtin we her waqit mukemmellikke intilidighanliqi üchün , hemde mukemmel bolghan yaxshiliq , güzellik we heqiqetke bu dunyada érishish mumkin bolmighanliqtin , mukemmel hem mutleq bolghan yaxshiliq , güzellik we heqiqet dégendek süpetlerni tengrige yüklep , özi ölgendin kéyin shulargha érishishni arzu qilidu . Dimek , tengrining barliq güzel süpetliri peqet we peqet insanlarning arzu-hewes , intilishliridin kélip chiqqan bolup , tengri insanlarni emes , belki insanlar tengrini yaratti . Kantning bu bayanlirini körüp , ademning shundaq dégüsi kélidu : « tengri bolsa insanlarning ajizliqi , qorqunchaqliqi ,rezilliki , achközlüki , temexorluqi shundaqla hurunluqining mehsuli . »
Emdi karl markisqa kelsek , u dinning « insan mahiyitining özidin yatlishishining netijisi » dégenni qobul qilghandin kéyin , yenimu ichkirilep bu xil yatlishishning sewebini izdidi . Markisning din toghrisidiki köz qarishini bayan qilghanda , uning « din bolsa xelqning epyüni » dégen sözini eslep ötsek hazirche yéterlik . Gerche köpchilikimiz epyün chékip baqmighan bolsaqmu , epyünning adem bedinige néme ish qilidighanliqidin anche-munche xewerdar . Aldi bilen , epyun qisqa mezgilde edemni mest qilip , huzurlanduridu , ré’alliqtin pütünley qol üzdürüp , ademni « menggülük » bext ichide elleyleydu . Arqidin , uning zehiri özini körsitishke bashlaydu , uzun mezgil epyün chékish beden’ge intayin ziyanliq .
Kishiler némishqa u dunyadiki bextke shunche intilidu ? Chünki bu dunyadiki hayat unche bextlik emes ; Bexitlik bolmayla qalmastin , belki azap oqubetke tolghan . Markis éyttiki , kishiler din’gha itqad qilish jeryanida , özi yashawatqan ré’al dunyadin pütünley qol üzüp , u dunyagha bolghan ümid ichide jennetke kérishni saqlap ötüshi mumkin . Bu halda , u özi yashawatqan jem’iyetni yaxshilashni , qulluqtin qutulup ghoruri bilen bu dunyada yashashni xiyalighimu keltürmesliki mumkin , chünki ularning ghoruri del ularning itqadida , u dunyada , jennette .
Mana bular méning din we pelsepe toghrisidiki qisqiche bayanlirim . Peylasoplarning idysini pütünley toghra bayan qildim , dep éytalmaymen , oqurmen dostlarning méning bayanlirimini yaqturush-yaqturmasliqighimu bir néme diyelmeymen . Biraq , meyli biz qandaqla oylimayli , choqum até’izmni özining eslidiki menisi boyiche heqiqiy türde chüshinishimiz kérek , « markisizmliq até’izm terbiyisi » biz kéchikimizdin bashlapla anglap kéliwatqan uqum , markismu eyni chaghda insaniyetning erkinliki üchün bir ömür küresh qilishni özige néshan qilghanidi .
Aptori : memtimin
2014-yil 1-ay , künming
Aptordin :
Bu maqale munu tor békiti
http://philosophers101.com/?page_id=493
Diki derslikni terjime qilish shundaqla uni özümning chüshenchisi bilen birleshtürüsh asasida pütüp chiqti . Shuni dep ötüshni zörür taptimki , bu maqale hergizmu muntézim ilmiy maqale emes , ilmiy maqalining ölchimidin tixi yéraq . Shunga bezi oqurmen dostlar ilmiy maqalining ölchimide turup mezkur maqalini we méni ilmiy sapasi yoqken , dep tenqidlimekchi bolsa , men u tenqidni alliqachan qobul qilip boldum , shunga bu yerde yene dep yürüshning orni yoq . Men bu munberde melum bir unwan üchün déssirtatsiye yaqilimaywatqan bolghandikin , maqalini chüshinishlik , ammibap qilip yézishni aldinqi orun’gha qoydum . Eger maqalide körsitilgen peylasoplarning idiyisige qarita xata melumat birilgen , dep qaralsa , uni qayta muhakime qilsaq bolidu .
Yene birsi , oqurmen dostlarning mezkur maqalida dep ötülgen idiyelerge , bolupmu até’izimgha toghra we keng qorsaq mu’amilide bolushini soraymen . Bir xil idiye , bir xil pikir özining qarimu-qarishi teripi bilen ziddiyetlinish jeryanidila andin öz qimmitini tapalaydu .

Gérman Peylasopi Kantning dunyasi[1][2]


Autori: Manférd Géyir

« Ka’inat uqumi » buyerde her bir insan choqum köngül bölidighan ishlarning uqumi

« nahayiti yaxshi ! »
Uning sekratta qilghan bu sözi anche éniq anglanmisimu , emma chüshen’gili bolatti . Ejiba , pütünley küchidin qalghan kant qizil haraq bilen suning arilashmisidin hasil qilin’ghan ichimlik uning eng axirqi ussuzluqini basqandin kéyin , özini « nahayiti yaxshi hés qildim » démekchimu ? Yaki u « ichip boldum » démekchimu ? We yaki u éhtimal özining pütkül hayatini xulasilewatqandu , uning hayati 1804-yili 2-ayning 12-küni yérim kéchide axirqi chékige yetkenidi . Bu bir kem – kütisiz hayatmu ? Belkim u özining mushu hökümi arqiliq , özining hayatni uzartish sen’itining axirqi chekke yetkenlikini ipadilimekchidu .
Uning ölüm aldidiki sözining menisi shunchilik mol , uning hayati we eserliri shunchilik murekkep we chigich . Kant hazirqi zaman kishilirining mewjutluqining aldinqi sherti bolghan ziddiyet we jiddiychiliklerni kélishtürüshni xalimighan idi . U munu töt chong mesilini otturigha qoydi :
Men némini bileleymen ?
Men néme qilishim kérek ?
Men némini ümid qilsam bolidu ?
Insan dégen néme ?
Bu töt mesile eng axirqi éniq jawabqa érishelmidi . Bu yerde héchnéme jezmleshtürülmigen , pelsepidiki öz béshimchilarning dewri bilen wehiyi heqiqitining dewri alliqachan ötüp ketkenidi . Kant eqliy bilish iqtidarining özining xataliqi tüpeylidin qalaymiqanchiliqqa pétip qalidighanliqini , gerche bu xataliqlarni tüzitishke urunsimu , biraq ularni ezeldin yiltizidin yoqitalmaydighanliqini bayqidi . Exlaq jehettki kem-kütisiz turmushni emeliyleshtürüshke bölün’gen köngül peqet özining yéngilmes reqibi tereptinla andin sewirchanliq we küch-quwwetke érisheleytti . Insanlar gerche bir mezgil özi arzulighan bextni béshdin kechürsimu , biraq mumkin bolghan barliq maddi mal-dunyalar peqet xiyaliy dunyadila andin heqiqiy we uzaq muddetlik idi . Undaqta insanlarchu ? Kantning qarishiche , yashash nuqtisidin éytqanda , adimizat bolsa erkin heriketlinip bezibir ishlarni bashqa élip chiqalaydighan janiwar bolup, bu xil erkinlik dunya tarixining tereqqiyat musapisi jeryanigha séngip ketkenidi . Idrak jehettin élip éytqanda , dunya tarixi musapisi omumyüzlük qalaymiqanchiliqni özide ipade qildi , bu yerde néshan we tertip yoq bolup , nadanliq , zorluq we buzghunchiliqqa tolup ketkenidi . Kant asasiy jehettin shuninggha ishinettiki , isanlar egme yaghachtin pütülgen bolup , uningdin her qandaq tüz nerse yasap chiqqili bolmaytti .
Kant ümidwar meripetchi mutepekkurmu emes , algha basqan étqadchimu emes idi . Dunya sehniside qoyuliwatqan rehim-shepqetsiz hezilkeshliklerge yüzlen’ginide , u köngli yumshaq miskinlikni talliwaldi . Gerche barche ishlar « nahayiti yaxshi » dégen bu höküm bilen zit bolsimu , biraq toxtimay körüliwatqan alametler emeliy ri’alliqning hazirqidin téximu yaxshi bolushi kéreklikidin dérek birip turatti . Yashnip qalghan kant eng axirqi qétim özidin : insaniyet tarixida zadi ilgirlesh bolup baqqanmu – yoq ? Dep sorighinida , u bir xil « tarixiy bésharet » ni sözlep ötti . Bu xil bésharet gerche héchnémini ispatliyalmisimu , biraq u insan tebi’iyitide héchbolmighanda özini yaxshiliyalaydighan iqtidarining barliqini ipadiligenidi . Mana bu erkinlik we barawerlik toghrisidiki iddiye bolup , fransiye énqilabining dewrdéshi bolush süpiti bilen , kant ularni tolup tashqan qizghinliq ilkide tetqiq qilghanidi . Gerche bu qitimliq énqilab jeryanida nurghunlighan wehime peyda bolghan bolsimu , biraq kishiler inqilab iddiyisige tentene qilish bilen bir waqitta , bezi nersilerning menggü untulmasliqi kéreklikini bilip yetti .
Bizning qarishimizche , kantning dunyasi bir simwolluq dunya . Kantning özimu bir tarixiy simwolgha aylandi , uning hayati we ish-izlirigha qiziqquchi her bir adem bu simwolni noqul emeliyet süpitide qarimasliqi kérek . « immeniyu’él kant » dégen bu isim 1724-yili 4-ayning 22-küni konsbérgda tughulup , 1804-yili 2-ayning 12-küni konsbérgda alemdin ötken , nurghunlighan eserlerni qaldurup ketken bir shexsningla ismi emes ; « immeniyu’él kant » yene bir simwol . U yawropa iddiye tarixining ichki qismidiki bir untulghusiz ishqa wekillik qilidu . Kant pelsepisining mewjutluqi fransiye énqilabigha oxshash , insaniyet tarixida yüz birishi mumkin bolghan ilgirleshning namayendisi .
Kantning dunyasi mol hem mezmunluq bir dunya . U hergizmu mexsus medris pelsepisining sistémiliq telimatlirini tetqiq qilmidi , belki diqqitini merkezleshtürüp , insanlarning omumyüzlük diqqet étibarini qozghaydighan bilish nezeriyisining ka’inat uqumlirini tetqiq qildi . Mushundaq bir peylasopning terjimhalida , biz choqum mundaq köp xilliqni tonushturushimiz kérek : aldi bilen 18-esirdiki konsbérg , u ömirining mutleq köp qismini mushu yerde ötküzgen . Bu yerde uning insaniyetning bilish iqtidari we ka’inatqa alaqidar tonushini kéngeytishke mas kilidighan tupraq bar . Bu yene uning dostliri bilen bolghan alaqe dunyasi , waqitning ötüshi bilen toxtimay özgiridu ; Bu jeryanda u peqet melum xil yoshurun rewishtila bir eyni dewr ichide turidu ; Bu yerde uning ulughwar tepekkur ishliri bar bolup , bu dunya uning mesilini otturigha qoyidighan we tepekkur qilidighan , kitab oqush we yéziqchiliq jeryanida körülidighan idiye-tepekkurining dunyasi . Bu yer yene ezeliylik[3] alimidiki tepekkur dunyasi . Uning bu ezeliylik alimidiki tepekkuri métafizikining négizlik we axirqi üch so’aligha jawab birishni néshan qilghan :
Tengri mewjutmu ?
Bir pütün gewde süpitidiki ri’al dunya zadi qandaq ?
Özümni néme dep chüshensem bolidu ?
Kantning dunyasi bolsa esli mewjut bolushqa tégishlik dunya bolup , bizge nisbeten éytqanda u bir ré’al dunya , chünki u tinchliq mesilisidin tartip biz déyeleydighan we oyliyalaydighan nersilerning chékgiche , din , siyaset we exlaq peylasoplirining qutquzghuchi ilah toghrisidiki aldamchiliqqa tolghan wedilirigiche bolghan barliq muhim rohiy we siyasi jehettiki bizning yoluqushimiz mumkin bolghan qiyinchiliqlirimizning hemmisini dégüdek öz eserliride namayan qildi , shundaqla ularning hel qilish charisini imkanqeder otturigha qoydi ; Shuning bilen bir waqitta , kantning bu dunyasi yene emeliyetke alaqidar her qandaq bayan we chüshendürüshler chüshendürelmeydighan exlaq dunyasining prinsipini otturigha qoydi . Bu exlaq dunyasida barliq puqralar erkinlik we barawerliktin behriman bolalaytti ; Bu dunyada , eqil – idrakning soti gerche insanlargha munazirilishish hoquqi bergen bolsimu , biraq urush qilishqa hoquq bermigen idi .
Memtimin terjimisi
2014-yil 3-ay
Izahat :
[1]mezkur maqale merkiziy terjime neshiriyati 2012-yil 7-ayda neshir qilghan menférd géyrning « kantning dunyasi » ( xenzuche neshiri ) namliq kitabning aptor teripidin yézilghan kirish sözidin ibaret .
[2]gérmaniye büyük peylasopi immeniyu’él kant 1724-yili sherqiy prussyening konsbérg digen yiride tughulup , 1804-yili yene shu yerde qaza qilghan . Kant ömür boyi yurtidin ayrilip baqmighan , bir ömür öylenmigen , u pütkül hayatini insaniyetning bext-sa’aditi toghrisida oylinishqa serp qilghan . U soqrat , eplaton , aristotél , dékart , gégél , markis qatarliq büyük peylasoplar bilen bir qatardiki ulugh peylasoptur . Deslepki chaghlarda kant teb’iy pen tetqiqatchisi idi , bolupmu astronomiyediki netijisi alahide bolup , ka’inatning shekillinishidiki «tumanliq qiyasi » nezeriyisini otturigha qoyghan .kiyin u hyumning shübhichilik pelsepisining tesiride , insanlarning eqil-idrakining özi oylighandek unchiwala ishenchlik emeslikini körüp yitidu , shuning bilen u insanlarning bilish iqtidarini tetqiq qilishqa kiriship kitidu .kantning « tenqid pelsepisi » ene shundaq bashlan’ghanidi . Uning tunji hem eng muhim esiri bolghan « sap idrak tenqidi » neshir qilin’ghanda , u alliqachan 57 yashqa kirip bolghanidi , biraq bu peqetla bashlinish idi ,xalas .shuningdin kiyin u « her qandaq métafizikigha muqeddime » , « emelyleshtürüsh idrak tenqidi » , « höküm qilish iqtidari tenqidi » , « exlaq métafizikisigha asas » , « sap idrak da’irsidiki din » , «qollinishchan insanshunasliq » , « menggülük tinchliq » , « exlaq métafizikisi » qatarliq ölmes eserlerni qaldurup ketti . U markisizmning muhim menbeleridin biri bolghan gérmaniye klassik pelsepisining asaschisi bolup , yéqinqi zamandiki eng ulugh peylasop dep teriplinidu .
[3]«ezeliylik » dégen söz « tejribidin awal » dégenni ipadileydu ( rehim yüsüp « xenzuche-uyghurche pelsepe atalghuliri qollanmisi » ) , « tejribidin kéyin » dégen sözge nisbeten éytilghan . Kantning qarishiche , insanlarning barliq bilimi bashtin ötken ishlar , yeni tejribidin bashlinidu , biraq bilimning hemmisi tejridin kelmeydu ; Bilimning shekillinishi üchün , tejribidin bashqa yene insanlarda bezibir tejribidin awalqi , tejribige asaslanmighan ezeliy bilimler bolidu , tejribe bilen ezeliylik birleshkendila andin bilim hasl bolidu . Kantning büyük esiri bolmish « sap idrak tenqidi » ( bezi yerlerde « sap eqil tenqidi » dep éliniptu , biraq bilishimche bu kitabning uyghurche terjimisi téxi yoq ) insanlarning qaysi ezeliyi bilimlirining barliqi , mushu ezeliyi bilimler bilen tejribining qandaq bérikip bilimni qandaq hasil qilidighanliqini muhakime qilidu . Shunga kantning pelsepisini beziler « ezeliylik pelsepisi » depmu ataydu .

Kantning qarishiche , insanlarning eqil-idraki özining pütkül bilimini omumlashturup birleshtürüsh arqiliq mukemmellikni qoghlishish mahiyiti tüpeylidin , tejribe dunyasighila ishlitishike bolidighan chüshinish katégoriyelirini xata halda tejridin sirtqi dunyagha ishletkenlik sewebidin , bir-birini qayil qilalmaydighan , emma oxshashla inawetlik « ikki höküm ziddiyiti » ge pétip qalidu , « ikki höküm ziddiyiti » jem’iy töt guruppa bolup , ular töwendikilerdin ibaret :
1-guruppa ziddiyet :
Höküm : ka’inatning waqit jehette bir bashlinishi bar , boshluq jehette bir chéki bar .
Qarshi höküm : ka’inatning bashlinishi yoq , boshluq jehette chékimu yoq , ka’inat waqit we boshluq jehette cheksiz .
2-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyadiki birikme gewdilerning hemmisi choqum addi qisimlardin tüzülgen , dunyada addi gewde yaki addi gewdidin tüzülgen birikme gewdidin bashqa héchnime mewjut emes .
Qarshi höküm : héchqandaq birikme gewde addi qisimdin tüzülmigen , dunyada addi gewde mewjut emes .
3-guruppa ziddiyet :
Höküm : tebi’et qanunigha asaslan’ghan sewep-netije munasiwiti hadisilerni chüshendürüshtiki birdinbir sewep-netije munasiwiti emes , hadisilerni chüshendürüsh üchün , choqum yene erkinliktin kilip chiqqan sewep- netije munasiwitimu bar dep qarash kérek .
Qarshi höküm : erkinlik yoq , dunyada yüz bergen her qandaq hadise peqetla tebi’et qanunigha asasen bolidu .
4-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyada yaki dunyaning bir qismi süpitide , yaki dunyaning sewebi süpitide bir mutleq muqerrer mewjutluq bar .
Qarshi höküm : dunyaning bir qismi süpitidiki muqerrer mewjutluq yoq, dunyaning sirtida dunyaning sewebi süpitidiki muqerrer mewjutluqmu yoq .
Kant özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , bu ziddiyetlerning menbesi , kilip chiqish sewebi , her bir xil höküm we qarshi hökümning ispatlinish jeryani , ularni hel qilish charisi , ularning roli toghrisida nahayiti tepsili we qayil qilarliq melumatlarni berdi .
Otfréd xof özining « kantning ‹ sap idrak tenqidi › hazirqi zaman pelsepisining ultéshi » dégen kitabining 249 – bétide mundaq deydu : « hazirqi zamandiki alem tereqqiyati toghrisidiki eng ilghar dep qaralghan üch xil nezeriyening héchqaysisi 1-guruppa ‹ ikki höküm ziddiyiti › din kélip chiqqan talash tartishlarni hel qilalmaydu . »
Alem fizikisi nuqtisidin qarighanda , siz kantning « ikki höküm ziddiyiti » ge qandaq qaraysiz ? Sizningche u hazir hel boldimu ?

Kantning qarishiche , insanlarning eqil-idraki özining pütkül bilimini omumlashturup birleshtürüsh arqiliq mukemmellikni qoghlishish mahiyiti tüpeylidin , tejribe dunyasighila ishlitishike bolidighan chüshinish katégoriyelirini xata halda tejridin sirtqi dunyagha ishletkenlik sewebidin , bir-birini qayil qilalmaydighan , emma oxshashla inawetlik « ikki höküm ziddiyiti » ge pétip qalidu , « ikki höküm ziddiyiti » jem’iy töt guruppa bolup , ular töwendikilerdin ibaret :
1-guruppa ziddiyet :
Höküm : ka’inatning waqit jehette bir bashlinishi bar , boshluq jehette bir chéki bar .
Qarshi höküm : ka’inatning bashlinishi yoq , boshluq jehette chékimu yoq , ka’inat waqit we boshluq jehette cheksiz .
2-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyadiki birikme gewdilerning hemmisi choqum addi qisimlardin tüzülgen , dunyada addi gewde yaki addi gewdidin tüzülgen birikme gewdidin bashqa héchnime mewjut emes .
Qarshi höküm : héchqandaq birikme gewde addi qisimdin tüzülmigen , dunyada addi gewde mewjut emes .
3-guruppa ziddiyet :
Höküm : tebi’et qanunigha asaslan’ghan sewep-netije munasiwiti hadisilerni chüshendürüshtiki birdinbir sewep-netije munasiwiti emes , hadisilerni chüshendürüsh üchün , choqum yene erkinliktin kilip chiqqan sewep- netije munasiwitimu bar dep qarash kérek .
Qarshi höküm : erkinlik yoq , dunyada yüz bergen her qandaq hadise peqetla tebi’et qanunigha asasen bolidu .
4-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyada yaki dunyaning bir qismi süpitide , yaki dunyaning sewebi süpitide bir mutleq muqerrer mewjutluq bar .
Qarshi höküm : dunyaning bir qismi süpitidiki muqerrer mewjutluq yoq, dunyaning sirtida dunyaning sewebi süpitidiki muqerrer mewjutluqmu yoq .
Kant özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , bu ziddiyetlerning menbesi , kilip chiqish sewebi , her bir xil höküm we qarshi hökümning ispatlinish jeryani , ularni hel qilish charisi , ularning roli toghrisida nahayiti tepsili we qayil qilarliq melumatlarni berdi .
Otfréd xof özining « kantning ‹ sap idrak tenqidi › hazirqi zaman pelsepisining ultéshi » dégen kitabining 249 – bétide mundaq deydu : « hazirqi zamandiki alem tereqqiyati toghrisidiki eng ilghar dep qaralghan üch xil nezeriyening héchqaysisi 1-guruppa ‹ ikki höküm ziddiyiti › din kélip chiqqan talash tartishlarni hel qilalmaydu . »
Siz kantning « ikki höküm ziddiyiti » ge qandaq qaraysiz ? Sizningche u hazir hel boldimu ?

Terjime qilip tüzgüchi : memtimin

Uyghur Xelq Maqal-Temsilliridiki Pelesepiwi Idiyeler


Töshük Ibrahim

Uyghur xelq maqal-temsilliri bolsa uyghur xelqining sen’et talanti we kolliktip eqil-parasiti barliqqa keltürgen bibaha medeniy miras . 11-esirde ötken uyghur tilshunasi mehmud qeshqerining meshhur esiri << Türkiytillar Diwani>> we yüsüp xas hajipning shahane esiri << Qutatqu Bilig>>qatarliqlardin shuni körüwilishqa boliduki , uyghur xelq maqal-temsillirining tarixi uzun , mezmuni mol bolup , roshen milliy alahidilikke ige . Nurghunlighan maqal-temsiller uyghur xelqining dunya qarishi , kishilik hayat qarishi , exlaq qarishi shundaqla örp-aditi qatarliq jehetlerdiki alahidilikini ekis ettürgen . Bundaq maqal-temsillerning mol pelsepiwi idiyelerni öz ichige alidighanliqini démisekmu öz-özidin melum bolup turuptu . Bu maqal-temsillerdiki pelsepiwi idiyelerni tetqiq qilish yalghuz uyghurlarning pelsepiwi idiyisini chüshinishte zörür bolupla qalmastin , belki yene jungxua milletlirining pelsepiwi idiyisini béyitishtimu muhim ehmiyetke ige . Mushu xil tonush asasida , men özümning uyghur xelq maqal-temsilliridiki pelsepiwi idiyelerni tetqiq qilishtin kelgen chüshenchemni bu yerde ortaqlashtim , köpchilikning telim-tenbihlerni birishini qarshi alimen .
Birinchi , matériyalizmliq idiye
Madda bolsa birlemchi ( birinchi orunda turidu ) , ang bolsa ikkilemchi ( ikkinchi orunda turidu ) , madda angni belgileydu , mana bu matériyalizmning tüp prinsipi . Bu prinsip kishilerdin dunyani bilish , dunyani özgertish , jümlidin her qandaq ish qilish jeryanida birdemlik hayajan we xiyalgha tayanmasliqni , belki obyéktip emeliyetni chiqish qilip turup , obyéktip qanuniyet boyiche ish körüshni , subyékitning obyékitqa mas kilishini telep qilidu . Uyghur xelq maqal-temsillirining ichide bu xil pelsepiwi idiyeni ekis ettüridighini az emes . Mesilen ,
Yotqan’gha qarap put sun ,
Qazanda néme bolsa chömüchke shu chiqidu ,
Néme térisang shuni alisen
Qatarliq maqal-temsiller qimmetlik matériyalizmliq köz qarashni ipade qilghan . Mesilen , ” yotqan’gha qarap put sun ” dégen bu temsilning déginide , kishiler putini sunalamdu-yoq , bu hergizmu ularning subyéktiw arzu-ümid we iradisige baghliq bolmastin , belki ” yotqan ” din ibaret bu obyéktip shey’ining uzun-qisqiliqigha baghliq , eger uzun bolsa putni sunup uxlighili bolidu ; Eger qisqa bolup qalsa , putni yighip uxlashqa toghra kilidu . Bu yerde ekis ettürülgini ,” yotqanning uzun qisqiliqi bolsa birinchi amil , kishilerning putini sozup uxlash arzusi bolsa ikkinchi amil ” dégen bu qa’ide .
Biz uyghurlarning ata bowilirimiz gerche ” madda angni belgileydu ” dégen bu ilmiy prinsipni nezeriye shekilide bayan qilmighan bolsimu , biraq turmush emeliyitide alliqachan bu prinsipni tonup yetken shundaqla uninggha boysun’ghan . Mesilen
Qazanda néme bolsa chömüchke shu chiqidu ,
Néme térisang shuni alisen,
Quruq taghar öre turmaydu
Qatarliq maqal-temsiller téximu éniq qilip shuni ipadileyduki , subyéktiw irade obyéktip mewjutluqni belgilimeydu , belki obyéktip mewjutluq subyéktiw angni belgileydu . Uningdin bashqa yene
Söz bilen polu pishmas , may bilen gürüch lazim
Dégen temsildimu maddining angni belgileydighanliqi ipadilen’gen .
Ikkinchi , diyaléktikiliq idiye
Markisizmliq diyaléktika —- qarimu-qarshiliqning birdeklik qanuniyiti bizning ziddiyetlerni tehlil qilish , mesililerni hel qilishimizdiki asasliq usul , bu xil usul kishilerning mesililerni közitish we hel qilishi üchün nigizlik yol bilen temin etti . Uyghur xelq maqal-temsilliride mushu xildiki sadda diyaléktikiliq idiye bar . Mesilen ,
Chiqmaqning chüshmiki bar,
Almaqning bermiki bar,
Kelmekning ketmiki bar
Qatarliq maqal-temsillerdiki ” chiqish we chüshüsh ” , ” élish we birish ” , ” kilish we kétish ” qatarliqlar tolimu sadda bir rewishte qarimu-qarshiliqning birdeklik munasiwitini ekis ettürgen . Eger kündilik turmush we xizmet jeryanida , peqet ” chiqish ” la bolup ” chüshüsh ” bolmisa , ” élish ” la bolup ” birish ” bolmisa , peqet ” kilish ” la bolup ” kétish ” bolmisa , undaqta kishilerning bir-biri bilen bolghan munasiwiti üzülüp qilip , türlük xizmetlerni dawamlashturghili bolmaydu . Qisqisi , bu maqal-temsiller uyghur xelqi arisida keng tarqalghan bolup , bir xil yoshurun yitekchi idiyege aylinip ketken . Del mushundaq diyaléktikiliq idiye bar bolghanliqtin , uyghur xelqi jem’iyetning iqtisad , medeniyet qatarliq her qaysi saheliride uchqandek ilgirlesh we tereqqiyatlargha érishti .
San we süpetning özgirish qanuniyiti bolsa matériyalizmliq diyaléktikining asasliq prinsiplirining biri . Sanning özgirishi süpetning özgirishini keltürüp chiqiridu , süpetning özgirishi yene yéngi bir san özgirishige sewep bolidu ; Süpet özgirishi bolsa ilgiriki san özgirishining axirlishishi , yéngi bir san özgirishining bashlinishi … Mushu xil öz ara munasiwette bir-birige aylinidu . Mana bu san we süpetning özgirish qanuniyiti yaki san we süpetning bir-birige aylinish qanuniyiti . Konilar ” qedemler yighilmisa yéraqqa barghili bolmas , éqinlar qoshulmisa derya-déngiz bolmas ” dep éyitqan , mana bu san ( miqdar ) özgirishining süpet özgirishini keltürüp chiqiridighan qanuniyetning özi . Uyghur xelq maqal-temsilliridimu
Köp tükürse köl bolur,
El puh dése boran chiqidu,
Qum yighilsa tagh bolur , el yighilsa bagh bolur
Dégenler bar . Diyaléktikiliq tereqqiyat özgirish köz qarishi boyiche shey’ilerni közitish bolsa uyghur xelq maqal-temsilliridiki yarqin nuqta . Mesilen
Eyipsiz dost izdigen dostsiz qalar
Dégen bu maqalda , bu dunyada kem-kütisiz insanning yoqluqini , eger siz nuqsansiz , menggü xatalashmaydighan dostni izdimekchi bolsingiz , undaqta sizning menggü dost tutalmaydighanliqingizni ipadiligen , chünki ré’al dunyada ezeldin mutleq mukemmel insan bar bolghan emes . Yene mesilen ,
Dunyada ikki ölüm yoq , birdin qutulghan héchkim yoq,
Qiriliq bilen ölmes , yashliq bilen turmas
Dégen maqallarning aldinqisida ,” hayatliq bolidiken choqum ölümmu bolidu , her qandaq insan ölümdin qéchip qutulalmaydu , ölüm bolsa qarshilashqili bolmaydighan teb’iy qanuniyet ” dégen nuqtinezer ipade qilin’ghan ; Kéyinkiside bolsa ,” adettiki ehwalda yashan’ghanlar awal alemdin ötüp kétidu , biraq yashlar baldur kétidighan ehwallarmu bolup turidu ” dégenni ipade qilghan . Diniy idiye keng omumlashqan zamanlarda , uyghur xelqi arisidiki ilghar ziyaliylar ” bu alem ” , ” u alem ” we ” hayat-mamat teqdirge baghliq ” qatarliq köz qarashlarni yértip tashlap , hayat we ölümning teb’iy qanuniyet ikenlikidek nuqtinezerni otturigha qoyalighan , bu nuqtinezerler hem asta-asta maqal-temsil shekilide xelq arisigha keng tarqalghan , bu xil ehwal shübhisizki bir chong ilgirlesh hésablinidu .
Üchinchi , bilish nezeriyesi
Emeliyleshtürüsh köz qarishi bolsa diyaléktikiliq matériyalizmning bilish nezeriyisidiki eng asasliq nuqtineziri . Diyaléktikiliq matériyalistik bilish nezerisining qarishiche , emeliyleshtürüsh bolsa bilishning asasi . Insanning bilimi uning kallisida özlükidin shekillinip qalmaydu , shundaqla asmandinmu chüshmeydu , heqiqetke alaqidar bilimlerning hemmisi emeliyleshtürüshtin kilidu . Uyghur xelq maqal-temsilliri bu jehettimu intayin mol . Mesilen ,
Ish ustisidin qorqidu ,
Tömürchining qolida tömür iman éytidu
Dégen bu maqallarda , peqet emeliyleshtürüshtin ötüp mol tejribige ige bolghandila andin ishlarni yaxshi qilghili bolidighanliqi chüshendürülgen .
Usta körmigen shagirit her muqamda yorghilar ,
Sha kichik tikken toqumning aldi-keynining perqi yoq ,
Hüniri yoq kishning , mezzisi yoq ishining
Qatarliq maqallarning hemmisi ögenmey , emeliyette körsetmey we tejribe qilmay turup toghra tonushqa ige bolghili bolmaydighanliqini , ishning épini bilelmeydighanliqini , qarighularche ish körüp , qéqilip-soqulup , héch ishni bashqa élip chiqalmaydighanliqini ipadiligen .
Qoli gül étidu ghiza , qoli gal tartidu iza ,
Hünerlik er xar bolmas
Qatarliq maqallarning hemmisi emeliyleshtürüshning bilim élish we hüner igelleshtiki muhimliqini , shundaqla bilimlik kishining ezeldin bashqilarning hörmiti we qarshi élishigha sazawer bolidighanliqini oxshimighan derijide chüshendürgen .
Uyghurlar islam dinigha étqad qilidighan bolup , ” allah hemmidin ulugh ” , ” allah barche mewjudatni yaratqan ” , ” hemmini xudayim bergen ” , ” ademning ilimi we bilimini allah ata qilghan ” dégendek diniy ehkamlar uzun muddet kishilerning idiyiside hökümran orunda turghan . Biraq , uyghur emgekchi xelqi we hünerwen ustilar , ilghar ziyaliylar özimu bilip-bilmigen halda ” emeliyleshtürüsh birinchi orunda ” , ” bilim emeliyettin kilidu ” dégen nuqtinezerni otturigha qoyghan , bu eyni chaghdiki diniy xurapatliq we fi’odal hökümranliqqa qarshi élan qilin’ghan bir chong jeng ; Shübhisizki , bu xil köz qarash uyghur xelqining idiyisi we emeliyitide sel chaghlighili bolmaydighan rol oynighan bolup , melum jehetlerde melum derijide jahalet we qalaqliq üstidin ghelibe qilghan , xelqning ilghar ziyaliyliri arisida bir qeder éniq bolghan nuqtinezer süpitide saqlan’ghan . Tonush we bilish emeliyleshtürüshtin kilidu , eger emeliyettin ayrilip qalsa , undaqta her qandaq adem , hetta her qandaq danishmenmu heqiqetke érishelmeydu , shundaqla héch ishni bir bashqa élip chiqalmaydu . Yuqirida éytip ötülgen maqal-temsiller buning ispati .
Tötinchi , kishilik hayat qarishi
Diniy étqadning tesirige uchrighanliqtin , uyghurlar arisida ” allah qehriman yaritidu ” , ” allah bizge küch ata qilidu ” deydighan köz qarash intayin chongqur yiltiz tartqan , shundaqla keng tarqalghan . Shuning üchün , idé’alizmliq qehriman köz qarishi jem’iyetning her qaysi qatlamlirida intayin omumlashqan , hem chongqur singip ketken . Bu xil köz qarash xelq ammisining tarixi tereqqiyat jeryanidiki hel qilghuch rolini inkar qilidu .
Biraq , bu xil idé’alizmliq tarixi qarash omumlishish bilen bir waqitta , uyghur emgekchi xelqi arisida uning bilen qarimu qarshi bolghan sadda matériyalizmliq tarix qarishi asasidiki kishilik hayat qarishi we bext qarishi peyda bolghan . Ular uyghur xelq maqal-temsilliride özining roshen ipadisini tapqan . Mesilen ,
Yalghuz atning chéngi chiqmas , chéngi chiqsimu déngi chiqmas ,
Yalghuz xish tam bolmas ,
Yalghuz yigit beg bolmas , yalghuz yaghach öy bolmas ,
Köptin yamanlap kömülmey qaptu ,
Ayrilghanni éyiq yer , bölün’genni böre yer
Qatarliqlar . Bu maqal-temsiller oxshimighan nuqtida turup , yalghuz bir ademning qehriman bolalmaydighanliqini , chong ish tewritelmeydighanliqini , xelqtin ayrilsa her qandaq ademning héch ishni bir bashliq qilalmaydighanliqini chüshendürgen . Utuq qazinimen deydiken , choqum köpchilik bilen bir yolda bolushi kérek .
Yene mesilen ,
Ish ömlükte , küch birlikte ,
Köpchiliktin toshqan qéchip qutulmas ,
El bar yerde er bar ,
El qozghalsa text qozghilar ,
Köpning küchi tagh kötürer
Qatarliqlar . Bu maqal-temsiller oxshimighan nuqtidin xelq ammisining qudritining cheksiz ikenlikini , xelq bolsa küch-quwwet , eqil-parasetning buliqi ikenlikini , jem’iyet tereqqiyatini ilgiri sürgüchining xelq ammisi ikenlikini , qehriman ezimetlerning asmandin chüshüp qalmaydighanliqini , yerdinmu ünüp chiqmaydighanliqini , belki xelq ammisining ichidin ösüp yétilip chiqidighanliqini chüshendürgen . Bu maqal-temsillerning hemmisi , tarixni az bir qisim kishilerla yaratti deydighan , ” tengri ” , ” allah ” jem’iyetning tereqqiyatini belgileydu deydighan idé’alizmliq tarixi qarashqa qarshi turidu , xelq ammisining küch-qudriti we xelq ammisining bir ezasi bolghan qehriman shexisning rolini mu’eyyenleshtüridu .
Dunya qarash xili zor derijide kshilerning kishilik hayat qarishini belgilep , kishilerning turmushqa bolghan tallishini kontrol qilip , ularning kishilik hayattiki arzusi , eqidisi we ghayisige singip ketken bolup , u kishilerning hayattiki bext , azab-oqubet we shad-xuramliq , shan-sherep we ar-nomus , hayat-mamattin tartip muhebbet , nikah , a’ile qatarliq mesililerge bolghan köz qarishida öz ipadisini tapidu . Gerche uyghurlarning köpchiliki islam dinigha étqad qilsimu , biraq maqal-temsillerde ularning dunya qarishi we kishilik hayat toghrisidiki köz qarashliri ipade qilin’ghan . Mesilen ,
Dili ochuqning qoli ochuq , el söygenning yoli ochuq ,
Erkingni el arisidin izde , yaringni gül arisidin ,
Yurt qoghdisang ösersen , qoghdimisang öchersen ,
Qolungdin kelse eldin ayima ,
Elge yaqqan xar emes
Qatarliq maqal-temsillerde , adem peqet öz turmushi , teqdiri we hayat musapisini jem’iyetning ilgirlishi we keng xelq ammisining bext-sa’aditi bilen birleshtürgendila , özining barliqini weten we xelqke atiwetkendila , andin xelqning hörmitige we alqishigha sazawer bolghili bolidighanliqini , peqet bundaq ademning hayatiningla andin qimmiti we ehmiyiti bolidighanliqini ipadiligen . Bu maqal-temsillerde peqet xelq ammisi arisidila andin shexsning qimmiti bolidighanliqi bir qeder sadda rewishte ipadilen’gen . Shunglashqa , bu maqal-temsillerdiki pelsepiwi idiyeler saghlam bolup , matériyalizmliq tarix qarishigha mas kilidu .
Yuqirida men özümning uyghur xelq maqal-temsillirini öginish jeryanida hés qilghan pelsepiwi idiyelerni töt nuqtigha bölüp bayan qildim . Elwette bu téxi yéterlik emes , hem tolimu téyiz , xataliqlarning bolushimu éhtimal . Méning meqsitim peqetla ” xish tashlap göherni chiqirish ” bolup , az sanliq milletler pelsepe idiyisini tetqiq qilishtiki yüzeki köz qarashlardinla ibaret xalas .
Memtimin terjimisi
Izahat : mezkur maqale jenubiy junggo pen-téxnika neshiriyati 2004-yili 12-ayda neshir qilghan << Uyghur Pelesepesi Heqqide >> ( xenzuche neshiri ) dégen kitabtin élip terjime qilindi . Sewiyemning yétersizliki tüpeylidin , xenzuche birilgen bezi maqal-temsillerning mas kélidighan uyghurchisi tépilmidi , shunga maqalining mezmuni we qurulmisigha tesir yetküzmeslik sherti astida , terjimide esli maqalining intayin qismen böliki qalduriwitildi .
Eger aptorluq hoququmgha tesir yetküzgen dep qarisingiz , söz qaldurung , derhal öchüriwitimen .

Darwazning Ölümi


Memtimin ABC

Méning birinchi bolup uchrashqinim gérman peylasopi shopénxa’ur . Elwette , men uning kitabini oqughan deslepki chaghlarda téxi uning peylasop ikenlikini bilmeyttim . Eyni chaghda , men toluq otturini püttürüp aliy mektepke emdila kirgen waqitlirim idi , könglüm tolimu perishan idi , chünki gerche men pütkül toluq ottura mektep basquchida jinimni tikip ögen’gen bolsammu , biraq arzuyumdiki aliy mektepke ötelmigen idim . Könglüm tolimu parakende idi . Del ashundaq chaghlarda , mektepning kütüpxanisini arilap yürginimde qolumgha shopénxa’urning kitabi chiqip qaldi . Bu ademning ismini toluq otturidiki chighimdila bilettim , shuning bilen bir oqup baqay dégen oygha keldim .
Wadderix ! közlirim alichekmen bolup kitabning ichige kiripla kettim , etrapimni untudum , özümni untudum , derslirimni untudum , dostlirimni untudum …! u ktabta zadi néme deptu sini bunchiwala qiliwetküdek dep soraysiz .
Hazir shuni deymen .
Shopénxa’urning özining asasliq esiri <<Mawjudiyet we Irade Subyektidiki Dunya >> dégen kitabta , pütün dunya peqet sirtqi körünüsh we iradidinla tüzülgen , uningdin bashqa héchnime yoq dégen hökümge kelgenidi . Buni chüshinishmu bek tes emes . Biz közimizni échip yoruq dunyagha sepsalghinimizda , közimizge renggareng dunya körünidu , quliqimizgha her xil awazlar anglinidu . Biz bir tal qizil almini körsek , undaqta biz ” he … , bu almining özining qizil renggi barken –de ” dégen hökümni chiqirimiz . Biraq , oxshash bir qizil alma qarchighugha qizil körünmesliki mumkin , emeliyette biz shey’ilerni peqet bizge körün’gini boyichila bileleymiz , shey’ilerning özini bolsa esla bilelmeymiz ; Oxshash bir awazning bizning quliqimizgha anglan’ghini bilen uning sheperengning quliqigha anglan’ghinimu oxshimaydu , biz peqet özimizge anglan’ghini boyichila bileleymiz , biraq shu awazning özining zadi némilikini biz menggü bilelmeymiz , wehakazalar . Biz her qanche qilipmu özimizning sezgü ezalirimizning sirtigha halqip kitelmeymiz , biz shey’ilerning özining qandaq ikenlikini bilelmeymiz , bileleydighinimiz bolsa peqetla siritqi körünüshla xalas . Shunga , bizge nisbeten , sirtqi körünüsh dunyani teshkil qilghuchi muhim amillarning biri .
Yuqirida éytilghanlarni chüshen’gen bolsingiz intayin yaxshi , eger men chüshinishlik yazalmay murekkepleshtüriwetkenlikim seweblik chüshinelmey qalghan bolsingiz , uningmu héchqisi yoq , méni chöchütken idiye téxi aldimizda .
Men yuqirida sirtqi körünüshni qisqiche dep öttüm , emdi gep iradige keldi . Shopénxa’urning qarishiche , pütkül ka’inat sirtqi körünüsh  bolghandin bashqa yene mushu sirtqi körünüshni ipade qilidighan iradidin tüzülgen , bu bir xil yashash iradisi , özini ipade qilish iradisi bolup , janliqlar , bolupmu insanlarning mewjutluq shekilidin ibaret idi . Bu démekchi , insan mewjutla bolidiken , uningda qutrap jim bolmaydighan irade bolidu , meyli bu irade némige qaritilghan bolmisun , iradisiz insanni tesewur qilghilimu bolmaydu . Bu yerdiki irade öz jinini saqlap qilish , bir némilerge intilish , bir némilerni arzu qilish , teshna bolush , toxtimastin bir némilerge yamishish qatarliq menilerni ipadilishi mumkin .
” biz tagh baghridin töwen’ge qarap yügirewatqan ademge oxshaymiz , yügürmisek öre turalmaymiz , toxtap qalsaq yiqilimiz ; Yaki birawning barméqi üstide tiklep tengpunglashturulghan kaltekke oxshaymiz ; Yaki aldigha qarap mangidighan herikettin toxtighan haman quyashqa chüshüp kitidighan planétagha oxshaymiz . Tinim tapmasliq bolsa mewjutluqning bir belgisi ” dep yazidu shopénxa’ur. Démek bu xil arzu-ümidning menggü ayghi chiqishi mumkiin emes idi , chünki bizdiki irade bizning mewjutluqimizning bir xil shekili bolup , bu xil iradining eng axirida öz meqsitige yétip toxtap qilishi mumkin emes idi . Siz hazir buning bizni nege apiridighanliqini oylap baqsingiz bolidu . Kishilik hayatimizda , biz bir arzuning keynidin yene bir arzuni qoghliship yashaymiz ,özimizche arzuyimiz ishqa ashqanda özimizni alemche xushalliqlargha chömüp kétidighandek oylap qalimiz . Emeliyette bolsa , bu bir xata tuyghu bolup , shu arzu ishqa ashqan haman yene bir arzu egishipla bille kilidu , chünki u bizning mewjutluqimizning birdinbir shekili , bu yerde xushalliqqa esla orun yoq , biz peqetla özimizni xushal boldum dep oylap qalimiz xalas . Uning üstige , biz özimizning qutrap jim bolmaydighan , kishige her waqit aram bermeydighan iradimiz sewebidin özimizde bar bolghan her xil arzu-ümid , intilishler, teshnaliqlarning téxi qanmighanliqi seweblik , her waqit bir xil kemtüklük , yoqluqni hés qilimiz , bu bizni azabqa muptila qilidu , özimiz ashu arzu-heweslerning qurbani bolup kettuq ; Biraq , eger bizning birer arzu-hewsimiz qan’ghan teqdirdimu , biz yenila ich pushush , zérikish , bizarliq , yérginch qatarliqlardin qutulalmaymiz , buninggha chidap bolalmay , özimizge yene yéngi néshanlarni bikitimiz , shundaq qilip azablip jeryan yene bashlinidu , bizdemushundaq yashash iradisila bolidiken ,undaqta biz mushundaq dewriylik tekrarlinishtin qéchip qutulalmaymiz , yeni ” azab-yérginch-azab – yérginch ….” , bu dewriylik tekrarlinishta xushalliq , bext – sa’adet dégenler yoq , bu nersiler peqet bizdiki yashash iradisining özini ipade qilish we saqlap qilish üchün bizde shekillendürgen xata tuyghudinla ibaret . Insaniyet dunyasida xushalliq dégen yoq nerse , arzu-ümid bolsa tégi yoq qarangghu hang , asasliq jinayetkar bizdiki irade .
” insaniyet dunyasigha mundaqla bir qarisaqla , insanlarning bext- sa’aditining esheddiy düshmenlirini bayqiyalaymiz : azab-oqubet we ich pushush .birsidin qutulsaq , yene birsige tutulimiz , bizning hayatimiz ashu ikkisining ariliqida tewrinidu . ” dep yazidu shopénxa’ur . U yene mundaq yazidu :
” prinsip jehettin élip éytqanda , her qandaq bir arzu-ümid bir xil éhtiyajni , bir xil kemlikni öz ichige alidu , yeni bir xil azabtin dérek biridu . Shunglashqa bu insanlarni azab – oqubetning qurbanigha aylanduriwitidu , shundaqla irade arqiliq insanlargha her xil arzu-heweslerni yükleydu , shundaq qilip insanlar qaytidin ichi pushushtin ibaret bu qorqunchluq hanggha chüshüp kétidu . Insanlarning mahiyiti we mewjutluqi insanlargha chidighusiz ighir bésimlarni ilip kélidu . Shunglashqa , hayatliq xuddi sa’etning mayatnikigha oxshashla irghanglaydu , ongdin solgha qarap irghanglaydu , azab-oqubettin ich pushuqqa qarap irghanglaydu . Birla gep , azap-oqubet we ich pushuq hayatliqning ikki chong amili . ”
Shopénxa’urning qarishiche , insanlarning hayatida xushalliqqa , bext sa’adetke orun yoq idi , bar déylgendimu , u peqet jem’iyet dashqallirining , pahishelerning , pesendilerning xushalliqi idi , hayatni tepekkur bilen yashaydighan kishige nisbeten , hayat be’eyni bir yük idi .” hayatliq asasliqi özining mewjutluqini kapalendürüshni özining wezipsi süpitide ayan qilidu , bu wezipe orundalghan haman , hayatliq bir yükke aylinidu . Shundaq qilip , u özi arzu qilip érishken zérikishliktin qutulush yolidiki ikkinchi wezipisini bashlaydu . Bu xil zérikishlik xuddi qarchighugha oxshash hayatliqning béshida uchup chörgilep yüridu , mohtajliqtin qutulghan her qandaq bir hayatni körgen haman uning üstige oqtek shungghuydu .” dep yazidu shopénxa’ur .
Shundaq , u bir ümidsiz peylasop idi .
U mundaq dep yazidu :
” yene bir ish : insanlar némidégen toymas ! uning nepsi her bir qétim toyghanda , yene yéngi nepslerge uruq térighach turidu , shunga kishilerning arzu-ümid , iradisining ayighi chiqmaydu . Némishqa shundaq bolidu ? Uning eng addi we heqiqiy sewebi shuki , irade jahanni chörgilitidu ; Irade we neps hemme nersige qarita bolidu , shunga ayrim nersiler bu nepsni qanduralmaydu , peqet barliq nersiler birleshkendila andin qanduralaydu , halbuki bu « barliq nersiler » cheksiz bolup , uningmu ayighi yoq . Shuning üchün her bir shexsning iradisining érishkinining shunchilik azliqigha qarap , ademning ichi aghrip qalidu . Adette uning érishkini peqet shu shexisning jinini saqlashqa aran yétidu . Del mushu seweptin , insanlarning hayati tolimu échinishliq . ”
Eger soqrat ” tepekkurdin ötmigen hayat yashashqimu erzimeydu . ” dégen bolsa , shopénxa’ur ” tepekkurdin ötken hayatni yashashqa téximu erzimeydu ” déyishi mumkin idi . Uningche bolghanda , insanlar hayatla bolidiken , undaqta ulargha yaxshi kün yoq idi . ” ümid-arzu nurghunlighan ademni ular ezra’il bilen qoltuqliship usulgha chüshken’ge qeder exmeq qilghanidi ” dep yazidu shopénxa’ur ! ölüshtin bir qanche kün ilgiri , u mundaq dep yazidu :
” uh , axiri qutulduq . Hayatimdiki eng qarangghu künler bolsa méning nam-ataq , shan-sherepke nayil bolghan künlirim . Shékispérning gépi bilen éytqanda : ependiler yaxshimu siler , shamni öchürünglar , bulang-talang alliqachan ayaghlashti ; Fébisning at hariwisining aldidiki yéqimliq tang nurining qattiq uyqugha ketken sherqni yorutqanliqigha qaranglar . ”
Undaqta , hayatliq mushunchiwala ichinishliq , azap-oqubetlik , chidighusiz bolsa , undaqta biz qandaq qilimiz , qandaq yashaymiz ? Özimizni öltüriwilishimiz kérekmu ? Terkidunyaliq , zahidliq yolini mangimizmu , yaki qulaqni yopurup yashawirimizmu ? Shopénxa’urning idiyside bashtin –axiri budda dinining telimati purap turatti , men uni sezgen idim . Derweqe , u axirigha kelgende qutulush yoli birla , yeni yashash iradisidin , arzu-heweslerdin waz kéchish dep körsetti .
Bu idiyelerning sizge qandaqraq tesir bergenliki manga qarangghu . Biraq , bular eyni waqitta köngli parakende halette turiwatqan manga chongqur tesir qildi , xili bek chong tesir qildi : éhtimal , özümmu ezeldin bir xil ümidsiz , chüshkünlükke tolup ketken , jahandin bizar bolghan , kishilerning bir-birige qilishqan eskilikliridin , siyasetwezlarning achközlük qilip bulang-talang qilishliridin yérginip , ” bu jahanda ümid qalmaptu ” dégen qarargha kep bolghan bir kishi bolsam kérek. Shopénxa’urning idiyisi manga heqiqetenmu chongqur tesir qildi : jahan manga bashqiche tüste körünüshke bashlidi , men bolar bolmas dostlirim bilen bolghan alaqemni chortla üzdüm , quruq gep jiq yerge yéqin yolimidim , kishilik ijtima’iy alaqini asasen terk ettim , pütünley jimghurliship kettim , jahan’gha bolghan bizarliqim we yérginchim ewjige chiqti . Özümning ulughwar ghaye-nishanlirimning neqeder bimene hem bihude ikenlikini tunji qétim hés qildim , ” jahan yaxshi ” dep naxsha éytip yürgenlerni körsem ” tüfi ! aldamchi ” deydighan yerge yettim , muhebbetlishwatqanlarni körsem chétishiwatqan itlar yadimgha keldi , qaqaqlap külgenler bolsa hangirawatqan ishekni manga körsetti . Men hetta , eger méni béqip chong qilghan ata-anamni démisem , binadin sekrepla ölüwalghan bolattim dep oylidim . Kéyin bu oyum téximu chektin ashti , men hetta : öz waqtida men ularni méni tughushqa zorlimighanmen , tughulay depmu turiwalmighan , ular méni tughuptu , béqip chong qiptu , biraq uning men bilen alaqisi yoq dégen yergimu keldim . Shunga ölsem bolghudek dep bir qarargha keldim . Biraq , eger binadin sekrep yaki mashinigha soqulup yaki ésilip ölüwalsam , ölüshning aldida aghriq azabini tardighanliqimni oylap , qorqup qaldim , shuning bilen , aghrimay ölüshning charisini tapquche bu yérginchlik jahanda chidap turmaqtin bashqa chare bolmidi !
Kéyin shopénxa’urning tesirige chongqur uchrighan nichshé isimlik peylasopning esiri qolumghachiqti . Emeliyette , nichshining <<Zara Astiraning éyitqanliri >> dégen esiri aliqachan abduqadir jalaliddin teripidin uyghurchigha terjime qilinip neshirdin chiqqan idi .
Gerche uning manga bolghan tesiri shopénxa’urningkidek chongqur bolmisimu , biraq tesiri haman boldi . << Zaraastiraning éyitqanliri>> dégen kitabta mundaq bir körünüsh bar :
Köpchilik jimip ketti , ularning diqqiti bashqa ishqa buralghanidi . Bu chaghda , darwaz özining oyunini bashliwetkenidi . U kichik bir ishiktin chiqip , ikki munar arisida tartilghan arghamchida méngishqa bashlidi . Arghamcha bazar we bazardiki kishilerning üstide tartiqliq idi . U arghamchining otturisigha kelgende , héliqi kichik ishik yene échildi-de , aliyéshil kiyin’gen qiziqchi chiqti , u derhal aldidikisige egiship mangdi .
-mange tokur ,-dédi qiziqchi sürlük warqirap ,-téz bol , hu hurun ebgar , késel körpisi , yolumgha putlashma ! qongunggha tépip chüshüriwetmey yene ! ikki munar arisida sanga néme bar ? Esli sini munargha solap qoysa boptiken , némidep küchlüklerning yolini tosisen !
U shundaq déginiche aldidiki ademge yéqinliship baratti . Ikkisining ariliqida birla qedem qalghanda , köpchilik oylapmu baqmighan bir ish yüz berdi . Qiziqchi alwastidek warqirighiniche aldidiki ademning béshidin atlap ötüp ketti . U adem reqibining karamitini körüp , temtirep qaldi-de , qolidiki tengshek baldiqi chüshüp ketti , arqidin umu peske uchqandek chüshti . Buwaqitta bazardiki pütkül jama’et boran-chapqundiki déngizdek terep-terepke pétrap kétishti , bolupmu héliqi adem chüshken yerdikiler téximu patparaq bolushup ketti .
Emma , zoro astér temkin turatti , héliqi adem del uning yénigha chüshti , chirayi tonughusiz bolup ketkenidi . Her halda téxi tiniqi bar idi . Birdem ötkendin kéyin , u hoshigha kélip , qéshida olturghan zoro astérni kördi .
– yénimda néme qiliwatisen ?-dédi u axiri zuwan sürüp ,- men alwastilarning putumgha kashila qilidighanliqini alliburunla bilettim , hazir u méni dozaxqa sörewatidu , sen uni tosay dewatamse ?
-manga ishen , dostum ,- dédi zoro astér jawab bérip ,-sen dégen nersiler mewjut emes . Emeliyette , alwasti , dozax dégenler yoq nerse . Rohing téningdin burun ölidu , peqet shundaqla bolidu !
Derwaz gumaniy neziri bilen uninggha tikildi :
-eger éytqining toghra bolsa , hayattin mehrum bolushum bilen bashqa nersilerdinmu mehrum bolmaydikenmen . Emeliyette méning qamcha we ozuqlirini qisish usuli bilen terbiylen’gen mexluqlirimdin qilche perqim yoq iken .
-undaq emes,- dédi zoro astér ,- sen xewp-xeterni kesip qilding , bu peskeshlik emes . Sen hazir kesping üchün qurban bériwatisen . Séni öz qolum bilen depne qilimen .
Zoro astér bu geplerni qilghandin kéyin darwaz jimip ketti , emma u qollirini sozup , zoro astérning qollirini izdewetqandek , teshekkur éytmaqchi boldi .
…..
]
Shundaq qilip , darwaz öldi .
Aptori : memtimin

Démokrit Üzündiliri : Adem Qandaq Yashishi Kérek ?


1. Pesendilerche , nadanlarche , hayasizlarche , rezillerche yashashni yashash dégendin köre asta xaraktérliq ölüsh dégen tüzük .
2. Rohqa paydiliq nersilerni qoghlashqanliq muqeddes nersilerni qoghlashqanliq bolidu ; Ten’ge paydiliq nersilerni qoghlashqanliq chakina nersilerni qoghlashqanliq bolidu .
3. Yaxshi adem bolush yaki yaxshi ademlerdin öginish kérek .
4. Insanni bextlik qilidighini jismaniy küch quwwet yaki pul emes , belki durusluq we heqqaniyliq .
5.béshigha kün chüshkendimu mejburiyitige sadiq bolush bolsa bir xil ulughluq .
6. Ziyankeshlik qilghuchi ziyankeshlikke uchrighuchidin bextsiz bolidu .
7. Shermendichiliktin kéyin ökünüsh hés qilalisa , bumu hayatni qutquzup qalalaydu .
8. Ögenmey turup her qandaq hüner-téxnika igiligili bolmaydu .
9. Nadanlar dunyada yashighan bilen kishilik hayatning xushalliqini tétiyalmaydu .
10 . Nadanlar pütkül ömride birersinimu razi qilalmaydu .
11. Tibabet kishilerning tinidiki késelni dawalaydu , pelsepe rohning azabigha shipa bolidu .
12. Paraset mundaq üch xil méwe béridu : tepekkurdiki ötkürlük , gep-sözdiki mahirliq we ish-herikettiki aqilanilik .
13. Kishiler ilahqa du’a-tilawet qilip özige saghlamliq ata qilishini tileydu , biraq saghlamliqning igisining özi ikenlikini bilmeydu : ular özini tizginlmey saghlamliqqa ziyan salidu , nepsini bolushiche qoyup bérip , öz saghlamliqigha özi asiyliq qilidu .
14 . Kishiler keyip-sapani tizginlesh we turmushini maslashturush arqiliq andin rohiy tinchliqqa érishidu . Ziyade kemlik we ziyade artuqluq almiship tola kelse , rohning dawalghushi kélip chiqidu . Bu ikki ziyadilikning arisida uyandin buyan’gha éghip yürgen roh hem turaqsiz , hem teshwishlik bolidu . Shunglashqa , köngülni özining küchi yétidighan ishlargha bergülük , özi qilalaydighan ishlardin qana’et tapquluq . He désila bashqilarning hesiti we hewisining obyékti bolghan ashu kishilergila qarimighuluq , idiyede ularning keynidin palaqishimighan yaxshi . Eksiche , nezirini turmushta namrat kishilerge aghdurghuluq , ularning azap-oqubitini oylap qoyghan yaxshi . Bundaq bolghanda , özining hazirqi ehwalining unchiwala nachar emeslikini , bashqilarning hewes qilishigha erziydighanliqini hés qilghili bolidu . Chünki , eger bir kishi baylarghila hewes qilsa , bashqilar teripidin bextlik dep qaralghan kishilerge heset qilsa , shundaqla her da’im ularni yadidin chiqiriwitelmise , undaqta u özimu bilmigen halda herdem xiyallargha bérilip , özining nepsaniyetchiliki sewebidin bolalmay qilip , qayturiwalghili bolmaydighan qanunsiz qilmishlarni sadir qilip qoyidu . Shunglashqa , özige tewe bolmighan nersilerning tamasida bolmasliq kérek , shundaqla özide barigha shükür qilish zörör . Özining turmushini téximu bextsiz kishilerningki bilen silishturghan yaxshi : kishiler bextsizlerning azap-oqubitini oylighinida , öz teqdirining ularningkidin yaxshiliqidin xushallinidu . Bundaq köz qarashni qobul qilghanda , téximu tinch yashighili bolidu , bundaq bolghanda , hayatliqtiki bir qanche shumluqtin néri bolghili bolidu , bu shumluqlar bolsa : hesetxorluq , qizil közlük , toymasliq .
15. Dölet menpetining hemmidin üstün turidighanliqini muqimlashturush kérek , shundila döletni yaxshi idare qilghili bolidu . Jidel-majraning adaletke buzghunchiliq qilishigha qet’iy yol qoymasliq kérek , shundaqla zorawanliqning jama’et menpetige ziyan sélishighimu yol qoymasliq kérek . Chünki yaxshi idare qilin’ghan dölet bolsa eng ishenchlik kapalet , hemmisi döletke baghliq . Dölet güllense hemmisi rawajlinidu , dölet xarablashsa hemmisi tügishidu .
16. Démokratik dölette namratliqta qélish mustebit dölette bay bolup ketkendin yaxshi , xuddi erkinlik qulluqtin yaxshi bolghan’gha oxshash .
17. Ichki urush ikkila terepke ziyanliq , u yenggen-yéngilgen ikkila terepni xarablashturidu .
18 . Peqet ittipaqliship birlikke kelgendila andin chong ishlarni wujudqa chiqarghili bolidu , mesilen urush qilish dégendek . Ittipaqlashmisa héch ish qilghili bolmaydu .
19. Qanunning meqsiti kishilernibextke érishtürüsh . Bu meqsetke yétish üchün , kishiler choqum bextke érishishni xalishi kérek . Qanun qanun’gha boysunidighan kishilerdila andin inawetlik .
20 . Hakimiyet teb’iyla yuqiri tebiqidikilerge mensup .
21 . Qulni xuddi put-qolungni ishletkendek ishlet : bezilirini bu ishqa , bezilirini u ishqa sal .
22 . Hayatliqning nazukluqi , qisqiliqi shundaqla balayi-apetlik ikenlikini chongqur körüp yetmek lazim , shunga peqet otturhal mal-dunyanila közlesh kérek , özining eng zor tirishchanliqini eng muhim ishlargha serp qilghuluq .
Memtimin terjimisi
Izahat :
[1] mezkur üzündiler soda kitab basmixanisi 1981-yil 6-ayda neshir qilghan « gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » ( xenzuche neshiri ) dégen kitabtin élip terjime qilindi .
[2] qedimki yunan peylasopi démokritning qiran waqti miladidin burunqi 420-yilgha toghra kilidighan bolup , liyukipos bilen birlikte atom nezeriyisining eng deslepki yaratquchisi dep qarilidu . Eserliri intayin mol bolup , fizika , étika , matimatika , muzika , téxnika qatarliq sahalerge chétilidu . Bu eserlirining hemmisi yoqilip ketken , qismen üzündiliri saqlinip qalghan .
« gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » dégen kitabtiki démokritqa alaqidar mezmunlardin qarighanda , démokritning atom nezeriyisige a’it telimatliri peqet kéyinkilerning , mesilen aristotélning eserliride uchrighanliri boyiche bayan qilin’ghan bolup , uning atom nezeriyisige a’it esli eserliri bizge yétip kelmigendek qilidu . Chünki , matériyalizmliq idiyening dölitimizdiki tesiri we ornidin qarighanda , eger démokritning atom nezeriyisige a’it üzündiliri bizge yétip kelgenla bolidiken , undaqta « gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » dégen kitabning uni öz ichige élishida gep yoq idi . Biraq , körüwilishqa boliduki , yuqirqi üzündiler peqet démokritning étikiliq ( exlaq pelsepisige alaqidar ) köz qarashliridinla ibaret .
[3] shuni dep ötüshni zörür taptimki , bizde matériyalizmliq idiye bilen exlaqni qarimu qarshi orun’gha qoyuwalidighan bir xil ghelite hem bimene qarash mewjut , bu xil xataliqni tonup yétishte , matériyalizmchi peylasop démokritning exlaq köz qarashlirini körüp ötüshke erziydu .

Memtimin ABC hazirlighan