Uyghur Alimi, Edip  Sultan Mahmut Qeshqirining Hayati we Ijadiyetliri

Sultan Mahmut Qeshqiri Ependining Terjimhali

Sultan Mahmut Qeshqiri ependi  1937-yili Qeshqer sheheride, Artushluq meripetperwer tijaretchi Dawut Mahmut ailiside dunyagha kelgen. Sultan Mahmut Qeshqiri ependi bashlanghuch mektepni qeshqerde we ottura mekteplerni ghuljida tamamlighan. Kichigidinla ilimxumar bolup yitilgen Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1952-yili Sherqiy Türkistan Uniwérsititining til-edebiyat fakultitigha qobul qilinip, 1956-yili  uniwérsititni ghelbilik tamamlap, özining dewirdashliridin alahiyde üstün turidighan qabiliyiti we netjilliri sewebi bilen mezkur uniwérsititqa muellim qilip texsim qilinip 1982-yili wetendin ayrilghiche bolghan ariliqta oqutquchiliq we Azsanliq milletler edebiyati  tetqiqat jemiyitining heyyet ezasiliqi qatarliq wezipiler bilen meshghul bolghan.

Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1982-yili 17-Awghustta ailisi bilen birlikte Uyghuristandin köchüp, Türükiyening Istanbul sheherige kélip yérleshken. Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1983-yili Türükiyede Istanbul Uniwérsititi edebiyat fakultitigha oqutquchiliqqa teklip qilinghan. U japaliq ilmiy izdinish we ishlesh netijiside 1990-yili Dotsent we Dokturluq unwanigha érishken. Sultan Mahmut Qeshqiri ependi bu jeryanda yazghan eserlirining we xizmettiki pidakarliqining netijiside 1996-yili Proféssorluq inwanigha layiq körülgen.

Doktor, Frofessor Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 1994-yili Trakiye uniwérsititi qedimki Türük edebiyati kafidirasining mesuli, 1997-yili qedimki Türük Tili kafidirasining riktori, 2000-yili 4-ayda pen-edebiat fakultiti Türük tili we edebiyati bölümining bashliqliqigha teyinlengen. Sultan Mahmut Qeshqiri ependi oxshash waqitta yene 1994-yilidin 2004-yilighiche  yene Istanbul we Trakiye Uniwérsititilirida Aliy Ustaz (doktur we asperant yetekchisi)liqqa teklip qilinghan.

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri tonulghan bir alim bolush süpiti bilen  wetenning azatliqi we milletning hürlikini her zaman birinchi orunda qoyup keldi.Uninggha beziler Sherqiy Türkistanning siyasiy ishlarigha arlashmang, Türkiyediki xalighan bir Uniwérsititqa Rektor qilip östüreyli, Sherqiy Türkistan wexpisige bashliq qilayli, Türkiye hökümitige parlament ezasi qilip ekkireyli dégendek muhim tekliplerni bergende, siyasiy küresh yolum manga ejdatlardin miras qalghan.Eger kimde-kim méni bu yoldin tosidiken, undaqta méni özining qarshisida köridu…Men herqandaq nersidin waz kechsem kéchimenki ata watan Sherqitürkistanning musteqilliq kürishidin waz kechmeymen, dep eýitqan we axirda 2004-yili Séntebirde Amerika qoshma shitatlirida qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti sürgündiki hökümiti Parlamentining reyisi bolup saylandi.

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining Milliy dawayimizda siyasiy we idiologiye jehettin yumshaq yol tutqan Dunya Uyghur qurultiyidinmu wezipe almay biwaste hökümettin yer élishi uninggha bolghan her tereptin kélidighan zerbilerni qattiq kücheytiwetken. Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri weziyet herqanche yaman bolsimu perwayi pelek halda, Uyghuristan (Sherqiy Türkistan)liq alimlar, edipler we siysiyonlarni bir septe tutup, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti we Parlaméntigha bolghan éghir tehditlerge qarshi küresh qilip, Sürgündiki Hökümetning hür dunyada jümlidin türükiyede mewjut bolup turishigha sayiwen bolup keldi.

Sultan Mahmut Qeshqiri ependi 13 yéshida ijadiyet sépihe kirip kelgen bolup, hazirghiche 13 parche kitabi, 300 din artuq ilmiy maqalisi we 1000 parchige yéqin her xil janirda yézilghan edebiy eserliri élan qilinghan.

Alim Sultan Mahmut Qeshqiri ependi hazirghiche Uyghuristan, Xitay, Türükiye, Amerika, Gérmaniye, Bilgiye, Russiye we Ukrayiniye qatarliq dewletlerde ötküzülgen xelqaraliq ilmiy muhakime yighini,  Sémpoziyom we konfransilargha qatniship, Türüklerning jümlidin Uyghuristanning tarixi, til-edebiyati, medeniyiti we hazirqi siyasiy weziyitini tonushturup, Türkiye we Uyghuristanning dunyagha tonulishigha öchmes töhpilerni qoshti.

Doktor, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependining kitabliri

• Yürek sadasi-Uyghuristan yashlar neshriyati 1959-yil neshri-Ürümchi.
• Hazirqi zaman Uyghur tili grammatikisi-Uyghuristan Uniwérsititi neshriyati-1962-yil neshri-Ürümchi.
• Yéziqchiliq bilimliri-Uyghuristan Uniwérsititi neshriyati-1965-yili neshri-Ürümchi.
• Jeng Naxshilliri(Shiér we dastanlar)-Uyghuristan xeliq neshriyati-1977-yil neshri-Ürümchi
• Qumul xeliq Qushaqliri- Uyghuristan xeliq neshriyati-1981-yil neshri –Ürümchi
• Uyghur edebiyatidin tallanmalar (Xitayche)- Xitay Shangxey edebiyat-sennet neshriyati-1981-yil neshri-Ürümchi
• Tolun Ay(Shiér, ballada we dastanlar)-Xitay milletler neshriyati-1982-yili neshri-Pekin.
• Moderin Uyghur Türükchisi Girammatikisi(Türükche)-Urxun neshriyati-1992-yil neshri-Istanbul.
• Moderin Uyghur Edebiyati(Türükche)-Türükiye Jumhuriyiti Medeniyet ménistirliki neshriyati-1998-yil neshri-Anqara.
• Arman(Shiér, ballada we dastanlar)-Bayraq neshriyati-1999-yil neshri-Istanbul.
• Uyghurlarning Kültüri we Türük dunyasi(Türükche)-Chaqriq neshriyati-2004-yil neshri-Istanbul.
• Sherqiytürkistan xelqining musteqilliq kürshi we kélichigi-Sherqitürkistan wexpi neshriyati-2005-yil neshri-Istanbul.
• Seley chaqqan letipilliri(Türükche)-Chaqriq neshriyati-2006-yil neshri-Istanbul.
• Sultan Mahmut Qeshqiri Shierliridin Tallanmilar(Türükche) Türkiyede neshir qilinghan-Istanbul.
• Tengritagh Sadasi -2008-yili Teklimakan Uyghur neshriyati neshiri-Istanbul.
• Sherqiy Türkistan Xelqining Hüriyet We Istiqlal Kürishi-Türkiyede neshir qilinghan-Istandul.

Doktor, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependining Bir Qisim Maqaliliri

• Wetinimiz Sherqitürkistan we uning bügünki weziyiti
• Sherqitürkistangha qarshi ishlengen süyqestlik pilanlar
• Heqiqet we yalghan
• Millitimizning arzusi teqdirini özi belgülep insandek yashash
• Sherqitürkistangha Xitay Aqqunlirini Yerleshtürüsh we Uning Yaman aqiwetliri
• Uyghur Alimi Mahmut Qeshqiriyning kishiligi we türükchilik iptixari
• Büyük Alim Mahmut Qeshqirining maziri we uning qebrisige ziyaret
• Musteqilliq kürishimizni téximu kücheyteyli
• Xitay asariti astidiki Sherqitürkistan
• Sherqitürkistan özining musteqilliqigha choqum érishidu
• Sherqitürkistan xelqining munewer perzenti Abduleziz Mahsum Ezizi
• Abduleziz Mahsum Heqqide xatiriler
• Jamaet Erbabi, milletperwer inqilawiy shaiér Ibrahim Turdi
• Xitaylarning atalmish medeniyet inqilawining wetinimizdki balayi-apiti
• Turpandin tépilghan Mumyalar we tarixiy heqiqetler
• Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti we uning aqiwiti
• Uyghurlarning Türük Kulturi tarixidiki orni we roli
• Türük dewlet we xeliqliri arisidki siyasiy, ijdimayi we medeniy munasiwetlerni kücheytish kérek
• Xitaylarning Uyghurlarni Térorist qilip körsetmekchi bolghan süyqestlirige redeye
• Qarahaniye edebiyatining meshhur wekili Yüsüp Xas Hajip we uning “Qutatqu bilig” namliq shah esiri
• Xelqara Türükologiye ilmiy muhakime yighini we tarixiy Türük wetini Qirim sayahiti
• Inqilawiy Rehbirimiz Ahmatjan Qasimini menggü unutmaymiz
• Amérikida qurulghan Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti we Parlaminti heqqide
• Sherqiy Türkistan xelqining munewer qehrimani géniral Mahmut Muhidi
• Sherqiy Türkistan dawasining asasiy meqsidi Milliy Musteqilliq
• Weten azatliqi yolida küresh qilghanlar menggü ölmeydu
• Sherqiy Türkistan xelqini qul qilish üchün yoshurun oynalghan oyunlar
• Sherqiy Türkistan milliy musteqilliq kürishining kélichigi
• Musteqilliq kürishimizni téximu kücheyteyli
• Trakiye Uniwérsititi:1-Edirne kultur tereqqiyatliri muhakime yighinining échilish nutiqi….

(Yoqarqi maqalilar Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining 2005-yili Sherqiy Türkistan wexpi teripidin Türkiye-Istanbulda neshir qilinghan, Sherqiy Türkistan Xelqining Musteqilliq Kürshi we Uning Kélichigi”namliq kitabigha kirgüzülgen.)

Doktor, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependining Edebiy Ijadiyetliri Heqqide

Mustemlike Sherqiy Türkistanda yétishken edip  Sultan Mahmut Qeshqiri zulum astida ingirawatqan eziz wetinidin ayrilghan 30 yildin artuq waqittin béri bayliq, hoquq, bilim we mertiwede qeyerge kélishidin qettiy nezer  Sherqiy Türkistan we Sherqiy Türkistanda qan yighlawatqan mezlum xeliqni bir minutmu unutmidi.Uning bilen bir dewirde we uningdin kéyin bilim we iqtisadiy jehettin qeddini tikligen yüzligen kishiler pul, mertiwe we saxta shan-shöhret qoghlushup wetenge asiyliq qilghan bolsimu, uning yürigi her waqit wetenning azatliqi we milletning hüriyiti üchün soqti.

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri bir tereptin oqutush we ilmiy izdinishlerde bolsa, yene bir tereptin aldinqi qatardiki pishqedem inqilapchillirimiz hésaplanghan Memet Riza Bekin, Isa Alip Tekin, Yüsüpbeg Muhlisof, Hashir Wahidi, Mesum Zulfiqarof, Dolqun yasin  we Xizirbeg Gheyretulla aka qatarliqlar bilen bes-beste Sherqiy Türkistan milliy herkitige qatniship, mol netijilerni qazinip xelqimizning bergen aq sütini halallap yashidi.

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri  dehshetlik xitay zulmi astidiki Sherqiy Türkistanda tughulup, 13 yéshida qoligha qelem alghan wetenperwer, milletperwer shaiér bolup, uning yazghan eserliridin milliy edebiyat we sennitimizning Xitay tajawuzchillirining qattiq ziyankeshlikige uchrighanliqi bilinip turidu.Xitaylar milliy edebiyatning öz éqinini boylap erkin tereqqiy qilishigha tosqunluq qilsimu, uni tématika, janir we ipadilesh ussulliri tereptin béyitish üchün hayati boyi igilmey-sunmay küresh qildi.

19-esirning axirlishishi 20-esirning bashlinishi dunya edebiyatida mislisiz yéngiliqlar barliqqa keldi.Qanche yüz yillap hetta ming yilgha yéqin hüküm sürgen seltenetler yiqilip, ornigha rayon we jughrapiyeni merkez qilghan din we tilni pasil qilghan milliy medeniyetler bix sürüshke bashlidi. Uning rushen tesiri süpitide medeniyitimizde peyda bolghan jeditchilik maaripi we yéngi démokrattik edebiyat-sennetni misalgha élishqa bolidu.Yéngi démokrattik Uyghur edebiyati mistitik we pantizimliq tuyghulargha bay halsirighan sofistik edebiyattin ayrilip chiqip Abduqadir Dammullam, Qutluq Shewqi, Abduxaliq Uyghur we Memtili ependige oxshaydighan bir qatar milliy edebiyatning wekillirini barliqqa keltürdi.Bir milletning edebiyat sennet we maarip sahesidiki oyghinishi rushen halda yéngiche we milliy bolghan siyasiy, iqtisadiy, medeniy we ijtimai hadisilerning kélip chiqishini tizlitidu.

Uyghuristanda 19-esirning axiri we 20-esirning bashlirida peyda bolghan yéngiche éqimlar millitimizning xitay yaki erep emeslikini we yaki qanche yüz yillap adetlinip kelgendek alla burun Türüklükning dash qazinida emes, eksinche dunya xeliqlirining jümlidin Türükiylikning murekkep siyasiy, iqtisadiy we kultural kontékisidiki bir xeliq ikenlikini ispatlidi.Shu seweptin ejdatlirimiz diniy étiqat, milliy medeniyet, til-yéziq, maarip we edebiyat sennet meseliliride tereqqiyati milliy dewlet yeni jumhuriyetke élip baridighan idiologiylik qurulushqa teshkillik we istixiyilik halda ishtirak qildi.

Millitimiz Uyghuristanning siyasiy, iqtisadi we ijdimayi meselisining Pan Turanchiliq, Pan islamchiliq, Pan Türükchilik patqiqidin qutulmay turup hel bolmaydighanliqini hés qilip, dunyaning siyasiy atmospurasigha uyghun bir métod bilen diniy, etnik, iqtisadiy  we siyasiy meselilirimizni hel qilmisaq bolmaydighanliqini tonup  yetti. Wetinimiz Uyghuristandiki xeliqler medeniyet saheside Qutluq Shewqi, Abduqadir damullam, Abduxaliq Uyghuri, Memtili Ependi qatarliqlarning yitekchilikide pütkül Uyghuristanni qaplighan medeniyet oyghunishi herkitini bashliwetti.

Medeniyet we maarip saheside dunya miqyasida yüz bergen milletchilik éqimi Uyghuristanda Uyghurizimning bash kötürishige sewep boldi we Qumul-Turfan, Hotan- Qeshqer, Ili-Altaylarda arqa-arqidin inqilap partilap ata wetinimizde bir qanche qétim milliy hakimiyetler qurulup, millitimizning ejdatliridin miras qalghan dewletchilik  éngining yoqalmighanliqini dunyagha jakarlidi.

Weziyettin xewer tépip chöchüp ketken Engiliye, Russiye we Xitaydin ibaret qéri jahangirlar jiddiy herketke kélip, jush urup rawajliniwatqan milliy medeniyet we milliy inqilapni ojuqturiwétishni pilanlidi. Ular Abduqar Damullam, Sabit Damullam, Xuja Niyaz Hajim, Abliz Maxsum, Memtili ependi, Abduxaliq Uyghuri, Ahmetjan Qasimi… qatarliqlarni qirip tashlap we Memtimin Bughra, Mehmut Muhidi, Ziya Semidi, Hashir Wahidi, Sabit Abdurahman we Abdureuf mexsum qatarliqlargha oxshaydighan bir türküm ziyalilarni sürgün bolushqa mejburlighandin kéyin Uyghur medeniyet sahesi éghir qansirap ziyalilar qoshunining üni ichige chüshüp ketti.Düshmen teswirligüsiz derijide jiq we küchlük, zerbe éghiridi.

Uzaqqa sozulghan timtasliq, buruxtumluq we ümitsizlik qaplighan  qara chüshtin kéyin milliy medeniyetni qoghdap qélishning nazuk we éghir jawapkarliqi Ahmet Ziyai, Ibrahim Muti, Qasimjan Qembiri, Ibrahim Turdi, Memtimin Iminof, Ötkür ependi, Turghun Almas, Zunun Qadiri we Tiyipjan Iliyof  qatarliqlarning zimmisige chüshti. Ular yol yoq we ümit ölgen yerdin ömilep qopup, milliy medeniyetni jümlidin milliy edebiyatni bashqa Qazaq, Qirghiz we Mungghullarning ilghar pikirlik ziyaliliri bilen hissiy hemkarliq ichide xitaylaning tükining yétishi we tomurining soqushigha qarap bügünki küngiche élip keldi.Xitaylarning qarisang közüngni oyimen, sözliseng tilingni késimen, dégen dunyada örnikini tapqili bolmaydighan zulumi astida, nahayiti köp sanliq ziyalilirimiz yolidin azghan, bezilliri ganggirighan bolsimu, bezi milliy rohqa bay, milletning siyasiy, ijtimayi, medeniy enenisige sadiq baghlanghan   Milliy edebiyatimizdiki janirlar, tilimiz, bedéiy ipadilesh usullirimiz, pelesepiwiy qarashlirimiz, istitik adetlirimiz shundaqla  kilassik we folklorimizda ming yildin béri dawamliship kéliwatqan medeniyettiki erisiyetchanliq  baturluq we aqilanilik bilen qoghdap qélindi.

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining ösüp yitilip ijadiyitini bashlighan dewir, wetinimiz Sherqiy Türkistanda medeniyet saheside bolupmu edebiyat-sennet saheside azghan, weyran bolghan we ganggirighan bir ewlat yitiship chiqqan dewir bolup, sotsiyal imperiyalist küchler xleqimizni qaymuqturup, millitimizni aldap milliy medeniyet we milliy pissixikimizni qattiq yarilandurdi.Shu dewirde ötken Nim Shehit, L-Mutellip, Tiyipjan Iliyof, Abdukerim Xojayop, Ablet Ömer, Abliz Naziri, Qeyum Turdi qatarliq edip we shairlarning eserliri milliy medeniyet tariximizdiki bir tragédiye bolup, uningdin kultural qirghingha duch kelgen bir medeniyet we qan éqip turghan yüreklerdin jaranglap turghan meniwiy hissiyat we kélichekke bolghan ajizane telpünüsh rushen ipadilinip turidu.

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri shu dewirning ediplirining biri bolsimu, hür dunyagha chiqqandin kéyin dadilliq bilen, pikir we ipadilesh usuli we ilmiy izdinish qatarliq jehetlerdin keskin islahat élip bérip özining wetende shekillendürgen uslubini téximu tereqqiy qildurup, wetendiki ediplerge ming yildimu nesip bolmaydighan hür dunyada zoq-shoq bilen ijadiyet élip bardi we eserliride Türük dunyasini, jümlidin Sherqitürkistanliqlarni ilim-pen we istiqlal yoligha dewet qildi.

Töwende biz uning 50-yillardiki ganggirighan bir ewlat edipler shekillendürgen uslupta, wetenni, azatliqni, milliy inqilapni medihiyledighan bir parche esirini körüp ötimiz…

Üstüngde Lepilder Istiqlal Tughi

Janijan wetinim Sherqiy Türkistan,

Ejdadim mirasi bulbulistanim.

Sen bizni östürgen ana méhriban,

Dunyaning jenniti gül-gülistanim.

Tarixta qurghanti pida qilip jan,

Qutluqxan, Bayanchur, jessur böküxan.

Teqdiring qolungda tutulghan zaman,

Güllending, yükselding, tapting sherep-shan.

Bir chaghlar rodipay eylep istila,

Üstüngge yaghdurdi külpet we bela.

Zalimning zulmidin aylandi chölge,

Sheherler, yézilar, orman, tagh-dala.

Sanaqsiz külpetler ötti béshingdin,

Deryalar töreldi qanliq yéshingdin.

Yangridi ghezeplik choqan-sadalar,

Wadilar, chöl-deshtler, taghu-téshingdin.

Chiqti hürlikingge eylep jan pida,

Qehriman Nuzigum, Sadir pehliwan.

Tengri taghlirida yangratti sada,

Géniral Mahmut we Ghénidek Oghlan.

Shu batur ewlatlar küreshliridin

Xelqimiz hürlükni qoligha aldi.

Ejdirha, éyiqning süyqestliridin,

Tekrar asaretke boghulup qaldi.

Tüzdi wehshiy düshmen, süyqestlik pilan,

baghringgha aqqunlarni kötürmek üchün.

Qilip til, diningni bir yoli gumran,

Namingni bir yoli öchürmek üchün.

Tiningge chirmiship rodipay chayan,

Qéningni sümürüp ichti her zaman.

Perishan halingni körüp chidimay,

Qozghalduq ghezepler bolup sel-qiyan.

Séni qutquzushqa meydangha chiqtuq,

Ölüm ya körüm dep jasaretlinip.

Bu yoldin qayitmasqa qesemler ichtuq,

Goyaki wolqandek hararetlinip.

Muqeddes küreshtin tangle ertige,

Tügeydu sen chekken zulmet we azap.

Qilimiz shatliqtin bayram tentene,

istiqlal tajini béshinggha taqap.

Külisen qaqaqlap senmu bir küni,

Munasip yéringni élip jahanda.

Tügeydu qarangghu zulmetning tüni,

Yashaysen hürlükte, azat zamanda!

Bu künler bek uzaq emes, bek yéqin,

Hoqushlar shepengni qilalmas qamal!

Üstüngde lepilder istitlal tughi,

Zeperning dilbiri échip nur jamal!

2001-yili 5-Ay/ Türkiye-Anqara

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining yoqarqidek shiérliridin bashqa yene uning dewirdashlirigha oxshashla ilgiri wetende zulum astida mejburiy yazghan, kommenist sistem we sotsiyalizim medihiylengen bir qisim eserlerinimu yoq dégili bolmaydu.Buni elbette zaman we makanning cheklimisidin dep qarashqa bolidu. Xataliq ötküzmeydighan kishi yoq, emma tüzütüshke jasaret qilish qilalmasliq eqil, exlaq we bilim telep qilidighan zor ish.Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri hür dunyagha qedem basqandin kéyin barliq meniwiy boyunturuqlardin qutulup, insandek oylash, insandek tepekkur qilish, insandek yézish pursitige ige boldi we idiywiy jehettin barghanche takammulliship, millitimizning ussighan yérige baridighan nadir ishlarni qildi we eserlerni yazdi.Uning bezi kitap we edebiy eserliri rushen xasliq we xelqaraliq sewiyege yetken bolup, wetendiki dewirdashlirining ijadiyitidin her tereplime tereqqiy qilip ketken.

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri dunyaning qedimqi we hazirqi zaman Uyghur medeniyitining dunyagha tonushturulishidin ibaret qiyinliq derijisi yoquri, chétilish dairisi keng wezipini deslepki qedemde ghelbilik orunlap, kélichektiki Uyghur we Türük ziyalilirining  bu sahediki yolini daghdam échip berdi. Uyghuristandin chiqqan herqandaq bir alim hazirghiche Uyghur medeniyitini dunyagha uningdek keng dairilik we yüksek sewiyede tonutalighan emes.Bizni, tariximizni, medeniyitimizni we tilimizni chetellerde xelqaragha jümlidin türük dunyasigha akadémik bir sewiyede ghelbilik tonutqan bu kishining namini büyük ustaz Muhemmed Emin Bughradin kéyin altun xetler bilen yézip menggüleshtürüshke erziydu.

Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining kechürmishliri  xitay mustemlikisige uchrighan mezlum Uyghuristanliqlarning tarixiy kechmishing kichiklitilgen körünishi bolup, uning oxshimighan dewirliridin xelqimizning oxshimighan dewirlerdiki meniwiy, siyasiy we iqtisadiy hayatini tapqili bolidu. Professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqiri  hazir Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Parlaméntining reyisi  bolupla qalmay belki Türük dunyasigha tonulghan alim bolup qaldi.

Biz professor we doktur Sultan Mahmut Qeshqirining  hayati, ijadiyiti we siyasiy küreshlirige qarap chiqidighan bolsaq, uning her tereptin Xitay mustemlikiside yashawatqan herqandaq bir Uyghuristanliqqa yitishken meniwiy rehber shundaqla kam uchraydighan bir üginish ülgisi bolup qalghanliqini köriwalalaymiz.Biz uning kéyinki hayatini xatirjemlik, saq-salametlik, hozur we mol ijadiy méwiler ichide  yashishigha tilekdashliq bildürümiz.(K.Atahan)

• Gérmaniye/Frankfurt

20.05.2015

http://eastturkistaninfo.com/2015/05/21/ejdatlar-yolida-otken-shanliq-hayat/

Türük dunyasining Meniwiy türüki, dewlet erkani, Uyghur alimi Yüsüp Xas Hajip-Qarahaniylar Imparatorluqi Xan Sariyi

Mira Qaribayéwa pirézidént Almazbék Atambayéwning Yüsüp Xas Hajipning tughulghanliqining 1000 – yilini xatirilesh murasigha alaqidar pirézidéntliq qararnamisini testiqlighanliqini éytti.

Türkiye awazi radiyosi xewiri: Yüsüp Xas Hajip qirghizistanda alahide murasim bilen xatirilinidu.
Eng ulugh türk mutepekküri, uyghur medeniyitining meshhur namayendisi, edip, alim, katta dölet erbabi, qaraxaniylar xan sariyining bash meslihetchisi (hajipi) shundaqla qutadghu bilik namliq alemshumul shöhretke ige pelepesewiy eserning aptori, dewlet erkani balasaghunluq Yüsüp Xas Hajipning tughulghanliqining 1000 – yili qirghizistanda alahide murasim bilen xatirlinidighan boldi.
Qirghizistan pirézidéntliqi milliy we diniy ishlar siyasiti, ijtima’iy xelq teshkilatilar alaqe bolumi bashliqi mira qaribayéwa paytext bishkekte ötküzgen axbarat élan qilish yighinida shu heqte mexsus bayanat élan qildi.

Uyghur Alimi Yüsüp Has Hajipning Uyghuristan-Hunlar Qurghan Tarixiy Sheher- Qeshqerdiki Qebrisi

Mira qaribayéwa pirézidént almazbék atambayéwning yüsüp xas hajipning tughulghanliqining 1000 – yilini xatirilesh murasimgha alaqidar pirézidéntliq qararnamisini testiqlighanliqini éytti.
Xatirilesh murasimida Yüsüp Xas Hajipning türük pelsepisige, qanunchiliq we dölet tüzümige shundaqla türükiy milletlerning tepekkür dunyasigha qoshqan töhpiliri, pikirlirining tarixiy roli, qirghizistan we büyük türkistanda türkiy milletlerge yaritip bergen ortaq qimmet qarashliri we qaldurup ketken meniwiy bayliqlirigha alaqidar mutexessisler teripidin teyyarlan’ghan doklatlar, ilmiy munaziriler we yüsüp xas hajip heqqidiki yéngi qarashlarning otturigha qoyulishi mölcherlenmekte.

http://www.trt.net.tr/uyghur/

Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Mehmet Görmez, 15 Mayıs 2015 Cuma gününü Cumartesiye bağlayan gece idrak edilecek Miraç Kandili dolayısıyla bir mesaj yayımladı.

Mesajında miracın, Müslümanların gönül dünyalarını güçlendirecek, sıdk ve imanlarını pekiştirecek, kardeşlik bağlarını kuvvetlendirecek manevi bir tecrübe olduğunu kaydeden Diyanet İşleri Başkanı Görmez, “Eşref-i mahlukat olmanın bilinciyle daha ferasetli bir bakış, daha merhametli bir lisan, daha güzel bir ahlâk, daha ümitvâr bir yürek, daha huzurlu bir dünya için dualarımızı miraca gönderelim.” dedi

Miracın, her müminin günde beş defa kıldığı namaz aracılığıyla daima canlı kaldığını, yılda bir defa da bütün müminlerin idrakini yücelere doğru yönlendirdiğini belirten Görmez, mesajında şunları ifade etti:

“Miraç, Müslümanların gönül dünyalarını güçlendirecek, imanlarını pekiştirecek, kardeşlik bağlarını güçlendirecek manevi bir tecrübedir”

Yeryüzünün manevi odaklarından, Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa arasındaki bağları güçlendiren miraç, Müslümanların gönül dünyalarını da öylesine güçlendirecek, sıdk ve imanlarını pekiştirecek, kardeşlik bağlarını kuvvetlendirecek manevi bir tecrübedir. Habib-i Edibi’ni teselliye, desteğe ve güvene davet eden miraç, Müslümanları da huzura, hakikate ve marifete davet etmektedir.

“Miraç, Hz. Peygamberin (sav) şahsında, insanlığın Hakk’a yürüyüşüdür”

Miraç, insanın erdem yolculuğudur. Miraç, ilâhî kudreti temaşa eden Hz. Peygamberin (sas) şahsında, insanlığın Hakka yürüyüşüdür. Miraç, zamanın ve mekânın yegâne sahibi olan Yüce Allah’ın birliğine, büyüklüğüne ve sonsuzluğuna şahitlik ediştir. Miraç, semanın katmanlarını ve Rabbe vasıl olan yolun duraklarını aşan bir bereket yolculuğudur. Peygamberimiz (sas) bu yolculuktan ümmetine üç büyük armağan ile dönmüş; beş vakit namazı, Bakara suresinin son ayetlerini ve ‘iman edip bu imanla ölen kimsenin cennetlik olduğu’ müjdesini bizlere ulaştırmıştır.

“Miraçta, aşağıyı ve aşağılığı kabul etmeyen bir yükseliş vardır”

Miraçta aklı geride bırakan bir aşk, maddenin ötesine geçen bir nazar, aşağıyı ve aşağılığı kabul etmeyen bir yükseliş vardır. Miraçta elemi, kederi, çaresizliği, ümitsizliği bir kenara koyup yeniden yola çıkma vardır. Miraçta arınma, durulma, korunma ve kollanma vardır. Ve miraçta alınması gereken ibret ve dersler vardır.

“Bugün, miracın heyecanını hissetmeyi, Rabbimizin sonsuz merhametine nail olmayı diliyoruz”

Bugün bizler alnımız secdeye vardığında miracın heyecanını hissetmeyi, Rabbimizin sonsuz merhametine, af ve mağfiretine nail olmayı diliyoruz. Kendi iç dünyamızın semasına doğru bir yolculuğa çıktığımızda insanlık adına ne kadar aciz ve perişan halde olduğumuzu görüyoruz. Gökdelenlerle bulutlara yükseldik ama ahlâkî güzelliklerimiz her geçen gün daha da eridi. Atmosferi aştık, göğün katmanlarını geçtik ama kulluğumuz her geçen gün daha da zayıfladı. İnsafsızlık, vicdansızlık, adaletsizlik ile küçüldük. Hırs, tamah, kibir ile kendimizi kaybettik. Şiddet, öfke, nefret ile insanlığımızı unuttuk.

Bugün savaşlar, işgaller, çatışmalar altında kan ağlayan İslâm coğrafyası ve doğal afetler ile boğuşan yerküre halkları için yardım etme, ama her şeyden önce acıları doğuran yaralı bilinçlerden, çarpık dindarlıklardan, hasta yüreklerden, körü körüne bağlanmış irade ve idraklerden kurtulmak için Allah Teâlâ’ya yakarma zamanıdır.

“Bugün, tüm insanlık, içine sürüklendiği süfli hayattan ancak miraç değerlerine sarıldığında kurtulabilecektir”

Unutulmamalıdır ki bugün de tüm insanlığı içine sürüklendiği süflî hayattan kurtarıp tekrar ulvî bir hayata yükseltecek ve miraç vazifesi görecek olan değerler, sadece Hz. Peygamber’in (sas) Allah’tan getirdiği ve çağlar üstü örnekliği ile bize miras bıraktığı rahmet yüklü evrensel mesajlarda mündemiçtir. İnsanlar ancak bu değerlere sahip çıkıp sarılarak kaybettiği insanlığını yeniden bulacaktır.

“Bugün, Sevgili Peygamberimizin (sas) miracından ilham alarak bireysel ve toplumsal yükselişin yollarını arayalım”

Bugün, Sevgili Peygamberimizin (sas) Miraç’ından ilham alarak bireysel ve toplumsal yükselişin yollarını arayalım. Zulmün batağına saplanan insanlık ailesinin bu çamur deryasından kurtulabilmesi için hal çareleri düşünelim. İnsanın maddi çıkarları uğruna yitirmiş olduğu maneviyatını yeniden kazanabilmesi, hatalarından uzaklaşıp erdemleriyle yeniden buluşabilmesi için Miraç’ın ne büyük bir imkân olduğunu fark edelim.

“Eşref-i mahlukat olmanın bilinciyle daha huzurlu bir dünya için dualarımızı miraca gönderelim”

Zaman içinde zamanlar dürülüdür. Miraç gibi hikmetli bir yolculuğu andığımız ve anladığımız bu mübarek gecenin kıymetini bilelim. Rabbimize olan imanımızı, Peygamberimize (sas) olan bağlılığımızı, namaza olan muhabbetimizi tazeleyelim. Eşref-i mahlukat olmanın bilinciyle daha ferasetli bir bakış, daha merhametli bir lisan, daha güzel bir ahlâk, daha ümitvâr bir yürek, daha huzurlu bir dünya için dualarımızı miraca gönderelim.

“Rabbimize açılan eller ve yakaran dillerin bütün İslâm âleminin birlik, dirlik ve beraberliğine vesile olmasını diliyorum”

Bu duygu ve temennilerle ülkemizde, gönül coğrafyamızda ve dünyanın dört bir köşesinde yaşayan bütün Müslümanların Miraç kandilini tebrik ediyor, bu kutlu gecede Yüce Rabbimize açılan ellerin ve yakaran dillerin, başta İsrâ ve Miracın cereyan ettiği kutsal topraklar olmak üzere bütün İslâm âleminin birlik, dirlik ve beraberliğine; insanlığın hidayetine; adalet, huzur ve barışın teminine vesile olmasını Cenab-ı Hak’tan niyaz ediyorum.

http://www.diyanet.gov.tr/tr/icerik/mirac-insanin-erdem-yolculugudur/26821

Pelsepe chétilish da’irisi keng pen, uni öginish ademning dunya qarishini we tepekkur usulini yéngi tüske kirgüzidu. Gerche bir qisim kishiler pelsepe öginishke qiziqsimu, emma qiziqish idiyewi menzildin tolimu yiraq halet. Shunga qiziqish bilenla peylasop bolghili bolmaydu.
Heqiqiy menidiki bir peylasop bolush tolimu müshkül. Peylasop bolush üchün heqiqet üstide tewrenmey izdinidighan jasaret we mahiyetni köreleydighan paraset bolush, shey’ilerni közitishke we pikir qilishqa mahir bolush, bilim qurulmisi keng hem abstrakt tepekkur iqtidari yuqiri bolush, mulahize küchi küchlük hem logikiliq xulase chiqirish qabiliyiti üstün bolush shert. Peylasopluq gepdanliq emes, peylasopluq jöylimichilik emes, peylasopluq quruq nopuz emes! peylasopluq heqiqetke bolghan teshnaliq asasidiki idrakiy yükseklik. Shunga amérikiliq mortimér adlér «heqiqiy peylasop kem tépilidighan göher» deydu. Teliyimizge, del mushundaq kem tépilidighan göherdin biri xelqimizge nésip boldi. U bolsimu 20 – esirde uyghurlardin chiqqan birdinbir peylasop abdushükür muhemmet’imindur.
2015 – abdushükür muhemmet’iminning wapatigha 20 yil boldi. Bu 20 yil mabeynide xelqimizning bu mutepekkur ustazgha bolghan tonushi barghanséri chongqurlashti, séghinishi barghanséri kücheydi. Ilim sahesidikilerning hörmitimu barghanséri ashti. Uning eserlirini neshr qilish, qétirqinip oqush, qarashlirini neqil élish, hékmetlik sözlirini istémal qilish, uni xatirilesh meqsitidiki türlük pa’aliyetlerni uyushturush yilséri köpeydi. Qarimaqqa xelqimiz bu munewwer alimining qedrige bara – bara yétiwatqandek qilidu. Hayatida köp zerbilerni yigen, étibarsiz mu’amilige uchrighan, chetke qéqilghan, yétim qaldurulghan bir alimning bügünkidek qedirlinishini aldi bilen xelqimizning meniwi qiyapitide körüliwatqan bir ijabiy xislet dep mu’eyyenleshtürüshke bolidu.
Shundaqtimu, biz yenila bu munewwer alimning qedrige yétish we uning qimmetlik meniwi miraslirini chin menisi bilen chüshinishte yenila yétersiz halette turuwatimiz. Shu menidin, uni teripligende peylasopliqtin ibaret xas alahidilikini nezerdin saqit qiliwatimiz. Elwette, u hayat chéghida, ajayip mol netije – utuqliri bilen zamandashlirigha sélishturghanda, hörmet, hewes we alqishqa xélila sazawer bolghan. Biraq, uning mol talantini we u yaratqan ilmiy we bedi’iy pellilerning qimmitini chüshinish jehette téxiche yüzekiyliktin xaliy bolalmaywatimiz. Mesilen, men kishilerning uyghurlarda kimning tunji bolup roman yazghanliqi toghrisidiki talash – tartishliq söhberlirini pat – pat anglap turimen. Emma, abdushükür muhemmet’imin royapqa chiqarghan tunji ilmiy we edebiy kitablar heqqidiki söhbetlerni anglap baqmidim. Emeliyette, abdushükür muhemmet’imin ilmiy tetqiqat we edebiy ijadiyet saheside mundaq tunji 10 türlük emgekning sahibi.
1. Uyghur pelsepe tarixi toghrisidiki tunji kitabning aptori.
2. Muqam heqqidiki tunji tetqiqat kitabining aptori.
3. Farabi heqqidiki tunji tetqiqat kitabining aptori.
4. Éstétika heqqidiki tunji kitabning aptori.
5. «sewdaliq te’ejjüpnamisi» namliq tunji pelsepiwi nesr toplimining aptori.
6. Tunji ruba’iy toplimining aptori.
7. «a’ile» namliq tunji étika kitabining aptori.
8. Ming’öy sen’iti bir pütün tetqiq qilin’ghan tunji tetqiqat kitabining aptori.
9. «qutadghubilik» dastani bir pütün tetqiq qilin’ghan tunji tetqiqat kitabining aptori.
10. Qedimki merkiziy asiya tarixi heqqidiki tunji kitabning aptori.
Milliy medeniyet tariximiz üchün éytqanda, abdushükür muhemmet’iminning bir – biridin qimmetlik bu 10 türlük ilmiy we edebiy eserliride yaritilghan pelle bashqilar teripidin hazirghiche yéngilan’ghini héch bolmighanda sewiye jehettin yéqinlashqini yoq. Biz alimning utuqlirini yenila mushu sahe we mushu zhanérlar boyiche yuqiri ilmiy we bedi’iy «rikord» halitide turuwatidu dep éytalaymiz. Emma, biz pat – pat gépini qilidighan bügünki zaman edebiyatimizdiki tunji romanning sewiyesini kéyinki yazghuchilar köp jehettin yéngiliwetti. Bu hemmige ayan!
Démek, abdushükür muhemmet’iminni chongqur chüshinish we alahide héssiyat bilen qedirlesh jehette biz yenila yüze dep éytishqa bolidu.
Bashta tilgha alghinimdek, abdushükür muhemmet’imin ependi 20 – esirde uyghurlardin chiqqan birdinbir peylasop. Bu hergizmu asassiz éytilghan höküm emes. 20 – esir tariximizda peqet abdushükür muhemmet’iminningla xas pelsepe eserliri we pelsepiwi edebiy eserliri bar. Mesilen, xas pelsepe eserliridin «farabi we uning pelsepe sistémisi», «uyghur pelsepe tarixi», «omumiy éstétika», «qatlamliq éstétika», «a’ile» namliq besh parche kitabi; Pelsepiwi edebiy eserliridin «sewdaliq te’ejjüpnamisi», «ruba’iyat», «arifname» namliq üch parche kitabi we «farabi pelsepe sistémisining tarixiy qimmiti», «kumarajiwaning pelsepe idiyesi», «elishir newayining pelsepe qarashliri», «pelsepeni islah qilish tizisliri», «‹qutadghubilik›ning tebi’et pelsepisi idiyesi», «küsen ressamliridiki éstétik ang toghrisida», «ottura asiya xelqining töt zat qarishi», «qedimki ejdadlirimizning iptida’iy tebi’et ilahchiliq qarashliri», «qatlam nezeriyesi we uning métodologiyelik qimmiti» qatarliq maqaliliri bar. Mana bu eserliri bilen u shübhisiz halda, peylasop dégen sherepke munasip. 20 – esir tariximizgha herqanche inchikilik bilen nezer salsaqmu bu shan – sherepke munasip yene bir ademni köz aldimizgha keltürelmeymiz. Keltürduq dégendimu, tetqiqat küchidin xaliy pelsepe oqutquchilirinila köz aldimizgha keltüreleymiz. Ularning neshr qilin’ghan xas eserliri yoq, bolsa peqet ömri qisqa konsipiklirila bar. Abdushükür muhemmed’iminning xas eserliri bolghandin tashqiri öz aldigha otturigha qoyghan qatlam nezeriyesi métodologiyesi we qatlamliq éstétika sistémisi bar. Bu hergizmu qarisigha ashurup éytilghan gep emes. U otturigha qoyghan qatlam nezeriyesi métodologiyesi tebi’et, jem’iyet, rohiyet hadisiliri tüzülme we jeryan, makan we zaman jehette esliy zatliq qatlamliqqa ige, shunga uni bilish we izahlash usulimu bilish nezeriyesi jehettin qatlam métodologiyesi pirinsipini qoral qilishi lazim dégen qarashni ipadiligen. U otturigha qoyghan qatlamliq éstétika sistémisi güzellikni tebi’et, jem’iyet, bilish subyékti we mujessem qarashta izahlashtin perqliq halda güzellik we güzellik hadisilirini ontologiyelik (esliy güzellik), bilish nezeriyesilik (éstétikiliq), sen’et güzelliki, meniwi güzellik, iqtidar güzelliki qatarliq qatlam we tarmaqlargha ajritip, öz süpiti we alahidiliki boyiche konkrét izahlaydighan ilmiy sistéma.
Biz bir pütün medeniyet tariximizgha nezer salidighan bolsaq, peqet ikkila zatning özige xas ilmiy sistémisi barliqini körimiz. Uning biri ottura esir ereb – islam pelsepe tarixida arstotéldin kéyinki ikkinchi ustaz dep teriplen’gen ebu nesir farabining natural pantizmliq pelsepe sistémisi, yene biri 20 – esirde ötken alimimiz abdushükür muhemmet’iminning qatlamliq éstétika sistémisi. Kumarajiwa, yüsüf xas hajip, elishir newayi qatarliq büyüklirimizningmu ilmiy sistémisi yoq, peqet pelsepe idiyesi we pelsepe qarashlirila bar. Idiye, qarash, telimat, ilmiy sistéma dégen uqumlar léksikiliq menisi we wezni jehettin perqliq uqumlardur.
Peylasop abdushükür muhemmet’iminning pelsepe jehettiki netije – utuqliri uning junggoning bügünki zaman pelsepe sahesige ghelibilik kirishige asas salghan. U pelsepe toghrisida ichkiri ölkilerde échilghan döletlik we xelq’araliq ilmiy muhakime yighinlirigha teklip qilin’ghan, enxuyda neshr qilin’ghan «junggo az sanliq milletler pelsepe tarixi» namliq chong hejimlik kitabning asasliq aptori we bash muherriri bolghan. «junggo az sanliq milletler pelsepe, ijtima’iy idiye tarixi ilmiy muhakime yighini»da farabiyning pelsepe sistémisi heqqide léksiye sözligende meshhur peylasop yü guangyüenning yuqiri bahasigha érishken, kung zi xelq’ara ilim muhakimisi yighinida rast kungfuzidin yalghan (rawajlandurulghan) kungfuzi üstün turidu dep sözligende chet ellik alimlar orunliridin turup alqish yaghdurghan. Netijide «junggoning bügünki zamandiki 20 munewwer peylasopining biri» dep qaralghan. Abdushükür muhemmet’iminning aptonom rayonimizda neshr qilin’ghan «shinjangdiki milletlerning pelsepe, idiye tarixidin ochériklar» namliq kitabning asasliq aptori ikenliki uni shinjangdiki qazaq, özbék, qirghiz, tatar qatarliq milletler ichidimu yuqiri inawetke ige qilghan. Chünki, bu kitabning ichidiki uyghur, özbék, qirghiz pelsepe, idiye tarixini u yazghan.
Peylasop abdushükür muhemmet’imin pelsepe kespide muntizim terbiye alghan peylasop emes. U 17 yéshida shinjang institutining bi’o – ximiye kespige oqushqa kélip ikki yil oqughan. U ikki yilliq oqush jeryanida xenzu tilini bérilip ögen’gen. «hayatliq maddilirining kélip chiqishi», «ozuqluq maddilirining shekillinishi» namliq ikki birashora yazghan. Shu jeryanda pelsepige qiziqip qalghan. Iwan pawlofning nérwalogiye telimati, lébyshinkayaning hüjeyre toghrisidiki qarashliri, orlofning quyash sistémisining shekillinishi toghrisidiki qarashliri, fiziklarning yéngiche yadro fizikisi qarashliri arqiliq gérmaniyening meshhur peylasopliri kant we gégil telimati bilen tonushushqa bashlighan. Shundaq qilip tebi’et pelsepisige bolghan qiziqishi shekillen’gen. Ikki yil oqughandin kéyin mektep oqutquchi kemchil bolushtek jiddiy ehwalni nezerde tutup, uni oqushtin toxtap oqutquchi bolushqa belgiligen. U oqutquchiliqqa belgilen’gen yili gherb pelsepe tarixidiki kilassik eserler bolghan niyutonning «tebi’et pelsepisining matématikiliq asasi», eplatonning «ghayiwi dölet», arstotélning «métafizika» qatarliq kitablirini oqup estayidil xatire qaldurghan. Oqutquchi bolup birer yil bolghanda shi’endiki gherbiy shimal uniwérsitétining markiszm asprantoriyesige ewetilip bir yil oqughan.
Démek, uning pelsepe jehettiki terbiyelinishi asasen özlükidin öginish arqiliq bolghan. Özlükidin öginishke mahir bu yash alim pelsepedin ibaret türlük penlerge chétilidighan bu ilim saheside mol bilim we yuqiri tetqiqat qabiliyiti hazirlap axir 20 – esirde xelqimizdin chiqqan birdinbir peylasop dégen büyük sherepke muyesser bolghan. U heqiqetenmu peylasopqa xas pikir quwwiti we tetqiqat küchi bilen pelsepe tariximizni untulmas xas ilmiy eserler bilen bézidi.
Abdushükür muhemmet’imin yene peylasop bolush süpiti bilen dunya qarash we tepekkur usuli jehettimu özgichilikini namayan qilip, türlük zhanérlarda, oxshashmighan ipadilesh usuli bilen chongqur pelsepiwi menige ige pikir we idiyelerni otturigha qoyup mol edebiy eserlerni ijad qildi. U 60 yéshida yazghan «ömür telqinliri» namliq maqaliside özining musteqil ilmiy qarashqa ige ikenlikini «teyyar dapqa pirixonluq qilishni xalimidim» dep obrazlashturup ipadiligen. U tarix, medeniyet tetqiqatidimu, mushu ilmiy pezilitini namayan qildi. Mesilen, «qedimki merkiziy asiya» namliq kitabida matériyallarni retsiz döwige aylandurup qoymastin, tarixiy weqe – hadisilerni we tarixiy shexslerni bayan qilghanda imkanqeder milliy hayatimizgha yétekchilik qilidighan chongqur pelsepiwi menilerni béghishlidi. Tarixiy obzor we qayta oylinish xaraktéridiki maqaliliride ötkür hem etrapliq muhakimilerni otturigha qoydi.
Abdushükür muhemmet’iminning pelsepe idiyesi 60 yéshida yazghan «ömür telqinliri» namliq maqalisida éytqinidek alahidilikke ige. U mundaq deydu: «méning pelsepe tarixidiki pikirlirim hemishe bir qatmal halette turmighanliqidin pexirlinimen. Bu jehettiki qarashlirimni ilmiy, edebiy eserlirim bilen ‹arifname›din körüsh mumkin.»
Shundaq éytalaymizki, abdushükür muhemmet’imin uyghur medeniyiti we uyghur tarixi tetqiqati sahesidiki bösüsh xaraktérliq ilmiy muweppeqiyetliri hem bedi’iy ijadiyet sahesidiki chéliqarliq utuqliri bilen shöhret qazan’ghan meshhur alim we peylasop, talantliq edib we töhpikar ma’aripchi. Biz abdushükür muhemmet’iminning musheqqetlik hayat musapiside ipadiligen ilmiy pozitsiyesi we ijad qilghan ilmiy, edebiy eserliridiki pelsepiwi qarashliridin uning peylasoplarche parasiti we pezilitini köreleymiz.(Y.Ruzi)
(bu maqale «ürümchi kechlik géziti»ning 5 – ayning 12 – künidiki sanidin élindi)

Albert Einstein was born at Ulm, in Württemberg, Germany, on March 14, 1879. Six weeks later the family moved to Munich, where he later on began his schooling at the Luitpold Gymnasium. Later, they moved to Italy and Albert continued his education at Aarau, Switzerland and in 1896 he entered the Swiss Federal Polytechnic School in Zurich to be trained as a teacher in physics and mathematics. In 1901, the year he gained his diploma, he acquired Swiss citizenship and, as he was unable to find a teaching post, he accepted a position as technical assistant in the Swiss Patent Office. In 1905 he obtained his doctor’s degree.

During his stay at the Patent Office, and in his spare time, he produced much of his remarkable work and in 1908 he was appointed Privatdozent in Berne. In 1909 he became Professor Extraordinary at Zurich, in 1911 Professor of Theoretical Physics at Prague, returning to Zurich in the following year to fill a similar post. In 1914 he was appointed Director of the Kaiser Wilhelm Physical Institute and Professor in the University of Berlin. He became a German citizen in 1914 and remained in Berlin until 1933 when he renounced his citizenship for political reasons and emigrated to America to take the position of Professor of Theoretical Physics at Princeton*. He became a United States citizen in 1940 and retired from his post in 1945.

After World War II, Einstein was a leading figure in the World Government Movement, he was offered the Presidency of the State of Israel, which he declined, and he collaborated with Dr. Chaim Weizmann in establishing the Hebrew University of Jerusalem.

Einstein always appeared to have a clear view of the problems of physics and the determination to solve them. He had a strategy of his own and was able to visualize the main stages on the way to his goal. He regarded his major achievements as mere stepping-stones for the next advance.

At the start of his scientific work, Einstein realized the inadequacies of Newtonian mechanics and his special theory of relativity stemmed from an attempt to reconcile the laws of mechanics with the laws of the electromagnetic field. He dealt with classical problems of statistical mechanics and problems in which they were merged with quantum theory: this led to an explanation of the Brownian movement of molecules. He investigated the thermal properties of light with a low radiation density and his observations laid the foundation of the photon theory of light.

In his early days in Berlin, Einstein postulated that the correct interpretation of the special theory of relativity must also furnish a theory of gravitation and in 1916 he published his paper on the general theory of relativity. During this time he also contributed to the problems of the theory of radiation and statistical mechanics.

In the 1920’s, Einstein embarked on the construction of unified field theories, although he continued to work on the probabilistic interpretation of quantum theory, and he persevered with this work in America. He contributed to statistical mechanics by his development of the quantum theory of a monatomic gas and he has also accomplished valuable work in connection with atomic transition probabilities and relativistic cosmology.

After his retirement he continued to work towards the unification of the basic concepts of physics, taking the opposite approach, geometrisation, to the majority of physicists.

Einstein’s researches are, of course, well chronicled and his more important works include Special Theory of Relativity (1905), Relativity (English translations, 1920 and 1950), General Theory of Relativity (1916),Investigations on Theory of Brownian Movement (1926), and The Evolution of Physics (1938). Among his non-scientific works, About Zionism (1930), Why War? (1933), My Philosophy (1934), and Out of My Later Years (1950) are perhaps the most important.

Albert Einstein received honorary doctorate degrees in science, medicine and philosophy from many European and American universities. During the 1920’s he lectured in Europe, America and the Far East, and he was awarded Fellowships or Memberships of all the leading scientific academies throughout the world. He gained numerous awards in recognition of his work, including the Copley Medal of the Royal Society of London in 1925, and the Franklin Medal of the Franklin Institute in 1935.

Einstein’s gifts inevitably resulted in his dwelling much in intellectual solitude and, for relaxation, music played an important part in his life. He married Mileva Maric in 1903 and they had a daughter and two sons; their marriage was dissolved in 1919 and in the same year he married his cousin, Elsa Löwenthal, who died in 1936. He died on April 18, 1955 at Princeton, New Jersey.

From Nobel Lectures, Physics 1901-1921, Elsevier Publishing Company, Amsterdam, 1967

This autobiography/biography was written at the time of the award and first published in the book series Les Prix Nobel. It was later edited and republished in Nobel Lectures. To cite this document, always state the source as shown above.

http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html

Autori: Muhemmettursun Sidiq

‹‹türkiy tillar diwani ››-11-esirde yashighan büyük uyghur tilshunas alimi mehmud qeshqiri teripidin yézilghan inisklopidiye xaraktérilik türk tili lughiti bolup, 11-esir uyghur medeniytining omumiy qamusi hésaplinidu.
‹‹ türkiy tillar diwani ›› dunyagha kelgen ming yilning mabeynide, tarixning boran-chapqunliri ichide ilim dunyasigha birde ashkara bolup, birde yoshurulup, alimlar teripidin yüksek derijide ilmiy medhiye, étrapqa érishken, etiwarlap saqlinishqa, qedirlep oqulushqa muyesser bolup kelgen. ‹‹ diwan ›› esli erepche yézilghanliqtin deslepte baghdad, misir qatarliq ereb elliri alimliri teripidin oqulup, mutali’e qilinip kelgen bolup①, ilim dunyasigha toluq melum bolushi téxi mushu esirning béshidiki ish.
Hijiriyining 466 (miladiye1073-1074)-yili baghdadta yézilip qoldin chiqqan bu eser kéyinki dewrlerde köp qétim köchürülüp tarqalghan bolsimu, bizgiche bu eserning peqet birla nusxisi yétip kelgen.
Miladiye 1266-yili(‹‹diwan››yézilghan waqittin 192yil kéyin) iranliq muhemmet binni ebubekri ibni obulfethi teripidin süriyining demeshiq shehiride mehmut qeshqirining öz qolyazmisidin köchürülgen bu nusxa 1910-yilliri türkiyining istanbol shehridin tépilghan bolup, buni osmanli émpiriyisining wezirliridin nazpibeyning a’ile teweliridin bolghan bir ayal saqlighan we turmush éhtiyaji bilen kitabpurush arqiliq 1914-yili diyari bekrilik eli emirge satqan. Türkiyining kilis wilayitidin mu’ellim rif’et bilge buni anglap, eli emirning maqulliqidin ötküzüp, bu eserni 1915-, 1917-yilliri üch tom halda mix metbe’ede basturghan.ene shuning bilen bu eser pütün dunyagha melum bolup, tézlikte alimlarning diqqitinii qozghidi.
1930-, 1940-yillarda, martin hartman, birokkélman qatarliq némis alimliri, bésim atalay, dehri dilchin qatarliqlar wekillikidiki türk alimliri bu eserni bes-beste tetqiq qilip, ilmiy maqaliler yézishti, éndikis ishlidi hem némis, türk tillirigha terjime qilishti.
Bir esirge yéqin waqittin buyan, köpligen eller alimliri oxshimighan halette tetqiq qiliship, hélihem tetqiqatidin qana’etlenmey bash qaturuwatqan bolsimu «türkiy tillar diwani»yenila ularning nezeride ottura esir türkiy xelqler medeniyitining yégane namayendisi halitide chaqnap turmaqta.
Epsus, alimlarning nezeride ene shundaq yuqiri orunda turidighan bu eser buningdin ming yillar ilgiri bir uyghur alimi teripidin yézilghan bolushigha qarimay, xeliqimiz bu eserni tolimu kéchikip bildi.
Mushu esirning béshida xelqimizning «türkiy tillar diwani»we mehmud qeshqirining xelqimizge tonushturulishigha da’ir bezi inchike mesililerni aydinglashturushta muhim ehmiyetke ige.
«bir zamanlarda, asiya quruqluqining bipayan baghrida arghimaqlirining tuyaqliridin ot chachritip, seyyarilerdek erkin we bimalal yashap ötken, shundaqla közni qamashturidighan medeniyet möjizilirini yaritip, türküm –türküm meripet yultuzlirini chaqnitip, medeniyet asminini bézigen» xelqimiz «yipek yolining chölderishi bilen teng kötürülgen esebiy ishanchiliq, diniy xurapatliq, mute’essip nadanliq, dem kota – qulchiliq, tügimes hem erzimes tepriqichilik, shundaqla zulum –zalalet quyunliri ichide qara teqdirning quchiqigha yiqilghan»② bolup, meniwi turmush dégenlerdin söz achqili bolmaytti.
Xeyriyet, «19–esirning axiri we 20–esirning bashlirigha kelgende, eytawur bashqa ellerde yangrighan meripet qongghuriqining sadasidinmu yaki öz qérindashlirining dehshetlik xorek awazidinmu bezi eqil –hushi we iman – étqadi sezgür kishiler baldur oyghinip»③xelqimizning derdige dawa izdidi. Ilim izdesh yaki soda–tijaret qilish yoli bilen jahan körgen bir türküm uyghur ezimetliri bu izdinishning yol achquchiliri bolup qaldi.
Yéqinqi zaman tariximizdiki meshhur démukiratik sha’irlirimizdin biri, tarixchi we neshiriyatchi qutluq haji shewqi mana mushu izdinishke yéqindin hemkar – medetkar bolghan bir ezimet idi.
Hayatini pütün ömri gheplette qalghan milletni oyghitish yolida meripet tarqitish, milliy medeniyet oyghinishni ilgiri sürüsh üchün milliy neshiriyatchiliq, medeniy aqartishtek meniwi küreshlerge atap, shu küreshler ichide özining sap milliy ghururi, pak iman–étqadi bilen yashighanliq «gunahi»üchün hökümran jahalet küchliri teripidin shéhit qilin’ghan bu meripet –medeniyet jengchisi 1876 – yili qeshqer shehrining qazanchi mehelliside abduréhim beg isimlik meripetperwer yerlik emeldar a’iliside dunyagha kelgen. Oqush yéshigha toshqandin kéyin qeshqerdiki medrislerde oqup, ilim tehsil qilip, ereb–pars tillirini puxta igiligen. 1908–yili atisi bilen bille se’udi erebistan’gha hej qilghili bérip, qaytishida misirdiki «jami’ul ez’her dari’ulum»igha oqushqa kirip mexsus ereb tili we islam qanunlirini ögen’gen. Oqushni tügenkendin kéyin türkiyige kelgen. Shu chaghlarda türkiyide élip bériliwatqan islahatchiliq (jeditchilik) herikiti türkiyining her qaysi jaylirida özgiche yéngi muhitni–jush urup rawajlan’ghan ijtima’iy tereqqiyat menzirisini barliqqa keltürgenidi. Jahan körüp melum jehetlerde yéngiche idiywi tonushqa kéliwatqan qutluq haji bu yéngiche menzirining tesiride istanbolda qélip, u yerdiki bir aliy bilim yurtigha kirip oqughan. Mushu jeryanda türkiyide mustapa kamal bashchiliqida élip bériliwatqan jahaletke, qalaqliqqa, mute’essiplikke qarshi yéngilash (islahat–jeditchilik)kürishi qutluq hajigha zor derijide tesir körsitidu.u öz yurtidiki qérindashlirining namrat, qalaq halitini–qulluq turmushini peqet ilim–meripet arqiliq xelqning rohiy– madarini qozghap, yéngiliqqa yétekligendila özgertkili bolidighanliqini körüp yétidu.
Istanbolda her qaysi ilimlerni öginish jeryanida, türk ellirining tarixi, medenyitige da’ir bilimlernimu chongqur öginip, her jehettin bilimini mustehkemleydu.1917–yilliri weten’ge qaytip kelgen qutluq haji weten, milletni jahalet iskenjisidin qutuldurush heqqide bash qaturup, melum niyet– meqsetlerni könglige püküsh bilen bille, shu yilliri türkiyide bésilghan «türkiy tillar diwani»ni milletning qimmetlik bayliqi dep qarap birge alghach kélidu.
Qeshqerge kelgendin kéyin milletperwer, meripetperwer baylar we ziyaliylar bilen meslihetliship, her jehettin puxta teyyarliq qilip, bir yildin kéyin yeni 1918–yili mix metbe’ede «ang géziti»ni neshir qilip, wetenperwerlik, démukiratik idiyini teshwiq qilidu.milliy oyghinish, jahaletke qarshi turush, ilim– meripet öginish bu gézit yangratqan jarangliq sada bolghanliqtin bir mezgil chiqipla, eksiyetchi hökümet teripidin péchetlinip, toxtitip qoyulidu.
Qutluq haji shewqi «ang» gézitining péchetlinishi bilen tengla, usulini özgertip, qeshqerdiki meripetperwer baylarning yardimide molla nazim, noruz yüsüpi qatarliq sha’irlar bilen birliship, mlliy oyghinish, ilim– meripet öginish mezmun qilin’ghan jenggiwar shé’irlirini toplam qilip, «oyghan we inqilab esh’arliri», «asaret we zalaletke ot yaq» dégen namlar bilen 1920– we 1924– yilliri mix metbede basturup tarqitidu.④
Xelqqe milliy medeniyetni tonutush, ejdadlar rohini teshwiq qilish arqiliq milliy rohni oyghitish, eziz wetenning, ana makanning qedir– qimmitini tonutush– qutluq haji shewqining mushu yillardiki milliy oyghinish herikitidiki özgiche pa’alyitidur.
Qutluq haji shewqi weten– milletning qeddini kötirish yolidiki bu pa’alyetlirining éhtiyaji bilen «türkiy tillar diwani»we mehmud qeshqiri toghruluq xelqimizge tunji melumat bergen ilim igisi bolup qalidu.
Hazirghiche «türkiy tillar diwani»ning uyghurche terjimiliri toghrisida izdinishte bolghan tetqiqatchilar bu eserning uyghurche terjimisining 1940– yillardin kéyin qolgha élin’ghanliqini tilgha élip, 30– yillardila qutluq haji shewqining bu eserni terjime qilip, tonushturush yolidiki tirishchanliqlirini nezerdin saqit qiliship keldi.⑤
Derweqe, bu heqtiki melumatlar yéterlik bolmisimu, lékin qutluq haji shewqining bizgiche yétip kelgen bezi eserliridin we mehmud qeshqiri maziri toghrisidiki munasiwetlik xatirilerdin bu heqte xéli ishenchlik tonushqa asas tapalaymiz.
Melumki, qutluq haji shewqi bashqa ilimlerni yaxshi öginipla qalmastin, öz millitining tarixini puxta bilishinimu muhim orun’gha qoyup, bu heqte köp öginish, izdinishlerde bolghan. Uning türkiyidin qaytishida «türkiy tillar diwani»ni birge élip kélishimu meqsetsiz emes idi. U yene 1936– yili qeshqer sher’i mehkimisining qazisi, dangliq alim molla sadiq elem axunum teripidin yézip qaldurulghan mehmud qeshqiri mazirigha kitab wexpe qilghanliq heqqidiki tarixiy höjjetni tépip saqlighan.⑥qutluq haji shewqining «qeshqer» namliq ghezili xelqimizge mehmud qeshqiri we

«türkiy tillar diwani»heqqide melumat bergen, eyni waqitta ashkara élan qilin’ghan tunji eserdur:

Körmigil qeshqerni kem bu jayda merdanlar yatur,
Hezriti sultan satuq bughrayi xaqanlar yatur.
Xelq üchün qurban bolup, düshmen bilen qilghan küresh,
Ol shehidu qehriman alip arsilanlar yatur.
Nur chéchip «qutadghubilik» xelqni qilghan bextiyar,
Xas yüsüp hajipqa oxshash ehli irpanlar yatur.
Yadikar eylep jehan’gha yazdi «diwani lughet»,
Mehmudil qeshqiri kebi ehli sherepshanlar yatur.
Eyligen shewqini meptun el üchün nurlar chéchip,
Bu sheherde köpligen xelq oghli insanlar yatur.
Mana bu yalqunluq misralar qutluq haji shewqining yüksek wetenperwerlik hésyatining mehsuli bolup qalmastin, millitimiz tarixi heqqidiki nisbeten keng hem chongqur izdinishning mehsuli idi. Mushundaq shekiller arqiliq millitimizge öz tarixini tonutup, milletning shanliq tarixi, medenyitini, batur, parasetlik, köreshchan oghlanlirining, alimlirining pa’alyetlirini keng teshwiq qilip, milletni ejdadlar izidin méngip, ilim– meripet bilen qurallinip, qulluq– mehkumluq qalpiqini chörüp tashlap,qed kötürüsh yoligha méngishqa righbetlendürüsh, yéteklesh meqsitide «türkiy tillar diwani»ni erebchidin uyghurchigha terjime qilishqa kirishken.⑦eserni terjime qilish jeryanida mehmud qeshqirining ming yillar ilgiri türk (uyghur)tilini dunyagha tonutush üchün qanchilik ijtihat qilghanliqini, tosalghular aldida qanchilik jasaret körsetkenlikini chüshinip yetken qutluq haji shewqi mushundaq bir eserni terjime qilishning özige nésip boliwatqanliqidin cheksiz iptixarliq hés qilip, eserni hertereplime chongqur öginip, terjimini imkanqeder pishshiq qoldin chiqirishqa tirishqan. Öginish jeryanida ottura esirlerde ereb–pars tilliri bilen teng beygige chüshken türk (uyghur) tilining heqiqetenmu ipadilesh küchining yuqiri, mezmun’gha bay til ikenlikini hés qilip, ich– ichidin söyün’gen. Yene bir tereptin, shu chaghlarda abduqadir damollam qatarliq ziyaliylar yétekilikide élip bériliwatqan til jehettinmu yéngiliqqa yüzlinip, milliy tilni saplashturush (tilimizdiki ereb- pars tili arilashmilirini chiqirip tashlap, ornigha milliy tilimizdiki xas sözlüklerni seplesh), ortaq edebiy til berpa qilish herikitining türtkiside «ana til nezmisi» namliq shé’irni yézip, xelqimizge ana tilning qedir– qimmitini yene bir qétim tonutqan:
Ana til bilgen kishining izzetin qilghum kélur,
Ana tilni aghzidin altun bérip alghum kélur.
Bu ana til ger ise amérikayu afriqida,
Serp étip minglarche tilla anda men barghum kélur.
I ana til, bizge sen ötken ulughlerdin nishan,
Sen bilen ruyi zeminde iptixar etküm kélur!
Toluq we sap uyghur tilida yézilghan bu shé’ir heqqiqetenmu ismi–jismigha layiq «ana til nezmisi»dur.
1933-, 1934– yilliri yene arqa–arqidin «erkin hayat», «yéngi hayat» gézitlirini chiqirip tarqitip, özining millet, wetenni zulum ilkidin azad qilish yolidiki ulughwar isteklirini teshwiq qilghan qutluq haji shewqi bu gézitlerde yene uyghur tarixi, medeniyitige da’ir eser, maqalilerni yézip élan qilidu. Meshhur tarixiy esiri «tarixi sheher, waqi’ati qeshqer»ni yazidu.
Xelqni qulluq iskenjiside tutup, yilikini shurap, özini semritip kelgen eksiyetchi hökümetning zorawan hökümranliri, xelqni oyghitish yolida pa’alyet élip barghan oghlanlarni özlirining közige qadalghan mix dep qarap, ularni dehshetlik türde tutqun qilidu. Shu qatarda qutluq haji shewqinimu qamaydu.axir 1937–yili 5–ayda paji’elik halda öltüriwétidu.tarix, medeniyetke da’ir milliy miraslirimiznimu yiltizimizni qirqishning bir yoli süpitide yoqitishqa yüzlen’gen jallat hökümet sansizlighan qedimki kitab jawahirlirimizni yighip köydüridu.qutluq haji shewqining toplighan kitab–matériyalliri we yazghan eserlirimu shu chaghda köydürüwétilgen bolup, bizgiche yétip kelgen azghine eserliri eyni yillarda chet’el gézit–zhurnallarda élan qilin’ghan we bezi pishqedemlirimizning xatiriside saqlinip qalghanliridin ibaret.
Yéqinqi zaman medeniyet tariximizda millet, weten üchün küresh qilish, ézilgen milletning shanu shewketlik tarixiy miraslirini heqqiy qedirlesh, toplash, tonutushning öchmes namayendisi süpitide pa’alyet qilghan merhum qutluq haji shewqining «türkiy tillar diwani»ni terjime qilishtin ibaret bu ehmiyetlik emgiki zulmetlik zamanning wapasizliqi tüpeyli axirlishalmighanning üstige iz– déreksiz yoqtiwétilgen bolsimu, biz yuqirida tilgha élip ötken pakitliq qarashlar qutluq haji shewqining «türkiy tillar diwani»din ibaret milletning bibaha enggüshtirige xéli burundinla chongqur iptixar we ixlasta bolup, bu heqtiki melumatlarni toplash we izdinish yolida köp ejir qilghanliqini moqimlashturishimizgha imkan béridu.
Hazir qutluq haji shewqining «tarixi sheher, waqi’ati qeshqer» namliq tarix kitabi aptonum rayonluq muzéyda saqlanmaqta.uyghurlarning, jümlidin qeshqer rayonining qedimdin hazirghiche bolghan tarixi birqeder mupessel yurutulghan bu kitabni hazirche körüp paydilinish shara’itigha érishelmisekmu, bu eserde «türkiy tillar diwani» we mehmud qeshqiri heqqide xéli tepsiliy bayanlar yoq dep éytalmaymiz.
Shunga, biz 20–esirning 30–yillirida qutluq haji shewqidin ibaret bu millet söyer oghlanimizning «türkiy tillar diwani»ni tunji bolup xelqimizge tonushturghan we terjime qilghanliqini muqimlashturup, medeniyet tariximiz sehipisidin tégishlik orun bérish bilen birge, ejdadlar tarixini bilish, ejdadlirimizdin qalghan bibaha miraslirimizni qedirlesh, öginish we tetqiq qilishta qutluq haji shewqining bu jehettiki emeliy pa’alyetlirini ülge qilishimiz lazim.

Izahatlar:
①«türkiy tillar diwani» 1 – tom, shinjang xelq neshiriyati 1981 – yil neshiri, kirish söz 42 -, 43 – bet.
②③ m. Siyit, y. Ruzi: «memtéli ependi» shinjang xelq neshiriyati 1997 – yil neshiri, söz béshi 2-, 3 – bet.
④ n.zaman: «uyghur hazirqi zaman edebiyatidiki wetenperwerlik roh», «tarim» zhurnili 1986– yil 11– san 112– bet.
⑤ gh. Sediwaqqasop: «‹türkiy tillar diwani›ning uyghurche terjimisi heqqide», «bulaq»1997-yil 1 – san 118– bet.
⑥ mezkur höjjetni yéqinqi yillarghiche saqlap, mehmud qeshqiri mazirining éniqlinishn’gha zor töhpe qoshqan péshqedem tarixchi ölima, qutluq haji shewqining oghli merhum imir hüsiyin qazi axunum bu höjjetning atisi qutluq haji shewqidin qalghanliqini éyitqan. «mehmud qeshqiri», qeshqer uyghur neshiriyati, 1965 – yil neshiri, 97 – bet.
⑦ edebiyatshunas haji ehmed köl tékin özining «déngiz ünchiliri» dégen kitabida qutluq haji shewqining «türkiy tillar diwani»ni memtéli ependi bilen birlikte terjime qilishqa kirishkenliki heqqide melumat bergen. «déngiz ünchiliri», qeshqer uyghur neshiriyati, 1983 – yil neshiri, 195 – bet.

( eskertish: bu heqte pakitlar yiterlik emes shunga téximu ichkirilep tetqiq qilishqa toghra kélidu. Qutluq haji shewqiyning «tarixi sheher, waqi’ati qeshqer» namliq tarix kitabini neshirge teyyarlap keng xelq ammisi bilen yüz körüshtürüsh téximu muhim bir ishtur.)

Menbe: ‹‹bolaq››2001-yilliq1-sanidin
http://www.shewqiy.com/

Ablajan Ümidyar

Qisqiche mezmuni: uyghur xelqning 15-esirde ötken meshhur mutepekkur sha’iri newa’i özining 60yilliq hayati we ijadiyitide edbiyatimiz üchün menggülük örnek bolghidek yüksek bede’i nemune yaratqan. Newa’i eserliri yuquri bedi’iy sewiye we yüksek istitik qimmetke, küchlük pelsepiwi idiyiwi asasqa, yüksek derijidiki unwirsalliq hem sitroluq xususiyetke ige. Bu maqalide newa’i ijadiyitining pelisepiwy idiyiwi menbi’i heqqide qisqiche mulahize yürgüzilidu.
Achquchluq sözler: newa’i ijadiyiti,idiyiwy menbi’i

Newa’i (1441-1501) uyghur edebiyati tarixida san jehettin köp bolupla qalmastin belki yene süpet jehettimu yuquri sewiyilik eserlerni ijad qilghan büyük namayendidur. Xuddi «mehbubul qulub» we bashqa esesrliride déyilginidek baliliq chaghliridin bashlapla ilimge chongqur ishtiyaq baghilighan sha’ir newa’i ösmürlük dewrliridin tartip taki hayatining axiriqi mezgillirigiche nurghun sheher we yéza-qishlaqlarda yashap türlük medrislerde bilim élip, jem’iyette xilmu-xil ademler bilen uchrashqan asasta ri’al jem’iyet we türlük menbelerdin bilim alghan. U özining ilmiy hayatida qedimki girik pelsepisi we uning ottura esir islamiyet muhiti astidiki warisliri bolghan farabi, ibin sina, ebu reyhan bironi, yüsüp xas hajip we bashqa alimlarning dunya miqiyasida bashlan’ghan ottura esir islamiyet medeniyet oyghinishining tesiride güllen’gen uyghur we paris-tajik edebiyatining: shundaqla 15-eisr muhitida omumlashqan xoja baha’iddin neqshibendi wekllik qilghan sofizim idiyilirining ilghar ijtima’y tesiri akitip qobul qilghan, shu asasta insani yetning qedimdin taki 15-esir basquchighiche dawamliship kelgen eng ilghar pelsepiwi tepekkur semerilirige ijadiy warsliq qilip qilip, öz eserlirini bilishining noqul shé’iri tesewwur yaki bedi’i obraz shekli arqiliq ijtima’i hayatni ipadilesh da’irisidin zor derijide halqip, yüksek derijidiki ilmiylik, gumantarliq we köp qirliq meripetperwerlik rohigha ige qilghan. Shunga newa’i mirasliri pelsepe, tarix sen’et qanuniyti, tilshunasliq, diniy utfiye edebiyatshunasliq, exlaq, jem’iyetshunasliq qatarliq köp xil ilim türliri we tepekkur shekilliri bilen chemberches baghlan’ghan ghayet zor insikilopi diyilik tüske ige meniwi xezinini yaratqan.
Newa’i ijadiyiti yüksek derijidiki pelsepiwi térenlikke ige bolghachqa uning eserliri bilishning herqaysi sahelirige tutishidu. Ottura esir muhitida shé’irni waste qilghan pelsepiwi tepekkur yükseklikide turup pütkül alem we jem’iyetni öz tepekkurigha alghan sha’ir öz eserliride mewjudiyet, ilahiyet, insan, eqil-idrak, meripet irade erkinliki, exlaq we ijtima’i mejburiyet qatarliq témilarda özining ghayet zor ilghar idiyiwi qarashlirini algha sürgen. Newa’i pütkül ijadiyitide aldi bilen bir islamiyet mutepekkuri we sha’iri bolush süpiti bilen alemni yaratquchi tengri-allaning mewjutliqini tonuydu we öz ijadiyitini mushu xil merkizi dunya qarishining yétekchilikide royapqa chiqiridu. Sha’irning qarishiche,alla ka’inattiki barliq mewjudiyetning yaratquchisi we esli menbi’idur. Alemde eslide peqet birla tengri yekke halda mewjut idi. Kéyinche u özining qudret-iqtidarini jari qilip, pütün ka’inattiki hayatliq türlirini jümlidin uning ser xili bolghan insanni yaratqan hem uning bilish qabliytinimu bexish etken. Shunga u özining «fani» texellusida yazghan «rohul-quds» namliq 132 biyittin terkip tapqan bir qesidiside yekke mewjut bolghuchi «tewhedi bari te’ala»(alla) heqqide toxtilip: «insan jisimini topidin saz etting, uning jismini asman gümbizidinmu yuqiri kötürding. Jismigha rehmet yamghuchi yaghdurup, tebi’itini mulayim qilding. Yene uninggha töt ziddiyetlik terkip (tupraq, ot, su, hawa)qoshup wujudini güzel qilip jan béghishliding. Heweslirini rasit eylep ménge qesirige eqil nuri berding, tenni ajayip memliket qilip, qelibni sultanliq textige chiqarding, kéyin uninggha ilimni rehnema (yétekchi) qilip, birinchi telimide özüngni tunuttung. U (insan) ilim hasil qilghandin kéyin mala’ikiler qulluq bildürüship uninggha sejide qildi. Barliq mewjudadlar ichide insanni eng ulugh qilding» dep xitap qilidu. (1) newa’ining qarishiche xilmu-xil shekilde yaritilip türlük möjiziler bilen tolghan dunya bir közgü (eynek) din ibaret bolup, uningda ekis etken we hayatliq qimmetige ige bolghan barliq shey’i-hadisiler (jümlidin insaniy tuyghularmu) yaratquchining möjize-kara mitidin bashqa nerse emes idi. Özini heq yligha béghishlighuchi arif insan (ashiq) mushu közgüdin alemning menbi’ini uning güzellikini shundaqla öz-özini tonup yételeytti.
Newa’i ijadiytidiki gumanizimliq idiye, adaletperwer we tereqqiperwer köz-qarashlarning merkizide eyni dewrge xas bolghan islamiyet pelsepisi jümlidin uning ilahi meripetni asas qilghan insanni ulughlash idiyisi hökümran orunda turghachqa sha’irning bu xil idiyiwi qarashliri uning «munajat» (2) «heyratul ebrar», «ferhad-shirin» «seb’e’i seyyar» «seddi iskender» qatarliq dastanlirida ipadilen’gendin sirt yene bashqa ishiq-muhebbet témisidiki dastanlar we lirik eserliridimu izchil ekis ettürülidu. Mesilen «ferhat-shirin» dastanida sha’ir eserdiki tiragidiyilik siyuzhitning bashlinishini bash qehriman ferhadning jahanname eynikini körüshi bilen öz qelbidiki ilahi meripetning küchide sirliq ishiq derdige muptila bolushtek weqelikke baghlaydu. Newa’i «heyretul ebrar» dastanidimu özining islamiyet tüsie ige bolghan dunya qarishini ipadilep mundaq yazidu:
Ne bolup ewwelde bidayet sanga
Ne kélip axirida nihayet sanga
Ewweli özüng axiru mabeyni özüng
Barchige xaliq, barchigha eyn özüng(3)
Islamiyetning meripetperwerlik pelsepisi we gumanizimliq rohigha ige bolghan büyük peylasop, edib newa’ining insanperwerlik, adaletperwerlik we bashqa türlik ijtima’iy qarashliri uning ijadiyet liride ipadilinish bilen birge bu xil tématika alemning menbi’i bolghan heqni bilish we mushu xil meripet asasida insanni tonush hem uni ulughlashtin bashlinidu. Elshir newa’i insanni makroluq jehettin alemdiki barliq mewjudiyetning serxili we eng aliy türi shundaqla dunyaning körki dep qarighan. Shunga u özining «heyratul ebrar» dastanida bu heqte mundaq misralarni yazidu:
Munche gherayipki xiyal eyleding
Barche miradi jemal eyleding
Genjing ara neqd ferawan idi
Lik, baridin ghererz insan idi…
…kaniyu heywani eger xud iban
Her biri bir gewheri ali sifat
Barche sini gerche letif eyleding
Barchedin insanni sherf eyleding(4)
Elshir newa’i ijadiyitide insan, jem’iyet, til-tepekkur, ijtima’iy exlaq, mejburiyet, sen’et, ghaye qatarliq témilardin sirt yene alem we seyyariler yultuzlar hem töt pesil shundaqla maddi dunyaning ziddiyetlik herikiti toghrisidimu toxtilip obikitip dunyaning heriketlinishi we uning menggülikliki heqqide özige xas pelsepiwi qarashlar otturigha qoyulghan. Shundaqla insanning eqli qabiliyti bu xil qanuniyetlernimu idrak qilishi zörür dep qarighan. Mesilen: u «fusuli erje» (töt pesil) we «hilaliye qesidisi» qatarliq eserliride eslidin güzel qilip yaritilghan alemning ziddiyetchan herikiti, «sereta» (yaz), «xazan» (qish), «dey»(küz), «bahar» pesilliri we uning güzelliki tebi’etni ilahlashturush asasida türlik ijtima’i idiyiler bilen birleshtürülüp bayan qilin’ghan. Newa’i «insanning ulughliqi uning ezeldinla ulugh qilip yaritilghanliqida, insanning güzelliki rohiytide yaki qelib güzellikide ipadilinidu. Tengri-alla, alem, insan oxshashla güzel, ka’inat we insan qelbi heqiqet(güzellik) tejelli qilin’ghan ulugh obikitlardin ibaret» dep tonuydu. Shunga newa’i eserliridiki ghaye insaniyetning eng ulugh ghayiwi telpünishlirige wekillik qilsa, uningdiki lirik qehiriman menggü yimirilmes sima süpitide gewdilinidu.
Sha’ir newa’i yene alemning güzelliki, insan arzu-ghayilirining ri’al hem muqererliki emma felekning rehimisizliki heqqide alahide toxtilidu. Insanni pütkül alem we hayatliq türlirining merkizide qoyup tonighan.newa’i öz eserliride ipadilen’gen meripetperwerlik, adaletperlik we gumanizim qatarliq ilghar we tereqqiperwer qarashlirini sen’etning eng yuqiri shekli arqiliq ipadilep ularni yüksek idiyiwi chongqurluqqa ige qilalighan. Newa’i ijadiyitidiki bu xil idiyiwi yükseklik uning ishiq waste qilin’ghan lirik ghezelliri we ipik eserliride téximu janliq ipadilinidu. Mesilen: «leyli-mejnun» dastanida qeyis qelbidiki ishiq adettiki hés-tuyghu bolmastin belki ilahi meripet we muqeddes güzellik bilen zich bir gewdileshken alahide istitik tuyghu bolghanliqi üchünla uni herqandaq küch tosuwalalmaydu. «ferhad-shirin» dastanidiki ferhad muptila bolghan ishqimu ilahi meripet, aliyjanapliq ijadkarliqning menbi’i bolghan ishiq sewdaliqi bilen birleshkechke u öz qelbidiki eshu tuyghu xisletlerning türtkiside könglige «alemshumul ghayilerni püküp, yunanistan’gha baridu. Shundaqla yene öz élige qaytip kélip iskender tilsimini achidu. Güzel insan shirinni köridu we kéyinki murekkep sergüzeshtilerge muptila bolidu. Dastandiki bu weqe tepsilatlar newa’ining bir ghezilidiki:
Méhir anglap ashiq oldum sungre yetse kühi ghem,
Ne ejeb ishq iptidasi eyin érur bayani qaf(5)
(méhir-shepqet tilep ashiqliq yoligha kirdim kéyin ghem bésiwalsa buninggha néme dey? Chünki ishiq sözi awal eyin herpi bilen bashlinip jaf-kuhiqaq bilen axirlishidu emesmu) dégen biyiti bilen ortaq idiyiwi pikirge ige idi.
Newa’i ijadiytining asas témisi 15-esir islam dini muhitidiki ishiq- muhebbetke merkezlishidu. Ishiqni waste qilghan ijtima’i exlaqi témilargha tutishidu. Ishiq-muhebbet témisi uyghur edebiyatidiki en’eniwi témilarning biri bolup, u tarixdin buyan, nahayiti keng ijtima’i menige ige bolup, uyghur edebiyatida islamiyettin kéyin ri’al ijtima’i mena we’ilahi meripet qarishi bilen zich birleshken halda qosh qunupliq yölinishte izchil tereqqi qilip xarezmning «muhebbetname» dastani, ehmed yesewining «diwani hékimet» toplimi, rabghuzining «qissesul enbiya» diki yüsüp-zuleyxa hékayiliri, atayi, sekkaki, lotfilarning lirik shé’ir we dastanlirida alahide ipadilen’gen bolsa newa’i qelimi arqiliq yaritilghan dastan we shé’irlarda téximu wayigha yetküzilip, tiradigiliylik yükseklikte ipadilep, bu témini newa’i ijadiytige yüksek qimmet, meniwi énirgiye béghishlighan küchlük pelsepiwi idiyige ige aktiwal ijtima’i téma dep qarashqa bolidu. Mesilen «ferhad-shirin» dastanida bolsa ferhat heq-adalet we insaniyetning teqdiri bilen biwaste baghlan’ghan ishiqqa muptila bolup, wisalliq yolida izdinip axiri ermen élige kélidu. Emma u bu yerde ikki türlük qismetke duch kélidu. Biri öz wujudidiki güzellik arqiliq shirinning muhebbitige érishidu. Yene biri: zaman külpetliri seweplik adaletning küshendisi bolghan xsrawning ziyankeshlikige uchrap axiri tiragidiye qurbanigha aylinidu. «leyli mejnun» dastani diki qeyis we leylilermu ene shu xil teqdir-qismetke duchar bolidu. Sherqche tüs alghan bu xil tiragidiyilik yéshim mahiyette eyni dewr ijtima’i idiyisi we sha’irining qarishi boyiche chüshen’gende, bu chekssiz alemdiki shexs hayatining baqasizliqi, tenning ajizliqi we uning haman xaksarliqqa yüzlinip xorishi we axiri tupraqqa aylinishi emma rohning menggü ghalipliqqa simwol qilin’ghan istitik ghaye idi.
Newa’i öz eserliride büyük gumanisit sha’ir süpitida ishiqning qudiriti, uning xasiyti we shidditi heqqide keng toxtilidu. Shundaqla özining köpligen dastanlirini ishiq ishq-muhebbet tiragidiyisi süpitide wujudqa chiqiridu. «mehbubul qulub» da sha’ir: «ishiq exteredur derexshenda we besheriyet közi nur-ziyasi andin göheridur rexshende insaniyet tajining zibu bahasi andin,… behridur wesi’i her igremi yüz eqlu-hush kémesin chumurghan we taghidur refi her téghi ming zuhdu teqwa bashni uchurghan» (ishq yultuzdurki kishining közige nur-ziya shuningdin kélidu. Paqiraq göherdurki insaniyet tajining zinnet-bahasi shuningdin kélidu… keng déngizdurki her bir qaynimi yüzligen eqil-hus kémisini chöktüriwetken. U igiz taghdurki her bir choqqisi minglighan zahid-teqwaning béshini ganggiratqan) ishqini waste qilghan heqni we heqiqi menidiki insanni söygüchi sha’ir newa’i öz ija diyitide mertlikini küylep, uning eksinche zamnning zulimi zorawanliq qabahet we nadanliqini inkar qilidu. «ferhad-shirin» dastanidiki ferhad bilen xsrawning kesin bes-munazirisi we ferhadning uni yéngip chiqishi bizning bu qarishimizni téximu janliq ispatlap béreleydu.
Sha’ir newa’i öz ijadiytide insanning ulughliqi uning meniwiytide yeni uning ilahi meripet jilwilen’gen qelbige mujessemlen’gen bolup, bu xil qelibning pisxik haliti haman uning heriket pa’aliyti arqiliq ri’alliqqa aylinidu dep qaraydu. Shunga u «leyli-mejnun» dastanida tiragidiyie qehrimani bolghan qeyisini özidiki ishiq we eqide sewebi bilen bir giganit insan süpitide yaratsa: ekisinche bu dastandiki ibni salam; «seb’i seyyare» dastanida shu qeder chong we bay döletke hökümdar bolghan padishah behram qatarliqlarni qelbide ishiqtin qilche eser bolmighan shexsiyitige bérilip öz dölitidin körenglep axiri öz-özini nabut qilghuchi, zalim hökümran süpitide yaritidu. Sha’ir newa’i xuddi özining «mehbubul qulub» namliq esiride insan’gha xas ang-tuyghu hésablan’ghan ishqini alahide ulughlap:«ishqisiz kések, dedsiz éshek» dep xulasili ginige oxshash ishiqni insan mahiyitining muhim belgisi, insaniy qedir-qimmetning yadrosi süpitide tonuydu. Shunga «xemise» diki dastanlarda yaritilghan ijabiy qehrimanlarning her biri ular meyli qandaq ijtima’iy orundiki kishi bolushidin qet’inezer ularning qelbi ilahi ishiq bilen nurlan’ghan. Shunga ular insaniy pezilet we meniwiy güzellikte herqachan ghalip insanlardin ibaret bolsa, eksinche uningdiki salbiy obrazlarning shu qeder rezil we xunuk halette gewdilinishi mahiyette ularning qelbidiki ishiqning ajiz we xuniklikidin bolghan idi. Shunga newa’i özining «xeza’inul me’ani»diki shé’irlirida lirik qehrimanini ishiq yolida perwane, mertlikte yigane obraz süpitide gewdilendüridu. Ular rehimsiz pelek yaki tashqi qiyapiti güzel «wapasizlar» teripidin qelbi shékestilen’gende öz könglidiki renjish we meniwi isyankarliqni ipadilesh bilen birge haman «wehdet sharabi» yaki ilahi meripettin öz köngüllirige teselli izdeydu.
Herqandaq bir dewrning edebiyat-sen’itide muqerrer halda romantik ghaye bilen ijtima’iy ri’alliq otturisidiki ixtilap we toqunush ipadilinidu. Buxil toqunush sen’ettiki halqish éngini wujutqa chiqiridu. Newa’i ijadiyitimu buningdin mustesna emes. U özining «heyratul ebrar» we bashqa eserliride ijtima’iy hayatni güzel bagh yaki chimenzar süpitide küyligen bolsa bashqa eserliride uni xarab qilghuchi rezil küchlerge, xunuklik, chakiniliq, wapasizliq qatarliqlargha qet’i qarishi turidu. Newa’i nurghun lirik shé’irilida felekning kajliqi, dewr zulimi we turmush teshwishliri shundaqla zaman ehlining shepqetsizliki insanning buninggha biqadirliqigha qarita özining renjish we naraziliqini ipadiligen. M:
Bela deshti ara mejnun méningdek körmemish dewran
Quyundek her zaman bir körmegen wadida sergerdan
Tünüm deyjur özüm renjür ichim ghemnaku baghrim qan
Tilim lalu, ténim bihal ishim efghan sirkishim qan.
Ze’ifu derdu ghem pishe, nehifu méhnet endishe
Zelilu biseru saman, qetili xenjeri hijran
Fifanimdin felek ghemkin, sirkishimdin jehan renggin
Ni derdim otigha teskin ni hijirim derdige derman…
…közm nemlik, boyum xemlik, ichim enduhi matemlik
Ni hemdemlik, ni mehremlik tapip bu méhnetni pinhan
Falek rehzen zaman düshmen, beden rewzen öze rewzen
Qalib jan hesretidin chiqip ten kishweridin jan
Newa’i bolsa méhnet köp, iche kor jami ishret köp
Niche bolsa se’ubet köp qilur wehdet meyi asan.(6)
Démek shé’irning axirqi biyitida déyilginidek newa’ining qarishiche ghayiwi dunya shu qeder güzel bolsimu, lékin ri’al hayat zidiyetlik jeryan’gha ige. Türlük rengwazliq bilen tolghan ri’al dunyada eshu «rehzan»(qaraqchi we düshmen) lerning yawuzliqi we japaliridin lirik qehirimanning bedenliri ötme- töshük, uning kasapitidin jan öz ixtiyaridin ten chette qéilip, ten mülikini jan terk etken yeni tendin jan, jandin ten ayrilishqa mejbur bolghan yüyük insanperwer sha’ir newa’ining küchlük tenqidi ri’alizmliq rohqa ige bolghan bu ghezili mehiyette insaniy qedir-qimmet, shan-sheref erk–hoquqning depsende qilinishigha qarishi küchlük naraziliqining lirik shekilde ipadilinishidin ibaret idi.
Omumlashturup éytqanda newa’i ijadiytide ipadilen’gen hayat güzelliki, insanperwelik, adaletper werlik qatarliq ilghar ijtima’iy qarashlarning hemmisi sha’ir yashighan eyni dewrning omumi medeniyet, pelsepe we ijtima’iy idilogiyisi bilen chemberchesh baghlan’ghan uningda ipadilen’gen tiragidiye we tiragidiyilik istitik güzellik mahiyette 15-asir jem’iytining ri’al haletliri we sha’irning buninggha qarita bedi’i omumlashturushining mehsulidur. Newa’i ijadiytidiki ijtima’i hayatini pelsepe, exlaq, étiqad, ghaye, sen’et nuqtisidin qosh yönlishlik ipadileshtek bu xil sitroluq alahidilik we özgiche xasliq bügünki künde bizning newa’i miraslirini öginish, tetqiq qilish we uninggha heqqaniy warsliq qilish mesiliside ilmiy bolghan di’aliktkiliq tepekkur we tarixy matériyalizmliq pozitsiye qollinishimizning zörürlikini telep qilidu.
Paydilanmilar:
(1) a, memitimin «newa’ining pelsepiwi qarashliri üstide izdinish», «büyük sha’ir elshir newa’i» shinjang xelq neshiriyati 2001-yili neshiri 33-bet.
(2) newa’i «ghezeller we sherhi» özbékche tashkenit 1991-yili neshiri 3-, 4-, 5-6,-betliri
(3) newa’i «heyretul ebrar» shinjang yash ösmürler neshiryati 1991-yili neshiri 15-bet
(4) newa’i «heyretul ebrar» shinjang yash ösmürler neshiryati 1991-yili neshiri 20-, 28-betler
(5) elshir newa’i «ghezeller» shinjang xelq neshiryati 1982-yili neshiri 99-bet
(6) elshir newa’i «ghezeller» shinjang xelq neshiriyati 1982-yili neshiri 275-bet
(aptori: qeshqer pidagogika inistitoti fililogiye fakultiti oqutquchisi, magistir)

Menbe: Uyghuristan ijtima’iy penler tetqiqati, Jornili 2008- yilliq 2- san

1. 

   Kirish söz

   Yumur digen miningche Heliq éghiz edibiyattiki külküluk, mezmunluq, qisqa qilip sözlinidighan insan eqlining pikir chicheklirini yumur deymiz.

   Yumur bolsa insanlarni küldurup ,qisqa bir waqit ichide bolsimu jiddichiliktin xali qilip, ghem-qayghudin qutuldurup, xoshalliq bighishlap insan mingisini dem alduridu shuning bilen bezide insanlarni chongqur oyghimu salidu.

   Anglighuchining ijdimaiy orni, hayat-kechurmushliri, zaman we makan qatarliqlargha qarimay Sehnilerde, ammiwi sorunlarda, öz-ara olturushlarda sözlinip, bu sorunlarni janlanduridu, reng biridu, keng ammigha rohi jehettin quwet biridu. Shuningdek Yumurlar xeliq ichidiki kemchiliklerni hejiwi usul bilen tup-yiltizidin chugup tashlaydu. Shuning üchünmu Yumurlar xeliqning ortaq qedirlishige erziydighan xeliq –éghiz edibiyatidur.

   Bezi Yumurlar bolsa herkim jasaret qilalmaydighan ishlargha undeydu, küreshchan we dadil, izzetlik bolushni teshebus qilidu. Dimekki Yumurlarning yuqarqi alahidilikliridin shuni köruwalimizki yumurlar Weten ichidiki uyghurlar üchünla muhim bolup qalmay belki weten sirtiki uyghurlarning haqyatidimu kem bolsa bolmaydighan muhim qoraldur. Bolupmu yiqinqi waqitlarda weten sirtidiki uyghurlarning köpiyishige egiship turmushidimu herxil artuqchiliq we kemchilklerning sadir bolushi we gheyri bir muhit bilen uchrushi we chet`elde tughulghan öz ana tilida sözlemeydighan balilarning köpiyishi netijiside nurghun külkulik, ademni chongqur oygha salisighan weqeler meydangha keldi. men shu weqelerni mujessemlep hem özemning kishlik turmushtin alghan tejurbe sawaqlirimgha asasen tuzgen Yumurlirimini we doslarning torlarda ilan qilghan az bir qisim yumurlargha azraq örgertish kirgizup,shuningdek Némis we Türuk tilirida yézilghan yumur kitaplardiki bizge mas kilidighan yumurlargha örgertish kirguzup qolingizdiki bu„Chet`eldiki Yumurlar „digen yumurlar toplimini tuzup chiqtim. Bu kitapta jemi 200 yumur bolup Belki nurghun yumurlar kitapxanlargha külkuluk we mezmunluq tuyulmaslighi mumkin shuning bilen birge sözlerning jayida ishlitilishi we géramatikiliq jehette köpligen xataliqlar bolishi turghan gep shunga keng kitap xanlarning bu yumurlarni téximu külkilik we mezmunluq qilip chiqish we bashqa jehettiki xataliqlarning tuzulzushi üchün ortaq küch chiqirishigha tilekdashmen.

   Axirida mashu kirish söz arqiliq ana wetendiki qedirlik Millitimge semimi salimimni sunimen.

   Hörmet bilen Hebibulla Ablimt.

   Germany-München. 01.07.2006

   
   #####

   Yumurlar we Chaqchaqlar

   1. Ikki boytaq uyghur zirikip , birsining öyde taza haraq ichip ghiriq mes boptu, mesning biri qoligha bir eynekni éliwilip :“ bu adashni héch tonimawatimenghu“ diese, yene birsi eynekni qoligha élip , eynekke shundaq tikilip qarap turup:“ adash qattiq mes bolup kitipse juma, qara bu menghu „ digudek.

   2. Türkiyening bir yizisidiki padichidin: “ sen qoylirining qandaq téz sanap bolisen?” dep sorisam,.
   Padichi:” putlirini sanap, tötke böliwitimen” deydu.

   3. Gérmaniyede ereplermu bek köpte , eme bularning hemmisining dinni itiqati biz oylighandek unchilawu ching emes, bir küni bir erep Méchit imamidin:” Bu Mechit kimning” dep soraptu.
   Imam:” bu yerdiki musulmanlarning”
   Erep:” undaqta manga tigishkligini sitiwitimen” digudek.

   4. Gérmaniyede birsi , biz uyghurlarning herbi sahasidiki bilimizning héch yoqlighini mushu Gérmaniyege kelgendin kiyin taza his qilip , herbi bilimlerni ügunidighan mektepke oqushqa kiriptu, bir küni deriste mualimi :” eger döwlet reissi kelse, reiske atap 9 pay oqi itilidu” dise

   Oqughuchi :” eger 1 pay oqta ölse , yene dawamliq itiwiremdu” digudek.

   5. Gérmaniyediki ikki uyghur Afriqigha sayahetke biriptu, ular tebi haywanatlar baghchisida kitiwatqanda , arisidiki birsi bir yolwasqa tash itiptiken yolwas ularni qoghlaptu.

   Tash altiqini aghinisige qarap:” chape bole, dereqqe yamiship chiqiwalayli “deptu ,

   Yene biri:”nimige qachimen, tashni ya men atmisam “digudek.

   6. Bir yigit obéktisining ailisige biriptu, qizning apisi nahayiti teqwadar ayal bolghanliqtin balidin mundaq dep soraptu:” Yigit, tamaka chikemsiz? ”

   Yigit: „ qattiq mes bolup ketkende chikimen“ diguek

   7. Miyunchén sheride bir uyghur nahayiti semirip kitip, doxturdin oruqlashning amalini soraptu,

   Doxtur : “siz ikki hepte piyade mingip biring “

   ikki heptidin kiyin, hiliqi podaq uyghur doxturgha télifon qilip:”Men hazir Polshaning chiqrisigha keldim, dawamliq mingiwireymu” dep sorighidek.

   8. Bir uyghur “Taxi” gha chiqiptu, azraq mangghandin kiyin, shopur bir piyade kitiwatqan birsini soqiwitip, qattiq qorqup kitip Uyghurgha qarap:” chushup qarap baqsingiz, öldimu yoq” deptu

   Uyghur mashinidin chushup, shupurgha qol ishariti bilen:” azraq onggha heydeng……, azraq solgha,…. Emdi azraq aldigha , he boldi emdi öldi “ digudek.

   9. Bir ayal rak kisilige giriptar boptu, balliri apisigha telmurup qarap:” apa saqiyip ketseng bolatti, yaxshi künning yamini bolup qalsa biz ögey apining qolida qandaqmu qilamiz” dise, apisi balliringa teselli birip:” eger man ölup ketsem , apam AIDS bilen öldi dengla, dadanglar menggü ölunelmeydu” digudek.

   10. Miyunchenda bir Hindistanliqning Resturanisigha bir amerkiliq sayahetchi etigenli nashtigha kiriptu, kutkuchi, amérkiliqtin :” yawropache nashtiliq keltureymu yaki hindistanchimu?” dep sorisa

   Amérkiliq:” yawropachini köp yédim, mang Hindistanche nashtiliq kelturung” deptu

   Kutkuchi quruq texséni amerkiliqning aldigha qoyup:” bu Hindisdanche nashtiliq” digudek.

   11. Afriqining bir namrat döwlitidin Gérmaniyege kelgen bir qara tenlik kilipla aghrip qilip doxturgha körunuptu, doxtur teshurup körup :” sen gösh yime “ dise .

   qara tenlik :” eger gösh yigen bolsam bu kiselge giriptar bolmaytip “ digudek.

   12. Miyunxinda bir aghinimiz bar, özi tazliqqa anche diqqet qilip ketmeydu , bir küni yene bir aghinimiz bilen Türuklerning öyige méhmangha barmaqchi boptu, tazliqqa diqqet qilmaydighinigha yene birsi eskertip : „adash , butung purap qalmisun, putingni pakiz yuyup, paypiqingni choqum pakiz paypaqqa almashturup kiyip kel „ dep jikileptu. Qarshi terepmu „maqul chuqum shundaq qilimen“ dep ipade biriptu.Shuning bilen bular Türukning öyge méhmangha biriptu, öyde sisiq putning puriqi chiqiptiken, aghinimizning birsi, tazliqqa diqqet qilmaydighininga : „shunche jikilep disem yene paypiqingni almashturmapsen“ dep achiqlisa .

   Tazliqqa diqet qilmaydighini yanchuqidin paypaqni chiqirip turup :“ adash sen digendek almashturghan, likin sini ishenmey qalmisun dep, paskina paypiqimni yanchuqumgha siliwalghan“–digudek.

   13. Gérmaniyede ikki qéri ayal mundaq toy qilish ilani chiriptu:
   “ birsi bilen toy qilsingiz, yene birsi mukapat birilidu”.

   14. bir bala taladin yugrep kirip:” apa , xoshnimizning oghli , bir qizni söywatidu” dise

   Apisi:” balam, chünki ular toy qilidu emesmu” deptu.

   Bala:”apa, undaqta dadam, bizning öydiki bala baqquchi qiz bilen toy qilidikende” digudek.

   15. Muhebetlishiwatqan bir jup qiz-oghul bazarda kitiwatsa, qizning tersa dadisi körup qilip, baligha qarap waqirap:” sen nime qip yuruysen bu qiz bilen “ dise,

   bala qupup:”bu mining singlim” digudek.

   16. Qedimi Baghdattiki bir padisaning ordisigha ikki sarang kirip qilip, padishagha bir nimilerni deptiken, padisha qopup, mini bular haqaretlewatidu dep, jatlatlargha bu ikkisining kallisini ilinglar dep buyruq chushurse,

   ikki sarang :” burun ikki iduq hazir üch( 3) bolduq “ digudek.

   17. Bizning Ghuljida etigende bir momay süt satquchi tunggandin 2 kg Süt almaqchi boptiken.
   Süt satquchi tunggan:” bu qachigha aran 1 kg patidu, yene bir qacha echiqing” deptu.

   Momay öyidin yene bir qacha echiqip:” bir qachigha sütni quy, yene birsige suyini “ digudek.

   18. Gérmaniyede birsining ayali Télifunda bir ikki saetlap waqirap sözliship, pütün alemning ghiywitini qilip, yoldishining bishini bek aghritidiken. Bir küni Télifun jiringlishigha ayali ilip yarim saet sözlishiptu, buningdin heyran bolghan yoldishi :” Xotun bügun yaxshighu, aran yérim saetla sözleshting “ dise

   Ayali: “wéyey !, qarang , birsi télifunni xata urup qaptiken” digudek.

   19. Gérmaniyede sel axmaqraq birsi barde, bir küni Weten dep bir aghinimiz Aptowuzda kitiwatsa , bir bikette u Axmaq chiqiptu, Weten bilen körushkendin kiyin Axmaq aptowuzning bilet alidighan aptumatik uskunisidin ikki biletni ilip , ikkilisini bilet tishish uskinisige tiqip tishiptu. buni körgen Weten heyran bolup:” bir jiningligha ikki bilet ilip tishiwatisilerghu” dise.

   Axmaq.” mawu birsi yutup kitip qalsa yene birsini bilet teshurghuchilerge körsitimen emesmu” deptu.

   Bu jawaptin téximu heyran bolghan Weten :” eger ikkilisi yutup kitip qalsa, qandaq qilisen” dise.

   Axmaq:” hey! Weten séli mini unchilik axmaq körup ketmisle juma, bizning qoyan yatchuqta baghu, ayliq biletmu bar juma “ digudek.

   20. Axmaq yingidin öwlinip, ayali bilen biryerge barmaqchi bolup “Tax” toraptu , ayali Taxining keynige chiqay dise, Axmaq unimay aldigha chirip qoyup, özi arqida olturup mundaq digudek:”Xotun, arqida oltursang baghu, mawu shopur sini eynektin körwalidu” digudek.

   21. Bir xéridar Heptiyekke kirip:” ayalim üchün chiwin dorisi alatim” deptu.

   Doriger:”sarang boldingizmu, ayalingiz uni ichse zeherlinip ölidu” deptu.

   Xéridar: sanchuqidin ayalining resimini chiqirip, dorigerge biriptiken.

   Doriger resimge shundaq bir qarawitip:” kechurung, Rissipning barlighini bilmemtimen” digudek.

   22. Ikki axmaq bar ikende , bu ikkisi yiqin aghiniken, bir küni bir axmaq , yene birsige bir Xojunni körsitip,:”eger ichide nime barlighini dep berseng sanga bir Béliq birimen “deptu.

   Yene bir axmaq:” ichide déngiz bar” digudek.

   23. Bir axmaq “Tax” gha chiqip , baridighan yérige kelgende ishikni ichip shundaq chushey dise talada yamghur yéghiwatqidek , shuning bilen:” hoy buyaqta yamghur yéghiwitimtighu” depla ishikni ishtik yépiwitip, yene bir ishikni ichip shushup kétiptu.

   24. Bir axmaq saettin birni emdila élip qoligha tetur qadam kitiwatsa birsi:” saatingiz qanche boldi?” dep soraptiken,
   Axmaq hoduqup kitip:” bu saetni sining üchün aldimma?” digudek.

   25. Hindistanliqlarning kinoliri dawamliq yaxshi ish bilen ghelbilik agghirlishidu, chünki ular dawamliq shundaq kinolarni ishlep ügünupqalghan iken, ular bu qitimqi Iraq urushini ekis etturidighan bir kino ishlep, axirini yene shundaq xoshalliq bilen axirlashturimiz dep, kinoning axirida Sadamni bolsa Bushning akisi qilip qoyuptu.

   26. Ötkene Amerika eskerliri Sadamni tutiwalghan xewerlerni Télivizorda körsetti.

   Amerika eskerliri Sadamning aghzini yoghan achquzup, aghzining ichige qolchirighi bilen qarawatqaqn körunushni körsitiwatqan Abdulning oghli:”dada amerika eskerliri Sadamning aghzigha nimige qarayddu” dise.

   Abdul:” Ximiyewi qorallarni tiqiwaldimiken dep“ digudek..

   27.Bir Erep yene birsidin : “ sen dawamliq ayiqingni salmay uxlaysen nime üchün?”

   yene birsi:” chünki men chüshumde dawamliq parche eynekning ustide mingip chüsheymen”

   28. Benggining birsi yene birsige :” mende yer dise bar, emma öy salay disem pulum yoq”

   yene bir bengge:” undaqta yeringni sétiwitip puligha öy salmamsen” digudek.

   29. Bir bengge yene birsidin:” adash ining qandaq bolup ölup ketken?”

   Birsi:” aghiniliri bilen tash itiship oynap, bir tashning bishigha tigip kitish sewebi bilenla ölup ketti”

   Benggining yene biri:” hudagha shukri hilimu közige tigip ketmeptu” digudek.

   30. Bir erep dixanning Éshigi ölup qilip , xotunigha derdini éytiptu.

   Xotuni:” héchqisi yoq , siz mining aldimda 10 éshikke barawer” digudek.

   31. Ghulja qatnashta bir diwane Ürumchige mangidighan aptowuzgha chiqip tilemchili qiptiken, birsimu pul bermeptu, bu diwanne aptuwuzdin chushushige , bir yoluchi bu aptuwuz nege baridiken dep sorisa, diwane qupup:” Dozaqqa” digudek.

   32. Miyunxinda birsi doxturgha birip :” özining ghelite bir kiselge giriptar bolghanlighini, hazir qilghan gépini hazir untup qalidighanlighini éytiptu”

   Doxtur:” bu késelge qachandin biri gériptar boldighiz” dise

   Bimar:” qaysi késelni deysiz” digudek.

   33. bir Némis qarghuning xotuni yoldishigha:” söyumlukum, eger sining közing köridighan bolsa, mining bu sumbul altundek chachlirimgha, köp-kök közlirimge qarap heyran qalghan bolattingiz “ dise.

   Némis qarghu:”heqiqeten shundaq bolsa sen men bilen toy qilatingma?” digudek.

   34. Gérmaniyedin er-ayal déngiz boyigha sayahetke biriptu.

   yoldishi:”apla öyge ot kitidighan boldi, dezmalni toktin chiqirwetmemtimen emesmu” dise.

   Ayali :”wiyey, héchqisi yoq , ot ketmeydu”digudek.

   bu jawaptin narazi bolghan yoldishi:” nime deysen huy “ dise

   Ayali:” menmu baghu, suning jumikini étiwitishni untup qaptimen” digudek.

   35. Bir saranglar doxturxanisida bir munche saranglar mashinni dorap “do….döt “dep oynaptu, emma bir sarang bir chette jim olturuptiken, buni körgen doxtur:” sen nimishqa bashqilardek oynimaysen” dise

   Sarang:” men ulardek sarang emes” deptu,

   buni anglighan doxtur:” undaqta sen rasla saq oxshaysen, sini öyunge apirip qoyay” dise,

   Sarang:”do…..döt, chiqing mashingha” digudek.

   36. Bir nahayiti horun birsi satirashxanigha kiriptu,
   Satirash:” chichingizni alduramsiz ? , saqilingiznimu?” dise,

   Horun :”saqilimni”

   Satirash:” undaqta beshingizni köturup olturung” dise

   Horun:” boldila chichimnila alduray “ digudek

   37. Bir erep padishahi, eng horun birsini tallap mukapat bermekchi boptu. Bir küni padish kochida kitiwatsa ,Kochida birsi su chushiwatqan turbining qishida olturup turupmu, özining qattiq ussap ketkenligidin zarliniptu, buni körgen padisha , yénidikilerdin nime üchün bu adem u suni ichmeydu dise, horunlighidin deptu, shuning bilen padisha bu adem heqiqeten nahayiti horun iken dep , horunluq mukapatini tenglise,

   Hurun:” xapa bolmay, yanchuqumgha sapquysingiz” digudek.

   38. Üch bengge ashxanigha kirip, eynekning yinigha qoyulghan jozida olturup tu,
   Kutkuchi kilip :”qanche kishlik bolsun “dise ,
   Benggiler eynekke bir qarwitip tengla:”alte kishlik” digudek.

   39. Ikki Iraqliq öz-ara parangliship olturup, aridin birsi mundaq bir soal soraptu:” nime üchüm Sadam, Coca Cola ichmeydu?”

   yene bir mundaq jawap bergudek:” Coca Colaning aghzini shundaq achsangla, Bushshsh….” deydu emesmu.

   40. Bir mualim oqughuchilardi:” silerning aranglardin kim asmangha chiqishni yaxshi köridu?”
   siniptiki pütün ballar qollirini köturuptu, lékin birsila qolini köturmey jim olturuptiken,

   Mualim heyran bolup:” sen nime üchün asmangha chiqishni yaxshi körmeysen?” dise

   oqughuchi:” apam, mekteptin udul öyge yinip kel digen” digudek

   41. Bir nahayiti pishshiq bir adem aghrip sakiratta yétip qaptu, u kishi jan taliship yétip,

   ayalidin asta:” hotun sen yinimdimu” deptu,

   ayali:”he biz hemmiz sizning yéningizda” dise,

   Pishshiq :”undaqta awu öylerning chiraqliri nimige bikardin yéniqliq turidu ?” digudek.

   42. Bir dixan balisini mektepke biriptu, balisi anche yaxshi oqumawatqanlighidin ghem qilghan dixan ,
   bir küni oghligha:” balam bu qitim imtihandin ötseng, sanga bir qoza soyup, kawap qilip birimen” deptu.

   Imtihan tugep netijisi chiqidighan küni , bala mekteptin xoshal öyge kirip:” dada, men qozigha bir yéngi hayatliq béghishlaydighan boldum” digudek.

   43. Gérmaniyedimu birsi balisigha :”balam bu qitim imtihandin ötseng 50 € birimen “deptu, imtihan netije chiqidighan küni bala:” dada sizge bir hosh xewer ekeldim” deptu.

   Dadisi hayajan ichide:” he! balam nime xosh xewer ? qini éytmamsen “dise,

   Balisi :” dada, pulingiz yanchuqingizda qalidighan boldi” digudek.

   44. Bir döwlet bar bolup, xeliqliri héchyaqqa chiqalmaydiken, bir küni bu döwletning padisha puxralarning rahini sinap baqmaqchi bolup, puqrache yasinip kochigha chiqiptu, bir yerge kelgende bir derexning sayisida olturghan bir yash yigitni körup uningdin:” yigit nimige oltursen?” dise

   Yigit:” qilay disem ish yoq, bikarchiliqtin olturdum” deptu

   Padisha:” sen bu döwlitimizge qandaq qaraysen?”

   Yigit:” döwlitimiz, nahayiti bayashet, bayliq dise bar, hemme adem inaq, xatérjem, hudayim padishayimizgha uzun ömurler bersun!” deptu.

   Bu sözdin hayajanlaghan Padisha :” Yigit nime teliwing bar? men orunlap birimen”

   Yigit:” bir pasport hel qilip bergen bolsingiz, chet`elge chiqip kitey digen” digudek.

   45. Gérmaniyede shopurluq kinishkisini almaq bek teste, bir küni birsi shopurluqqa imtihan biriptiken, aghinisi uningdin :”imtihandin ötkensen? “dep sorisa,

   ”öttummu-ötmidimmu bilmidim, ishqilip imtihan alghuchi hazir doxturxanida “digudek.

   46. Gérmaniyede 3 Milyongha yéqin Türuk yashaydu, ular burun Gérmaniyege kilip orunlashqashqa köpunchisining shexsi kichik shirketliri shundaqla dukanliri bar, yéngidin kelgen bir wetendishimiz, bir Türukning dukunigha ishqa kiriptu,

   dukan igisi:” Burun sen wetiningde nime ish qilghan?”

   wetendishimiz:” men neshiryatta xizmet qilattim”
   bu jawapni chushenmigen Türuk :” men taza chushunelmidim iniqraq qilip digin”

   wetendishimiz:”men u yerde bash tekrir idim”

   yene chushenmey :” zadi jiningni nimige tayinip baqating?”

   wetendishimiz:” qelemge tayénip”

   Türuk:” he….emdi chushendim, sen u yerde qelem tijariti qilidikensende” digudek.

   47. Gérmaniyediki birsining Ghuljidiki inisidin, aghinisi mundaq soraptu :”adash ish-oqiting qandaqraq “

   Inisi:” bek yaxshi”

   Aghinisi:“ nime oqet qiliwatisen? hazirqi bu öluk bazarda“

   Inisi:“ yéziqchiliq qiliwatimen „

   Aghinisi:“ nime deysen huy , sen tuzek oqumighan tursang“

   Inisi.“ Men Gérmaniyege halimni eytip xet yazimen, akam manga pul ewetidu“ digudek.

   48.Abdul doxturgha biriptu.

   Doxtur: nime boldi zadi sanga

   Abdul: etigenliri ornumdin turghum kelmeydu, ishleshni oylisamla bishim aghriydu.

   Doxtur: he.. boldi sen horunluq kisilige giriptar bopsen

   Abdul: bashlighimgha uxturup qoyushum üchün bu kiselning Latinche atilishini dep bersingiz—digudek.

   49. Bir dixan yigiti toy qiptu, toy kichisi, dixan yigiti qizgha héch chiqilmamtu, etisi seherde

   yigit:” qandaqraq qopupsiz, qizchaq”

   Qiz:”he …bugunmu men qizchaqte , chünki siz bir kalwa bolghandikin” digudek.

   50. Ependimning bir aghinisi, ependimning öyige méhman bolghini kelse, ishigi quluplaqliq iken, buningdin tirikken aghinisi, ependimning derwazisigha “Ishek” dep yézip qoyup kitiptu. Bir nechche kün ötkende epemdim aghinisi bilen uchrushup qaptu,

   Aghinisi:” men öyunge barghan, lékin sen yoq ikensen”

   Ependim:” he…. men bildim , ismingni derwazigha yézip qoyuptikensen” digudek.

   51.Miyunxin kochisida bir Uyghur kitiwatsa , Saqchi kilip :”pasporttungni chiqar” deptu

   uyghur:” yoq”

   Saqchi:” néde turisen ?”

   Uyghur:”men akam bilen birge turimen”

   Saqchi:“undaqta akang nerde turidu?“

   Uyghur.“ Men bilen birge“

   Saqchi:” undaqta ikkinglar nerde oltursiler ?”

   Uyghur:” ikkilimiz xoshna olturimiz” digudek.

   52. Germaniyege yéngidin kelgen bir Wetendishimizni doxturlar Ringginge élip teshurmekchi bolup, doxtur yandiki öyge chip kiyimliringizni yéship turung dise, taza chüshunelmigen qirindishimiz, sirtiki ishigi ochung turghan Liftqa kiriptu, shu arliqta eng ustinki qewettikiler Lift kunupkisini bisiptiken, Liftning ishigi yipilipla yuqargha qarap mingishigha, qirindishimiz emdi Ringginge alidighan oxshaydu dep oylapla , derhal kiyimlirini yiship yalaghach tik turuptu, Lift ustinki qewetke kilip toxtap, ishik ichilishigha , Liftni saqlap turghan bir Séstara qipyalangach turghan qirindishimizni körupla waqirap kitiprtu,

   shuning bilen u qirindishimiz:”késilim bek ighir oxshimamda..! “ digudek.

   53. Ikki ayal öz-ara elirining geplirini dishiyip dert éytishiptu. Birsi:” mining érim yiqindin biri nahayiti untulghaq bolup qaldi, u oydin sitrqa chiqipla mashinini ot alduridighan chaghda , achqushnu untup qaptimen deydu, ishqa birip yanashida öyge qaytish yolni untup qalidiken” dise,
   yene bir ayal, mining yoldushum sizningkidin bekrek untulghaq:” u ishtin qaytip, öyge kiripla sen kim bolisen dep mendin soraydu” digudek.

   54. bir küni Hésamkamdin bir aghinisi:” Hésam sen qanchige kirding?” dep sorisa,
   Hésamkam: “ 60 yashqa” deptu.
   Aridin 5 yil örkendin kiyin héliqi aghinisi hesamkamdin:” Hésam, sen zadi qanchige kirgense? ” dep sorisa.
   Hésamkam:” 60 yashqa” dep jawap biriptu, buningdin narazi bolghan aghinisi:” Hésam ras bir gep qile” dise.

   Hésamkam:” oghul bala digen sözide turidu” digudek.

   55. Exmet dep bir erep bala barde, bu bala dangliq bir Ali mektepning tejurbexanisida ishleydu, uning dadisi apisini qiri körup ikkinchi bir xotun almaqchi boptu, buningdin narazi bolghan bala , tejurbexanidin bir bolaq dorini ekilip:” apa, sen bu doridin bir qoshuq ichiwalsang hazirqi yéshingdin 10 yash, yash körunisen, u chaghda dadammu xotun ilishtin waz kichidu” deptu we apisigha dorini birip ishqa kitiptu. Kechte öyge kelse, apisining quchighida bir bowaq turghudek, buningdin heyran bolghan Exmet:” apa! bu buwaq kim?” dep sorisa

   Apisi:” balam u dorining xasiyitini anglighan dadang , dorining hemmisini biraqla ichiwaldi” digudek.

   56.Ikki bengge öz-ara parangliship, birsi:” adash kördungmu awu tamgha ýezilghan xétletni “
   dise.

   Yene biri:” xetnighu kördum, biraq tam qeyerde?” digudek.

   57. bir bengge yene bir benggige:” adash mashu bizning öyge kirwalghan chiwindin jaq toydum, qandaq qilsam bola” dise.

   Yene biri:” adash ishigingning qulupini almashturwet” digudek.

   58. Qeshqerde bir baywetchi barkende, bir küni u bir Mashin sétiwaptu, mashinni heydise dawamliq qizil chiraqtin ötup kitidiken, bir küni yene qizil chiraqta toxtimay ötöp kitiwatsa bir saqchi körup qilip arqidin qoghlap , mashinisini torap:” sen nimishqa qizil chiraqtin ötisen?, sen ashu yoghan közung bilen qizil chiraqni körmudingma?” dise.

   Baywetchi:” Ghojam! Qizil chiraqnighu kördung, biraq silini körmeptuq emesma” digudek.

   59. Ependimning nahayiti texsikesh, satqun bir tonushi bar iken, bir küni ependim éshikige minip bazarda kitiwatsa tonushi uchrap qaptu, likin ependim körmeske siliwalsimu, tonushi xoshamet salimini qilip turup :” ependim men silining éshekliridinla toniwaldim” deptu.

   Ependim:” Éshek, éshekni tonuydu emesmu” digudek.

   60. Ependimning xoshninisi , ependimning éshikini sorap kiriptu,

   Ependim:”Éshekni ötken hepte sitiwetken” diyishigila éghildiki éshek hangrap saptu, buningdin narazi bolghan xoshnisi:” ependim, xoshna-xolum bolghandikin birip tursila bolmamdu, nime yalghan sözleyla” dise.

   Ependim:” manga ishinemla yaki éshekkimu?” digudek.

   61.W. Bushning dadisi :” balam rasla Iraqta xémiyewi qorallar barmidu?” dise.

   Oghli:” He! Bar, chünki u qorallarni bizdin alghan tursa” digudek.

   62. Gérmaniyede ikki oqughuchi ders waxtida asta bir-birsi bilen pütün nersilerning bahasining ösup kitiwatqanlighini sözlushup olturghanda , Mualim bir oqughuchidin :”besh köpeytilgen besh qanche (5×5 = ? )” dep sorisa.

   Oqughuchi :” 90 “ dep jawap biriptiken,

   parangliship oltughanlarning birsi yene birsige :” kördungmu, burun 25 bolatti” digudek.

   63. Birsi nahayiti semirip kitip doxturgha barsa, doxtur:” sizning qiningiz qoyuqliship kitiptu, tamaqni az yeng, yenggil tamaq yeng yeni mumkin bolsa her küni biliq yeng” deptu.

   Kisel:” biliqni bolsa tamaqning aldida yemdin yaki keynidimu?” digudek.

   64. Doxtur bir afriqiliq kiselge:” siz bu doridin künde üch qoshuqtin ichip biring” dise

   Afriqiliq :” bizning öyde aranla bir qoshuq bar” digudek.

   65. Bir erning nahayitimu set bir ayali bar iken. Bir küni ayali érigha:” munchining dérizisini yasiwetken bolsingiz, men munchigha chushsem, xoshnila dérizidin qaraydiken” deptu.

   Éri:” boldi qili xotun, choqum bir küni xoshnila özi yasawitidu” digudek.

   66. Amerika Eskerliri baghdatqa hawadin bomba tashlawatqanda ,
   bir iraqliq ayaligha:” xotun! dum yat! dum yat!” dise

   Ayali:” hazir waxti emes !” digudek.

   67.Toy kichiside , yigit qizdin soraptu : « siz burun mendin bashqa birsini yaxshi körup baqqanmu ? »

   qiz bolsa bu soalni anglap jim bolup kitiptu.

   Yigit qizning bu halini körgendin kiyin : « xapa bolmang, men mandaqla sorap qoyghan »

   Qiz : « nimige xapa bolimen, men yaxshi körgenlirimni sanawatatim » digudek.

   68. Mualim oqughuchidin:” sende 5 € bolsa sen dadangdin yene 5 € alsang, qanche bolidu?”

   Oqughuchi : « 5 € » bolidu.

   Mualim : « Mashu andi mesilinimu hésaplamidingmu ? »

   Oqughuchi : « hésaplashnighu bilettim, likin siz dadamning pishshiqlighini bilmeysiz ? » digudek.

   69. Bala : « apa , men qanche pulgha yaraymen ?» dep soraptiken,

   Apisi:”sen pütün dunyadiki pulning hemmisige”

   Balisi:” apa undaqta shu puldin manga 10 € biringe” digudek.

   70. Ikki axmaq yolda kitiwitip poq körup qaptu., birsi bu poq dise yene birsi emes deydiken, shuning bilen emes digini poqni qoli bilen asta titip biqip:” sining toghriken” digudek.

   71. Bir tazning bishida aran üch talla chichi barken, bu chini taghaq bilen asta taraptiken birtili chüshup kitiptu, yene asta tarisa yene bir tal chüshup kitip bir talla qaptu, taz bu exwalni körup:” bu chashni tarap yurguche, satirashqa birip chushurupla witey “ digudek.

   72.Patime yoldishi Abduldin:” sen mini qanchilik yaxshi körusen ?”

   Abdul:” sen mini qanchilik yaxshi körseng, menmu sini shunchilik yaxshi körumen”

   Patime:” Xudayim sining jajangni bersun!” digudek.

   73. Ghuljidin bir ayal Almutagha chiqip altun chish saldurghash chishlirini dawalatquzuptu, chish doxtiri nahayi ochuq ademken, birdem parang bolsun dep oylap :” silerning xitayda chish doxtiri yoqma?” dep sorisa , Ghuljuluq ayalmu qiziqchiliq qilip:” u yerde adem aghzini achqini bolmaydu” digudek.

   74. abdul bilen Exmet parangliship olturup,

   Abdul:” adash anglisam Osama bin Ladinning barmaq izini tépiwaptu deydu” dise.

   Exmet: « nedin tépiptu? »

   Abdul : « aq sarayning ichidin » digudek.

   75. Patime bazarda kitiwatsa dosti uchrap qilip : « anglisam adash yoldushung tugep qaptu, nime ish boldi zadi ? »

   Patime : « öyde qorulma qoriwatatim, qarisam pemidur yoq iken . bazargha pedirghu ewetsem yolda mashin urwitiptu »

   Dosti : « andin qandaq qilding ? »

   Patime : « qandaq qilattim, qorulmigha pemidur salmayla qorudum » digudek.

   76. Patime oghlini nandin üchni ilishqa buyruptu, éshiktin oghli chiqishigha , yoldishining ölum xewirini télifon arqiliq anglap, dérizidin bishini chiqirip waqirap turup : « oghlum nandin ikkinila alsang yitidu » digudek.

   77. Mualim : « Tülke tuxumni basurup bala chiqiramdu, yaki kuchukni tughamdu ? »

   Oqughuchi birdem oylashqandin kiyin : « Tülke digen héliger nerse, uning qolidin her ikkilisi kilidu » digudek.

   78. Patime : « qandaq er-ayallar ömruning axirghiche bexitlik ötudighandu ? » dep sorisa.

   Abdul : « eger yoldishi pang, ayali qarghu bolsa » digudek.

   79. Birsi Tunggan ashxanisige kirip kala göshide qilghan manta yeptu, az waqit ötkendin kiyin yene kelse, ashxana taqaq iken, yandikilerdin sorisa, bu ashxanining igisi ishek göshini kala göshi dep tamaq qilghanlighidin qolgha ilinghanlighini sözlep biriptu.

   U kishi : « Him…emdi bildim,nimishke topa-changliq yolni körsemla éghin`ghim kilidighanlighini »digudek.

   80. Yolwas, Tülke we ow It birliship bir Qotaz, bir Bugha, bir Toshqan ni owlaptu.

   Yolwas : « emdi bularni qandaq texsim qilimiz ? » dise

   Ow It : « Qotazni Yolwas akam alsun, Bughini men alay, Toshqanni Tülke alsun » deptu. Bu texsimattin narazi bolghan Yolwas yawa itqa itilipla bir puklep ölturup, derexning shéxigha ésip qoyup : « emdi Tülke sen texsim qil ! » deptu.

   Tülke : « hörmetlik Yolwas aka, bu qotaz sizning nashtilighiz bolsu, bugha sizning chüshluk tamighiz bolsun, toshqan keshlik tamingiz bolsun ! » deptu.

   Bu texsimattin razi bolghan Yolwas : « sen bundaq adil texsim qilishni nedin ügending ?”

   Tülke : « Awu… derex ustige ésighliq turghandin ! » digudek.

   81. Abdul : « sen mining ayalim turuqluq, tuqqanlirimni héch yaxshi körmeysen »dep achchiqlaptu.

   Patime : « siz nimilerni dewatisiz, men qesem qilip birimen, men sizning qénaningizni özemning qénanisidin bekrek yaxshi körudighan tursam » digudek.

   82. Mualim bir oqughuchidin : « mushu sinipta dawamliq ishlitidighan söz qaysu ? » dep soraptu.

   Oqughuchi : « Bilmeymen! »

   Mualim : « Toghra jawap berding ».

   83. Bir bengge öyge kech kirse, ayali : « Siz zadi nelerde yuruysiz ? » dep waqirap sorisa.

   Bengge ayalining awazini bashqa bir erning awazi oxshaydu dep bilip : « Kim ? awu öydiki » deptiken.

   Ayali : «gepni bashqa yaqqa burimang » digudek.

   84. Abdulning ayali Patime dawamli öyde gurushtin tamaq itidiken ( bir küni gangpen, bir kün pola, bir kün showgurush……………..) . buningdin toyghan Abdul bir küni taladin tamaq yey dep oylap, ashxanigha biriptu.

   Abdul ashxanigha kirip : « nime tamaq bar ? »

   Kutkuchi:” polu, gangpen, showgurush……” deptiken.

   Abdul:” Patime bu yerde ishlewatamdu?” digudek.

   85. Er-ayal toy qilghandin kiyin, ayali tughmay, aridin nechche yillar ötkendin kiyin bir oghul tughuptu likin gep qilmay besh yashqa kirgende tuyuqsiz “Bowa” deptiken ertisi Bowisi tugep kitiptu, shuning bilen yene gep qilmay bir küni tuyuqsiz” Moma” deptiken ertisi Momay tugep kitiptu, bu kélishmesliktin xatérjem bolalmay yurgen künlerning biride bala “Dada” deptu shuning bilen dadisi ayaligha öz nesihetlirini qilip ölup kitidighan boldum dep oylap tursa ertisi boytaq xoshnisi tugep ketkudek.

   86..Bir küni, bir xoraz bilen bir mekiyan bazarda ketiwatqan iken, restiler ustide pishiriliwatqan toxu kawipini koruptu. Xoraz mekiyan’gha menilik qarap qoyup, mundaq deptu: “Kordungmu, erining gepini anglimisa mushundaq bolidu!”

   87. Bir küni, yérim kéchide, éri bilen xotuni oz hojrisida uxlawatqan iken. Uyqusida chush korgen xotun tuyuqsizla: “Way, érim keldi!” dep qattiq waqirap saptu. Buni anglap oyghan’ghan éri qép-yalingachla derizidin sekrep qéchiptu.

   88. Abdul: „Dostum,manga 50 dollar berip tursang boptikan“

   Dosti:”Mende aranla 40 dollar bar idi.”

   Abdul: “Boptu emise,40 dollarni hazir bérip,qalghan10 dollargha manga qarizdar bolup tur,bolamdu?”

   89.U dunyaliq bolghan ikki adem paranggha chüshüptu.

   Birsi:”Sen nime seweptin ölgen iding?”dep soraptu.

   Ikkinchisi:”Ishtin qaytip öyge kelginimde öyde bir yat kishining barlighini sezdim.imanim uchti,karwatning astini, kiyim-kichek ishkaplirini we muncha oyni….hemme yerni axturdum,emma hichkimni tapalmidim.Axirda yürek kisilim qozghaldi,oldum”dep jawap biriptu.

   Hey….-dep epsusliniptu birinchisi:”Eger sen shu chaghda Tonglatquni achqan bolsang hazir ikkilimiz hayatta bolghan bolattuq………….”

   90. Abdul bir aghinisi bilen bir olturushqa biriptu. sorun shundaq qizziptu, her-xil paranglar boptu , chaqchaq, yumurlar taza qizziptu, likin shundaq qizziq yumurlarghimu Abdul hich külmemtu, buni bayqighan , aghinisi .” shundaq qizziq sorundimu hich külmey oltursenghu? “ dise
   Abdul: “men Minkau Hen, öyge barghanda külimen „ digudek.

   91.Abdul bilen aghinisi olturushtin kech qaytip, bir mazarlitin ötuptu.

   Bu chaghqa Abdul:“ bir Quran oqup qoyayli erwaxlarning rohigha atap“ deptiken .

   Aghinis: „Quran oqushni bilmeymen „deptu

   Abdul: „menmu bilmeymen“.

   Aghinisi:“undaq bolsa qandaq qilimiz?”

   Abdul: “ömulep, töt putluq bulup mangayli, erwaxlar bizni Éshek oxshaydu dep qalsun!.” digudek.

   92. Abdul bir küni Köl boyigha biliq tutqini biriptu . Qarmaqni sugha tashlap oltursa, kölge qaraydighan bir Xitay kilip: “körmidingmu bu yerde Biliq tutushqa bolmaydu“dep sizilghan Taxtini—deptu.

   Abdul: “kördém, ema men biliq tutmidim”

   Xitay: “undaqta qolungdiki nime?”

   Abdul: Yip

   Xitay: uchudiki

   Abdul: Qarmaq

   Xitay:uning uchudiki

   Abdul: Sazang

   Xitay: He! Birader, Biliq tutmisang bularni nime qilisen?

   Abdul: Sazanggha su uzushni ügütiwatimen.

   93. Bimar: Doxtur! men bek qorqiwatimen, bu mining birinchi qitim Operasiye qilinishim

   Doxtur: Qorqidighan bir ish yoq, bumu mining birinji qitim kiselni operasiye qilishim- digudek.

   94. Gérmaniyede bir aghinimiz Sèwitsiyege inisinisini yoqlap barsa. Inisi akisini boytaqchiliqta zirikip qalmisun dep oylap uninggha bir Shatuti biriptu. Aghinimiz Gérmaniyege kelgendin kiyin, inisi télifon qilip: aka! Shatuti qandaqken? dep sorisa

   Aghinimiz: Göshi shu toxuning göshigila oxshaydukenghu – digudek.

   95. Abdulning akisi aghrip qilip benliste yitip qaptu. Abdul, akisini yoqlap birip, akisining rohi keypiyatining nayayiti töwen ikenlidini sizip, öziche akamgha bir teseli birip qoyay dep mundaq deptu: Aka! Nimige ghem qilisen, zadi hemmimiz ölup kitimizghu—digudek.

   96. Akisi: Abdul mushu künlerde chiching hejep chushup kitiwatida?

   Abdul: Aka , shu xiyaldin bolmamdu

   Akisi: nime tugmigen xiyal bu?

   Abdul: shu chichimni xiyal qilmamdim.

   97. Amerkidiki bir akimiz yingidin hizmetke chiqqanda , bir shirket bilen toxtamlishiptu,
   Shirket mudiri: sizning maashingiz, shirkitimizge kelturgen iqtisadi unumingizge qarap birilidu

   U, akimiz : yaq, men bundaq erzan ishlimeymen.—degudek.

   98 .Gérmaniyede Bir Uyghur , birsini Èshek dep qoyuptiken, u kishi sotqa erze qilip, sot ichiliptu.

   Sotchi, Uyghurni gunarkar dep, 5000€ jirimane qoyuptu.

   Uyghur narazi bolghan halda, Sotchidin mundaq soal soraptu.
   Eger men Éshekni Qéchir disem gunarkar bolamdin yoq ?

   Sotchi: yaq

   Uyghur: Hiliqi erze qilghan kishige qarap turup, nimige külisen Qéchir . – digudek

   99. Patimening qosiqida héch bala qalmighandin kiyin Ayallar doxtirigha körungini biriptu, qarisa doxtur er kishi iken, patime tartinim tursa.

   doxtur : karwatni körsutup turup, qéni ishtiningizni sélip, putingizni kirip,yéting –deptu.

   Patime: wiyey … doxtur men balini yoldushundin tapay digen—digudek.

   100.Bir Némis ayalidin: jinim, men heqiqeten sining birinji söyguningmu—dep sorisa.

   Ayal: elwette-men héch chüshenmidim siler erler hemminglar nimandaq oxshash soalni soraydighansiler– digudek.

2. 101. Fizika Mualim: Nürning tézligi yuqirimu yaki awazningmu? dep soraptu

   Oqughuchi: awazning.

   Mualim: sewebini dep ber

   Oqughuchi: men télivizorni achsam dawamliq bashta awazi anglinidu andin körunidu—deptu.

   102. Mualim qattiq achchiqlinip yene birsidin sen dep baqe.

   Oqughuchi: elwette miningche Nürning tézligi yuquri.

   Mualim: nime üchün?

   Oqughuchi: men dawamliq Radioni achsam, bashta chiriqi yoruydu andin awazi chiqidu—digudek.

   103. chashqanlarning uwusining aldida bir mushuk yétiwaptu. Buningdin qorqup chashqanlarning balliri talagha chiqalmaptu. buni körgen chashqanlarning dadisi töshunning yénigha kilip, ishtni dorap: Wau.. Wau..—dep waqiraptiken, möshuk tikiwitiptu. Shuning bilen chashqanlarning dadisi ballirigha mundaq deptu: kördunglarmu, bashqa milletning tilini bilgenning paydisini.

   104. Ghuljigha poyuz yoli salidighan boptiken, bu poyuz yoli bir uyghur bowayning qorasidin ötudighan boptu, mele hökumet kadirliri, Tömur yol idarisining xitayliri kilip u bowaygha Qorasini sitip birishni, eger bu tömur yol kelse ghuljining iqtisadi tereqiyatigha yétishelmewatqan emgek küchi bilen teminlidighanlighini iytiptu. Likin boway bu tatliq geplerni anglap qeti halda ret qilip, elmisaqtin ata-bowilirining olturup kelgen bu gül-baraqsan qorusidin ayrilmaydighanlighin iytiptu. Shuning bilen bular bowaygha tömur yolning xeritisini körsutup turup, bu tömur yolning qorusidin ötudighan qisminila sétip birishni telep qiptiken.

   Boway achchiqlap mundaq deptu: künde göruldep ishkirdin poyuz kelse derwazamni ichip, aware boldighan sarangmu men — digudek.

   105.bir uyghur chet`eldin Ghuljigha kilip bir baghwening bighigha kirip , Baghwen Bowaygha eqil ügutushke bashlaptu:

   Uyghur : Aka, siz bu Alma köchetliringizni waxtida sughurup, yaxshi chatap, tuylirini omdan aghdurup, yaxshi oghutlisingiz, bir tup alma derixidin az bolghanda 20 kg alma alalaysiz.–deptu.

   Baghwen boway : Balam! Bu Alma köchiti emes , Shaptul köchiti. –digudek.

   106.Kéchik Abdul sinipidiki sawaqdashliri bilen kim eqilliq dep taliship qaptu.
   Bu chaghda yene bir bala:“ men eng eqilliq, men apam tughup 3 aydin kiyin özep qopupla méngip kitiptimen „deptu.

   Abdul bosh kelmey:“ sen özengni eng eqilliq dep yuremsen, men eng eqilliq. Chünki men 3 yashqiche mangmay , apamgha özemni kötergizetim “ deptu.

   107.Gramatik ötidighan til Muelim oqughuchilardin mundaq bir soal soraptu:”waqirmédim, wagirméding, waqirmédi digende nimeni tuydunglar ?“

   oqughuchilardin birsimu qolini köturmemtu. Muelim térikip.“siler bu Péilning séxsilerde türlinishini chüshenmidinglarmu?“ dep achchiqlaptu. Bu chaghda arqida olturghan Abdul qolini köturup, Muelimdin ijazet alghandin kiyin ornidin des turup.“ Nimige talishisiler , shu héchkim waqirmamtighu „ digudek.

   108. Abdul hawaning issiq bir künliride , mektep qorasida yanchuqigha ikki qolini tiqip yurse bir Muellim hey! Abdul qolang muzlap kitip baramda? deptu.

   Abdul: yaq Muellim ishtinim chüshup kitiwatidu.

   109. Abdulni dadisi Kuran oqushni bolsimu ügensun dep, melisidiki Qarigha oqushqa biriptu. Künde kechte Abdul zormu-zo bu qarining qishigha melidiki paylaqchilar körup qalmisun dep yushurun kirip ders alidiken .

   Bir küni Qari deriste mundaq deptu: Allah bizni tupraqtin yaratti. Axirda yene tupraqqa aylinimiz.

   Abdul bu sözni anglap , Qarim undaqata biz köp ziyan tartmaydikenmiz, eger bizni altundin yaritip, tupraqqa aylandurghan bolsa yüzde-yüz ziyan tartatuqken digudek.

   110. Biologiye derisining Anatomiye qismida Muelim Ademlerning chishi toghrisida ders ötup, chishning 3 bölinidighanlighini: keskur chish, uchluq chish, éziq chish. Biraq Abdul bilen Seydul ikkisi ders anglimay, gep qiliship olturuptu. Bu exwalni körgen Muelim, Seyduldin ornidin turghuzup qéni éyte insanlarning chishi qanchige bölinidu ?

   Seydul: 3 ke ?

   Mualim: qaysilar?

   Seydul:Saghlam chish , qurut yigen chish, yalghan chish.

   Muelim: huy kalwa , eytqanliringning hemmisi xata? Qéni Abdul sen dep baqe?

   Abdul: Söngek chish, Sedep chish , altun chish.

   111. Biologiye Muelimi, kéchik Abdulgha adem iskilitini körsitip turup, bu nime dep soraptu.
   Kéchik Abdul: bu ölgen Ademning qiltiriqi digudek.

   112. Muelim abduldin , dadang nime ish qilidu?

   Abdul: apam nime ich qil dise shuni qilidu.

   113.Muelim Abduldin, öyni nime üchün pakiz tutimiz?

   Abdul: apamning méhmanliri kelkechke.

   114.Ghuljining qish künlirining biride , Kéchik Abduldin dadisi mundaq soraptu:

   balam Mektéping qandaqraq?

   Abdul: yaxshi dada, Meshning yénida olturimen.

   115. Til Muelimi „mujize“ digen sözni chüshendurush üchün mundaq misal aptu.
   Birsi 10 qewetlik binadin chüshup kétip, ölmise . buni nime deymiz.?

   Seydul: tesadibiliq

   Muelimni misalni teximu chüshunushlik qilip: bir adem 20 qewettin chüshup kétip saq qalsa, buni nime deymiz?

   Peyzul: teley.

   Muelimi buler nimandaq chüshenmeydighandu dep oylap , eger birsi 30 qewettin chüshup kitip héchnime bolmisa, buni nime deymiz?

   Abdul: adetlinip qilish deymiz.

   116. Abdul dadisidin soraptu: dada Muelimlar ayliq alamdu?

   dadisi: alidu

   Abdul: bu heqsizliq

   dadisi: nimishke emdi

   Abdul: biz japa tartip oqusaq , pulni ular alamda!!.

   117. Abdul: dada! sen nerde tughulghan?

   dadisi: chapchalda.

   Apamchu: apamchu?

   dadisi: Ghuljida

   Abdul: menchu?

   dadisi moxurkisini bir tartiwitip,…..jawap birey dep turishigha .

   Abdul: elwette men Ili derya köwrikide tughulimende–digudek.

   118.Muelim Abduldin soraptu:

   6 yerde 6 te qanche bolidu.?

   Abdul: 39

   Muelim: oltur nul alding.

   Yénida olturghan dosti, nimige bilip turup 39 deysen?

   Abdul: adash, Muelimge bir chaqchaq qip qoyay digen..

   119. Muelim Abduldin: eng yaramliq öy haywanliri qaysu?

   Abdul: Toxu

   Muelim: nime üchün?

   Abdul: Tughulmastin burunmu yigini bolidu, tughulghandin kiyinmu yigini bolidu.

   120. Xémiye deriste Muelim ikki tömur pulni qoligha ilip,kterkiwi nahayiti qoyuq bolghan kislatagha atmaqchi bolup. Abduldin –Érimdu- érimemdu? dep soraptu.

   Abdul: érimeydu

   Muelim: nime üchün?

   Abdul: eger ériydighan bolsa , sarangmu siz uni kislatagha étip—digudek.

   122. Abduldin Fizika muelimi: Éléktér küchi bilen Méxanik küchining qandaq perqi bar ? dep sorisa

   Abdul: Tokning(éléktérning) dawamliq bahasining örligini qarighanda méxanik küchi bikarning ornida –dep jawap bergudek.

   123. Til-edebiyat Mueli: Abul sining xéting bek set, sen bu shéirni chirayliq qilip 10 qétim yaz—deptu.

   Abdul aran 3 qétim yéziptiken, Muelimi térikip: nime üchün men 10 qétim yaz disem sen aran 3 qétim yazding?

   Abdul: Muelim mining Mati-matikammu bek nachar digudek.

   124. Bir küni Muelim Abdulning zéhnini sinap baqmaqchi bolup: nime üchün doxturlar opérasiyeni peley kiyip qilidu?

   Abdul: eger bimar ölup kitip qalsa barmaq ézim qalmisun dep—digudek.

   125. Til Muelim Abduldin: „Erkin, dosti soghat qilghan saetni almidi“- digen jümlidiki „Erkin“ jümlining nimisi bolidu?

   Abdul: „Erkin“ bolsa ötep ketken sarang bolidu –digudek.

   126. Abdul mana mushundaq qilip yurup chong bolup, ali mektepke imtihangha kiriptu. Imtihanda toghra-xataliqni ayriydighan soallargha , sanchuqidin bir tömur tenggini chiqirip , uni asta itip Beyjing terep chushse toghra, teturisi chushse xata dep jawap birishke bashlaptu. Buni körgen Muelim sen hemmisige bu tenggini étip jawap bériwatqini xéle boldi téxiche tugmidimu deptiken,.

   Abdul: yarim saet burun jawap birip bolghan, hazir jawaplarni qaytidin yene bir qitim teshurewatimen digudek.

   127. saranglar doxturxanisida bir sarang özini öyning torisidiki limgha baghliwaptu, doxtur buni körup, öydiki basgqa saranglardin nime bolghanlighini sorisa.

   Sarang B: u özini men “chiraq “dep baghliwaldi deptu

   Doxtur , bu exwalni inkas qilghan sarang B ni xéle saq oxshaydu dep oylap, uninggha: “undaq bolsa derhal uni torisidin chüshurwilinglar, bolmisa chushup kitip bir yerini sundurwalmisun” deptu.

   Sarang B: toghra deysiz doxtur, sunup ketse bizmu qarangghuluqta qalimiz—digudek

   128. Abdul aghinisigha: adash ötkende bir qiz bilen yurup, kiyin apamgha körsetsem yarimidi shuning bilen toy qilishim yene kichitkti.

   Aghinisi: bu qitimchu emdi?

   Abdul: bu qitim apamgha oxshaydighan bir qiz bilen yurgentim, biraq dadam unmidi–digudek.

   129. Enwerkamning bir Türuk aghinisi: nime üchün bu uyghurlar sapla, alma-palma, nan-pan, xotun-putun.—dep gep qilidu dep sorisa.

   Enwerkam: undaq deydighanlarning hemmisi bala-malila—digudek.

   126. Abdulning ashqazini aghrip doxturgha biriptu.

   Doxtur: undaqta ashqazanni ommumi yuzluk bir teshureyli dise.

   Abdul: siz mangimu ishenmemsiz? digudek.

   130. Bir Türuk yoldin bir yarigha surkeydighan nahayiti az qalghan bir siqma dorini tépiwilip, uyaqa örup qarap, buyaqqa örup qarap, tashliwitishke közi qiymay, axiri yanchuqidin bir kichik bekini chiqirip qolini shart qilip késip, dorini kesken yerge surkep qoyup: “yaziq guna” yeni– israp bolmisun—digudek.

   131. Birsi bir binadiki ishxanigha udul kiripla : doxtur mining ashqazinim bek aghrip kitiwatidu-deptu

   ishxanidiki kishi: yenggil tamaq yeng, köp xéyal qilmang, haraq ichmeng, eng muhimi közingizge bir közeynek qadawiling-deptu

   késel kishi: mining bu késilim bilen közeynekning nime munasiwiti bar?

   Ishxanidiki kishi: bu doxturxana emes, men adulkat—digudek.

   132. Patime qattiq tolghaq yeptu, buni körgen Abdul derhal yézidiki tughut doxturini chaqirip keptu, doxtur Patimening yenigha kirkitip yarim saet ötkende chiqip: ambur barmu dep soraptu.

   Abdul derhal amburni tépip ekilip biriptu.

   Aridin 20minut ötkende doxtur chiqip: etturke barmu deptu.

   Abdul derhal unimu ekilip biriptu.

   Abdul tashqaqi öyde olturp ayalim saq-salamet yenggise bolatti dep, tit-tit bolup tursa doxtur chéqiptiken,

   Abdul derhal: doxtur , ayalim qandaqraq ,ayalim yenggidimu ? dise.

   Doxtur: téxi teshurgidek bolmudum, doxturluq somkaning aghzini téxiche achalmawatimen digudek.

   133. Bir oghri ,saet oghrighanlighi üchün bir yilliq qamaqqa hökum qiptu, likin oghri héchqandaq naraziliq bildurmemtiken.

   Sotchi: sen nimandaq xaterjem turisen?

   Oghri: zadi mushundaq bolidighanlighini bilettim
   Sotchi: bu nime digining?

   Oghri: zadi ,saetning chushendurushide “bir yil gerenti “dep yizip qoyuptiken—deptu.

   134. Wetende birsi Gérmaniyede undaq pul tépish asanken, pulni kochindinla tériwalisenken –dep anglap ming japada Gérmaniyege keptu. Kilip aydurumdin sirtqa chiqipla 50 € ni yoldin tépiwaptu. Shuning bilen 50 € asta yolgha yene qoyup-qoyup , boldila bugün kilipla ishqa chushup ketmey—digudek.

   135. Birsi adem ölturuptiken uninggha ölum jazasi biriptu. Qishning qattiq soghaq künlirining biride buni dargha isish üchün 3 gundiday ekitip barsa jinayetchi: külup turup silerge ichip angriydu deptu.

   Gundipayladin biri: nimige iching aghriydu bizge özengni bil deptu.

   Jinayetchi: menghu eshedila qalimen likin siler mashu soghaqta yene qaytip kilisiler emesmu digudek.

   136. Jinayetchini dargha isish aldida nime teliping bar? dise

   Jinayetchi: chay ichimen –deptu

   Gundipay: chayni ekilip, qanchilik shiker salay?

   Jinayetchi: shiker késilim tursa, chaygha shiker silip mini ölturey depsen digudek.

   137. Jinayetchini dargha asay dep tursa.

   Jinayetchi: boynumda ghidighim bar, bélimdin isinglar digudek.

   138. Jinayetchini asmay yandurup kilip, tok orunduqqa olturghuzup, tok bilen öltureyli tursa.

   Jinayetchi: tok bilen öltursenglar bek qorqudikenmen bolsa birsinglar qolumdin tutup tursanglar digudek.

   139. Bir potbul heweskari Aptuwuzda oltursa bir qéri boway chiqiptu, bu heweskar derhal ornini bowaygha ötunup biritiken.

   Boway: sanga rexmet, sini biqip chong qilghan ata-anangha apirin–

   Top heweskari: yaq undaq dimeng bowa siz men tutqan potbul kamandisini esletkentingiz.

   Boway: balam bu nime digining?

   Top heweskari: sizning saqilingizdiki aq-qarilar men tutqan kamandining bayriqigha oxsaydiken—digudek.

   140. Abdul bazardin bir papagay sétiwilip ayaligha biripla sirtqa chiqip kitiptu, kechte öyge kelse, ayali papaygayni pishurup jozigha qoyghudek, buningdin jan-pini chiqqan Abdul: xotun bu pishurup yeydighan toxu emes, bu bir gep qilidighan etiwarliq qush……

   Patime: eger gep qilidighan qush bolsa men boghuzlughiche nime dep gep qilmidi?—digudek.

   141. Saranglar doxturxanining bir doxturi saranglarni teshurup saqayghanlirini chiqirwitey dep oylap, bir saranggha: sen bazargha birip bir métir “ essalamulekum” ekilemsen—deptu

   Sarang: sarangmu siz doxtur, bundaq bolushi mumkin emes.

   Doxtur: teshurush doklatigha “saqaydi” dep yézip, emdi doxturxanidin chiqsang bolidu deptu.

   Sarang: doxturxanidin ayrilish aldida, doxturning qulighigha asta qilip, “essalemulekumni” métirlap satmaydu doxtur belki kilolap satidu—digudek.

   142. bir Boway bilen bir Momay ashxanigha kirip tamaq yémekchi bolup, bir kishlik leghmen buyrutuptu, Momay bu leghmenni yep bolghiche Boway qarap olturuptu, Momay yep bolghandin kiyin Boway yene bir kishlik leghmen buyruptup özi yey dep turghanda,

   Kutkuchi yigit: Bowa biraqla ikki kishlik buyrutup ikkinglar tengla yésengla bolmamdu—dise

   Boway: way.. jinim oghlum shundaq qilsaqqu bolatti likin biz bir Taqma( yalghan) chishni ikkimiz ishlitimiz emesmu—digudek.

   143. Bir Türuk qizi qolidiki nishanliq üzukni(chay ichkuzup qoyghanda qizning qoligha qadap qoyidighan üzuk) baligha tenglep men siz bilen toy qilmaydighan boldum chünki men bashqa birsini yaxshi körup qaldi—deptu.

   Oghul: u kim?

   Qiz: Törem melidiki Exmetjan.

   Oghul: hazir u nerde?

   Qiz: buni sorap nime qilatingiz, uning bilen urushmaqchimu?

   Oghul: yaq, mawu üzukni uninggha satay digentim.

   144. Abdul chish doxturigha kirip, chishni tartquzsa qanche alidighanlighini soraptu.

   Doxtur: chish etrapidiki göshlerni hoshsizlandurush okuli urup tartguzsingiz 100 yuen, eger okulni urghuzmay tartquzsingiz 60 yuen –diese

   Abdul: okulni urmay tartquzimiz—deptu

   Doxtur: apirin, jasaretlik ikensiz.

   Abdul arqisida turghan ayaligha qarap: qéni Patime awu orunduqta olturup, aghzingni soghan échip ber—digudek.

   145. chish aghrighigha chidimighan Patime hoshidin kitiptu, alaqzade bolghan doxtur yandiki séstiragha: derhal suni nemeslendureyli –diese

   Abdul: qorqap kitip qanche ketse – ketsun tebi nepeslendurung doxtur—digudek.

   146. Saranglar doxtur xanisidin yarim kichide ikki sarang qichip doxturxanining bighigha mukuwaptiken qarawullar ularni izdeshke bashlaptu, bu chaghda bu ikkisi bi yoghan derexning arqisigha mukiwaptu, bir qarawul kilip kim u derexning arqisidiki –diese

   Bir sarang: miyao…miyao..dep mushukni doraptiken

   Qarawul: bu bir möshukkenghu —dep arqisigha burulishigha .

   Yene bir sarang: miyao—dep yene bir möshukmu bar digudek.

   147. Abdul bazargha toxulirini satmaqchi bolup toxu bazirigha ekiriptu.

   Xéridar: hemmisi qanche toxu ?

   Abdul: 20

   Xéridar bahasini kiliship bolup toxularni sanisa 19 chiqiptu, shuning bilen Xéridar: nimige yalghan sözleysen, birsi qini bu toxuning?

   Abdul: öyde qalghan men hazirla ekilip birimen.

   Xéridar maqul bolup bazarda saqlap tursa , Abdul u toxuni ekeptu,

   Xéridar: nimige biraqla ekelmey, bu bir talni ayrip qalding?

   Abdul: bu toxu téxi tuxumini tughup bolalmighan, hazir tughdurwilip ekeldim– digudek.

   148. Mining bir aghinem mashu bizning ulugh dinimiz bolghan islam dinidiki tarixi weqelerni anglashqa bek amraqte. Bir küni u aghinem bir qarimni öyge teklip qilip, islam tarixini anglimaqchi boptu, ayali tamaqa usta ayal iken qarimni kilidu dep taza oxshutup, jiltisini népiz yéyip, ushshaq tögup , pitir manta qiptu. Qarim kilip bu pitir mantini ikkidin-ikkidin aghzigha biraqla salghini turuptu, buni körgen aghinem bundaq tamaq yéyishtimu bir hékmet bar oxshaydu dep sadda oylap, qarimdin mundaq soraptu: qarim mushundaq mantini ikkidin biraqla aghzigha sélishta bir hékmet barmu?

   Qarim bu ghelite soalgha mundaq jawap biriptu: ikkisi periz, ikkisi sunnet, törti bolsa put-qolumgha quwet—digudek.

   149. Abdul bir küni Patime bilen soqushup qilip., anchighida: Patime sen baghu 5 somghimu yarmaysen—deptu.

   Patime : nime digining , bu sözingni ispatlap ber.

   Abdul aghzidin chiqqan bu sözge ige bolush üchün eqilini ishlitip, bir Taxi ni chaqiriptu.

   Taxi kilip ishikaldida segnal biriptu.

   Abdul bolsa Patime bilen ishik aldigha chiqip, Taxichidin: Xitaybazirigha qanchige apirisen? dep soraptu

   Shopur: 5 som

   Abdul: ayalim bilenchu?

   Shopur: oxshash 5 som.

   Abdul bols Patimege qarap turup: kördungmu sini téxi hésapqimu qatmaydu—digudek.

   150. Gérmaniyede bir aghinemning nahayiti kona mashinisi bar idi, bir küni qarisam u mashinisining chaqidiki yélini asta chiqirip sumegini turuptu.

   Hey adash nime qiliwatisen? bu sésiq yelni sumurup disem.

   Aghinem: adash Wetenni bek sighindim, Ürumchining hawasidin nepes iliwatimen—deydu.

   151. Almutuda aghiniler bilen bir yerliklerning olturushigha barduq . olturush külke-chaqchaq, neghme-nawalar bilen taza qizighanda . bir yerlik uyghur qopup: “men jaghistaygha tuqqanlarning öyge barghanda, ulardin oburnini sorisam baghning ichini körsetti, baqqa kirip qarisam bir yerni qolapla qoray bilen etrapini turapla oburni qiliwaptu. Turup heyran qaldim.biz bu yerde oburnilarning ichige kichik gélemlerni silip qoyumiz “didi.

   Bu chaghda Ilyar digen aghinimiz qopup: toghra deysiz, silerning oburnida gélemning bolushi, siler haraq ichip mes bolup qalghanda ayalinglar oburnigha orun sep biridu emesmu —didi.

   152.Amerkigha kelgini 20-yildin ashqan özi nahayiti xesis bir uyghur bar iken, u ,emdi 18 yashqa kirgen balisigha:“Balam senmu chong bolup qalding . emdi dadanggha yar-yölek bolmisang bolmaydu „ deptu.

   Balisi:“ Dada, men sanga qandaq yar-yölekte bolimen?“ diese

   Dadisi:“ Balam, aldi bilen bowaq waqtingda yatqan böshukingning pulini towliwet“ digudek.

   153.Gérmaniyede birsi 5000 € bir Mashin almaqchi bolup 4998 e bar iken , 2 e kemlep qaptu.
   Shundaq qarisa yoldila bir Diwana olturghudek. Uningdin:“2 e birip tursang“ diese, diwane:“ nime qilisen „ deptu.

   U kishi:“Mashin alay..digentim..“ diyishigila.

   Diwane 4 € uninggha tenglep :“mangimu birni alghin“ digudek

   154. Birsining Mashinisini saqchi torap:“. Sen haraq ishken oxshaysen, Mashinini tez heydiding dep ,haraq ichkenligini teshureydighan olchiguchni pule „. deptu.U , pu… pu.. qiptiken ölchiguchning qizil chirighi yiniptu. Saqchi:“ . sen haraq ichipsen „deptu. U kishi Buninggha qet ́i iqra bolmay, bu ölchigushung buzuqken dep turwaptu. Buning bilen saqchi undaq bolsa Doxturgha birip qiningni teshureymiz dise . U mining waxtip yoq . sining bu ölchiguchung zadi buzuq deptu ,buningdin ikkilengen saqchi arqida olturghan ayaligha qarap :siz pu dep biqinge deptiken , ayali bir pu dise yene qizil chirighi belge biriptu. Shuning bilen saqchi ras buzuq oxshimamdu dep oylap , ayalining yinida olturghan 6 yashlardiki oghligha sen pu dep baqe Deptiken ., u bala bir pu..pu deptiken yene qizil chiraq yinip, ulchiguch chiqirap kitiptu. Shuning bilen saqchi xadim xapa bolmanglar bu ölchiguch rasla buzuq oxshaydu dep ularni mingishqa buyruptu .
   azraq yeraqlashqandin kiyin oghli dadisigha . «dada haraq digen qandaq nimikin dep azraq menmu qi..qi..wal..ghantim yaxshi boptima» digudek.

   155.Bir idarining bashlighining sekirtari yolda kitip birip bir dosti bilen ushrushup qaptu

   Dosti: adash omdanla ongshulup, semirip qapsen.

   Sekirtar: adash bashlighimiz bir ay boldi sayahetke ketken—digudek

   156. Bir aghinimz Gérmaniyede Résturan achtide . bir küni bu Résturangha bizning Nüri kirip leghmen yeptu. Shuning bilen aridin bir heptu ötkende Nüri yene kirip leghmen buyrutuptu. Leghmenge qarisa siyining tayini yoq, göshimu yoq , ötken heptidiki leghmenge zadi oxshimaydiken, shuning bilen Résturan igisini chaqirip: adash ötkende yigen lengmenning temi aghzimda qilip, bügün yene yey dep kelsem, qara bu ekelgen leghminingnin—diese.

   Résturan igisi: ötkende nede olturghan ?deptu.

   Bu soaldin heyran bolghan Nüri: awu dérizining yénidiki jozida.

   Résturan igisi: he..u yerde olturghanlargha ashundaq alahide yaxshi qilip birimiz.

   Nüri: bu zadi nime üchün?

   Résturan igisi: kochida kitiwatqanlargha réklama bolsun dep –digudek.

   157. Oqutquchi, ösmur ildiyargha qarap turup:“men daim sining ismingni untup qalimen we yaki toghra teleppuz qilalmaymen. Sen Gérmayiyede tughulghan, bu yerde ösup – yitiliwatisen,shunga men sanga Gérmanche at quyup qoyay. Bundin kiyin sining isming Tomas bolsun“ deptu.

   Ildiyar bu isimdin nahayiti pexirlängän halda öyge qaytip keptu we özining yingi ismini Dadisigha deptu. Dadisi qattiq achiqlinip:”bundaq isim qoysa buptu didingma, özängning bir chirayliq uyghurche isming tursa” dep , Ildiyarning ong yuzge noquptu . Bu exwalni Apisigha dise , apisimu tirikip, noqughan yuzini chimdap qizartiwitiptu. Etisi ildiyarning yuzini körgen Gérman oqutquchi :” Tomas nime boldi? yuzliring qizirip kitiptighu?” dise.Tomas oqutquchigha meghrur qarap turup:” axsham mini ikki chet`ellik urup ketti!!” digudek.

   158. Hisamkam Amirkigha kilip kunde mihmandarchiliktin nahayiti zirikiptu. Zirikishlik künlärning biride Bush isige kilip qaptu. Shuning bilen Aq saraygha kirip Bush bilen kurushup , paranglashqash shaqmat oynaptu, Hisamkam nahayiti asanla Bushni mat qiptu. Buningdin narazi bolghan Bush :” Hisamka sen adatti shaqmatni anche yaxshi oynalmayting , bu qitip hejep asanla mini utiwaldinga “deptu.

   Hisamkam:” Ukawuy…,sining hazir ikki Torkang yoqte!!” digudek

   159.bir Uyghur Germaniyege yegnidin kelgende bir Türk Dighan bilen Dixanchiliq meydanda ishleptu.. Uyghur Terekturigha liqqide Oghut besip ketiwatsa Qatnash Sachisi kilip . Sen Terekturgha Oghutni bek jiq besimsen. normal eghirliqtin eship ketiptu. Men sening Piravangni(Supurluq kinishkisi) eliwalay deptu.

   Bu gepni anglighan Uyghur: Piravning eghirlighi 50 g(geram) gha barmisa . eliwalghinighizning nime paydisi digudek.

   160. Birsi Résturangha kirip biliq bilen qorulghan qorulma buyrutuptu, kutküchi biliq bilen bille qorulghan koktatlirimu yoq, suyimu yoq, quruq biliq qoyulghan bir texsini méhmanning aldigha qoyup, qini merxemet depla kitiptu..

   Méhman qarisa, texsidiki biliq midirlawatqidek.

   Méman:, kutküchini chaqirip :bu biliq xam oxshaydu deptu.

   Kutküchi : yaq, bu biliq omdan pishurulghan, qini titip biqing deptu.

   Méxman narazi bolup: qarimamsiz, bu biliq texsidiki qorulmilarning hemmisini yep boldi digudek.

   161. Amirkida birsi, wetendiki ayalini achiqalmay amalning yoqlighidin bir uyghur chokan bilen toy qilmaqchi boptu. Oghol: mining wetende ayalim, ballirim bar likin 10 yildin ashti achiqalmidim. Eger siz qiz bolsingiz boptu siz bilen toy qilay—deptu.

   Uyghur chokan: wiyey, nime deydighansiz, men toy qilmighan tursam, men qiz –deptu.

   Shuning bilen bular nika qilidighan bolup uyghurlarni chaqirip ichkeki öyde ayallar, tashqaqi öyde erler olturuptu. Nika oqulushqa az qalghanda, oghol yénida olturghan qoldashqa adash nime digen bilen qiz alidighan boldum deptiken, qoldash: adash nime geplerni qilip yuruysen “qiz” digen sözni hazir uyghurche loghetning ichidinmu tapalmaysen deptu.

   Oghol: undaqta ikkimiz 100$ beslisheyli deptiken, ishkeki öyde trup bu geplerni qulighini ding tutup anglighan chokan chiqip: wiyeye bugündin bashla biz bir öyning adimi , öyning pulni baghu qalaymiqan ishlargha buzmang—digudek.

   163. Abdulning meliside Temel digen kishining tötinchi xotuni tugep kitiptiken, Abdul petige barmaymen deptu.

   Patime: bir melide turup petige kirmisingiz set bolidu.

   Abdul: men uch xotonining ölum petisige bardim, buda yene baramdim, men birer xotunumningkigimu chaqiralmighan tursam —digudek.

   164. Abdul aghinisige achchiqlap: adash buda yene binzinning bahasi örleptu.

   Aghinisi: örlise nime boptu ya sining mashinang bolmisa .

   Abdul: tunugun bir chaqmaq alghantim—digudek.

   165. Abdul usti-bishi qan qalda oyge kiriptu.

   Patime: wiyey yene mushlashtingizma, kim bilen zadi.

   Abdul: Ghupu paka bilen.

   Patime: huy ölmugur , adem bolmaydighan paka .

   Abdul: huy ….ölgen ademning keynidin eski gépini qilma –digudek.

   166.Gérmanyiede bir inimiz bilen parangliship qaldim.

   Inimiz: Hebbulka qara, mashu ayal xeq baghu , pulning ustige chüshken hasharetken–didighu

   Men: qandaq deysen disem.

   Inimz: aldiqiqi küni ayalim 100 € soridi, tünugun qopup yene 100 € sorawatidu, mashu ish-oqetning yoqlighida bügün etigen yene 100 € sorawatidu .

   Men: uka, ayaling rasla betghesh oxshaydu , zadi bergen bu pulliringni nimige gheshleydiken?

   Inimiz: way..wuy.. téxi u pullarni bermidimghu– deydu.

   167. Abdul ili deryasidin uzup ötumekchi bolup deryaning otturisigha kelgende arqigha burup uzup yénip chiqiptu,.

   Aghiniliri: nimige u qatqa uzup ötup ketmiding dise.

   Abdul: bek yérip kettim digudek.

   168. Gérmaniyede Weli dep buti tughma aghriq asqaqlap maghidighan emma chachliri qap-qara bir akimiz barde. bir küni bir olturushta Ilyar dep chachliri yéshigha baqqanda baldur aqirip ketken aghinimiz bilen bille olturup qaptu.

   Men: Welika sen chong bolghandikin bishingni Ilyarningkige tigishiwet–disem

   Welikam: putumni qoshup alsa tigishimen—.

   169. Abdulning oghli dadisidin mundaq soraptu.

   :dada mashu yéngi tolun Ay chiqqanda , konisini nime qilidu ?

   Abdul: Konisini parchilap yultuz qilidu –digudek.

   170. Abdulning öyige keshte oghri kiriptu.

   Oghli: dada öyge oghri kirdi.

   Abdul: jim tur

   Oghli: nimige emdi.

   Abdul: oghri öydin birnime tapalisila qolidin iliwalmaq asan —digudek.

   171. Abdul bazarda kitiwatsa aghinisi sériq kasit sétiwatqidek.

   Abdul: adash bu oqetni qilmisang bolatti, hazir uyghurlarning ijdimai exlaqi kündin-künge buzulup kitiwatidu, bundaq nachar filimlerni körse téximu buzulmamdu.

   Aghinisi: buni sétiwatqan yalghuz menmu ,hemmisi sétiwatmamdu, aq sétip bay boluwatqanlarmu barghu –deptu.

   Abdul: toghra likin sen bir umdan bala, buzulup kitemsenkin deymina–dise

   Aghinisi: men baghu hergiz yaman yolgha maghmaymen, mini dadamgha oxshutup qalma jumu–digudek.

   172. Abdul bilen Patime bir mezgil toy qilmay birge yashaptu, aridin uzun waqit ötkendin kiyin.

   Patime: Abdul biz birge yashawatqini uzun boldi. Biz toy qilsaq deptu.

   Abdul : bu yashqa kirgende biz bilen kim toy qilidu digudek.

   173. Abdul qilay dise bire tijaret yoq, ishley dise ish yoq , yeydighan tapiqimu yoq qosaqning achlighidin kochida hoshudin kitiptu . tonush-bilishler köte-köte qilip doxturxanigha ekeptu, Abdul xushugha kelgendin kiyin doxtur Abdulgha mundaq diyagunus qoyuptu : sizning bu kisilingiz irisiyet kisiliken –dise.

   Abdul : undaq bolushi mumkin emes, dadam rexmetlik tamaqni jiq yep semirip kitip, qan bisimdin ölgen, men bolsam qosaq achlitin öley dewatimen –digudek.

   174. Abdul Ürumchige barmaqchi bolup bir tonush shopurning yuk toshuydighan mashinisigha chiqiwaptu, yolda Abdul po itip : men burun shopurluq qilghan . shopurluq bizning ata kespimiz, men mashinning ich-tishini besh qoldek bililimen –deptu.
   Azraq mangghandin kiyin mashin tuyuqsiz tat-tat qilipla toxtap qaptu.

   Shopur : Abdul uka chushup motorgha qarap baqe neri chataqkin—deptu.

   Abdul mashining aldini shundaq ichipla : hoy.. bu mashinning motori yoq ikenghu–digudek.

   175. Parlamit ezasidin balisi mundaq soraptu: dada silerning partiyedin birsi chiqip kitip, bashqa partiyege kirse nime bolidu.

   Dadisi: Xayin bolidu.

   Oghli: eger bashqa partiyedin sizning partiyeghizge kirse nime bolidu.

   Dadisi: heqiqetke qayitqan bolidu.

   176. Abdul , Ayali Patime bilen bankidin pul almaqchi bolup bankigha kirishige ikki bulangchi tapanchini chiqirip bankini bulimaqchi boptu, shu arliqta saqchi mashinisi yétip keptiken, bolangchilar bakidikilerdin biresini görege ilip qalghinini qoyup bermekchi bolup, Patimening aldigha kilip Isming nime deptiken Patime dise, bir bulangchi mining apamning ismigha oxshaydiken dep qoyup biriptu. Andin abdulning aldigha kilishige,

   Abdul titrep turup: mining ismim Abdul ema melidikiler mini “Patime” deydu digudek.

   177. Abdul künde haraq ichidighan boluwaptu, bir küni aghinisi Ilyas: adash zadi sanga nime boldi, bek ichidighan boliwalding.

   Abdul: xotun yamanlap ketti, shu xotunning derdidin bolmamdu

   Ilyas: nimige yamanlap ketti emdi.

   Abdul: shu xaraqni köp ishting dep—digudek.

   178. Bir qoli yoq diwane Abdulning derwazisi aldida : amin! Sadigha balani, töge gunani ye! Men bir qolumdin ayrilghan bichere men.….. diyishigila

   Abdul: qolung bu yerde nimish qilidu digudek.

   179. bir Uyghur bille ishleydighan birsi bilen talsh-tartishqa kirip qaptu.

   Birsi: biz peqet sherep we ghururimiz üchün ishleymiz. Siler Uyghurlar peqet pul üchünla ishleysiler –deptu

   Uyghur: toghra deysen, herkim özide nime yoq bolsa shuning üchün ishleydu digudek.

   180. Türkiyede tughulup ösken bir uyghur eskerlikke biriptu, eskerlik wezipisini öteydighan yer kunde qum-boran chiqidighan hawasi taza nachar bir yerken uning ustige künde bergen tamaqning astidin haghiche qum chiqidiken. Buninggha chidimighan uyghur balisi qumandangha shikayet qilip: qomandanim, künde bergen tamaning ichidin qum-lay chiqidu—dise

   Qomandan: sen bu yerge tamaq yigini keldingmu yaki weten tumraghini qoghdighini keldimgmu dep tirikiptu.

   Uyghur: Qomandanim!! Biraq bu yerge weten tumraghini yigini kelmiduqte..digudek.

   181. Bir qarghu bilen bir cholaq qawaqqa kirip ikkilisi tengla bir romka haraq buyrutiptu. Kutkuchi bir romkini ekilip ikkisining otturisigh qoyuptiken ikkilisini buni taliship qaptu.

   Cholaq: talashma qarghu bolmisa shalpilaq yeysen..diese

   Qarghu: qini urghiningni bir körey…digudek.

   182. Abdul nahayiti aldirash sughurta idarisige kirip öy-mölkini sughurtilimaqchi boptu, xizmetchi xadim abdulgha birmunche tolduridighan ankit berse.

   Abdul: öyem hazir köyiwatidu, buni tolduridighangha waqtim yoq –digudek.

   183. Fizika Muelim bir oqugghuchidin: Jisimlar issiqliq bilen soghaqta qandaq halette özguridu?

   Oqughuchi: Jisimlar issiqlita uzuraydu, soghqta qisqiraydu.

   Muelim: Misal ilip chushemdurup baq.

   Oqughuchi: Kün bolsa yazda uzaq, qishta qisqa –digudek.

   184. Bir bay melide bir qizziqchiliq bolsun dep: kim eng yalghanni sözlise shuninggha 1000 som birimen dep wede qiptu. Buning bilen melidiki ushshaq-chonglarning hemmisi birdin yalghan sözlep bayni qayil qilalmamtu, shu chaghda Abdul kilip : Bay aka sizning dadingizgha mining dadam 1000 som birip turuptiken , mumkin bolsa shu 1000 somni biriwetsingiz deptu.

   Bay: nediki gepni qiliwatisen, bu pütünley yalghan deptu.

   Abdul: undaq bolsa wede bergen 1000 somni biring—digudek.

   185. Bizning bir qashqaliq tuqqinimiz Ghuljigha kilip bir olturushta mundaq dimemdu : men bir qitip ow owlighini chiqip biraqla 999 toshqanni owlidim—deydu.

   Shu arliqta melidiki bir aghnimiz: adash uningdin pütünla qilip 1000 disengla bolmidimu—diese

   Tuqqinimiz: men shunche uzaq yerdin mashu Ilixogha kilip, 1 toshqan üchün yalghan sözlimeymen–deydu.

   186. Abdul oghlidin: balam sen hazir sinipning qanchinjisi?

   Oghli: 25 – deptu.

   Abdul: oghlum derislerde yene chikinip kitipsende, ötken mehsumda sorisam 20-dewatating.

   Oghli: yaq dada derslerde chikinmidim, biraq sinipimizgha 5 bala yingidin kirgentti—digudek.

   187. Abdul aghrip qilip doxturgha biriptu.

   Doxtur: tamaka chekmeng, haraq ichmeng, ayal kishilerdin yiraq turung.

   Abdul: bir oghul bala üchün qilidighan bashqa ish qalmidiki doxtur ! dise

   Doxtur: saqilingizni alsingiz bolidu.

   188. Abdul herqandaq tijaret qilip ziyanla tartiptu , bashqilarghimu qerzige boghuluptu, shundaq qilip yurup axiri bir tijaretning ipini qilip taza pul tipishqa bashlaptu, pulmu tipip bay boptu, likin burunqi qerzilirini hich bermemtu.

   Bir küni Abdulda qerzi bar birsi: Abdul baymu boldung likin bu qerzilerni nimige bermeysen?

   Abdul: bashqilar Abdul bay bolup özgurup ketti dimisun dep—digudek.

   189. Bir ali mektepni pütturgen yash yigit Muellim bolmaqchi bolup tizimlitiptu.

   Maarip idarisidiki xadim: siz nime üchün Muelim bolmaqchi dep soraptu.

   Yigit: yilda ikki qitim tetili bar –digudek.

   190. Abdul aghrip qilip doxturgha barsa.

   Doxtur: Sughurtaliqmu sen—deptu

   Abdul: yaq, men Ghuljuluq—digudek.

   191. Melide birsi öyde biqiwatqan Kalisini satmaqchi bolup, Kalini yötlep, Malbazirigha kitiwatsa .

   Abdul: Adash bu etigende Ishek bilen nege mangdinla –deptu

   Aghinisi: bu Ishek emes Kala!

   Abdul: kim sanga gep qiptu, Kalidin sorawatimen –digudek.

   192. Gérmaniyede Bir Némisning ayali bolsa Italiyan iken uningdin bir qiz bir oghli bar iken. Italiye bilen Gérmaniyening Potbul kamandisi musabiq oynighan küni Némis bolsa Oghli bilen Gérman kamandisi terep bolup, shu kamandining Maykisini kiyip tilivizorning aldida olturuptu, Ayali qizi bilen Italiye kamandisining kiymini kiyp olturuptu, musabiq taza qizzip, tengmu-teng oynap, eng axirqi ikki minut qalghanda Italiye kamandisi bolsaGérman kamandisigha birni uruptiken qiz bilen Ayali xoshal bolup sekrep kitiptu, shu arliqta oghli derhal Italiye kamandisining maykisini kiyipla teng waqiraptiken yene birsi kirketkudek.

   193. Abdul bolsa ayali Patime bilen bir ormanning ichide kitiwatsa , taza ach qalghan bir yolwas aldighila chiqiptu, buni körgen Abdul derhal ayiqining ishnurini ching baghlashqa bashlaptiken.

   Patime: özingizsche teyarliq qilip, bu yolwastin qichip qutulimen dep oylawatamsiz .

   Abdul: yolwatin téz yugrishim mumkin emes likin siningdin téz yugursemla boldi– digudek.

   194. Patime: bügün bizning toy qilghanlighimizning 20 yilliqi, katektiki xorazni soyallimu—deptu.

   Abdul: 20 yil bolsa bolmamdu!Ghorazda nime guna–digudek.

   195. Abdul Tömur yol iderisige kirip Tömur yolda achal bashqurghuchi bolush üchün imtihangha qatnishiptu.

   Imtihan alghuchi: bir poyuz kiliwatidu, tézligi 120 km, uning qarshi teripide yene bir poyuz 140 km suret bilen kiliwatidu likin Tömur yol achali taqaq, sen ashalchi, undaqta sen derhal nime qilisen?

   Abdul: derhal öy terepke yugrep Patimeni chaqirimen.

   Imtihan alghuchi heyran bolghan halda : nime üchün?

   Abdul: poyuzning bir-birsige urulghanlighini Patimemu körsun–digudek.

   196. Abduldin bir Xitay duttani qandaq chalidu dep soraptu.

   Abdul: bashta boynini siqisen andin qosiqini ghidighlaysen..digudek.

   197. Abdul kepterlirige dan biriwitip bundaq digudek: siler kemterlermu xundi siyasetchilerdek. Qolimizdiki danni yep yuqurgha orligendin kiyin ustimizge chichisiler–digudek.

   198. Momay: oghlum Abdul iching ichishmidima , Patimening bishigha texse bilen birni qoyupmu.

   Abdul:nimige , texse chiqilmighan tursa.

   199. Birsi türmige kirip qaptu. Aridin bir yil ötkende türme bashlighi uni chaqirip: sini hich kim yoqlap kelmidi, téshida bire tuqqining yoqmu? deptu.

   Jinayetchi: tuqqanlirim barde biraq hemmisi ichide.

   200. Abdulning Oghli: Kün axsham patqanda nime deydighandu? dep soraptu.

   Abdul: Hudagha shukri yene gheripke kiliwaldim deydu–digudek.

   Tügdi

   12.05.15 Germaniye

Essalamu’eleykum hörmetlik ustazlar, éziz qérindashlar we barliq ilim söyer dostlar,
Xelq’araliq uyghur akadémiklar ilmi jem’iyiti, ”uyghur akadémiyisi“ ning her yili bir qétim, yawro-asiya qit’esining köwrüki, dunyaning medeniyet paytexti istanbulda ötküzüp kéliwatqan ”uyghur ma’aripi we uyghurlarning kelgüsi“ témisidiki xelq’araliq ilmi muhakime yighini, uyghur akadémiyisi uyushturup kéliwatqan pa’aliyetler ichidiki eng muhim ehmiyetke ige we eng tesirlik pa’aliyetliridin biri bolup, bu ilmi muhakime yighinining 7-qétimliqi, 2015-yili 10-ayning 10-14 künliri ötküzülmekchi.
Xewiringlarda bolghinidek, uyghur akadémiyisi, millitimizning pen-ma’arip sewiyisining we bu arqiliq omumi milli küch-qudritining yoqiri kötürülüshige töhpe qoshush meqsitide, 2009-yili 9-ayda istanbulda qurulghan bir ilmi jem’yettur. Jem’iyitimiz besh yérim yildin béri, weten söyer fizika alimimiz sabiq pexri re’isimiz erkin sidiq ependining yéteklishi we dunyagha dangliq bi’ologiye alimimiz, pexri re’isimiz doktor shöhret mutellipning küch ata qilishi bilen, éytip tügetküsiz maddi we meniwi qiyinchiliqlarni yéngip, yillardin béri herxil ehmiyetlik ilmi pa’aliyetlerni uyushturup kelmekte. Bu xil ilmi pa’aliyetler, dunyaning herqaysi jaylirida ilim-meripet ishqida köyüp, japaliq tetqiqat élip bériwatqan, izdiniwatqan uyghur alim-tetqiqatchilirimizning öz’ara uchrishishi, pikir almashturushi üchün shara’it yaritip, weten-ichi sirtidiki xelqimizge zor ümit we ilham bérip kelmekte… yash ewladlarning ilim-pen’ge bolghan ishtiyaqning küchiyishige, omumi xelq pen-ma’aripqa yüzlinishtek bir ilmi keypiyatning bix sürüshige türtke bolmaqta… elwette, bunetijiler mushu qurlarni oqup olturghan herbir éziz qérindishimizning pidakarliqi, öz millitige bolghan muhebbiti we mes’ulyetchanlighining netijisidur. Shu munasiwet bilen hemminglarning ün-tinsiz yardimi we pidakarlighinglar üchün cheksiz minnetdarliq bildürimiz.
Bu yilqi yighin’gha, uyghurlarning eng söyümlük alimliridin, doktur erkin sidiq, doktur réshat abbas, shöhret mutellipler birla waqitta qatnishidighan bolup, bu yighin, ularning ilmi doklatini biwaste anglash, ular bilen söhbette bolush üchün tépilghusiz hetta, birdinbir purset bolupla qalmastin, istanbul, özining tebi’y güzelliki, heywetlik tarixi eserliri, öz xelqimizge oxshap kétidighan uchuq-yuruq, qizghin insanliri, tili, turmush puriqi we shundaqla uyghurlarning köplüki bilen sizde issiq weten tuyghusini oyghitidu, küch-quwwet béghishlaydu…
Bu ilmi muhakime yighinining ilgirikidinmu yoqiri süpette, pilanliq, tertiplik élip bérilishi üchün, yighin heqqide töwendikidek uqturush qilimiz.
1. Yighin istanbulda ötküzülidighan bolup, 10-ayning 10-11-küni ikki kün ilmi muhakime yighini we 10-ayning 12-13-küni seyle-sayahet bolup, jem’i töt kün bolidu.
2. Ilmi muhakime yighinida doklat bergüchilerning yataq, tamaq rasxutlirini uyghur akadémiyisi öz üstige alidu. Uyghur akadémiyisi yene munasiwetlik orunlar bilen alaqe qilip ayrupilan bélitinimu hel qilishqa tirishidu. Eger hel bolmisa, ayrupilan bélitini yighin’gha qatnashquchi özi kötüridu. Yillardiki ehwalgha asasen, qatnashquchilarning yol kirasini özi kötürüsh chüshenchisi boyiche teyyarliq körüshini tewsiye qilimiz.
3. Munasiwetlik organlargha pilan sunup, yardemlirni qolgha keltürüshke tirishishimiz üchün, doklat bergüchilerning 5-ayning 25 -künigiche doklat témisi, qisqiche mezmuni (abstract)we’öz terjimihalni uyghur akadémiyisi resmi élxet adrésiuyghuracademy@gmail.com gha ewetip bérishini töwenchilik bilen iltija qilimiz.
4. Bu qétimliq yighinda, eng köp bolghanda 20 kishi doklat sunidighan bolup, témilar belgilen’gen muddet ichide iltimas qilghan qilin’ghan témilar ichidin tallinidu. Shu seweptin, doklat sunmaqchi bolghanlarning, möhletke estayidil mu’amile qilip, waqtida iltimas qilishlirini ümit qilimiz.
5. Türkiyige wiza élish zörüriyiti barlar adrésidin éléktronluq wiza alalaydu.
http://www.evisa.gov.trhttp:// http://www.evisa.gov.tr
Wiza élishida qiyinchiliq körülgenlerge, uyghur akadémiyisi mesililerni hel qilishqa yardem qilidu.
6. Bezi alahide ehwalni hésabqa almighanda, doklat bergüchilerning uyghur tilida sözlishi shert bolup, doklatnimu choqum uyghur kona yéziqi bilen teyyarlishi telep qilinidu ( aldirashchiliq we bashqa seweblerdin imkani yar bermigenler ölchemlik uyghur kompyotér yéziqi bilen teyyarlisimu bolidu).
7 . Her bir kishige bérilgen sözlesh waqti 20 minut, so’allargha jawap bérish waqti 10 minut, jem’i 30 minut bolup, yighinning pilanlan’ghan küntertip boyiche élip bérilishi üchün, qatnashquchilarning doklat sunush waqtigha angliq halda ri’aye qilishi telep qilinidu we qet’iy ijra qilinidu.
8. Yiraq- yéqindin kelgen méhmanlarning we uyghur oqughuchilar bilen péshqedem ustaz, ziyaliylarning öz-ara tonushup, keng kushade hal-mung buliwélishliri üchün alahide sorun hazirlinidu.
9. Bu qétimliq yighinni burunqi yighinlargha oxshimaydighan, özgiche bir shekilde ötküzüshni pilanlawatimiz. Péshqedem ustaz we herqandaq bir shexsning uyghuracademy@gmail.com arqiliq bizge qimmetlik teklip we tenqidni pikirlirini bérishlirini töwenchilik bilen ümit qilimiz.
Tolimu muhim ehmiyetke ige bolghan bu yighinimizning rengdar téma, mol mezmunlar bilen ghelbilik échilishi üchün, dunyaning her qaysi jayliridiki uyghur alim, tetqiqatchilirimizning we barliq söyümlük oqughuchilirimizning yéqindin awaz qoshup, aktipliq bilen ishtirak qilishini chin könglimizdin tileymiz.
Eng axirda, barliq uyghur qérindashlarning ténige salametlik, ishlirigha asanliq we muweppeqiyetler tilep
Hörmet bilen
Uyghur akadémiyisi
Pexri re’isi doktor shöhret mutellip
Re’isi doktur ablet turan

http://www.akademiye.org/ug/?p=4999

Sha’ir bilal nazimning toluq ismi _ molla bilal bin molla yüsüp, u texminen 1825-yili ghulja shehrining qazanchi mehelliside namrat mozduz a’iliside dunyagha kelgen. 10~11 yashlargha kirgende dadisidin yétim qalghan we akisi jalalidinning terbiyiside bolghan . Molla bilal qorghas«altunluqum» yeni tughluq tömürxan maziri yénidiki «beytulla» medriside 11 yil oqughan. Ereb, paris tillirini mukemmel igiligen, sherq edebiyati we klassik edebiy miraslirimiz bilen pishshiq tonushqan, xelq éghiz edebiyati xezinisidiki ésil eserlerni toplighan. U 20 yashqa kirgende anisi ölüp kétip , akisi bilen téximu éghir künlerni bashtin kechürgen. Shundaq bolsimu bilal nazim qiyinchiliqqa berdashliq bérip, shé’ir ijadiyiti bilen izchil shughullan’ghan . Uning nami el arisida tarashqa bashlap, kishiler uni „molla bilal“ dep hörmetleshken. U 27 yashqa kirgende özining hayat, muhebbet, dostluq haqqide yazghan ghezellirini diwan qilip tüplep,

Nazim  dégen texellus bilen yéshil tawar jiltigha orap söygen qizi renaxan appaqqa teqdim qilghan.
Meripetperwer zat abdumutali xelpem sha’ir molla bilalgha «terjime’i bilal sha’ir meshhur»nami bilen terjimihal yézip chiqqan. Mana shu terjimihalda «ghezeliyat» heqqide mundaq melumat bérilgen : «feqir we feqe künlerde bir sahipjamal mehwesh, peri peykargha ashiq biqarar, ishiq mejazigha giriptar bolup, ishiq muhebbiti qaynap, ishiq oti dilini biqarar qilghanliqtin éytqaniken.» emma, molla bilal bu sahipjamalning weslige na’il bolalmaydu. Molla bilalni gaday körgen qizning ata- anisi uning amriqini , qiz rayigha baqmay bashqa birige mejburiy yatliq qiliwétidu. Ishiq otida hésabsiz azablinip, örtinip yan’ghan molla bilal amriqigha béghishlap her küni beytulla medrisning peshtiqigha chiqip nezm oquydu.
Mu’ellip ghezelliride özi ashiq bolghan sahipjamalning kimliki toghrisida melumat bermigen. Kéyinki melumatlarda bu qizning ismi « ghunchem», «hejer appaq», «janarxan appaq», «renaxan appaq» dégen nam bilen her xil ataldi. Tetqiqatlar shuni ispatlayduki, bu «hösn iqlimida goya barche qizlar serweri» ning esli ismi renaxan ap’aq bolup, molla bilal yazghan nezmlirini élipbe tertipi boyiche retlep, tüplep, bir yéshil tawar jiltigha sélip, uning özige teqdim qilghan. «ghezelyat» ning bu qolyazmisini eyni waqittiki muderris arup damollamgha yatliq qilin’ghan renaxan ap’aq molla bilal bilen bolghan yashliq dewridiki muhebbet sergüzeshtisining büyük namayendisi dep bilip qedirlep, xas sanduqida saqlighan. Eyni waqitta qizning ata- anisi bu ishni eldin pinhan tutqan, hetta qizining ismini ashkarilashni xalimighan. Shundaq qilip, bu eser renaxan ap’aq a’iliside 1935-yilighiche saqlan’ghan. Renaxan alemdin ötkendin kéyin qolyazma uning oghli hashir mexdumgha qalghan. 1935- yilining axiri hashir mexdum alemdin ötkendin kéyin, hashirning oghli abdumijit qariygha qalghan. 1940- yili abdumijit qariy qolyazmini élip ghulja diyaridin ketken.
Molla bilalning qachan, kim bilen toy qilghanliqi éniq emes. Biraq, shuni jezmleshtüreleymizki, u toy qilip bir qiz, ikki oghulluq bolghan. Chong oghlining ismi ayup, kichik oghlining ismi qasim, qizining ismi ayshem iken. Molla bilalning newrisi mehemmetjan bilalning almutida chiqidighan « kommunizm tughi»gézitining 1975- yili 26- iyundiki sanigha bésilghan «bowam toghrisida» namliq eslimiside mundaq déyilgen:
«chong dadam ayupning ababekri, rabiyem, sherwanem atliq oghul-qizliri bolghan. Chong apimiz ayshemning hörnisaxan dégen birla qizi bolghan. Bowamning kichik oghli qasim méning dadam bolup, uning ömerjan, ghoja’exmet, mehemmetjan dégen oghulliri, ümgülsüm, turaxan dégen qizliri bolghan. Bizning a’ilidiki mendin bashqiliri ghulja shehiride wapat bolushti.»
Töhpikar erning keynide medetkar ayalning bolushi tebi’iy. Biraq, hazirgha qeder yézilghan menbelerde molla bilalning anisi we ayalining ismi peqet tilgha élinmighan. Sha’ir bilen zamandash tetqiqatchi, ediblirimiz bu nuqtigha zadila köngül bölmigen, bu hal kishini tolimu epsuslanduridu.
Tetqiqatchimiz sawut molla awudofning molla bilal toghriliq yazghan kitabidiki ishenchlik delillerge qarighanda, 1959- yili almutining chélek rayonida kona kitablar we qolyazmilar tépilghan, shu qolyazmilarning biride bir ayetning töwinige yézilghan melumatta, molla bilalning chong oghli ayup axunning 1860- yili (hijiriye 1277- yili )tughulghanliqi melum. Échinishliq éghir turmush kechürüp, tonurlarda yétishqa mejbur bolghan molla bilal texminen 1859- yili 34 yéshida toy qilghan bolushi mumkin.
Bilal nazim 1864- yili partlighan ili déhqanlar qozghilingigha aktip ishtirak qilghan. Shu yillarda «nazukum», «ghazat der mülki chin », «changmoza yüsüpxan»qatarliq nadir dastanlarni yézip chiqqan. 1895- yilidiki üchinchi qétimliq “ köch -köch“ te yette su wadisidiki yarkent dégen jaygha köchüp ketken, shu jayda 1900- yili alemdin ötken.
Sha’irning wapat bolghan waqti toghrisida hazir üch xil qarash bar. Beziler 1899- yili dése, yene beziler 1902- yili dep qaridi. Yéqinda yene 1900- yili dep toghrilandi. Sha’ir bilen zamandash bolghan tetqiqatchi hem uning tughqini we shagirti abdumutali xelpem (1867–1960) we bilalshunas alim sawut molla awudofning pikrige asaslan’ghanda, bilal nazim hijiriye hésabigha 1318- yili 77 yéshida, miladiye hésabigha 1900- yili 75 yéshida yarkentte alemdin ötken. Uning qebrisi hazirmu shu jayda saqlanmaqta.
1993- yili molla bilalning qebrisi aldigha uning heykili ornitildi, heykel ornitilghan baghchining yénidiki mektep we uning aldidiki kocha uning shereplik nami bilen ataldi. Hazir bu yer ilim-meripet ehlining meshhur ziyaretgahi bolup kelmekte. (abdurishit hélimhaji)

-Auf den Spuren eines Spurengases

Autori: Iz

Éyitsam Tilim, èytmisam Dilim köyudu.

-Uyghur yeliq Hékmetliridin

Herqandaq bir tomlumda Wetenige, Millitige , Ailisige, Dos-yarenlirige chin dilidin baghliq bolghan Sadaqet Insanalar bolghinidek, ulargha hem xiyanet qilidighan , xainliq qilidighan,wedisige wapa qilmaydighan ihanetchi Insanlarmu bar bolidu. Jümlidin biz Uyghurlardimu hem shundaq. Weten sirtida, hijrette yashawatqan Uyghur tomlumi arisida mundaq ehwallarmu mewjut elwette. Eslide bizdek mustemlikke astida yashawatqan  ajiz Millet üchün ilip iytqanda hemde Ana wetendin nechche on ming km uzaqta yashawatqan Uyghur üchün Sadaqet bekmu muhimdur.

Sadaqet biz Uyghur üchün az bir qisimlirimizningla Sadaqiti bolup qalmastin belki pütün bir Uyghur toplomigha has bolghan meniwi quwet membesi bolushi kirek.

Sadaqetlik Uyghurlarning qelbi bolsa xundi künduzdiki on minglighan nürlirini bipayan zimingha mertlik bilen chichip turghan merdane Qüyashqa, kéchiliri jin-sheyatularning timisqilap yurgen, zulmetlik basqan zimin´gha yop-yoruq yuzi arqiliq sixiliq nürini chichip, yorutidighan ashu tolun Aygha oxshaydu.

Sadaqetlik Uyghur bolsa Jenggiwar, Pidakar, Milletke muhebet bilen baghlighan, mert we peziletlik bolidu.

Jenggiwarliq özining weteni üchün, kolliktipning janijan-jan memeti üchün, Milletning izzet-hörmiti kelgusi Iqpali üchün téz pukmey küresh qilish jenggiwarliq bolidu.

Pidakarliq bolsa Uyghuristanning musteqqillighi üchün, heq üchün, heqiqet üchün, özing barlighini, hetta özining eziz jininimu bixishlash Pidakarliq bolidu. Jenggiwarliq bilen Pidakarliq bu ikkisi bir Milletning mejutlughini ipadileydighan zörur rohi quwettur.

Uyghur Millitining hayatliq, mejutluq yoli pidakarliq bilen ichilidu, Musteqqilliq yoli bolsa jenggiwarliq bilen kéngiyidu. Shundaqla bugün Uyghurlarni dunyagha ashu Pidakarlar, Jenggiwarlar tonitiwatidu.

Pidakar, Jenggiwar bolush peqet düshmenge qarshi jengde shéhit bolush digenlikla emes, bolupmu bizdek chet´ellerdiki Uyghurlarning hazirqi emeli sharaitidin élip iytqanda Uyghuristanning musteqqilighi üchün paydiliq bolghan barliq yollarda Pidakarliq , Jenggiwarliq körsitidh dimekliktur.

Bezilirimiz hayatimiz bilen, bezilirimiz bilimlirimiz bilen, bezilirimiz mal-möluk imkanlirimiz bilen, bezilirimiz hoquq, jemiyettiki ornimiz bilen, bezilirimiz muhebet we söygimiz bilen, bezilirimiz ibadet we dualirimiz bilen Pidakarliq qilishimiz lazim. Uning üchün ashu alahidiliklerni özmizge mujessemleshturushimiz lazim.

Mesilen:Ilim-penni ügunush üchunmu pidakrliq, jenggiwarliq kirek. Bolupmu weten sirtidiki yash ewlatlar üchün ilim ügush biz Uyghur millitimizning kelgusi üchün bekmu muhim. Chonglirimiz üchünmu hili hem shundaq, bir döwlette 20 yil yashap turup, shu döwletning tilini tuzek bilmeydighan Uyghur qirindashlirimiz hile bar.

Itipaqliq üchünmu Pidakrliq, Jenggiwarliq kirek. Nadametke tolghan bu Tariximizda minglighan on minglighan Jenggiwarlar, Pidakar qeqriman Oghol-qizlirimizning issiq qan bedilige kelgen ghelbini, Itipaqsizlighimizdin qoldin birip qoyghanlighimiz toghrisidiki téragidiyeler kurming. Heqiqi Musteqqilliq milli itipaqliq arqiliq kilidu. Jeng-kürehlerning ghelbisini emeliy kapaletke ige qilidighan qoshunni Itipaqliq arqiliq wujutqa chiqarghini bolidu.
Biz Pidakarliqni , jenggiwarliqni mueyen kolliptipning mempeeti üchün , heq yol üchün, adalet üchün özining barlighini atash dep chüshinimiz. Emdi mushu xil bighishlashni emeliyetke, özimizning hazirqi realliqigha aylandurushta birinji bolup duch kilidighan nerse sexsi menpeet, öz nemsi we menmenchilik , yeni „Men“ning özidur. Peqet özini yéngeligen, öz nemsidin keckken, özining shexsi mempetini öz razimenligi bilen omomning menpeeti, omomning itipaq-inaqlighi üchün qurban qilghanliq Pidakarliq we Jenggiwarliq bolidu. bu ham Wenimiz Uyghuristanning musteqqillighi üchün ilinghan toghra yoldur.

Shunga jahan Mutepekkurliri, Melliy penni ilim Alimliri, meyliy dinni ilim Alimliri bolsun, özini-özi yéngish , öz nepsi ustidin ghelbe qilishning zorurligi we ehmiyiti heqqide ajayip ötkur telimlerni birip qaldurghan. Mesilen mubarek Islam dinimizning rexbiri, Peyghembirimiz Muhemmed (s.a.v. ) özi ishtira qilghan we qomandan bolghan Uhud jingining ghelbisidin kiyin öz sahabiliri we pütkul muminlerge tolimu chungqur menilik qilip: „Biz hazir peqet kichik jihadlarda yengduq , chong jihad tixi aldimizda, u bolsimu (Jihadunnefisiy) öz nefsini özi yéngish jéngi „ digen .

Pidarliq we Jenggiwarliq öz Ana wetini, öz Millitini söyushni , öz Millitige muhebet bilen baghlinishni quwet membesi qilidu. Mundaqche eytqanda ötup ketkn tarixnila eslep olturushla emes belki u tarixtiki ichinishliq tiradigiyelerdin eqli xulase chiqirip , köz aldimizdiki réalliqqa tepekkur nezerimiz bilen qarap, heqiqetni sözleshmu militimizge qilinghan bir Pidakarliq we Jenggiwarliq bolup hesaplinidu.

Shunga ötken tariximizghila emes hazirqi emeliy exwalimizning Sehniliridin biri bolghan Hijrettiki Uyghurlar tomlumigha nezer közimizni artturdighan bolsaq.  Biz Uyghurlarning ajayip isil arzu –armanliri , Millitmizning, Ana Wetenimizning musteqqilighi üchün körsitidighan ajayip Pidarkarliqi, Jenggiwarlighimiz bolsimu, emma ming epsus hemmimiz özimizni yéngelmigenligimiz üchün, bir birimizni itirap qilmasliq, herqaysimiz özimiz serdar, „Biz“ning bishi bolushni oylighanlighimiz üchün, bir gewdige uyushqandaq körunsekmu, emeliyette uyushqan gewde ichide yene her birsi öz aldigha arqa tirek xojayin tutup, ayrim shayka toplap, bir-birige ora kolap, yurgini üchünla , nurghun nazuk mesillerde ortaq bir pikirge kélelmeymiz.

Pidakarliq bilen öz nefsimizni yéngip Itipaqlishalmighanliqimiz üchünla armanlimiz armanliqta, dertlirimiz dermanliqta qalmaqta. Mana mundaq aqiwetlerning kilip chiqishigha sewep bulushning özi Milletke qilinghan Ihanettur. Bir- birimizni söymeslik, bir-birimiz bilen muhebet bilen baghlanmasliq, bir-birimizni kechurmeslik pütüm bir tomlumgha qilinghan ihanettur.

Uyghur xelqining mutepekkur alimi Elishir Nawayi mundaq digen :“ Muhebbet jullalap turghan bir göherki, u Insanliq tajisigha zinnet we qimmet biridu“ .

Bu chongqur menilik tepekkur jewhiri bizge shuni ügütiduki Ang insanni haywandin ayrip turidighan enggushter bolsa , Muhebet –Söygu bolsa insanliq dunyasini chaqnitip turghan göherdur. Muhebet bilen tolghan tomlum mengu güllinidu.

Muhebet bolsa bu Alemning güllinishidiki pütmes-tügumes quwet bembesidur. Bu alem Muhebbet, söygü bilenla menggu rawajlinidu. Uyghur millitining musteqqilighi, güllinishi üchün bir qurimas quwet membesi lazim bolup, u bolsimu bir-birimizge bolghan Muhebbet, söygidur.

Bir-birini söymigen tomlumda shundaq bir illet bolidiki u bolsimu ortaq ishqa köyunmesliktur. Ortaq ishqa köyunmeslik bilen bir-birini söymeslik illitining munasiwiti sewep-netije munasiwiti bolup, bir-birini söymeslik, bir-birini qolimasliqtin ortaq ishqa köyunmeslik, ortaq paaliyetlerni qolimasliq kilip chiqqan. Bu tereqqi qilip öz ara düshmenlishish derijisige köturulgen.

Qumdek chichilan’ghu jemiyettin peqet qumdek chichilan’ghu adem yitiship chiqidu. Bundaq bolushning özimu Milletke qilinghan bir ihanettur.

Mining échindighinim elmisaqtin Qoy göshi yep adatlengen Uyghurlar Böre kelse Qoydek bir yerge toplushup, itipaqliship düshminige qarshi turushning ornigha, Choshqa göshi yimey turup, Böre kelse chiqirship, töt etrappqa tire-pireq bolup qachidighan Choshqining mijezini singdurginimizge ming epsuslinimen.

Satqilliq bolsa Milletke qilinghan Ihanetning eng rezili bolup, u Nepsaniyetchilik, Sadaqetsizlik parnikida yétiship, ösup chiqqan bolidu.
Satqin uyghurlarning qara köngli bu dewridiki barliq menpeettin menla behriman bolsam hetta bu Alemdiki barliq haram nersilermu manga nisip bolsa deydighan nepsaniyetchi, özining toymas nefsi üchün hemmini qilighan rezil Uyghurlardur.

Insan Pidakarliq we Jenggiwarliq rohini teslimchilik we janbaqtiliq erwahigha tigishiwetse elwette u öz Millitige Ihanet ,qilghan bolidu, sipi özidin munapiq, hain bolidu.

Bugün Hijrettiki uyghurlar arisida ötmüshimizdiki Abduxaliq Uyghurdek Pidakar, Jenggiwarlar bolghididek, del Abduxaliq Uyghurni jallat Shing Shiseyge satqan rewendichi Rozi Mollidek Ihanetchi munapiqlarmu az emes.
Abduxaliq Uyghurmu uyghur, Roza Mollimu uyghur shundaq turuqluq zadi nime üchün Roza Mollidek uyghurlar satqinliq qilidu? Bu yerdiki tup mesile ruhi jehettiki oxshimasliqta. Ikkisining otturisidiki ruh tuptin bir-birsiningkige oxshimaydu. Abduxaliq Uyghurda putkul Uyghur millitining azatliqi, hörligi üchün eziz jini pida qilidighan jenggiwar ruh bolghan, mana bu ruh Millitige wetenige bolghan muhebetti, Milletke wetenge bolghan ching dilidiki sadaqetmenliktin kelgen .

Roza Molladiki bu zeyip satqinliq ruh bolsa,  Qulluqqa chömgen, sexsiyetchi, nepsaniyetchi, Millitige bolghan sadaqetsizliktin kelgen. Emma ming epsusu 1933-yili 3-ayning 13-küni Abduhaliq Uyghur bolsa Jallat Shing Shisey teripidin wehshilerche qetle qilinghandin kiyin, munapiq hain Roza molla hich ish bolmighandek bexirahman yashawergen, uning aqiwetiti toghruluq hichqandaq tarixi matirlarda qilmishining jazasini yigen ispat yoq.

Bu Alem Tarazisining bir üchida Milletning istiqpali üchün özini pida qilidighan Sadaqetmenler bolsa, yene bir üchida shexsi menpeet üchün xainliq qilidighan ihanetchiler bar.
Biz tomlumimizning  qarangghuliship kitishige yol qoymaslighimiz lazim. shunga qarangghu yerde waqirmay belki u yerge chiraq yiqishimiz lazim. U chiraqning Piligi choqum mustemkem bir milli ruhqa chilanghan bolushi lazim.

Eskilikning yoli tuz hem qisqa bolidu, emma könglige ulughwar ghayilerni pükken yaxshi Insanlarning yoli egir-toqay hem uzun bolidu.

Biz hijrettiki yashawatqan uyghur hemmiz könglimizge alem-shumul ghayilerni pükup, bu ulughwar yolgha chiqqan ikenmiz, „wetinim mini tonimisa men wetinimni tonuymen, Xelqim mini tonimisa men xelqimni tonuymen“ deydighan iradide bolushimiz lazim.

Wetende yuz bergen tarixi tiradigiyelerni we kelguside yuz biridighan yaman aqiwetlerni közde tutup, bir-birimizge muhebbetlik qarap, inaq-itipaqliq bilen béshimizgha kelgen bu kulpetlerge taqabil turushimiz lazim. Zulmetlik bu teghdirimizge qarshi birlik bolsaq qutulimiz, birleshkensiri küchuyup mangimiz, kücheysek héch kim bizni izelmeydu.

Waxti kelse ölmek nimiki bu Hayatta eng muhimi bishimizgha kelgenlerge héch unimizni chiqarmay qubul qilish , ghururimizning ayaq-asti bolushigha bash igish, öz wijdanini töt-besh tenggige sétish bolsa ölushtin beterdur. Shuning üchün ölumdin emes belki béshimizgha kelgen heqsizlikke, adeletsizlikke, teslimchilikke köz yumushtin qorqushimiz kirek.

Wijdanimiz, Sadaqitimiz bilen bu dunyada shereplik yashishimiz lazim. Wijdan , Sadaqtet Allaning néhmiti, Milletning ghururidur.

Insan arzu qilghan herqandaq nerse ichki amil bilen munasiwetlik bolup, sirtqi dunya peqet tashqi tesirdur.  Oy-pikrimiz dawamliq sadaqetmenlik bilen özimizni we millitimizni bextiyar qilidighan ishlarda bolushi hem bu pikirimizni tepekkur dunyarimizdin tashqi dunyagha yéyip, pütün küchimiz bilen tomlumning ichige singdurgende, biz yashighan bu Tomlum jennet makangha aylinidu.

Yaxshiliq Allahtin, Yamanliq özingizning xatalighidin………
(Kur´an Kerim, Nisa süresining 79-ayet)

Xatime:

Birawlar Elge qildi janni qurban,
Birawlar Ter bilen gülletti bostan.
Alar Qux Tülkini ünsiz – tawuxsiz,
Qaqaqlar bir Tuhum tukkan`gha Mékiyan.
(A.Ötkur )

Hörmet bilen:

Iz ( Germany)

http://www.bilinmeyenturktarihi.com/ataturk-ve-kayip-kita-mu.html

Elqem Tursun, Rishat Abbas

Qisqiche mezmuni: nöwettiki tiz tereqqiyatqa egishiwatqan jiddi turmush éqimi qérindashlirimizni saghlam uzun ömür körüshke bolghan ilmi chüshenchisini chongqurlashturushqa we nöwettiki pen- tetqiqat bayqashlirini bilishke teqezza qiliwatidu. Uzun ömür körüsh diginimiz, ömürning bizning saghlam bolmighan yashash aditimizning tesiride qisqirap kétishning aldini élishni körsitidu. Bu maqalida, nöwettiki uzun ömür körüsh toghrisidiki eng yéngi chüshenche we eng yéngi tetqiqat netijilliri ixcham, addi, ishlitilishchan uyghur tili we chüshendürme resimler arqiliq tunushturuldi. Uzun ömür körüsh toghrisidiki chüshenchini chongqurlashturush arqiliq, qérindashlarni özining we qérindashlirining salametlikige köngül bölüshni isige sélip turushqa türtke bolush bu maqalining asasi meqsidi qilindi.

Achquch sözler: qérish , uzun ömür körüsh , uyghur tibabiti, zamaniwi tibabet, ROS, mTOR, qérishni tizginlep ömürni ozartish stiratigiyeliri, kaloriyeni tizginlesh, herket qilish, qizil üzüm, duriliq ösümlükler.

1. Kirish söz

Biz ömürning bir qétimla kilishini bilsekmu, uning qachan kétishini bilmeymiz. Bilidighinimiz, bérilgen ömürni qisqartmay axirighiche yashashqa térishish. Undaqta ömür zadi qanchilik bolidu? Bizning etrapimizda, insanning tuluq ömürining zadi qanche yil bolidighalighi toghrisida jawabi iniq bolmighan munaziriler bolup turidu. Chong ana, chong dadilirimiizning 80, 90, hetta 100 yashtin ashqanlighini bilimiz. Lékin bizning dewrimizde, etrapimizdiki biz bilidighan téxi yashita qérimighan yaki emdila qériliq dewrige qedem qoyiwatqan (65 yash qériliqning bashlinishi bolidu) kishilerning ömürining qisqila bolup qalghanlighini körüp yaki anglap qattiq azaplinimiz hem ganggiraymiz. Azaplinishimiz ularning bizdin bundaq tizla ayrilghanlighidin bolsa, gangrishimiz nime üchün ularning ömüri qisqa bolup qalghanlighini bilelmesliktin, qandaq qilip ömürning qisqirap kétishini aldin bilip uning aldini alghili bolidighanlighini bilelmesliktin kilip chiqidu. Eshu qisqa bolup qalghan ömürni qandaq qilip uzartish mümkinchiligi bar bolghiytti dep azap bilen oylinimiz. Bu ömür birilgen ömürmidu yaki melum sewepler tüpeylidin qisqirap ketkenmidu dep oylap yürüp jawapsiz azaplinimiz. Yene, belkim ömüri shundaq qisqa bérilgen oxshaydu dep özimizge we bashqilargha teselli birishke urunimiz. Yene shundaq turup, ashu ömürni ozartqili bolamdighandimidiwula dep bash qaturup jawabini izdeymiz. Hazirqi ilmi jawabi bolsa, ömürning qisqirap kétishining aldini élish arqiliq ömürni ozartqili yeni uzun ömür körgili bolidu, emma tedbirni ömür tügeshtin burunraq bashlighandila . Epsuski, ömürning qachan tügüshini biz bilelmeymiz, shunga tedbirni bügünla bashlighan yaxshi.

Uzun ömür körüsh diginimiz bizning özimizning saghlam bolmighan yashash aditimizning tesiride qisqirap kétidighan ömürni mümkin bolghan derijide (qisqirashtin) tusushni korsitidu. Ömürimiz qisqirap kétishning aldini élish xuddi biz kisel bolsaq uni doxturgha körsitip saqiyishqa tirishishimiz bilen oxshash „sewep qilish“ bolidu. Uzun ömür körüshte qérishni tizginlesh muhim; Qérishni tizginleshte, herqaysi eza sistimilardiki kiselliklerning aldini élish yaki dawalash arqiliq hayatning süpitige kapaletlik qilish muhim. Qandaq kisel bulushidin qet’i nezer hemmisi hayatning süpitini chüshürüp, ömürni qisqartishqa tirishidu. Bedende téxi kiseller yoq hallette, beden téxi qérish dewrige qedem qoymighan halette, ömürni ozartish üchün tedbir qollunush eng aqilaniliq bolidu. Bundaq tedbirler kündilik turmushimizning bir qismi bolalaydighan beden chéniqturush, herketchan bolush, yimek- ichmekni konturol qilsh, éghirliqni kontirol qilish, mijezni tengshep xoshal xoram yashash, shundaqla salametlikni qerellik tekshürtüp turush qatarliqlarni oz ichige alidu. Hazirqi zamanda, nurghun kishiler qattiq japagha chidap ishlep muwapiqiyetlerge irishelisimu, lékin hayatning aldirash rétimide yuquridiki addi emma ünümlik bolghan tedbirlerni oz turmushigha singdürüp dawamlashturalmaywatidu. Shundaq bolsimu tibbi ilimning herqaysi sistimisidiki alimlar yenila “ uzun ömür körüsh yaki ömürni ozartish usulliri “ üstide dawamliq izdiniwatidu.

“ uzun ömür körüsh “ tetqiqat bayqashlirining asasini chüshünüsh, bizning üzimizni qayil qilip ularni tepekkurimizgha we turmushimizgha singdurishke türtke bolidu. Bularni mahiyitidin toghra chüshüniish aldi bilen qérishning tizlishishi ( yeni eza – tuqulmilarning qérishning tizlishishi) uqumini qisqiche chüshünishini telep qilidu.

2. Qérishni chüshünish

Qérish bolsa hayatliqning normal tereqqiyat jeryani. Qérish hergiz kisellik emes, belki u bir hayatliq hadisisi. Gerche qérish elmisaqtin bashlap dawamlashqan hadise bolsimu, biz insanlar izchil halda qérishqa qarshi tedbir tépip chiqip uni tizginlep ömürni uzartishni ortaq arzu qilip kelduq. Bu arzuning turtkiside, herxil oxshimighan mediniyet we oxshimighan tepekkur arqa körinishide, qérishning sewebige a’it herxil tibbi uqumlar barliqqa keldi. Bularning ichide, özimizning uyghur tibabiti bilen zamaniwi tibabet toghrisida toxtilimiz.

2. 1. Uyghur tibabitide

Tebi’etning 4 pesli iniq ziminda yashap kelgen qedimqi uyghurlar, insan hayatlighinimu 4 pesilge yeni, bahar, yaz, küz, we qish pesillirige oxshatqan. Qérishni bolsa, tebi’ette janlinish yaki yéngilinish ajizlighan axirqi- küz we qish pesillirige oxshatqan bolup, qérishning hazirqi zamandiki bi’ologiyelik chüshenchisi bolghan „yéngilinish ajizlash uqumi“ gha bek mas kélidu. Uyghur tibabitidimu, saqliq saqlash tejirbilirini xulasilash arqiliq 4 madda we 4 xilit neziriyelirini hayatliqning tereqqiyat jeryanlirigha intayin toghra tedbiqlighan hem “ qérish“ uqumigha intayin janliq chüshenche bergen (1 – resimge qarang).

Uyghur tibabitide, bu 4 xil xilit ayrim- ayrim we birleshken halette özige munasip bolghan bir- biri bilen xuddi “ linggirtaq tengpunglighi“ dek tengpung halette bolghanda, saghlam uzun ömürni qoghdiyalaydu dep qarighan. Eger tengpungluq buzulghanda, eza sistimilarning fonkitsiyesini ajizlashturup nurghun kiselliklerni (untughaqliq, minge yigilesh, di’abét we rak qatarliq) peyda qilip, qérishni tizlitip, ömürni qisqartidu dep qarighan.

Uyghur tibabitide, her bir ademge ayrim qarap ulargha mas halda 4 xilit tengpunglighni normallashturush tedbirlirini qollunush arqiliq saghlamliqni saqlap, qérishni astilitip ömürni ozartishni nishan qilip kelgen. Uyghurlarning ichide nime uchun 100 yashtin ashqan kishilerning sani 1400 din artuq ikenliki [1] , bizning kündilik turmishimizgha singip kirip ketken uyghur tibabiti sawatliri (issiq- soghuqni tengshesh yaki mijezni tengshesh digendek) bilen baghlinidu diyishke bolidu.

Shundaq bolsimu, qérishni astilitip qisqirawatqan ömürni ozartishimizda zamaniwi tibbi ilimdiki hazirqi bayqashlarni uyghur tibatige qushup paydilinish, bizni dunyadiki bashqa öz tibabiti yoq nurghun xeliqlerge qarighanda zor ewzellik bilen teminleydu.

2. 2. Hazirqi zaman tibabitide

Hazirqi zaman tibabiti qérishning we uninggha munasiwetlik kiselliklerning nurghun seweblirini malikuliliq sewiyede tetqiq qilip tépip chiqti we dawamliq izdiniwatidu[2-6].

Hazirghiche, janliqlarda qérish peyda qilidighan qéritquchi gén bayqalmidi. Emma hüjeyrilerning qérishni ilgiri süridighan murekkep malikuliliq signal yolliri bayqaldi hem ilgirlep tetqiq qiliniwatidu. Qérishni tizlitidighan we éghir kiselliklerge giriptar bolush pursitini ashuridighan umumlashturulghan sewebler yekünlinip chiqildi we chiqiliwatidu (2 – resimge qarang).
Bedinimizde herküni nurghun hüjeyriler qérip, uning ornini ghol hujeyrilerdin bölünüp köpiyip yéngidin wujutqa kelgen hüjeyriler élip, hayatliqni jushqunlashturidu. Bularning eng tipik misalliri immunét, tire, hezim yolliri, we qan sistimiliridiki qérighan ze’ipleshken hüjeyrilerning künde digüdek özige oxshash emma saghlam xizmet qilidighan hüjeyriler teripidin yéngilinip turushlirini oz ichige alidu. Bundaq yéngilinish barliq séstima, organ, we tuqulmilarda mewjut bolup, hettaki minge we yürektimu melum derijide yüz béridu. Bu xil qérish- yéngilinishtiki, miqdar- süpet we sür’et muwazinetliri birlikte hayatliqni saghlam dawamlashturghuchiliq rolini oynaydu. Eger melum tuqulma yaki organda bu muwazinet buzulsa, yeni qérighan hüjeyriler köp bolup ularning ornini (fonkitsyelik we bi’ologiyelik) basquchi hüjeyriler az bolsa, normal xizmet qilidighan hüjeyrilerning sani aziyip kétip baldur ze’iplishishni (qérishni) yaki munasiwetlik kiselliklerni keltürüp chiqiridu (3 – resimge qarang). Mana bu, uyghur tibabitidiki „qérish“ ni tebi’ettiki yéngilinish ajizlighan kech – küz we qish peslige oxshitishining zamaniwi chüshendürülishi bolushi mümkin.
Qérishni keltürüp chiqiridighan ortaq sewebler bolsa, hujeyre zexme qalduqlirining peyda bolishi we yighilip qélishi dep qarilip, uninggha munasiwetlik méxanizimlar nahayiti etrapliq, keng da’iride chongqur tetqiq qilin’ghan hem tetqiq qiliniwatidu. Hüjeyre zexmisni keltürüp chiqiridighan eng asasliq ichki seweb bolsa hüjeyre énirgiye serpiyatining netijiside tebi’i peyda bolidighan zeherlik aktiplashqan oksiginliq malékulilar (ROS ,reactive oxygen species) din ibaret. Bedinimizde, ROS – qa qarshi sistima bolup, küchi yar bergende bizni, ROS ning zexmitidin qoghdaydu (bu zexmilinishke qarshi méxanizimgha mensup). Emma, bedinimizdiki ROS – qa qarshi sistimining küchi ajiz kelgende, bu zeherlik bolghan ROS lar hüjeyridiki DNA, RNA, aqsil we maylarni oksidlap ularning qurulushi we funkitsiyesini éghir zexmige uchritip hüjeyrining qérishini hem ölüshini tizlitidu. ROS ning köpiyishi bolsa herketsizlik, yuquri kaloriye (ziyade yéyishtin kilidu. Kaloriye bolsa énirgiye birliki bolup, yétilgen herketchan kishiler saghlam yashash uchun bir künde 2400- 2800 kaloriyegiche énirgiye qubul qilsa bolidu [32]. Mesilen[33], 100 giram qoy göshi yésingiz 292 kaloriye inirgiye qubul qilisiz, 50 giram qoy méyi yésingiz 451 kaloriye inirgiye qubul qilisiz, 100 gram gürüchtin 130 kaloriye, bir qushuq ösümlük méyidin 122 kaloriye, 100 giram shikerdin 387 kaloriye qubul qilisiz. Nurghunlighan teyyar ichimliklerde 50 giramdin artuq shiker bolidu. Qushumche uchur: xéridarning saghlamlighi üchün, amérkining tiz tamaqxaniliri hazir yimeklikning kaloriye qimmitini tamaq tizimligide xéridargha eskertidu[34]), qandiki yuquri miqdardiki may we shiker, yallighlughuchi amillar, rohi bésim ( yuqiri miqdardiki kortisol) qatarliqlarning sewebidin kilip chiqqan hüjeyre mitabolizimning qalaymiqanlishishi bilen munasiwetlik ikenliki melum boldi. Nurghunlighan tetqiqat netijillri shuni bildürdiki, hüjeyre métabolizimining ünümini yuqiri kötürüsh arqiliq ROS ning peyda bolushini azlitip hüjeyre – ichidiki zexmini azaytip qérishqa qarshi turghili bolidu.

Qérighan – ölgen hüjeyrilerning ornini tuluqlaydighan ghol hüjeyrilerde özining birnusxa köpiyp bölünishini tengsheydighan téloméyr (telomere) din bashqa nurghun amillar bar bulup, hazirqi waqittiki bilishke asaslan’ghanda eng muhim dep qarilidighini (mTOR ,mammalian target of rapamycin) dep atilidighan bir aqsildin ibaret ( bular köpiyishke qarshi méxanizimgha mensup). Bu mTOR (emtor dep uqulidu) aqsili hayatliqning herqaysi dewride bashtin- axir muhim rol oynap, intayin epchillik bilen oxshimighan dewir we oxshimighan muhitta oxshash ghidiqlinishlargha hayatliqni qoghdashni meqset qilip turup oxshimighan inkas qayturup aqsil ishlep chiqirishni tengshep turidu. MTOR ning bu xil alahide roli belkim ozining etrapidiki murekkep signal uchurlirining tesirige uchrighan bulushi mümkin bulup, bu nuwettiki mTOR tetqiqatidiki bir qizziq noxta. MTOR ning insan hayatidiki saghlamliq we nurghun kisellikler bilen zich baghlan’ghanlighi delilliniwatidu [7]. Hayatliq tereqqiyat basquchliridiki ösüp yétilish dewride bu aqsil ösüp yitilishni ilgiri sürse, qériliq dewride qérishni ilgiri suridu. MTOR ning qérishni ilgiri sürüshi belki, bedende mTOR ning aktiplighini ghidiqlaydighan amillar (6 – resimge qarang) köpüyüp, ghol hüjeyrilerning bölünüp köpiyish süritini tasaddipi tizlitishi we melum waqit ichidiki köpüyüsh qétim sanini ashuriwetkenliki bolushi mümkin. Buning sewebide ghol hüjeyrilerning özini uzuqluq bilen tuluqlishi waqit cheklimisige uchrap, ghol hüjeyrilerning bölünüp köpiyishi“charchap“ astilap qalidu yaki toxtaydu (4 – resimge qarang).
Ghol hüjeyre bölünüp köpüyish astilishi herqaysi organ tuqulmilargha tesir körsetsimu, eng tiz hem eng chong tesirge uchraydighini immunét sistimisi bolidu. Chünki immunét sistimisidiki hüjeyrilerning ömri qisqa bolup herküni üzlüksiz yénglinip turushi kirek bolidu. Bir missal alsaq, immunét sistimisdiki aq qan hüjeyriliring ichidiki sani eng köp bolghan (immunét sistimisidiki hujeyrilirining %62 ni igelleydighan) hem yuqumlinishqa qarshi turushta eng muhim rol oynaydighan niyutrofil (neutrophil) dep atilidighan hujeyrining omri 6 sa’ettin nechche kün’gichila bolidu. Eger ghol hüjeyrilerdin bölünüp köpüyüsh azlap qélip, ölgen niyutrofil hüjeyrilirining tuluqlinishi astilap sani azlap ketse, bu beden yuqumluq kisellerge asan giriptar bulup qalidu. Mana bu del yashan’ghanlarning yuqumluq kisel bilen tula aghrip qélish seweblirining biri bulidu. Undin bashqa,immunét sistimisida yene limfosayit (lymphocyte) dep atilidighan hüjeyriler bar bolup ( immunét sistimisidki hujeyrilirining %30 ni igelleydu) , ularmu dawamliq yéngilinip turushi kirek. Eger limfosayitlarning sani azlap ketse yenila yuqumluq kisellerge giriptar bolush pursiti kuchiyidu. Yéqinda bir xil limfosayitning azlap kétishi minge yigilep kitish tipidiki untughaqliq kisilige bashlash mümkinliki bayqaldi [8] . Yuqumlinish yene yallughlinishni keltürüp chiqarghuchi amillarni köpeytidighan bolup, bu yallughlighuchi amillar mTOR ning aktiplighini ghidiqlap, yuqirida éytilghan méxanizim bilen qérishni tizlishishqa ündeydu (4 – resimge qarang). Undin bashqa yene bu yallughlighuchi amillar hujeyrining ichidiki ROS ni köpeytip oksidlinish zexmisini kücheytidu. Eger bu zexme minge hujeyriside yuz berse, untughughaqliq kisilini keltürüp chiqiridu. Buninggha misal alsaq, yallughlighuchi amillarning peyda bolushini tizginleydighan salidomayid (Thalidomide) digen dura untughaqliqni haywan modilida dawalidi hem bu dura hazir amérkida kilinkiliq sinaqning 2- basquchida tekshüriliwatidu [9, 10]. Immunét küchi tüwenligende giriptar bolidighan yuqumluq bolmighan kisellerning misali nahayiti kop bolup, buning ichide eng kurinerliki raktin ibaret. Rak hüjeyriliri immunét sistimisining gheyri hujeyrilerni öltürüsh rolining ajizlighidin paydilinip köpiyiwalidu we mewjut bolup turidu.

3. Uzun ömür körüsh heqqidiki bayqashlar

3. 1. Hazirqi zaman tibabitidiki tejirbe- tetqiqat bayqashliri

2014- yili 12- ayning 24 – kuni, amérkidiki bir tetqiqat ornining ömürni ozartish toghrisida ilan qilghan yéngi tetqiqat netijillri, „bügünki amérika“ gézitide we bashqa nurghun taratqularda xoshalliqqa tolghan munazirilerni qozghidi we hazirghiche bayqalghan ömürni ozartish roli bolghan bir nechche xil dura eslep ötüldi[11].

„pen“ (Science) zhorniligha qarashliq „pen tedbiqlinishchan méditsina“ (Science Translational Medicine) digen zhornalda ilan qilin’ghan bu bayqash insanlarni obuktip qilghan 1- basquchtiki kilinkiliq tekshürüshtin kilip chiqqan[12]. Tetqiqatchi alimlar, tarqilishchan zukam waksinisi emdila urulghan 65 yashtin yuqiri 200 neper yashan’ghan kishilerning bir guruppisgha mTOR aqsilining aktiplighini turmuzlaydighan bir xémiyilik terkip RAD001 ni bergen yene bashqa bir gurupisgha (sélishturma gurupigha) hichqandaq tesiri yoq emma shekli- renggi we tem – purighi oxshaydighan bashqa bir terkipni bir nechche hepte bergen we ularning tarqilishchan zukam wirosigha qarshi immunét küchini tekshürgen. Bundaq qilishtiki sewep, yashan’ghanlarning immunét kuchi tüwen bolush bilen birge beden’ge yéngidin kirgen mikro-organizimlargha qarshi immunét küchini qozghitalmaydighan bolup, yashan’ghanlardiki bir omumiyüzluk hadise bolsa ular yuqumluq zukamgha asan giriptar bolup teste saqiyidu yaki saqiyalmay éghirlap hayat xewipke uchraydu. Alimlarning tarqilishchan zukam wirosigha qarshi immunétni asasi téma qilishidiki sewep, (amérika kiselliklerni konturol qilish we aldini élish merkizining doklatigha asalan’ghanda) tarqilishishchan zukamdin saqiyalmay ölüp kétidighanlarning %90 bolsa 65 yashtin yuquri kishiler iken[13]. Alimlar burunqi bilimlerge asaslinip, eger mTOR aqsilining aktiplighi turmuzlansa, bu yashan’ghan kishilerning zukam waksina wirosigha qarshi immunét küchi ashidu digen ilmi perezni tekshürmekchi bolghan. Tejirbe netijisi shuni körsetkenki, mTOR ni turmuzlighuchi RAD001 bérilgen gurupidiki kishilerning zukam waksina wirosigha qarshi immunét küchi peyda qilishi sélishturma gurupiningkidin %20 artuq bolghan. Bu heqiqeten kishini hayajan’gha salidighan netije bolup, yashan’ghanlarning immunét küchini kücheytishning mümkinlikini ispatlap, ömürni ozartish toghrisidiki tetqiqatlargha zor ümütlerni élip keldi.

Yuquriqi tetqiqattin bir hepte burun élan qilin’ghan bashqa bir maqalide, adette bash aghriqigha ishlitilidighan ibuprofén (Ibuprofen) digen durining ömürni ozartish roli doklat qilinip amérkida zor ghulghula qozghighan idi [14, 15]. Ibuprofénning ömürni ozartish tesiri téxi tejirbexana tetqiqatida bolup, umu mTOR aqsilining aktiplighini turmuzlaydiken. Ibuprofénning tesride bu ömüri ozarghan janliqlarbolsa ömürni ozartish tetqiqatlirida qulayliqi üchün köp ishlitilidighan bir xil zemburugh, ikki xil qurut we bir xil miwe chiwini bolup, téxi insanlargha ishlitilip tekshürülmigen. Shundaq bolsimu, bu bir zor bayqash bolup, kelgüsidiki ömürni ozartish dura tetqiqatlirigha zor ümüt élip keldi.

Bir nechche yil burun, 2- tipliq dé’abét késilidiki qandiki yuqurlap ketken shikerni töwenlitish uchun ishlitilidighan métformin (Metformin) digen durining ömürni ozartish tesiri heqqidiki bayqashmu zor ghulghula qozghighan idi [16-19]. Métformin asaslighi jigerning ücheydin shümürülgen uzuqluqlardin glukoz (shiker) ishlep chiqirishini tizginleydighan bolup , qandiki shiker maddisini (kaloriye dep chüshünüshke bolidu) xuddi tamaq chekligen waqtidikige oxshashla tuwen haletke chüshüridu. Métformin kaloriyeni tizginleshtin bashqa yene yallughlighuchi amillarning miqdarini azlitidighan bolup[20] , bu arqiliq mTOR aqsilining aktiplighini turmuzlaydu. Métformin chishi chashqanlargha yash waxtidin bashlap dawamliq bérilgende ömüri métformin bérilmigen chashqanlargha (sélishturma gurupigha) qarighanda % 14 uzun bolghan. Emma métformin alliburun yashan’ghan chishi chashqanlargha bérilgende bolsa ömürni ozartish tesiri korulmigen. Bu alimlar oxshash chashqanlarni küzitish arqiliq bilgenki, bu métformin bérilgen yash chashqanlarning ösme- yoq hayatta yashishi sélishturma gurupigha qarighanda %21 ashqan bolup, ösme peyda bolghanliriningmu ösmisi sélishturma gurupigha qarighanda %22 kéchikip peyda bolghan[21]. Bu bayqashlar qandiki shikerni normal da’iride tizginleshning muhimlighini tekitleydu.

Bulardin bashqa yene qizil üzümning posti we urughidin élin’ghan réswératrol (Resveratrol) digen terkipmu ömürni ozartish tetqiqatida alqishqa irishiwatidu[22]. Réswératrol esli oksigénliq zexmilerge qarshi tesir korsetken bolup, yürek qan- tumur kisellirining aldini élish roli barlighi diqqetke sazawer bolghan. Uning mTOR aqsilining aktiplighini turmuzlash rolimu bayqalghan. Eng yéqinqi bayqashqa asaslan’ghanda, bu terkipning ömürni ozartish roli yuquri glukoz (shiker) keltürüp chiqarghan oksigénliq zexmining tesirige uchrighan janliqta (ömürni ozartishta köp ishlitilidighan bir xil qurut ishlitilgen) nahayiti ünümluk bolghan, emma normal muhittiki tesiri kürinerlik bolmighan[23]. Bu bayqashlargha asaslan’ghanda, bu terkip mTOR ni ghidiqlaydighan oksigénliq zexmini ajizlashturush arqiliq mTOR ning normalsiz (ziyanliq) aktiplinishining aldini élishi mümkin.

3. 2. Uyghur tibabitige baghlinishliq tetqiqat bayqashliri

Qizil üzümdin ayrip élin’ghan terkipning uzun ömür körüshke paydiliq bolghan rolining bayqilishi, tetqiqatchilarni qizil üzüm köp chiqidighan rayunda yashaydighan uyghurlarning uzun ömür kürüshning bir sewebini tépip chiqishqa qizziqturishi mümkin. Bu bayqashlar yene bizge eshu uzun ömür koridighan uyghurlarning uyghur tibabet sawatliri turmushqa singip ketken rayunlarda yashap, öz mijezini (xilitlirini) waxti- waxtida tengshep, özining saghlamlighini yaxshi mudapi’e qilghanlighini eslitidu.
Yuqirida éytilghan ömürni ozartish netijillirining kilinkiliq sinaqlardin ötüp bizning qolimizgha kilishigiche xéli waqit kitishi mümkin. Zamaniwi tibabet bilen uyghur tibabitining neziriyeliri we dawalash usulliri oxshashmisimu, ular oxshash kiselni dawalap oxshash yaxshi netijige irishidu. Dimek, her ikkilisi bilip yetken “ késelni keltürüp chiqiridighan sewebler“ oxshimighan uqum we tilda ipadilensimu, mahiyiti oxshash dep qarash yenila mümkin (5 – resimge qarang). Zamaniwi tibabette uzun ömür körüsh üchün ishletken tedbirler ning mixanizimlirimu, uyghur tibabitide bashqa til we uqumda ipadilinishi mümkin, mesilen gheyri tebi’i sewdani tazlap bedenni janlandurush uqumigha oxshash. Shunga, bizning qériliqni tizginlep uzun ömür körüshimizde hazir neq paydilinish pursiti bolghan uyghur tibatidin paydilinish, bizni dunyadiki bashqa öz tibabiti yoq nurghun xeliqlerge qarighanda zor ewzellik bilen teminleydu. Uyghur tibabitidin tuluq paydilinishta, eng yaxshisi qerellik halda muqim bir tiwipqa körünüp mijezingizni (xilitlarni) qerellik tengshep turghan yaxshi yaki özingiz uyghur tibabitini ögünüp (ozingiz qiziqqan qisimlirini ügenmek asan) ozingizning tiwipi bolsingiz, bumu bir yaxshi tedbir bulushi mumkin.

Hazirqi qérishni tizginlesh tetqiqatlirida, bir nechche xil duriliq ösümlükler tewsiye qilin’ghan[24]. Bu durilar jemiyette alqishqa érishken bolup, yekke dura supitide ayrim tamaqqa sélinip yaki kapsulliq yasilip istimal qilinidu. Bularning ichide uyghur tibabitide da’im ishlitilidighan durilardinmu xéli bar bulup, ular badrenji buya, sebri, darchin, zechiwe, gawziban méyi qatarliqlarni oz ichige alidu. Uyghur tibabet tiwipliri yaki durigerliri bu durilarni nahayiti pishshiq bilidighan bulup, ulargha körünüp késilingiz yaki mijezingizge asasen qaysi xil durilarni ishlitishtin meslihet sorisingiz bolidu. Bularning ichide darchin (qowzaq darchin) qandiki mayni we shikerni melum nisbette töwenlitidighanlighi üchün eng alqishqa irishken üsümluk dorilarning biri. Badrenji buyaning oksidlinip zexmilinishke qarshi nahayiti küchlük tesiri bolup, untughaqliqni dawalash tesirini tejirbixana chashqanlirida tekshürüp éniqlan’ghan [25]. Gawziban méyiningmu oksidlinishqa qarshi roli bulghandin tashqiri yallughlinishqa qarshi tesirimu bolup, térini zexmidin asrashqa ünümi yaxshi ikenliki melum. Badrenji buya bilen gawziban uyghur tibabitide minge – yürekni quwwetleshke ishlitilidu. Sebri (aloy), hezim sistimisini we mitabolizimni yaxshilash tesiri bilen keng ishlitilidu. Zechiwening oksidliq zexmilerge qarshi qoghdash roli barlighi kishilerning diqqitini qozghighan. Kishini oylanduridighini, bu ösümluk durilar del mTOR aqsilining aktiplighini ghidiqlaydighan amillargha qarshi turidu ( 6 – resimge qarang).

3. 3. Saghlamliq ilimliridiki yéngi bayqashlar

2015- yili 1- ayning 14- kuni ilan qilin’ghan yene bir chong bayqashqa qarighanda, herket qilish nahayiti muhim bolup, herket qilmasliq simizliktin bekrek hayatqa tehdit salidiken[26, 27]. Bu tetqiqatta, alimlar yawrupadiki 10 dolette 334161 neper er yaki ayallarni 12 yil küzetken. Netijide, künige 20 minut janliq méngip yaki shuninggha mas halda chéniqip bergen kishiler, herketsiz (20 minut mangmaydighan yaki chéniqmaydighan) kishilerdin % 30-16 uzunraq yashaydighanlighi bayqalghan. Bundaq méngish yaki chéniqish hetta simiz kishilerning ömrinimu bundaq mangmaydighan yaki chéniqmaydighan sémiz kishilerning ömridin %3.66 uzun qilghan. Bu bayqashlar, ishxanida midirlimay olturup xizmet qilidighanlarning ömrining qisqa bolup qélishining sewebini körsitip bérishke yardem qilghan. Bizning ejdad tiwiplirimizmu, ajiz kishilerningmu saghlamliq üchün ettigende seher ornidin turup kem digendimu 100 chamdam méngip bérip andin nashta qilishni tewsiye qilghini belkim mushu seweptin bolushi mümkin.

2015- yili 1- ayning 20- kuni ilan qilin’ghan bir statistikiliq tetqiqat maqalisi, uzun waqit herket qilmasliqning nahayiti zor ziyinini yurutup bergen bulup yene bir qétim kishilerning diqqitiini qozghidi. U maqalide, hazirghiche tereqqi qilghan doletlerde ilan qilin’ghan herketsizlik we salametlik toghrisidiki 47 parche maqalining san- sifirliri birleshtürülüp analiz qilin’ghan[28]. Alimlarning diyishiche, adette chénidighan kishilermu eger künige 8 sa’ettin 12 sa’etkiche waqitni herket qilmay olturup ishleshke (yaki aram élishqa) serip qilsa yürek qan- tumur kisellikliri, 2- tipliq di’abét we rak qatarliqlargha giriptar bolush pursitini hessilep ashurup, ömürning qisqirishigha sewep bolidiken. Amérka taratqulirida, bundaq uzun herketsiz olturushning 2- tipliq di’abét kisilige giriptar bolush pursitini% 90 (toqsan pérsent) ashuridighanlighi tekitlep, uzun olturidighanlarni her sa’ette digüdek bir qétim 5 minut etrapida herket qilip bérishke dewet qilghan[29]. Bu bayqashlar, ejdadlirimiz qaldurup ketken “ heriket- beriket “ uqumining menasi „herket qilip tursang, ömüringning berkiti bolidu“ ni téximu janliq ispatlar chüshendürüp bireleydu.

4 . Xulase

Qérishni tizginlep uzun ömür körüshte ezeldin teshebbus qiliniwatqan stiratigiyeler yenila mTOR ning ziyade aktipchanlighini tizginleydighan stiratigiyelerdur( 6 – resimge qarang). Bu stiratigiyeler bolsa, dawamliq köp heriket qilish yaki muwapiq chéniqish, turmushtiki rohi bésimni azlitish, xoshal xoram rétimlik yashash, ziyade kaloriyeni tizginlesh, tuluq uxlash emma köp uxlimasliq, sap hawadin nepeslinish, tamaka chekmeslik, qizil özüm yiyish, uzaq muddet jismani jehettin ziyade charchimasliq, suyuqluq tuluqlash (suni köp ichish) we witaminlarni tuluqlash qatarliqlar bolup saghlam hujeyre métabolizimigha kapaletlik qilish meqset qilinidu[30]. Witaminlar oksdiliq zexmilerge biwaste qarshi turush bilen birge yene hüjeyrilerning métabolizimini yaxshilaydu. Bedende witamin kemchil bolghanda uni tuluqlashning paydisi zor bolsimu, bedende witamin tuluq bolghanda uni istimal qilishning tesiri kürinerlik emesligi bayqilip bir mezgil ghulghula qozghidi. Emma, biz tekshürtmey turup özimizdiki qaysi witaminning tuluq yaki kemchillikini bilelmeydighan bolghachqa,köp xil witaminlarni normal miqdarda dawamliq yaki pat – pat istimal qilip tuluqlap turghan yaxshi [31].

Yuqardiki qérishni tizginlep uzun ömür körüsh stiratigiyelirning hemmisni siz emelge ashuralaysiz. Eger dawamliq tuluq emelge ashursingiz, sizmu uzun ömür köreleysiz. Qérindashliringizmu uzun ömür köreleydu.
Apturlar heqqide uchur:
Doktur rishat abbas doktur elqem tursunni uzun ömür körüsh toghrisidiki bu maqalini yézishqa teklip qilghan we deslepki uchur [11] bilen teminligen, shundaqla maqalini télifunda birge uqup yaxshi teklip pikirlerni bergen. Ulargha munasiwetlik uchurlarni tuwendiki ulunishtin tapalaysiz.
Doktur elqem tursun: http://bbs.izdinix.com/forum.php … 4%D9%82%DB%95%D9%85
Doktur rishat abbas: http://bbs.izdinix.com/forum.php … 9%D8%B4%D8%A7%D8%AA

Paydilinish matériyalliri:
1. Http://english.cntv.cn/program/china24/20131029/101287.shtml
2. http://www.nature.com/nature/jou … _id=NATURE-20130117
3. http://www.nature.com/nrm/journal/v12/n1/full/nrm3025.html
4. http://www.nature.com/nrm/journal/v8/n9/full/nrm2242.html
5. http://www.impactaging.com/papers/v3/n11/full/100411.html
6. http://www.tasciences.com/telomeres-and-cellular-aging/
7. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2639772/
8. http://www.nature.com/tp/journal/v4/n7/full/tp201451a.html
9. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18325608
10. http://www.alzforum.org/therapeutics/thalidomide
11. http://www.usatoday.com/story/ne … -benefits/20877811/
12. Http://stm.sciencemag.org/content/6/268/268ra179.short
13. http://www.cdc.gov/flu/about/disease/65over.htm
14. http://www.nbcnews.com/health/ag … -humans-too-n271031
15. Http://journals.plos.org/plosgen … Ournal.pgen.1004860
16. http://www.usatoday.com/story/ne … -metformin/2599379/
17. http://www.forbes.com/sites/mela … St-cancer-recovery/
18. http://www.lef.org/magazine/2012 … Adline-News/Page-01
19. http://www.bbc.com/news/health-23490410
20. Http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acel.12075/abstract
21. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3082009/
22. http://www.nature.com/nrd/journal/v11/n6/full/nrd3738.html
23. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23600385
24. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19596462
25. http://www.sciencedirect.com/sci … I/S0166432807001313
26. http://www.bbc.com/news/health-30812439
27. Http://ajcn.nutrition.org/conten … 114.100065.abstract
28. Http://annals.org/article.aspx?articleid=2091327
29. http://www.cnn.com/2015/01/21/he … Kill-you/index.html
30. http://www.maxlife.org/
31. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3982418/
32. http://www.webmd.com/diet/features/estimated-calorie-requirement
33. Http://caloriescount.com/foodcalculator.aspx
34. http://www.acaloriecounter.com/fast-food.php

Bu maqalini menbesini eskertken asasta héchkimdin sorimay her qandaq shekilde ishletsingiz boluwéridu. Bu maqale sizge mensup.

http://bbs.izdinix.com/thread-62253-1-1.html