1
Tarixning her bir doqmushida ötmüsh amilliri bilen kelgüsining bésharetliri bir-birige zich gireliship kétidu. Uyghur hazirqi zaman jem’iyitining tereqqiyat éhtiyaji yéqinqi zaman jem’iyitidiki ötkür ijtima’iy ziddiyetlerde yétilgen murekkep medeniyet idi’ologiyisige warisliq qilip we uni rawajlandurup, inqilabiy jenggiwarliq we milliy oyghinish éngini gewdilendüridighan hazirqi zaman edebiyat alahidilikini yaratti.
Uyghur hazirqi zaman jem’iyiti qoyuq fé’odalliq tüske ige en’eniwi yéqinqi zaman jem’iyitidin rawajlinip, hazirqi zaman sotsiyalizim tüzümige ötken jem’iyet. Bu dewr edebiyati tarixtiki her qandaq dewr edebiyatigha qarighanda, jem’iyetküreshlirini yarqin ipadilep, xelqni fé’odalizim zulimi mute’essiplikke qarshi küreshke chaqirip, azadliq, tereqqiyat we yéngiliqqa intilish iddiyiliri bilen xaraktérlendi hemde milliy shekli, mezmuni, istétik qimmitini zor derijide kéngeytti. U aldi bilen uyghur hazirqi zaman tarixidiki zor siyasiy weqelerge nepesdash bolghan ma’arip, medeniyet-aqartish heriketlirini özige menbe we asasqilghan halda barliqqa keldi.
2
Qaraxaniylar dewride türkiy tilliq xelqler medeniyitining altun dewrini achqan uyghur medeniyiti yeken-se’idiye xanliqining emin yillirida yene bir qétim ronaq tapqandin kéyin, xojilarning teriqet chümperdisige oralghan siyasiy tumanliri qoynida ghayip bolup, junggharlarning zulmetlik doziqigha tashlandi. Tarim asminini qaplighan jahalet tumanliri ilgiri nur chachqan medeniyet merkezlirini xarablashturup,awat meripet böshüklirini chölsiritip qoyghan, hemme yaqni nadanliq, jahilliq we yoqsizliq ilkide ingrighan xelqning ahu-zari qaplighanidi. Bu chaghda jahanning yene bir chéti-yawropada qanat yayghan sana’et-téxnika inqilabi hemde islahat dolqunliri shiddetlik éqim yasap, yéngi ilim-pen we medeniyet chaqiriqliri mehkum xelqlerning bext-sa’aditidin dérek bergüchi altun qongghuraq bolup jaranglidi. Uning yangraq üni dunyaning yiraq sherqide-tarim wadisida qedim xarabilerge qoshulup uyqugha gherq bolghan bu xelqni ghaye, xam-xiyal chüshlirige aldan’ghan bihush uyqudin oyghatti. Millet, wetenning teqdiri, istiqbaligha qayghuridighan meripetperwer, tereqqiyperwer sodigerler karxanichilar we ziyaliylar arqa-arqidin asiya-yawropa qit’esidiki ereb, hindi, türkiy we én’giliz ellirige bérip. Bu jem’iyette barliqqa kelgen tömüryol, zawut-fabrika, matorluq mashinilar, yéngiche ma’arip we yéngi weziyetni körüp, chüshinish hasil qilip, ularning biwaste tesirige uchridi hem ulardin chongqur ilhamlandi[①].
Milliy ma’arip medeniyet we téxnikining milletning tereqqiyatidiki jiddiy zörürlükini chongqur hés qilghan hüseyin musa haji (1884-1926-yillar) bilen bawudun musa haji(1851-1928) öz yénidin pul chiqirip tarixta «hüseyniye mektipi» dep atalghan tunji penniy mektep- atush iksaq mektipini 1885-yili qurup chiqti[②].uninggha egiship qeshqer, yerken, turpan, ili qatarliq jaylarda arqa-arqidin zawut-fabrikilar, karxana-shirketler qurulup, milliy soda-sana’etning deslepki qedemde shekillen’genlikini ipadilidi[③].hazirqi zaman jem’iyitidiki ilim-meripet, medeniyet aqartish herikiti we’ichki-tashqi siyasiy tesirler uyghur pisxikisining chongqur tragédiyilik qaynimidatunjuqup kétiwatqan hayatliq isteklirini qutquzup, özini qudret tapquzush wemedeniyet güllinish éngini östürdi we milliy oyghinish éngini teshwiq qilidighan milliy démokratik edebiyatning ilghar xahishi meydan’gha keldi.
Xuddi yéqinqi zaman yawropa kapitalizimining fé’odalizimgha qarshi küresh qilishtiki meniwi qorali insanperwerlik bolghanidek, hazirqi zaman uyghur jem’iyitining meniwiyitide chongqur yiltiz tartqan milliy oyghinish éngi yéqinqi zaman edebiyatidiki «ghériplar hékayati», «nuzugum», «zepername» qatarliq bedi’iy eserlerning iddiye en’enisi süpitide hazirqi zaman edebiyatida hesretlik keypiyat ichide ölümni teswirleydighan ijadiyet yüzlinishini yéngi muweppeqiyetlerge érishtürdi. Shundaq bolghachqa, bu xil edebiyat xahishi sirttin kirgen medeniyet éngining köchürülmisi bolmastin, belki hazirqi zaman uyghur jem’iyitidiki ré’al ziddiyetler hemde fé’odalizim jahalitidin yéngi bir ijtima’iy formatsiyige qarap ilgiriligen, en’eniwi, békinme, qalaq jem’iyettin échiwétilgen,zamaniwi jem’iyetke ilgiriligen yéqinqi zaman edebiyat en’enisining dawami,rawaji we yuqiri pellige kötürülishi hésablinidu. Qutluq haji shewqi (1876-1937)uyghur yéngi ma’arip we medeniyet aqartish herikitining qeyser jengchisi, uyghur hazirqi zaman edebiyatida metbu’atchiliq we shé’iriy ijadiyette milliy oyghinishni ilgiri sürgen sha’ir. Uning chet ellerdiki oqush we ziyariti unimol bilimge ige qilipla qalmay, bu ellerning tereqqiyati we islahatliri yéngipikirge ige qilip, uni yéngiliq we tereqqiyatni qollaydighan ilghar pikirlik jama’t erbabigha aylandurghan. 1918-yili bawudun musabayning pul chiqirishi bilen«metbe’i xurshid, metbe’i nur» namliq metbe’eni sirttin kirgüzüp, qeshqerde tunji gézit- «ang géziti»ni dunyagha keltürdi[④]. Bugézitte u medeniyet düshmenlirige qarshi xelq éngini oyghitidighan jenggiwarsadalarni yangratti. Sha’ir:
Bir qilich berse «xuda» kes! dep uninggha buyrusam,
Üzse xelqim boynidin xarliq kishen-zenjirini.
Ger xarabken el-weten kallamni üzsun u qilich,
Körmisun shewqi közi qulluqta el teqdirini…
Dep xitab qilip, el-wetenni qulluqtin qutuldurush yolida bash egmey küresh qildi. «ang géziti» düshmen küchlerning bésimi bilen toxtap qalghandin kéyin 1933-yili«erkin hayat géziti»ni, 1934-yilidin bashlap «yéngi hayat géziti»ni neshir qilip[⑤],düshmenlerge ejellik zerbe berdi. Yéngiche mektep, yéngi neshir epkarliri we yéngiköz qarashlar jem’iyettiki yéngi démokratik xelqchil iddiyilerni algha sürüp, eksiyetchi hökümetning rezil mahiyitini échip tashlighanliqtin, pütün hayatini’uyghur xelqining éngini qorallandurush üchün béghishlighan bu medeniyet jengchisinishéng shiseyning eksiyetchil dahiyliri 1937-yili qeshqer türmiside otta köydürüppaji’elik qetle qildi. Bu dewr medeniyet sépide qutluq haji shewqi bilen billeküresh qilghan yene bir meshhur namayende-meripetperwer ma’aripchi, wetenperwe rdémokrat, jama’et erbabi abduqadir binni abdulwaris qeshqiri (1862-1924)bolup, xususen hazirqi zaman edebiyatining asaschilirining biridur. Abduqadirda molla medeniyet aqartish herikitide qeshqerni merkez qilip qanat yaydurghanma’arip, metbu’atchiliq we edebiy ijadiyette bir yürüsh islahatchiliq teshebbusliri arqiliq milliy oyghinishning tüp yüzlinishini belgilep bérishke hesse qoshqan. Pen-ma’arip arqiliq milletni qudret tapquzush yolida eyni chaghdikimektep oqushluqlirini tüzüsh, yéngilash bilen bir waqitta, xelqning paraset rojeklirini achidighan ötkür pikirlik shé’ir hem nezeriye risaliliri arqiliqdewr mesililirige qawab bergenidi. Abduqadir damolla öz wetininingtajawuzchilar tapini astida depsende qilinip, xelqning siyasiy we meniwi qulluqta qalghanliqining heqiqiy menbi’ini chongqur chüshen’genidi. U yene bir munche terbiyiwi eserlerni yézip, xelqni nadanliq qoynidin yoruqluqqa élip chiqidighanparlaq yolgha yéteklidi. Jahan’girlarning tajawuzchiliqigha, yerlik mute’essipdindarlar, saxtipez sopi-ishanlargha, xushametchi, teslimichi, ikki yüzlimichi munapiqlargha qarshi qet’iy küresh qildi[⑥].1924-yili jahan’girlarning yerlik küchler bilen til biriktürishi arqisidasüyqestke uchrap qurban boldi.
Bu mudhishyillarda uyghurlar siyasiy we medeniyet hoquqidin mehrum bolupla qalmay,iqtisadiy jehettimu éghir kirizisqa duch keldi. Alwang-yasaq, baj-séliqlarning éghir, türi köplikidin xelq yelkisini qoram tash bésiwalghandek halgha chüshüpqalghan idi. Yang zingshin dewride chong pomishchik, bay sodigerler arqiliq, shundaqla’eyni chaghdiki ijtima’iy turmushta saqlinip kéliwatqan yurtwazliq köz qarishidinpaydilinip ularni bir-birini cheklep turidighan qilip qoydi[⑦]. Buning bilenla qalmay, u shinjangda milliy ma’arip we medeniyetning ösüshini cheklep, tereqqiyatini boghup, xelqni ilim-pen yéngiliqliridin mehrum qaldurup, ottura asiya we ichki rayonlardin kélidighan yéngi uchurlarni qattiq qamal qilipcheklidi. 1927-yili bu alwastini yer yutqandin kéyin, onigha chiqqan jin shurin’uning izidin bésip milliy yeklesh we kemsitishni téximu kücheytti.
Xuddi rus tenqidchisi érlin: «ijtima’iy erkinliktin mehrum bolghan rus xelqige nisbeten edebiyat birdinbir munber. Bu munberde xelq özlirining ghezeplikchuqanliri hem wijdaniy sadasini jakarliyalaydu»[⑧] dep éytqandek, hazirqi zaman alahide tarixiy muhitta yaritilghan uyghur edebiyatida hesretlik keypiyat ichide ölümni teswirlep, milliy oyghinish rohibilen insanperwerlikni birleshtürdi. Baldur oyghan’ghan sha’ir, yazghuchilirimiz bu héssiyatni qedimki uyghur ziyaliylirigha oxshash ghayiwi romantika yaki lirik söygü témiliri sheklide dewrge yoputup, xiyal-arzu derijiside toxtap qalmaydu.belki yéqinqi dewrde asta-asta kötürülgen tenqidiy ré’alizm xahishi hem isyankarliq rohini yükseklikke kötürüp, ré’al inqilab körishining emeliyitigepütünley birleshtüriwétidu. Bu jehette abduxaliq uyghur (1901-1933) ijadiyiti’eng wekillikke ige. «abduxaliq uyghur shé’irliri»[⑨]20-30-yillar uyghur shé’iriyitining nadir nemunisi. Abduxaliq uyghur xelqniyéteklep nadanliqqa, fé’odalizim zulimi we eksiyetchil hakimiyetke qarshi janmu-jan élishqan medeniyet sehnisining isyankar jengchisi, milliy démokratik inqilabchi we sha’ir. Shunga uning shé’irliri küchlük jenggiwarliq, köreshchanliq we oyghinish éngi bilen sughirildi. Uning «oyghan», «yaz tüni», «istimes», «yejüji-mejuji»gha oxshash shé’irlirida diniy xurapat, jahalet, fé’odalizimni qattiq söküp, xelqni meripet arqiliq oyghinishqa chaqirdi.
3
1933-yili«12-aprél» siyasiy özgirishi» we xojiniyaz haji qozghilingi yüz bergendin kéyin shinjang weziyitide burulush boldi. Uyghur ma’aripi we medeniyet herikitidimu körünerlik özgirishler peyda boldi. Bu dewr gherb jahan’girliri junggogha tajawuzqiliwatqan, dölet ichide gomindang-kompartiye urushiwatqan, gherbiy shimalda jangpéyyüen bilen ma jungying birlishiwalghan ehwal astida, shinjangda jin ornini’igiligen shéng shisey hökümitining murekkep ziddiyetlerge yoluqushini bésharetlep turatti[⑩].bundaq ehwalda hakimiyetni tutup turush üchün sowétler hökümiti bilenhemkarlishishqa mejbur bolup, 1935-yili sowét kompartiyisige üch türlük shertniqoyup hemkarlashti. Nenjing hökümiti bilen alaqini saqlap qalghan asastamusteqil bolush siyasitini ijra qilip, gomindang we kompartiye bilen hemkarlashti[11]hemde «chégra-mudapi’e armiyisi»ni «jahan’girlikke qarshi turush armiyisi»ge,«jahan’girlikke qarshi turush teshkilati»ni «alte büyük siyasetni himaye qilish’ittipaqi»[12]gha özgertip, mawzédungning «birinchi awghust birlik sep muraji’etnamisi»ni himayeqilidighanliqini bildürdi. Bu siyasiy burulushning türtkiside jem’iyet nispiymuqimliship, ma’arip, ilim-pen, yéngi uchur we yéngi medeniyet ishliri bezitereqqiyatlargha érishti. Hemme jaylarda darilmu’ellimin, téxnika-kespiy mektepler we ottura mektepler qurulup, hökümetning siyasiy apparatliri nispiymuntizimlashti. Ölke, wilayet we nahiyelerde sana’i nefise, drama-tiyatir ömekliri we gézit-zhurnal we metbu’atchiliq ishliri yene bir qétim yuqiri dolqun’gha kötürüldi[13]. Butebi’iy halda hazirqi zaman edebiyatining 30-yillardiki munbiride milliy oyghinish éngini yéngiche shekilde ipadilep yuqiri pellige kötürdi. Ma’arip wemedeniyet oyghinish herikitining bu mezgildiki meshhur wekilliri memtili toxtaji,xemit wekili, abdulla rozi, lin jilu qatarliqlar bolup, eyni dewrde bashlamchiliq rolini oynidi.
Memtili toxtaji (1901-1937) bu sepning aldida mangghan meshhur ma’aripchi we sha’irlarning biri idi. U 30-yillardiki yéngi mektep oqughuchilirigha özi yézip ahanggha salghan shé’irni oqutup, atush-qeshqer xelqini oyghatqanidi. Bu japaliq yillardiki azadliq inqilabining küresh telipi bu dewrning sana’i nefise, drama-tiyatirchiliq we neshriyatchiliq saheside ehmed ziya’i, nimshéhit, ziya semidi, qasimjan qembiri, zunun qadiri qatarliq sha’ir, edibler, dramatorglarni edebiyat munbirige élip chiqti. Shunglashqa 30-40-yillar uyghur edebiyatidiki milliy’oyghinish éngi aldi bilen tiyatirchiliqtin bashlandi[14].
Qeshqerde sana’i nefiseni barliqqa keltürüp wilayetlik naxsha-ussul tiyatir ömikining deslepki asasini qurghan xelq sen’etkari abdulla turdi ikki oghli-dawut abdulla we semet abdullani bille élip sowét ittipaqdash jumhuriyetliride tatar, özbék tiyatir sen’iti we naxsha-muzikiliri bilen tonushup qaytip kelgendin kéyi, 30-40-yillarda qeshqerde xelqni oyghitidighan naxsha-ussul we tiyatirlarni ishlep, rézhisorluq qilip we oynap medeniyetning janlinishigha küchlüktesir körsetkenidi[15]. Shuninggha egiship shinjangning her qaysi jayliridiki sana’i nefise terkibidiki uyushmilarda«satirach», «chékimlikning aqiwiti», «shermendiler» namliq tiyatirlar ishlinipqoyuldi. Lin jiluning «sada» dramisi, klassik dastanlardin özgertip ishlen’gen«leyli-mejnun», «perhat-shérin», «ghérib-senem» dramiliri, qasimjan qembirining«aldamchi téwip», «zeynepke töhmet» qatarliq drama, opéraliri bir dewrdiki’oxshimighan kishilerning hayat sergüzeshtisi, teqdiri asasida jenggiwarliq rohinigewdilendürüp, milliy oyghinish éngini ipadilep berdi. Ular ijad etkenyillar pütün shinjangning ijtima’iy ehwalida dawalghush yüz bérip erkinlik,azadliq pikirliri bu azapliq ré’alliqqa yüzlen’gen halda hayatning hemmesahelirige chétilip ketkenidi.
Shunga’azapliq héssiyat ichide ölümni teswirlesh ularning hayat musapisi we’ijadiyitide yuqiri kötürüldi. Sha’ir nimshéhit ermiya éli damolla (1906-1972)deslepki ijadiyitide klassik dastan «leyli-mejnun» we «perhad-shérin»ni’opéralashtururp[16],erkin muhebbet we azadliqqa telpünüsh héssiyatini ipadiligen bolsa,40-yillarda «büyük junggo», «asarette turup qalghanlargha xitab», «aldida»,«qebridin awaz» qatarliq shé’irlar arqiliq meripetni teshwiq qilip,fé’odalizim, jahiliyetni qarilap, azadliq inqilabigha awaz qoshti. Qelbidikiküchlük hesretlik keypiyatni yüksek wetenperwerlikning inkasi süpitide anayurtining teqdiri bilen birleshtürüp, uning qan deryasigha aylan’ghan échinishliqhaligha qayghurdi. Düshmenlerning ölüm halakitining muqerrerlikini körsitip, xelqkörishige ilham berdi.
Sha’irxelqni düshmen mikridin hoshyar turushqa, sülhlirige aldinip qalmay jengni’axirighiche keskin dawam qilip mustebit hakimiyetning yiltizidin qomurup, yerbilen yeksen qilishqa chaqirdi; Xelqni, xelqning mung-hesritini, azap-külpetliri,arzu-tileklirini shé’irlirigha mezmun jéni qilip, xelqqe teqdirdash bolup yashidi.bu mezgilde alim we sha’ir ehmed ziya’i «tozimas chéchekler», «ladax yolidakarwan», «wijdan we muhakime» qatarliq shé’ir toplamliri we tenqidiy mulahizilik’eserliride[17]weten azadliqi chaqiriqini towlap, heq-adaletni küylep öz xelqi, wetinigebolghan sadaqitini mundaq éytqanidi:
Yurt’el üchün tartqan azabni,
Shahliqtextige qiyas etkülük.
Xelqyolidiki bir minut tuyghu,
Mingyilliq rahet üchün yetkülük.
Elningbextini közlep ey ziya,
Yighlisayighlap, külse külgülük.
Ehmedziya’i 1944-yili yazghan «rabiye-se’idin» opérasining témisi eynen tarixtin’élin’ghan bolup, uyghur klassik edebiyatida abduréhim nizari shu namliq dastanibilen yüksek sherepke sazawer bolghanidi. Ehmed ziya’i bu weqelikni hazirqizaman jem’iyitige ekélip uni erkinlik, azadliq, heqqaniyet, barawerlik, chinmuhebbetni ulughlashqa qaritip, téximu isyankar rohni ipadilidi.qehrimanlarning halakiti kishiler qelbide küchlük zilzile qozghap, tragidiyilikgüzellikning qimmitini namayan qilidu. Bu hazirqi zaman uyghur edebiyatidiki’oyghinish éngining istétik alahidilikining melum bir qismi, elwette.
4
2-dunya’urushi partlighandin kéyin, shéng shisey özining saxtiliq niqabini yirtip tashlap’alwasti qiyapitini ashkarilidi. Sowét ittipaqi we junggo kompartiyisidin yüz’örüp, atalmish «6 büyük siyaset»ni emeldin qaldurdi. Ottura asiyada oqupkirgen we medeniyet herikiti bilen shughulliniwatqan ilghar pikirlik ziyaliylarhemde wijdan ehlining her qandiqini keng da’iride tutqun qildi, yoshurun halda’öltürdi yaki türkümlep qetile qildi. Nenjing hökümitining xenzu-zangzu milletliri’ishliri ministiri wujungshin shéng shiseyning ornigha ölke re’isi bolghandin kéyin,milliy kemsitish we chetke qéqishni éghirlashturiwetti. Mushundaq weziyette1944-yili 11-ayda ili, altay, tarbaghatay wilayetlirini asas qilghan üchwilayet qoralliq milliy körishi partlidi[18].urush tumanliri bilen qaplan’ghan bu yillarda uyghur edebiyati jenggiwarliqinitéximu östürüp, inqilab ghelbisini teswirlep, inqilab qehrimanlirinimedhiyelep, xelqimizning azadliq körishige medet, ilham berdi. Qehrimanlar’obrazini we qehrimanliq rohini teshwiq qildi. Bu mezgildiki edebiyatnetijiliri edebiyatimizning xelqni oyghitishtiki yüksek qimmitini namayan qildi.buning wekilliridin biri lutpulla mutellip ijadiyitidur. U öz eserliride azadliq,erkinlikni medhiylep, jahalet, ézilishke qarshi turdi. Dunya weziyiti, junggo weshinjangning omumiy weziyitini asas qilip türlük bésim, xewp-xeter,qiyin-qistaqlargha bash egmey weten azadliqi, her milletning ittipaqliqiniküylidi. Qeyerge barsa shu jayda inqilab mesh’ilini köterdi. U junggokompartiyisige chongqur eqide baghlighachqa, uni hemmidin bek ulughlidi. Uni xelqhem weten azadliqining nijadliq yultuzi dep qarap heqiqiy koministik roh bilenmedhiyilidi. Lutpulla mutellipning aldinqilar orunliyalmighan inqilabni özzimmisige élip dawam qilishigha türtke bolghan ichki küch-uning öz xelqi bashtinkechürgen échinishliq tarixiy izliri heqqidiki tonushi idi:
Xelqim’uzaq yillar jebru-japalar chékip keldi,
Zulumdestidin köz yéshi deryadek éqip keldi.
Qancheret qozghaldi erkinlik, azadliq izdep,
Yételmeymeqsetke shum qara taghlar bésip keldi.
Lutpullamutellip 1942-yili ürümchide yazghan «muhebbet we nepret» namliq dastanidaboway, momay we uning oghli bilen oghlining söygüni otturisidiki muhebbet,sadaqet we wijdaniy burch mesililirini otturigha qoyup, ana tupraqqa bolghanchongqur méhri-muhebbiti, xelqchil iddiyisini hesretlik süküt ichide ipadilep,chin muhebbetning ölümnimu bash egdüridighanliqidek hökümni otturigha qoydi.uning qelbidiki azad tanggha bolghan teshnaliq yürikining ichki qatlamliridikihesretlik pighanni kücheytti.
Lutpullamutellip aqsugha barghandin tartip, ta gomindang eksiyetchiliri teripidin qetliqilin’ghan’gha qeder bir yaqtin aqsuda sana’i nefise uyushmisi qurup sha’ir’abdulla rozi bilen bille «ögey ana», «tahir-zöhre» gha oxshash drama-opéralarni yézip, sehnileshtürüp we rol élip xelqni oyghatsa, yene birtereptin shé’irni qoral qilip düshmenlerge ejellik zerbe berdi. Hayatining’axirqi nepsigiche qehrimanliq ülgisini tiklidi.
Démek,hesretlik keypiyat ichide ölümni bedi’iy ipadilep ijtima’iy, pelsepiwipikirlerni dewrge türtke qilish— uyghur hazirqi zaman edebiyat ijadiyitidiki bir iddiyiwi dolqun süpitide yüksek derijidiki oyghinish éngini namayan qildi. Uniyéngi dewrge sowgha qildi. Tebi’iyki bu roh yéngi dewr we edebiyat iddiyisi üchün yuqiri istétik qimmetni jari qilduridu.(Iqbal Tursun)
(«shinjang pidagogika uniwérsitéti ilmiy zhurnili»ning 2000-yilliq 3-sanidin élindi)

[①] nurmuhemmet zaman: «uyghur edebiyati tarixi», 4-tom (hazirqi zaman edebiyati qismi)shinjang ma’arip neshriyati, 1995-yil uyghurche neshri, 32-betke qaralsun.
[②] abdulla talip: «uyghur ma’arip tariiidin ochériklar», shinjang xelq neshriyati, 1987-yil’uyghurche neshri 82-betke qaralsun.
[③] abdulla talip: «uyghur ma’arip tariiidin ochériklar», shinjang xelq neshriyati, 1987-yil uyghurche neshri 82-betke qaralsun.
Nurmuhemmet zaman:«uyghur edebiyati tarixi», 4-tom, shinjang ma’arip neshriyati 1995-yil uyghurche neshri 34-betke qaralsun.[④]
[⑤] nurmuhemmet zaman: «uyghur edebiyati tarixi», 4-tom, shinjang ma’arip neshriyati 1995-yil uyghurche neshri 18-betke qaralsun.
[⑥] nurmuhemmet zaman: «uyghur edebiyati tarixi», 4-tom, shinjang ma’arip neshriyati 1995-yil uyghurche neshri 18-betke qaralsun.
[⑦] «uyghurlarning qisqiche tarixi», dölet milletler ishliri komitéti teshkillep tüzdürgen, milletler neshriyati, 1990-yili uyghurche neshri510-bet.
[⑧] érlin:«edebiyat toghrisida», dewr neshriyati, 1992-yil xenzuche neshri 58-bet.
[⑨] «abduxaliq uyghur shé’irliri», shinjang xelq neshriyati, 1988-yil neshri.
[⑩] «shinjang tarix matériyalliri» 16, 17-qisimlar, shinjang xelq neshriyati, 1985-, 1986-yillar neshri we «uyghurlarning qisqiche tarixi»gha qaralsun.
[11] jangjijung: «ürümchi söhbitidin shinjang tinch azad bolghan’gha qeder», shinjang xelq neshriyati, 1987-yil uyghurche neshri.
[12] jangjijung: «ürümchi söhbitidin shinjang tinch azad bolghan’gha qeder», shinjang xelq neshriyati, 1987-yil uyghurche neshri.
[13] abdulla talip: «uyghur ma’arip tarixidin ochériklar», shinjang xelq neshriyati, 1987-yil uyghurche neshri, 101-,108-betlerge qaralsun.
[14] nurmuhemmet zaman: «uyghur edebiyati tarixi» 4-tom, shinjang ma’arip neshriyati 1995-yil’uyghurche neshri 21-betke qaralsun.
[15] «shinjang sen’iti»zhurnili, 1985-yilliq 3-sanigha qaralsun.
[16] nimshéhit:«ming öy we perhad-shérin», qeshqer uyghur neshriyati 1987-yil neshri.
[17] ehmed ziya’i: «tozimas chéchekler» shinjang xelq neshriyati, «rabiye- se’idin» milletler neshriyati, 1985-yil neshri, uyghurche.
[18] «shinjang tarix matériyalliri» (14-, 15-, 16-qisimlar) shinjang xelq neshriyati uyghurche neshri.

Autori:

-1-

2003- yili özbékistanning paytexti tashkent shehiridiki „sherq neshiriyati“ 1944- yili ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining re’isi elixan törining „türkistan qayghusi“ namliq kitabini özbék tilida neshir qildi.
Eser 1966- 1973- yilliri yézilghan bolup, bu mu’ellipning hayatining axirqi basquchliri bolushigha qarimay, u pütün imkaniyetliri bilen mexpiy rewishte mezkur esirini yézip püttürgen. Mirzaqamaq shara’itida tamamlan’ghan „türkistan qayghusi“ da elixan törining hayat musapisining aldinqi basquchliri yeni ghuljida qozghalghan milliy azadliq inqilabighiche bolghan waqit ichide ottura asiyada we uyghur élide körgen bilgenliri teswirlinidu. Eserde yene elixan törining millet, siyaset, din we medeniyet qarashlirimu ekis etken bolup, uning neziride türkistanning ikki qisimi yeni sherqiy türkistan bilen gherbiy türkistan ayrilmas bir gewdidur. Shunga u öz esirige türkistan qayghusi dep nam qoyghan.
Elixan törining kéyinki pa’aliyetliri
1944-yilidin 1949- yilighiche dawamlashqan sherqiy türkistan jumhuriyitining re’is jumhuri elixan töre saghuniy 1946-yili 6-ayning otturlirida sowét ittipaqining ghuljida turushluq razwétka xadimliri teripidin mexpiy rewishte „sizni qorghasta özbékistan kommunistlar partiyisining birinchi sékritari osman yüsüpow kütüwatidu. Sözlishidighan muhim ishlar bar „dégen teklip bilen aldap, sowét ittipaqigha élip chiqip kétilgendin kéyin, hayatining qalghan qisimini tashkent shehiride ötküzidu. Elixan töre saghuniy bu jeryanda „tömür tüzükliri“, „muzika risalisi“, „nawadir ul weqe“ qatarliq bir qanche eserni paris we ereb tilidin özbékchige terjime qilidu hemde „türkistan qayghusi“,“ diwan saghuniy“ qatarliq eserlirini yazidu.
Elixan töre eyni waqitta öz hayatini qattiq sowét tüzümi astida, mirza qamaqta ötküzgen bolup, uning jemiyet bilen keng alaqe qilishi, öz eserlirini erkin türde élan qilishi zor cheklimilerge uchrighan bolushigha qarimay, u öz ghayisi we idiyisini ekis ettüridighan shé’irlarni shuningdek bashqa eserlerni yézip qaldurghan. U, bu eserlerning haman bir küni yoruqluqqa chiqishigha ishen’gen shuningdek sowét tüzümini öz ichige alghan barliq diktaturuluq , mustebit sistémilarning haman zawalliqqa yüzlinidighanliqini aldin körgen idi.
Elixan töre öz esirini yézishni tengri we millet aldidiki qerz dep bilgen
Elixan töre saghuniy türkistan qayghusi namliq kitabining muqeddimiside özining néme sewebtin bu eserni yazghanliqi we néme sewebtin uninggha türkistan qayghusi dep nam bergenlikini chüshendürüp, özining bu eserni yézishigha allah we millet aldidiki ada qilishqa tégishlik burchi türtke bolghanliqini körsitidu. Elixan töre bu heqte mundaq dep bayan qilidu:
„men eli saghuniy yashliq-yigitlik künlirimdin bashlap, erebi, farisi tillarni toluq rewishte özleshtürgen idim. Zamanning manga körsetken tosqunluqlirigha qarimay, tengrining yardimide keng kölemde dini, tibbi, we tarixi melumatlargha ige boldum. Erebche, farischilarni yézish, shé’ir éytish qabiliyiti mende bolsimu, lékin men öz türkiy ana tilimni bashqa tillardin artuqraq kördüm. Chünki, qaysi bir milletning ana tili öz wezipisini ötelmey, bashqa yat tillar aldida meghlubiyetke uchrap tiz pükse, undaq millet anche uzun’gha qalmay insaniy hoquqlardin ayrilghan halda uning hayat deptiri üstige qara xet yézilishi shübhisizdur. Undaq milletler peqet wetenliridinla emes, belki pütün barliqi bilen tarix yüzidin yoqilishqa mejbur bolidu. Yuqirida bayan qilin’ghan sözlerge qarap, özümde toplighan peziletlerdin tarix ilmini tallap aldim. Chünki, shu hazirqi dewrimiz 1966-yilida öz wetinide turup ghérb bolghan xelqimiz üchün tarix ilmi béliqqa- su kérek bolghandek kérek ikenlikini men uzundin buyan sezgen idim“.
„ötmüsh tarixini untup hazirqi tarixini tonumighan bir millet, qarangghuda qalghan, qolida tayiqi yoq kor kishi kebi qayaqqa ayaq bésishni bilelmey, düshmenning yéteklishige egiship kétishke mejbur bolidu. Ochuq pikirlik sezgür weten oghlanlari tarixning qandaq zörür ikenlikini méning shu sözlirimdin ilham élip chongqur chüshinishliri kérek“.
„emdi wetinim méni söymisimu, men uni söygenlikimdin, olusum méni mesitmisimu, men uni mensitkenlikimdin, weten üstide boliwatqan tarixiy özgirishlerni we hem buning kélechektiki yaxshi-yaman netijilirini körsitip, weten balilirigha ülge bolghidek, bashqilar buningdin ibret alghudek, bir tarixiy eser yézishqa kirishtim. Biraq men peqetqina islamperes emes idim.Belki yarilishimdinla  Insanperes idim“.

Elixan töre özbékistan heqqide eser yézishtin köre sherqiy türkistan heqqide yézishni zörür dep bilgen.
Elixan töre hayatining muhim qisimini uyghur élide ötküzgen bolup, u mezkur elning siyasiy tarixida muhim orun tutqan shexs idi.
Elixan töre esirining kirish söz qisimida yene özining bu eserni yézish jeryanida qanchilighan derdlik köz yashlirining qeghezler üstige tökülgenlikini, shu sewebtin eserni „türkistan qayghusi“ dep atighanliqini eskertidu.
Elwette, bu yerde éytiliwatqini élixan törining adettiki köz yashliri emes, belki u özi eqide baghlighan ghayisi üchün tökülgen yashlar, türkistandin ibaret bu keng zéminning azadliqi, erkinliki üchün azablan’ghan qelb zarliri idi.
Elixan töre yene öz esirini eslide hazirqi özbékistan dep atalghan uning wetini heqqide yézishni oylashqan bolsimu, biraq bu yerlerde axirqi waqitlarda yüz bergen éghir hadisiler, dehshetlik weqeler, tégi yoq déngiz kebi tügimes dastan bolghanliqi üchün waqtinche bolsimu, ularni qoyup turushni qarar qilghan. U bu heqte mundaq dep yazghan:
„shu künlerde ejdihar aghzigha kélip qalghan, bizdin baldurraq yütüp kétilish aldida turghan sherqiy türkistan heqqide yazmaqni ela kördüm. Chünki, bu yerde 1931-yilidin 1946-yilighiche bolup ötken ulugh tarixiy weqelerge özüm bashchiliq qilip, emgikim singgen, közüm körgen idi. Bashqa wijdansizlar kebi tarix yüzini qarilashtin saqlinip ötken hadisilerde bolghan weqelerni héch yaqqa burimastin eyni, toghra yézishni lazim taptim. Lékin, bu ikki ölkining tarixi, siyasiy ehwalliri bir-biri bilen nahayiti baghlinishliq idi . Men pütün dunyani küresh meydanigha chaqirghan sowét hakimiyitining 1917-yili qurulghan künidin bashlap, 1931-yillarghiche ötken dehshet-wehshiy künlerni azraq bolsimu, yeni goya déngizning bir qetrisi kebi bolsimu yézip chiqmiqimni tarixiy wezipem dep bildim. Shuning üchün cheksiz qudretlik ulugh tengrige séghin’ghan halda sherqiy türkistan’gha otkünümde körgenlirimni, qilghan ishlirimni bayan qilmaqchi bolup, sözge kirishtim.
Elixan töre shuningdin kéyin, özining hayat sergüzeshtiliri heqqidiki bayanlirini bashlaydu.
Sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre öz hayatining axirqi
Yillirida tashkentte yézip püttürgen „türkistan qayghusi“ namliq eslime xaraktérliq esirining 1-tomining deslepki babini „qeshqerge ötüsh“ dep atighan.
Aptor bu bapta özining néme sewebtin qeshqerge kétishke mejbur bolghanliqi shuningdek 1917- 1920- yillirida rusiyide yüz bergen char padishahni aghdurush we uningdin kéyinki, sowét hakimiyitini tiklesh heriketliri jeryanida ottura asiyada yüz bergen dehshetlik weqeler heqqide bayan qilidu.
Elixan törining neziridiki bolshiwiklerning mahiyiti
Elixan töre sowét bolshiwik hakimiyitige chish tirniqighiche öch bolup, uning bayan qilishiche, buningdiki seweb bolshiwiklerning eyni waqittiki shepqetsizlikliri, xelqni siniplargha ayrish bilen tepriqichiliq, milliy ayrimichiliq qilghanliqliri we bashqilar idi. Elixan töre saghuniy öz bayanlirini mundaq dep bashlaydu:
– hayat tarixi-insanlarning sinipiy küreshliridin ibaret dégen xata pikir karl marks teripidin otturigha qoyulghan künidin bashlap, xelq ichide keng kölemde hesed otliri qozghilip, insanlar alimige pitne-pasatlar ishiki échilghan idi. Bu pikirni qarighularche qobul qilghuchi ademlerning qoligha hökümet ötkendin kéyin, xelq otturisidiki sinipiy ayrimichiliqni we xususiy mülükni yoqitish üchün, ishchilar hakimiyiti namidin dehshetlik qanunlarni chiqardi.
– uning netijiside qara ishchi, nadan déhqanlardin bashqa xelq ichide heqliq(qanunluq) we (qanunsiz)heqsiz dégen pitne ghewghasi bashlandi. Dindarlarning sözi boyiche allahning iradisi, dehrilerning sözi boyiche, tebi’et qanunigha qarshi turup, hayatliq alimide barawer hoquqi bilen yaritilghan insanlar ichidin bir qisimini, özliri chiqarghan xiyaliy qanunlirigha asaslinip,ularni hayatliq hoquqliridin pütünley mehrum qildi. Bu arqiliq étilghan-chépilghan gunahsiz kishilerning hésabi yoq idi. Ulardin éship qalghan qanunsizlar we hem qéchip yürüp qolgha chüshmigen kishiler heqqide her türlük jazalar belgilendi. Bezilirining barliq bayliqliri(nersiliri) musadire qilinip, bala-chaqiliri kochilargha heydilip, özliri yiraq yerlerge sürgün qilindi. Ularning köpliri qisqa we uzun muddetlik qamaqlargha élinip, éghir ishlargha sélindi. Xelq otturisidiki bezi bir ademlerni qorqitish we aldash yolliri bilen yoshurun xizmetlerge baghlidi.
– urush-tillash we qiynashlar dehshitidin imanliq -imansin, wijdanliq-wijdansiz kishiler, bu mensepperes jalladlar aldida (bir tekis) turushqa mejbur idi. Chünki, tapshuruqlar toluq rewishte béjirilmise, ular üchün belgilen’gen éghir jazalarning derhal emelge éshishi shübhisiz idi. Héch qandaq gunahsiz, özlirige qarshi dep bilgen kishilerni shepe chiqmas yer asti öylerge kirgüzüp, qiynash astida öltürüsh kebi wehshilikler adettiki ishlardin idi. Bu jallatlarning qoligha chüshken bextsiz mezlumlar, qiynashning qattiqliqidin köngülliridiki sözliri, kömülgen mallirini yoshurup qélish buyaqta tursun ömride anglimighan, kishing xiyallarigha kirmeydighan siyasiy töhmet sözlirini iqrar qilishqa mejbur bolghanliqliridin, ularning köpliri paji’elik halak boldi“.
Elixan töre bir mezgil tungganlar arisida yoshurun yashighan
Elixan töre öz yurti toqmaqta turalmay, bir mezgil suquluq dégen jaydiki tungganlar arisida yashaydu. Bu tungganlar eslide yaqup beg qozghilingi zo zongtang teripidin basturulghandin kéyin, qeshqeriyidin qéchip ötken beyyangxuning egeshküchiliri idi.
Elixan töre tungganlarning himayisige we hörmitige érishidu. Buningdiki seweb uning diniy bilimila emes, belki raschil, semimiy bir insan ikenliki idi. U tunggan xelqighe hem yuqiri baha béridu. Elixan töre tungganlarning qozghilang heriketliri heqqide mundaq dep yazidu:
– inqilab bashlan’ghan dewrliride közge körünerlik kishiler öz öylirige sigmighanliqidin men hem oz wetini toqmaq shehiride turalmastin bizdin yüz chaqirim yiraqtiki suquluq dégen jayda, tungganlarning ichide kün kechürüshke mejbur boldum. Chünki buxara oqushini shu zaman aditi boyiche püttürüp, qaytqinimda diniy ilim oqughuchiliri az bolsimu shularning ichide tépilar idi. Buning üstige ular bashqilargha qarighanda her jehettin bizlerge yardemchi idi. Tunggan xelqining kélip chiqishi, tarixini orni kelgende elwette yétishimiz bizning wezipilirimizdur.
-1919-yilining axirlirida pishpekke qarashliq qara balta, aqsu kebi 18 rus qishliqi birleshken halda bolshiwéklerge qarhsi qozghilang köterdi. Bayliqqa toshqan pishpek, suquluq tungganliri hem chüshenmesliktin bu ishqa ariliship qaldi, netijide tartquluq pütünley ularnig üstige chüshüp, eng éghir zerbilik kaltekler bularning bashlirida oynitildi. Shundaq qilip, qizil armiye besh yüz öylükke yetmigen suquluq tungganliridin sekkiz yüz kishini heydep kélip, bazar otturisida pilimotqa tutti. Ular ichidin oq tegmey qalghan yaki yaridar bolup, jéni chiqmay turghanlarni qizil eskerler arilap yürüp, neyzilep öltürdi, qozghilangchilar merkizi bolghan besh ming chamiliq aqsuluq ruslardin ilgiri- kéyin bolup, ölüm jazasi körgenlirim ottuzdin ashmighan idi.
Allah saqlisa bala yoq dégendek shu yili suquluqqa bérishtin méni saqlap, bu kebi netijisiz, qanliq qozghilang apetliridin özi asrap qaldi. Shu weqe bolghanda men toqmaqtin sekkiz chaqirim shimal tereptiki tunggan qishliqi qaraqongghuz meschitide idim. Pishpek, suquluq qachaqliri qilich, miltiq kebi barliq qorallirini kötürgen halda tonighan-tonimighan arilash meni izdep, kirip kélishti. Buni körgen meshchit qowmliri öz bashliridin qorqushup, we yana meni ayighanliqliridin ularni bu yerde qondurmasliq üchün meslihet körsetken bolsimu, biraq men buninggha raziliq bildürmidim. Bu kebi zor apetlerdin méni nechche qétim saqlap qalghan méhriban tengrim iltipatigha ishen’genlikimdin bu mezlumlarni erlerche ochuq chiray bilen qarshi élip, sunuq köngüllirini kötürdüm. Ular bu yerde yoshurup élish imkaniyitining yoqluqidin , ilgiri-axiri ikki -üch kün turushqandin kéyin, almuta, yerkent chégriliri arqiliq ghuljigha otmekchi bolup ketti“.
Élixan töre xatirisidiki tungganlar
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti prézidénti, elixan töre saghuniy 1919- yili qirghizistanning issiq köl etrapida yüz bergen rus, tunggan we qirghiz qatarliq milletlerning bolshiwiklerge qarshi qoralliq qozghilang heriketlirining meghlubiyet seweblirini xulasilashqa tirishidu. U suquluq rayonidiki tunggan musulmanlirining peqet özlirining iradisi we étiqadigha tayinipla, özidin qudretlik düshmen’ge qarshi jeng qilghan bolsimu, biraq paji’elik meghlubiyetke we dehshetlik qirghinchiliqqa uchrighanliqigha nisbeten qattiq échinishini ipade qilidu.
Heqiqeten, tarixiy pakitlargha qarighanda, sowet hakimiyiti tiklen’gen deslepki yillarda ottura asiyadiki her qaysi milletlerning qattiq qarshiliqlirigha duch kelgen bolup, keng kölemlik qoralliq qozghilanglar partlighan idi. Bu musteqilliq küreshlirige özbék, qirghiz, tunggan, uyghur we bashqa milletlerning hemmisi ishtirak qilghan bolup, bu heriketler sowet hakimiyiti teripidin taki 90- yillarghiche „basmichilar herikiti“ dep haqaretlinip kelgen.
Shu qétimqi qozghilanglar sowet kommunist qoshunlirining serkerdisi frunzi teripidin
Dehshetlik türde basturulghan bolup, yette sudiki bir qanche on uyghur yéziliridiki uyghurlarmu qizil armiye teripidin kolléktip halda qirghin qilin’ghan idi. Bu weqe tarixta“ atu weqesi“ dep atalghan . Démek, elixan töre ene shu paji’eler heqqide yézishni millet aldidiki mejburiyet dep bilgen.
Elixan töre 1919- yili issiq köl etrapida yüz bergen kommunistlargha qarshi bir meydan qozghilangning paji’elik meghlubiyet bilen axirlashqanliqigha nisbeten intayin échinish héssiyatida bolidu. Uning bayan qilishiche gerche bu qozghilanggha issiq köl boyliridiki yézilarda olturushluq ruslarmu qoshulghan bolsimu, biraq ular qizil armiye teripidin qirghinchiliqqa uchrimaydu ,peqet ottuz nechche kishila ölümge höküm qilinidu xalas. Emma qozghilanggha awaz qoshqan bashqa musulman milletler jümlidin tungganlar dehshetlik türde kolléktip qirghinchiliqlargha duchar bolidu.
Yégen tuzni qayturush yolida
Elixan töre bu chaghda tungganlar arisida turiwatqan bolup, u dadilliq bilen bir qanche shagirtlirini élip, suquluqtiki weqe yüz bergen jaygha bérip, palaketke yoluqqan xelqtin hal sorash qararigha kélidu. U bu heqte mundaq bayan qilidu:
„suquluq tungganlirining tuzlirini yep, yaxshiliqlirini köp körgen idim. Ularning ichide ishenchilik shagirtlirim we dostlirim köp idi. Bundaq waqitlarda bérish xeterlik bolsimu, biraq chidap turalmay üch töt shagirtim bilen bir harwa adem bolup, suquluq terepke yol alduq. Pishpekke kelgiche tunggan qel’esi yol üstide bolghanliqidin, uni arilap ötüshke toghra keldi. Yéqinliship barghan sayning boyidiki köz körgen köngülsiz nersilerni til sözlep, qelem yézip chidiyalmaydu. Muntizim eskerlerge, qoralliq qoshun’gha, tili bölek, dini bölek bir qanche top quruq qol, qara küch kishiler qandaqmu taqabil turalisun?“
Elixan töre saghuniy eyni waqitta tunggan qatarliq qozghilang kötürgen xelqning peqet öz ghorurliri we rohigha tayinipla qudretlik düshmen’ge qarshi jengge atlan’ghanliqining orunsiz qurban bérishke élip kelgenlikige nisbeten nahayiti échinip, buning tejribe-sawaqlirini yekünleshke tirishidu.
Éghir paji’edin tughulghan tejribiler
Elixan töre suquluq weqesidin hés qilghan tejribiliri heqqide mundaq dep bayan
Qilidu:
“ ilah teripidin tebi’et alimige ewetilgen ulugh peyghemberlerge we shu tebi’et qanunlirigha boysunmastin bashqa héch chariler yoqtur. Urush penlirining qanuni boyiche, eskerlerning sani, qoral- jabduq we eskiri intizamliri, eng bolmighanda düshmenningkidin töwen we az bolmasliqi birinchi sherttur. Eger shu shara’it qolgha kelse, u halda diniy, milliy haqaretke boysunmastin ,düshmen’ge qarshi qoralgha qol sunush, elwette perz bolidu. Bundaq imkaniyet bolmighan teqdirde , orunsiz urushtin saqlinip, waqtinche sebir qilishtin bashqa chara yoqtur. Biz hazir shundaq shara’itsiz, éghir ehwal astida turuptimiz, mehelle kochisidin ötüwatqinimizda yol boylap, bulang-talang qalduqliri, chéchilip yatqan nersiler, köydürüwétilgen imaretler ichide weyran bolup, yiqilip yatqan tamlar közge tashlinatti. Bularni körüp, köz yashlirimiz qurimastin shu yürgünimizche mezlumlar qanliri bilen boyalghan suquluq qishliqigha kirduq. Bu weqe yüz béripla barghinimiz üchün, musulmanlarning étilghan-chépilghanliri, kocha qanliri tazilan’ghan bolsimu, biraq qirghinchiliqning bashqa belgiliri téxi yoqalmighan idi. Saqchi kishiliri bizning bashqa yaqtin kelgenlikimizni körüp, aldimizni tosup, idarisigha élip bardi. Ölgenlerning xotun-qizliri, yétim balilirigha atalghan bir qanche kiyim-kécheklerni körsitip, özlirimizning yardem bérish üchün kelgenlikimizni bildürduq. Kéyin, yol xetlirimizni tekshürüp bizge ruxset qilghan bolsimu, emma yenila arimizda ishenmeslik peyda bolup, xéli köp söz boldi“.
Mehkumluqtin qutulush yollirini izdesh
Elixan törining yézishiche, u hemrahliri bilen ming teslikte weqe yüz bergen jaygha bérip, palaketke uchrighan xelqtin hal soraydu. Biraq, shuningdin kéyin, hökümet terep uning péyigha chüshidu hemde derhal qeshqer terepke ötüp kétip panahlinish qararigha kélidu:

„melumdurki, mehkumluqta ézilgen, qoralsiz, duduqlap qalghan tillar, ghelibe zulumliri bilen meghrurluniwatqan, her birining tumshuqidin tongguz qurti chüshüwatqan qoralliq, hakim tillar(shaxdam tillar) aldida néme déyelisun? Shuning bilen ghalip düshmen aldidin qandaq qilip bolmisun qutulup chiqqinimizdin kéyin, yardemge élip kelgen azdur-köptur nersilirimizni tarqattuq. Ölgenlerning a’ililirige köz yéshimiz bilen qira’et oqup, köngül éyttuq. Bu paydisiz urushta méning öz shagirtlirimdin yigirmidin artuq kishi shéhit bolghan idi. Bulardin eng chonglirining yéshi ottuzdin ashmighan idi. Shundaq qilip, bu jayda ikki-üch kün turghinimizdin kéyin, yene toqmaqqa qaytip kelduq“.
„qishning ötüshi yéqinliship, yerdin kökatlar yéngighina bash kötergen idi. Bir küni etigenliki, kocha ishikimizdin birsining chaqirghan awazi anglandi. Qarisam, öz mehellimizdiki mirzabay dégen kishi iken. U méni körgech, közige yash élip,“ sizge yaxshiliqlardin bashqini tilimeymiz, hazirqi hökümet aldida anglighinim boyiche, üstingizdin her türlük xewerler bar oxshaydu. Emdiki meslihet shuki, bezi ishlar yüz bergüche, orun özgertip, bashqa yerde turushingiz yaxshiraqtek körünidu“ -dédi. Uning bu sözidin oylinip, qandaqla bolmisun bir éhtiyat sewebidin, yat bir hökümet tupriqigha ötmekchi bolup, seper teyyarliqigha kirishtim“. Lékin, bashqa chégrilar bizdin yiraq bolghanliqtin, qeshqer terepke ötüshni maqul kördüm. Janpida shagirtlirimdin tunggan dawud xoja men bilen seperdash bolup yolgha chüshtuq“.
Tarixiy pakitlargha asaslan’ghanda 1918- 1920- yillirida ottura asiyada sowét hakimiyiti tiklinish jeryanida lénin rehberlikidiki sowét hakimiyiti we qizil armiye qattiq qarshiliqlargha duch kélidu. Bu qarshiliqlar qanliq basturulghandin kéyin, köp sandiki qazaq, qirghiz, uyghur, özbék we bashqa milletlerning qarshiliq idiyisidiki kishiliri uyghur éligha qéchip kélip bir mezgil panahlinish arqiliq, kéyin qaytidin küch toplap, sowét hakimiyitini yoqatmaqchi bolidu. Bu kishilerning terkibi türlük bolup, ular mal-mülki musadire qilin’ghan yuqiri qatlam kishiliri, musteqilliq pikirlirige ige ziyaliylar, bolshéwiklargha qarshi turghuchilar we weqege qatnashqan addiy puqralar hem bashqilar idi. Elixan töre ene shularning biri idi.
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre „türkistan qayghusi“ namliq kitabining bash qisimida özining bolshéwiklarning ziyankeshlikidin saqlinish üchün qeshqerge kétish jeryanida yolda körgen weqelerni esleydu.
U tarixchi bolush süpiti bilen özi tughulghan toqmaq shehiri jümlidin balasaghun qatarliq jaylarning tarixi heqqide bayan qilip, özige xas köz qarashlarni otturigha qoyidu, uning qarishiche, balasaghun qedimki uyghur-oghuz medeniyitining merkezliridin biridur.
Musheqqetlik yollar
Elixan törining qeshqer sepiride uninggha hemrah bolghanlardin biri uning tunggan Oqughuchisi we yene bir neper adem idi. U sepirini mundaq bayan qilidu:
„yene öz sözimizge kéleyli. Toqmaqtin chiqip, toghra sherqqe qarap chimqurghan, buralsay, elariq, toyghaq, meydantal, quwaqi arqiliq méngip, qaraghow-qochqargha kelduq. Bu yerdin yürgünimizche bir nechche qonalghularni bésip ötüp, dolan dawinidin éship, narin süyi boyidiki narin shehirige kirduq. Bu töt teripi chong taghlar bilen oralghan eldur. Ruslar türkistanni bésiwalghandin kéyin, sherqiy türkistan’gha kirish qestige teyyarliq körüsh üchün narin süyi boyigha bir qel’e bina qilghan idi. Alataw we tiyanshan tagh-tizmilirining eng qélinlashqan orni we köchme qirghiz türklirining qaynighan jayi gherbiy -jenubi özbékistan, sherqiy jenubiy uyghuristan bolghanliqidin buning siyasiy ehmiyiti zordur. Bu yerdin chiqip arisi 45 chaqirim chanisida kélidighan ot béshi qishliqigha yétip kélip, tashkentlik tuyaqbay hajining öyige méhman bolup chüshtuq. U toqmaqta uzun turghan , öz mehellimizdin ketken kishi idi. Bu yerning töt teripi égiz taghlar bilen oralghan bolsimu, emma dalasi keng we otlaq-yaylaqliri köp idi. Ularning ichide arpa, aqsu dégen yerlerning chöpi küchlük, qimizi köp bolushta dangqi’i chiqqan idi. Ot béshida ikki kün turghandin kéyin, shu yerde qoshulghan qoshmaq hajim bilen üch kishi yoldash bolup, yolgha chüshtuq.
Böre aghzidin qutulush
Elixan töre qoshmet hajim qatarliq hemrahliri bilen chong yolda mangmay, mexpiy-kichik yollar bilen mangidu. Buningdiki seweb, etrapni chégra saqlighuchi bolshéwik eskerliri qaplap ketken bolup, egerde ularning qoligha chüshüp qalghanda ,ularning oltürilishi mumkin idi.
Elixan töre bu sepiri heqqidiki bayanlirini mundaq dawamlashturidu:
„aldimizda bir qonalghu tashrabatta chégra qarawulliri-qirghiz shamirqan , rus chudir bashliq bir nechche esker barliqini bilduq. Bular aldidin ötüshte yolxéti miz yoqliqidin, qoshmaqhajimning mesliheti boyiche, toghra yolni qaldurup, béloshow dégen oghri yol bilen ketmekchi bolduq.yolda kétiwatqanimizda yiraqta at yétilep kéliwatqan bir kishining qarisi köründi. Chong yoldin u yolgha burulghan waqtimizda aldimizdin kéliwatqan u kishi yiraqtin isharet bilen bizni chaqirdi. Uning bu chaqirishidin addiy kishi bolmisa kérek dep aldigha barduq. Qarisaq, chégra saqchiliri bashliqi -qirghiz shamirqan iken. Bizni körüsh bilen“ hey siler qandaq kishisiler? Ochuq chong yolni qoyup yépiq kichik yolgha kirisiler? Qéni bu yaqqa ötünglar“ dep bizni bashlighiniche yol üstidiki karwan saraygha chüshürdi. Shu arida qayaqtindur ikki-üch qirghiz yigitliri bilen ilgiriki sipahlardek béligha kümüsh bellik, yénigha egri qilich asqan shu yerlik qirghizlarning bashliqimu yétip keldi. Buni körgen qoshmaq hajimning közliri alaq-jalaq bolup,“ hey tang , ishlirimiz qandaq bolar? Sorap qalsa yol xétimiz yoq, allah saqlisun ! bizni qayturup narindiki jallatlargha tapshurup berse, waqit yaman, éghir künlerge qalmighiduq“dédi.
Toghra, buning déginidek u künlerde ishchi-kembegheller hakimiyiti qurulghanliqtin, erzimigen nerse bahanisi bilen öltürüsh ishlirini, insanning eng ulugh hoquqlirini inkar qilip, ong -solni ayriyalmighan ishchi-qoshchilarning qollirigha tapshurghan idi. Xelq ichide azdur -köptur chüshinishchan , közge körünerlik, barliq kishiler inqilab düshmenliri hésablinatti. Ularning qarishiche ,heqsiz dep qaralghan ademler jazagha tartilishtin saqlinish üchün bu bicharilerning , u kündiki hakimlargha özliridin bashqa héch qandaq guwah-ispat kérek emes idi.
Elixan töre qatarliqlar yerlik qirghiz saqchilirining adimigerchiliki we yardimige sazawer bolup, bixeter halda düshmening qolidin qutulup qeshqer chégrisidin ötüwalidu.u öz seperliride özining allahqa bolghan semimiy étiqadi tüpeylidin her qachan allahning saqlishigha ériship, qiyinchiliqlar we xeterler üstidin ghalip chiqqanliqini bayan qilidu.
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre saghuniy özining 1966-1973-yilliri arisida yazghan „türkistan qayghusi“ namliq kitabining birinchi babida bolshéwiklarning ziyankeshlikidin qutulush üchün qeshqerge qéchip bérip panahlinish yolida tartqan japa musheqqetliri hemde özining seper jeryanida hés qilghanliri heqqide nahayiti tesirlik we tepsili bayan qilidu.
Elixan töre seper jeryanida saqchilarning qoligha chüshüp qalghan bolsimu, lékin ularning yardimi arqiliq öz sepirini dawamlashturushqa muweppeq bolidu. Biraq, bu tagh yolliri nahayiti müshkül bolghanliqtin, köp qiyinchiliqlar we xeterlerge duch kélidu. Emma u yenila xeterdin qutulup, saq salamet kona chégra qorghini tash rabatqa kéliwélip, u jayda turiwatqan uyghur, qirghiz qatarliq musapirlarning yardimige sazawer bolidu.
Müshkül seperde tughulghan oylar
Elixan töre saghuniy öz bayanlirini mundaq dawamlashturidu:
„etisi ornumdin turghanda qarisam, konidin qalghan tashrabat dégen tarixi saray aldigha kelgen ikenmiz. Buning birinchi binasini qeshqer hakimi muhemmed xan qurghan idi. U, sheybanilardin kéyinki, 1006-hijriyide wapat bolghan buxara padishahi meshhur abdullaxanning zamandéshi idi. Sherqiy we gherbiy türkistan soda-tijaret karwanlirini qaraqchilar hujumliridin saqlash üchün her ikki hökümdar özara kéliship shu orunda közetküchi esker qoyghan iken. Emma, buning qandaq netije bergenliki melum emes. Men bu yerdin ötken waqitta héch nerse qalmighan bolsimu, biraq aldi tereptiki kirish ishiki üstige bir ikki gezlik taxta tashlar qoyulghan. Otturidiki uzun yölkenning her ikki chétige yasalghan texminen qiriqtek gümbezlik öylerning belgiliri bar bolup, uning qible teripide yüz kishi yatqudek méhrabliq öy üsti oyulup ketken chong gümbizi bilen bille turatti. Shulargha qarighanda, bu bina öz waqtida xéli heshemetlik qurulush bolghan bolsa kérek.
„qarang! oghuz, uyghur, kebi qehriman türk ulusining balilirini ! angsizliq, bilimsizlikliridin bügünki künde qol putlirigha qulluq we esirlik kishenliri sélin’ghan halda insaniy hoquqliridin pütünley ayrilghan idi. Basqunchi düshmenlerning hésabigha öz ana wetenliride turup, qandaq xar-zarliq bilen haywanlarche erksiz we mejburiyet qamchisi astida ishlep yürmekte -he?
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre saghuniy
Yene öz sözimizge kéleyluq. Etisi hemmimiz on kishi bolup, tashrabat dawinidin éship, chadir köl boyigha chüshtuq. Bu bash -ayighi körünup turidighan, aylanmisi ottuz-qiriq chaqirim kelgüdek kichikrek köl iken, yolning yéqinigha qarap, yéngidin érishke bashlighan köl muzlirini késip ötüp, toraqat saraygha chüshtuq. Bu yerde bir öylük saraychi uyghurdin bashqa ,xitay hökümiti teripidin qoyulghan héch kishi yoq iken. Bir kéche yétip, etisi qeshqer chégrisidiki töyün töpe dégen jaygha kelginimizde yolimiz ikkige ayrildi. Udul ketsek, chaqmaq qarawul dégen orun bar bolup, yol tekshürgüchi xitaylar shu yerde turidiken. Shuning üchün biz üch kishi bashqa yoldashlirimizning mesliheti boyiche, sol qol terepke burulup, qara töpe dawinigha qarap yol alduq. Dawan astigha kelginimizde, 1800- yillardiki qeshqer hakimi yaqupbegdin qalghan qarawul qorghini yénidin ötüshke toghra keldi. Aridin uzaq dewrler ötmigenliktin qel’e binaliri köp buzulup ketmigen iken. Bu xarabe közimizge körünishi bilen ikki türkistanning ilgiriki tarixini könglümdin ötküzüp, emdiki qayghuluq ehwalliri üstide uzaq oylinip qaldim“ .
Angsizliq we bilimsizlik oghuz we uyghur balilirining bextsizlikidur
Elixan töre saghuniy özining bu esirini yézishta paydilan’ghan bir özgiche uslubi shuki, u her bir muhim weqege duch kelgende millet we wetenning béshigha chüshken külpetlik künlerning sewebliri heqqide pikir yürgüzidu hemde shunchilik bichare halgha qalghan ikki türkistan xelqlirining ötmüshtiki shereplik tarixi bilen mewjut xarab halitini sélitishturidu.
Tarix bilimlirini yaxshi igiligen elixan töre özi körgen her bir yurt we jay heqqide tarixi melumat bérishke adetlen’gen idi. U mundaq tepekkür qildu.
Quran hökümliri asasen üch ishqa toxtalghan: birinchi, ittipaqliq, ikkinchi zamaniwi ilim – hüner öginip, her ishning sewebini imkaniyetning bérishiche toluqlash, üchinchi dushmenning aldida ölümdin qorqmasliq. Mana shu üch nersige hayatliq alimide her kim ige bolghan iken, démek öz wetenlirini pütün insaniy hoquqlirini basqunchi düshmenler hujumliridin saqliyalaydu. Epsuski, biz yéqin ötmüshimizde yirginchlik ittipaqsizliq tüpeylidin öz dölitimizdin ayrilduq.
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre saghuniy
„qarang! oghuz, uyghur, kebi qehriman türk ulusining balilirini ! angsizliq, bilimsizlikliridin bügünki künde qol putlirigha qulluq we esirlik kishenliri sélin’ghan halda insaniy hoquqliridin pütünley ayrilghan idi. Basqunchi düshmenlerning hésabigha öz ana wetenliride turup, qandaq xar-zarliq bilen haywanlarche erksiz we mejburiyet qamchisi astida ishlep yürmekte -he?
Ulugh qudret igisi allahdek xudasi bar, pütün alemge rehmet keltürgen muhemmed eleyhissala dek yol bashchisi bar, xuda qanuni bolghan islam dinidek dini bar musulmanlarning bu kebi xorluqqa qélishi, qur’an hökümige qarighanda mumkin emestur. Chünki, qur’anning éytishiche, islam dini-ilahiy bir qanundurki, buni toluqi bilen emelge ashurghuchi musulmanlar her ikki dunya dölitige ige bolidu elwette. Bu sözning heqliqige héch shek yoqtur.
Islam dölitining ehwali yeni hezret ömer derwidiki islamning shan-shewkiti bu
Sözni éniq ispatlaydu. Türkiye sultani sultan sulayman dewrde dégüdek pütün yawropa hökümetliri islam padishahining buyruqigha boysun’ghan idi. Peyghembirimiz sallallahu wessalam “ bu ümmitim awwalda néme bilen kötürülgen bolsa, axirisida hem shuning bilen kötürilidu“ dédi, melumdurki, rasululla dewridin bashlap, islamning tereqqiyati dawamida, qur’an hökümi islam padishahliri aldidiki birinchi qollanma bolghan idi.
Emdi yuqiridiki sözlerdin ochuq, melum boldiki ilim hünerde arqida qélip, bashqilarning ayaq astida ézilgen musulmanlar qur’an hökümini emelge ashuralmisimu, heqiqi islamdim héch qachan tanmighan.
Ittipaqsizliq paji’ening menbesidur
Elixan töre islamning hökümi shuningdek iman we islam hem uning millet we weten bilen bolghan munasiwetliri heqqide etrapliq pikir yürgüzgen alim bolush süpiti bilen iman, millet we wetendin ibaret bu uqumlarning bir-birin ayrilmasliqi lazimliqini sherhleydu. U öz köz qarashlirini mundaq xulasilighan halda otturigha qoyidu.
Qur’an hökümliri asasen üch ishqa toxtalghan:
Birinchi, ittipaqliq, ikkinchi zamaniwi ilim – hüner öginip, her ishning sewebini imkaniyetning bérishiche toluqlash, üchinchi dushmenning aldida ölümdin qorqmasliq. Mana shu üch nersige hayatliq alimide her kim ige bolghan iken, démek öz wetenlirini pütün insaniy hoquqlirini basqunchi düshmenler hujumliridin saqliyalaydu. Epsuski, biz yéqin ötmüshimizde yirginchlik ittipaqsizliq tüpeylidin öz dölitimizdin ayrilduq.
1840- yillardin bashlap ruslar orta asiyani istila qilishqa bashlidi, bu yerde uch xanliq bar idi, buxara emirliki, qoqand we xiwe xanliqliri, yawropda ilim medeniyet tereqqiy qilip, pütün insaniyet alimige oyghinish urughini chéchishqa bashlighan bir dewrde bu xanliqlar xurapat patqiqigha pétip, jahillarning hökümranliqi tiklen’gen idi. Néme üchün qabiliyetlik weten oghlanliri özlirining eziz ömürlirini buxaraning qedimki kona medrisliride erebiy -farisi tillarni öginish bilenla ötküzdi?“
(ümidwar)
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre özining „türkistan qayghusi“ namliq kitabining deslepki betliride, özining 1919- yili qeshqerge qéchip barghandin kéyin, u jayda körgen-bilgenliri we hés qilghanliri heqqide bayan qilidu.
Tunji qedemler
Elixan töre ming bir japada hemrahliri bilen birlikte atushqa kélip, u jayda bir qanche kün turghandin kéyin qeshqerge qedem bésip, yéngi hayatini bashlaydu. U bu heqte mundaq bayan qilidu:
„yene öz sözimizge kéleyluq, shundaq qilip, astin atushta yoldishimiz qoshmaq hajimning öyide ikki kün dem alghandin kéyin, qeshqer shehirige chüshmekchi bolup, yolgha chiqtuq. Kün issiq bolghanning üstige chang-tozang ichide qiriq besh chaqirimche yol yürüp, sheher ichige kirduq. Bu yerlik kishilerdin toqmaqqa qatnap turghan sodigerler köp bolghanliqidin tonush-bilishlirimiz jiq bolsimu, biraq ularning öylirige chüshmestin, yarbagh derwazisi sariyida bizni kütüp turghan toqmaqliq yoldashlirimizningkige chüshtuq.“
Elixan töre qeshqerge kelgendin kéyin, bu jaydiki uyghurlarning ehwalining perghane wadisidikidin nechche hesse better ikenliki, angsizliq, bilimsizlik qaplap ketkenliki hetta, bu jaydimu qoshna ottura asiyada yüz bergen bolshéwikler inqilabining tesirlirining yétip kéliwatqanliqi heqqide toxtilidu. Elixan töre esli bolshéwikler idiyisige qattiq qarshi turghan adem bolghanliqi üchün bundaq idiyining uyghurlar arisigha tarqilishini xalimaydu hemde ularning qérindash özbéklerdin ibret élishi lazimliqini tekitleydu.
Elixan törining tunji tesiratliri
Elixan töre qeshqerge qedem basqanda hés qilghan öz chüshenchiliri heqqide mundaq dep yazidu:
„shu künlerde, yeni miladi 1920- yili, ichki- tashqi dehriyler birliship, chirigen emirler dölitini aghdurup, buxarani bésiwalghan idi. Perghane sheherlirining her biride pütün qishlaq xelqliri qozghilip, „basmichi“lar namidiki qozghilangchilar bash köterdi. Netijide bigunah xelq béshigha qiyamet chüshti. Bulardin wetenperwer, angliq we ilghar pikirlik baylar étilip-chépilip ölükliri tashliwétildi. Qalghanlirining köp qisimi ölümdinmu artuq qiynilip, türmilerde uzun waqit yatquzulghandin kéyin, yiraq yerlerge sürgün qilinip, eng éghir ishlargha sélindi. Ularning aldi yigirme besh, eng kéyini on yilgha sürgün qilin’ghanliqtin ularning yüzdin biri qaytip keldi. Ularning u yerlerde salametlikliri buzulghanliqi sewebidin, hayat qaytip kelgenlerning sani nahayiti az idi.
Rusiye tupriqida kötürülgen pitne wolqanliri pütün memliketni qaplap, uning uchqunliri chégra tashqirisighimu chüshken idi. Mana shundaq éghir ehwal, qiyin künlerde chongqur pikir, katta ümidler bilen qeshqerge kélishim idi. Qarisam, bu yerdiki angsizliq, bilimsizlik balasi bizdin yüz derije artuq iken. Buni körüp, oylighan oylirim buzulup, özüm heyranliqta qaldim. Bolmisa, shu künliri qeshqerde ayet-hedis tefsiri, her türlük diniy ilim oqutquchiliri yüzlep, oqughuchilar nechche minglap bar idi. Pütün özbékistan, qirghizistan sheherlirini qaplighan uyghur sodigerliri bu yerlerde bolup ötken we boluwatqan xelq üstidiki dehshetlik ishlarni közliri körüp, özlirimu béshidin ötküzgen idi. Eslide ming anglighandin köre, bir qétim körgenning tesiri artuq bolushi kérek idi.
Emdi shunisi qiziq, eng heyran qalarliq ish shuki, uyghurlar özlirining qan-qérindashliri bolghan özbéklerning béshigha kelgen shundaq zor apet balalarni körüp we bilip turup angsizliq, bilimsizlik kasapitidin buning tesiridin qilche ibret almidi. Chünki, bu shum meslekning rawajlinishigha ikki nerse yeni kembeghelchilik we angsizliq seweb bolghan elwette. Bular rusiye tupriqida we sherqiy türkistan hem xitayda toluq tépilghanliqi üchün dehriyler buningdin paydilinip, shu buzuq mesleklirini bu jaylardimu rawajlandurghan idi. Netijide bu qoral küchi bilen mejburiyet arqiliq xelq boynigha yüklinip, shu kün’giche xelqning boynidin chüshürülmes éghir yük bolup qaldi. Bu yerde qanche tursammu, emma manga hemkar bolghudek, kélechek üchün qayghurghan bir kishini bolsimu körelmidim.“
Qeshqerdin qaytish
Elixan töre qeshqerdiki angsizliq we nadanliqlarni körgendin kéyin nahayiti échinip, nadanliq we angsizliqning bir millet üchün neqeder paji’elik we apetlik ikenlikini jezimleshtürüp mundaq xulase chiqiridu:
„éngi échilmighan, bilimsiz bir millet öz düshmenliri aldida qushxanigha heydiliwatqan bir top haywandin héch qandaq perqi yoqtur. Insanning özige eng yéqin halaketlik düshmini angsizliq, ilimsizliktur.“
Elixan töre axiri anche uzun ötmey qeshqerdin qaytip kétidu. U özining néme üchün qaytip ketkenliki heqqide toxtilip, buningdiki sewebning qeshqerdiki qalaqliqlar tüpeylidin özige bu jayda yoldash bolidighan bir kishini tapalmaydighanliqigha közi yetkenliki ikenlikini körsitidu. Uning üstige bu chaghda qoqan yerlik milletlerning qoqan aptonomiye hökümiti qurulghan bolup, u yéngidin tesis qilin’ghan milliy mejliske öz akisi alimxan törining eza bolghanliqi bilen bir mezgil uning yénida turmaqchi bolghan. Biraq, qoqan aptonomiye hökümiti tashkentni merkez qilghan bolshéwiklerning qizil armiye qoshunliri teripidin aghdurulup, qoqan xelqi qanliq basturulidu hemde qoqan aptonomiye hökümitining rehberliri jazalinidu.
U özining qeshqerdin kétishi heqqide mundaq deydu:
„pütün uyghuristanni qaplighan shuninggha oxshash angsizliq apitini körüp, u yerdin ümidim üzülüp, nachar, yéngidin ot éliwatqan pitne ochiqi ichidiki öz yurtum toqmaqqa qaytip keldim“.
Sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre saghuniy türkistan qayghusi namliq kitabining ikkinchi babida özining qeshqerdin qaytip kelgendin kéyinki tesiratliri heqqide toxtilidu. Qoyuq pelsepiwi pikirler bilen tolghan mezkur babta sabiq re’is jumhur elixan töre türkiy xelqlerning ana makani bolghan bu bipayan türkistanda néme üchün musteqil dölet shekillinelmidi? Dégen nuqta üstide pikir yürgüzidu.
Milliy héssiyatliridin ayrilghan millet munqerzlik héngigha chüshüp halak bolidu
Elixan törining qarishiche, türkistanda bir musteqil döletning peyda bolalmasliqidiki sewebler türlük bolup, kéyinki waqitlarda türkistan, bolupmu türkistanning bir qisimi bolghan özbékistan char rusiye teripidin ,uningdin kéyin bolsa sowét rusiyisi teripidin igilinip, musteqilsiz yashidi, bularning hemmiside minglighan özini türkistanliq we özbék dep atighan ademler ruslar üchün xizmet qilip, ularning öz millitini qul qilishigha maslashti we yardemleshti.
Elixan töre saghuniy sowét ittipaqining kontrolluqi astidiki özbékistan dep atalghan bu tupraq we öz milliti bolghan özbékler heqqide mundaq deydu:
„biz bolsaq, heqiqette bolshéwikler hökümiti qurulghandin bashlap, yalghuz milliy , dini weteniy heqlirimizla emes belki, insaniy hoquqlirimizdinmu pütünley ayrilghan axirqi erksiz haywanlar qatarida ishleshke mejbur bolduq. Bir milletning öz hoquqliri pütünley öz qoligha tapshurulmighach, özbékistan nami qeghez üstige yézilishi bilen yaki bashqilarning yükini kötergen, harwisini tartqan ishek-atlardek bir munche özbék namidiki wijdansiz, quruq heykellerni öz meqsetlirini yolgha keltürüsh üchün orunduq üstige olturghuzup qoyush bilen u millet qandaqmu özini azadliqqa chiqtuq déyeleydu? Belki bundaq milletler ene shundaq xiyanet perdiliri astida pütün héssiyatliridin ayrilghan halda yem bolup, yütülüp, axiri munqerzlik héngigha yiqilip halak bolushi shübhisizdur“.
Chongqur pelsepiwi we diniy pikirlerni birleshtürüshning ülgisi hésablan’ghan elixan töre saghuniyning qarishiche, bir millet milliy tuyghusidin we imanidin ayrilghanda yaki bu qimmetlik tuyghular ajizlighanda ene shundaq paji’elerge giriptar bolidu. Elixan töre milliy tuyghuning milliy mewjudiyettiki roli heqqide toxtilip mundaq deydu:
„lékin ötken ulugh peylasoplarning éytishlirigha qarighanda tarixiy tejribilerning körsitishiche, her qandaq bir millet öz milliy dölitidin ayrilip, uning hökümiti yoqilidiken, hökümet igisi bolghan kelgindilerning köpiyishi hésabigha ularning nesilliri yilsayin azlap, eng axirida pütünley yütülüp kétilishi emeliyette körülgendur. Öz hakimiyitidin ayrildi démek- zawalliqqa yüzlendi démektur. Shu sewebtin dunyadiki angliq, medeniy milletler öz hakimiyitini saqlap qélish üchün nechche milyonlap qurban bérishke teyyardur. Halbuki, her bir milletke iman-islamni saqlash qur’an hökümi boyiche qanchilik perz bolsa, shuninggha oxshash özligini we öz millitini saqlashmu shunchilik perzdur. Chünki peyghembirimiz sallallahu wessalam qaysi bir kishi öz atisini tashlap, bashqa birawning balisimen dése yaki bir millet tili, dini, örp-adetliri bashqiche ikkinchi bir milletke yütülüp ketse, mana shundaq ishqa naraziliq bildürüp, ulargha lenet oqughan idi. Milliy héssiyatini yoqutup, öz millitidin ayrilish qur’an hökümi boyiche haramdur.“
Elixan töre dinsizlikke qarshi küresh qilghan idi
Tarixiy tejribilerning körsitishiche, her qandaq bir millet öz milliy dölitidin ayrilip, uning hökümiti yoqilidiken, hökümet igisi bolghan kelgindilerning köpiyishi hésabigha ularning nesilliri yilsayin azlap, eng axirida pütünley yütülüp kétilishi emeliyette körülgendur. Öz hakimiyitidin ayrildi démek- zawalliqqa yüzlendi démektur. Shu sewebtin dunyadiki angliq, medeniy milletler öz hakimiyitini saqlap qélish üchün nechche milyonlap qurban bérishke teyyardur.

-2-
Elixan töre özining qeshqerdin qaytqandin kéyinki künlirining tepsilati heqqide mundaq yazidu:
„yene öz sözimizge kéleyluq, qeshqer sepiridin qaytip kelginimdin kéyin, merhum atimiz shakirxan töre xojining nesihetliri boyiche yazda déhqanchiliq qilip, qishta tungganlar arisida diniy xizmetler bilen ömür ötküzdüm“.
Elixan törining bayan qilishiche, 1921- yili lénin rehberlikidiki sowét rusiyisi ottura asiya xelqlirige bir qatar diniy erkinlik siyasetlirini élan qilidu. Shu yili léninning nami bilen yézilghan ottura asiya xelqlirining diniy étiqad erkinlikige yol qoyidighanliqi heqqidiki sho’ar élan qilin’ghanda u, pursettin paydilinip, toqmaq qatarliq jaylardiki chong meschitlerde imamliq qilish jeryanda dinsizlikke qarshi teshwiqatlarni élip baridu. Netijide, 1922- yili hökümet teripidin qolgha élinip, bishkek shehiridiki türmige tashlinidu. U, bu jeryanda lénin rehberlikidiki kommunistlar teripidin éytilghan sözlerning hemmisining yalghanliqini heqiqi tonup yétidu. Elixan töre bir ay türmide yatqandin kéyin boshutulup, öz yurti toqmaqqa qaytidu hemde taki 1930- yillarghiche shu jayda yashaydu.
Elixan törining neziridiki insan hoquqi chüshenchiliri
Elixan töre saghuniyning öz esirini yézishta qollan’ghan özgiche bir uslubi shuki, u her qandaq weqeni we mu’eyyen dewr-shara’itni addiyla teswirlep ötmestin belki, eshu weqe we shara’itning kélip chiqish sewebliri hemde uning ijtima’iy hayatqa körsitishi mumkin bolghan tesirliri hem bashqa bir qatar mesililerning tüp asasi heqqide öz köz qarashlirini otturigha qoyushqa tirishidu. Shunga u eyni waqittiki medeniyet , din we siyasiy chüshenchiler heqqidimu analiz yürgüzidu. Elixan töre insan hoquqi heqqide pikir yürgüzüp uninggha mundaq tebir béridu:
„hayatliq alimide eng ulugh we aliy derijilik yaritilghan nerse shübhisizki shu insandur. Shuning üchün insan hoquqlirini eng yuqiri derijide saqlash heqiqiy medeniyetning ayrilmas bir qismidur“. …“melumki, dunyada yashighan her bir kishining eng qimmetlik we qizghinip saqlaydighan besh nersisi bolidu. Birinchi- jéni, kéyinkiliri bolsa, dini, mal-mülki, a’ilisi we ana wetinidur. Mana bu besh nersini saqlash üchün angliq insanlar qandaq küresh qilidu? Dunyaning her bir yéride tökülgen we tökülüwatqan insan qanliri köz aldimizda körünüp turidu. Bu paji’elerning birdin-bir sewebi shu yuqirida éytilghan nersidin bashqa emestur.
1944- yili ghulja shehiride qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre saghuniy „türkistan qayghusi“ namliq kitabida özining béshidin ötken kechürmishliri heqqidiki bayanlirini dawamlashturup, qeshqerdin qaytip kelgendin kéyin, ilgiri kéyin endijan, toqmaq we qara qol sheherliride élip barghan pa’aliyetliri hemde körgen-bilgenliri we hés qilghanliri heqqide bayan qilidu.
Ghuljigha kétish sepirige atlinish
Uning otturigha qoyishiche, ottura asiyadiki qozghilangchilarning heriketliri basturulup, melum yillar ötken bolsimu, biraq xelqning bolshéwiklargha bolghan qarshiliqliri héch qachan toxtap qalmighan.
Eshu yillarda perghane wilayitide keng tonulghan islam alimi nasirxan töre we uning oghulliri bir qisim kishilerge rehberlik qilip kommunistlargha qarshi qozghilang kötüridu. Biraq bu qoralliq qozghilang basturulup, nasirxan töre hemde uning oghulliri tutqun qilinip, ölümge buyrulidu.
Elixan törining bayan qilishiche, bu chaghda u toqmaqta yashawatqan bolup, bu weqedin xewersiz bolsimu, biraq hökümet uningdin gumanlinip, bir kéchide uni tutup, qattiq qiyin-qistaqlargha élip soraq qilidu. Üch ayliq türme hayatini bashtin kechürgen elixan töre yene türmidin boshap, öz yurtigha qaytip kélidu shuningdek qaytidin öz yurtini terk étip, uyghur éligha ketmekchi bolidu. U bu heqte mundaq dep bayan qilidu:
„emdi bu yerde turushning öz béshim yaki diniy pa’aliyetlirim üchün xeterlik ikenlikini éniq chüshinishim idi. Shuning üchün ghulja terepke ketmekchi boluwatqan dostlardin abish dégen qirghizni tépip, uning bilen seperdash bolushqa wediliship, ikkimiz qol élishtuq. Kéyin bek mexpiy halda seper teyyarliqlirini qilishqa bashlidim. At-ulaq, ozuq-tülük teyyarlidim, 1930- yilining séntebir éyining bashlirida qol élishqan yoldishim abish keldi. Men shu künlerde toqmaqtin alte chaqirim yiraqtiki shor töpediki yérimde déhqanchiliq ishliri bilen shughullinip yürgen idim. Ishlirim chala bolsimu, pilanimning buzulmasliqi üchün hemmisini tengrige tapshurup, xupten namizimni ötügendin kéyin, chala qazaq kishilerdin abduréshid xoja, tunggan mokémir, seperdash qirghiz abish qatarliq töt kishi atlinip, toqmaqqa yétip kelduq.“
Shundaq qilip, elixan töre seperdashliri bilen melum bir kéchisi öz öyige kélip,
Bala-waqiliri bilen xoshlishidu. Közliridin bichariliq yashliri tökülüp turghan perzentlirining yigha-zariliri, ularning “ siz ketsingiz biz qandaq yashaymiz“ dégen nale -peryadliri aldida yüriki ézilgen elixan töre néme bolsam meyli, balilirim bilen qélip, béshimgha kelgenni körey depmu oylaydu,. Biraq u özige hay bérip, bundaq qilghanda belki, eshu baliliridin ebediy ayrilishi mumkinlikige közi yétip, qetiy irade bilen seperge atlinidu.
U özining we özige oxshash minglighan kishilerning oz a’ilisini, perzentlirini tashlap, jan qayghusigha qélishigha seweb bolghan amillar heqqide pikir yürgüzüp, buning kommunistlar ikenlikini körsitidu.
Yashlargha éytilghan qelb sözliri
1930- yili, elixan töre öz wetinini axirqi qétim terk étip, uyghur diyarigha keldi.u ,ilgiri-kéyin uyghurlarning 30- yillardiki siyasiy weqelirini öz közi bilen kördi we bu jaydimu türmige tashlandi. 40- yillardiki milliy azadliq inqilabigha rehberlik qilip, sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti boldi. Elixan tore özining qelb sözlirini iz’har qilip mundaq dep yazidu:
„köz achqan künimdin buyan qozghalghan meqsitim sherqiy türkistan azadliqidur. Sherqiy türkistanning azadliqi qanchilighan weten balilirining tökülgen muqeddes yash qanliri hésabigha qolgha kelgen idi. Ne chare? Özini ézilgen -yenchilgen xelqlerni zalimlardin qutquzghuchi, dunya boyiche hoquqsiz -mezlumlargha yardem bergüchi hésablighan aldamchi, kazzab stalin hökümiti alte milyon uyghur musulmanlirini öz paydisi üchün qurban qildi. Qoyni börining aghzidin qutquzdi, lékin kechqurun uning qol-putlirini baghlap qassapqa tapshurup berdi“
Elixan töre yene özining néme üchün mundaq qelb sözlirini yazidighanliqi we néme üchün öz xelqidiki ajizliqlarni tenqid qilidighanliqigha izahat bérip mundaq deydu:
„emdi bashtin ayaq bundaq paji’elik tarixiy sözlerni yézishimdin közligen méning tüp meqsitim quruq söz qilish emes ,belki pütün insaniy hoquqliridin mehrum qilin’ghan öz wetenliride turup, ghérib bolghan türkistan xelqini, yeni hazirqi we kélechektiki weten yashlirini agahlandurup ,ularni ölüm uyqusidin oyghutushtur. Könglümdiki mungluq qayghulurumni qelem uchidin töküp yazghan bu kitabimni oqughuchi we anglighuchi wetenperwer, milletsöyer qehriman balilirimizgha méning tapshuruqum shuki tilim uchidin emes , dertlik dilim ichidin chiqirip yazghan yalqunluq sözlirimni peqet oqupla qoymastin her bir éghiz sözümni tehlil qilip ,uning heqqide pikir yürgüzsun! . Insaniyet tereqqiyati emes ,medeniyet tereqqiyat bolghan 20- esirimizde’iki insanlar milliy, weteniy, diniy hoquqlirini saqlash üchün qaysi nersilerni qolgha keltürüshi zörür ikenlikini yaxshi chüshünüp uning charisini qilsun !“.
Sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre özining türkistan qayghusi namliq kitabida bayan qilishiche, u sowét hökümitining zulmidin qutulush üchün 1930-yilining séntebir aylirida uyghur diyarigha ketmekchi bolup, yolgha chiqqan bolsimu, biraq türlük qiyinchiliqlar we sowét chégra qoghdighuchi eskerlirining qattiq qamal qilishi tüpeylidin chégridin ötelmey öz yurtigha qaytip kélishke mejbur bolidu.
Emma, uning ehwalidin xewer tapqan bolshéwik hökümiti uni tutup, bishkektiki türmige tashlaydu. Qattiq türme azabliri, qiyin-qistaqlar uning iradisini boysunduralmaydu. Eyni waqitta, sowét hökümiti eng xeterlik jinayetchi dep qarighanlarni sibiriyining yiraq jayliridiki ormanliqlargha sürgün qilip, éghir emgeklerge salatti. Sowét hökümiti elixan törini 10 yilliq qamaq jazasigha höküm qilip, sibiriyige sürgün qilidighanlar tizimlikige kirgüzidu. Lékin, u pursettin paydilinip, türmidin qéchip, tungganlarning himayisi astida bir mezgil yoshurunup yürgendin kéyin, sherqiy türkistan terepke qayta qachidu.
Shan- shewketning yoqilishidiki sewebler
Elixan töre özining qachqunluq hayatida körgenliri we hés qilghanliri heqqide tepekkür qilip, tarixta shunche qudretlik bolghan türk millitining ewladi hésablan’ghan xelqlerning bu künlerde ajizliship, shan- shewkitini yoqitip, öz wetenlirige ige bolalmay qéchip yürüshke mejbur bolghanliqidin qattiq échinidu. U, buning sewebliri heqqide pikir yürgüzüp mundaq höküm qilidu:
Milliy hakimiyitimizdin hazirche ayrilghan bolsaqmu, biraq milliy héssiyatimizdin ayrilmay, uni saqlap qalsaq kélechek düshmenlerge yütülüp kétishtin özimizni qutquzup qalalaymiz. Emdi bu meqsetke yétish üchün qoyulghan mesililirimzning eng birinchi sherti til mesilisidur. Eger biz til- edebiyatimizni rawajlandurup, uning qedir -qimmitini ashurup, bashqa medeniy milletler derijisige yetküzelisek, mana bu chaghda millitimiz we milliy héssiyatlirimiz da’imiy rewishte tereqqi qilip saqlan’ghusidur. Eger bundaq bolmaydiken ,belki eksiche öz ana tilining qedrige yetmey, uninggha ehmiyet bermeydikenmiz, u chaghda uzaqqa barmay öz tillirimizdin ebediy ayrilip qalimiz. Ene shundaq öz ana tilidin ayrilish milliy héssiyatni yoqitishning netijisidur. Bu ish insaniyet alimidiki eng zor xiyanet hésablinidu.
Elixan töre bir milletning bichare halgha chüshüp qélishigha köpinche hallarda özliri seweb bolidighanliqi, özliridiki iradisizlik, angsizliq shuningdek musulman millet bolsimu, emma , öz imanigha sadiq bolmasliq qatarliq illetlerningmu muhim rol oynaydighanliqini sherhleydu. U, özining köpinche analizlirida sherqiy we gherbiy türkistandiki uyghur we özbék xelqlirining omumiy ehwalini asas qilip pikir yürgüzidu.
Milliy héssiyat we milliy til- milliy mewjutluqning kapaliti
Elixan töre saghuniy milliy héssiyat bilen tilning milliy mewjutluqtiki roli heqqide mundaq pikir qilidu:
„milliy hakimiyitimizdin hazirche ayrilghan bolsaqmu, biraq milliy héssiyatimizdin ayrilmay, uni saqlap qalsaq kélechek düshmenlerge yütülüp kétishtin özimizni qutquzup qalalaymiz. Emdi bu meqsetke yétish üchün qoyulghan mesililirimzning eng birinchi sherti til mesilisidur. Eger biz til -edebiyatimizni rawajlandurup, uning qedir -qimmitini ashurup, bashqa medeniy milletler derijisige yetküzelisek, mana bu chaghda millitimiz we milliy héssiyatlirimiz da’imiy rewishte tereqqi qilip saqlan’ghusidur. Eger bundaq bolmaydiken ,belki eksiche öz ana tilining qedrige yetmey, uninggha ehmiyet bermeydikenmiz, u chaghda uzaqqa barmay öz tillirimizdin ebediy ayrilip qalimiz. Ene shundaq öz ana tilidin ayrilish milliy héssiyatni yoqitishning netijisidur. Bu ish insaniyet alimidiki eng zor xiyanet hésablinidu. Bundaq boldi démek ulugh türkistan xelqi- turan nesli basqunchilarning arzusi boyiche yoqilip, munqerzlikke uchrap, ularning tarix sehipisidiki shan -shereplik nam-nishanliri öchürilidu démektur, buningdin allah saqlisun!“.
Elixan törining neziride til bir millet üchün enggüshter bolup, tilsiz we dinsiz millet mewjut bolmaydu, milliy héssiyat bilen til zich birleshken. Til yoqalsa, milliy héssiyat yoqilidu, milliy héssiyat yoqalsa, til hem milletning özimu yoqilidu.
U mundaq dep xulase qilidu:
„düshmen’ge yütülüshtin saqlinishning eng küchlük qorali shu ikki nersidin ibaret – birinchisi diniy ixlas, ikkinchisi milliy hésdur. Eger qaysi bir millet bu héslargha malal yetküzmey , yaxshi saqlaydiken, undaq millet düshmen teripidin yütülüp kétishi mumkin emestur.“
Til we milliy edebiyatni rawajlandurushmu nahayiti muhimdur
Elixan töre bu heqte sözini dawamlashturup mundaq deydu:
„biz öz milliy héssiyatimizni dawamliq saqlap qélishimiz üchün kéreklik, zörür tillarni özleshtürüsh bilen birge yene öz ana tilimizgha qattiq ehmiyet bérip, milliy edebiyatimizni yuqiri kötürüp, ilim we medeniyet tilliri derijisige yetküzüshimiz lazim. Mana shundaq qilghandila bizler aldimizda éghzini échip teyyarlinip yatqan qizil ejdiharning yütüshidin özimizni saqlap qalalaymiz. Til-edebiyatimiz qanchilik ösüp tereqqi tapidiken , ilim-meripetmu shunchilik rawajliniwéridu.“
„bir millet öz hayatiy hoquqlirini kéreklik shara’itlar bilen qolgha keltürüsh üchün u milletning aliy himmetlik oghlanliri pidayilarche mal we jénini ayimay, bu yolda her qanche qiyinchiliq peyda bolsimu ,uninggha qarshi kökrek kérip, chidamliq bilen ish élip baridiken, ene shu chaghdila heqiqetni küchke ige qilip, öz meqsetlirige yételeydu.“
Elixan tore saghuniy 1931- yili ili wadisigha yétip kélip, ghulja shehiridiki yéqin dostlirining öyige chüshüp panahlinidu. Shundaq qilip, uning uyghur élining yéqinqi zaman siyasiy tarixidiki muhim weqelerge ishtirak qilish hetta rehberlik qilish hayati bashlinidu. (ümidwar)
Birodarim aybek, siz keltirgan kitob muqowasi krill alifbosida ekan, shu krill alifbosida bosilgan asarni shundayicha qo’yishning iloji yo’qmi?
Sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan töre özining 1966- 1973-yillirida yézip tamamlighan, emma peqet u wapat bolup, 27 yildin kéyin neshir qilinishqa muweppeq bolghan esiri“ türkistan qayghusi“ da özining 1931- yili ikkinchi qétim uyghur diyarigha kelgendin kéyin bashlan’ghan murekkep hayati heqqide mexsus bayan qilidu.
Elixan törining ghulja tesiratliri
Elixan törining teswirliri astida biz 1931- yilidiki ghuljining ijtima’i-
Medeniy hayatini köz aldimizgha keltürüshke muweppeq bolimiz. Süydingdin ötüp, bir qanche kündin kéyin ghulja shehirige yétip kelgen elixan töre toqmaq uyghurliridin bolghan almasbék hajining oghulliridin turdaxunbék isimlik kishining öyige chüshidu.
Uyghur bayliridin hésablan’ghan turdaxun beg elixan törini nahayiti qizghin kütiwélip, aliy hörmet bilen mu’amile qilidu hemde eyni waqitta ghuljigha nami chiqqan baylar, qazi-mufti axunlar shuningdek jemiyetning bashqa katta erbablirini méhman’gha chaqirip, elixan törini tonushturup, ziyapetler béridu. Shuningdin kéyin elixan töre bu „yuqiri qatlam“ uyghurlarning ésil méhmini süpitide qoldin-qolgha ötüp, qizghin kütiwélinidu. Emma, bu qizghin kütiwélishlar, bayashat ziyapetler elixan törining yürek azablirini yoqitalmaydu. Buningdiki seweb uning köz aldidiki bu hayat uyghurlarning heqiqi hayati bolmastin, emeliyette milyonlighan uyghurlar milliy xorluq, nadanliq we zulum ichide yashimaqta idi. Elixan töre öz millitining ehwali bilen hésablashmay, öz kündilik hayatidiki rahet- paraghet bilenla bolup ketken mezkur uyghurlargha échinip mundaq dep bayan qilidu:
„lékin, aylarche, yillarche dawamlashqan mundaq ziyapetlerde körgen hörmetler we süpetleshler könglümdiki derdlik jarahetlirimge shipaliq bérish emes, belki uninggha tuz quyghandek sézilmekte idi. Chünki, chong-kichik bay sodigerler, mufti-elem axunlar bashliq pütün xelq gheplet uyqusida yatqan, jahalet patqiqigha pütünley patqan idi. Uning üstige iqtisadiy tozaq-qapqanlari her qedemde, halaket oriliri perdilen’gen halda her yerge qézilghan idi. Ularning héch qaysiliri buninggha perwa qilmay, bu halaket orilirini perwanidek aylinip, öz janlirini qurban qiliwatatti“.
Elixan törining yézishiche, eyni waqitta ghulja shehiridiki ahalining mutleq köpchilikini uyghurlar teshkil qilghan bolup, uningdin qalsa yene tunggan, qazaq, qirghiz, qalmaq, shiwe we solon qatarliqlar bar idi. Bulardin bashqa yene özbék, rus we noghay(tatar) qachaqlirimu mewjut bolup, musulmanlar ichide noghaylar zamaniwi chüshenchilerge ige xelq bolghandin sirt bashqa musulmanlar ichide bilim igiliri cheklik, xelq omumiy yüzlük nadanliq patqiqigha patqan idi.
Elixan töre yene bu yerdiki qachaq özbékler heqqide toxtilip mundaq deydu: “ rusiye tereptin kelgen köngli kor özbék bay- sodigerliri héch nerse körmigendek, özlirini soda ishlirigha perwanilarche urmaqta „.
Elixan törining bayan qilishiche, eyni waqitta sowét ittipaqidin kélidighan mallar ichide haraqning sodisi yaxshi bolghanliqi üchün islam dinida haraq ichishning haram qilin’ghanliqila emes, belki haram nersining sétilishiningmu haram qilin’ghanliqigha qarimay, bir qisim bay sodigerler halaldin haramni artuq körüp, haraq sodisigha kiriship ketken idi. Elixan töre özbék sodigerlirini öz ichige alghan ularning bu sodisini „halaldin haramgha aylinip ketti „dep tenqid qilidu.
Elixan töre özi qedem basqan bu tupraqni sherqiy türkistan yaki uyghuristan dep atighan
Elixan töre „türkistan qayghusi“ namliq kitabida yene özining ghulja sepiride körgen u jaydiki qazaq qérindashlarning ehwalliri heqqidimu bayan qilidu. Uning otturigha qoyishiche, eyni waqitta qazaqlar intayin éghir zulumgha uchrighan bolup, ularning turmushi nahayiti éghirchiliqta ötken iken.
U, sowét hökümitining 1930- 1931- yilliri pütün ashliqlarni ambarlargha yighiwélishi bilen qazaqistanda acharchiliq peyda qilghanliqi, netijide köpligen qazaq, qirghiz we bashqilarning qirilip ketkenliki heqqide bayan qilidu. Uning qarishiche, qazaq-qirghizlar sowét rusiyisining qolidiki xelqler ichide eng qattiq azab chekken xelq bolushigha qarimay, kéyinki waqitlarda özlirining bu teqdirini untup, ruslishishqa, öz ana medeniyiti we tillirini untushqa yüzlen’gen bolup, elixan töre buningdin échinip, mundaq dep yazidu:
„ana tilidin ayrildi démek, insanliq hoquqini saqliyalmay, hayatliq alimide bashqilarning hésabigha yashighanliqtin munqerzlikke uchrap, tarix yüzidin pütünley öchürüldi démektur. Emdi buning birdin- bir charisi diniy hésliri yoqalghan bolsimu, milliy héslirini saqlash üchün türlük yosunda ana til edebiyatlirini yuqiri kötirip, ilmiy tillar qatarigha yetküzüsh lazim“
Elixan töre axirida uyghur diyaridiki xelqning bu xil medeniyette arqida qalghan, nadan qiyapitini özgertishning chariliri heqqide öz köz qarashlirini otturigha qoyidu hemde özining tarixchigha xas alahidilikini jari qildurup, ili wadisi jümlidin ghulja shehiri we uning etrapining qedimiy tarixliri heqqide toxtilip, bu yurtning ezeldinla türkiy xelqlerge tewe zéminliki, bu jaydiki taranchilar dep atalghan xelqning emeliyette eshu qedimiy medeniyet yaratqan uyghurlar ikenlikini körsitidu.
Elixan töre “ türkistan qayghusi“ namliq esiride uyghur diyarini sherqiy
Türkistan yaki uyghuristan dep ataydu. Uning neziride uyghuristan yaki sherqiy türkistan omumiy türkistanning bir qisimidur. U, uyghuristanning heqiqi igisi bolghan uyghur xelqinining éghir zulum ichide ötmüshtiki shan-shewkitini yoqitip, nadanliq we jahalet patqiqigha chongqur patqanliqigha chongqur échinip, qelbi cheksiz azablinidu.
1944- yili ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining re’isi elixan töre özining „türkistan qayghusi“ namliq kitabida yene 1931- yili qumul qozghilingining tesiri bilen pütün uyghur diyari miqyasida yüz bergen uyghur milliy azadliq inqilabi heqqide xéli etrapliq bayan qilidu.
Inqilab ilhamliri
1931- yili qumul qozghilingi yüz bergende elixan töre ghuljida bolup, u xoja niyaz hajim rehberlikidiki bu inqilab heqqide köp anglaydu. Uning bayan qilishiche, eyni waqitta xoja niyaz hajimning qehrimanliqliri, qozghilangchilarning qomul, turpan qatarliq jaylarni azad qilghanliqi qatarliq weqelerge a’it türlük uchurlar ili wilayiti da’irisidiki xelq arisighimu yétip kelgen. Uningdin bashqa yene uyghur qozghilangchiliri bilen tunggan qozghilangchilirining birleshkenliki bolupmu, majungying bilen xoja niyaz hajimning hemkarliship, ürümchi etrapidiki jaylarda jing shurén qoshunlirini köp qétim yenggenliki heqqidiki melumatlardin ilhamlan’ghan bir qisim ghulja tungganliri hem bashqa musulmanlar xitay chiriklirige qarshi küreshke atlinidu.
Bu yerde elixan töre özining ghuljidiki weqelerni öz közi bilen körgenlikini emma, bashqa jaylardiki weqelerni peqet anglighanliqini eskertish bilen birge öz tesiratlirini otturigha qoyidu. Uning qarishiche, 30- yillardiki keng kölemlik milliy azadliq inqilabining kélip chiqishidiki asasiy seweb uyghur qatarliq milletlerning xitay militaristlirining zulmigha uchrighanliqi, xitaylarning bu jaydiki xelqlerge nisbeten wehshiyane zulum qilish, kemsitish siyasiti yürgüzgenlikidur. Lékin, elixan törining tehlil qilishiche, sowét ittipaqi deslepki waqitlarda sherqiy türkistanni bésiwélip, özi bilen hemkarlashmighan xitay militaristi jing shurénni yoqitip, uning ornigha sowét peres xitaylarni dessetmekchi bolidu hemde shéng shiseyni yölep, ölkining hoquqini uning qoligha tapshuridu. Sowét ittipaqi özining meqsitige yétish üchün qozghilangchilar arisigha, bolupmu tungganlar bilen uyghurlar arisigha köp ziddiyet oti yaqidu hemde biwaste qizil armiyisini kirgüzüp, xitaylargha yardemliship, bu jaydiki sowétke qarshi uyghur we tunggan qatarliq milletlerning qozghilangchilirini basturidu.
Elixan törining otturigha qoyushiche, rus armiyisi nahayiti wehshi bolup, ghulja qatarliq jaylarda nurghunlighan bigunah ademlerni qirghin qilidu. Hetta a’ile boyiche qirip tashlash weqelirinimu sadir qilidu. Rus eskerlirining bu qirghinchiliqi ghulja xelqighe éghir balayi-apetlerni élip kelgenliki üchün özining hayatidin ensirigen elixan töre axiri yoshurunche ghuljidin ayrilip, muz dawan arqiliq tengri taghlirining jenubigha ötüp ketmekchi bolidu.
Elixan törining hökümiche, paji’ening menbesi ittipaqsizliqtur
Elixan töre 30- yillarda pütün uyghur diyarida partlighan qozghilanglar heqqide öz köz qarishini otturigha qoyup, axirida bu ölkide yenila xitay hakimiyitining qayta ornishigha seweb bolghan amillarning musulmanlar arisidiki ittipaqsizliq ikenliki, xoja niyaz hajim bilen ma jungying arisidiki ziddiyetningmu balayi -apetlerge asas bolghanliqini körsitidu.
Elixan törining chüshinishiche, eyni waqitta sabit damollam qatarliqlar qeshqerde milliy hakimiyet qurghan bolsimu, biraq ular ittipaqsizliqni tügitelmidi. Bir-birige béqinmaydighan bir qanche guruppa qozghilangchilarning öz ara ziddiyetlishishi düshmenge purset yaritip berdi. Emma, elixan töre musulmanchiliq idiyisidin chiqish qilip turup, „majungyingni pütün sherqiy türkistan musulmanlirini azad qilish qurbigha ige qehriman“ dep medhiyilep, tungganlarn aqlash pozitsiyiside bolidu. Uning ornigha xoja niyaz hajim we mahmud muhiti qatarliq uyghur qozghilangchi rehberlerni pitne-pasatlargha ishinip tungganlar bilen bolghan ittipaqliqni buzghan dep tenqid qilidu.
Elwette, elixan töre bu qozghilanglargha biwaste qatnashmighanliqi, ene shu rehbiri kishiler bilen biwaste uchrashmighanliqi hemde söhbette bolmighanliqi üchün uyghur -tunggan ish birlikini lilla meydanda turup, bahalashta cheklimige uchrighan. U peqet islamiyettiki ittipaqliq we bergen wedige wapa qilish idiyisige tayan’ghan. Uning arzusi boyiche, meyli xojan niyaz hajim, meyli majungying bolsun her ikkilisila musulman bolghanliqi üchün bergen wedilirige wapa qilishi kérek, düshmenlerning pitne-pasatlirigha, aldamchiliqigha ishenmesliki lazim idi.
Elixan törining qarishiche, uyghurlar bilen tungganlar arisida ziddiyetlerning peyda
Bolushi hetta küchiyip, bir-birini qirghin qilish derijisige yétip, netijide bu ikki küchning hemmisiningla meghlup bolup, xitaylarning ölke hakimiyitini igilishi sowét ittipaq kommunistlirining öz meqsitige yétish üchün qollan’ghan rezil wasitisi we oyunidin ibaret. Uyghurlar özlirining nadanliqi tüpeylidin bu hile-neyrenglerni sézelmey, düshmenge aldan’ghan. (ümidwar)
1944- yili 12- noyabirda qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining re’isi elixan töre özining 60- 70- yillarda tashkentte yazghan „türkistan qayghusi“ namliq kitabining birinchi tomida 30- yillardiki keng kölemlik uyghur milliy azadliq inqilabi heqqide köp toxtilidu shuningdek bu küreshning meghlubiyet sewebliri heqqide öz köz qarashlirini otturigha qoyidu.
Elixan törining neziride ulugh siyasiy ishning höddisin chiqqudek yétük rehber yoq idi
1931- 1933- yilliri pütün uyghur diyarida xitay hakimiyitini pachaqlap tashlap, milliy azadliqni qolgha keltürüsh aldida turghan uyghur xelqining sowét ittipaqining rehimsiz tashqi siyasiy oyunlirining qurbanigha aylinip, qaytidin shéng shiseydek jallatlarning qoligha chüshüp qalghan paji’elik qismetliridin intayin échin’ghan elixan töre saghuniy özining “ türkistan qayghusi“ namliq kitabida uyghurlarning bu meghlubiyitini xulasilep mundaq yekün’ge kelgen:
„ikkinchi buxara dep atalghan qeshqerdin tartip, pütün alte sheher-uyghuristan ölkiside bu kebi ulugh siyasi ishning höddisidin chiqqudek yétük bir adem yoq idi. Shuning üchün bichare musulmanlar shunchilik éghir bölgünchiliklerge uchrighan idi. Chünki, dölet qurush üchün kérek bolghan eswablar qollirida teyyar bolsimu, lékin uni öz ornida ishlitelikidek ustilar yoq bolghach, uningdin paydinalmidi. Buning üstige qizil mekkarlar, musulmanlarning özara ittipaqliri bilen quruluwatqan yéngi hökümetni birer döletning wasitisi bilen dunyagha tonulup qalmisun dep, buning charilirini qilishqa qattiq kirishken idi. U künlerde qeshqerde sowét rusiyisige qarshi en’giliye elchixanisimu ishlimekte idi. Yerlik xelqtin teshkiliy rewishte ish élip barghuchi siyasiy kishilerning yoqliqidin we hem jughrapiyiwi ornimiz medeniyet alimidin bek yiraqta turghanliqtin, biz ikki türkistan yerlik xelqi esirler boyi kötürülgen shu inqilablardin yéterlik rewishte paydilinalmay qalduq. Shuninggha köre , bizlerning teqdirimiz öz düshmenlirimiz -qara-qizil ejdiharlarning paydisigha muwapiq halda belgilenmekte idi“.
Elixan töre xelqning béshigha chüshken bu éghir künlerge nahayiti échinsimu, lékin yenila kélechekke bolghan ümid-ishenchisini yoqatmighanliqini körsitip, öz héssiyatini mundaq shé’ir misraliri arqiliq ipade qilidu:
Ümidsiz bolma hey saghuniy, ümidning körmigi bardur,qarangghu kéche tamamidin quyashning chiqmiqi bardur.
Küchlük tedbirkarlardin teshkillen’gen bir siyasiy jemiyet kérek idi
Elixan töre eyni waqittiki sherqiy türkistanning siyasiy weziyitini tehlil qilip, her qaysi qozghilangchi guruppilar arisidiki ittipaqsizliq we bash-bashtaqliqni tügitip, intizamliq we mustehkem hökümet teshkili qurghandila azadliqni kapaletke ige qilish mumkinlikini körsitip mundaq deydu:
„birdin bir yol, eger men oylighandek, pütün xelqqe sözi ötidighan abroyluq, dahiyliq süpitigimu ige bolghan, zamanisini chüshen’gen tedbirkarlardin bir küchlük siyasi jemiyet qurulghan bolsa, kéyin bu jemiyet arqiliq qeshqerdiki bashqa bir küchlük dölet wekili bilen kéliship, tertiplik rewishte ish élip bérip, pütün uyghuristan namidin xelqning telipige maslashqan heqiqiy islamiyet asasida hökümet qurulsa, weten baliliri özara ittipaqliqini mustehkemlep, küchlük bir herbiy qomandanliq teshkil qilip we mumkin qeder uni yaxshi qorallar bilen qorallandurup, éhtiyatliq bilen ish élip bérilghandila öz hökümitini qolgha élishi mumkin bolar idi“.
Emmma elixan törining bu arzusi 30- yillar shara’itida emelge ashmidi. Xuddi shuninggha oxshash sabit damollam, muhemmed imin bughra, mahmut muhiti , meqsut muhiti we xoja niyaz hajim qatarliq köpligen xelq rehberliri milletni azadliqqa érishtürüsh yollirini we usullirini izdep, her xil chare -tedbirlerni qollan’ghan bolsimu shundaqla reqipliri hésablan’ghan xitay militarstlirini yéngip, ölkining mutleq köp qisimini azad qilghan bolsimu, biraq tashqi küchler jümlidin birinchi bolup, stalin rehberlikidiki moskwa hökümitining uyghur xelqining azadliqini xalimighanliqi we uni özlirining ottura asiyadiki hökümranliqigha nisbeten xeterlik dep qarighanliqi üchün beribir uni qurban qiliwetti, uyghurlargha emes, eksiche xitay militarstlirigha yardem bérip, uyghurlarning tökülgen qanlirini zaye qiliwetti.
Elixan töre saghuniy shuningdin kéyin, 1937- yilidiki shéng shiseyning dehshetlik zulumini öz közi bilen köridu .shéng shisey keng kölemlik qolgha élishni bashlighanda shu qatarda elixan törinimu tutmaqchi bolidu, bir küni kéchide bir top saqchilar elixan törining öyige kélip ishikni qaqidu, uning oghli asilxan weziyetni mölcherlep, dadisi elixan törini qachuriwétidu. Netijide élixan töre mehellisidiki kishilerning yoshurushi bilen ikki ayni ötküzidu, paylaqchilar her qanche qilipmu, elixan törini tapalmaydu. Elixan töre axiri ghuljida turush mumkinchiliki yoqliqini bilip, yultuz arqiliq tengri taghlirining jenubigha ötüp kétish sepirige atlinip, axiri ming bir japalarni chékip, kuchargha yétip kélidu. (ümidwar)
Elixan töre 1937- yilining yaz aylirida ming bir japalarni chékip, türlük xeterler we qiyinchiliqlarni bashtin kechürüp, aman -ésen tengri taghliridin ötüp kuchargha yétip kélidu. U seper jeryanida yultuz dégen jaydiki mongghullarning yardimige érishidu.
Kuchargha ötüsh sepiri
Seweb qil, seweb qilghuchini unutma!heqiqet shuki, uningdin waz kechme!saghuniy atang qilidu nesihet,chüshen’genler bundin alghay ibret.
Déme: „özgermes alem- ish tamamdur“, ne bolghay etiki kün , uni kim bilur .özgertmekke hayatingni seweb qil,wetenni qutquzushning charisini qil .
Charining birinchisi ilim-meripettur,jahalet béshigha toqmaq we tayaqtur.ayridi bizni jahalet wetendin,wetenla emes, hem janu-tendin
Bolghuluq boldi, kimlikingni unutma hergiz,unutma , hey oghul özbéklikingni.yütülüp ketmey saqla sen millitingni,qutqaz qulluqqa chüshken bu élingni.
Saqlimisang tilingni ger ,yüter séni düshmen,tashlar séni u ayaqlirigha hem qul qilar.yütmekke teyyar séni bu ejdihar,hey! aq-qarini ayrimas balilar.
Ne boldi, uyghuristan, ach közüngni, közüng ach! özbékistan, kör özüngni.ne erding, emdi ne boldung, qarap baq, qachan bir yerde bolghan jüp bilen taq.
Perishtige yéqin bolghay musulman, eger din bolsa, bu hökümi qur’an. Bil we saqla diningni hey musulman, bundin juda bolghan’gha ming pushayman.
Saghuniy ata qildi bundaq nesihet ejep emes, kishiler alsa ibret.
– sherqiy türkistan jumhuriyitining re’isi alixan töre
Eyni waqitta yultuz yayliqi ili wadisi bilen tarim wadisini tutashturidighan muhim karwan ötkelliridin biri bolup, bu jaygha orunlashqan mongghul charwichiliri ikki tereptin ötidighan uyghur sodigerlirini kütüwélish, ulargha yol bashlash we mal-charwa tépip bérish qatarliq ishlar bilen shughullinatti. Elixan törining „türkistan qayghusi“ da yézishiche, bu mongghullarning pütün turmushta ishlitidighan buyumliri, göshtin bashqa ozuq-tülükliri ili we tarim wadisidin kélidighan uyghur sodigerliri arqiliq teminlen’gen bolghachqa, ular yoluchilarning bixeterlikini qoghdash hem ularni saq-salamet dawanlardin ötküzüp qoyushqa kapaletlik qilatti. Ghuljidiki shéng shisey saqchilirining qolgha élishidin qorup qéchip chiqqan elixan töre özi tenha halda tengri taghlirining étekliridiki yaylaq we dawanlarda jenubqa ötidighan yol izdep, köp azap cheksimu, biraq allahqa bolghan ishenchisini yoqatmay, da’im allahni yad étip, allahtin nijatliq tileydu shuningdek axirida uyghur sodigerlirige yoluqup, ularning qizghin kütüwélishi we yardem bérishige muyesser bolidu.
Yaqup begning chégra qorghinidiki oylar
Elixan törining bayan qilishiche, ular tengri taghlirining jenubiy étigige ötkende kuchargha yéqin jaydiki seksen kéchik we qirghiz ashow dégen jaylargha yétip kélip, dem alidu. Bu jayda eyni waqitta yette sheher dölitini berpa qilip, pütün qeshqeriyini 14 yil musteqil idare qilghan yaqup beg hakimiyitining chégra qorghanlirining xarabiliri saqlinip qalghan idi. Mezkur ikki- üch yüz kishige jay bolghidek chong qorghan xarabisi eyni waqitta yoluchilarning chüshidighan ötüngige aylan’ghan iken.
Uning yézishiche, qorghanning peshtaqliri, tamliri we bashqa qalduqliridin uning eyni waqitta nahayiti heywetlik he xéli yuqiri binakarliq mahariti bilen yasalghanliqini körüwélishqa bolidiken.
Elixan töre yaqup begning qazan’ghan jeng netijiliri we shan-shewkitidin iptixarliq
Hés qilish bilen qorghan tupraqlirini közige sürtüp , weten yolida öz janliridin ayrilghan ezimetlerge bolghan hörmitini we séghinishini ipade qilip, du’a qilidu.
Elixan töre eyni waqitta 14 yil weten hoquqini öz qolida tutup, düshmenlerni yer bilen yeksan qilghan yaqup beg baha bérip, uning meghlubiyitidin échinip mundaq deydu:
„öz waqtidiki ehwallargha qarap, merhumni( yaqup begni) bir tereptin teqdirligen bolsam, ikkinchi tereptin tenqidiy qarashlirimdin özümni saqliyalmidim. Chünki, öz zamanisida pütün shara’itlar qolgha keltürülgen idi. U ikki nöwet london’gha, ikki nöwet türkiye sultani abdulezizge elchiler ewetti. London elchiliri birinchi bérishte 12 ming, ikkinchi bérishte 24 ming pereng miltiqi élip qaytti. Bular öz zamanisidiki zamaniwi qorallarning aldi hésablan’ghanliqtin, peqet xitay qoralliridinla emes, belki eshu zamanda bizni bésiwalghan rus qoralliridinmu yaxshiraq idi. Buning üstige waqit hem uning üchün qolayliq bolup, en’giliye bilen rusiye döletliri arisidiki riqabet keskinliki üzlüksiz rewishte ösmekte idi. Mana shuninggha oxshash qolay pursetler ötüp, etrapta qarap turghan küchlük yardemchiler uning qolida turup, bulardin paydilinish yollirini tapalmidi“
Elixan töre axirida yaqup begke bolghan échinishini bildürüp, mundaq deydu.“ démek 14 yilliq dölet bashliqi, eger chin iradilik bir siyasiy qomandan bolsa, qolida qanun-nizamliri, qorallan’ghan 40 minggha yéqin islam eskiri tursa, öz dölitini kafir düshmen’ge qandaq tapshurup bersun-he?“
Azabliq musapidin tughulghan wesiyet
Elixan töre saghuniy eyni waqitta shunche qudret tépip, düshmenlirini qoghlap chiqirip, öz-özige xoja bolghan bu hakimiyetning yaqup begning ene shundaq xatasi tüpeylidin qaytidin düshmen teripidin axirlashturulup, wetenning qaytidin mustemlikilikke, xelqning qaytidin qul qilinish teqdirige duchar bolghanliqigha échinsimu, emma azadliq yolidin qetiy ümid üzmeslikni tekitlep, wesiyet teriqiside béyitliri bilen bayan qilidu.
Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining re’is jumhuri elixan töre özining „türkistan qayghusi“ namliq kitabining axirini kucharda qolgha élinip, aqsu türmisige yötkilishi jeryani bilen tügitidu.
Elixan töre oxshashla shéng shiseyning jazasigha uchrighan idi
Elixan töre saghuniy 1937- yilining axirilirida kucharda qolgha élin’ghandin kéyin, bir mezgil kuchar türmiside tutup turilidu hemde qattiq qiyin-qistaqlargha élinidu. Elixan töre saqchilargha özining kuchargha kélishidiki seweblerni chüshendürüp, özining téwip ikenlikini, xotenge hindistanning dorilirini sétiwélish üchün mangghanliqini éytidu. Biraq, shéng shiseyning saqchi da’irilirining qollirida elixan torining matériyalliri toluq bolghanliqi üchün, ular uni aqsudiki bash saqchi orginigha ewetidu.
Elixan töre kitabida bayan qilishiche, uni ikki uyghur we bir qirghiz saqchi bashliqi aqsugha yalap élip baridu, yol üstide uning bilen birge élip méngilghan turaxun isimlik uyghur elixan torige qéchip kétish teklipini bergen bolsimu, emma u weziyetning nahayiti xeterlik ikenlikini mölcherlep, tewekkül qilishqa qoshulmaydu. Elixan töre özining aqsu türmisige qamalghan waqtining 1938-yilining awghust ayliri ikenlikini éytidu.
Uning bayan qilishiche, 1937- yilidin bashlap, 1938- 1939- yilliri shéng shiseyning sowét ittipaqining himayisi astida xelq üstidin eng dehshetlik terror élip barghan waqitliri bolup, bu chaghda jemiyetning hemme tebiqisidiki, her xil idiyidiki ademler türkümlep qolgha élin’ghan.
Elixan torining yézishiche, uning bilen aqsu türmiside yatqanlarning ichide, qazi, mufti-elem axunlardin bashlap, imam axun, mezin axun qatarliq diniy sahening ademliri hemde hökümet üchün ishligen shangyo, beg, yurt aqsaqili qatarliqlarmu bar idi. Elixan töre bularning hemmisini héch ishtin xewiri yoq qara -qosaq ademler idi dep teripleydu.
Elixan töre aqsu türmisige qamalghan waqitta shéng shisey pütün uyghur diyari boyiche qolgha élish we öltürüshni bashlighan bolup, bu qirghinchiliqta xoja niyaz hajim, sabit damolla qatarliq sherqiy türkistan jumhuriyitini qurushqa qatnashqanlarning hemmisi dégüdek öltürüldi. Hetta shéng shisey bilen birliship, uning hökümiti üchün xizmet qilghanlarmu saq qalmidi. Shéng shiseyning qolida eyni waqitta 100 mingdin artuq ademning öltürülgenliki heqqide uchurlar bar bolsimu, emma bu sanning bu melumattin xélila köp bolushi mölcherlinidu.
„türkistan qayghusi“ ning 2- kitabi neshirge teyyarlanmaqta
Sherqiy türkistan jumhuriyitining prézidénti elixan torining „türkistan qayghusi“ namliq kitabining axirqi betliri aqsu türmisidiki ishlar bilen axirlishidu. Emma , kitabning axirqi söz qisimda kitabni neshirge teyyarlighan elixan torining newrisi uwayisxan elixan torining néme üchün bu kitabni shu yerde toxtatqanliqini chüshendürüp, elixan torining özining aqsu türmisidin qandaq chiqqanliqi we qandaq qilip, ghuljigha ketkenliki shuningdek milliy inqilabning bashlinishi we jeryani heqqidiki bezi biwaste özi bilidighan ishlarni oghli asilxan torige sözlep bergenlikini emma, uni téxi resmi kitab sheklige keltürüshke ülgürmey, 1976- yili, 29- féwral küni wapat bolghanliqini bayan qilidu.
Elixan töre perzentlirige axirqi wesiyet teriqiside “ türkistan qayghusi“ ni resmi kitab qilip chiqirip, weten balilirigha yetküzüshni perzentliridin telep qilidu hemde bu kitabning uyghurche, özbékche, qirghizche tillarda neshir qilinip, türkistan perzentlirining uning qaldurghan wesiyetliridin sawaq élishini ümid qilidighanliqi bildüridu.
Türkistan qayghusi namliq bu kitabni neshirge teyyarlighuchi yeni elixan törining newrisi uwayisxan ependining otturigha qoyushiche, ular hazir elixan törining 1946- yilighiche bolghan ariliqtiki pa’aliyetlirini ekis ettüridighan “ türkistan qayghusi“ ning 2- kitabini yoruqluqqa chiqirish üchün tirishiwétiptu. (Ümidwar)

 

Tengritagh Akademiyesi 

 

21.02.2017

 

 

Class: Tengri Tagh
Name: —
Unit type: Support Carrier / Battlegroup flagship
Ships of the line: —
Manufacturer: Anatolia Ship Yards
Operator: United Defense Forces
First deployment: Unknown
Dimensions: 380 meters
Wingspan: N/A
Weight: Unknown
Propulsion: 2x Main thruster; Many x Maneuver Thruster;
Equipment and design features: Sensors, range unknown;
Fixed armaments:

12x 2-barrel 180cm Beam Cannon;
24x 3-barrel 32mm AA auto cannon;

Mobile weapons: 24 mobile suits standard compliment
Launch catapults: One linear catapult located on front left bow, one dual catapult located central bow and two single catapults located on surface deck;

As a potential design to soon take the place of the Behemoth class super carrier, the Tengri Tagh class ship exceeds what its predecessor couldn’t do. While the ships compliment in mobile suits is much lower, the ships ability to fight is why it has been chosen as the „soon to be“ Replacement. Equipped with several beam cannons and AA guns, this ships current role is to provide an extra kick in fleet strength. Take note that as this ship can support up to 24 machines standard compliment, and during times of major events the surface deck will be used for mobbile suits to to stand on. The Tengri Tagh class has also been chosen as the choice for ceremonial events.

http://z8.invisionfree.com/Battle_Mech_RPG_2/ar/t198.htm

Autori:Weten Oghlani

1890-yilliridin bashlap shiwét ékispiditsiyichilirining qedimi ziminimizgha tekken bolup, swén hédin (1865-1952) tunji qétim himalaya téghidin ötüp ottura asiyagha ékispiditsiye sepiride bolghan tunji shiwétisiyilik ékispiditsiyichi. U tunji qétim 1893-,1897 yilliri tarim oymanliqi, pamir igizliki tekliman chöllikide qédirip tekshürüshte bolghan bolup, shundin kéyin u ottura asiyagha töt qétim ékispiditsiyede bolghan, jümlidin 1927-yilidin 1935-yilghiche yene bir qétim shiwétsiye-junggo ékispiditsiye ömiki bilen birlikte yene bir qétim tekshürüshte bolghan.U ziminimizda kiroran qedimiy xarabisini bayqashqa oxshash töhpilerni yaratqandin bashqa yene nurghunlighan tarixiy, arxélogiyilik we étnografik matériyallarni gherp ellirige élip kelgen. Uning élip kelgen yurtimizgha a’it kündilik xatire, xerite, foto resim, haywanat we ösümlük ewrishkisi qatarliqlar hazir shiwétsiye étnografiye muziyi we tebi’et tarix muziyida saqlanmaqta.
1892-1938-yilghiche shiwét mssiyonirlar jemiyitining teshkillishi bilen shiwit missiyonirliri qeshqer, yarkent we yéngisarlarda missiyonirliq pa’aliyetliride bolghan. Eyni waqitta eqidisi küchlük bolghan bu musulmanlarni xiristiyan’gha aylandurush anche asan ish emesidi. Shuning bilen missiyonérlar dawalash, dariltam- mektep échish,qol hünerwen terbiyilesh qatarliq téxnikiliq yardem ishliri bilen shughullinidu we 1912-yili qeshqerde basma zawuti qurup chiqidu. Shiwétsiyilik meshhur diplomat, tilshunas alim gunnar yarring (1907-2002) til öginish meqsdide qeshqerge kélidu. U qeshqerde missiyonirlar bazisida turidu we shu jeryanda yerlik xelqtin we missiyonérlarning i’ane qilghan nughun kündilik xatire, xet-chek, tartqan resim , shundaqla qeshqerdiki missiyon basma zawutida bésilghan türlük edebiy eserler, kaléndar, ziyaret léntisi, négatip, derslik kitap, gézit, jurnal qatarliq matiriyallarni shiwétsiyige élip kélip, bir qismini lund uniwétsitéti kütüpxanisgha i’ana qilidu. Bu saqlanmilar dunya boyiche hazirghiche saqlan’ghan üchinchi chong uyghurlargha a’it qol yazma toplimi bolup 1100 témidiki 560 parche qol yazmidin terkip tapidu. Bu xil bayliqlar bizning 150 yilliq tarixiy, medeniy miraslirimizni tetqiq qilish, izdinishte nahayiti qimmetlik matériyal bolup saqlanmaqta. Qol yazmilar peqet filologiyilik, tarixiy tetqiqat qimmitige ige bolupla qalmay yene öz dewridiki Uyghuristan jem’iyitining diniy weziyiti, tibbiy dawalash, qanun tüzüm, qol hünerwenchilik, mistisizim qatarliq weziyitini chüshinish, tetqiq qilishtimu zor qimmetke ige.
Men özümning shiwitsiye xanliq kütüpxanisi, shiwitsiye döletlik arxipi, missiyonirlar chérkawi arxibxanisi, étnografiye muziyi qatarliq orunlargha bérip yuqiriqi qol yazma, resimlerni körüshke, ün alghu léntilirini anglash pursitige ige boldum. Qol yazmilarning beziliri xoten qeghizige, beziliri ros we shiwit qeghezlirige yézip qaldurulghan iken. Ularning 75%i chaghatay dewrining aldi keynidiki uyghur tilida yézilghan .
Men shiwétsiyede saqlan’ghan bir qisim matiriyallargha asasen uyghur yéqinqi zaman kiyim kéchekliri toghriisida azraq izdendim.
Uyghurlarning yürüsh turushi, kiyinishke étibarbérishi, we qol hünerwenchilik, déhqanchiliq, ishlepchiqirish usulliridiki özgichilikler missiyonirlar we arxéloglarning diqqitini tartqan we bu heqte xatire qaldurghan. Matériyallargha asaslan’ghanda uyghurlarning ejdadliri miladi 2-esirdin bashlapla yung, yipek we ösümlük talaliridin kiyim kiyishni bashlighan. Bu shu zamandila uyghurlarning toqumichiliq, boyaqchiliq, charwichiliq we qol hünerwenchilikining tereqqiy qilghanliqini, tarixta özgiche xas uslub yaratqanliqidin dérek béridu.
Uyghur kiyim kécheklirining jinsiy ayrimiliq, yash-qoram, pesil we sorun’gha qarap ayrilishi nahayiti éniq bolup, reng, matériyal, we pason jehettin roshen perqqe ige.
Ayallar igenliri eyni waqittiki missiyonérlardin biri bolghan sigrid. Högbérg (Sigrid Högberg) ning qaldurghan kündilik xatirisige asaslan’ghanda, uyghur ayalliri kiyim-kéchek we zibu zinnetke hérismen bolup, ularni hetta ijtima’iy orunni belgileshning ölchimi dep qarighan. Peqet kiyim kéchek, yasinishtinla ayallarning qaysisining xojayin we qaysisining mulazim ikenlikige höküm qilghili bolidighan bolup, meyli xojayin ayal yaki mulazimlar bolsun hemmisining aghzidin oxshashla qopal tillarni anglash we bolmighur ish heriketlerni uchritish mumkin emes. Shunga uyghur jemiyitide xojayin bilen malaylar otturisida gherp elliridikige oxshimaydighan bir xil yéqin, qoyuq munasiwet bolup, malaylar shu a’ilning barliq pinhan sirlirini saqliyalaydu we a’ilide yüz bergen barliq qutluq ishlardin shundaqla jengge jidellerdin xewer tépip turidu
«kiyimlerning bayani» dégen qol yazmigha asasen bay ayallarning yürüsh- turushi mundaq teswirlinidu: uyghur ayalliri altun halqa, altun taj we etles köynekni eng yaqturidu. Ular yene tawar, duxawa wechekmenlerdimu oshuqigha kélidighan köynek tiktürüp kiyishni we türlük matériyallardin tikilgen shalwar kiyishni yaxshi köridu. Andin ular yene kiyimning töpige aq renglik perije yéngi uzun perije we kiyidu, lékin uning yéngini sapmaydu. Béshigha bolsa lichek salidu. Lékin xoten we yerkennte bolsa perije orimaydu, ular töt chasa kélidighan hindistan dakisidin taki tapinigha kelgüdek lichek artishidighan bolup, bu xil lichek behri dep atilidu. Gerdish dep atilidighan yene bir xil lichek bolup, pütünley keshte bilen tikilgen. Uyghur ayalliri yaz peslide tolisi nepis meshüt libaslardin kiyim kiyse, qish peslide yénik körpilerdin tikilgen juwilarni tikküzüp, izme tügmilirige üch misqalliq tengigini tügme qilip kiyidu.
Burunqi zamanda uyghur ayallliri peqet qizil rengnila wekil xaraktérige ige dep oylaytti. Lékin hazir ular renggareng renglerde kiyinidighan bolup reng cheklimisi yoq.
Uyghur ayal kiyim kéchekliride yaqa közge tashlinip turidighan bolup, adette chongraq yaqini yaqturishidu. Ayallar kengrek shalwar kiyidighan bolup, paxtiliq shimni tar qilip kiyidu, we qur (belwagh)bilen bélidin baghliwalidu. Ular yene tizigha yaki oshuqigha kélidighan türlük rengidiki rextlerdin özara ulap tikilgen quraq ishtanlarnimu kiyishidu.
Uyghur ayalliri yene burunqi zamanlarda baftu dep atilidighan bir xil chapan kiyidighan bolup, tamamen yingnide ilmidozluq bilen meshüt yipta gül tikip teyyarlinatti. Ular hetta ötüklirige we sapma keshlirigimu kalatun yipta gül chékip kiyishetti.
Ular yene kiyimlirining yaqa we peshlirige kök paxta rexttin esterlik qilip kiyim kiyishidu, bu kiyimni téximu qélipqa kirgüzüp, sipta we julaliq körsitidu.
Uyghur ayallar kiyim kéchekliri ichide yash qizlar bilen toy qilghan juwanlarning kiyinish adetlirimu roshen perqlinidu. Juwan bolush üchün alahide méhman chaqirip, qoy öltürüp, yéngi igenlerni teyyarlap, juwan toyi bérilidu we juwanche könglek yeni iraqiy kiyip uning üstidin üch chi uzunluqtiki pota bilen baghliwalidu. Juwanche kiyimler adetta yandin tügmilinidighan bolup, neshpüt shekillik yoghan tügmiler békitilgen. Tügmiler altun’gha besh dane qizil yaqut olturghuzup, chörisige yéshil yaquttin zinnet bérilgen shekilde yasalghan.
Yuqiriqi bayanlardin köriwélishqa boliduki, uyghur ayalliri ezeldin kiyimlikning matériyaligha we turmushqa qolayliq, sorun’gha mas kélishke ehmiyet bérip kelgen.
Yene bir missyonir mariya lowisaning 1912-yili 14-aprilda a’ilisige yazghan bir parche xétide öz waqtidiki qeshqerdiki missionérlar doxturxanisigha kélip dawalan’ghan uyghur ayalirining paxta, qélin yipek we duxawilardin uzun köynek kiyidighanliqi, ularning merwayit, zire, yaqutlardin zibu- zinnet taqaydighanliqini bayan qilidu.
Undin bashqa ayallar kiyimliridin yene nimche, xentaze (xenzutilidin kirgen), jiletke qatarliq kiyimlermu bar.
Erler igenliri
Uyghur erliri tolisi xesidin tikilgen köynek we tamballarni kiyishni yaqturidu. Asasliqi külreng, qara we aq renglik kiyimlerni kiyishidu. Yaz künliri köynekning sirtigha yektek yaki kenzur dep atilidighan ton kiyishidu we belwaq bilen tonini baghliwalidu. Bu xil belwaghlar qizil, yéshil, sériq, qara we aq renglerde bolidu. Yashlar qizil we béghirrengge oxshash ochuq renglerde, yashan’ghanlar tutuqraq renglerde pota baghlaydu.Eng üstige paxtisiz yolluq yipek beqesem chapan kiyidu. Erlerning kiyimliride peqetla birla izma we birla tügme bolidu. Balilar we yashlar bolsa, kenzur tonni köprek kiyidu,shuninggha munasip saqal buruti bar kishiler yektek kiyidu. Peqet yektek we kenzurningla yanchuqi bolidu, qalghan kiyimlerge yanchuq sélinmaydu.
Uyghurlarning belwaq baghlash örp aditi arxélogiyilik tarixiy matériyallardimu xatirilen’gen bolup, dangliq toqulma mutexesisi wiwi silwan (1870- 1961Vivi Sylwan) siwén hédin we bérymanlarkiroran xarabiliqidin tépilghan. Shiwétsiyige élip kelgen toqulma buyumlargha asasen, yézip chiqqan «kiroran yung toqulmiliri» namliq kitabida, yung yip, shoyna, boquch digen sözlerni köp qétim tilgha alghan.
Wiwi silwan kirorandin tépilghan momyalarning kiyim kéchekliri üstide toxtilip, eyni waqitta er we ayallar téridin tikilgen, tizigha kélidighan aldi ochuq kiyimlerni kiyip, yung yiptin éshilgen belwaqlar bilen baghliwalidighanliqini , ayallarning tonining erlerge qarighanda kengrek bolighighanliqini bayan qilidu. Yawropada bolsa, bu xil aldi ochuq tonni peqet baliliq ayallarla kiyidighan bolup, chünki bu ularning bala émitishige qolayliq idi.
Shiwitsiyilik arxélog Folke Bergman (1902-1946) qum derya déltisidin tépilghan qewrilerdiki kiyim kécheklerni mundq teswirleydu: aldida ikki péshi bar, aldi ochuq kiyim boyalmghan aq yung yiptin toqulghan bolup, yipning kengliki 2m m ,belwagh qizil renglik yiptin bosh qilip toqulghan bolup, yipning kengliki 4 m m kélidu. Kiyimlerning toqulush sen’itimu uni heyran qaldurghan. U yene kiyimlerning nahayiti siliq toqulishigha we süpitining yuqiriliqigha qarap, töge yaki bashqa haywanlarning yungidin emes, qoy yungidin toqulghinini ispatlap chiqqan shundaqla shu xil qoylarning irqinng kawkaz-paris irqidiki qoylar ikienlikini qiyas qilip, shu tupraqta yashighan kishilerning déhqanchiliq bilen shughullinidighanliqinni, we töge, at, ishek qatarliq haywanlarni baqidighanliqini, derya boyida béliqchiliq qilidighanliqini, we köp qisim kishilerning qomushluqta yaki tüzlenglikte owchiliq qiliidighanliqnimu otturigha qoyghan.Diqqet qilishqa tégishlik yene bir pakit shuki, yungchiliq ularning asasliq soda obékti bolup, ichkiri ölkilerde eyni dewrde téxi undaq téxnika yoq bolghachqa, asasliqi shularni yung toqumichiliq buyumliri bilen teminlep kelgen.
Bash kiyimler
Uyghurlarning bash kiyimliridin tumaq, kula, doppa, posma, telpek qatarliqlar bolup, uyghurlarning yashash muhiti we milliy terkiplirining özgirip turishgha egiship qalpaq, selle, qulaqcha qatarliqlarmu uchraydu.
Mötiwer kishiler hindistan dakisidin béshigha selle yögeydu, yashlar bolsa söser, tülke, körpe we bulghun tériliridin tumaq kiyishidu.
Erlerning tumaqliri kök renglik yipek yaki paxta rextte tikilidu we shekli gümbez shekilde bolidu.
Ayallar kemchet tumaq kiyishni yaqturidu, ularning tumaqliri gümbez shekilde bolup, nisbeten éghir bolidu.Uyghur ayallirining doppilirimu shundaq gümbez shekilde bolup,adette tawar we kimxap dep atilidighan bir xil paxta arilash yipek rextte tikilidu. Kéyinche ular semerqent doppilirinimu yaqturup kiyidighan bolushup, doppilirini altun ilghuch bilen chachqa qisishiwalatti.
Uyghur ayallirining zibu-zinnetke amraqliqi we ehmiyet béridighanliqimu missyonirlarning xatiriside xatirlen’gen bolup, eger uyghur ayalliri birersi yéngi bir xil zibu zinnet taqisa qalghanlirimu derhal shundaq zibu zinnetni izlep tapmighuche köngli aram tapmaydu, bu xil hérismenlik shu derijide küchlük ikenki bezide a’ilide ziddiyet peyda qilip, ajrishshqa élip baridu dep teswirligen.
Uyghur ayalliri qulaqlirigha altun halqa, bashlirigha altun taj, bileklirige altun we kümüsh bileyzük hemde barmaqlirigha qizil we yéshil yaquttin, zumret tashlardin üzük taqashni yaxshi köridu.
Lopnur tewesidin tépilghan qewre toghriliq matiriyallardimu er jesetning bilikide yung yipqa ötküzülgen tash monchaq bileyzük, ayal jesetning bilikide bolsa, renglik yipqa ötküzülgen ushshaq peyler we tashlardin yaslghan bileyzük tépilghan.
Buningdin eyni zamanlardila xelqimizning éstétik qarishigha ige bolup, öz güzelliklirini namayen qilishni we jelpkar bolushni közligenlikini köriwalalaymiz.
Uyghur ayalliri ichide yene chach örüsh örp aditi bolup, kichik qizlar üch tal yaki besh tal örüme örüydu. Bezide ular özlirining chachlirini we qotazning quyruqidin örüme yasap chachlirigha chachliq qilip séliwalidu. Ular besh tal örüme chachni özara chétish üchün qehriwa we kümüshlerdin chétiq yasap chachlirigha taqiwalidu. Bu besh tal chachning tomluqi choqum bilektek bolushi kérek idi, shu chaghdila ularning güzelliki namayen bolidu dep qarilatti. Netijide ular nahayiti éghir bolup ketken chachlirini kötürüshelmey sel keynige dajipmu méngishatti.
Wiwi silwan (Vivi Sylwan) yene shu qum derya wadisidin tépilghan 36-nomurluq qewridiki ayal jesetning bash kiyimliri toghriliq munularni bayan qilidu: bu jeset béshigha ich bashliq we tash bashliqtin ibaret ikki bash kiyim kiygen, ich bashliq saghuchqa mayil yungdin toqulghan bolup, yumilaq shekilde bashqa chapliship turidighan hem qulaqni yépip turidighan bolup, igizliki texminen cm27 kélidu.
Tash bashliqmu nahayiti isil kigiz doppa bolup, toqulishi dégendek siliq bolmisimu lékin ching we mezmut idi. Üstide qizil renglik chuchisi, bulghun térisi we uzun peyler qatarliq zinnetliri baridi.
Wén’giriyilik arxélog awrél stéyin( Aurel Stein(1862-1943 we swén hédinlarning tetqiqatitigha qarighandimu xoten we chaqiliq rayonlirida mushu xil kigiz toqush téxnikisi mewjüt iken.
Méningche uyghur doppilirining gümbez sheklini élishi kéyinki waqitta qaraxanilar dewrige kelgende islamning qobul qilinishigha’egiship mimarchiliq, ressamliq, neqqashliq sen’etlirige gümbez eqidisi singip kirishi bilen teng, kishilerning turmushigha we éstétik qarishigha biwaste tesir körsütüp tedriji gümbez sheklini alghan bolushi mumkin.Men bu qiyasimni töwendiki yene bir tarixy pakit arqiliq kücheytmekchimen.
Yuqirida bayan qilin’ghan tarixiy pakitlardin yene 500 yil qedimiy bolghan yeni miladining 1-esirliride mewjüt bolghan turpan su béshidin tépilghan qewrige qarighanda, ayal jeset nahayiti keng bolghan qizil, sériq, qongur renglik, toghrisigha yolluq yung kiyim kiygen bolup, béshigha qara renglik, uchluq xuddi qizil muchqa oxshash shekillik bashliq kiygen.Bu xuddi xiristiyanlarning erwahlar bayrimidiki riwayitidiki süpürgige minip kélidighan séhirlik jadugerning béshidiki doppisigha oxshaytti. Én’gilis tilidiki séhir digen menidiki magic digen söz parischidiki pop digen menini bildüridighan magus digen sözdin kélip chiqqan. Séhrigerlerdigende biz adette astronomiiye, astrologiye yeni yultuzlar tetqiqati, tibbiy bilimlerge ige, rohiy dunya bilen alaqe qilalaydighan, we shamal qatarliq tebi’et hadisilirini kontrol qilalaydighan, béshigha igiz doppa kiyiwalidighan kishilerni köz aldimizgha keltürimiz.
Undaqta turpandi tépilghan jesetler bilen parislarning öz ara bir, munasiwiti barmu qandaq? Digen su’al tughulidu.
Ottura asiya we hazirqi Uyghuristan qedimdin tartip bir ériqqa tewe her xil xeliqler olturaqlashqan zémin idi. Türkiy til séstimisidiki milletlerdin sirt yene ulargbha qandash bashqa milletlermu bu zéminda uzaq muddet yashap, büyük türkistanning iqtisadiy, medeniy hayatida muhim rol oynighan.
Tarim oymanliqidin tépilghan yazma we arxilogiylik yadikarliqlirdin qedimki Ariyanlarning bir tarmiqi bolghan toxar we soghdilar yéziqida yézilghan budda, maniy, néstoriyan yadikarliqliri tépilghan. Bulardin qarighanda eyni waqitta bostanliqning jenubi teripde pütünley toxar, yawchi we soghdixeliqlirining tesiri küchlük bolghan. Asta- asta bu xil milletler türkliship , uyghurliship ketken, shuning bilen ularning medeniyitimu uyghur medeniyitining bir terkibiy qismiy bolup qalghan.
Shundaq, tarixiy shara’it we jughrapiyilik muhittin bashqa, milliy terkipning murekkeplikimu uyghur medeniyitining köp menbelek bolushini belgiligen.
Tilshuna s proféssor Victor H.Mair. Ning tetqiqatigha asaslan’ghanda gensu bilen ottura asiyaning chégrisidiki dunxuang digen sözmu qedimqi ariyan tilidin kélip chiqqanken. Xenzu tilidiki «dun» xéti «ot» terkibini öz ichige alidiken. Bu qedimqi ejdatlirimizning otni xewer yetküzüsh üchün qollinishidek aditidin kélip chiqqanliqini delilligen.
Yuqiriqi pakitlargha asasen turpandin tépilghan jesetning béshidiki konus shekillik doppining soghdi dinining tesiridin kélip chiqqanliqigha höküm qilishqa bolidu.
Ayaq kiyimliri
Uyghur ayaq kiyimliri ichide ötük, kalach, mese, sapma kesh qatarliqlar bolup, ular qoy, öchke, yaki kala tériliride tikilidu.
Erlerning ayaq kiyimliri erenche dep atilidu, ayallarning ayaq kiyimliri zipane dep atilidu, bu belki ayalllarning nazakitini ipadileydighan teswiriy söz “ziba“ digendin kélip chiqqan bolushi mümkin. Balilarning ayaq kiyimliri bolsa bachkine dep atilidu.
“mozdozluq risalisi“ de bayan qilinishiche, mozdozlar özliiri ishlitidighan xurumlarni töwendikidek atap kelgen: qirim (öchke térisi), buze (ashlan’ghan öchke térisi), kön (xurumning omumiy atilishi), sayra (qasraq tére), bisho (bir xil ayaqning ichige élinidighan xurum), chighirin (inek térisi), ufuki (bir xil alahide xurum), bulyari (qizil qongur renglik xurum), bu risalide yene bir ayaqning pütüp chiqish jeryani mundaq bayan qilin’ghan:
Mozduz mese tikken chaqitta rextni endizning töpiside qoyup tikidu, yingnini saqdoz dep atilidighan bigizchining yardimide sanchip turup, yipni tartidu. Andin gülching dep atilidighan renglik xurumni tikidu, andin bésho dep atilidighan r ext bilen ichi teripige ester qilip, belchide esterning igiz pes yerlirini tüzleydu. Andin qélipke tartip,chem késip mixlap, chemdoz dep atilidighan deresh (bigiz) bilen tilip pashnisigha yetkende, pashnidoz dep etilidighan yene bir xil bigiz bilen tikidu. Rextni tikidighan waqitta dezgir dep atilidighan tasma bilen tartip qoyidu, andin ayaqning qonchigha sang (bir xil yaghach) chéchip, muadérdon deydighan yaghach eswap bilen siliqlap, uni yene palpushtek bilen pedazlap teyyar qilidu.
Ayaq kiyimler toghrisida tarixiy matiriyallardimu ejdatlirimizning eqil parasetlik ikenliki namayen qilin’ghan bolup, yene shu qum derya wadisidin tépilghan qewriler toghrisidiki tetqiqatlargha murajet qilidighan bolsaq, qewridiki er we ayallarning ayaqliri kala térisidin chem qoyulup, métal yingne ishlitip ustiliq tikilgenliki bayan qilinidu. Erenche ayaq kiyimining ong we sol payliri oxshash qilip tikilgen, ayalchisining ong we sol payliri perqliq idi. Ayaqlarning ichige qoy térisidin ester sélin’ghan.
Rextlerning ishlepchiqirilishi heqqide
Ejdatlirimiz türlük nepis, julaliq, sipta rextlerni ishlepchiqarghan bolup, bapkarliq, sergezchilik we boyaqchiliq téxnikisi yüksek rawajlan’ghan. Ayrim ayrim halda “bapkarchi, sergezchi we boyaqchiining bayani“ gha qaraydighan bolsaq, bir qisim hazir özimiz yoqutup qoyghan shundaqla bashqa milletlerning ölge élishigha ilham bolup kelgen bir qisim téxnikilarni bayqaymiz.
Rext toqush mashinisi tegwa dep atilidu. Qomushtili yiplarni qatar tizip, her qomushning yipining uchini bir taldin élip kanare digen ushshaq qozuqlarni qatar sanchip yiplarning uchini tajlap (ongshap), qozuqlargha ilip bolghanda yoghan bir kallek yip qilip uni patlap tartidu we un bilen patlaydu. Münggüzdin yasalüan bu nerse moka dep atilidu. Yipni qoyidighan bir neyche bar, bu deftin dep atilidu. Yene bir yip rextni basidighan neyche pika dep atildu. Teyyar bolghan xamni yögydighan yaghach türge dep atilidu. Yipni kérip béridighan yene bir xil eswap tiy dep atilidu, deftini kötirip turidighan jayi göle dep atilidu. Yipning qétini ajritip béridighan üch parche yaghach oynaghuch dep atilidu.
Andin rextler sergezchige apirip bérilidu. Ularning ishlitidighan eswabi kup we jamdur. Xamni yene rextni zemchige chilap alghandin kéyin kaltekte xamni yögep chiqip xamning süyini chiqirish üchün lazim qilidu. Ular tamgha bésip aq bilen qizil rengni, kök bilen aq taki yéshil bilen aq renglerni hasil qilidu. Ular bu xil téxnika bilen shahtawa, chekmen lerni bésip chiqiridu. Ular sergezchilikke zemche, buzghun (piste yaghichi), urédan (robiye boyiqi), beqem (braziliye yaghichi), sap kislata we surme qatarliq xemiyiwiy, méniral we tebi’iy eshyalarni qollan’ghan.
Axirida boyaqchilar ishlitidighan eswaplar sergezchiler ishlitidighan eswaplargha asasen oxshaydighan bolup kup, jam, lékchap we shikechap qatarliqlar bar. Lékin boyaqichlar bir xil alahide tum sösün rengni ishlitidu, sergezchiler bolsa yéshil, qizil, zembeqiy (gül samsaq rengigi), kök, sériq, qara, shaptul reng , qongur rep qatarliq kö p xil renglerni ishlitidu.
Wiwi silwan kiroran xarabilridiki toqulma buyumlar toghrisida yazghan kitabida yene kiroran toqumichiliq usulining nahayiti özgiche bolup, bu xil téxnika eyni waqitta junggoda tang dewridin burun qollinilmighanliqi, bu xil téxnikining melum xil wastiler bilen ottura asiyadin ottura déngizning sherqidiki döletlerge kelgenlikii ikki rayonda qollanghan ussullarning shu zamanda qollan’ghan téxnikilar bilen öz-ara ortaqliq barliqini qiyas qilghan. Boyaqchiliq téxnikisidimu tuz, kislata we ösümlükler, tupraqtin élin’ghan bezi maddilarni qollan’ghanliqini ispatlighan.7
Démek alahide tarixiy shara’it, jughrapiyilik muhit we milliy terkip qatarliq shertler uyghur medeniyitining köp menbelek bolushini belgiligen. Bu xil köp menbelek xaraktér diniy étiqad, exlaqiy chüshenche, til yéziq, edebiyat sen’et, örp adet, turmush usuli qatarliq jehetlerde roshen ipadilen’gen. Jümlidin kiyim kéchek medeniyitimizmu ichki tashqi jehette keng qobul qilish, özlüksiz yéngiliq yaritishtin ibaret xususiyetke ige bolup kelmekte.
Axirida, men shiwétsiyide saqlan’ghan yurtimiz toghriliq tarixiy, medeniy miraslarning uyghur medeniyitini, tarixini tetqiq qilghuchi, izden’güchi we qiziqquchilargha bu xil matériyallarni ulargha yetküzüsh pursitige ige bolghinimdin özümni cheksiz bextlik his qilidighanliqimni bildürimen.(Zulhayat ötkür)

Xejle, Xainlar Xejle

Updated Often! To Bookmark us hit (CTRL-D)

The best sites on the Web, all in one place!

First to discover this site? Click here to share us with your friends!

#	Website	Summary
1	Google	We believe Google is simply the best tool on the Web for finding just about anything, and it easily claims our Number 1 spot. It is screamingly fast, sleek, streamlined, and as comprehensive as a search tool can be. And that’s just the beginning: check out Wikipedia’s List of Google Products (many of them totally free and extremely useful). Simply put, Google has changed the way the world works.
2	Yahoo!	An outstanding search engine, it also provides a cornucopia of free services: free email, maps, games, shopping, news, finance, sports — the list just goes on and on and on! See Wikipedia’s List of Yahoo!-owned sites and services for a good overview of the many things Yahoo! has to offer.
3	Amazon.com	Amazon is nothing less than a revolution in how the world shops. It is a huge step forward in the achievement of an ideal competitive market. It is user-friendly, vast, and reliable.
4	About.com	About.com breaks up the Web into major subject areas with a volunteer human host for each of them. It helps you sift out the wheat from the chaff on an enormous range of subjects.
5	Bartleby.com	Much of the greatest literature in the history of humankind will be found in full text form (and free of charge) at this amazing site. In addition, many useful reference tools are here (also free!)
6	Google Groups	Formerly „DejaNews“, Google Groups is a glorious experiment in free speech! This oceanic database of over 800 million posted „Usenet“ messages from people all over the globe constitutes the largest bulletin board in the history of the world! It’s fully searchable, and you can post your own messages free of charge. (Tip: don’t use your primary email address in your posts! To avoid spam, use a temporary email address.)
7	Google News	A bold endeavor in online journalism, Google News provides you hundreds of news sources (typically) for each of the major stories of the day. Just find the story that interests you on the main page, and you will see something like „227 related“ or „535 related“ just beneath it. Click this to see the extensive range of news sources available for the story you are after! (Its database of past news is also searchable.)
8	CNN	For fast-breaking news and responsible journalism, it’s hard to beat CNN. And the text content at this site is mostly free!
9	EBay	Ebay is the world’s biggest, longest-running garage sale, as well as its most extensive auction house. Buy, sell, browse, bid, and be amazed at what you find at this wonderful site!
10	Download.com	If you love software treasure-hunting, Download.com is the site for you! This massive and well-rounded collection of shareware (try-before-you-buy) and freeware (totally free software) is fully searchable and sortable. And there’s no wait for a package in the mail: download it NOW, install it, and take it for a test drive!
11	Craigslist.org	Craigslist.org is a daring bulletin board system directed toward the major cities in the US, Canada, the UK, and (soon) other countries. The magical distinction of Craigslist is its use of anonymous email forwarding: your email address is invisible to the public. A pointer (which expires after several days) forwards all responses to you. Visit Craigslist if you want to sell or buy something, if you want to meet new people (romantically or otherwise), if you want to look for a job, or if you want to share your ideas. Almost all of its features are totally free, except job listings for employers.
12	Reference.com	Your inner-librarian will be delighted! Here you will find (free of charge) Dictionaries, Encyclopedias, Almanacs, Atlases, and an assortment of other helpful resources.
13	Wikipedia.org	One of the most remarkable online encyclopedias on the Web! All the content is free, in the public domain, and quotable. Wikipedia is maintained by an army of volunteers. Even so, its content remains of very high quality. Wikipedia is a good example of how the Web can function at is best! Be sure to visit whenever you have any question that an encyclopedia might help you answer. You might be surprised how often Wikipedia will come through for you!
14	Beliefnet.com	Beliefnet.com is an online community for people who practice spirituality in just about any tradition in the world. The emphasis here is on mutual respect and tolerance. Free inquiry and exchange of ideas is invited. Secular (non-religious) philosophies and ideas are also welcome. Also, sacred texts from the world’s great religions will be found referenced at this site.
15	Anywho	Anywho is a great online phone book and people-finder sponsored by AT&T. Use the Yellow Pages for businesses, the White Pages for people, and the Reverse Lookup if all you have is a phone number.
16	Weather.com	Enter your Zip Code and see the weather predictions for the next ten days (scroll down), courtesy of The Weather Channel. It’s easy and it’s free!
17	Search.com	Search.com is an outstanding example of a „metasearch engine“: a web search tool that employs over 1,000 search engines running in parallel to help you find what you are looking for.
18	Hotmail.com	MSN’s Hotmail.com provides you with totally free email, pure and simple!
19	NIH.gov	The National Institutes of Health of the U.S. Department of Health & Human Services has created this clearinghouse of information on all matters related to your physical well-being. You’ll find drug information (MEDLINEplus), disease & symptom documentation, health recommendations, summaries on every major system of the human body, and much more at this excellent site.
20	CNET.com	CNET.com (the parent site of Download.com) is a technophile’s oasis! If you are looking for desktop computers, laptops, printers, peripherals, software cell phones, cameras, or just about any other kind of gadgetry, be sure to take advantage of CNET’s reviews and price comparison features. This free site can save you hundred or thousands of dollars, depending on your needs
21	London Books	The London Review of Books is a respected journal for those who enjoy reading the best books in the world! At times, the reviews themselves rise to the level of great literature.
22	Refdesk.com	You could spend tens and tens of hours browsing the huge catalogue of useful websites at Refdesk.com. You’ll find newspapers, photo databases, reference tools, trivia, quotes, self-help advice, search engines, and much, much more at this virtual goldmine of the Web.
23	MayoClinic.com	Simply put, the Mayo Clinic is one of the greatest hospitals and medical research centers on Planet Earth. In that tradition, the Mayo Clinic provides this excellent website devoted to the promotion of human health.
24	GuideStar.org	If you give some of your time, money, and energy to help the disadvantaged of the world, you would probably like to know that your contributions are put to good use. GuideStar.org provides extensive information on nearly all major charitable organizations. It will help you „heal the world“ responsibly.
25	FirstGov.gov	The official portal of the Federal Government of the United States, FirstGov.gov puts you in touch with your elected officials and the agencies and people they govern. Lots of good information here.
26	BBC.com	The BBC has long been the standard for international journalism. At this site, you can watch, listen, and read live and recorded content from the BBC. (Be sure to catch the hourly World News Update!) But don’t stop with the news! Be sure to browse the History, Science, Society, and other categories to find rich content of unusually high quality. You could browse this site for many weeks without exhausting its abundant resources!
27	IMDB.com	The Internet Movie Database (IMDB) is a movie-lover’s paradise! Discover every movie your favorite actor/actress has been in, discover every actress/actor in your favorite movie! All the facts about all the films will be found here.
28	Expedia.com	Expedia.com makes travel very easy and about as cheap as it can be. Your one stop shop for low-cost air travel, hotels, rental cars, and tour packages!
29	Slate.com	MSN’s Slate is one of the premier online magazines. You’ll find news, ideas, reviews, and much more here.
30	Nutrition.gov	Nutrition.gov provides authoritative information about health and nutrition. You will also find the USDA’s National Nutrient Database here, which will allow you to evaluate your diet with more knowledge than ever before!
31	Altmedicine.com	Alternative medicine has found its voice on the web at Altmedicine.com! Having received praise from many sources (including the prestigious medical journal „The Lancet“), Altmedicine.com explores the best information from many sources on alternative approaches to human health.
32	Citysearch.com	When you need to get to know a city fast, Citysearch.com should be your first stop! You’ll find information and reviews of restaurants, hotels, places to see, shopping, services, and much more about major American (and some international) cities at this site.
33	Monster.com	Need a job? Visit Monster.com, an enormous database & job listing site for employers and employees to be!
34	Vote-Smart.org	Enter your Zip Code and find links to your Congresspersons, your President, and your state representatives! Project Vote Smart will help you become an informed and effective voter.
35	Sciam.com	The online manifestaton of Scientific American magazine, Sciam.com presents clear, intelligent writing on the most important scientific discoveries, initiatives, and controversies of our time. Much of the content is free. And you can search past issues!
36	ESPN.com	If you love sports, sports history, or sports statistics, ESPN.com is the site for you!
37	Encarta.com	MSN’s online encyclopedia Encarta gives you fast, free access to an amazing range of facts. Much of the content is free, but some requires membership.
38	Findlaw.com	Findlaw.com provides a fantastic set of tools for anyone interested in American Law. Widely used by legal professionals, it can also be used profitably by laymen. Learn the facts about the laws that govern you from this excellent site!
39	Nature.com	One of the world’s premier scientific journals, Nature, provides much of its content online (and much of it free!) Check out subject areas on Chemistry, Physics, Microbiology, Medicine and much more at this fantastic site!
40	USA Today local	Though it’s not quite a substitute for your favorite local paper, USA Today’s „States“ news will give you a summary of the major events in all 50 states of the Union.
41	AllPosters.com	Who would have thought that one of the best selections of fine art prints online would be available at a poster shop?! Allposters.com is almost like an online museum: but a museum at which you can buy what you see (at reasonable prices). Not only fine art, but movie and concert posters and many other things framable will be found here!
42	Time.com	Time magazine is one most respected news magazines on earth. And much of its content is available free here!
43	Mapquest.com	Get clear, printable maps, driving directions, addresses of businesses, and much more at Mapquest.com
44	Abebooks.com	Find your favorite old or out-of-print books at this wonderful site!
45	Allmusic.com	From Beethoven to the Beatles and beyond, you’ll find Allmusic.com a treasure-trove of musical knowledge.
46	MedlinePlus.gov	The National Institutes of Health maintains MedlinePlus for those interested in reliable information on prescription and over-the-counter drugs. Even so, you’ll find many other valuable health-related resources here.
47	Open Directory	As modest as it appears, the Open Directory is a true powerhouse in web-searching! It provides search data to many of the most widely-used search engines, and it itself is a first rate directory of the best of the Web.
48	LOC.gov	The Library of Congress is gradually making more and more of its collosal store of resources available on the web. Its website should afford you many happy hours of browsing.
49	Windows Media	Online Radio is here, and MSN’s Windows Media is one of the finest sites available devoted to it!
50	UComics.com	Your favorite comics may be online, and they may be here! The latest contributions from Garfield, Calvin & Hobbes, Doonesbury, Cathy, Ziggy, and many others will be found at this easy-to-use site.
51	InfoPlease.com	A first-rate online almanac, atlas, dictionary, & encylcopedia, all rolled into one!
52	Alexa.com	What’s good is not always popular, and what’s popular is not always good, but on the Internet, popularity and quality go are found together often enough. Alexa.com helps you find the most frequently visited sites in many categories.
53	Museums	When you’re too busy to visit museums in person, you can visit them online! This fantastic guide to online museums is a great place to start.
54	UN.org	The homepage of the United Nations presents a rich collection of information about the state of humankind on Planet Earth. Practical strategies for making this world a better place are laid out in substantial detail here.
55	Sacred Texts	The Internet Sacred Text Archive presents the scriptures of the world’s great spiritual traditions. You’ll find sacred writings from Zoroastrianism, Hinduism, Taoism, Buddhism, Judaism, Christianity, Islam, Confucianism, and many others here (along with a few curious entries!)
56	ArtForum.com	Artforum is one of the world’s most widely read journals devoted to the fine arts. Be sure to check out there „Museum Finder“ when you visit!
57	WebMD.com	Get sound medical information and tips on a healthy lifestyle from this respected site.
58	VLIB.org	The WWW Virtual Library relies on a consortium of experts around the world to present the richest content available on the Web in a broad range of subject areas.
59	MoneyCentral	MSN’s MoneyCentral will help you make intelligent decisions about investing, taxes, loans, retirement, and all things financial.
60	Classmates.com	Wouldn’t you love to track down some of your old school friends? Or maybe a favorite teacher who made a difference in your life? This is the place to start. Basic access is free, premium access is modestly priced.
61	Europa.eu.int	The Hompage of the European Union is home to a vast collection of information about all aspects of European government. The EU’s goals and strategies for achieving them are discussed in detail.
62	Yahoo! Groups	Nowhere is it easier to start your own discussion group or bulletin board about just about anything! Within minutes and with no cost, you can have your special subject humming with lively (and often scrappy) discussion. Free speech rules!
63	NY Rev Books	This foremost literary journal is surprisingly generous with its content: access the full content of each edition online. Remarkable.
64	Jokes.com	Not only will you find jokes in abundance here, but each joke has a running rating from site visitors! Be forewarned, not all these jokes are in good taste!
65	Priceline.com	Name the price you’re willing to pay for airline tickets, hotels, rental cars, vacations, or cruises. There’s no guarantee your offer will be accepted, but if it is, you will save some serious money!
66	RottenTomatoes	Which movie should you see this weekend? Rottentomatoes.com lets you read the opinions of over 100 critics (for most movies) to help you decide. The „Cream of the Crop“ critics list may include your favorite critic. The popular „TomatoMeter“ gives you a running average of the critics ratings for each film.
67	IPL.org	The Internet Public Library, based at the University of Michigan, may be the next best thing to having a University library attached to your house! In some ways, it may be even better.
68	AceFitness.com	We all know we should exercise, but what exercises are best for us? The American Council on Exercise describes exercises that are safe and effective for those wishing to stay in shape.
69	Quicken.com	The home of Quicken financial software, this site also provides free tools to help you plan and manage your assets.
70	Andante.com	This celebrated classical music magazine is available online, much of the content free. Paying members will enjoy an extensive collection of additional resources.
71	Pauling Nutrition	What does the latest research say about vitamins, minerals, nutritional supplements, and other nutrients? The Micronutrient Information Center of the Linus Pauling Institute provides detailed and well-documented information on all these. (Incidentally, Linus Pauling was the only person in history to win two Nobel Prizes!)
72	PCmag.com	PC Magazine has long been a favorite read of computer and technology enthusiasts. For hardware and software reviews, as well as tips for improving your computing experience, be sure to visit this site!
73	Times of London	Yes, you have to subscribe for access, but it’s worth it to read the Times of London online.
74	Federal Jobs	The FedWorld Federal Job Search engine might land you in a new job quicker than you had thought possible! It’s free to use, and user-friendly.
75	IHT.com	One of the world’s finest newspapers, the International Herald Tribune is also one of the few online newspapers that doesn’t require registration to read, free or otherwise! (Let’s hope it stays that way!)
76	Online Books	Over 20,000 free books on the Web, many of them classics! Search by author, title, subject, century, or just browse for fun.
77	Pogo.com	Play Chess, Checkers, card games, or work Crosswords online at Pogo.com, a free website maintained by Electronic Arts!
78	BizRate.com	BizRate.com may be „the largest, fastest, and most accurate shopping search engine on the Web“. Save money and find top quality at this site.
79	Billboard.com	Billboard Magazine has chronicled the world of popular music and entertainment since its founding in 1894! (Yes, that’s 1894, not 1994!) Much of the information at this site is free.
80	Translation	Translate the content of an entire website from one language to another simply by entering the site’s web address! Or enter a block of text and translate it from one language to another! To be sure, the translation is not perfect, but it may be good enough for what you need. AltaVista’s Babel Fish Translations site has been serving up automatic translations for years, and it’s free! (To see Babel Fish in action, why not translate and display THIS website in any one of 10 languages with a single click of the mouse — click here  to see our „Translation Bar“!
81	Give.org	Most of us would like to donate money, time, energy, or ideas to help the least advantaged people of the world. But it is a challenge to ensure that our donations are used effectively and responsibly. Give.org, a service of the Better Business Bureau, evaluates major charities and provides reports on how responsibly they do their work.
82	Mathworld	„The Web’s most extensive mathematics resource“ will help you remember all the algebra, geometry, trig, statistics, calculus, and diffie-Q that you left behind years ago! And you’ll probably learn a lot you never knew along the way.
83	WebRing.org	Webrings are like pearl necklaces of websites on related topics. Webring.org helps you find the webring that you’d like to browse or insert your own website into.
84	Career Builder	CareerBuilder.com employs its network of more than 130 local newspapers to help employ YOU! If you’re looking for work, do stop by!
85	411.com	411.com is a combined online Yellow Pages, White Pages, People Finder, and more!
86	Epinions.com	This site exists to help people make intelligent buying decisions. It is a compendium of reviews from thousands of people on thousands of different products. A good site to visit before any major purchase.
87	Spiritual Journals	The Religious Studies Web Guide is an enormous collection of links to major journals in theology and spiritual philosophy.
88	ALdaily.com	Arts & Letters Daily is a favorite stop for those who love thinking, literature, and dazzling ideas. It’s always fresh and always relevant.
89	Nolopress.com	The homepage of Nolo Press, the pioneers of do-it-yourself law, is also a rich source of free legal information.
90	Classical.net	Classical music lovers of all different levels of experience and sublety will love this site devoted to the history and ideas of great western music.
91	Blogger	Create your own „blog“ to express your ideas to the world and invite responses. This service is high quality, and it’s free!
92	NYTimes.com	The New York Times online does require (free) registration, but it is well worth that small investment of time. Keep up on events that shape the world by visiting often.
93	Earthcam.com	Live online cameras are all over the world in fascinating and often unlikely places. Look through many windows on the world LIVE at Earthcam.com!
94	BBB.org	The Better Business Bureau is online and ready to help in the continuing struggle against shoddy business practices.
95	intelihealth	Harvard Medical School’s respository of consumer health information will be found at this excellent site, along with many user-friendly articles on health, disease, drugs, and the human body.
96	LiveJournal.com	Keep a journal online about anything at all! And browse the journals of others. Livejournal.com is one of the most popular „blogging“ sites, and with very good reason.
97	BBC Faith	The „Religion & Ethics“ site of the BBC sets the world’s great spiritual traditions side by side and provides extensive information on each of them.
98	ArtsJournal	This „daily digest of arts, culture, and ideas“ is sure to provide stimulation for aesthetes and intellectuals.
99	TicketMaster	The purpose of ticketmaster.com is simple: get the tickets you want easily, in advance, and at a reasonable cost.
100	Gutenberg.net	Project Gutenberg presents a collection of over 15,000 electronic books („ebooks“) available for free download! Most are older literary works in the public domain, many of the considered classics. An amazing and useful monument to the volunteer labor of thousands of participants!

Shundaq bir parlaq heqiqet  ilim dunyasigha ayandurki, dunyada mewjut 7000 xildin artuq tilda sözlishidighan insanlarning tarixiy tereqqiyati we medeniy hayat sewiyisi nurghun tarixiy jeryanlar bilen zich munasiwetlik ikenligini  körsetti

Insaniyetning qedimki ejdatlirigha munasiwetlik bolghan tetqiqati üchün 50 nechche yilliq hayatini serp qilip pulattek délillarni toplighan in’giliz tarixshunasi, arxé’olog jeymz chéchword ((James Churchwardning bu sahediki tetqiqatliri netijiside yézilghan wekillik xarektirge ige kitawi « mu qurughluqi » da , insaniyet texminen buningdin 200 ming yil burun « mu qurughluqi » da peyda bolghanlighi sözlinidu.
Aptor bu kitawida insanlarning allah ta’ala teripidin yaritilghanlighini nahayiti yaxshi delilligen.
Aptor bu kitawida, yene uyghurlarning insaniyet medeniyitining peyda bolishigha mustehkem asaslarni salghan yadroluq millet ikenligini, démek parlaq insaniy medeniyetning tunji qedimqi ustazi del uyghurlar ikenligini , uyghurlar  « buyuk uyghur impériyisi» i qurup asya we yawrupa qit’elirini özleshtürgenligini we ilim – penning herqaysi saheliride, eng yüksek derijide güllinishni wujutqa keltürgenligini alahide söyünüsh bilen tilgha élip , bu impériyining térituriyisi , qudriti , tesiri we dölet qurulmisi heqqidiki tepsilatlarni köpligen tarixiy hemde arxé’ologiyilik pakitlar bilen etrapliq otturigha qoyup , « uyghurlar medeniyet jehette eng ilghar xelq bolup , astronomiye , métallorgiye , toqumichiliq sana’iti , binakarliq , matématika , zira’et yétishtürüsh , ma’arip , doxturluq  tibabet we bashqa jehetlerde bilimlik xelq idi , yipek , taxta we métal üstige xilmu  xil gül – neqshlerni chiqirishning ustiliri idi . Altun , kümüsh , bronza ( tuch ) we séghiz topilardin heykel yasiyalaytti. Bu , misir tarixining bashlinishidin ilgiriki ehwallar idi » dep körsitidu .Xeritige qarang:

Mana buningdin melumki , uyghurlar mana shundaq qudretlik émpiriye halitide dunyani bashqurghan we ajayip qimmetlik medeniyetlerni meydan’gha keltürüp , pütkül dunyagha ma’arip , ilim – pen , medeniyet – sen’et we bashqa jehetlerde alahide etwa ustaz bolup tunulghan.
Aptor shu kitawida uyghurlarning zamanimizdiki köpligen milletlerning shekillinishining menbi’i bolghan bir millet ikenligi toghrisida mundaq dep yazidu : « héch qandaq shübhilenmey éytish kérekki , sherqiy yawrupa milletliri taghlarning hasil bolishidin aman qalghan uyghur xelqining ewlatliridur …Silawyanlar , téwtonlar , kélitlar , irlandiyilikler , brétonlar we basiklar  bularning hemmisi < ئۇيغۇر > dégen yiltizdin millet bolup shekillen’genler. Brétonlar, basiklar we heqiqiy irlandiyilikler yawrupagha kelgen uyghur xelqining magéntliq apet we taghlarning hasil bolishidin aman qalghanlarning ewlatliri bolup hésaplinidu.»
Aptor kitawida zamanimizdiki hindistanliqlar we parslarning millet bolup shekillinish tarixini mundaq sherhiligen : « uyghur impériyisining gherbiy  jenubida taghlar hasil bolghandin kéyin , aman qalghan uyghur xelqining ewlatliri , émpiriye halak bolup 8  10 ming yildin kéyin tentenilik rewishte qayta tarixiy sehnige chiqti . Ular dawanlar arqéliq tüzlengliklerge yol élip , özlirining taghlardiki makanlirini töt türküm bolup tashlap kétishti . … Taghlardin birinchi türkümde hindiqush taghlirida yashighan uyghurlar chüshken . ,… Bular kéyin hindu  ariyanlar süpitide melum boldi . …. Bu köchüsh miladididn ilgiriki 2000  1800  yilliri bashlinip , miladidin 1500  yili ayaqlashqan . Uyghurlarning ewlatliri bolghan bu hindu – ariyanlar nechche yüz yil dawamida , awghanistan we keshmir arqiliq hindistan wadiliri yönilishide algha ilgirlep , axiri u yerlerning heqiqiy turghunliri bolghan naga– mayalarni siqip chiqirip , pütkül shimaliy hindistanni öz ilkige aldi …. Bu , hindistanda hemmila yerge tarqalghan hazirqi insan tipining shekillinishige élip keldi . Texminen shu dewrde uyghurlarning shimalidiraq yashighanliri , pes dawanlar arqiliq iran dalasi bilen paris qoltughining sherqiy  shimal qirghiqidiki rayunlargha chüshken . Bu uyghurlar kéyinrek parslar dep ataldi . Uyghurlarning yene bir qismi ongay ötkellerdin ötüp , kaspiy déngizining jenubigha , ermenistan we zagros taghlirining sherqidiki midiye dep atilidighan yerlerge orunlashti . Bu yerge orunlashqan uyghurlar bolsa midiyanlar namini aldi . Midiyanlarmu , parslarmu « mu quruqlighi » da yashighan « ax raya » qebililiridin uyghurlar arqiliq peyda bolghan ariyanlardur . Ular yanila tinch okyandin ötüp asya we yawrupada öz qudritini namayan qilghan buyuk uyghur émpiriyisining kéyinki ewlatliri bolup hésaplinidu . Bu xelqlerning irqi te’elluqlighi , tili we dini bir  birige nahayiti oxshushup kétidu . Ular ezeldinla bir xelq tursa , bashqiche bolishi mumkinmidi ? »
Elbetteki , bügünki uyghur milliti bilen hindi , pars milletlirining tili , örp – adetliri , turmush usuli , chiray shekli , beden tüzülishi qatarliq jehetlerdiki köpligen oxshashliqlar bizni aptor « qédimqi qurughluq mu » namliq kitawida otturigha qoyghan köz qarashlargha qarita salmaq mu’amilide bolushqa indeydu …. !
Aptor bu kitawida « insanlarning eslidiki wetini (« mu qurughluqi ») barliq qedimqi yéziqlarning achquchi » dep yézip , buninggha munasiwetlik pakit  delillirini otturigha qoyup , « séhirlik yéziq » mesiliside uyghurlarni derhalla tilgha élip , « uyghurlar bolsa adette sanlarni ipadilesh üchün tik yaki tüz siziqlardin paydilan’ghan,…» dep körsitidu .
Aptor « muning qutsal simwolliri » namliq kitawida bolsa : « pütkül mu medeniyiti dewridiki insanlar uyghurlarningkini asasliq halda tallighan . ……. Uyghurlarning étiqat , bilim , ijtima’iy hayat , insan bilen tebi’et otturisidiki tengpungluq , insan bilen ka’inat arisidiki qurulmilar jehettin qaldurup ketken asaslar nahayiti toghra », dep yazidu .
Melumki , insaniyet medeniyitining peyda bolush tarixi we tunji makani toghruluq yawrupa tarixchiliri qédimqi misir , babilon , gritsiye we rim émpiriyisi , andin qalsa junggu we hindistanni tilgha élishidu .
Emma jeymz chéchwod 50 yilliq izdinishlirining semerilik méwisi bolghan « uluq uyghur émpiriyisi » namliq kitawida buni ret qilip , mundaq deydu : « uyghurlar mundin 20000 yil burunla medeniyetning yuqéri pellisige yetken . Ular astronomiye , kanchiliq toqumichiliq , arxéologiye , matématika , yéza égiligi , yéziq , tibabetchilik we bashqa penlerni biletti . Ular yipek , métal we yaghachtin heshemetlik buyumlarni teyyarlashqa mahir idi . Altun , kümüsh , brunza we laydin heykellerni yasaytti . Bularning hemmisi misir medeniyiti peyda bolushtin ilgiri yüz bergen . Qédimiy grék , xaldéy , wawilonlar , parslar , misirliqlar we hindilarning medeniyiti qédimiy « mu » dewride yaritilghan uyghur medeniyiti asasida peyda bolghan .» ( uyghurche neshri , 14 – bet ) yuqérida körüp ötken türkche séximimu buning bir delilidur.
Shuninggha mas we uyghun rewishte , türkiyining «erginequn» (Ergine Qun) gézitide muherrem qilich teripidin «shi’ende qurulghan uyghur el’ihrami» namliq bir parche nahayiti qimmetlik  maqale élan qilin’ghan bolup , maqalide , « uyghur rayunida bayqalghan , yasilish dewri misir el’ihramidin 100 nechche yil burun bolghan , misirdiki el’éhramdin téximu igiz hem heywetlik bolghan el’éhramni yasighuchi xelq heqiqiy uyghur türkliridur . Bu rayun’gha kirish junggu hökümiti teripidin pütünley cheklen’gen . Chünki bu pramidilarning ichide proto  türk (Proto – Türk) yazmiliri mewjut . Bu rayun’gha hetta arxé’ologlarning kirishigimu qet’iy ruxset qilinmaydu . Chünki bu sirliq el’éhramlar  dunya tarixining qayta yézilishigha sewepchi bolup qélishi mumkin . Bügünki kün’ge qeder junggu chégrisi ichidiki shi’endin 100 kilométir yiraqliqtiki chinlishen téghi üstide qédimqi uyghurlar teripidin bina qilin’ghan 100 din artuq kichik el’éhramlar we igizligi 300 mitirdin igiz el’éhramlar mewjut . Bu el’éhramlarni tekshürüp – tetqiq qilish üchün 1994 – yili shenshi rayunida bir tetqiqat sayahiti élip barghan girmaniyilik alim hartwég hawstof  özining resim albomidin bir qanche resimning xelqqe körsitilishige ruxset qilin’ghan . Hawstofning qarishiche , piramidilarning bina qilinish tarixi eng az miladidin ilgiriki 2500 yillar etrapididur . Bu rayunning cheklen’gen rayun qilinip élan qilin’ghanlighi seweplik pramidalarning ichidiki misir piramidiliridinmu yuqéri téxnika bilen mumyalashturulghan jesetler we qédimqi türkche yazmilar heqqide tetqiqat élip bérish mumkin bolmaywatidu » déyilgen .
Tüwendiki resimler mana shu piramidalarning bir qismining körünüshliri :

Mana mushuning üzidinla uyghurlarning ma’arip , ilim – pen , téxnika we medeniyet – sen’et jehette qanchilik ilgiri ikenligi we qanchilik ilghar sewiyige yetkenligini nahayiti rushen köriwalghili bolidu .
Del shundaq bolghachqa , uyghurlar  hergizmu  orxun wadisidin tépilghan miladi Ⅸ esirge te’elluq uyghur yazma yadikarliqlirida déyilgendek « … Miladi Ⅸ esirdin bashlap yéziq qollunushqa bashlighan » , « ular miladi 840 – yili urxun wadisidin shinjanggha köchüp kelgende qédimqi uyghur yézighinimu bu rayun’gha bille élip kelgen » bolmastin , belki « mu quruqlighi » dewridila dunyagha kelgen we yéziq qollinishni eng baldur bashlap medeniyette eng aldinqi qatarda turghan éqil-parasetlik buyuk millettur!
Uyghurlar mana shundaq nahayiti uzaq zamanlardin bashlapla yéziq qollunup seltenetlik medeniyetlerni wujutqa keltürüp insaniy yashashning yollirini körsitiwatqanda , bashqilar xilmu – xil det – talash , jengge – jideller bilen aware idi , hetta bezi milletler ishtan kiyishni bilmey yawayi haywanlardek yashiwatatti . Bu heqte türkche ishlen’gen « boz qirning oyghinishi » namliq xeritide tepsili chüshenchiler birilip , uyghurlargha nispiten , « urush – jidelning ornigha edebiyat » mawzusi bilen uyghurlarning güzel insaniy hayatni eng burun bashlighanlighi , qedimi  tekkenla yerde ilim – meripet güllirining poreklep échilghanlighi qizghin  medhilinip , « …. Shundaq qilip uyghurlar türk , mungghul qewmliri ichide buyuk , ilghar bir qewm ikenligini namayan qildi , chinggizxan zamanigha kelgendimu ular qewmlerning terbiyichiliri bolghan idi . …. » déyilidu . Bu bahagha nahayiti yéqin halda fransiyilik  meshhur ottura asyashunas tarixchi grasér ependimu  1930 – yilliri yazghan « yaylaq impériyiliri » namliq kitawida qédimqi uyghurlar üstide toxtulup , « uyghurlar türk , mungghul xelqliri ichide eng ilghar xelq bolup , chinggizxan dewrige kelgendimu yanila terbiyiligüchilerdin idi » dep yazghan bolsa , amérikiliq tetqiqatchi dénis snor ependi  1960 – yilliri yazghan « ichki quruqluq asya » namliq kitawida uyghurlarni « türk tilida sözlishidighan musulman bolmighan xelqler ichide héch qaysisi uyghurlar yetken medeniyet derijisige yitelmigen » dep teripligen idi. Derweqe tarixta chinggizxandek qudretlik jahankeshtlermu bilim we éqil – parasette uyghur katip – baxshilirini ustaz tutqan we uyghur yézighini ögünüshke buyruq chüshürgen idi . Shuning bilen uyghur yézighi mungghullarning dölet yézighi bolup qalghan idi.
Ilim heqiqitige ottek muhebbetlik yene qanchilighan alimlarmu barki , ularmu uyghurlar we uyghur tili heqqide nahayiti qimmetlik eserlerni yézip nahayiti yüksek bahalarni bergen . Bulardin shwétsiyilik meshhur tilshunas gunnar yaring « uyghur tili » namliq 4 tomluq kitawini yazghan bolsa , gérmaniyilik proféssor gaba’in xanim uyghurlarning tarixi , diniy étiqadi , til – yézighi we medeniyet – sen’iti üstide tetqiqat élip bérishqa pütün ömrini béghishlighanki , ömürwayet turmushluq bolmay alemdin ötken we ajayip qimmetlik ilmiy netijilerni yaratqan bolup , uning « qédimqi uyghur tili » , « qédimqi türkiy tillar » , « hazirqi zaman türkiy tilliri» …… Qatarliq 10 nechche parche ilmiy esiri , 200 parchidin artuq ilmiy maqale we teqrizliri bar .
Ulardin bashqa türk alim , proféssorlardin meshhur proféssor doktur oktay sinan oghli mundaq deydu : « bizning tariximizning yaxshi tetqiq qilinishi üchün in’gilizchini bilidighan emes , uyghurchini bilidighan minglighan mutexesislerni yétishtürüp on minglighan wesiqilerni tetqiq qildurush lazim . » ( tetqiqatchi yazghuchi turghay tüpekchi oghli : « proféssor doktur oktay sinan oghli we türkche » , 289 – 290 – betler ) ,« uyghur türkliri dunyaning hazirqi we ötmüshidiki eng buyuk , eng insaniy medeniyitini yaratqan idi . Insanning bayashatliqi , huzuri we bext – sa’aditini asas qilghan dölet hakimiyiti chüshenchisini otturigha qoyup yurt sorighanlarmu uyghurlardur . Bashqa türk döletliri we axirida osmanliqlarmu hakimiyet bashqurushni ularning usuli buyiche dawamlashturghan . » ( shu kitap , 252 – bet ) ,  « türk dunyasi , hetta pütkül insanlar  uyghurlargha köp jehettin qerzdar . Uyghurlar eng buyuk medeniyetlerni meydan’gha keltürgen . Dunya buyiche insanning bext – sa’adetlik bolishini aldiniqi rette qoyghan dölet bashqurush éngini we tüzülmisini , nurghunlighan sen’et we téxnikini , eng ilghar tériqchiliq we sughurush we bostanlashturush usullirini ular ijat qilghan . Osmanliqni öz ichige alghan kéyinki türk döletlirining buyuk muwappiqiyetliri mana shu uyghurlardin kelgen … 20 yil burun yapuniyidiki jiddiy izdinishlirim jeryanida yapunlarning diqqiti qozghaldi . Hazir ular tetqiqatini bashliwetti . Biz yapunlar bilen birliship « uyghurlarni tetqiq qilish merkizi » ni qurishimiz lazim . Osmanliq arxip belgilirini tetqiq qilidighan bir bilim qoshunining yénida yene uyghur tili , yézighi we tarixi buyiche köpligen mutexesislerni  tézlikte  yétishtürishimiz lazim .» ( shu kitap , 283 – bet )
Oyghurshunas alim axmet jafer oghlimu « türk tili tarixi » , « qédimqi uyghur tili lughiti» namliq kitaplirida oyghurla we uyghur til – yézighi toghruluq keng sehipe ajritip tepsili melumat bergen . Bu yerde qisqiche köridighan bolsaq , « 5 – esirdin bashlap ilgiri öz qebililiri bilen , xéli kiyin bolsa qoshulghan bashqa türk qebililiri bilen siyasi birlikni meydan’gha keltürgen uyghurlar ottura asya türk tili we medeniyitining tereqqiy qilishi we tarqilishida nahayiti muhim rollarni oynighan .» ( « türk tili tarixi » ( 150 – bet ) , « ottura asyadiki eng bay mezmundiki türk edebiyati uyghur yézighi bilen wujutqa kelgen .» ( shu kitap , 169 – bet ) , deydu axmet jafer oghli .
Emdi , türkiye jumhuriyitining kona medeniyet ménistiri namik kemal zeybek ependi mundaq deydu : « …. Türkiyide qolliniliwatqan ‹uygharliq› sözining eslisimu ‹uyghurluq› tur . …. « hazirqi zaman tarixi » insaniyet tarixini eng köp 6 – 7 ming yil keynige qayturup sümerler bilen bashlinidu . … Emma tarixni téximu keynige süriwatqan tetqiqatchilarmu bar . Mesilen , « mu » ( MU ) uygharlighi namliq ilmiy maqalini köridighan bolsaq , uningda , bügün yashiwatqan dunyamizgha 12 ming yil burun hakim bolghan , dunyani bashqurghan bir impératurluq bar bolup , uning ismi uyghur impératurlighidin ibaret ….. Dégen uluq ilmiy heqiqet alahide otturigha qoyulghan » , « qollina – qollina ögünüp qalghan ashu « uygharliq » dégen sözge bir qarap baqaylimu ? Buning eslisi « uyghurluq » tur . «uyghurluq» dégen söz bir’az özgertilish arqéliq mana shundaq «uygharliq» déyilidighan bolup qalghan . … Bu uyghurlar zadi kim ? … Nime üchün uyghurluq ? Chünki , mundin 12 ming yil ilgiri asya we yawrupani uyghurlar bashqurghan we pütkül xelqlerge «uygharliq» ni élip kelgen idi . Bilin’gen pütkül medeniyetlerning tunji menbi’imu uyghurlar idi . …. Ata türk nime dédi ? Xosh , tarixiy qarashlirini ilgiri sürgenler uyghurlarni nege baghlaydu ? Jeymz chéchwod « mu uygharlighi » deydu we « mu qit’esi » qarishini otturigha qoyidu . Ata türkmu yuqéri qabiliyiti , alahide sezgü küchi we heqiqiy ilmiy tehlilliri bilen uyghurlarning atilirining ottura we sherqiy asyada yashighanlighini otturigha qoyidu . 50 ming yil burun ottura asyada bir – birige tutash déngizlardin terkip tapqan bir ichki déngiz bar idi . Bu ichki déngizning etrapida körkem bir medeniyet ( uygharliq ) bar idi. Bu uygharliq amérika qit’esini öz ichige alghan halda pütkül dunyani idare qildi , tesirlendürdi we uygharliqni tarqatti. …. » ( namik kemal zeybek : « anatoliyege qachan kelduq ? » )
Yene , meshhur tarixshunas morgan ependi : « dunya medeniyitining achquchi tarim derya wadisigha kömüglüktur . Qachan shu achquch tépilidiken , dunya medeniyitining sirimu shu chaghda échilidu .» dégen bolsa , rus alimi kuznitsof : « ottura asyani dunya medeniyitining bir ochighi deydikenmiz , shu medeniyetni yaratquchilar uyghurlar ikenligini onutmasliqimiz kérek .» dep alahide izahlaydu .
Emdi , uyghur xelqining 11– esirde ötken meshhur alimi , türkilog mehmut qeshqéri alemshumul shah eser « türkiy tillar diwani » ni yézip , uyghurlar we ularning tili , medeniyiti we bashqa türlük saheler bilen munasiwetlik bolghan ajayip qimmetlik chüshenchilerni otturigha qoyup , sherq medeniyet oyghunishining tunji basquchini we uyghur medeniyitining birinchi altun dewrini yaratqan idi . « türkiy tillar diwani » yawrupa ilim – pen alimide , bolupmu türkilogiye saheside zor weqe hésaplan’ghan idi . Bu heqte yézilghan némische , wén’girche , rusche in’gilizche kitap we maqalilar heddi – hésapsiz . Xususen , nöwette « türkiy tillar diwani » seweplik alimning yüksek hörmiti üchün b d t buyilni mehmut qeshqérining xatirlinish yili qilip békitti !
Meshhur sha’ir , tilshunas we xettat mirza elishir nawayimu uyghur tilining ajayip uluqwar til ikenligi toghrisida « ikki til toghrisida muhakime » namliq meshhur esirini yézip , özini tip qilghan halda sherq medeniyet oyghunishining ikkinchi basquchini we uyghur medeniyitining yene bir qétim güllen’gen altun dewrini yaritishqa qattiq küch serp qilghan idi .
Yene uyghur xelqining 11 – esirde yashighan buyuk mutepekkür sha’iri yüsüp xas hajip chong hejimlik dastan « qutatqu bilik » ( bext – sa’adetke érishtürgüchi bilim ) ni yazghan bolup , bu eser ilmiy we bede’iy qimmiti bilen jahan medeniyiti sehniside insaniyet tepekkürining isil durdaniliridin bolghan meshhur shah eserler qatarida uzundin buyan pexri orun tutup kelmekte . Yüsüp xas hajip bu esiride adil qanun yürgüzüsh , bilim , éqil – paraset we exlaqni izzetlesh asasiy mezmun qilin’ghan ijtima’iy ghayini otturigha qoyudu . Bu eser til we shé’iriy uslup jehettiki alahidiliki bilen uyghur shé’iriyitining 11 – esirdila xéli yuqéri sewiyige yetkenligini ispatlaydu .
Yene körsek , mundin 2 – 3 ming yillar burun asya – yawrupa chong quruqlighi otturisida shekillinishke bashlighan , kéyinki waqitlarda junggudin rimghiche bolghan keng rayunlar we nurghun memiliketler otturisida siyasi , iqtisadi , soda munasiwiti , dostane bérish – kélish we medeniyet almashturush pa’aliyiti keng da’iride élip bérilghan we yerlik ahalilar teripidin ‹ karwan yoli › déyilse , tarixta oynighan mislisiz katta roligha asasen ‹ dostluq yoli › , ‹ altun köbrük › dep teriplen’gen , uyghur xelqining bu yolning shekillinishi üchün qoshqan alemshumul töhpisige asasen girmaniyilik férdinant fon richtxofin teripidin tunji qétim « yipek yoli » déyilgen yolmu bar .
Bu yerde emdi shunimu alahide söyünüsh bilen tilgha élip ötimenki , 2005  yili 2 – ayda en’giliyide en’giliye xan jemeti sen’et akadémiyisi teripidin « türkiy xelqlerning ming yilliq sepiri » téma qilin’ghan körgezme uyushturulghan bolup , bu körgezme 1930 – yilidin buyan londonda oyushturulghan eng chong körgezme hésaplinidu . Körgezmige kök türk , uyghur , selchuq xanlighi we osmaniye émpiriyisige a’it tarixiy yadégarliqlar qoyulghan we türkiy xelqlerge a’it 370 parche asare – etiqe körgezme qilin’ghan . Bular nyuyorktiki mitropolitan muziyi , pétérsborgdiki hérmitagé muziyi , parizhdiki lur muziyi we bezi kishilerning qolidiki eserlerdin toplan’ghan . Körgezmide uyghurlargha a’it medeniy yadigarliqlar eng köp bolup , uyghurlargha a’it ming öy resimliri , turpan we qumul qatarliq yerlerdin tépilghan qédimqi uyghurlargha a’it tékistler , uyghurlargha a’it bolghan ölükler kitawi , iriq bitik , oghuzxan dastanining esli nusxisi , wiyana döletlik muziyxanidin élip kélin’gen qutatqubilikning esli nusxisi , béritaniye muziyxanisidin tallan’ghan uyghurche tékistler we herqaysi muziyxanilardin élip kélin’gen uyghur döliti mezgilidiki nurghun medeniy yadigarliqlar bar bolup, körgezmide birinchi sepke uyghurlarning tizilghan !!!
Bu jehettiki tepsiliy melumatlargha tüwendiki adrés arqiliq tuluq érishkili bolidu :

http://www.Turks.Org.Uk/index.Php?Pid=8

.Emdi tüwendikilernimu körüp qoyung :

Xelqaradiki uyghurlargha munasiwetlik bolghan muhim eserler munderijisi

19-esirlerde gherpliklerning eyni waqitta téxi ichilmighan ottora we shimali asiya ichki qurughliqigha bolghan kuchluk qiziqishi, shundaqla turluk siyasi -iqtisadi mesililer sewebidin köpligen chet’ellik ikispitiditsiyichiler asiya ichki quruqluqigha ichkirlep kirip turluk tekshurush pa’aliyetlirini ilip bérishi netijiside , mezkur rayondin köpligen tarixi medini yadikarliqlarni bayqighan we ularni öz memliketlirige ilip ketken. Mana mushu «oljilar»ning turtkiside ottora we shimali asiyadiki milletlerning tarixi, mediniyiti, tili qatarliq mesililerni tetqiq qilish qizghinliqi gherp elliride nahayiti ewj ilip ketken. Köpligen sherqshunaslar, altay-oralshunaslar, turkshunaslar we  uyghurshunaslar  yitiship chiqip, az bolmighan ijadi emgeklerni qilish arqiliq, ottora we shimali asiya xelqlirining tarixi we mediniyitini putun dunyagha namayen qilghan.
Töwendikiler mana shu jehettiki bir qisim muhim eserlerning aptorlirining munderijisi :
1.Choqan welixanow(1837-1865 , qazaq ): «choqan welixanow maqaliler toplimi»;
Choqan welixanow hazirqi rosiyege qarashliq sibiriyidiki omib shehiride toghulghan bolup, qazaq . U char rosiye hökumitining orunlashturishi buyiche eyni waqititki uyghur diyarigha kilip nurghun tekshurush xizmetlirini ilip barghan.
2. N.M. Pirzhiwaliski(1839-1888 , rus) : «ossoriye»(sibiriyeni tekshurush ç) ;«zeysandin yolgha chiqip qumul arqiliq shizang, xuangxining bash iqinigha birish» (tekshurush doklati);
3. W. Bartold (1869-1930 , rus ) : «mungghul istilachiliri dewridiki turkistan»,« ottora asiya tarixi heqqide omumiy eserler», «turk-mungghul xelqlirining tarixi we filologiyisi – ottora asiya, yiraq sherq»,«sherqshunasliqqa a’it eserler»,« yette su tarixi ochérikliri »,«ottura asiyadiki ékispiditsiye doklati », « türkistan »,« mongghullar istilasidin ilgiriki türkistan »,« qirghizlar », « türki we mongghul xelqlirining tarixi » ;
4. W.W.Radlof (1837-1918 , rus  ) : «sibiriye», «sibiriyidiki qedimqi izlar», «turki tillar di’alikt loghitining sinaq nosxisi», «herqaysi turki qebililerning ighiz edibiyat eserliridin tallanma» ;
5.S.I.Malof(1880-1957 , rus ) : «qedimqi turki wesiqiler», «siriq uyghur tilining morfoligiyisi we sintaksis», «altun yarugh», «qumul shiwisi», «lopnur shiwisi» ;
6. P.K. Kozilof(1863-1935 , rus ) : «mungghuliye amdu we uluk sheher qaraxoto»;
7.A. N. Birnishtam (1910-1956 ,rus ) : «honlar tarixining ochiriki», « 6-, 8-esirlerdiki urxun-insay turklirining ijtima’i-iqtisadi qurulmisi», «yettesu arxilogiye toplimi», «ughuzxan riwayitidiki tarixi heqiqet» ;
8. A.N. Kiropatkin ( rus ): «qeshqeriye»;
9. I.Y. Bichurin ( rus , 20-esir) : «qedimqi ottora asiyada yashighan milletlerning tarixigha a’it matiriyallar»;
10. A.M. Shirbak ( rus , 20-esir) : «tilshunasliqta altay qiyasi»,«shinjangdin tipilghan 10-,13-esirlerdiki turkche tikistlerning giramatikisidin ochiriklar»,«yingidin bayqalghan ronikche tikistler» ;
11.Baskakof ( rus , 20-esir) : «altay tilliri», «turki tillar»;
12. D.I.Tixonow ( rus , 20-esir) ;1966 – yili « 10- 14- esirlerdiki uyghurlarning ijtima’iy, iqtisadiy qurulmisi » digen eserni yézip élan qilip, uyghurlarning bu dewr tarixi heqqidiki tetqiqatni téximu chongqurlashturdi. Yene shu sowét ittipaqi alimi malyawkin 1983- yili « 9- 12- esirlerdiki uyghur döletliri » digen eserni yazghan bolsa, sowét ittipaqi alimliri 1988- yilidin bashlap tixwiniski we litwiniskilarning bash muherrirlikide kolléktip halda köp tomluq « qedimqi we ottura esir dewridiki shinjang tarixi » digen eserni yézip töt tomni neshrdin chiqardi.
Bu eserde gherptiki alimlarning uyghur diyari we uyghurlarning tarixi heqqidiki eng yéngi tetqiqat netijilirini özige mujessemleshtürgen bolup, bu eserning birinchi tom altinchi bapida qedimqi yunan, rimlarning eserliridiki shinjang tarixigha a’it matériyallardin zor miqdarda paydilinip, élimizning peqet xenzuche tarixi matériyallarghila tayinidighan tarixchilarning közini échip qoydi.
13.S.W. Kilyashtorni (20-esir) : «qedimqi turk yiziqidiki abidiler» ;
14.    A. G. Maliywkin(20-esir): «8-esirdiki turpan xandanliqi», «9-esirning kiynki yirimidiki gensu uyghurliri we tangghutlar» , «840-848-yilliridiki uyghurlar we jonggo», «9-,12-esirlerdiki uyghur döletliri» ;
15. W.M. Nasiliw (20-esir) : «urxun-yinsey yadikarliqlirining tili», «urxun yiziqida xatirlen’gen turki tildiki yadikarliqlar» ;
16. N.F. Katanof (xakas turkliridin kilip chiqqan) : <كۇن چىقىش ئۇيغۇرلىرىنىڭ تۇرمۇشى>;
17. Yakubowiski : 1947- yili « erep, paris menbeliridiki idiqut ulugh uyghur éli  (9- 10- esirler) » digen maqalisini élan qildi. U bu maqalisida erep we paris tilidiki yazma matériyallar arqiliq turpandiki idiqut ulugh uyghur élining 9- 10- esirlerdiki tarixini bayan qilghan.
18.Girum girzhimaylo: « junggoning gherbidiki sayahet xatiriliri». Bu eserning 2- tomida tengritaghning shimalining ötken dewrlerdiki tarixi heqqide mexsus toxtalghan. Bu eserdimu yuqérida tilgha élin’ghan girigoriyowning esirige oxshash uyghurlartarixi heqqidiki matériyallar kirgüzülüsh bilen birge bu eserlerge birmu-bir izah yazghan;
19. Pirawuslawiye épiskopi bichurin : « qedimqi wehazirqi zamandiki jungghar oymanliqi we türkistanning omumiy ehwali » we « qedimqi shirqi türkistanning milletler tarixigha da’ir matériyallar »;
20.Birétschnéydér : « ottura esirdiki uyghurlar» ;
21. Dossan : « mongghul tarixi  chinggizxandin tömürlenggiche » ( uyghurlar tarixigha chétilidu).
Yapuniye:

1. Nishi tokojiro(1847-1912) : «ottora asiya xatiriliri» ;
2.Otani ko’ol(1876-1948) : «gherbi yurtning arxilogiyilik resim shejerisi», «yingi gherpke sayahet» ;
3.  Xinotsu tomu (1866-1920) : «ili xatiriliri» ;
4. Matsuda toshi’o (1903-1983): «köchmen milletlerning tarixi», «ottora asiya tarixi», «qedimqi tengri tighining tarix-jughrapiyisi»;
5.Omimora xiroshi(20-esir): «qedimqi uyghur yiziqidiki tilxet we höjjetler toplimi».
6. Nishixama juntaru(20-esir) : «qedimqi dunxuang putukliri», «uyghurche budda kilassik eserliri», «gherbi rayon mediniyitige da’ir matiriyallarning retlinishi we tetqiqat» ;
7. Yamada nobo (20-esir) : «qedimqi uyghurche matiriyallar we ularning sherhi», «qedimqi uyghurche toxtam wesiqiler toplimi»,«qedimqi uyghurche soda-sitiq toxtamnamilirining formati», «istambul unwirsititi kutupxanisida saqliniwatqan gherbi yurtqa a’it yadikarliqlar», «otani ikispiditsiye etriti ilip kelgen uyghurche yadikarliqlarning munderijisi» ;
8. Mori masa’o(20-esir) : «qedimqi uyghurche qanun wesiqilerge a’it mesililer», «qedimqi uyghurche teklik sitish toxtamnamisi», «böguxan we quju», «urxun yadikarliqlirining tonulishi», «elshir nawayi»;
9. Oda yotin(20-esir) : «qedimqi uyghur yiziqidiki sekkiz yukmek heqqide izdinish» ;
10.Kodara kogi(20-esir) : «shiwitsiye milli moziyida saqliniwatqan qedimqi uyghurche yadikarliqlarning waqitliq tizimliki» ;
11.Shugayto masaxiro(20-esir): qedimqi uyghurche yadikarliqlarning tetqiq qilinishi»,«buyuk biritaniye muziyidiki qedimqi uyghurche qolyazmilar» ;
12.Xamada masami(20-esir,chaghatay wesiqiliri tetqiqatchisi) : «zepername»(kucha dihqanlar inqilabi toghrisiki eser we bu toghirliq tetqiqat), «tarixi eminiye», «ghazat dermuluk chin heqqide», «ili kirzisi we uyghurlar», «xoten tarixi» ;
13. Manu iyji (20-esir) : «baburnamining sihri kuchi», «tarixi reshidi»,«babur we hirat» ;
14.Moriya sotaka’o (20-esir) : «dunxuangdin tipilghan yuen dewridiki qedimqi uyghurche budda rahipliri yazmiliri» ;
15.Xanida toro(20-esir) : «tang solalisi bilen uyghurlarning munasiwiti heqqide tetqiqat», «turkler we budda dini», «uyghurche buddizim kilassik eserliri», «gherbi yurt mediniyet tarixi», «turpandin tipilghan mani muxlisliri tilawetname parchisi» ;

Gérmaniye:

1.Albirt fon likok (1860-1930) :  «shinjangning mediniyet xeritisi», «sherqi turkistanning yer asti bayliqliri», «idiqut» ;
2.A. Gronwidil (1856-1935) : «qedimqi kucha», «giritsiye, turkistandiki qedimqi budda ibadetxaniliri»;
3. Fon gaba’in (1901-1993 , ayal) : gérmaniyelik anni fon gaba’in (1901- 1993) pütün ömrini uyghur tili, medeniyiti, tarixi, dini we sen’itini tetqiq qilishqa béghishlidi we bu heqte ilgiri – kéyin bolup 300 parchidin artuq eser yazghan bolup, pütün dunya étirap qilghan uyghurshunasliqning asaschiliridin biri, u aldinqi esirning 20- yilliridin bashlap, ustazi w. Bang bilen birliship 6 tomluq « türkche (uyghurche) turpan tékistliri » we « qedimqi uyghur tilidiki < سامىتسو ئاچارىنىڭ تەرجىمھالى> (shüenzangning terjimihali) » digen eserlerni teyyarlidi. 1941- yili dewr bölgüch ehmiyetke ige esiri « qedimqi türk tili (uyghur tili) girammatikisi » digen eserni yazdi. 60- yillardin kéyin u özining tetqiqat yönilishini asasliqi uyghurlarning tarixi, medeniyiti, diniy étiqadi we sen’itige qaratti hem bu jehette shanliq netijilerni qolgha keltürdi. U aldinqi esirning 40- yillirining axiri 50- yillirining béshida « qedimqi türkler hayatida sheherning roli»,«uyghurlarning deslepki mezgildiki tarixi », « türk we uyghurlar arisidiki buddizim », « qedimqi uyghurlarning yilnamisi », « ottura asiyada buddizim », « idiqut ulugh uyghur éli », « turpandin bayqalghan buyumlardiki metbechilik téxnikisi », « idiqut ulugh uyghur élide turmush » (ikki tom), « ottura asiyashunasliqqa kirish » qatarliq muhim eserlerni yazdi. Uyghur sen’et tarixi heqqide abide xaraktirlik eser « uyghurlarning buddizim sen’iti » we «uyghurche yézilghan budda sutraliridiki yaghach oyma qisturma süretler heqqide tetqiqat» qatarliq eserlerni yézip chiqti.
4. Omiliyan pritsak (20-esir) : «turki edibiyatining asasliri», «qaraxanilar döliti», «ughuz yabghu impiriyisining weyran bolishi». «qarluqlardin qaraxanilar dölitigiche» ;
5. J. Markward (20-esir) : «qedimqi turklerde yilname», «komanlar» ;
6.Imirsak (20-esir) : «sak tilining girammatikisi ustide tetqiqat», «udun yiziqidiki altun yaruq nomi»;
7. Hirman wambiri (20-esir) : «chaghatay tili heqqide tetqiqat», «semerqent tarixi»;
8. Willi ban’g (20-esir) : «turkche turpan tikistliri» ;

Rosiye we girmaniyedin bashqa eller

1. Sitansilas zholin (1797-1873, firansiye) : «sherqi turk tarixigha a’it matiriyallar» ;
2.Awril siteyin (1862-1943 , en’giliye tewelikidiki win’giriyilik) : «gherbi rayon»,«gherbi rayon arxilogiyisi»;
3.W.Tomsin(1842-1927, daniye) : «urxun-insay yadikarliqlirini yiship oqushtin deslepki netije» ;
4.Siiwin hidin(1865-1952 , shiwitsariye) : «ottora asiyani kisip ötush», «jonggoning gherbi shimalini tekshurushtin doklat», «1899-1902- yillarda asiyani tekshurushtin ilmi netijiler» ;
5.Gunnar yaring (1907-? Shiwitsiye) :«ottora’asiyaheqqide chöchek riwayetler», «uyghurshunasliq», «uyghur til tetqiqatigha a’it matiriyallar», «shiwitsiyidiki turkshunasliq», «jenubi shinjangdiki shiwitsiye missionirlirining xewerliride tilgha ilin’ghan itnugirafik mesililer», «ottora asiyadiki turki xelqlerning en-belgiliridiki alahidilikler», «qeshqerge qayta seper»;
6.Idwar yuhannis(1865-1918 fransiye) : «gherbi turk tarixigha da’ir matiriyallar»,«mani dinining jonggogha tarqilishi» ;
7. Ribni girot(1906-1968 , fransiye) : «turk xanliqining menggu tashliri toghrisida muhakime»;
8. Dabri dé tirsant(1826-1893 , fransiye) : «jonggo yaylaqliri we gherbi yurttiki islam dini»;
9. Monik ma’ilarid(20-esir,fransyelik ayal tetqiqatchi) : «kuchardiki qedimqi izlar», «gherbi yurttiki ming öy we imaretler», «qedimqi idiqut xanliqining maddi mediniyiti» ;
10.Légéti (20-esir, win’giriye) : «atillaning nesepnamisi we honlardiki tun’gus nami», «turk tilining loghet fond tarixi» ;
11.K.Brokilman(20-esir,win’giriye): «qedimqi turkistan itnugirafiyisi»,«mehmud qeshqiri bayanidiki 11-esirdiki turki tillar we quwmlar»;
12.W. Grosit(20-esir, fransiye) : «yaylaq impiriyisi» ;
13. Jeymz  hamilton(20-esir, amirika): «besh dewrge a’it uyghur tarixi matiriyalliri», «ikki tikin hikayisi heqqide», « 9-,10- esirlerge a’it qedimqi uyghur yiziqidiki dunxuang tikistliri», «9-,10- esirlerge a’it turkche-sughdiche dunxuang tikistliri» ;
14.Zhan pol roksi(20-esir,fransiye):«altay tilliridiki milletlerde sirliq haywan we ösumlukler»,«altay tilliq milletlerdiki ulum-yitim»,«turk we mungghul tilidiki milletlerning dinliri» ;
15.J. Kilawsin(20-esir, en’giliye) : «turk we mungghul tilliri tetqiqati», «13-esirdin burunqi turki tillarning itmologiye loghiti» ;
16. X.W.Bil(20-esir,en’giliye) : «udun tékistliri» ;
17.K.Sizigild(20-esir,win’giriye): «turki tilliq uruq qebililer we ularning tilliridiki bulunush», «kawkaz honliri we awarlar», «qarluqlarning millet teweliki» ;
18.D.Sinoz(20-esir, win’giriye, oral-altay ilmi jemiyitinng sabiq re’isi) : «turkche budda höjjetlirining omomi munderijisi»,«5-esirde milletlerning kuchushliri», «ughuzxan dastani heqqide», «turk impiriyisining tarixi roli» ;
19.N.Isidu (20-esir,win’giriye): «790-791-yilliridiki beshbaliqtiki uyghur we tubutler» ;
20. Bazin (20-esir, fransiye) : « qedimqi turklerde kalindarchiliq» ;
21. Charliz bolgir (firansiye): «yaqupbekning terjimihali»;
22. Hamilton (esli amérikiliq bolup, 1974 -yili fransiye dölet tewelikige ötken ,  fransiyelik tarixshunas) 1954- yili doktorluq ilmiy maqalisi « besh dewr mezgilidiki uyghurlar » digen esirini élan qildurdi. Arqidin 1971- yili u yene « dunxuangdin tépilghan ikki tékinning hikayisi » digen esiri arqiliq türk edebiyatshunasliqi boyiche doktorluq unwanigha érishti. 1983- yili yene ikki tomluq büyük esiri « dunxuangdin tépilghan qedimqi uyghur yazma yadikarliqliri heqqide tetqiqat » digen esiri arqiliq firansiye dölet doktorluq unwanigha érishti. U öz ömride mexsus eselerdin bashqa yene nechche on parche ilmiy maqalilerni élan qilghan bolup, uning ichide wekil xaraktirige ige bolghini « toqquz oghuz we on uyghurlar heqqide tetqiqat » digen esiri bolup, uyghurshunasliq tetqiqatida muhim orun tutidu;
23.Samolin (amérikiliq alim) : 1964- yili « 12- esirdin burunqi sherqi türkistan » digen eserni yézip chiqti, u bu esirini 1961- yili yazghan doktorluq ilmiy maqalisi « tarim oymanliqining türklishishi » digen esirige asasen yazghan bolup, uyghur tarixini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige;
24.Kordir : (firansiyelik xenzushunas ) . Uning « junggoning omumiy tarixi » digen esirining ikkinchi tomida pütünley digüdek türkler we mongghullarning tarixi bayan qilin’ghan. Uyghur tarixi;
25.Giré’ossét : (fransiyelik alim ) : « yiraq sherq tarixi » we « bozqir émpiriyiliri »;
26. Gubél ( fransuz) : u 1739- yili uyghur tarixigha munasiwetlik bolghan « mongghul tarixi » namliq eserni yazghan;
27. Déguyginis : (fransuz) « hunlar we türklerning étnik menbesi heqqide tetqiqat»,    töt tomluq katta eser « hunlar, türkler we mongghullarning omumiy tarixi »
28.Kilaprot: 19- esirning bashlirida parizhda némis tilidiki meshhur esiri «uyghurlarning til – yéziqi heqqide tetqiqat »i élan qilindi,

Turkiye

(uyghur jemiytige bir qeder chong tesir körsetken eserler birildi)

1.Kazimbik eli(19-esir, turkiyede tunji bolup uyghurlar toghrisida tetqiqat ilip barghan  tetqiqatchi): «uyghurlar toghrisida tetqiqat» ;
2.Ehmet rifat : «turki tillar diwani» (tunji bolup mezkur eserning turkche nosxiisni chiqirip, diwanshunasliqqa asas salghuchi);
3.Zeki welidi tughan(20-esir): «bironining qelimi astidiki shimaldiki milletler»;
4. Rishid rehmet arat(20-esir) : «turk tilidiki turpan yadikarliqliri», «qedimqi turk hoquq wesiqiliri», «qedimqi turk shi’iriyiti» ;
5.Rishat genji: «qaraxanilarning dölet teshkilati» ;
6.Sinash tigin: «uyghur yiziqida yizilghan qaraxanilar dewrige a’it yer höjjetliri» ;
7.Ehmet atesh: «farabi eserliri munderijisi» ;
8.Yusup ziya : «11-,12- esirlerdiki qaraxanilar we mawera’unnehir islam hoquqchi-liri» ;
9.Kuprulzad muhemmet fu’ad : «qaraxanilar yaki xaqaniye döliti»;
10 .Xelil inalchiq: «qutatqu bilikte turki we iran yurtdarchiliq neziriysi we en’eniliri» ;
11. Ibrahim kafes : «qutatqubilik we uning mediniyet tariximizdiki orni» ;

       Xelqaradiki uyghurshunasliq tetqiqatigha alaqidar bezi ilmiy organlar

1. Win’giriye penler akadimiyesi kutupxanisi
2.    Girmaniye hamburg unwirsititi uyghurshunasliq bulum
3.  Parizh milli kutupxanisi
4.  En’giliye buyuk biritaniye muziyi
5.  Rosiye san pitirborg muziyi
6.  Yapuniye tokyo döletlik muziyi
7.  Shiwitsiye milli muziyi
8.  Amérika xarward unwirsititi ottora asiya ilmi jemiyiti
9.  Amérika washin’giton unwirsititi asiya til-edibiyat fakoltiti turki tillar tetqiqat orni
10.Amérika hindi’ana unwirsititi oral-altayshunasliq fakoltiti ottora asiya tetqiqat orni
11.Istambul unwirsititi kutupxanisi
12.Qazaqistan penler akadémiyesi uyghurshunasliq tetqiqat orni
13.Tashkent sherqshunasiliq tetqiqat yurti
14.Özbikistan penler akadimiyisi «ebureyhan bironi» sherqshunasliq tetqiqat orni

Emdi biz obdanraq oylunup köreyli , bu inkas we qisqa bayanlar zadi uyghurlar we uyghur til – yézighining alemshumul tarixiy roli we katta shan – sheripini munazire telep qilmaydighan derijide ispatlimamdu ?
Zadi , eger uyghurlarning mana shundaq yüksek insaniy xarektirining rushen ipadilinishige imkan béridighan ajayip mukemmel we güzel  til – yéziq iqtidari bolmighan bolsa dunya alimlirining shunchiwala diqqet – étibarini qozghiyalishi , belki yüksek medhiye tüsini alghan qimmetlik bahaliri meydan’gha kélishi mumkinmidi ?
Zadi , eger uyghurlar mana ene shundaq tengdashsiz yüksek qabiliyitini izchil jari qildurush imkanlirigha dawamliq ige bolghan bolsa ma’arip , medeniyet , pen – téxnika , edebiyat – sen’et we bashqa sahelerde insaniyet üchün téximu zor töhpilerni qoshmaslighi mumkinmidi ?
Zadi , uyghurlar we uyghur til – yézighigha birilgendek mana shundaq yüksek medhiyiwiy bahalar yene qaysi millet we qaysi til – yéziqqa birilgen ???
Barmu ???!!!
Tarix shahitki , yoq , yoq , yoq !!!!!!
Tüwende , tetqiqatchilarning in’giliz we xitay tili toghrisidiki bezi pikir – chüshen- chilirini bayan qilish bilen bu jehettiki yekünimizning toghrilighini yenimu ilgirligen halda ispatlap ötimen.
Köridighan bolsaq ,
In’giliz tili toghrisida meshhur türk alimi proféssor doktur oktay sinan oghli mundaq deydu: « in’giliz tili  bilim tili bolalmaydu…. Türkiyining resmi tili köpchülükning ana tili bolghan türkchidur. Türkiyining bölünüp ketmesligining, ezeldin – ebetkiche mewjut bolup turishining asasi türkchidur. Chet’el tili zörür tépilghanlargha ögütüshte telim – terbiye tilini in’gilizche qilish – mahiyette türkchini yoqitish, türkiyini parchilash, türk dunyasida til we medeniyet birligining yéngiwashtin tereqqiy qilishining aldini élish, türk namini tarixtin öchürüsh, türk yashlirini jahil, ölük yadlighuchi, mixanizim we gosh kalla , mustemlikichilik rohqa ige qilish üchündur. Tarixning eng qorqunchluq we xa’iyane oyunliridin biri bolghan bu oyun’gha waste bolghanlar yaxshi oylinip baqqay! … Siyasi we iqtisadiy jehettin ma’arip tilining chet’elche bolishi telim – terbiye menbelirimizning israp bolishigha yol échiwatidu. Nurghunlighan mekteplerge kirish tes boliwatqanda, üch yilliq tuluq ottura mektepni teyyarliq sinipi qoshup tört yaki besh yil, töt yilliq ünwérstni besh yilliq qiliwatimiz. Bu bir tereptin oqughuchilarning kesip igellesh waxti üchün , yene bir tereptin telim – terbiye menbeliri üchün , yene bir tereptin bolsa mektepke kirmigenler üchün nahayiti chong israp!» , «uzun yillap amérikida yashighan bir bilim ehli bolush süpitim bilen in’gilizchining neqeder «qaqas, chöl» kebi til ikenligige shahit boldum…..In’gilizlar dunya buyiche eng irqchi, ehli selp , emma uni bek pezilet halitide körsetken millet. Bu jehette gherpliklerning hemmisi oxshash. Ular insanliqtin éghiz achidu, emma insanliq bilen alaqisi yoq. In’gilizlar indiyanlarni halak qilghan, ispaniyelikler pütkül jenubi amérikining medeniyitini yoqatqan , kitaplirini köydürüp tashlighan. Bu hadisiler izchil dawamlishiwatidu ….In’gilizlar bilim we téxnika términlirini latinche we kona yunanchidin alidu. Chünki 4-5 tilning buzushi seweplik , bir qanche yüz yilliqla ötmüshi bolghan én’gilizchining özidin términ hasil qilish iqtidari yoq…….Her yashtiki türk yashliri! yillardin buyan üstimizde oynawatqan xa’inliq oyunliri seweplik rohsizlanmanglar. Qarangghu gharda yéqilghan bir tal serengge etrapni yurutup qandaq körsiteligen bolsa , toghruluq nuri bizge heqiqet we yolini ene shundaq körsitidu. Her – bir yéngi keshpiyat, her-bir yéngi téxnikini insanlarni ézish üchün emes, millitimizning , türk dunyasining we insaniyetning maddiy we meniwiy rahet-paraghiti üchün ishlitimiz. Chünki, ata-bowilirimizdin we nechche ming yilliq asya we kéyin üch qit’eni ittipaqlashturidighan bayliq we yer asti medeniyetlirimizdin katta bir köngül, bir insaniy ang we  insaniy muhebbet miras qalghan.»(turgay tüpekchi oghli: «proféssor doktur oktay sinan oghli we türkche»)
Xosh emdi xenzu tili heqqidiki inkaslarni körüp baqayli:
Bu heqte fuden unwérsiti junggu edebiyati til goruppisi teripidin kölléktip tüzülgen «til toghruluq asasiy bilim» namliq kitapta mundaq déyilidu: «tarixta xenzu yézighining nahayiti chong töhpisi bar, emma uningda éghir kemchilikler mewjut. Buning eng közge körinerligi, uning tildin ayrilghanlighidur…. Xenzu yézighi xenzu tilini eng yaxshi , toghra xatirliyelemdu, yoq __ bu intayin éghir bir mesile. Xenzu yézighi mena ipadiligüchi yéziq bolup, uning her – bir xéti bir shekilge ige. Shuningdek bu xetlerning sheklini körüsh bilenla tawushini oqughili bolmaydu. Tawushni oqush bilenla yazghili bolmaydu we sheklini körüp tawushni oqush bilen téxi uning menisini chüshen’gili bolmaydu. Shuning üchün bu xetlerni bir – birlep ölük yadiliwélish kérek. Bu hal xenzu yézighini ögünüsh we qollunushta nahayiti chong qiyinchiliqlarni keltüridu. Lushun ependi öz waxtida mundaq dégen idi: « bizning jungguning yézighi keng ammigha mertiwe , iqtisadiy cheklimiliridin bashqa yene bir igiz bosugha – qéyinchiliqni qoshmaqta. Mushu bosughidin ötüsh üchünla on nechche yillap waqt serp qilmisa uni bésip ötkili bolmaydu.(«lushun eserliri», 6-tom, xenzuche neshri, 74- bet). Derweqe xenzu yézighida töt qiyinchiliq bar. Ular : ögünüsh qiyin, tunush qiyin, este saqlash qiyin, yézish qiyin dégenlerdin ibaret bolup, heqiqiten ösmürlerni terbiyilesh, chonglarning nsawadini chiqirish ishi we sawatsizliqni yuyush xizmitide éghir yük bolup qaldi. …..Ikkinchin xenzu yézighi qurulush ishlirining éhtiyajigha we medeniyet, pen – téxnika tereqqiyatigha maslishishta nahayiti zor tusalghu bolmaqta. ….Hazirqi zaman xenzu tili fonima séstimisining addilishishi , lughet terkiwining köp bughumlishishi we grammatikisining téximu yaxshilinishi bir tereptin hazirqi taq bughumluq menani ipadileydighan katekche shekildiki xenzu yézighining hazirqi zaman xenzu tilini toghra xatirlesh wezipisini yaxshi orundiyalmaydighanlighini ispatlidi….» (shu kitap, 71 – 76 betler.)
Mana ehwal.
Qisqisi bu melumatlarni tehlil qilish arqéliq , heqiqiy bilim tili del uyghur tili ikenligini  chungqur hés qilghili bolidu, elbette.
Heqiqetni tunimighuchilar we inkar qilghuchilar bu ré’alliqni her qanche qilsimu esla we esla  yoqétiwitelmeydu . Chünki , « tarix  bir milletning qénini , heqqini , mewjudiyitini hich bir zaman inkar qilmaydu . » ( mustafa kamal ata türk ) .
Shuning üchün biz jenabiy allah menggülük muqeddes ana til süpitide ata qilghan söyümlük ana til  yézighimizning alemshumul qudritini izchil halda ebediy jari qildurush üchün kallimiz kitishidinmu qorqmay jénimizni péda qilishimiz  bu insanliq alimidiki menggülük shan – zeperlik tarixiy , pak imaniy we otluq wijdaniy burchimizdur !!!

http://bbs.alkin.cn/read.php?tid=18401&page=1

Autori: Yarqin

Fransiyening 18.esirge ait peylasopi Montesquie “issiq belwaghning insanliri horun bolidu”digen neziriyeni otturigha qoyghan idi. İssiq belwagh digen yerler ottura sheriq, Shimali we orta Afiriqa, sherqi jenubi Asiya, jenubi Amerika qit’elirini öz ichige alatti. 18.esirde bu ziminlarning hemmisi mustemlike astidiki ziminlar idi. keyin bu neziriyege yene gherip peylosopliri “chöl xelqi mediniyet yaritish qabiliyitige ige emes” digen neziryeni qoshup qoydi. Chöl xelqi ottora sheriq, Shimali Afiriqa we Uyghurlarni merkez qilghan ottura asiya rayonlirini körsitishi mumkin idi.

Bugün Afriqida hemme dölet musteqil. biraq yenila yoqsul. Jenubiy Asiyadiki Pakistan, Afghanistan, Bin’gal yanila kembeghilliktin qutulup kitelgini yoq. Ottura sheriqtiki nefit xojayini döletlerdimu kembeghillik yenila eghir.

20.Esirdiki Shanggang bien Xitay yaki Sin’gapor bilen Xitay arisidiki ixtisadi periq, issiq belwaghning insanlirining horun, horunlighi seweptin kembeghil qelish neziriyesini aghdurup tashlidi.

İsrailning chöl ichide yaratqan kuchluk döliti, pen-texnikisi, keyinki waqitlarda chöl otturisida güllen’gen Dubeyning pütün dunyaning diqqitini jelip qilghudek tereqqiyatqa erishishi “chöl xelqi mediniyet yaritalmaydu”digen neziriyening asasi yoqlighini ispatlidi.

Undaqta mesile qayerde?

Uyghurlar, Teklimakan we jong’ghar chölliri etirapidiki kichik bostanliqlarda yashaydighan bir millet. Bügün Uyghurlarning bir puti 15.esirge, bir puti 21.esirge dessep turmaqta . Gerche bir puti 21.esirde turiwatqan bolsimu, gewdisining asasi qismi 20. we uningdin burunqi esirlerde turiwatidu.

Ötmüsh esirlerning patqighi we milliy mustemlikining eghir zenjir-kishenliri, Uyghurlarning kelechekke qarap ilgirlesh yolidiki eng zor tebii tosalghulardur.

Uyghurlarning wetinide, Uyghurlarning köz aldida, Uyghurlarning közining yeghini yep parlawatqan sanaet we texnilogiye tereqqiyatliri hechqachan Uyghurlargha telluq bolmidi we bolmaydu.

Bayashatliq ichidiki yuqsulluq, tereqqiyat ichidiki qalaqliq, ilgharliq ichidiki nadanliq…Uyghur millitining qismitige aylandi.

Hemme hoquq we imkaniyetlerdin mehrum qaldurulghan Uyghurlar, mustemlike Xen hakimiyiti we köchmen Xen aqsungekliri teripidin “Uyghurlar horun”, “kembeghellik Uyghurlarning horunlighining netijisi” digen qara tamghini Uyghurlarning yüzige besishtin xijilliq his qilmidi.

Bir milletning yuqsul , qalaq qelishidiki sewep nime? Mustemlike asaritide qelishmu? milletning ichki qismidiki nadanliq, horunluq, xurapatliq amillirimu yaki jughrapiyelik sharaitmu?

18. we 19.esirdiki gherip alimliri “Engiliyening hakimiyiti astidiki dölet we milletlerning güllep-yashnaydu”ghanlighi toghrisida köpligen kitaplarni yazghan idi.

Bugünki Amerika, Kanada, Awusturaliye musteqillighini engiliyedin alghan döletler bolup, heqiqeten güllep-yashnighan döletlerdur. biraq bu döletlerning nupus nispitige qaraydighan bolsaq , mutlaq köp qisim ahalisi Angiala-sakson milletliridur. yiltizi yawropaliqtur. dini xiristiyandur.

Yiltizi Yawropaliq bolmighan, dini xirstiyan emes Shanggang, Singapor, İsrail… qatarliqlarmu Engile mustemlikisi astidin chiqqan yerler. bu dölet we rayonlarningmu güllep-yashnighanlighini körüp turuptimiz.

Engiliye mustemlike qilghan dölet yaki milletlerge qandaq tüzüm elip kelgenligi tetqiq qilishqa erziydu. biraq bizning temimiz bu emes.

Tarixta Xitay millitini boysundurghan yaki qisman boysundurghan Mongghol, Tibet, Uyghurlar dewirning ötüshi netijiside Xitay milliti teripidin boysunduruldi. Bugün bu milletler yoqsul we qalaq qaldi hetta milliy yoqulush tehdidige duch kelmekte.

Engiliyening mustemlikisi bolghan Shanggang bilen musteqil xitay döliti ichidiki Guangjuning 1980.yilliridiki selishturmisida Guangju, Shanggangdin 80-100 yil arqida idi.

Bugünmu ikki sheherning arisidiki maddiwiy we mediniy periq 40 yilda tügishi mumkin(eger Guangjuning tereqqiyat sür’iti dexlisiz halda bugünkidek ilgirliyelise)

Sherqi Turkistanni öz ichige alghan ottura asiyadiki Türki xelqler musteqil yashighan dewirlerde, sheher-yeza hayati güllengen Uyghurlar bilen köchmen hayattiki Qazaqlar arisida 150-200 yilliq mediniyet we tereqqiyat perqi bar bolup, Qazaqlar, Uyghurlardin bir yerim-ikki esir keyin idi.

Bugün, Gulja Astanidin 50 yil keyin turudu. Tereqqiyat musapisidiki bu periq teximu eship berishi mumkin.

Rus mustemlikisi astidiki qazaqlar milliy tereqqiyatqa mejburlanghanda bolsa, Xitay mustemlikisi astidiki Uyghurlar nadanliq we yoqsulluq tömür perdisi bilen közliri baghlinip mediniy dunyadin uzaq tutup turildi.

1991.yili Qazqistanda kishi beshigha toghra kelidighan yilliq milliy daramet 300-400 dollar etirapida idi. 2009.yilda bu reqem 11.000 dollar.

Sherqi Türkistandiki Uyghur millitining kishi beshigha toghra kelidighan milliy daramet 2008.yili 500-700 dollar etirapida idi. Bu yil teximu tüwenlishi mumkin.

Bugün Qeshqer, Shangxeydin 100 yil arqida turmaqta.
Bir döloettiki ikki milletning ikki chong shehri arisidiki periq döletning mlliy siyasitini toluq chüshendürürüp berishke yiterlik.

Xitay milliy hakimiyetlirining mustemlike siyasiti, asaritidiki milletlerni yeyish, hezim qilish bedilige özining milliy wujudini kuchlendürüsh üstige qurulghan.

Xitayda, bir dölette ikki xil tüzüm qanuni kapaletke ige. Shanggangda bir xil tüzüm, Xitay chong quruqlighida bashqa bir xil tüzüm yolgha qoyulmaqta. emiliyette, Xitayda 3 xil tüzüm yolgha qoyulmaqta. 3.xil tüzüm Sherqi Türkistanda-Uyghurlargha qaritilghan tüzümdur.

Keyinki 30 yil ichide xitayda ghayet zor ixtisadi we ijtimai özgürüshler boldi. bu özgürüshler, aldi bilen dölet siyasitidiki yaxshilinishning netijisidur.

Xitayning özgermigen siyasiti peqetla milliy siyasettur. az sanliq milletlerge bolghan qattiq qolluq, aslimilatsiye siyasitidur.

Xitay hökümitining az sanliq milletlerni eritip yoqutush siyasitining xitay xelqi ichide bazar tepishi, qollashqa erishishi tetqiq qelishqa tegishlik intayin muhim mesile.

Xitayda az sanliq milletleri eritip yoqutushta, xitay tarixchilirining, ziyalilirining “xitay xelqining ulughlighi”ning bir simowili süpitide iptixarlinip (esli mentiq boyiche nomus qilishi kerek idi) kitap, maqalilarni yezishi, notuqlarni sözlishi, Xitay Xelqining millet bolup shekillinish basquchlirini tamamlap bolalmighanlighining bir netijisidur. shunglashqa, Uyghurlarning, xitay asariti astida qalaq, yoqsul, hoquqsuz qelishi, Uyghur mediniyiti, kilengsiz we qopal xitay mediniyitining zenjir tapini astida shepqetsizlerche ezilishi, Xitay millitining milliy wijdanida huzursuzluq yaritalmaywatidu.

Qeshqerning tereqiiyatta, Shangxeydin 100 yil hetta 150 yil arqida qelishidiki sewepni tetqiq qilmay turup, 21.esirning wiwiskisi esip qoyulghan Uyghur rayonidiki Uyghurlarning 19.esirning jahalet torliri bilen chirmap turiwatqanlighini chüshinish mumkin emes.

Bir dölet chigirisi ichidiki ikki sheher arisidiki bunchiwala chong periqni xitay dölitidin bashqa hech bir dölette tepish mumkin emes.
Jenubiy Koriye bilen Shimali Koriye otturisidiki periqmu,Shangxey bilen Qeshqer otturisidiki periqqe oxshash zor emes.

Uyghurlarning qalaq, yoqsul yashashtin ibaret milliy teqdiri, nadanliq we yoqsulluqtin qutulalmighan sheriq millitige esir bolup qalghanlighidindur.
Yene kilip,insaniyetning tebiyiti we tereqqiyatigha zit bir siyasi tüzümning Uyghurlar üstidiki hökümiranlighining dawamlishishi tarixi we milly bexitsizliktur.

Qalaq we yoqsul qelishta joghrapiyewi sharayit we Uyghur milliy en’enisidin kelip chiqqan sewepler yoqmu? Elbette bar. bu temini keyinki yazmimizda analiz qilimiz.

İnsanning xataliqlirining menbesi-ozini chüshenmesliktur.bir millet üchün elip eytqandimu shundaq,elbette.

2009. 12. 10

 Dunyagha Dangliq Edip Muhammed Hüseyin Şehriyar

Muhamməd Hüseyin  Shehriyar (1906-1988) Türkche we Parische eserliri bilen dunyagha tonulghan  türük shairidur. U 1906-yili Jenubiy Azerbeyjanning bashbaliq Tebriz sheheride  bir adwukat ailiside dunyagha keldi.

U bashlanghuch we orta mektepni jenubiy Azerbeyjanning payitexti Tebrizde oqudi we Türk, Paris we Erep edebiyati bilen bu yillarda estayidil tonushup chiqti.U shu yillarda Fransuzche ügünüshni bashlighanidi.1921-yili Iranning payitexti Téhrangha kélip, Tibbiy uniwérsititta aliy mektep hayatini bashlidi.Oqush jeryanida bir qizgha ashiq bolup, 1924-yili mektepni tashlap, qizning arqisidin Horasangha ketti.1935-yili Téhrangha qayitip kélip banka xadimi bolup ishlidi.

Muhamməd Hüseyin Shehriyar tughma talant igisi bolup, 1929-yili özining tunji shiérlar toplimini neshir qilip jamaet arisida tesir qozghidi.Zamanisining dangliq edipliridin Bahtiyar, Nafisi we Muhammed Tagha qatarliqlar uning tunji kitabigha kirish söz yézip, shairning ijadiyitige yoquri baha bergenidi.

1951-yili qelimi resmiy piship yétilgen Muhamməd Hüseyin  Shehriyar özining „Salam Haeyder Baba“ dégen kitabini neshir qildi.Shairning shu yillarda élan qilinghan,“Salam Heyder Baba“ dégen esiri Sherqiy Awropa, Türkistan we Ottura sheriqtiki  dangliq shairlarning qatarigha kirishige sewep bolup qaldi.

Shair Muhamməd Hüseyin Shehriyar 1988-yili 18-eylul késellik sewebidin qutquzush ünüm bermey Téhranda wapatetti.Iran dewliti uning dunya edebiyati jümlidin uning Iran edebiyatigha qoshqan töhpisini menggüleshtürüsh sewebidin, u wapat bolghan künini „Shieriyet bayrimi“qilip tebriklimekte.

Muhamməd Hüseyin  Shehriyari Türk we Paris tillirda yézidighan  shair  bolup, Türk we Paris kilassik edebiyatidiki nadir ipadilesh ussullirigha warisliq qilip, edebiyatini enenige uyghun shekilde rawajlandurup, Türk we Paris edebiyatining eng axirqi kilassik namayendilirining biri bolup qaldi.

Muhamməd Hüseyin  Shehriyari wapat bolghandin kéyin ana yurti Tebrizge depin qilindi.Shuningdin kéyin xeliq arisida, shayir öldi, shiér öldi, menasida:

„Shairler qebregahi Tebriz, Shehriyarning qebrisi Tebriz“ dégen maqal-temsil tarqaldi.

Wetenperwer we Milletperwer shair Muhamməd Hüseyin Shehriyar ejdatliri Hapiz Shirazi, Ümer Heyyam, Nizamiy Genjawi, Fuzuli we Alshir Newayilargha oxshahshla tilimizning jümlidin türük tilining ashiqi we qoghdighuchisi bolup, Azerbeyjan Türükchisi bilen:

Türükning  tilidek söyümlük, isteklik bir til bolmas,

bashqa tilni arlashtursang, pasahet öler, ésil bolmas!

Orginali: (Türkün dili tək, sevgili istəkli dil olmaz.

Özgə dile qatsan, bu əsil dil əsil olmaz.) dep yazidu.

Uning kitapliri:

Salam Heyder Baba , Tebriz, 1951;

Yad-i ez Heyder Baba, Téhran 1964;(Parische)

Muhamməd Hüseyin  Shehriyari Tallanghan Eserleri, Bakı, 1966;

Muhamməd Hüseyin  Shehriyari Divan-ı Türkiy Tebriz, 1992;

Yalghan Dünya, Baku, 1993;

Muhamməd Hüseyn  Shehriyari Eserleridin Tallanmilar (4 jilid), Téhran,1971

Selam Heyder Baba kitabi hazirghiche dunyadiki 76 tilda neshir qilinghan bolup, Azerbeyjan we Türkiyede shu  namdiki shiérgha köplep nezireler yézilghan.

——————————————————————————-

Eskertish:Heyder Baba shairning tughulghan yurtidiki bir taghning ismi.

(K.Atahan) .

*****

12.11.14 Gérmaniye

 

Mehmut Qeshqiri

 

Qedem izi birawning mangghanliqini körsitidu.

— mehmud kashgheriy

Dunya türkologiye ilmi we sélishturma tilshunasliqning asaschisi mehmud binni

Hüseyin kashgheriy 11 – esirde yashap we ijad qilip ötken memlikitimizning meshhur énsiklopédik alimi we dunya étirap qilghan ataqliq uyghur alimi, tilshunasi we edibidur.

Ulugh uyghur alimi mehmud kashgheriyning tughulghan yili heqqide éniq tarixiy melumat yoq, shundaqtimu uning özining meshhur esiri ‹‹türkiy tillar diwani›› heqqide éytqan: ‹‹bu kitab méning ömrümni axirigha yetküzdi›› dégen sözige we xelq ichide tarqalghan riwayetlerge asaslan’ghanda, u texminen 1008 – yili etrapida tughulghan.

Mehmud kashgheriyning yurti, hayati we qeyerde wapat bolghanliqimu pütkül jahan ilim dunyasigha taki hazirghiche toluq éniq bolmay kéliwatqan bir mesile idi. Bu heqte xilmuxil köz qarash we munaziriler bolup kelgenidi. Mehmud kashgheriy özi ‹‹türkiy tillar diwani›› da körsitip ötken yip uchlirigha, uzun yilliq, etrapliq, qayta – qayta emeliy we ilmiy tekshürüshlerge, xelq ammisi we xelq ichidiki meshhur ölimalar teminligen qimmetlik yazma höjjetlerge asasen, ulugh uyghur alimi mehmud kashgheriyning qaraxaniylar sulalisining paytexti qeshqerge tewe opal yézisining azigh kentide tughulghanliqi éniqlandi. Alim özining qeshqerde tughulup öskenlikini ipadilesh üchün, öz ismining axirigha ‹‹kashgher››(qeshqerning eyni dewrdiki atilishi) dégen edebiy texellusni qoshup ishletken.

Mehmud kashgheriyning atisi hüseyin ibni muhemmed qaraxaniylarning xan jemetidin bolup, öz hayatida atisining ornigha barsghan’gha hakim bolghan meripetperwer kishi idi. Uning anisi bubi rabi’e öz zamanisigha nisbeten aliy melumatliq, zérek ayal bolup, oghli mehmudni kichikidin etrapliq maharetke ige qilip terbiyeleshke tirishqan.

Mehmud kashgheriy bashlan’ghuch melumatni a’iliside we opal azighda alghan, ottura we aliy melumatni qeshqerdiki sheyx imam zahid hüseyin ibni xelef kashgheriy mudderslik qilghan ‹‹medrese’i hamidiye›› de we shu chaghlarda pütün sherq dunyasigha meshhur bolghan ‹‹medrese’i sajiye›› de alghan. Bu aliy bilim yurtlirida islam eqidilirini öginipla qalmay, belki tilshunasliq, ilmiy mentiqe (logika), tarix, jughrapiye, ilmiy nujum (astronomiye), tébabetchilik qatarliq ilimlerni igiligen.

Shu chaghdiki ijtima’iy shara’ittin élip qarighanda, mehmud kashgheriy yashighan dewr qaraxaniylarda ilim – meripet yükselgen dewr bolup, alimning bowisi muhemmed bin yüsüp we bolupmu uningdin kéyinki hesen bin sulayman qatarliqlar qaraxaniylar hakimiyitide ilim – meripetning hamiysi bolghan shexsler idi. Bundaq shert – shara’it mehmud kashgheriyning ilim hasil qilishi üchün toluq imkaniyet bergenidi.

A’iliwi hayatidin élip éytqanda, alimning ana terep bowisi xoja seypidin oqumushluq kishi bolghan. Shunga u özining birdinbir perzenti bolghan bubi rabi’eni kichikidin tartipla exlaqliq, oqumushluq qilip terbiyeligen. Mundaq a’ilide dunyagha kelgen mehmud kichikidin hem qelem hem elem terbiyesini alghanidi. Lékin u bir serkerde (qomandan) bolush arzu – istikide bolmay, belki ilim öginish arzu – istikide bolghan. Shunga u bala waqtidin tartipla öginishke tirishqan, pütün eqil – parasitini ilim igileshke serp qilghan, ilim – pen’ge chongqur muhebbet baghlighan, kéche – kündüz, harmay – talmay tiriship ögen’gen we özining pütün hayatini mana mushundaq menggü ölmes ilmiy ishqa atighan. Alimning on nechche yil qir – sehralarni kézip, japa – musheqqetke chidap tetqiq qilish rohi, ‹‹diwan›› da misal keltürülgen xelq qoshaqliri bilen xelq maqal – temsilliri arqiliq ipadilen’gen güzel insaniy xisliti we exlaq – peziliti aldi bilen uning a’ilisining, bolupmu anisi bubi rabi’edin singgen terbiyening netijisi, shuning bilen bille téximu muhimraqi uning özining ilim – pen’ge chongqur ishtiyaq baghlap, jasaret bilen tiriship ögen’genliki we japaliq emgek qilghanliqining netijisidur.

Ulugh alim mehmud kashgheriy nurghun ilimlerni öginish bilen bille ereb, pars tillirinimu puxta ögen’gen. U yene shu chaghda omumiy adet we mejburiyet hésablan’ghan at minish, oqya étish, neyziwazliq qatarliq jeng maharetlirini öginip, chéwer chewendaz we usta mergenlerdin bolup yétishken.

Alimning atisi hüseyin ibni muhemmed 1058 – yili ordida yüz bergen bir qétimliq qirghinchiliqta öltürülgen, lékin bextke yarisha, alim bu qirghinchiliq ichide aman qalghan, shuningdin kéyin, mehmud kashgheriy öz yurtidin ayrilip, türkiy xelqler yashawatqan nurghunlighan sheherlerni, yéza – qishlaqlarni, bipayan yaylaq we dala – qirlarni arilap 15 yil tekshürüsh élip barghan we türk, türkmen, oghuz, chinggil, basmil, yaghma, qirghiz qatarliq türkiy qebililerning tili we uning perqlirini, itnografiyisi (kélip chiqish menbesi) ni, tarixini, jughrapiyelik jaylishishini, medeniyiti we örp – adetlirini tepsiliy tekshürüp chiqip, özi yazmaqchi bolghan ‹‹türkiy tillar diwani›› üchün matériyal toplighan. Axir u 1072 – yili salchuq türklirining hamiyliqidiki ereb islam xelipisining paytexti baghdatqa yétip bérip, 1074 – yilighiche bolghan ikki yil ichide retlep yézip ‹‹türkiy tillar diwani›› ning deslepki nusxisini pütküzüp chiqishqa muweppeq bolghan. 1074 – yilidin 1076 – yilighiche bolghan waqit ichide bu kitabni qayta tekshürüp, tüzitip, toluqlighandin kéyin, abbasiylar xelipisining 27 – si obulqasim abdulla binni muhemmedil muqtedi bi’emrullagha teqdim qilghan.

Alim mehmud kashgheriyning sirtqa chiqip kétishi miladiye 1058 – , 1059 – yillirigha toghra kélidu. U 1080 – yilliri etrapida baghdattin qeshqerge qaytip kélip, yene kindik qéni tökülgen ana makani opalgha orunlashqan. U opalgha qaytip kelgendin kéyin, ‹‹medrese’i mehmudiye›› dep atalghan bir medrise bina qilip, özi mudderslik qilghan we her qaysi tereplerdin alahide melumatliq nurghun nurghun shagirtlarni, iz basarlarni terbiyelep yétishtürgen. Shunga kishiler uni ‹‹ilimge höddikar pirim››, ‹‹ilim ögen’güchilerning piri›› dep atighan. U pütün jaygha ilim – meripet tarqitip, 1105 – yili etrapida öz ana yurti opalda texminen 97 yéshida wapat bolghan.

Alim wapat bolghinigha gerche 900 yilghan yéqin waqit ötken bolsimu, téxi uning qeyerde tughulup, qeyerde wapat bolghanliqi we qebrisining qeyerde ikenliki jahan ilim ehlige éniq melum bolmay kelgenidi.

1982 –, 1983 – yilidiki etrapliq ilmiy tekshürüshler arqiliq axir qeshqer opal yézisidiki ‹‹hezriti mollam›› mazirining del mehmud kashgheriyning maziri ikenliki toluq ispatlandi. Bu arxé’ologiye ilmi sahesidiki chong bir netije we pütün dunya türkologliri ichide chong tesir qozghighan, keng jama’etchilikni cheksiz xushal qilghan bir chong weqe we yéngiliq boldi.

Uyghur xelqi qeshqer opal yézisidiki ‹‹hezriti mollam›› qebrisi dégen nam bilen atilip kéliwatqan mehmud kashgheriy qebrisige chongqur hörmet bilen qarap, uninggha omumen alghanda, bir diniy ölima qebrisi süpitide tawap qilip kéliwatqan bolsimu, mahiyette bu yenila xelqimizning ulugh alim mehmud kashgheriyge bolghan chongqur muhebbiti, hörmitini ipadileydu we uni 1000 yildin buyan untumay eslep kéliwatqanliqini ispatlaydu.

Emdilikte bu ulugh alimning yurti we qebrisi téximu zor hörmet bilen tilgha élinmaqta we memlikitimiz xelqining, dölet erbablirining, ilim – pen xadimlirining we chet ellik dostlarning hörmet bilen ziyaret qilidighan jayigha aylanmaqta.

( mezkur terjimihal azad mirqasim tüzgen ‹‹toluq ottura mektep edebiyat dersliki›› din élindi)

*******

Yüsüp Has Hajip

 

※ insan balisining qedir – qimmiti eqil we bilim bilen bolidu.

※ bilimlik kishi qimmetlik dinardur, bilimsiz nadanlar qimmetsiz yarmaqtur.

※ adem bilimi bilen tonulidu, bilimsizler tirik turup közge körünmeydu.

※ bilimlikler ölsimu nami tirik bolidu, bilimsizler tirik bolsimu nami ölük bolidu.

※ ata – anang sendin razi bolsa, tengrimu sendin razi bolidu.

— yüsüp xas hajip

Büyük mutepekkur, ulugh peylasop, alim we sha’ir, dölet erbabi , chong hejimdiki didaktikiliq dastan — ‹‹qutadghubilik›› ning mu’ellipi, Uyghur  alimi Yüsüp Xas Hajip 11 – esirning otturilirida qaraxaniylar paytextliridin biri bolghan balasaghun shehiride tughulghan we qeshqerde yashap ilim tehsil qilghan hem ijadiyet bilen shughullan’ghan. Yüsüp xas hajipning qaysi yili tughulup, qaysi yili wapat bolghanliqi heqqide téxi hazirghiche éniq tarixiy melumat yoq. Lékin ‹‹qutadghubilik›› tiki bezi béyitlardin yüsüp xas hajipning hayatigha a’it bezi yip uchigha ige bolimiz.

Yil atmish iki erdi turt yüz bile,

Bityu tekettim bu söz ülgüle.

(mezmuni: töt yüz atmish ikkinchi yil idi,

Bu sözlerni tallap, yézip tamamlidim.)

Tukel on sekkiz ayda aydim bu söz,

Ödürdüm men etnote kettim tura.

(mezmuni: bu sözlerni on sekkiz ayda sözlep tügettim,

Sözlerni tallap, ayrip, térip retlidim.)

Bu béyitlardiki uchurdin qarighanda dastanning yézilghan waqti hijiriyening 462 – yili (miladiye 1069 — 1070 – yilliri) gha toghra kélidu.

Tegordi manga elgin elig yashim,

Qoghu qildi quzghun tusi teg bashim.

(mezmuni: tegküzdi manga qolin ellik yéshim,

Qoghu(aq qu) qildi quzghun tüsidek béshim.)

Bu misralardin mu’ellipning ‹‹qutadghubilik›› dastanini yéziwatqan chaghlirida 50 yashlardin ashqanliqi, dastanni yézip bolghan waqti bilen sélishturup qarighanda, texminen miladiye 1018 – yaki 1018 – yili tughulghanliqi melum bolidu. Dastanni yézip bolghandin kéyin, mu’ellip uni qaraxaniylar hökümdari tawghach bughra qaraxan ebu’eli hesen’ge teqdim qilghan, shuning bilen hesen bughraxan mu’ellipke xas hajipliq (arichi, wekaletchi, xanning eng yéqin meslihetchisi dégen menilerdiki erebche söz) unwanini bergen.

‹‹qutadghubilik›› dastanining esli qolyazmisi téxi tépilghini yoq. Hazir ilim dunyasigha melum bolghini öz zamanisidin xéli kéyin bashqilar teripidin köchürülgen üch qolyazmisi yétip kelgen. Bulardin biri kona uyghur yéziqi bilen köchürülgen wina nusxisi (1939 – yili hiratta köchürülgen hirat yaki wina nusxisi), ikkinchisi ereb yéziqi bilen (14 – esirning birinchi yérimida) köchürülgen qahire yaki misir nusxisi, üchinchisi 12 – esirning axiri we 13 – esirning bashlirida köchürülgen eng qedimiy we toluq nusxa bolghan ereb yéziqidiki nemen’gen yaki ferghane nusxisidur.

‹‹qutadghubilik›› — bext keltürgüchi bilim dégen menini bildüridu.

‹‹qutadghubilik›› 82 bab, 6644 béyit (13288 misra) tin terkib tapqan chong hejimdiki didaktikiliq dastan bolup, bashtin – axir aruz weznining mesniwi shekli bilen yézilghan. Eserde aptor asasen döletni bashqurush yollirini we özining pelsepiwi, exlaqiy qarashlirini özige xas bir xil bedi’iy usulda, yeni adalet we qanun’gha simwol qilin’ghan padishah küntughdi, bext – sa’adetke simwol qilin’ghan wezir aytoldi, eqil – idrakqa simwol qilin’ghan ögdülmish, qana’etke simwol qilin’ghan odghurmishtin ibaret simwolluq obrazlar wastiside körkem edebiy til bilen bayan qilidu.

( mezkur terjimihal azad mirqasim tüzgen ‹‹toluq ottura mektep edebiyat dersliki›› din qisqartip élindi)

 

 *****

 

Elishir Newayi

(1441 — 1501)

Adem hayaliq we edeplik bolsa hörmet köridu. Edep hörmetsizlikning ishikini yapidu we ademni mesxire qilish, kemsitishtin saqlaydu. Edep ademning tebi’itige insaniy pezilet bexsh étidu we kishilerning mijezige aram béridu. Her zaman edeplik bol, edeptin dostluq julalinidu, muhebbet zinnet tapidu.       — elishir newayi

Ulugh mutepekkur sha’ir, türkiy xelqler edebiyati jümlidin Uyghur  edebiy tilining yaritilishi hemde alemshumul rawajigha yüksek ejir singdürgen mir elishir newayi miladi 1441–yili 9–féwralda hérat shehiride dunyagha kelgen. Uning dadisi ghiyasidin kichik obulqasim babur xanliqida saray (orda) xadimliridin biri idi. U sebzewar dégen kichik sheherge hakimmu bolghan.

Elishir bala waqtidila zamanning eng medeniyetlik we bilimlik kishiliri murebbilik we mu’ellimlik qilip, uninggha etrapliq telim–terbiye béridu, shunga u ösmürlük chéghidila sen’et we edebiyatqa méhir qoyup, ferididin ettar, qasim enwar qatarliq kilassik sha’irlarning shé’irlirini yadlap, bashqilargha pasahetlik ahangda oqup bérishni adet qilghanliqini özi hékaye qilidu.

Elishir mektep yéshigha yétip mektepke kirgende hüseyin bayqara bilen bille oquydu. 1449–yili elishir sekkiz yash mezgilide padishah shahruh mirza wapat bolidu. Shah wapatidin kéyin memlikette hakimiyet talishish ehwali yüz bérip, paytext hérat qalaymiqanlishidu. Shu sewebtin elishirning dadisi ghiyasidin kichik a’ilisi bilen hérattin waqitliq iraqqa (baghdatqa) köchüp kétishke mejbur bolidu.

1452–yili obulqasim babur hératni igilep, tertip ornatqandin kéyinla, ghiyasidin a’ilisi bilen hératqa qaytip kélidu. Yash elishir yene oqushni dawamlashturup, edebiyatni chongqurlap öginishke kirishidu. Shuning bilen bille muzika dersi alidu, xettatliq bilenmu shughullinidu. Türkiy, parsiy sha’irlirining eserlirini hewes bilen oquydu.

1456–yili meshhed shehirige baridu we u yerde xurasan padishahi obulqasim baburning xizmitige kiridu. Meshhedde elishirning sha’irliq talanti köpchilikke tonulushqa bashlaydu. Özi sha’ir bolghan obulqasim babur we bashqa dangliq sha’irlar elishirning bedi’iy zéhni we qabiliyitige yuqiri baha bérishidu.

Bu yash sha’irning ikki tilda, yeni pars we türkiy tillarda shé’ir yazghanliqini körüp, kishiler uni ‹‹zullisaneyn›› (ikki tilliq) sha’ir dep atashqa bashlaydu. Bu ehwalda elishir türkiy tilida yazghan shé’irlirida ‹‹newayi››, pars tilida yazghan shé’irlirida ‹‹pani›› dégen texelluslarni qollinidu. Shuningdin bashlap elishir türkiy xelqler ichide ‹‹newayi›› dégen nam bilen meshhur bolidu.

Meshhedde turghan mezgilde elishir edebiy ijadiyettin bashqa, pelsepe, riyaziyat (matématika), pelekiyat (astronomiye) qatarliq ilimlernimu öginip, öz dewrining xelq ichide nopuzluq alimliridin biri süpitide tonulushqa bashlaydu.

1457–yili obulqasim babur wapat bolghandin kéyin, meshhedde turuwatqan elishir shé’iriyet ijadiyiti bilen keng shughullinidu. Bu chaghda, elishirning newayi texellusi bilen yazghan türkiy tilidiki güzel shé’irliri pütün elge tarqilip, keng ijtima’iy tesir peyda qilidu. Newayining xelq ichidiki inawiti ashqanséri meshhedde we elning bashqa rayonlirida yashawatqan türkiy, parsiy qewm – qebililer ichide newayining qaysi qewm – qebilige mensup ikenliki, qaysi qewmdin kélip chiqqanliqi üstide qizghin talash – tartishlar ewj alidu. Bu eyni zamanda newayining qaysi qewm – életke mensupluqi üstidiki ijtima’iy munazire bolup, jem’iyette ghulghula peyda qilghaniliqi üchün, bu mesile üstide newayi özining pozitsiye bildürüshige toghra kelgen we bu heqte newayi öz nesebi heqqide töwendikiche pozitsiye bildürgen:

*1*

Eger bir qewm ger yüz, yoqse mingdur,

Mu’eyyen türk ulusi xud méningdur.

(menisi: birer qewmning sani nechche yüz yaki nechche ming bolushidin qet’iynezer, peqet türk millitila méning neslimdur.)

*2*

Halal ana sütidektur, ger öz begim tutse

Tebük qilip, yükinip tostegan ichideqimiz.

(menisi: eger öz bek qebilisi manga tazim qilip yükinip turup, bir qacha qimiz tutsa, uni halal ana sütidek bilip ichiwetken bolattim.)

*3*

Shah taju xik tikim men tamasha qilgheli,

Öz begim bashide qalpaq, eginde shirda ghubes!

(menisi: béshigha qalpaq, uchisigha tére kiyim kiygen öz bek men üchün béshigha taj, uchisigha shahane libas kiygendek körünidu.)

*4*

Senemler hösnidin meqsud

Yar olmish newayige:

Eger barlas, eger terxan,

Eger arlat, eger sulduz.

(menisi: barlas, terxan, arlat, sulduz qebililirimu newayi üchün güzel hösinlik körünidu.)

*5*

Men tilep hösn weli shah eslu – neseb

Mén’ge loli bilen hindu, anga qongghiraq – qiyat.

(menisi: eger shah bolush üchün esli – nesebi kérek bolsa, manga loli (ségan) yaki hindi, qongghirat, qiyat bolsimu boliwéridu).

Newayining yuqiriqi metle’iliridin (shé’iriy parchiliridin) körüwélishqa boliduki, newayi öz nesebi (milliy kélip chiqish) heqqide özining türk neslige mensup ikenlikini éniq bildürüp ötken. Newayi yashighan dewrde türkiy til sistémisidiki étnik goruh qebile we élet halitide bolup, téxi birlikke kelgen bir pütün étnik goruh (millet)ni shekillendürmigen idi.

Newayi edebiy ijadiyettin bashqa, tarix we pelsepe ilmi jehettimu zamanning bilimlik mutepekkurliridin biri bolghanliqi üchün, özining kélip chiqishi, millet teweliki mesiliside yuqiriqidek ilmiy köz qarashlirini eks ettürgen. Newayining ilmiy bahasigha hörmet qilish we boysunush arqiliq shuni jezmleshtürüsh kérekki, mir elishir newayi türkiy tilliq xelqler kilassik edebiyatining giganit namayendisi we türkiy edebiy tilining yaratquchilirining biridur.

1469–yili 3–ayda newayining sawaqdishi we dosti hüseyin bayqara hirat shehirini igileydu we memliketning köp qismini zebt qilghandin kéyin témori dölitining padishahi bolidu. Bu chaghda newayi hiratqa qaytip kélip, sawaqdishi hüseyin bayqarani tebriklep meshhur ‹‹hilaliye›› namliq qesidisini yazidu. Hüseyin bayqara newayini qizghin qarshi élip öz sariyining ‹‹möhürdarliq›› wezipisige teyinleydu. Zérek we xelqperwer newayi orda–saray ishlirini tertipke sélip, elde adalet jari qilidighan tedbirlerni qollinidu.

Yuqiriqi ilmiy pirinsip boyiche éytqanda we newayining esli nesebi heqqide özi étrap qilghan heqiqetke asaslan’ghanda, hezriti mir elishir newayi 15–esirde yashap ijad qilghan we türkiy qewmdin kélip chiqqan mutepekkur edibtur.

Elishir newayi 1501–yili 3–yanwarda hérat shehiride wapat boldi. Newayi wapatining hérat xelqi üchün qanchilik qayghuluq waqi’e bolghanliqi, merhumning jinazisi qandaq uzutulghanliqi heqqide shuni éytish mumkinki, pütün hérat xelqi newayi wapati üchün yette kün haza tutqan.

Newayi wapatidin kéyin, 1502–yili hérat shehirining güzel yéride newayining meqberisi tiklen’gen. Bu meqbere qebrigah, xasxane (qur’an oqup du’a qilidighan öy), xaniqah, jame, istiqametxana qatarliq bir nechche xil insha’atlardin terkib tapqan bolup, uni padishah we sha’irning yéqin dosti hüseyin bayqara (1468— 1507) yasatqan.

( mezkur terjimihal qadir ekberning ‹‹shinjang ijtima’iy penler munbiri›› zhurnilining 2006–yilliq 4–sanidiki ‹‹newayining hayati we wapatidin kéyin meqberisining tiklinishi›› mawzuluq maqalisidin qisqartip teyyarlandi )

Isma’il Yaqit (Türkiye)

Bu maqale 2005- yili 10- ayda enqerede ötküzülgen ‹‹6-qétimliq xelqara türk medeniyet kon’grési ››da oqulghan shu namliq maqaligha asasen yüsüpjan yasin teripidin uyghurchigha örüldi.
Ibn sinaning yawrupa pelsepisige körsetken tesiri
Sherqliqler «esh-sheyxor re’is», gherblikler «awisénna» dégen nam bilen tilgha alidighan meshhur hékim we peylasop ibn sinaning edebiyattiki toluq ismi ebu éli hüseyin bin abdullah bin sina. Ibn sina miladiye 980-yili buxara etrapidiki afshanda dunyagha kelgen. 1037-hemedanda wapat bolghan. Baliliq chaghliridila diniy ilimler bilen birlikte gramatika, gé’ométiriye, mentiqe, fizika we tibabet qatarliq emeliy penlerni öginip, tézla dangq chiqarghan. Farabining eserliridin paydilinish arqiliq aristotél pelsepisidiki tüp mesililerni yéship, ottura esirde hem sherqte, hem gherbte tonulghan eng meshhur hékim we peylasopqa aylan’ghan.

Hayati nahayiti éghirchiliq ichide ötken ibn sinaning bir munche esiri bar. Eserlirining köp qismi külliyat halitide künimizgiche yétip kelgen. Maqale sheklidiki risaliliri bilen qoshqanda eserlirining sanining 250 etrapida ikenliki tilgha élinsimu, bulardin 130 parchigha yéqin eserning özige a’it ikenliki qobul qilinmaqta.

Ibn sina antik pelsepe en’enisini islam tepekkuri sahesige élip kirgen we öz gheyritige tayinip heqiqiy bir séntiz yaratqan peylasop. Gherblikler islam dunyasidin terjime arqiliq tunughan tunji peylasop ibn sinadur. Eskertip qoyidighan bir nuqta barki, gherb eng deslepte uning hékimlik salahiyitini bildi, kéyin uning pelsepisini ögendi.

Laténche terjimiler heqqide

Gherb dunyasida 12- we 13-esirlerde tolédo we salérnoda qurulghan terjime mektepliri arqiliq islam pelsepisining muhim eserliri latinchige terjime qilindi. Ibn sinaning eserlirimu ottura esir latin yawrupasida ashu waqitta terjime qilin’ghan eserlerning aldinqi qatarida turidu. Bolupmu tolédoda terjime qilin’ghan eserliri kéyinche gherb uniwérsitétlirining asasliq derslik kitabigha aylinip uzun mezgil oqutulghan. Latinchige qilin’ghan ixcham terjimisi edebiyat saheside juhannés héspalénsis yaki ibn dawud dégen nam bilen uchraydighan ispaniyilik jon teripidin ishlendi. Bu kishi tolédo uniwérsitétining rohaniy bashliqi raymondning tekliwi bilen dominiku gundissalinus bilen birlikte awwal ibn sinaning «nefes» namliq kitabini terjime qildi. Yene ashu kishi «shifa» ning fizika we mitafizikigha a’it qisimlirini terjime qilip, uni «opéra» (mejmu’e) dégen nam bilen neshir qildi. Bu eser wénitsiyide üch qétim (1945-, 1500-, 1508-yilliri) bésildi. Wati’ér ibn sinaning mentiqige a’it esirini terjime qilip, 1658-yili parizhda élan qildi. Dominiku gundissalinus «nejat» namliq esirining mitafizikiliq qismi bilen «hékmet we tebi’etke da’ir toqquz risale» ni, «asman we ka’inat» namliq esirini, axirida «shifa» nimu terjime qilip, bularni <>(«toluq eser» dégen menide –t ) dégen namda neshir qildi.

Srémonaliq kirardmu ibn sinaning bezi eserlirini terjime qildi. Bolupmu «el qanun fit-tép» namliq esirini latinchige terjime qildi. Ibn sinani eng meshhur hékimler katégoriyisige yükseldürgen bu eser nurghun terjimanlar teripidin köp qétim latinchige terjime qilinip neshir qilindi. 1593-yili italiyide ereb yéziqida esli nusxisimu bésildi. Bu chaghda osmanlilarda téxi metbe’e yoq idi. «el qanun fit-tép» namliq bu eser metbe’e ijad qilin’ghandin kéyin, «injil» din qalsa eng köp bésilghan kitabqa aylandi.

Buningdin bashqa andrés alpagus, fransiskus d.makérata qatarliq terjimanlarmu ibn sinaning bezi eserlirini terjime qildi. Shuning bilen birlikte ibn sinagha a’it bolmighan, emma uninggha béghishlan’ghan bezi gumanliq eserlermu terjime qilindi. Netijide gherbte ibn sinaning öz pelsepe eserliridin altisining toluq terjimisi, ikkisining qismen terjimisi meydan’gha keldi. Bu terjimilerning texminen 120 xil qol yazma nusxisi gherbning türlük kutupxanilirida künimizge qeder saqlinip kelmekte.

Ibn sinaning tesirige omumiy nezer

Yuqiridimu körsitip ötkinimizdek, latinchige eng awwal terjime qilin’ghan pelsepiwiy eser ibn sinaning «mitafizika» dégen kitabi idi. Bu kitab gherbke «aristotél mitafizikisi»din yérim esir burun melum boldi. Hetta «aristotél mitafizikisi»ning kéyinki ikki qismi bolsa, ibn sinaning bashqa eserliridin nahayiti kéyin («shifa» ning terjimisidin bir eser kéyin) gherbliklerning qoligha ulashti. Shu seweblik gherblikler ibn sina pelsepisi bilen uchrashqandin kéyin, uning eserliride ismi tilgha élinidighan aristotél, platon we bashqa grék peylasoplirini tonush pursitige érishti.

Ibn sinaning eserliri latinchige terjime qilin’ghandin kéyin, gherbte yézilghan bir munche eserlerde ibn sinaning pikirlirining tesiri we uning esiridin élin’ghan istatlar derhal körülüshke bashlidi. Mesilen, ibn sinaning eserlirining terjimisige qushuwétilgen we uning nami bilen atalghan 《de Intelligentiis》dégen eser dénis, st agustin, skot we érigén qatarliqlarning eserliri bilen bille ibn sinaning eqilining türliri heqqidiki sherhiylirige orun berdi. Ibn sinaning eserliridin élin’ghan istatlar heqqide go’ichon m. Foréstning körsetkenlirige asasen st tomasning 《De ente et essential》namliq esiride 19, «té’ologiye tizisliri» dégen esirining ikkinchi we üchinchi bölümliridin bashqa tomistik eserlirining hemmiside ibn sinaning eserliridin jem’iy 251 istat alghanliqini tilgha alidu.

Ibn sina arqiliq gherbke ötken pelsepe aldi bilen xristi’an té’ologiyisi bilen tuqunushti. Poplarning bir qismi aristotélning pikirlirini yérim butpereslik, ibn sinaning pikirlirini yérim kufirliq dep chüshendi. Buninggha muqabil beziliri ibn sina pelsepisini özleshtürwétish arzusida boldi. Go’ichonning melumatigha asaslan’ghanda, bu keypiyat gherbte her waqittikidin bekrek bir oyghinish weziyitini yaratqinidek, yene tetqiqat sahesini kéngeytip, uqumlarni béyitip we munazire sewiyisini nahayiti yuqiri basquchqa chiqarghan idi. Uning qarishiche,ibn sinaning gherbke körsetken tesiri üch basquch boyiche otturigha chiqti.

1-basquch, terjime dewridin bashlap uwérgnliq ju’ilé’um qarshi chiqqan waqitqa qeder bolghan mezgil. Bu texminen 1230-yiligha qeder dawam qildi.

2-basquch, aristotél tetqiq qilinishqa bashlighan waqittin tartip büyük albért (albért magnus –t) ning toplimi barliqqa kelgiche bolghan mezgil. Texminen 1230-1260-yillar arisigha toghra kélidu.

3-basquch, ibn sina sit. Tomasning eserliride muhim orunni igiligendin kéyinki mezgil. Bu texminen 1250-yilidin kéyinki basquch.

Ibn sinaning tesiri bu basquchlar dawamida qedemmu qedem otturigha chiqti. Uning yéngi platonchi teripi arqiliq körsetken tesiri arstotélchi teripi arqiliq körsetken tesiridin téximu teyyar bir asasqa érishti. Hetta uning tengri bilen alemning menbesi heqqidiki qarashliri arqiliq aristotélning qarashlirini toluqlighanliqigha ishinildi. Perishtilerning, axiretning barliqidin we rohning ölümsizlikidin söz achidighan qarashliri iman bilen eqil arisida korélasyun yaratqan bir pelsepiwiy pütünlük dep qarilip qiziqish qozghidi.

Ibn sinaning gherb pelsepisige körsetken tesiri heqqide izden’genler uning tesirige köpinche «épistémologiye» (bilim nezeriyisi), «igzisténs» (mewjutluq) we «indiwidu’alizm» (xasliq) da’iriside turup nezer tashlidi. Heqiqeten, u pelsepining bu tüp nezeriyiliride chongqur tesir peyda qildi. Ibn sina sherqte we gherbte bir «mewjutluq peylasopi» süpitide bilinsimu, uning tesiri xususida xronologiyilik halda eng aldinqi orun’gha qoyulidighini bilim nezeriyisi jehette körsetken tesiridur. Chünki ibn sinaning yéngi platonchiliqi bilen st agustinning yéngi paltonchiliqi bir munche tereptin oxshaydu. Biraq, st agustin ilahiyetshunas bir peylasop bolghan bolsa, ibn sina peqet bir peylasop idi. U st agustin’gha qarighanda téximu sistémiliq we téximu addiy bir nezeriyini sun’ghan idi. Shunga, uni st agustinning takammullashqan bir shekli süpitide körimiz. Del mushu seweblerdin ibn sina st agustinchi bolghan fransiskén mektipide chongqur tesir peyda qildi.

Xronologiyilik jehette ikkinchi orunda turidighan, emma tesiri nuqtisidin aldinqisidinmu qélishmaydighini bolsa uning «mewjutluq nezeriyisi» jehette körsetken tesiridur. Emeliyettimu uning bu xusustiki tesirlirini uzun yillar tetqiq qilghan anna mariya go’ichon «ibn sina mewjutluq nezeriyisi bilen shundaq bir tesir körsettiki, latin skolastikliri arisida mushu témida uningdin paydilanmighan birmu mitafizikichi yoq. Bu nezeriye ikki esirdin köprek dawamlashqan bir tetqiqat jeryanining birdin bir menbesige aylandi we uning netijiliridin beziliri ölümsiz eserge aylandi» deydu. Heqiqeten birmu bir nezer tashlaydighan bolsaq, ibn sinaning meyli bilim nezeriyisi jehette bolsun, meyli mewjutluq we xususlishish chüshenchisi jehette bolsun, uning tesirige uchrighanlarning asasliqi ottura esir peylasopliri bolush bilen birlikte yéngi dewr(yéqinqi zaman-t) peylasoplirining barliqimu közge chéliqidu. Ibn sina arqiliq gherbke ötken islam pelsepisi gherbning rohini janlandurdi we ular üchün grék, sherq islam chüshenchilirining bir kompozisyoni süpitide yéngi bir hayatliq tiniqigha aylandi.

Ottura esir peylasoplirigha körsetken tesiri

Bu qisimda ottura esirning meshhur peylasoplirigha orun bérimiz. Bularning beziliri ibn sinaning pikirlirige qarshi chiqqan bolsimu, uning tesirige uchridi. Köpchiliki bolsa ibin sinaning pikirlirini qobul qilip uning izidin mangdi.

Dominiku gundissalinus –ottura esirdiki bu meshhur shexs ibn sinaning pikirliridin paydilinip «nefes» dégen bir kitab yazghan. Uningda rohning mewjutluqining delilliri heqqide ibn sinaning delillirini qollan’ghan we zörür tépilghanda ularni terjime qilip körsetken. Ibn sinaning meshhur «uchqan adem» («er rejülüt – teyr»)dégen mitafurasini qollan’ghan we rohning meniwiy bir jewher bolup araz ①emeslikini we menggü mewjut bolidighanliqini tilgha élish arqiliq ibn sinaning pikirlirini tekrarlidi. Bu mitafura ottura esirdiki nahayiti köp aptor teripidin qollinildi. Dominiku gundissalinus eyni dewrde 《De processione Mundi》dégen esiride ibn sinaning kozmologiyisini xristi’an chüshenchiliri bilen maslashturushqa

①öz aldigha mewjut bolalmaydighan we mewjut bolush üchün bashqa bir asasqa muhtaj bolghan nerse yaki tasadipiyliq bilen munasiwetlik bolghan nerse–t

Urundi.

Uwérgnliq ju’ilé’um –parizh uniwérsitétining té’ologiye mu’ellimi bolghan. U 1228-yili aristotél we uning egeshküchilirige qarshi nahayiti shiddetlik bir heriket qozghidi. Aristotélning egeshküchilirige qarshi turushtiki qesti islam peylasoplirigha, bolupmu qarabi, ibn sina we ghezzali qatarliqlargha zerbe bérish idi. U ibn sina bilen bolghan kürishini mewjutluqning yaritilishida wastichining bolidighanliqi, alemning asmanning herikiti arqiliq basqurulidighanliqi we alemning bésip ötken musapisi qatarliq xususlarda élip bérip, ibn sinaning kozmologiyisini ret qildi. Bolupmu ibn sinaning tunji seweb, pa’al eqil nezeriyisi bilen xususiylishish pirinsipi süpitide sherhiyligen madda nezeriyisige qarshi chiqti. Uning qarishiche pa’al eqil rohning bir qismi bolalmaytti. Melum bolghinidek, ibn sinaning bilim nezeriyiside kespiy atalghu bilen éytqanda abistrakitliq we aydingliq (éniqliq) tin ibaret ikki bölüm bar. Shu seweblik, ju’ilé’um qarshi chiqqan xusus rohning pa’al eqil bilen yoritilishidur. Ibn sinaning pikirliri xristi’an té’ologiyisige zit kelgenliki üchün uwérgnliq ju’ilé’um uninggha qarshi chiqqan. Shundaqtimu u bir munche témilarda ibn sinaning pikirlirige qoshuldi. Eserliride 40 yerde uning ismini tilgha aldi. Ibn sinaning zat (öz, mahiyet, élménét, tadu-t) bilen wujudning perqi, penlerning türge ayrilishi, rohning menggülükliki we éniqlimilar heqqidiki pikir we misallirini eynen tedbiqlidi.

Halésliq aliksandir –pa’al eqil témisida ibn sinagha qarshi chiqti, zat bilen bilen wujudning perqi témisida uninggha qoshulmidi. Lékin, u tuyghularning roli heqqide ibn sinaning pikrini eynen qobul qildi. Aléksandir 1170-1180-yillarda parizhgha kelgen bolup, bu chaghda grégo’iré Ⅸning qarari bilen aristotél we islam peylasoplirining eserliri heqqidiki cheklime bikar qilin’ghan idi. U fransiskén mektipige té’ologiye mu’ellimi bolup kirdi. «Summa Universae theologlae» dégen bir eser yazdi. U abistrakitliq mesiliside, bolupmu tuyghularning roli we tuyghu shekillirining abistrakitliqi heqqide ibn sinaning pikrige qoshuldi. Ibn sina teripidin bayqalghan wehime sizish iqtidarini «istimeyt» (mölcherlesh, texmin qilish dégen menide –t ) dégen nam bilen atidi.

Jon déla rochél –parizh uniwérsitétide halésliq aléksandirning ornigha chiqqan jon déla rochél zat bilen wujudning perqi témisida ibn sinaning pikrige anche qoshulmidi. Jon bu perqni madda bilen shekil otturisidiki perqke arilashturiwetken idi. Lékin, ibn sinaning «ortaq tuyghu» uqumini qobul qildi, hetta buni j . Damassén bilen st agustinning tebi’iy iqtidar heqqidiki qarashliri bilen bir xil dep qaridi. Jon déla rochél eqilning roli heqqide ibn sina otturigha qoyghan melumatni hetta keltürgen misalliri bilen qoshup neqil aldi. Ibn sinaning eqilning tesnifi heqqidiki qarashliri tamamen uning esiride bar.

A’uksérliq ju’ilé’um –1145-1241-yillarda yashighan papa grégori’é Ⅸ1231-yili aristotél we musulman sherhiychilerning eserlirini oqushni cheklidi. Parizh uniwérsitéti papaning qoyghan cheklimisi sewebidin a’uksérliq ju’ilé’umni rimgha ewetti. Aristotél we uning egeshküchilirining eserliri qaytidin közdin kechürüldi. A’uksérliq ju’ilé’um ibn sinaning pa’al eqil we sudur telimatining tesirige uchridin.

Robért grossét (1170-1253) –st agustinchi bir en’enige baghlinip qalghan bolsimu, zat bilen wujudning perqi heqqide ibn sinaning tesirini qobul qildi. St agustinchi en’ene murekkep bir qurulmigha ige idi. Ibn sinaning tesiri mesiliside ular ikki guruhqa ayrildi. Bir terepte awérgnliq ju’ilé’um, robért grossét, yene bir terepte halésliq aléksandir, jon déla rochél we st bunawénchér qatarliq kishiler bar idi.

Rogér mariston –fransiskén mektipige mensup idi. Pa’al eqil témisida umu ibn sinadin ilham aldi. Ibn sinaning sherhiyliridin paydilinip aristotél bilen st agustinning pikrini bir-birige uyghunlashturushqa tirishti.

St bunawénchér (1221-1274) –pa’al eqil we irade erkinliki mesiliside ibn sinaning tesirige uchridi. Bolupmu «uchqan adem» dégen örnekni qollinip rohning tepekkur qilidighan bir jewher ikenlikini otturigha qoydi. St bunawénchér roh biwasite pa’al eqilge ige dégen qarashni bashlinish nuqtisi qilip tengrining her mewjudatqa öz herikitige ige bolush imkaniyitini yaritidighan iqtidar bergenlikini tilgha élip, ibn sinaning pikirlirini tekrarlidi.

Ékxard (1260 –1327) –ibn sinaning mewjutluq nezeriyisining gherbte küchlük nopuzgha ige ikenliki 14-esirde kölnde «hikmet kitabi» heqqide sherh yazghan ékxardning esiride téximu éniq shekilde körüldi. U zat bilen wujudning herbir nersidiki perqige a’it qarashni qollandi.

Dans skot (1270-1308) -mewjutluq témisida ibn sinaning pikrini qobul qildi. Hénri dé gantmu dans skot bilen oxshash yolda mangdi.

Waytél dé for (1327-alemdin ötken) mewjutluq nezeriyisi heqqide ibn sinaning tesirige uchrighan. Uning esiridiki barliq muhim hökümler ibn sinaning eserliridin élindi. U ayrim bir pa’al eqil témisida ibn sinadin ilham aldi.

St ansélmus (1033-1109) –antologiyilik delilning meshhur ijadchisi süpitide qobul qilin’ghan st ansélmusning delillirining menbesi ibn sinaning eserliride bar.

Ispaniyilik pi’ér (1220-1277) –papa bolushtin burun yazghan «anima libre de » dégen kitabida ibn sinaning pa’al eqil bilen munasiwetlik éniqlimilirini qollandi. U gherbte mistik ilimde pelsepini qollan’ghan kishi idi.

Marsil faysin (1433-1499) –ibn sinaning tesirige uchrighan. U ibn sinaning pa’al eqil nezeriyisi bilen st agustinning «aydinglashturghuchi tengri» chüshenchisini bir-birige yéqinlashturdi.

Rogér bakon «1214-1294) –doktur mirabilis («möjizilik ustaz» dégen menide –t ) dégen leqem bilen tunulghan r . Bakon «opus majus» namliq esiride ibn sinaning «pewqul’adde nersilerni we uchuq bir heqiqetni yazghanliqi» ni tilgha alidu. U aristotélni farabi bilen ibn sinaning esirige asasen chüshendürdi. Bakonning qarishiche, ibn sinaning büyükliki rohning ölmeydighanliqi, jesetlerning axirette bir yerge toplinidighanliqi we perishtilerning barliqi qatarliq heqiqetler arqiliq her kishini özige qaritiwalghanliqidur. Rogér bakon bilimning yer yüzige töt qétim chüshürülgenlikini otturighan qoyidu. Uning qarishiche, bilim ikki qétim ibrani tilida toluq chüshürülgen, buning biri patrikler we peyghemberler arqiliq, yene biri büyük hékim suleyman arqiliq yetküzülgen, ikki qétim toluq bolmighan halda chüshürülgen, buning biri yunan tilida aristotél arqiliq, yenebiri ereb tilida ibn sina arqiliq yetküzülgen. Bu xil ipadilerni qollan’ghan bakon yenila st agustinchi en’ene ichide qalghan.

Albért lé grand yaki büyük albért (1193-1280) –ibn sinaning eng köp tesirige uchrighan peylasop. Ibn sinaning «nefes » te bilgüchi we yaratquchi küchlerning bir yerge kélishi bilen eqilning wujudqa kelgenliki heqqide sözligenliri büyük albértning esiridimu chéliqidu. U, bu uqumlargha «intellectus operatives», «intellectus specukatves» dégen namlarni bergen. Uning chüshenche bilen hadisening perqi heqqidiki qarashliri ibn sinaningkige eynen oxshaydu. Albért «summa de creatures» dégen esiride alemning yaritilishi we ezeliyliki heqqide arstotélning pikirlirige tayan’ghan bolsa, kéyin hadisiler heqqide ibn sinaning pikirlirige tayandi. U perishtilerning barliqi heqqidimu ibn sina bilen bir pikride boldi. U, perishtining özlüki del uning tebi’itidur, bu tebi’et arqiliq terkibke kirgini del mewjutluqidur. Shu arqiliq u bir pütünlük we bir xasliq yaritidu, dep qaraydu. Albért grandning mewjutluq nezeriyisi heqqide mangghan yoli ibn sinachi bir yol idi.

St tomas akwin (1227-1274) –akwinliq muqeddes tumas dégen nam bilen tonulghan tomas akwin ottura esir yawrupasining eng büyük peylasopliridin biri. Dominikén mektipining eng muhim wekilliridin biri. U albért lé. Grandning oqughuchisi. U hem ibn sinani tenqid qilghan hem uning eserliridin eng köp istat élish arqiliq öz chüshenchisining asaslirini tikligen peylasop. St tomasning «kapirlargha qarshi» we «té’ologiye tizisliri» dégen eserliride latinche shekil bilen tilgha alghan heqiqet uqumi ibn sinaning uqumi idi. Ibn sina heqiqetning zihinde emes, peqet nerside bolidighanliqini nezerge élip, «her nersining heqiqiti özige uyghun bolghan mewjutliqidur» dégen idi. St tomas heqiqetning üstige qurulghan bir külliylik (uniwérsalliq) témisida ibn sina bilen tamamen oxshash pikirde boldi. Chünki nersidiki mewjut shekil zéhniy heriket wastisi bilen uningdin yiraqlishidu we qayta bir qétim zihinde mewjut bolghanda zéhin uninggha külliylik ata qilidu. St tomas ibn sinagha oxshash mewjutluq bilen jewher otturisida mentiqiliq emes, heqiqiy bir perq bar dep qaraydu, meleklerning rohiy (diniy) we nuraniy (nur bilen munasiwetlik –t) mewjutluq ikenlikini we maddidin ayrim turidighan bir qurulmigha ige ikenlikini bildüridu. U qiyamet, rohlarning toplinishi, roh bilen bedenning munasiwiti heqqide ibn sinagha yéqinlashti. Ibn rüshtü «Contra Averroist» dégen esiridiki tenqitliride ibn sinanimu tenqitlidi. U «De Potentia» dégen esiride ibn sinaning alemning shekillinishi heqqidiki qarishini ret qildi.

St tomas zat bilen wujud otturisidiki perqni ispatlash üchün herbir mewjudatta bolushi mumkin bolghan, amma zörüriy bolmighan zat pikrini analiz qilishta ibn sinadin paydilandi. St tomas tengrining mewjut ikenlikige a’it delilni mitafikizigha mensup qilish xususida ibn sina bilen bir xil pikirde boldi.

Kardinél séjitén –1493-1494-yillarda padu’a akadémiyiside st tomasning «De Ente it Essentia» dégen esirini sherhiyligende da’im ibn sinaning ismi tilgha alghan.

Jé’un dé st tomas –1630-1643-yillarda alkala we madridde ders ötkende, pat-pat ibn sinadin söz achqan. Bu derslik 1637-yildin étibaren madrid, köln, rim we lyonda neshr qilindi. 19-esirde parizhda yéngidin bésildi. 1930-yilidin étibaren «tomistik pelsepe dersliri» dégen nam bilen turinda neshir qilinip keldi.

Yéngi dewr (éyqinqi zaman) peylasoplirigha körsetken tesiri

Ibn sina yalghuz ottura esirning peylasoplirighila emes, belki yene rönésanis dewri bilen 18-esirdiki peylasoplarningmu köpchilikige tesir körsetti. Bu xususni ordénaryüs, proféssor izmirliq isma’il haqqimu bildürdi.

17-esirde bayqalghanliqi sözlinidighan su we hawaning bésim küchi hadisisini yette esir burun ibn sina «nejat» namliq kitabida tilgha élip ötken idi. U hawaning bésim küchi heqqidiki témini italiyan fizikichisi torchélli (1608-1647)din burun otturigha qoydi. Fransuz mutepekkuri mari’ot (1620-1680) bolsa 1678-yili hawaning bésim küchi qanunini otturigha qoydi. Shuningdek, ten bilen rohning tedrijiy tereqqiyati heqqide bügünki künde gherb chüshenchiside orun alghan bezi qarash we sherhiylerni ibn sinaning esiride uchritimiz.

Réné déskartés (1596-1650) –ibn sinaning rohning bir jewher ikenliki heqqidiki qarashliri arqiliq déskartésqa tesir körsetkenliki löwéntél, furlani we go’ichon teripidin tilgha élindi. «oyliniwatimen, undaqta men bar» dégen ipadiliri ibn sinaning «uchqan adem» dégen métafurasigha shundaq yéqin kélidu. Démek, déskartésning uni bilidighanliqi zor ihtimalliqqa ige. Déskartésning «tughma tesewwur», «zihin ijad qilghan sün’iy tesewwur», «érishilgen tesewwur» dégen qarashliri ibn sinaning tesewwurni tuyghudin kelgen, xiyal küchidin tughulghan we tejribidin hasil bolghan dégen qarashlirini eslitidu.

Léybniz (1646-1716) –penlerni türge ayrish, ilim tehlili we dinamistik alem chüshenchiside ibn sina léybniz üchün yol bashlighuchidur. Ibn sinaning qarishiche heriket jismaniy bir küchning tedrijiy halda chüshenchidin emeliyetke aylinishidur. Bu uqum léybnizning «izchilliq » qarishi bilen oxshaydu. Buningdin bashqa, mewjutluqning oylinish netijiside meydan’gha kélidighanliqini tilgha alghan ibn sina mushu qarishi bilen bilimning oylinish arqiliq ang halitide meydan’gha kélidighanliqini tilgha alghan léybnizge yol bashlighuchi boldi. Eyni shekilde léybnizning optimizmi (ümidwarliq qarishi –t ) ibn sinaning mewjutluqta yaxshiliqning asas, yamanliqning waqitliq bolidighanliqini misallar arqiliq körsetken optimistik qarishigha oxshap kétidu. Yaxshiliq we yamanliq uqumlirining tarmaqliri bilen «ezeliy inayet» témisida léybniz ibn sinaning qarashlirini tekrarlidi. Ibn sina bilim nezeriyiside tuyghu bilen tejribige intayin ehmiyet bergen idi. Bu xusus eyni waqitta léybnizning eserliridimu körüldi.

Immanu’él kant (1724-1804) –ibn sinaning bilim nezeriyisidiki tuyghu bilen tejribining ehmiyiti yene kantning eserliridimu körüldi. Ibn sinaning emeliy we nezeriyiwiy eqil tesnifi kantning eserliridimu eynen shekilde bar. Kant eng yüksek uqum bolghan «tengri» bilen «roh»qa emeliy eqil arqiliq ulashqini bolidighanliqini tekitlidi, ibn sina bolsa nezeriyiwiy eqilning yüksek derijisi bolghan «muqeddeslik» mertiwisi bilen ulishidighanliqini bildüridu. Kantning «noemenon » bilen «fenomenon» uqumliri ibn sinaning «heqayqul eshya» bilen «zewarihul eshya» uqumlirining latinche ipadisidin bashqa nerse emes.

Bérkéléy (1685-1753) –ibn sinaning «allah zatini bilidu, zatini bilishi hayatni teqezza qilidu. Uningda bilgen we bilin’gen nerse bir xildur» dégen pikri bérkéléyning «hayat idrak qilinishtin ibarettur» dégen söz bilen xulasiligen idi’alizmigha yol achqan idi.

Jon lok (1632-1704) –tebi’iy jisimlarning öz zati bilen mewjut bolidighanliqi we tereqqiy qilidighanliqini tilgha alghan ibn sina eslide jon lokning jisimning birinchi we ikkinchi xil xususiyiti heqqidiki qarishigha nahayiti oxshap kétidighan jisimgha xas bir xil xususiyetni nezerde tutqan idi.

Hénri bérgson (1859-1941)-ibn sinaning pisxikiliq dunya bilen bi’ologiyilik dunya otturisida éniq bir chek békitmigenliki bérgson bilen oxshash bir nuqtida ikenlikini eske salidu. Bolupmu bérgsonning intuitionchüshenchisi, makis shéllir (1874-1929) ning sympathiechüshenchiside nezerde tutqanliri ibn sinaning bilimning peqet téma bilen shey’i otturisidiki munasiettin ibaret bolupla qalmay, belki yene arzu bilen shey’i otturisidiki qoshulush we söygüdin ibaret ikenliki heqqidiki qarishini eslitidu.

Buningdin bashqa 19-esirdiki dangliq mentiqeshunas xamilton’gha ibn sinaning yüklemning xususiyiti heqqidiki qarashliri tesir körsetti. U, bu témida ibn sinaning pikrini teqlid qildi.

Xulase

Yuqirida körüp ötülginidek, ibn sina qatarliq islam tepekkurining muhim wekillirining pikirliri latinlar teripidin öginilgende gherb dunyasida yéngi bir pikir herikiti bashlandi. Shuning bilen yawurpada emeliy –tejribiwiy bilimler uqutilidighan parizh (sorbon) we oksford uniwérsitétliri quruldi. Buning netijisi süpitide rönésanis herikiti bashlandi. Ibn sinaning gherbke körsetken tesirining kölimi heqqide yene gherblik tetqiqatchilar teripidin bildürülgen xususlarni bu yerde tilgha élish yéterlik. Anna mariya go’ichon mundaq deydu :«ikki esir dawamida barliq peylasoplirimiz meyli uningdin ilham alsun, yaki uning pikirilirini yoqqa chiqirishqa urunsun haman ibn sinaning eserlirini toplashqa tirishti. Buning netijiside xélila chongqur, emma nahayiti omumiy bir tesir meydan’gha keldi. Bezide ötkünchi, bezide izchilliqqa ige bolghan bu netijilerning beziliri hala künimizdimu janliq halette turmaqta… ibn sinaning tesiri shu qeder keng we chongqur bir tesir idiki, ottura esirdiki muteppekkurlirimizdin herqandaq biri toghrisida tetqiqat élip bérilsa, uning ibn sina pelsepisi bilen bolghan munasiwiti tetqiq qilinmay qalmaydu. Hetta bu tetqiqatlar qanche chongqur élip bérilsa, ibn sinaning peqet ularning asanla muraji’et qilidighan bir menbesila emes, belki yene pikir sahesidiki ustazliridin biri ikenlikimu shunche éniq körülidu. Ibn sina st agustin, aristotél, bo’és (480-525) we st jé’un damasséndin kéyin gherblikler chongqur ishench bilen qarighan, nahayiti yüksek nopuzgha ige bir qanche kishining biri idi. Elwette u munazire qilindi we beziliri teripidin ret qilindi, emma uning tesiri shundaq chongqur boldiki eger gherb uni bilmigen bolsa, gherb tepekkurining ottura esirde qandaq bolup kétidighanliqini héch birnerse belgiliyelmeytti.»

Dé lak olér ibn sina qatarliq islam mutepekkurlirining eserliri bilen ötken antik pelsepening yawrupada qandaq bir yüzlinishni peyda qilghanliqini bildürüsh üchün «…shundaq qilip hélnéstik medeniyet ispaniyidiki gherbiy islam jem’iyitige köchti, bu yerde xususiy bir tereqqiyatni namayen qilip, musulmanlarning özige körsetken tesiridin téximu chongqur halda xristi’an we yehudiy chüshenchisige tesir körsetti. Nihayet sherqiy shimaliy italiyide chirkawgha qarshi bir chüshenche bilen eng axirqi tereqqiyatigha ériship rönésanisqa yol achti» deydu. Gherb chüshenchisige qaldurghan tesirler xususida filip k. Hitti shularni tilgha alidu: «köpinche pelsepiwiy pikirler halitide gherbiy yawrupada meydan’gha kelgen bu éqim we qaldurulghan tesirler qarangghu dewr déyilidighan bir dewrni axirlashturup, ottura esir xristi’an sikolastikining seher waqtigha aylandi… buning semerilik netijilirini hala bügünki kündimu gherb dunyasigha toplimaqta.»

Menbeler:

Brehier, Emile, Histoire de la phılosophie(1-3), Paris, 1931-1932

Carra de Vaux,Avicenne, Paris, 1909.

Corbin, Henri, Histoire de la philosophie İslamique, Paris, 1964.

Gilson, Etienne, La philosophie Au Moyen age, Paris, 1947.

Goichon, A-M, La Distinctionde l’ Essence et de l’ existence d’ Apres Ibn Sina, Paris, 1937.

Goichon, A-M, La philosophie d’ Avicenne et son influence en Europe Medievale, 2, baskı, Paris, 1951, Çev. İsmail Yakıt, “İbn Sina felsefesi ve OrtaçağAvrupasındakıetkileri”, Ötüken Neşriyat, 3. Baskı, İstanbul, 2000.

Hitti, Philip K, Siyasi ve Kültürel İslam tarihi, çev, S.Tuğ, 1980.

İbn Sina,Kitabu’n- Necat, Kahire, 1938.

İbn Sina, Tis’u Resail fi’l –Hikmet ve’t –Tabiiyyat, Kahire, 1908.

İzmirli, İsmail Hakkı, İslam mütefekkirleriyle Garp mütefekkirleri arasında mukayese, Ankara, 1964.

Karlığa Bekir, İbn Sina felsefesinin Batıfelsefesine etkileri, Uluslararasıİbn Sina sempozyumu(17-20 agustos 1983) bildirileri, Başbakanlık basımevi, Ankara, 1984.

Karlığa Bekir, İslam Düşüncesinin Batıdüşüncesine etkileri, Litera yayıncılık, İstanbul, 2004.

O’leary, De Lecy, İslam düşüncesi ve tarihteki yeri, Çev. H.Yurdaydın, Y. Kutluay, A.Ü.İlahiyat fakultesi yayınları, Ankara, 1971.

Ülken, H.Z, İslam Felsefesi, kaynaklarıve tesirleri, Türkiye İşbankasıKültür yayınları, Ankara, 1967.

Ülken, H.Z,Uyanışdevirlerinde tercümenin rolü, İstanbul, 1935.

Yakıt, İsmail,İbn Sina’da İnsan rohunun evrimi ve modern biyolojik düşünceye katkısı, uluslar arasıİbn Sina sempozyumu(17-20 agustos 1983) bildirileri, Başbakanlık basımevi, Ankara, 1984.

I Neshr qilin’ghan kitabliri

1.«shinjangning tang dewridiki naxsha-usul sen’iti»,shinjang xelq neshriyati , 1980- yili neshr qilghan.

2.«uyghur kilassik muzikisi “on ikki muqam”heqqide»milletler neshriyati , 1980- yili neshr qilghan.

3.«ruba’iyat»(1) , qeshqer uyghur neshriyati 1982- yili neshr qilghan.

4.«uyghur pelsepe tarixigha a’it mesiller» , qeshqer uyghur neshriyati 1982- yili neshr qilin’ghan ( bu kitabqa alimning besh parche maqalisi kirgüzzülgen).

5.«choghluq», shinjang xelq neshriyati 1986- yili neshr qilghan.

6.«omomiy istétka», shinjang yashlar neshriyati 1985- yili neshr qilin’ghan.

7.«farabi we uning pelsepe sistimisi», shinjang xelq neshriyati 1986- yili neshr qilin’ghan.

8.«qarliq tagh shejerisi» shinjang yashlar-ösmürler neshriyati 1988- yili neshr qilghan.

9.«ruba’iyat» (2), qeshqer uyghur neshriyati 1989- yili neshr qilghan.

10.«qatlamliq éstétka», shinjang ünwirsistiti neshriyati 1994- yili neshr qilghan.

11.«uyghur pelsepe tarixi» , shinjang xelq neshriyati 1997- yili neshr qilghan.

12.«uyghur muqam xezinisi»,shinjang xelq neshriyati 1997- yili neshr qilghan.

13.«gherbiy yurt tashkémir sen’iti» , shinjang xelq neshriyati 1998- yili neshr qilghan.

14.«”qutadghubilik”xezinisi» , shinjang ünwirsitéti neshriyati 1999- yili neshr qilghan.

15.«sewdaliq te’ejjüpnamisi» , shinjang xelq neshriyati 2000- yili neshr qilghan.

16.«abdushkur muhemmet’imin hikmetliri» (1) , shinjang xelq neshriyati 2000- yili neshr qilghan.

17.«yipek yolidiki toqquz hikmet» , shinjang xelq neshriyati 2001- yili neshr qilghan.

18.«uyghurlarda islam mediniyti» shinjang xelq neshriyati 2002- yili neshr qilghan.

19.«qedimki merkiziy asiya»(“turan tarixi”) , shinjang neshriyati 2002- yili neshr qilin’ghan.

20.«a’ile» , shinjang ünwirsitéti neshriyati 2002- yili neshr qilghan.

Alimning eserliri kirgüzülgen kitablar

1. «jahanname»(2) (bu kitabqa alimning “güllük doppa toghrisida ” namliq maqalisi kirgüzülgen) shinjang xelq neshriyati 1988 – yili neshr qilin’ghan .
2. « mehmud qeshqeri» ( bu kitabqa alimning “uyghur xelqining 11 – esirdiki ikki büyük alimi” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , qeshqer uyghur neshriyati 1985 – yili neshr qilin’ghan .
3. « ghezel we muxemmesler » (bu kitabqa alimning besh parche ghezel , bir parche muxemmesi kirgüzülgen ) milletler neshriyati 1983 – yili neshr qilin’ghan .
4. «uyghur shé’iriyiti toghrisida » ( bu kitabqa alimning ” yüksek qelibning shé’iri heykili ” namliq obzori kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1989 – yili neshr qilin’ghan .
5. « yéngi ruba’iylar » ( bu kitabqa alimning alte parche ruba’iysi kirgüzülgen ) milletler neshriyati 1988 – yili neshr qilghan .
6. « “qutadghu bilik ” heqqide bayan » (1) ( bu kitabqa alimning « “qutadghu bilik” ilmiy qimmiti toghrisida » namliq maqalisi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshriyati 1986 – yili neshr qilin’ghan .
7. « “qutadghu bilik ” heqqide bayan » (2) (bu kitabqa alimning « ottura esir qanunshunasliq tarixidiki ulughwar namayende > namliq maqalisi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshriyati 1986 – yili neshr qilin’ghan .
8. « ah , yultuzlar » ( bu kitabqa alimning bir parche shé’iri kirgüzülgen ) , milletler neshriyati 1991 – yili neshr qilghan .
9. « yapraqtiki neqishler» ( bu kitabqa alimning töt parche shé’iri kirgüzülgen)qeshqer’uyghur neshriyati 1985-yili neshir qilghan.

10.« toy chachqusi» ( bu kitabqa alimning 17parche ruba’iy we ghezili kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1985-yili neshir qilghan.

11.«100shé’ir» ( bukitabqa alimning ikki parche shé’iri kirgüzülgen ),shinjang xelq neshriyati 1991-yili neshir qilghan.

12. «muhebbet lirikiliri» ( bu kitabqa alimning bir parche shé’ri kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1991-yili neshir qilghan.

13.«qayghuluq eslimiler» ( bu kitabqa alimning”izgü peziletning uyghur shé’riyitidiki iptixari”namliq maqalisi kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1996- yili neshr qilghan.

14. «qumul muqamliri heqqide » ( bu kitabqa alimning “uyghur muqamlirining qedimki gewdisi – qumul muqamliri heqqide ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1994 – yili neshr qilin’ghan .
15. « uyghur on ikki muqami heqqide » ( bu kitabqa alimning ” uyghur muqamlirining menbe – éqimliri toghrisida” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1992 – yili neshr qilin’ghan .
16. « uyghur edebiyati tarixi » (2) (alim bu kitabning ikkinchi qisim 2 – paragraf we 2- , 4- , 5- ,10 – bablirini yazghan ) , shinjang ma’arip neshriyati 1993 – yili neshr qilghan .
17. « uyghur on ikki muqami tetqiqati » ( bu kitabqa alimning ” uyghur muqamlirining menbe – éqimliri toghrisida” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , milletler neshriyati 1995 – yili neshr qilghan .

18.«ibin sina we uyghur tébabetchiliki » ( alim bu kitabning kirish sözini yézip bergen ) ,

Shinjang xelq neshriyati 1996- yili neshr qilin’ghan .

19. «silishturma edebiyat asasliri » ( alim bu kitabqa béghshlima maqalisi yézip bergen ) , shinjang uniwéristiti neshriyati 1997- yili neshr qilghan .
20. « ah , nurluq abidiler » ( bu kitabqa alimning besh parche shé’iri kirgüzülgen ) , qeshqer uyghur neshriyati 1997- yili neshir qilghan .
21. « abdukérim xoja ijadiyiti toghrisida » ( bu kitabqa alimning bir parche shé’iri we ” u shé’irliri bilen

Xelq qelbide yashaydu ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang yashlar – ösmüler neshriyati 1999- yili neshir qilin’ghan .

22. « edebiyat » ( bu toluq ottura mektep 2- yilliqning derslik kitabi bolup , uninggha alimning ” kitab we kitab medeniyiti” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang ma’arip neshriyati 1999- yili neshr qilin’ghan .
23. « junggu az sanliq milletler pelsepe tarixi » ( bu kitabqa alimning ” uyghurlarning pelsepe idiyisi ” namliq esiri kirgüzülgen ) , enxüy xelq neshriyati 1992- yili neshr qilin’ghan .
24. « shinjangdiki milletlerning pelsepe – idiye tarixi » ( alim bu kitabning uyghur , özbik , qirghiz milletlirining pelsepe – idiye tarixigha a’it qismini yazghan ) .
25. « yipek yoli muzika sen’iti » ( bu kitabqa alimning “on ikki muqam we turdi axun ” namliq maqalisi

Kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1980- yili neshr qilin’ghan . (xenzuche) .

26. «shahname» (bu kitabqa alimning “sherq kilassik edebiyatidiki mislisiz ezimet , ebulqasim firdewisi ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1998- yili neshr qilghan .
27. « kungzi tughulghanliqining 2540 yilliqni xatirlesh muhakime maqalilar toplimi » ( bu kitabqa alimning “kungfuzi we qochu

Medeniyiti ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shangxey senlen kitab neshriyati 1992- yili neshr qilin’ghan .

28. «büyük sha’ir elshir nawa’y » ( bu kitapqa alimning “elshir nawa’iyning pelsepe qarashliri üstide izdinish” we “elshir nawa’iyning medeniyet tariximizda tutqan orni ” qatarliq ikki parche maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshiriyati 1996 – yili neshir qilin’ghan .

29.«”tarim ” we men » ( bu kitapqa alimning “tebrik we ümid” namliq bir parche maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1996 – yili neshir qilghan .

30. « tallan’ghan ruba’iylar » (bu kitapqa alimning 10 parche ruba’iysi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshiriyati 1999 – yili neshir qilghan .
31. « bugünki zaman uyghur edebiy tenqidchiliki » (bu kitapqa alimning “shé’iriyet éstitikigha da’ir bir qanche mesile ” namiliq maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshiriyati 2001- yili neshir qilin’ghan .

II Alimning élan qilin’ghan maqaliliri

Alim abdushukür muhemmet’minning ta hazirghiche élan qilin’ghan maqaliliri 200 parchige yéqin bolup , bu maqalilardin “gherbiy yurt tashkémir sen’iti” de 168 parche , “shinjang uniwérsitéti ilmiy zhornili” da 181 parche , “kitap munbiri” zhornilida 170 parchining katologi élan qilin’ghan idi . Men toplighan matériyallirim asasida mukemmel dep qaralghan maqalilar katologini tüzüp chiqtim .

1. «uyghur xelqining 11- esirdiki ikki büyük alimi » ( “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili ” 1956- yil uyghurche 3- san , xenzuche 4- san ).
2. « edebiyat – sen’ette tip mesilisi toghrisidiki deslepki chüshenchilirim » ( “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1956- yili uyghurche 4- san ).
3. «uyghur pelsepe – idiye tarixigha da’ir tetqiqat tézisliri »( <1> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1980- yilliq uyghurche 2- san ; <2> “pelsepe tetqiqati ” zhurnili 1980- yilliq xenzuche 4- san ).
4. «farabining muzika éstétikisigha da’ir bir qanche mesile» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1980-yilliq

Uyghurche 4- san ).

5. «nan we tonur» (“milletler resimlik zhurnili ” 1980- yili 3- san , xenzuche nusxisi ).
6. «on ikki muqam we turdi axun» ( <1> “shinjang géziti” 1980- yili 5- ayning 30- künidiki sani ;

<2> “shinjang sen’iti” 1980- yilliq uyghurche 1- san ; <3> “yipek yoli muzika sen’iti” 1980- yil shinjang

Xelq neshriyati neshr qilghan xenzuche maqalilar toplimi , bu toplamgha alimning yuqarqi maqalisi kirgüzülgen ;

<4> “shinjang sen’iti” zhurnili 1980- yilliq xenzuche 4- san ) .

7. «ottura asiya xelqining ulugh alimi – ibin sina» (ibin sina tughulghanliqining 1000 yilliqi munasiwiti bilen ) ,

“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” uyghurche 1980- yilliq 3- san .

8. «ereb medeniyiti we yawropada edebiyat – sen’etning qayta oyghinishi» (<1> “kitablargha baha” zhurnili

1980- yilliq 4- san ; <2> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1982- yilliq 2- san ) .

9. «yüsüp xas hajip – farabi ilghar ijtima’iy idiyilirining munewwer warisi» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili”

1982- yilliq 2- san ).

10. «muhemmed sidiq zelili we uning ijadiyet yoli» (“tarim” zhurnili 1981- yilliq 4- san ).
11. «”uyghur edebiyat tarixi” ning tetqiqat tézisliri» (“bulaq” mejmu’esining 1981- yilliq 1- sani ).
12. «farabi pelsepe sistémisining tarixi qimmiti» (“pelsepe tetqiqati” zhurnili 1981 yilliq 1- sani ).
13. «qedimi küsenning ataqliq budda mutepekkuri kumirajiwa» (“pelsepe tetqiqati” zhurnili 1981 yilliq 11- san).
14. «”el qanun fit tip” we uningdiki tebi’et pelsepisi mesililiri» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili”

1982- yilliq 2- san ).

15. «shinjangning tebi’iy muhitida bostanliq bilen chöllükning di’aléktik munasiwiti» (“shinjang uniwéristéti

Ilmiy zhurnili” 1982- yilliq 1- san ).

16. «ottura asiya xelqlirining eng qedimki töt zat toghrisida» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1982- yilliq

3- san ).

17. «güzellik terbiyisi we uning roli» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1982- yilliq 10- , 11- , 12- sanliri ).
18. «amannisaxan we on ikki muqam» (“shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1982- yilliq 2- san ).
19. «ebu nasir farabining logikiliq telimatliri» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” xenzuche 1982- 4- san ).
20. «ruxsari muqami we uning ijadchisi zikri elfettar» (“shinjang géziti” 1982- yili 11- ayning 17- künidiki sani).
21. «ottura esir qanunshunasliq tarixidiki ulughwar namayande» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1984- yilliq 1- san).
22. «uyghur tiyatir sen’itining yéngi zéminini achayli» (“shinjang sen’iti” zhurnilining 1984- yilliq

Xenzuche 3- san ).

23. «on ikki muqam heqqide» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1984- yilliq xezuche 2- san ).
24. «”qutadghubilik” we ma’aripshunasliq» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1984- yilliq 9- , 10- sanliri ).
25. «uyghur tébabetchilikining tarixi teswiri» (“qeshqer pidagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1984- yilliq

3- san ).

26. «qedimki küsen klassik usuli» (“shinjang géziti” 1984- yili 5- aydiki sani ).
27. «uyghur klassik muzikisi “on ikki muqam” we xelq éghiz edebiyati mesililiri» (“qumul edebiyati”

1984- yilliq 3- san ).

28. «”perhad – shirin” tragédiysi we uning uyghurlar arisidiki riwayet shekli» (“aqsu edebiyati” 1984- yilliq 3- san ).
29. «qedimki klassik usulning yéngi hayatqa érishishi» (“shinjang géziti” 1984- yilliq 25- öktebirdiki sani ).
30. «farabi shé’irliridin nemune» (“tarim” zhurnili 1984- yilliq 5- san ).
31. «ürümchining herxil yer namliri» (“ürümchi kechlik géziti” 1984- yili 23- marttiki sani ).
32. «eng qedimki ürümchi we öre qangqillar» (“ürümchi kechlik géziti” 1984- yili 16- iyundiki sani ).
33. «éstitika qandaq pen?» (“ishchilar waqit géziti” 1984- yili omomiy 8- san ).
34. «yüksek qelibning shé’iriy heykili» (“kitablargha baha” – “shinjang kütüpxanichiliqi” zhurnili 1984- yili 3-san ).
35. «turpan üzümi we turpan sharabi» (“shinjang géziti” 1985- yili 20- iyundiki sani ).
36. «elshir newa’iy we “seddi iskender”» (<1> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1985- yilliq 4- san

<2> “ürümchi kechlik géziti” 1985- yili 2- noyabirdiki sani ).

37.«putmes- tügimes bayliq we ebediy yadikarliq» ( “türky tillar diwani”ning toluq neshiri munasiwiti bilen) tarim zhurnili1985-yilliq12-san.

38.«küsen medeniyiti we usul sen’iti»(1)”shinjang sen’iti”zhurnili xenzuche 4-san).

39.«hazirqi zaman uyghur muzikichiliqining iptixari»(“shinjang sen’iti”zhurnili 1985- yilliq1- san).

40.«wintsiylik markopolo we sherq medeniyiti» ( “tiyanshan ikrani” zhurlini 1985- yilliq 6- san).

41.«pakistan renglik hikaye filimi – “pakliq”» ( “shinjang géziti 1985- yili 23- awghusttiki sani).

42.«qoghun we uning makani» ( “ürümchi kechlik géziti” 1985- yili 12- maydiki sani).

43.«ottura esir uyghur medeniyitining qamusi – “qutadghubilik” » (1) “qumul edebiyati” zhurnili 1986- yilliq 4- san; (2) «jenubiy okyan ilmiy zhurnili» yaponche 11- san.

44.«pelsepini islah qilish tesewwur tézisliri» (1) “shinjang üniwirsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 3- san; (2) “shinjang pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” xenzuche 1987- yilliq 4- san.

45.«”qutadghubilik” we uning apturi » (1) «yipek yoli sayahetchiliki»xenzuche 1986- yilliq 2- san; (2) “yipek yoli sayahetchiliki” in’gilizche 1986- yililiq 4- san.

46.«milliy medeniyetning rawajlinishidiki bir muhim qanuniyet» (1) “shinjang géziti” 1986- yili 11- may xenzuche sani: (2) “shinjang géziti” 1986- yili 17- may uyghurche sani).

47.«”qutadghubilik”ning ilmiy qimmiti» ( “qeshqer géziti” 1986- yili 28- öktebirdiki sani).

48.«émpédukil bilen yüsüp xas hajipning töt tadu qarishidiki omumluq we alahidilik toghrisida» ( “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1986- yilliq 1- san).

49.«xaraktir we xaraktir güzelliki» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 9- , 10- , 11- féwraldiki sanliri).

50.«bir shé’ir toghrisida parang» ( “shinjang géziti” 1986- yili 14- iyundiki sani).

51.«alwasti we uning yingi qiyapiti» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 7- iyundiki sani).

52.«ruba’iy we uning mezmuni , shekli heqqide» ( “qeshqer edebiyati ” 1986- yilliq 4- san).

53.«yuqiri maharet we ésil sen’et – “muqam”may boyaq resimi heqqide» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yilliq 12- may sani).

54.«güzellik bilen xunüklükning komédik silishturmisi« ( tiyanshan ékrani 1986- yili 6- san).

55.«mirza heyder we”tarixiy reshidi”» (“shinjang ijtima’iy penler tetqiqati” 1986- yilliq 3- san ).

56.«heshemetxorluqning on chong kasapiti» (“ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 10- iyundiki sani).

57.«jabaghan élige sayahet» (“ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 11- , 12- aylardiki sani).

58.«güllük doppa»( tarim we nezim )”shinjang sen’iti géziti” 1986- yili.

59.«”on ikki muqam”ning tarixiy qatlimi we istitik alahidiliki» (1) “shinjang ijtima’iy penler tetqiqati» 1987- yilliq 4- san ; (2) “shinjang sen’iti”zhurnili 1987- yili xenzuche 1- san .

60.«yipek yolidiki bibaha göher-uyghur edebiyati» ( “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 1- san).

61.«ijtima’iy tepekkur sheklige a’it bir qanche mesile» (“shinjang ma’aripi”zhurnili 1987- yilliq 2- , 3- sanlar ).

62.«elshir newa’iyning pelsepe qarashliri üstidiki izdinish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 2- san).

63. «uyghur ressamliq sen’iti tarixidiki yingi namayende» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1987- yilliq 6- san ).

64.«muhemmed xarazmi we “muhebbetname”» (1) “bulaq” mejmu’esi 1987- yili omomiy 18- san ; (2) «milli yazghuchilar» zhurnili

Xezuche 1990- yili 2- san .

65. «hapiz shirazi – sherq shé’iriyitidiki isyankar ustaz» (“bulaq” mejmu’esi omomiy 20- san ).
66. «meshrep – ulugh insanperwer sha’ir» (“bulaq” mejmu’esi omomiy 19- san ).
67. «ottura esir jahalitige oqulghan shikayetname» («” kolliyat mesnewi xarabati” toghrisida» ): “bulaq” mejmu’esi omomiy 18- san .
68. «bir shé’ir heqqide söz» (“shinjang géziti” 1987-yili 24- yanwardiki sani ).
69. «ikki shé’ir heqqide parang» (“shinjang géziti” 1987- yili 19- séntebirdiki sani ).
70. «”aqsu edebiyati” diki shé’iriyet ünchilirige nezer» (“aqsu edebiyati” 1987- yilliq 3- san ).
71. «yüsüp xas hajipning tebi’et qarashliri heqqide mulahiziler» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1988- yilliq 10- , 11- sanliri ).
72. «”yipek yoli muzika medeniyiti” dégen kitabqa baha» (“shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1988- yilliq 5- san ).
73. «ottura asiya ilinzmliq medeniyet» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 5- san ).
74. «farabi pelsepe idiyisi tetqiqatidiki mentiqiylik ziddiyet» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 2- san ).
75. «xoja bahawidin neqishbendi we chaghatay edebiyati» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1988-yilliq 3-san ).
76. «uyghur edebiyatida ehmed yessewi we yessewiychilik» (“ulugh mutepekkur sha’ir” 1988- yilliq 1-san ).
77. «uyghur edebiyati tarixi pirogirammisi»(töt tomluq”uyghur edebiyati tarixi”namliq kitap üchün teyyarlan’ghan);(1)”qeshqer pidagogika inistituti ilmi zhurnili”1987-yilliq3- ,4- san:(2)”qeshqer pidagogika inistitoti ilmi zhurnili”1987-yilliq4- ,6-sanlar.
78. «emir xsraw déhlewi» (“bulaq” memu’esi 1988- yilliq 1- san ).
79. «ulugh mutepekkur sha’ir nizami genjiwi» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 2- san ).
80. «ulugh mutepekkur sha’ir nasir xsraw» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 3- san ).
81. «sha’ir xoja jahan ershi we uning shé’iriy ijadiyiti heqqide» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 4- san ).
82. «se’id shirazi» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 4- san ).
83. «zelili shé’iriyitining idiyiwi mezmuni we bedi’iy qimmiti toghrisida» (“shinjang ma’arip inistituti ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 1- san ).
84. «klassik medeniyet we nezeriyiwi tepekkur» (“shinjang géziti” 1988- yili 3- dékabirdiki sani ).
85. «ma zuchang é’e uning shé’irliri» (“shinjang géziti” 1988- yili 16- iyundiki sani ).
86. «hemra’i ghezellirining heqiqi mu’ellipi toghrisida» (“tarim” zhurnili 1988- yilliq 5- san ).
87. «yash tamchisidin urghughan shé’irlar» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1988- yilliq 3- san ).
88. «en’eni’wi ang we zamaniwi ang» (“shinjang géziti” 1988- yili 12- iyunidiki sani ).
89. «tarix heqqide qayta oylinish – millet tereqqiyatining éhtiyaji» (“shinjang géziti” 1988- yili 2- öktebirdiki sani ).
90. «yashlar we iqtidar qimmiti» (“shinjang géziti” 1988- yili 28- iyuldiki sani ).
91. «oxshimaydighan ikki xil milliy oyghinish» (“shinjang géziti” 1988- yili 13- noyabirdiki sani ).
92. «u shé’irliri bilen bille xelq qelbide» (“shinjang géziti” 1988- yili 12- marttiki sani ).
93. «essalam qeshqer , salam ana diyar» (“qeshqer géziti” 1988- yili 9- séntebirdiki sani ).
94. «”qutadghubilik” ning tebi’et pelsepisi qarashliri heqqide» (1) “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1989- yilliq 1- san

(2) “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq xenzuche 4- san .

95. «yipek yolidin uyghur medeniyitining en’güshtirini qayta tipiwélish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1989- yilliq 4- san ).
96. «medeniyet sinkirték qatlam neziriyisi heqqide bayan» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1989- yilliq 4- san ).
97. «shé’iriyitimizge a’it bir qanche éstétikiliq mesile» (“tarim” zhurnili 1989- yilliq 1- san ).
98. «sherqi tengritagh étikide qedimki medeniyet izlirini tekshürüshtin dokilat» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1989- yilliq

4- san ).

99. «medeniyet tereqeyati toghrisidiki ilmiy qarash – sinkirték qatlam qarishi toghrisida» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili”

1989- yilliq 1- san ).

100. «milletler tereqqiyat tarixi oylinishqa muhtaj» (“yéngi közetküchi” zhurnili 1989- yilliq 7- san ).
101. «échiwétilgen ang we shinjangdiki milletler edebiyati» (“junggo gherbiy qisim edebiyati” zhurnili xenzuche 1989- yilliq 1- san).
102. «muhim bir tarixi tejribe» (“shinjang géziti” 1989- yili 8- noyabirdiki sani).
103. «ayalliq qelibning milodiyisi» (“tarim” zhurnili ).
104. «heshemetxorluq we quruq shöhret» (“shinjang géziti” 1989- yili 25- yanwardiki sani ).
105. «uyghur so’igerlirining yipek yolida körsetken xizmiti» (“shinjang géziti” 1989- yili 27- apréldiki sani ).
106. «yüen sulalidi dewridiki uyghur alimliri we sha’irliridin nemune» (“ürümchi kechlik géziti” 1989- yili 1- aydiki sani ).
107. «hesetxorluq heqqide hesretlik xiyallar» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1989- yilliq 6- san ).
108. «milletning birlik – hemdemliki we uning yurtwazliqqa yemliki» (“shinjang medeniyti” zhurnili 1989- yilliq 5- san ).
109. «rohni saghlamlashturush milletni güllendürüshning muqeddimisi» (1) (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1989- yilliq 4- san) ;

(2) (“milliy yazghuchilar” zhurnili 1990- yilliq 4- san ).

110. «4- may herkiti we lüshün rohi» (“tarim” zhurnili 1989- yilliq 10- san ).
111. «nuruz bayrimi we uning tarixi qatlimi» (1) (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 1- san ) ;
112. «uyghur qebililirining eng qedimki tebi’et – ilahiyet qerashliri heqqide» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 1- san ).
113. «asina melike – gherbiy yurt sen’iti» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 4- san ).
114. «yitilgen sen’et , séhirlik hékmet we yalqunluq muhebbet» (“ghazi emet may boyaq ressimliri” toplimigha baha ) : “shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 4 we 5-sanliri

115. «izgü peziletning ughur shé’iriyitidiki iptixari» (“qeshqer edebiyati” 1990- yilliq 1- san ).
116. «hazirqi zaman medeniyet tüzülmisidiki paji’elik ziddiyet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1990- yilliq 3- san ).
117. «milletning öz – özini bilishi we sotsiyalistik medeniyet üch burjiki» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1990- yilliq 5- san).
118. «xelqni obrazliq tepekkur qilish – uyghur edebiyatini güllendürüshning achquchi» (“tarim” zhurnili 1990- yilliq 8- san ).
119. «kungfuzi we quju medeniyiti» (“wénxuybaw” xenzuche 1990- yili 27- féwraldiki sani ).
120. «uyghur islam medeniyiti heqqide qisqiche bayan» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1990- yilliq 27- féwraldiki sani ).
121. «üzüm seylisi harpisida» (1) “shinjang géziti” uyghurche 1990- yil 18- awghust ; (2) xenzuche 2- séntebirdiki sani).
122. «milliy usulning siri we séhriy küchi» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 5- san ).
123. «naxsha – usul makanining yéngi jilwisi» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 4- san ).
124. «sherq sen’itidiki bibaha göher – “on ikki muqam” ning toluq retlinishi munasiwiti bilen» (“shinjang géziti” 1990- yilliq 15-séntebirdiki sani ).
125. «ilhambexsh ilham qetriler» (“turpan” zhurnili 1990- yilliq 3- san ).
126. «tebrik we ümid» (“tarim” zhurnili 1990- yilliq 10- san ).
127. «elshir newa’iyning medeniyet tarixida tutqan orni» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1991- yilliq 4- san ).
128. «kelgüsi mushu yerdin bashlinidu» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1991- yilliq 4- san ).
129. «medeniyet insanperwerlik we sotsiyalizim» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1991- yilliq 3- san ).
130. «eziz diyar , shanliq iptixar» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1991- yilliq 3- san ).
131. «”qumul edebiyati” zhurnilining 100 sani» (“qumul edebiyati” zhurnili 1991- yilliq 3- san ).
132. «uyghur muqamlirining töt chong alahidiliki» (“qeshqer géziti” 1992- yilliq 14- awghusttiki sani ).
133. «siktay – sak – uyghurlarning kiyim – kéchek medeniyitidiki en’enwi izchilliq» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1992- yilliq 2- san ).
134. «heqiqet üstide izdinish heqiqiy tetqiqatchining burchi» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1992-yilliq 4- san ).
135. «küsen ressamlirining éstétik éngi» (1) “shinjang medeniyiti” zhurnili 1992- yilliq 3- san ; (2) “shinjang sen’iti” zhunili1993- yilliq 5- san ).
136. «islamiyettin ilgiriki gherbiy yurt usul sen’itining tarixiy uchuri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
137. «on ikki muqam we newa’iyxanliq» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1992-yilliq 5- san ).
138. «klassik edebiyatta xoten teswiri» (“bulaq” mejmu’esi 1992- yilliq 4- san ).
139. «”qara janggal” ni oqughandin kiyinki tesirat» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
140. «klassik edibiyatta mani teswiri we shinjangdin mani dini ressamlirining bayqilishi» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1992- yilliq 4- san ).
141. «newa’iy misralirining meniwi medeniyet qimmiti» (1) “shinjang géziti” 1991- yilliq 5- öktebirdiki sani ; (2) “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1992- yilliq 4- san .
142. «til qudriti – til peziliti bilen» (“til we terjime” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
143. «sherq edebiyatidiki ghayet zor bayliq “shahname”» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 3- san ).
144. «on ikki muqamdiki 24 mesile» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 1- san ).
145. «yipek yolining iqtisadi qimmiti» (“shinjang iqtisad géziti” 1993- yilliq 27- marttiki sani ).
146. «yipek yolidiki toqquz hékmet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 1- san ).
147. «uyghur muqamlirining menbe we éqimliri» : ( bu maqale “uyghur on ikki muqami” dégen kitabqa kirgüzülgen) shinjang xelq neshiriyati 1993- yili neshri .
148. «yipek yolidiki yéngi sehipe we töge qushi rohi» (“milletler ittipaqliqi” zhurnili 1993- yilliq 1- san ).
149. «yipek yolidiki bir chong illet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 2- san ).
150. «menpe’etdarliq exlaqi we mejburiyet exlaqi» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 16- féwraldiki sani ).
151. «kitab we kitab medeniyiti» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 19- yanwardiki sani ).
152. «lirik shé’iriyet , meptunkar lezzet» (“teritagh zhurnili” 1993- yilliq 3- san ).
153. «tupraqning monologi» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1993 yilliq 5- san ).
154. «küsen medeniyitning tarixiy qimmiti» (“ishchilar waqit géziti” 1993- yilliq 23- öktebirdiki sani ).
155. «tepekkur derixidin méwiler» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 5- , 6- sanliri ).
156. «zeynul’abidin mewliwi damolla haji te’ripide» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 2- san ).
157. «tarix tetqiqatidiki téngi mitod – uchurluq tarix tetqiqati usuli» (1) “shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1993- yilliq 2- san ;

(2) “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1996- yilliq 2- san .

158. «islamiyetitn kéyinki gherbiy yurt usul sen’itining tarixi uchuri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1994- yilliq 2- san ).
159. «uyghur ejdatlirida mey medeniyiti» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1994- yilliq 1- san ).
160. «ottura asiya insaniyet medeniyetshunasliqidiki bir qanche mesile» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1994- yilliq 6- san (xenzuche).
161. «oqutquchi toghrisida» (“shinjang ma’arip géziti” 1992- yilliq 17- noyabirrdiki sani ).
162. «gherbiy yurt ma’arip tarixidin bir uchur» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq awghusttiki sani ).
163. «milli ma’arip we nezeriyiwi tepekkur» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 29- iyuldiki sani ).
164. «oqughuchi toghrisida» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yili 3- ayning 6- künidiki sani ).
165. «yüsüp xas hajipning ghayiwi jem’iyet modéli» (“shinjang pédagogika üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1994- yilliq 2- san ).
166. «ottura esirning axiridiki meshhur alim – ulughbik» (“ürümchi kechlik géziti”1994- yilliq 27- dékabirdiki sani ).
167. «mensur hellajining klassik edebiyatimizdiki ekis sadasi» (“tengritagh” zhurnili 1995- yilliq 3- san ).
168. «yipek yoli tetqiqatidiki insaniyet medeniyetshunasliqi mesililiri» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yiliq 2- san).
169. «soghdilar we ularning étinik warisliri toghrisida» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
170. «gherbiy diyar tiyatir sen’itining kilip chiqishi toghrisida bezi qarashlirim» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 2- san ).
171. «uyghur xelqi we uning medeniyiti» ( béyjing : junggo sen’et tetqiqat akadimiyisi”edebiyat – sen’et tetqiqati” zhurnili 1995- yilliq xenzuche 5- san ).
172. «ehmed ibin muhemmed el – ferghane» (“shinjang pédagogika üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
173. «ottura asiyadiki qedimi din» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
174. «yipek yoli we silishturma edebiyat» (“tarim” zhurnili 1995-yilliq 6- san ).
175. «balasaghunning orni mesilisi heqqide» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 4- san ).
176. «yipek yolida qayta oylinish» (“shinjang medeniyiti ” zhurnili 1995- yilliq 5- , 6- qoshma san ).
177. «uyghurlar we ularning turmush medeniyiti» (“shinjang tezkirisi” zhurnili 1995- yilliq 3- san ).
178. «uyghur muqamlirining qedimki gewdisi» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” zhurnili 1995- yiliq 4- san ).
179. «ma’aripshunas , mutepekkur – sa’ir xoja nezer hüweyde» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1997- yilliq 2- san ).
180. «”chin” we “machin” ibarisining jughrapiylik uqum da’irsi» (“shinjang ma’arip géziti” 1996- yili 3- ayning 5- künidiki sani ).
181. «waqit heqqide yézilghan yaxshi shé’ir» (“shinjang géziti” 1990- yilliq 5- maydiki sani ).
182. «yatlashqan insan we yatlashqan eqil – paraset» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 5- séntebirdiki sani ).
183. «sükünat» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 29- awghusttiki sani ).
184. «tebessum» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 1- awghusttiki sani ).
185. «sewdaliq te’ejjüpnamisi» (“tengritagh” zhurnili 1986- yilliq tunji san ; 1987- yilliq 1- , 2- sanliri ).
186. «tepekkur iqtqdari we tepekkur qimmiti» (“shinjang ma’arip géziti” 1996- yilliq 12- noyabirdiki sani ).
187. «enqa yurtidiki enqa – pishwa» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1996- yilliq 1- san ).
188. «komiraxiwa» (kino sinariyisi) (“shinjang mediniyiti” zhurnili 1995- yilliq 1- san ).
189. «tepekkur derixidin méwiler» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1996- yilliq 4- san ).
190. «rohiyet we medeniyet» (“tengritagh” zhurnili 1996- yilliq 6- san ).
191. «ömür telqinliri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1997- yilliq 1- san ).
192. «dolan – qumul muqamlirining yiltizdashliqi heqqide izdinish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1998- yilliq 1- san ).
193. «bedi’iy ijadiyette ayallar teswirining ijtima’iy qimmiti» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1999- yilliq 1- san ).
194. «en’eniwi ang gugumdiki uyqu we zamaniwi ang seherdiki oyghinish» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 2000- yili 1- san ).
195. «arifname» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 2000- yili 4- , 5- qoshma san ).
196. «uyghur muqam medeniyitning giné’alogiyilik siri» (“shinjang sen’iti” zhurnili 2001- yili 3- san ).

III Alimning terjime eserliri

1. «choghluq qiz» shinjang xelq neshriyati , 1981- yili neshr qilghan .
2. «toqquz nezim» miletler neshiryati 1987- yili neshiri .
3. «éstétikidin léksiyiler»1987- yili shinjang radi’o-télwiziye unwérsititi basmisi .
4. «shikispir sontliridin tallanma».
5. «farabi shé’irliridin nemune» “tarim” 1984- yili 5 – san .
6. «shahname»(bashqilar bilen) : shinjang xeliq neshir yati 1998 – yili neshiri.

Neshir qilinmighan kitabliri

1. «hemrahi ghezeller»
2. «üch wilayet inqilabining qisqiche tarixi » (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan ).
3. «analitik po’itika» (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan , tamamlanmghan ).
4. «yipek yolidiki sen’et jewherliri» (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan ).
5. «ghezelyat» ( ghezeller toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
6. «bahariyat» ( ghezeller toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
7. «shérin we sérin» ( shé’rlar toplimi,orginal halette saqlan’ghan ).
8. «aq toz» ( shé’rlar toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
9. «shebnem we uchqun» ( shé’rlar toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
10. «izgülük melikisi» ( ayali rena mexsutqa bighishlap yazghan üch qisimliq eslime , orginal halette saqlan’ghan ) .
11. «men we mining xelqim» ( özi heqqidiki eslime , orginal halette saqlan’ghan)

Ilan qilinmighan bashqa eserliri

1. «hayatim heqqide qayta oylinish» (maqale).
2. «sktaylarning mital tawlash hüner sen’iti» (maqale).
3. «ottura asiya en’enwi hayat qarashlirigha baha» (maqale).
4. «türk medeniyiti hindistanda» (maqale ).
5. «küsen melikisi» (kino sinariyisi ).
6. «muhebbet yighlaydu» (powést , tamamlanmighan ).
7. «farabi» (roman , tamamlanmighan ).

Éziz Atawulla Sartékinning «Medeniyet Dalasigha Seper» namliq kitabidin élindi .

Shinjang xelq neshriyati 2003- yili 4- ay 1- neshri .

Autori: Dr.Memtimin Ela 

Muqeddime

Düshmenning kallisi bilen uning rehberlirining iradisi ularning qoshunlirining bedinidinmu muhim bolghan qaraqtur.
– b.s.grifis

Uyghurlar xitaylarning dangliq klassik eserlirining hemmisini dégüdek uyghur tiligha terjime qilip chiqti. Meyli «su boyida» , meyli «üch padishahliq heqqide qisse» , meyli «qizil rawaqtiki chüsh», meyli «gherbke sayahet» bolsun, xitaylarning klassik eserlirining hemmisi dégüdek yüksek bedi’iy pasahette uyghur tilidin orun aldi. Ular xitaylarning siyasiy, iqtisadiy, herbiy we kultur tarixini tetqiq qilishta intayin muhim ehmiyetke ige. Bu klassik eserler ichidiki «üch padishahliq heqqde qisse» ni alahide tilgha élip ötüsh zörürdur. Chünki, ushbu eserde namayan bolidighini noqul halda yerlik militaristlar otturisidiki urush tüpeylidin malimanchiliqqa patqan xitayning qedimki jem’iyitila emes, belki ademning diqqitini nahayiti küchlük terizde chékidighan xitayning özgiche we piship yétilgen siyasiy tepekküridur.
Bir biri bilen tirkiship turiwatqan üch padishahliq mukemmel bir siyasiy tekshilikni—köp qatlamliq siyasiy weziyetni we makanni, téximu toghriraqi, siyasiy ré’alliqni teshkil qilidu. Bu üch küch bir- birige hem qarimu qarshi hem bir birige béqinidu, taki ular otturisidiki menpe’et munasiwiti tengpungluqi küchlük we eslige keltürgüsiz derijide buzulmighuche. Bu ré’alliq insaniyet tarixidiki herqandaq bir urush özide hazirlaydighan töwendiki qarimu qarshi terkiblerdin tüzülgen: urush (hujum) we tinchliq(mudapi’e), qarshilishish (düshmenlik) we diplomatiye (ittipaqdashliq), uchuq-ashkariliq (uchrishish) we yoshurunluq (jasusluq), ishendürüsh (teshwiqat) we aldamchiliq (asiyliq) hemde eqil (stratégiye) we héssiyat (pisxik küchler we tesirler), qatarliqlardur. Bu yerdiki qarimu qarshiliq mahiyette dé’aléktikiliq baghlinishqa ige. Bu qarimu qarshiliqning dé’aléktikiliq birliki munasiwitidur. Bu munasiwetke köre, ular hem bir biri bilen toqunushidu hem bir biridin ayrilalmaydu: qarimu qarshiliq birlik ichide mewjut bolidu we birlik ichide qarimu qarshiliq bolidu. Bu qarimu qarshiliq axirida kéliship, yéngi yüksilishke érishidu. Yéngi bir siyasiy tertip mana mushu yüksilish—meyli u tarixning tereqqiyatigha nisbeten ijabiy yaki selbiy xaraktérliq yüksilish bolsun—arqiliq barliqqa kélidu.
«üch padishahliq heqqide qisse» xitayning xélila mukemmelleshken urush emeliyitiningla emes, belki yene uningdin yekünlinip méngilghan nezeriyisiningmu barliqini bildüridu. Diqqetni eng tartarliq nuqta shuki, ushbu eserdiki urush nezeriyisi urushning ghelibisini menpe’et munasiwitini asas qilghan we hökümranliq qilish iradisi yétekchilik qilidighan fizikiliq (maddiy) küch toqunushining üstünlükige baghliq bolupla qalmay, belki yene ikki xil stratégiye, ikki xil idiye, ikki xil pisxik tesirler otturisidiki toqunushqa baghliq dep qaraydu. Mundaqche éytqanda, herqandaq urushning ghelibisi fizikiliq küch we maddiy qudrettinmu keng da’irilik, téximu chongqur we téximu uzaq muddetlik bolghan pisxik küchler we tesirlerge baghliqtur.
Halbuki, keskin qilip éytqanda, mezkür eser yenila bir edebiy eserdur. Uningda ré’alliqqa bay we hetta uningdin halqighan weqelikler sözlinidu. Bu hékayiler hem ajayip gharayip—bir baqsa rasttek, yene bir baqsa toqulmidek; Bir baqsa ademning ongidek, yene bir baqsa ademning chüshidek. Eserning séhriy küchi uning romantiklashturulghan tarix bilen ré’alliqining menggü romatiklashturghili bolmaydighan qismini birleshtürgenlikididur. Buningda, ré’alliqtiki tüpki qozghitish küchi bolghan hayatliq bilen mamatliq otturisidiki dnamik toqunush romantiklashturulidu—dé’allashturilidu, yükseldürilidu. Yeni, bu bir sistémiliq nezeriye sheklide emes, belki edebiy shekilde tamamlinidu.
Téximu muhimi, ushbu eserning nezeriyiwi asasini sunzining «sunzining herbiy ishlar desturi» din izdesh mumkin. Uningda urushta yéngish-yéngilishni belgileydighan hel qilghuch amil herbiy yaraq, eskiriy küch, eskiriy orunlashturush, yer tüzülüshidin ünümlük paydilinish, hujum peytini we usulini toghra belgilesh jehettiki üstünlükla emes, belki yene pisxik tesirlerning rolidinmu janliq paydilinishtur. Yeni yüzmu yüz toqunushqa qarighanda yiraqtin—xuddi sunzi dégendek—rengwazliqni ishqa sélish arqiliq düshminini meghlub qilishtur. Urush, sunzining qarishiche, mahiyitidin rengwazliqtur. «düshminini héchqandaq urushsiz boy sundurush eng üstün takamulluqtur» deydu sunzi. Bizning «üch padishahliq heqqide qisse» din köridighinimiz xitay tarixidiki dangliq herbiy stratégiyichilerdin bolghan saw saw bilen ju gélyang otturisidiki küch élishishla emes belki yene rengwazliqni wayigha yetküzüp, urush qilmay turup, urush ghelibisige érishishke béghishlan’ghan élishishtur. Qisqartip éytqanda, u düshminini rohidin, qelbidin, exlaqidin we héssiyatidin meghlub qilishni közligen rengwazliqlar otturisidiki (pisxik) élishishtur.
Bu yerde uyghurlarning «üch padishahliq heqqide qisse» ni oqushi we sherhlishi diqqitimizni qozghaydu. Bu eser bir qisim uyghurlar üchün xitaylarning edebiy jehettiki büyük utuqlirining biri bolsa, yene bir qisimliri üchün xitay tarixining bedi’iy sizmisidur; Yene bir qisimliri üchün bu xitaylar teripidin yézilghan bahadir shirmetler heqqidiki qissidur; Yene bir qisimliri üchün bu ajayip-gharayip hékayetlerning sözlinishidur. Lékin, intayin az sandiki uyghurlar üchün bu eser xitayning urush nezeriyisi we bu nezeriyining yadrosi bolghan rengwazliq stratégiyisining bedi’iy yazmisidur. Ademni iztirapqa salidighan nuqta shuki, uyghur ziyaliyliridin téxi héchkim ushbu eserni xitayning xélila piship yétilgen herbiy stratégiye heqqidiki mupessel desturi dep qarighini yoq. Téximu yamini, bu heqte téxi tilgha alghudek héchqandaq tetqiqat élip bérilmidi.
Uyghurlarning ana wetini sherqiy türkistan 1949-yili xitay kommunist qoshunliri teripidin ishghal qilindi. Bu uyghurlar tarixidiki eng qarangghu bir yil boldi—uyghurlar shuningdin tartip xitay hökümitining asariti astida yashashqa mejburlandi. Sherqiy türkistan 2-jumhuriyitining qushunliri bilen xitay kommunist qoshunliri otturisidiki urush türlük seweblerge köre urushsiz axirlashti. Uyghurlar urushta urush qilmay meghlub bolsa, xitaylar urushsiz ghelibe qildi. Xitaylar sunzining héchqandaq urush qilmay turup ghelibe qilish stratégiyisini ghelibilik halda emeliyetke tedbiqlidi. Uningdin sirt, xitaylar sunzinimu tang qalduridighan urush ghelibisige érishti: uyghurlar xitaylar we bashqa düshmenliri teripidin urush qilmayla emes belki yene muntizm milliy armiyisi turuqluq, urush qilghuzulmastin meghlub qilindi. Sunzining herbiy ishlar desturidiki urushsiz ghelibe stratégiyisi uni qétirqinip ögen’gen we gomindanggha qarshi urushqa muweppeqiyetlik tedbiqlighan maw zédong we uning egeshküchiliri teripidin uyghurlarning paji’elik aqiwiti arqiliq béyitildi.
Emma, xitay hökümiti bilen uyghurlar otturisidiki bu urushsiz urush axirqi urush bolmidi. Uyghurlar urushta urushsiz—téximu toghraqi urush qilghuzulmastin—meghlub bolghan bolsimu, lékin ular otturisidiki urush axirlashmidi. Uyghurlar bilen xitaylar otturisida 1949-yilidin buyan, heqiqiy menidiki we kölemlik eskiriy urush yüz bermigen bolsimu, özgiche shekildiki urush gahi ashkara, gahi yoshurun terizde toxtawsiz dawam qildi. Emdiki urushning mahiyiti xitayning sunzining herbiy ishlar stratégiyisi, 36 penti, «üch padishahliq heqqide qisse» side sözlen’gen stratégiyilerde we hazirqi zaman xitay urush nezeriyiside bésiwélighan elni qandaq idare qilish emeliyitide téximu wayigha yetken sheklini kördi: neyrengwazliq stratégiyisi. Mundaqche éytqanda, bu urushning mahiyetlik alahidiliki shuki, armiyisiz uyghurlar zamaniwi armiyisi bar xitay hakimiyiti bilen hélihem tighmu tigh élishiwatidu we qan töküwatidu—bu urush is-tüteksiz élip bériliwatidu.
Bu «urushsiz» urushta xitayning armiyisi közge asan chéliqip ketmeydu. Heqiqiy urush armiyidinmu qudretlik bolghan, weyran qilish küchi uningdimu éship ketken we tesiri uzaqqa sozulghan neyrengwazliq stratégiyisi arqiliq élip bérilip keldi. Eng muhimi, emdiki urush eskiriy urushtin köre siyasiy tüs alghan pisxikiliq urush boldi. Uning yadrosi xitayning qedimki xerbiy stratégiyiside bixlinip, tarixning herqaysi basquchlirida mukemmelliship mangghan neyrengwazliq stratégiyisi boldi.
Bu stratégiyining asasliq terkibliri (tarixni we ré’alliqni) burmilash, aldamchiliq, méngini yuyush, suyiqest qatarliqlardin terkib tapti. Ushbu maqalimiz xitaylarning uyghurlar bilen 1949-yilidin béri élip bérip kéliwatqan pisxikiliq urushining mahiyitini neyrengwazliq stratégiyisi nuqtisidin chiqip turup tehlil qilidu.
*****
1. «azadliq» heqqidiki neyrengwazliqlar

Neyrengwazliq arqiliq yenggili bolidighan’gha hergiz küch ishletküchi bolma.
Nikkolo makyawélli, «shahzade»
Neyrengwazliq stratégiyisining eng yadroluq qismi méngini yuyush yaki kontrol qilishtur. Ménge yuyush ademning méngisini saxta uchur bilen ülüksiz ghidiqlash arqiliq, uning ré’alliq bilen bolghan munasiwitini burmilap we hetta üzüwétip, uni pütünley yat, yéngi we yaki özining eslidiki qarishi bilen qarimu qarshi bolghan qarashni qubul qilghuzushqa qiziqturushtin (yaki zorlashtin) ibaret idiye özgertish sistémisini körsitidu. Ménge yuyush adette bedenning zexmlendürülüshi yaki qiyin qistaqqa élinishini körsetmeydu. Belki u insanning tepekkur jeryanini ögertiwétish arqiliq, uni yétekligili bolidighan yönilishke sélishni körsitidu. Uningda pakit fantaziye yaki xam xiyal arqiliq burmilinidu: yaki aldin’ala teyyarlan’ghan saxta qurulma heqiqiy ré’alliqning üstige ustiliq bilen dessitilidu yaki ré’alliqning asasliq qurulmisi köp qétimliq qayta-qayta orun yötkilish jeryanida pütünley özgirip kétidu.
Töwende muhakime qilmaqchi bolghinimiz xitayning uyghurlargha qarita élip barghan intayin muweppeqiyetlik ménge yuyush herikiti we uning tesiridur. Bu 1949-yili we uningdin kéyin xitayning qandaq qilip tajawuzchiliq emeliyitini «azadliq» uqumigha muweppeqiyetlik halda yötkiyeligenlikini körsitidu. Bu nuqta, shuning bilen bir waqitta, bizning xitayning uyghurlargha qaratqan neyrengwazliq stratégiyisini téximu chongqur chüshinishimizge yardem béridu.
1949-yili xitaylar 2 ming yillardin béri emelge ashuralmay kelgen munu chüshini muweppeqiyetlik emelge ashurdi: gherbiy yurtni we bu yurtning qedimqi sahibi bolghan uyghurlarni üzül-késil boy sundurush. Bu yil xitaylarni 2 ming yillar ilgiri toxtawsiz sarasimige salghan we bu wejidin ularni dunyagha meshhur «seddichin sépili » ni qurushqa mejbur qilghan qedimqi «yawayi» hunlarning ewladi bolghan uyghurlar axiri munqerz qilindi. Hazirqi monggholiyide orxun uyghur xanliqini qurup, xitaylarni ta hazirghiche pexirlendürüp kéliwatqan tang sulalisining kibirini herbiy iskenjiler arqiliq yerge uralighan, uni aldigha tezimge keltüreligen we séliq töleshke mejburliyalighan uyghurlar axiri xitay azadliq armiyisining qorallirining sayisi astida yashashqa mehkum qilindi. 840-yili monggholiyidin özlirining tarim wadilirida yashawatqan qérindashlirini panah tartip kélip, qaraxanilar xanliqi, quchu uyghur xanliqi, se’idiye xanliqi, qeshqeriye döliti, ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyetliridin ibaret musteqil xanliqlarni we döletlerni qurghan uyghurlarning siyasiy we kultural kimliki jiddiy kriziske duchar boldi. Xitayning tarixiy chüshinishidiki gherbiy diyardiki sirliq, yawayi we tinjimas uyghürlar axiri el qilindi.
Uyghurlar tarixidiki héchqandaq bir yil 1949-yiligha oxshimaydu. Mana mushu yilda uyghurlar erkinlikidin mehrum qalduruldi, kimliki kriziske duch keldi, iqtisadiy asasi tamamen talan-taraj qilinish xewpige chüshüp qaldi, kulturi hayat-mamatliq éghir xirisni kütiwaldi. 1949-yili xitaylarning tinjimas gherbiy yurtni boy sundurushining muqeddimisi bolsa, uyghurlar üchün wetinining qoldin kétishining bashlinishi boldi. Rusiye we kéyinki sowét ittipaqi, en’giliye we amérika qatnashqan «büyük oyun» sherqiy türkistanning xitaygha sowghat qilinishi bilen ayaqlashti. Chongqur idé’ologiyilik toqunushqa patqan sherqiy türkistan xitaylar teripidin héchqandaq küch serp qilinmayla el qilindi.
1949-yilidiki tajawuzchiliq xitay merkizi hökümiti teripidin «shinjangning tinch yol bilen azad bolushi» dep teriplendi. Bu yerde diqqetni tartarliq nuqta xitayning qandaq qilip, op’ochuq tajawuzchiliqni uyghurlargha «azadliq» dep chüshendüreligenlikidur: xitaylar qandaq qilip sherqiy türkistandiki uyghurlargha 1949 -yili musteqil bir jumhuriyetni weyran qilghan mushundaq tajawuzchiliqni mahiyiti pütünley burmilan’ghan shekilde qobul qilghuzalidi? Uyghurlarning bu jumhuriyetliri heqqidiki kolléktip eslimisi qandaq qilip bu tajawuzchiliqni «azadliqqa érishish» dep chüshinishke yol qoyalidi? Uyghurlar némidin we kimdin qandaq «azad» qilindi? Derheqki, so’allirimizning jawabi undaq asan emes. Eger biz uni ta hazirghiche yéshilmigen tarixiy pakitlar ramkisi ichige qoyghan waqtimizda, bu so’allirimizning jawabini izdesh téximu murekkeplishidu. Halbuki, biz maqalimizda ushbu so’allarning jawabini tarixiy nuqtidin emes, belki pisxologiyilik nuqtidin izdeymiz.
Ikkinchi jumhuriyet uyghur siyasiy tarixida idé’ologiyilik küresh eng keskin élip bérilghan shara’itqa shahid boldi. Uyghurlarning siyasiy hayati bir- biri bilen sighishalmaydighan kommunizm, pan türkchilik we islamizm otturisidiki ötkür toqunushning patqiqigha pétip qaldi. Ushbu idé’ologiyilerning sahibliri mushu seweblik bir-birige qarshi turidighan siyasiy lagérlargha bölünüp ketti. Bu mesleklerning ichide kommunizm idiyisi uyghurlarning siyasiy tallishida muhim rol oynidi.
Késip éytish kérekki, kommunizm idiyisi uyghurlarning 2-jumhuriyitining barliq siyasiy pa’aliyetlirige meyli ashkara meyli yoshurun bolsun küchlük tesir körsetti we hetta uni kontrol qilip keldi. Bolupmu, idé’ologiye saheside téximu shundaq boldi. Kommunizm idé’ologiyisini özining dölet qurulushining uli we tashqi siyasitining tüp yétekchi mesliki qilip kelgen sowét ittipaqidin ibaret bu sotsiyalistik impériye sherqiy türkistan’gha exmetjan qasimigha oxshash nurghun ziyaliylarni türlük wezipiler bilen ewetti. Ularning wezipilirining biri uyghurlargha kommunizm idiyisiningla ularni nijadliqqa érishtüridighan birdinbir ishenjlik meslek ikenlikini tarqitish boldi. Shuning bilen bir waqitta, sowét ittipaqining 2-dunya urushidiki fashizm üstidin qilghan ghelibisi kommunizmning dunyawi ghelibisi we hetta insaniyetning azadliqining heqiqiy we tosuwalghusiz yüzlinishi süpitide chüshinildi. Del mana mushu kommunizm idiyisi insanlarni—bolupmu xuddi lénin alliburun otturigha qoyghinidek—parlaq kélechekke yétekleydighan we ularni azad qilidighan eng adaqqi we eng ulugh meslek süpitide kökke kötürüldi. Yer yüzide ézish-ézilishni yoq qilishni közleydu dep qaralghan ushbu idé’ologiye intayin tézdin milliy azadliq heqqide izden’güchilerning mayakigha aylandi. Elwette, jughrapiyiwi yéqinliq sewebidin sowét ittipaqi kulturining chongqur tesirige 1920-yillardin tartip küchlük terizde uchrap kéliwatqan uyghurlarmu buningdin mustesna qalmidi.
1945-yili ghuljida abdukérim abbasop qatarliqlar teripidin qurulghan xelq inqilawi partiyisi xitay kommunist partiyisi bilen yoshurun munasiwet ornatti. Ularning tüpki siyasiy chaqiriqi uyghurlarni gomindang eksiyetchilirining zulmidin azad qilish boldi. Uyghurlarni «azad qilish» ular teripidin xitaydin ibaret bir yat milletning–meyli bu millet kommunizmgha yaki senménjuyi asasidiki pirqichilikke ishensun–zulmidin emes, belki komindang hakimiyitidin xitay kommunistik partiyisi rehberlikide élip bérilidighan sotsiyalistik inqilab arqiliq «azad» qilish dep teshwiq qilidi. Ular sotsiyalistik millet nezeriyisini qollinish arqiliq xitay bilen uyghurlar otturisidiki igisi bar, tarixiy we hayat-mamatliq milliy ziddiyetni atalmish ezgüchi hakimiyet (gomindang) bilen ézilgüchi xelq (sherqiy türkistandiki uyghur qatarliq milletler) otturusidiki igisiz, mahiyetsiz we tarixsiz ziddiyetke yötkiwetti. Bu uyghur siyasiy ré’alliqining uyghur siyasiyonliri teripidin burmilinishi boldi. Netijide uyghurlar özlirining kimdin kimning «azad» qilidighanliqigha qiziqmastin, belki némidin qandaq azad qilinidighanliqigha qiziqti. Kéyinche, mana mushu tepekkür yoli bilen, bir qisim uyghurlar kommunizmgha ishinidighan xitaylarning özlirini pirqichilikke ishinidighan xitaylardin–jümlidin uning «eksiyetchi» hakimiyitidin—azad qilidighanliqigha bekla qattiq qarshi turup ketmidi. Xitay kommunistliri uyghur komunistliri alliburun hazirlap qorghan maba mushu halqiliq idé’ologiyilik asasqa tayinip turup, uyghurlarni «azad qilish» ni 1949-yilining aldi-geynide qattiq-yumshaq wasitilerni teng qollinish arqiliq üzülkésil élip bérishqa ötti.
Netijide, sabiq sowét ittipaqigha oxshash kommunizm idé’ologiyisige étiqad qilidighan xitaylarning uyghurlargha yéqinlishishi we asta-asta ularning pa’aliyetlirini öz kontrolluqigha élishqa urunushi ikkinchi jumhuriyettiki xéli köp uyghur siyasiyonlirida unche chong endishe qozghimidi. Chünki, bir türküm uyghurlar, jümlidin uyghur siyasiyonlar, kommunizmning wedisige alliburun xélila chongqur ishen’genidi.
Bu ishinishni yenila kelgüsidiki bext-sa’adetlik hayatqa bolghan otopiyilik kolléktip telpünüshtin kélip chiqqan déyishke bolidu. Otopiye qedimki grék tiligha köre, «yaxshi makan» we «mewjut bolmighan makan» din ibaret bir-birini chetke qaqidighan ikki terkibtin tüzülgen. Shu seweb, ushbu atalghu hazirning özide mewjut bolmighan emma kelgüside ishqa éshishi arzu qilin’ghan idé’al jem’iyetni tebirleshte ishlitilidu. Otopiye bir xil kolléktip ishinish shekli bolush süpiti bilen, ijtima’iy adaletsizlikni yoqitishtek aliy meqsetni közleydu. Buni ishqa ashurush üchün, u, xuddi marksning kommunizm idiyiside eks etkinidek, shexsiyetni kolléktipning menpe’etige boy sundurush arqiliq, ijtima’iy yaxshiliqni insanning yüksilishining asasi qilidu. Uning shexsiy mülükchilikni bikar qilish arqiliq ijtima’iy bayliqlardin ortaq paydilinish, insanni emgekning boyunturuqidin azad qilish (yeni emgekni zörüriyet sheklidin erkinlik sheklige kötürüsh) we yuqiri derijide institutlashturulghan (uyushturulghan) jama’e qurulmisini berpa qilish arqiliq ijtima’iy tereqqiyatni emelge ashurushtek muhim küntertipliri bar.
Otopiye pisxikilik menisidin élip éytqanda, «mumkin bolmighan makan» ning mumkin bolushi heqqidiki bir xil qiyas—téximu toghrisi, bir xil fantaziyidur. U shexsning yaki kolléktipning ötmüsh heqqidiki mu’eyyen arzu-istikining hazirning cheklimisi arqiliq qandurulmasliqini kelgüside qandurulushtin ibaret wede bilen teminleydu. Shunglashqa, otopiye ötmüshning eslimilirini hazirning tesiratlirining türtkiside kelgüsi heqqidiki qiyasqa aylandurush jeryanidur. Ötmüsh (eslime), hazir (tesirat) we kelgüsi (qiyas we xam xiyal) fantaziye qilish yoli bilen birliship kétidu.
1930-yillardin tartip, uyghurlar, xuddi bashqa nurghun xelqlerge oxshash, otopiyilik qiyas arqiliq özining ré’alliqidin halqishqa bolghan mayilliqini ipadilidi—bolupmu uyghur siyasiy rehberlirining bu heqtiki mayilliqi xélila küchlük boldi. Awwal rusiyide ghelibe qilip, andin bashqa dölet we rayonlargha tarqalghan—jümlidin xitaygha tarqalghan—sotsiyalistik inqilab chüshenjisi uyghurlargha kommunizmdin ibaret otopiyilik menzilge yétishtiki eng ishenjlik yoldek bilindi. Uyghurlarning bir qisim yétekchiliri del mana mushu yol arqiliq özlirining ré’al mesililirige sotsiyalistik inqilab arqiliq jawab tapmaqchi boldi.
Kommunizm herikitining «xelq’araliq birliksep» (intérnasi’onalizm) qurush nishani uyghur ziyaliyliri we rehberlikini qiziqturghan yene bir muhim amil idi. «xelq’araliq birliksep» we uning eyni waqittiki emeliyiti uyghurlarning kolléktip pisxikisida shundaq bir qarashni tikliyeleyttiki, uyghurlar emdi kishining ésige kirip chiqmas teklimakan boylirida dunyadin ayrilghan halda yekke-yégane yashimastin, belki dunyawi kommunizm herikitining bir ezasigha hem terkiwi qismigha aylinalaytti. Özining siyasiy kimliki ghuwa halette turiwatqan uyghurlar üchün, bu ezaliq intayin muhim idi. Chünki bu arqiliq uyghurlar öz siyasiy kulturidiki éniqsizliqni yoqitip, insaniyetning bext-sa’aditini közleshni meqset qilidighan kommunizm a’ilisining bir ezasigha aylinalaytti—ular éniq siyasiy kimlikke ige bolalaytti.
Xitay kommunistliri kommunizmdin ibaret xam xiyalgha intiliwatqan bu zémin’gha bésip kirishning teyyarliqlirini asasen qilip boldi. 1949-yili xitay générali péng déxüeyning qoshunliri «azadliq armiye» nami bilen sherqiy türkistan’gha resmiy basturup kirdi. Meyli zorlansun-zorlanmisun, uyghurlar péngning qoshunlirini ürümchide naxsha-muzika bilen qarshi aldi. 1933-we 1944-yilliri sherqiy türkistan jumhuriyetlirining qurulushini shadliqqa tolghan naxsha-muzikiliri bilen kütiwalghan uyghurlar xitayning tajawuzchi qoshunlirinimu oxshashla naxsha-muzika bilen kütiwaldi. Xitay kommunistliri uyghurlargha xuddi muhim bir xewerni yetküzgili yiraq jaydin riyazet chékip kelgendek debdebe bilen ürümchige kirdi. Ularning egelgen uchuri gerche atalmish «ortaq güllinish» ni qollaydighan sékular (dindin xaliy) kommunizm idiyisi bolsimu, emeliyette ular xuddi birer alemshumul (diniy) heqiqetni uyghurlargha yetküzmekchi bolghandek tesiratni ularning kolléktip tesiratida peyda qilishni untup qalmidi.
Bu yerde shuninggha diqqet qilinishi kérekki, xitaylarning uyghurlargha qaratqan teshwiqatliri, yoshurun singip kirishi, uyghurlar yashawatqan rayonluq we xelq’araliq weziyet we uyghurlarning siyasiy weziyiti xitaylarni intayin tézlikte uyghurlarning kolléktip éngigha jiddiy tesir körsitish mumkinchiliki bilen teminlidi. Xitayning uyghurlargha yürgüzgen teshwiqatining yadroluq qismi uyghurlar bilen ozliri otturisida dé’aliktékiliq baghlinishqa ige rol modélliq endizini gahi ashkara we gahi yoshurun shekilde otturigha quyush boldi. Ushbu modélda nahayiti ustiliq bilen sherqiy türkistandin ibaret musteqil bir döletni qurghan uyghurlarning siyasiy jehettiki aktip roli asta-asta passip rolgha almashturulup tesewwur qilindi. Yeni, uyghurlarning dölitining nami bolghan sherqiy türkistan pütünley cheklinip, uning siyasiy menisi «üch wilayet inqilabi» gha taraytildi. Öz-özige xoja uyghurlar xitay milliy dölitining sotsiyalistik inqilab nami bilen élip bérilghan kéngiyishide uning bir qismi qilip qoshuwélindi. Xitaylar kommunizmdin xewer bergüchi, gomindangning fashistik hakimiyitidin qutquzghuchi, sotsiyalistik jem’iyetni «ortaq» berpa qilghuchi, xelq’araliq intérnasi’onalizmning asiyadiki eng küchlük ezalirining biri we uyghurlarni azad qilghuchi we güllendürgüchi milletlik rolini alsa, uyghurlar kommunizm xewirini qobul qilghuchi, fé’odalliq jem’iyette toxtap qalghuchi, xelq’arada nami yoq emma gomindang hakimiyitidin azad qilinip güllinishke mohtaj milletlik rolini aldi.
Uyghurlar özlirige özlirimu hés qilalmighudek derijide téngilghan rol özgirishining—téximu toghrisi burmilinishining– arqisigha yoshurun’ghan siyasiy neyrengwazliqni we suyiqestni demalliqqa sézelmidi. Rol almishish, eng axirida, uyghurlarni—meyli ular étirap qilsun-qilmisun—xitaylarning aldida bir meghlubiyetchi qilip yasap chiqti. Xitaylarning «chong akiliq» roli tézla tiklendi. Xitaylarning hökümranliq iradisini asas qilidighan yéngi roli uyghurlarning xitay hökümranliqini passip qobul qilishtek yéngi roli bilen almashturuldi. Uyghurlarning kolléktip özlük obrazi küchlük özgirish jeryanini bashtin kechürdi. Xitay uyghurlarni qelbidin we méngisidin idare qilishning birinchi achquchluq qedimini ghelibilik tamamlidi. Uzun yilliq neyrengwazliqlar bu ikki rolning almishishi we muqimlishishini muhim kapalet bilen teminlidi.
Uyghurlarning yéngi roli ularni hökümran we hör milletlik ornidin passip we béqin’ghuchi milletlik ornigha chüshürüp qoydi. Bu xil passipliq we béqinish uyghurlarning özige bolghan ishenjige ejellik zerbe berdi. Buningliq bilenla qalmay, xitay kommunistliri yene uyghurlarning öz ré’alliqi bilen bolghan munasiwitinimu özgertiwetti. Uyghurlar shuningdin kéyin pütünley yéngi we siyasiy jehette yüksek derijide institutlashturulghan—merkezleshtürülüp bashqurulidighan—muhitta yashashqa bashlidi. Xitayning herbiyliri we sherqiy türkistan’gha yerleshtürülgen ish-qur qisimliri teripidin ichki-tashqi jehette qorshalghan yashash boshluqi uyghurlarning ré’alliqning boshluqi—yaki yashash da’irisi—boldi. Uyghurlarning tashqi dunya bilen bilen bolghan alaqisi pütünley kontrol qilindi—ularning qandaq uchur qobul qilishi we uninggha qandaq inkas qayturushi pütünley bashqurushqa élindi. Uyghurlar özlirining erkinlikining fizikiliq amillirini yoqitipla qalmastin, eng muhimi uning meniwi amillirinimu yoqitishqa bashlidi: uyghurlarning pikir qilishi özini orap turghan türmisiman boshluq bilen cheklendi, pasillandi.
1949-yilidiki tajawuzchiliqning mahiyiti «azadliq» süpitide uyghurlarning kolléktip éngigha shu qeder chongqur yiltiz tarttiki, ular «azadliqtin burun» we «azadliqtin kéyin» dégen kelimilerni ta hazirghiche héchqandaq gheyrilik hés qilmay ishlitip keldi. Bu shuni chüshendüriduki, uyghurlar özlirining ré’alliqining waqitchanliqini 1949-yilidiki tajawuzchiliq bilen xaraktérlinidighan mundaq ikki waqit birliki bilen ölcheydighan boldi: «azadliqtin ilgiri» we «azadliqtin kéyin»[i]. «azadliqtin burun» atalghusi uyghurlarning tesewwuridiki qarangghuluqqa we zulumgha tolghan erksiz jem’iyetni (pirqichilarning dunyasini) körsetse, «azatliqtin kéyin» bolsa yoruqluqqa we asayishliqqa tolghan erkin jem’iyetni (sotsiyalistik dunyani) körsitidu. Xitay siyasiy pisxologlirigha shu nuqta aydingki, ushbu kelimilerni her bir qétim ishlitish mahiyette tajawuzchiliqni yene bir qétim angsiz jezmleshtürüsh bolatti. Uni yene bir qétim jezmleshtürüsh bolsa kolléktip yoshurun angning yalghanni rast dep qobul qilishini téximu ilgiri süretti, uning pisxik tesirini téximu chongqurlashturatti. Axirida, ushbu kelimilerning uyghurlarning kündilik til aditide intayin tebi’iy bir shekilde qollinilishi—we qayta-qayta qollinilishi—ularni qil sighqusiz pakittek körsiteleytti. Xuddi biz adette, xata qolliniwatqan nurghun til hadisilirini so’allimighandek, bu kelimilernimu héchkim so’allap ketmeytti.
Emdi, ré’alliqning menisi heqqide toxtilayli. Ré’alliq heqiqiy mewjut bolghan shey’ini yaki mewjutluqni körsitidu. Ré’alliq tuyghusi bolsa ademning heqiqiy mewjut bolghan shey’ige bolghan tesiratini körsitidu. Bu tebirge asaslan’ghanda, eyni waqittiki uyghurlarning ré’alliq tuyghusini mundaq ikki nuqtidin analiz qilishqa bolidu. Biri, yuqirida körginimizdek, uyghurlarning ré’alliqi kontrol astigha élin’ghan ré’alliqtur—yeni uyghurlarning ré’alliqi ularning némini körüshi, némini sözlishi, némini oqushi we hetta némini oylishi aldin’ala belgilen’gen ré’alliqtur. Bu xil shara’itta, uyghurlarning kolléktip tepekkürining da’irisi özige bérilgen yashash da’irisi teripidin cheklinidu. Yeni bashqa tallashliri pütünley kontrolluqqa élin’ghan uyghurlar özige néme bérilse–yeni némini sözlishige, qilishigha we oylishigha yol qoyulsa—shuni ré’alliq süpitide qobul qilishqa mejburlinidu. Cheklime bilen tolghan bu yashash haliti qanchilik azabliq we haqaretlik bolsun, uyghurlar bu xil hayat sheklidin kemdinkem gumanlinidu, chünki uning arqisidiki heqiqiy ré’alliq—yeni uni kontrol qilip turidighan heqiqiy ré’alliq—ustiliq bilen ulardin yoshurulidu.
Yene biri, bu halettin halqighan, téximu uzun’gha sozulghan we kengri bolghan ré’alliq bolup, kolléktip fantaziyining shekillinishide muhim rol oynaydu. Bu ré’alliq körgili bolmaydighan emma tesewwur qilishqa yéteklinidighan «ré’alliqtur». Kommunizm del mushu ré’alliq tuyghusi bolup, mewjut hayat halitidin pütünley halqitilip tesewwur qilinidighan otopiyini körsitidu. Teshwiqat arqiliq hedep köptürülgen bu xil ré’alliq—qanchilik epsaniwi we mistik bolushidin qet’iynezer—shu qeder qudretlik bolghanki, u kündilik hayati emeliyette ach-zérinliqqa, jazalashlargha we qorqunchqa tolghan uyghurlargha yépyéngi bir menzilni körsetken, ularni buninggha qiziqturalighan, hetta ularni buning üchün özini teltöküs béghishlaydighan qiliwetken. Kelgüsi heqqidiki bu yalghanchiliqlar shundaq bir netijilik shekilde qilin’ghanki, u ademning normal tejribisidin we chüshinishidin alliburun halqip ketken. Bu katta yalghanchiliqlarni héchkim inkar qilalmaytti, chünki uni héchkim tejribisidin ötküzüp baqmighanidi. Shunga, u hemme adem intilidighan emma héchkim tejribisidin ötküzüp baqmighan hem baqalmaydighan xiyaliy dunyani héchqandaq qiynalmayla wede qilalaytti.
Hitlér «ulugh yalghanchilar ulugh séhrigerlerdur» deydu. Ademning közlirini alichekmen qilidighan bu yalghanchiliqlar xuddi séhrigerliktek körünüp turghan ré’alliqning arqisidiki biz körelmeydighan yoshurun boshluq arqiliq bizni aldaydu. Xuddi hitlér éytqandek, yalghanchiliq qanche heywet bolghanséri we ré’alliqtin qanche yiraqlashqanséri, küchi shunche zor bolidu, chünki kishiler uninggha so’al qoyushtin eyminip qalidu yaki uni bir eqliy yosunda chüshinishke amalsiz qalidu. Netijide, adem özining tesewwuri we eqli yetmeydighan—yaki uningdin halqighan—ashu menzilge chin pütüp qalidu. Del mana mushu halqima boshluq bizdin tebi’iy yoshurulghan bolidu.
Biz körelmeydighan ré’alliq del bizning kontrolluqimizdin halqighan boshluqtur. Yalghanchiliq mana mushu yoshurun boshluqta mewjut bolup turidu. U heqiqetni yoshurush we uning ornigha mewjut bolmighan shey’ini heqiqet süpitide otturigha chiqirishni körsitidu. Yalghan sözlesh heqiqetning yoqilishini emes, belki uning yoshurulushini körsitidu. Wehelenki, meyli heqiqet yalghanchiliqta qanchilik derijide yoshurulmisun, u yenila yalghanchiliqta özining yoqatqili bolmaydighan izini saqlap mangghan bolidu. Mundaqche éytqanda, her bir yalghanchiliqta u yoshurmaqchi bolghan heqiqet saqlinip mangghan bolidu. Démek, her bir yalghanchiliqqa bir heqiqet yoshurun’ghan.
Buni téximu éniqraq chüshinish üchün, daniyilik xanz krisshén endérsénning «padishahning yéngi kiyimi» dégen chöchikige qisqiche qarap chiqayli. Mezkur chöchek yalghanchiliq, shöhretpereslik, ijtima’iy qa’idining küchi, kolléktip ret qilish we özini körsitishke hérismenlik, qatarliq mezmunlardin terkib tapqan. Mezkur eserde, kishiler gerche aldida heywet bilen méngiwatqan padishahning yéngi kiyimining mewjut emesliki hemde uning emeliyette yalingach ikenlikini körgen bolsimu, uni ochuq-ashkara éytalmighanliqi sözlinidu—buningda, biri ular xata sözlep qoyup bashqilarning mesxirige qélishtin qorqsa, yene biri ularning normalliqtin halqighan bundaq hadisining yüz bérishige ishen’güsi kelmeydu, yaki yene biri ular padishahning «katta» kiyimini köreligen-körelmigenlikige jezm qilalmaydu. Axiri bir kichik bala padishahning yalingach ikenlikini tuyuqsiz jakarliwétidu. Eger bu chöchekni hakimmutleq siyasiy tüzülmige tedbiq qilsaq mundaq netije chiqidu: «hemme adem bundaq siyasiy muhitta yalghan sözleshke mejbur bolidu. Bir adem shuning bilen bir waqitta, bashqilarningmu özige oxshashla yalghan sözlewatqanliqini bilidu. Emma héchkim hemmeylenning yalghan sözleydighanliqi heqqide bir éghiz rast gep qilishni xalimaydu, chünki u bashqilarning özini yalghan sözlidi dep eyiblishidin we hetta jazalishidin qorqidu. Netijide bir-birige yalghan éytish dawamlishiwéridu.»
Shuninggha köre, gerche intayin az sandiki uyghur ziyaliyliri we siyasiyonliri xitaylarning kommunizm heqqidiki yalghanchiliqlirini bilip qalghan bolsimu, awazini chiqiralmighan. Gerche ular bashqilarningmu özige oxshash yalghan sözlewatqanliqini bilsimu, bilmeslikke salghan. Netijide, bu yalghanchiliq uyghur jem’iyitide héchqandaq tosalghusiz tarqiliwergen. Otopiye heqqidiki yalghanchiliq distopiyilik jem’iyette özini saqlap qélishning kélishimige aylan’ghan.
Gépimizge qaytip kelsek, ghayet zor dölet mashinisi teripidin toxtawsiz élip bérilghan siyasiy yalghanchiliqlar axiri héchkimning jiddiy so’allishigha uchrimighan. Chünki, ular özliri anglawatqanni we körüwatqanni heqiqet süpitide qobul qilishqa adetlen’gen. [ii] général péngning qoshunini kütiwélishqa chiqqan uyghurlarning tesirati bir chüshke yaki ademning eqlini heyran qalduridighan bir xam xiyalgha oxshaytti. Ular qoralliq, yat we mekkar bir top teripidin özlirimu bilmeydighan alliqandaq bir düshmenlerdin azad qiliniwatti. Ularning wedisige köre, uyghurlarning turmushi shuningdin kéyin pütünley kapaletke ige bolatti. Uyghurlar emdi üzülkésil bext –sa’adetke érishidighandek idi. Emma, xitay shuni éniq bilettiki, atalmish «azadliq» heqqidiki bu fantaziye choqum mu’eyyen ré’alliq terkiblirige ige qilinishi kérek idi. Bolmisa, fantaziyige ziyade bérilish kolléiktipning heriket qilish iqtidarini palech halgha chüshürüp qoyatti. Bu elwette, ijtima’iy heriket nezeriyisi üstige qurulghan sotsiyalistik inqilabning prinsipigha yat idi. Shu seweb, sherqiy türkistan’gha tinch-aman yerlishiwalghan xitay ishghaliyetchiliri uyghurlargha ular azad qilinishi kérek bolghan «heqiqiy» düshmenni tézla tépip bérip, «azadliq» herikitini yéngi bir baldaqqa kötürdi: uyghurlarning bayliri. Yeni, uyghurlarni «azadliq» herikitige ishendürüsh üchün, ular choqum ilgiri erkinlikini yoqatqan halda yashawatqan bolushi we uningdin emdilikte choqum azad qilinishi kérek idi. Bu del uyghurlarning özining ichidiki bir terkib bolushi kérek idi. Shundila, uyghurlarni hem öz-özige düshmen qilghili bolatti hem uninggha tashqi küchning qutquzushigha tebi’iy mohtajliqini bildürgili bolatti.
Mushu meqsetni ishqa ashurush üchün, xitayning teshwiqati uyghurlarni özlirining bayliri bilen muweppeqiyetlik yosunda düshmen qildi, gerche bu dushmenlik milliy düshmenlik emes belki sinipiy düshmenlik nuqtisidin chüshendürülgen bolsimu. Uyghur bayliri kolléktip halda tarixtin béri uyghur prolétariyatlirini shepqetsizlerche ezgüchiler, uyghur prolétariyatliri bolsa ular teripidin naheq ézilgüchiler süpitide qaraldi. Uyghurlarning wetinige bésip kirgen hem shu shu seweb uyghurlarning siyasiy düshmini bolushi kérek xitaylar eksiche hem mesxirilik yosunda uyghurlarni özidin qutuldurghuchi—azad qilghuchi—qiyapitide otturigha chiqti.
Bash-axiri chiqmas siyasiy küreshler dawamida, uyghur bayliri düshmen süpitide tartip chiqirilip, mal-mülki musadire qilindi. Hettaki, beziliri kolléktip murasim sheklide sazayi qilindi we amma aldida étip öltürüldi. Uyghur baylirigha qarita xitaylar teripidin qerellik we ustiliq bilen uyushturulghan murasimsiman jazalashlar choqum qilinishi kérek bolghan bir xil eqliy tertiptek orunlashturuldi. Zorawanliqning tertip arqiliq élip bérilishi uni kishilerge xuddi choqum qilinishi kérek bolghan toghra ishtek körsetti. Shuning bilen bir waqitta, eqliy shekilge ige qilin’ghan bu jazalash murasimliri xuddi yillarséri we hetta esirlerséri kéchikken heqqaniyetni axiri jari qildurghandek kolléktip tesiratni shekillendürüshke tirishti. Köchlük sinipiy düshmenlik qarishi bilen heriketke keltürülgen bu jazalashlar prolétariyatning heqqaniy déktarusi süpitide chüshendürüldi. Uyghurlarning iqtisadiy we ijtima’iy igilikining jan tomurini tutup kelgen we hetta uyghur jem’iyitining eng deslepki ottura we yuqiri buzhu’aziye qatlimini emdiletin shekillendüriwatqan bu ijtima’iy qatlam mana mushundaq yollar bilen tamamen weyran qilindi.
Uyghurlar esirlerdin béri bayqiyalmay kelgen «düshmini» ni bayqash élip kelgen teswirligüsiz rohiy zilzilidin silkinmey qalmidi. Bu silkinish tasadipiy bayqalghan heqiqetning weznini téximu artturiwétetti—intayin az sandiki segek kishilerla ziyade kolléktip hayajanlinishning xetirini aldin körüp yételeytti. Baylarni üzül-késil sundurushni meqset qilghan tartip chiqirishlar, jazalashlar we palashlar uyghurlargha sotsiyalistik inqilabning deslepki ghelibisi süpitide hés qilduruldi. Uyghurlarning ular taki shu waqitqiche bayqiyalmighan tarixiy «düshmini» eng axirida qattiq zerbide bash kötürelmes qilindi. Özlirining baylirini jazalashning eqliyliki we heqqaniyliqigha chongqur ishen’gen uyghurlar kolléktip gunah tuyghusidin yiraq boldi, chünki hemme ish tarixning tosiwalghusiz we insanning iradisidin halqighan yüzlinishi süpitide chüshendürüldi.
Nurghun uyghurlar tarixning tosuwalghusiz yüzlinishi süpitide terghip qilin’ghan we xitaylar qozghighan sotsiyalistik inqilabqa qatnashqanliqidin pexir we shadlinish hés qildi. Baylardin, zémindarlardin, chetke baghlan’ghanlardin we kapitalizm yoligha mangghanlardin kolléktip héstériye sheklidiki hésab élish awamning öchmenlikini heqiqiy tajawuzchi bolghan xitaylardin uyghurlarning özige—öz ichige—qaratti. Mesilining eng iztirapliq nuqtisi shu boldiki, bu shexsler shuning bilen bir waqitta uyghurlarning tarixtin béri tartiwatqan azab- oqubetlirining eng asasliq sewebkarliri qilip körsitildi. Eng axirida, xitaylar yene bir qétim urush qilmay turup, urushta teltöküs ghelibe qazandi. Düshmenlik bilen qérindashliq—«biz» bilen «ular»—otturisidiki perq pütünley xireleshti. «düshmenler» «qérindash» boldi; «qérindashlar» «düshmen» qilindi.
Bir millet üchün échinishliq meghlubiyet özini özining heqiqiy düshmini ornida düshmen körüshtur. Téximu échinishliqi, del ashu heqiqiy düshmenning öz-özige düshmen bolup, jan talishiwatqan milletni yene qutquzghuchi süpitide öz-özidin qutuldurushqa ishendürüshtur. Uyghurlar élishqa tégishlik tarixiy sawaq shuki, düshmenlik tuyghusi uyghur mewjutluqidiki intayin muhim amildur. Emma u choqum heqiqiy düshmen’ge—tashqiy düshmen’ge qaritilishi kérek. Undaq bolmaydiken, heqiqiy düshmen eshu milletni öz-özige düshmen qilish yoli bilen, héchqandaq herej tartmastin meghlub qilalaydu. Chünki, öz-özige düshmen bolghan yaki qilin’ghan millet yaki axiri halsirap tashqi düshmen teripidin qilche küch serp qilinmastinla meghlub qilinidu yaki öz-özige nepretlinish sewebidin öz ichidin tügiishidu.
Uyghur baylirining sistémiliq jazalinishi uyghur jem’iyiti üchün apet xaraktérliq aqiwet élip keldi. Uyghur bayliri noqul halda uyghur iqtisadini—meyli bu iqtisad qanchilik iptida’iy shekilde bolsun—tutup turghuchilar bolupla qalmastin, belki uyghur kulturining maddiy asasini tarixtin béri qoghdap kéliwatqanlar idi. Ularning yétekchilikide uyghurlarning iqtisadiy hayati mu’eyyen tertipte élip bériliwatatti. Bolupmu, ular uyghur jama’itining iqtisadiy qurulmisini, bayliq teqsimlinishini, ijtima’iy kulturni bashquruwatqan muhim asas idi. Ularning weyran qilinishi uyghur milliy igilikining tedrijiy halda xitayning iqtisadni merkezlik we pilanliq bashqurush siyasitide weyran bolushini keltürüp chiqardi.
Tarix shuni qayta- qayta ispatlidiki, iqtisadi weyran milletning qeddi pükülidu, béshi égilidu, rohi sunidu. Bir millet siyasiy mustemlikide yoqap ketmeydu, eger uning iqtisadi asasi eslige keltürgüsiz derijide buzghunchiliqqa uchrimisila. Emma, iqtisadi weyran bolghan milletning siyasiy mewjutluqi weyran bolidu, siyasiy mewjutluqi weyran bolghan milletning kultural mewjutluqi weyran bolidu, kultural mawjutluqi weyran bolghan milletning axirida hemme némisi weyran bolidu.
Insanning tüpki intilishi bolghan maddiy me’ishetni qoghlishish istikini qandurush xitayning uyghurlarning siyasiy istikini qaymuqturushida intayin hel qilghuch rol oynidi. Özining «düshmini» bolghan baylarning azraq malliri we yerliridin nésiwilendürülgen ach-yalingach xelq xuddi maddiy mohtajliqtin azad qilin’ghandek tuyghuda boldi. Uyghurlardin shu heqiqet ustiliq bilen yoshuruldiki, uyghur bayliridin bulang-talang qilinip tartiwélin’ghan hésabsiz bayliqning intayin az qismi hayatliqning qattiqchiliqida ingrawatqan bu xelqqe chéchip bérildi; Mutleq köp qismi bolsa, xitayning emdila qurulghan jumhuriyitining qurulushi üchün serp qilindi.
Ademni téximu iztirapqa salidighan yene bir nuqta shu boldiki, «azadliq» tin ibaret bu siyasiy xam xiyal uyghurlarning yétekchiliri dep qaralghan bir ewlad uyghur ziyaliyliri teripidin köptürülüp maxtaldi. Lutpulla mutellipning «junggo» dégen shé’iridin tartip, elqem extemning atalmish wetenperwerlik heqqidiki shé’irlirighiche, hemmiside xitayning uyghurlarni «azad» qilghanliqi küchep medhiyilendi. Buning tipik misali süpitide töwendiki örneklerni körsitish mumkin. Shinjang xelq neshriyati 1954 – yili neshr qilghan ‹‹tang naxshiliri›› namliq kolléktip shé’irlar toplimigha 27 uyghur sha’irining 42 parche shé’iri tallap kirgüzülgen. Toplamdiki shé’irlarda emdila ijadiyetke telpünüwatqan yash sha’irlarning yéngidin qurulghan xitay dölitige we «azadliq» téngigha ademning ishen’güsi kelmigüdek derijidiki magmidek héssiyatliri ipadilen’gen. Bu toplam bizning uyghurlarni tajawuzchiliqqa uchrighan millet dégen qarishimizni keskin ret qilidu. Chünki, uningda «azadliq» fantaziyiside teswirlen’gen shundaq bir jennetsiman dunya barki, uningda ne ézilish, ne azab, ne qorqunch we ne iztirap yoq bir mukemmel dunyaning teswiri bar.
. Bu toplamgha abdusalam toxti, abdushükür muhemmet’imin, rehim qasim, mehmut zeyidi qatarliqlarning ‹‹azad yézamgha››, ‹‹bahar dolquni››, ‹‹tiyanshan naxshisi››, ‹‹toqumichi achamgha››, ‹‹déhqan qizigha››, ‹‹séni söydüm››, ‹‹ishchi dostumgha››, ‹‹yéngi shinjang››, ‹‹hindi qizigha››, ‹‹moskwa qizigha››, ‹‹yürektin xet››, ‹‹yézamda bahar››, ‹‹bizning weten››, ‹‹étizda››, qatarliq shé’irliri kirgüzülgen. Töwendikisi sha’ir rehim qasimning xelq azadliq armiyisige béghishlap yazghan ‹‹shad bextimizge bol aman›› namliq shé’iridin üzündidur:
Chélishing bilen güllendi zaman,
Sen bilen küldi milyonlighan jan,
Nurlargha chömdi bizning bu makan.
Bu shé’irlarda eks ettürülgen «azadliq» qa bolghan cheksiz medhiye awamni shundaq tonush bilen yétekligenki, uyghurlar peqet xitaylar chüshürgen parlaq tang quyashi bilen qarangghuluqtin qutulup yéngi hayatqa érishti. Uyghurlar buninggha ebedil’ebed minnetdar bolushi kérek. Uyghurlarning meyli eyni waqitta we hetta hazirqi waqittimu ilimlikliri dep qaralghan bu uyghur sha’irliri teripidin yézilghan bu shé’irlar qattiq basturush siyasiti aldida noqul haldiki aman qélishni közleshning mehsuli emes. Ular belki kolléktip hayajanlinish, meptunluq, kiriship qélish we choqunushning binormal ipadilinishini körsitidu. Kolléktip rohiy binormalliqning inkasi bolush süpiti bilen, bu shé’irlar xitaylarning uyghurlarning méngisini qanchilik muweppeqiyetlik yosunda yuyghanliqining delilidur. Bu xil ménge yuyushning ademni eng bi’aram qilidighan qismi uning uyghurlarning dozaqsiman mustemlike ré’alliqini sézish qabiliyitidin qanchilik échinishliq halda mehrum qilin’ghanliqila emes, belki nurghunlighan uyghur ziyaliylirining kompartiyiige bolghan oxshash medhiyini oxshash shekilde qayta-qayta tekrarlishidur. Bu tekrarliq bizge kirishme mejburenlik binormalliqini eslitidu (in’glizchisi obsessive compulsive disorder dur).
Ensiresh binormalliqi süpitidiki bu sindromda, gerche özi körüshni xalimisimu, bimar özide özining ixtiyarisiz qayta-qayta körülidighan oylar, obrazlar we qozghilishlarni tejribisidin ötküzidu. Ular yene qaytilinidighan we murasim sheklini alghan heriketler bilen shughullinidu. Bu heriketlerge ziyade köp waqit ketsimu, bimar uni toxtimastin tekrarlaydu (mesilen, qolini da’im meynet dep qarap, toxtimastin yuyushtur.) bu binormalliqning ipadiliride tashqiy dunya ölüm, késellik we meynetchilik élip kélidu dep qaralghachqa, bimar her waqit ipadilep bergüsiz qorqunch ichide yashaydu. U bu murasimsiman heriketlerni bir xil zörüriyet süpitide qayta-qayta qilish arqiliq, qorqunchini yenggilletmekchi bolidu. Emma, qanche qorqqanséri, heriket shunche köp tekrarlinidu; Heriket qanche köp tekrarlan’ghanséri, qorqunch peseymestin küchiyidu. Bu rezil aylanma taki bimar bilen uning ré’alliqi otturisidiki munasiwet bashqilarning arilishishi (mesilen pisxologning) arqiliq normallashquche dawamlishidu.
Yuqiriqi sha’irlardin shuni körimizki, ular gerche shé’irlirida jennetsiman ré’alliqni yazghini bilen emeliyette xitay mustemlike mashinisidin özliri hés qilalmighudek derijide chongqur qorqunchqa chüshken—ular bu qorqunchni shuning üchün hés qilalmighanki, sotsiyalizmda (kolléktip) qorqunchqa emes belki sotsiyalizmning ghelibisini medhiyiler arqiliq tentene qilishqila orun bar idi. Shunga, ular qorqunchini yoshurushi—yeni bésiwélishi–kérek idi; Netijide, bésiwélin’ghan bu qorqunch eksiche cheksiz medhiye sheklini alghanidi. Bu arqiliq, bir qisim uyghur sha’irliri bir tereptin shé’irliridiki medhiye arqiliq özlirining xitay hökümranlirigha qelbini tapshurushni istise, yene bir tereptin, qorqunchni peseytmekchi bolghanidi.
Ularning sowét ittipaqidin köchürüp élip kelgen «sotsiyalistik ré’alizmliq» edebiyati emeliyette ré’alliqni kommunizmning nishani üchün burmilashning wasitisi idi. Ularning mana mushu edebiyat arqiliq élip barghan siyasiy yalghanchiliqliri toptoghra bir ewlad uyghurlarning rohiy jehettin aldinishini keltürüp chiqardi. Buningda uyghurlar tartqan eng zor ziyan shu boldiki, xitaylar teshwiqatta yene bir qétim héchqandaq küchimeyla uyghurlarning qoli arqiliq uyghurlarning méngisini yuydi. Mesilining qorqunchluq teripi shuki, bu sha’irlarning nurghunliri özlirining xitayning menpe’eti üchün uyghurlarning méngisini yuyushqa qatnashqanliqidin ibaret insan qélipidin chiqqan jinayetni ötküzüwatqanliqini bilmidi, chünki ularning méngisimu alliburun yuyulghanidi. Shunga, adaqqi nuqtidin élip éytqanda, ménge yuyghuchilarning méngisi alliburun yuyulghan bolidu.
Sözimizning axirida shuni éytmaqchimizki, xitay ikkinchi qedemde uyghurlarning yene bir chong hem téximu xeterlik bolghan «düshmini» ni tartip chiqip, ularni «azad» qildi: sherqiy türkistan jumhuriyitining qurghuchiliri we uning milletchiliktin ibaret mepkure üstige qurulghan döletchilik idiyisini emeliyleshtürgen we béyitqan uyghur siyasiyonliridur. Uyghurlarning bu siyasiyonliri, rehberliri we ziyaliyliri 1950-yilidin bashlapla yerlik milletchilik qalpiqi bilen qarilinip, xelq düshmini qilindi. Netijide, heqiqiy milliy qehrimanliq heqqidiki ölchem astin-üstün qilindi. Emdi bu heqte téximu ilgiriligen halda toxtilimiz.
(dawami bar)

[i] shu nerse diqqetni chékerlikki, uyghurlar «azadliq» atalghusi arqiliq özlirining waqtini ipadiligen bilen, ular «shinjang waqti» (ürümchi waqti) ni qollinishta bashqiche yol tutqan. Yeni ular «shinjang waqti» ni ishlitip], «béyjing waqti» ni ishlitishni ret qilip kelgen. Gerche beziler üchün bu qarimaqqa addiy ishlardek körün’gini bilen, xitay üchün bu nahayiti muhimdur, chünki waqitni qandaq ölchesh noqul tebi’et hadisining ölchinishila emes belki nahayiti sezgür siyasiy pozitsiyiningmu ölchinishidur.
[ii] ré’alliq tuyghusi qanche saxtilashqanséri, siyasiy yalghanchiliqlar shunche asan kishilerning ishinishige érishidu. Yalghanchiliqlar we saxtiliqlar edigenséri, kishiler öz ré’alliqini musteqil sézish, uninggha idrakiy inkas qayturush we eqliy shekilde oylinishtin özi sezmigen halda waz kéchidu—chünki u waqitta ular bilen ularning ré’alliqi barghanséri yatlishidu. Ré’alliqqa qarita emeliy we eqliy inkas qayturush netijisiz bolghanda, kishiler xam xiyal arqiliq ré’alliqni qaytidin özi xalaydighan shekilde qurashturup chiqishqa mayil bolidu. Emma ré’alliq buninggha boy sunmighanséri, xam xiyal téximu köpiyidu we téximu gheyriy eqliy tüs alidu. Emeliyette, xam xiyalning köpiyishi we uning gheyriy eqliy tüs élishi herqandaq bir teshwiqat stratégiyichisi üchün nahayiti muhim pursettur. Chünki, mana mushundaq shara’itta yéngi yalghanchiliqlarni bazargha sélip, kishilerni ishendürüsh téximu asan’gha chüshidu—mana teshwiqattiki rezil aylanmidur.

*****
2. Qehrimanliq we satqunluq

Manga bir qehrimanni körsetkin, men sanga bir tragédiye yézip bérimen.
–f. Skot ftsjérald
Qehrimanliq insaniyet bilen bille apiride bolghan idiye we herikettur. U, keng menidin élip éytqanda, insanlarning özining mewjutluqi we qimmet qarashlirini qoghdaydighan heriketlerning bir örneklik ölchem sheklide namayan bolushini körsitidu. U insanlarning mewjutluqi, bext-sa’aditi we tinch-asayishliqigha zich baghlan’ghan. Insanlar özining mewjutluqini qoghdighuchilarni «qehriman» dep ataydu, uninggha hörmet bildüridu, uni ulughlaydu we hetta uninggha choqunidu. Seweb shuki, qehrimanliq arqiliq mewjutluq qoghdilidu, exlaqiy qimmet qarashliri qayta mu’eyyenleshtürilidu, yéngi heriket mizani meydan’gha kélidu we ular asanliqche yoqalmaydighan meniwi miras süpitide ewladtin awladqiche dawamlishidu.
Özini qoghdash insandiki eng tüpki bi’ologiyilik qozghilishtur. Bu insanlar topidimu hem shundaq. Özini qoghdashni meqset qilidighan insanlar topi özini qurban qilalash rohigha ige qehrimanliqqa mohtaj. Shunisi qarimu qarshiliqki, shexsiyetchilik xaraktéridiki özini qoghdash istiki shexsiyetchiliktin halqighan qehrimanliqni telep qilidu.
Qehrimanliqta insan hayatida qedirlik bolghan barliq nersilerdin waz kéchishke we ularni yoqitishqa bolghan teyyarliq bar: mehrumlinish, éghir emgek, xeter, haqaretlinish, azab-oqubet, késellik we hetta ölüm. Eger qorqunch ademge ölümni eskertip tursa, qehrimanliq ölüm yoqitalmaydighan menzilni eskertip turidu. Eger hayat insan’gha uning mes’ul bolushi kérek bolghan adimiylik burchini eskertip tursa, qehrimanliq köp hallarda uningdin halqighan we uniwérsal bolghan ijtima’iy mejburiyetni eskertip turidu. Téximu muhimi, u hayatning ölüm, tehlike, düshmenlik, rezillik we azab-oqubet aldida weyran qilghili bolmaydighan ghururini namayan qilidu.
Qehrimanliq, yene bir nuqtidin élip éytqanda, qorqunch bilen eng yoshurun shekilde alaqilishish jeryanidur. Qehrimanliq bilen qorqunch bir-birige baghlan’ghan. Qorqunch bolmaydiken, qehrimanliq bolmaydu. Qehrimanliq bolmaydiken, adem menggü qorqunch ichide yaki arqigha chékinidu yaki asta-asta halak bolidu. Qorqunch hemmide ortaq we hayat qélishtiki tüpki pisxik haletlerning biri bolsa, qehrimanliq xeter aldida peqet bir qanche ademla namayan qilalaydighan pewqul’adde heriket, özini béghishlash we bedel töleshtur.
Qehrimanliq qorqunch pütünley yoqalghan waqitta barliqqa kélidighan pewqul’adde pezilet yaki heriketni emes, belki qorqunchtin halqighan yéngi bir menzilge yétishke özini béghishlash we uning üchün bedel tölesh herikitini körsitidu. Eger qorqunch ademning hayat qélish we özini qoghdash istikining bi’ologiyilik méxanizmi bolsa, qehrimanliq bir mustehkem iradining, tewekkülchi rohning we yiraqni körer parasetning yardimi arqiliq mushu bi’ologiyilik méxanizmni ijtima’iylashturush jeryanidur. Qehrimanliqta shexsning noqul haldiki bi’ologiyilik mewjutluq éhtiyajila emes, belki uning ijtima’iy qimmetni qoghdash we yéngilashtek ijtima’iy éhtiyajimu bar.
Bu muhakime bizni qehrimanliqning exlaqiy menisige élip baridu. Herqandaq shekildiki qehrimanliqning exlaqiy menisi bar. Eger insanlar özining mewjutluqining, jama’itining, qa’ide-tüzümlirining qoghdilishini közleydiken, buni qoghdash herikiti muqerrer halda yaxshliq dep qarilidu. Shu seweb, ushbu qimmetlerni qoghdashni közligen qehrimanliq tebi’iy halda yaxshiliq süpitide qarilidu. Qehrimanliq körsetken shexsler, mahiyitidin élip éytqanda, yaxshiliqqa sahib chiqquchilar dep qarilidu. Qehrimanlargha hörmet bildürüsh, ulughlash we hetta choqunush qehrimanlarning ashu kolléktipning qimmet qarishi sistémisida muhim we hetta muqeddes dep qaralghan birer simwolni, idiyini we shexslerni qoghdishidin kélip chiqidu.
Qehrimanliq, étikiliq nuqtidin élip éytqanda, yaxshiliqning insan herikiti arqiliq qayta turghuzulushi we ashkarilinishidur. U noqul halda birawning jismaniy qabiliyet we qudret jehettin bashqilardin üstün turushini emes, belki téximu muhimi exlaqiy qimmetni yaritish we qayta mu’eyyenleshtürüsh üchün bedel töleshte bashqilardin üstün turushini körsitidu. U insaniyetning yaxshiliq heqqidiki arzulirining ré’allishishida muhim rol oynaydu. Netijide, qehrimanlargha yaxshiliqqa hamiy chiqquchilar süpitide nurghun kütüshler we qimmetler yüklinidu—ular ulughlinidu, ular mebudlargha aylinidu we ularning qehrimanliqi idé’allashturulidu. Yeni ijtima’iy adaletni qoghdighuchi süpitide, qehriman’gha nurghun idé’al süpetler qétilidu we ulardin nurghun ümidler kütülidu. Eger qehriman dep qaralghuchi ushbu kütüshlerni ret qilsa yaki uning höddisidin chiqalmisa, u sheksizki satqun dep qarilidu. Eksiche, mu’eyyen kolléktipning mewjutluqi, amanliqi we güllinishige tosqunluq qilghuchilar we ularni weyran qilishqa urun’ghuchilar reziller süpitide chüshinilidu. Démekki, qehrimanliq bir xil ijtima’iy mes’uliyet sheklidur. U ijtima’iy adaletni yaqlash we ornitishta kem bolsa bolmaydighan mes’uliyetning ipadilinishidur.
Yuqiriqi analizgha köre, herqandaq bir jem’iyetning eqliy tertipi yaxshiliq bilen yamanliqtin ibaret dé’aléktikiliq munasiwet terkiblirige ige. Yaxshiliq uqumi arqiliq mezkur jem’iyet en’eniwi qimmet asaslirini qoghdashni we yéngi idiyilerni ilgiri sürüshni közlise, rezillik uqumi arqiliq ijtima’iy tertipke, iqtisadiy tertipke we kultural we diniy hayatning terkiblirige buzghunchiliq élip kélidighan idiye we shexslerni chekleydu hemde ulargha qarshi turidu.
Qehrimanliqning qarimu qarshi menidiki sözi «qurqunch» yaki «qorqunchaqliq» bolmastin belki satqunluqtur. Elwette, adette kishiler «qehrimanliq» bilen «qorqunchaqliq» ni bir- birige qarimu qarshi menidiki söz we heriketler süpitide chüshinidu. Mesilen, kishiler yüreklik, dadil, qurqumsiz, xeterge tewekkül qilalaydighan we hetta ölümge yüzlineleydighan kishilerni qehriman dep qarisa, yüreksiz, délighul, ushshaq hésabatchi we xeterdin qachidighan kishilerni qorqunchaq dep tillaydu. Pisxologiye nuqtisidin élip éytqanda, qehrimanliq bilen qorqunch bir biri bilen chongqur munasiwet qurghan. Xuddi héchqandaq bir qehrimanliq qorqunchtin mutleq ayrilmighinidek, héchqandaq bir qorqunchmu qehrimanliqsiz bolmaydu.
Qehrimanliq bilen bolghan munasiwet nuqtisidin alghanda, satqunluq qorqunchtin perqlinidu. Satqunluq aldin’ala ornitilghan ishenjtin, kélishimdin yaki ishinishtin waz kéchish yaki yüz örüshni yaki uninggha xilapliq qilishni körsitidu. Ijtima’iy kélishimning qa’idisige köre, satqunluq mu’eyyen ijtima’iy top—meyli u bir dölet, jem’iyet, guruppa we yaki bir a’ile bolsun—ning muqeddes dep qaralghan qimmetlirige—meyli angliq yaki angsiz bolsun—sahib chiqmasliqni yaki uningdin yüz örüshni we yaki uninggha buzghunchiliq qilishni körsitidu. Yeni, satqunluq shu ijtima’iy top teripidin muqeddesleshtürülgen yaxshiliq katégoriyisige qarshi chiqishni bildüridu. Shunga, satqunluq jama’et azaliri teripidin intayin yaman körilidighan bir qilmishtur, chünki u ijtima’iyet teripidin muqeddesleshtürülgen qimmetni weyran qilishqa qatnishish, dep qarilidu.
Ijtima’iy éwolotsiye nezeriyisi nuqtisidin qarighanda,satqunluq hayatliqning mundaq bir mahiyetlik prinsipigha xilapliq qilidu: özining mewjutluqini her waqit we herqandaq bedeller bilen saqlap qélish. Shundaq déyish mumkinki, satqunluq özige düshmenlik qilishning bir xil sheklidur. Shu seweb, özining mewjutluqi, tereqqiyati we asayishliqi üchün mes’ul bolidighan herqandaq bir jem’iyet satqunluqqa intayin sezgür we jiddiy qaraydu. Uni jem’iyetning eqliy we exlaqiy tertipige xilap qilmish—yaki rezil heriket—süpitide qattiq jazalaydu. Bu jazalash, shuning bilen bir waqitta, ashu jem’iyetning özini qoghdishining ichki zörüriyitidin kelgen bolidu.
Qehrimanliq bilen siyasiy otturisida intayin nazuk baghlinish bar. Her ikkisi mundaq bir mahiyetlik aldinqi shert üstige qurulidu: dost bilen düshmenning ayrilishi we ular otturisidiki toqunush. Pütkül siyasiy oy, heriket, qarar, nishan we wasite mana mushu qarimu qarshiliqning mewjut bolushi bilen heriketlinidu. Siyasiy toqunushta qehrimanliq bilen satqunluq bir- birige zich baghlan’ghan amillardur. Xuddi shuningdek, qehrimanliqmu mana mushu toqunush ichide öz mewjutluqini namayan qilidu—uningda dostluq bilen düshmenlik bir-birige baghlan’ghan amillardur .
Qehrimanliq bilen bolghan munasiwiti nuqtisidin alghanda, uyghur siyasiy tarixini mundaq üch dewrge bölüsh mumkin: qehrimanliq dewri, xaqanliq dewri we mustemlike dewri. Derheqiqetki, qehrimanliqtin ibaret shanliq bir sehipidin bashlan’ghan bu milletning tarixining axirida uning qarshisida turidighan mustemlikide toxtishi ademning diqqitini tartidu. Eger biz uyghurlarning pütkül siyasiy tarixigha nezer salsaq, u tereqqiyat tarixi emes, belki chékinish tarixidek körünidu—xuddi uyghurlar qehrimanliq dewridin qanche yiraqlashqanséri, erksizlikke we qehrimansizliqqa shunche ichkirilep yüzlen’gendek. Undaq iken, qéchip qutulghusiz so’allar shuki, bu dewrlerde uyghurlarning qehrimanliq qarashlirida qandaq özgirishler boldi? Kolléktip angsizliq süpitidiki qehriman obrazi bu dewrlerde qandaq mezmun’gha ige boldi?
Töwende bu üch dewrning pisxik alahidilikliri toghrisida qisqiche toxtilip öteyli.
Qehrimanliq dewri uyghurlarning apiride bolushi bilen bashlinip taki ularning aghzaki edebiyat dewri axirliship yéziq dewrige kirgüche bolghan jeryanni körsitidu. Bu dewr uyghur rohiyitining eng yarqin, eng aktip we eng yüksek qismigha wekillik qilidu. Qehrimanliq dewrini uyghurlarning baliliq dewrige oxshatsaq, uningda hayatqa bolghan cheksiz söyünüsh, küchlük tesewwur terkiblirige toyun’ghan qiziqish we xam xiyalgha mol qizghinliq bar. Shuningdek, uningda weyran qilghuch küchlerge bolghan küchlük sézimchanliq we inkas bar. Bu dewr, shuning bilen bir waqitta, uyghur kolléktip éngidiki hayatliq istikining intayin ochuq, tiren we keskin shekilde ipadilen’gen dewridur.
Qehrimanliq dewride kishiler öz qehrimanlirini ilahlashturush arqiliq özlirining tebi’ettin halqighan küchlerge bolghan tiwinishi we choqunushini ipadileydu. Yaki eksiche éytqanda, qehrimanlarni ilahlashturush arqiliq kishiler bu küchler bilen paniyliqta uchrishish we shu arqiliq qoghdinishqa érishish xahishini ipadileydu. Yene bir nuqtidin alghanda, kishiler qehrimanlar arqiliq özini bilish we kimlikini angqirish meqsitige yétidu.
Qehrimanliq meyli qaysi usulda ipadilenmisun, u mundaq bir tiren pisxik tesirning bashqurushi astida bolidu: ademning bu dunyadiki eng iptida’iy qorqunchini yéngish we rohiy asayishliqqa érishish. Qehrimanliq hem tashqi dunyadin kélidighan hem kolléktip angsizliqtiki weyran qilghuch küchlerdin kélidighan qorqunchni yéngishtin ibaret özini qoghdash méxanizmidur. Bu qorqunchning bir qowmning siyasiy hayatida töwendikidek shekilliri bolidu: insanning tashqiy küchler teripidin meghlub qilinishi we hetta yer yüzidin yoq qiliwétilishige bolghan tiren endishe, öz qowmining yétekchisidin—yeni, rehbiridin—ayrilip qélish élip kélidighan azab we nishansizliq tuyghusi, tebi’iy apetlerdin qalidighan asaret xaraktérliq kolléktip xatire, ijtima’iy qalaymiqanchiliqtin kélip chiqidighan kolléktip iztirap, yoqluq élip kélidighan qaymuqush we yoqitip qoyush élip kélidighan tit-titliq, qatarliqlardur. Qehrimanliq yochun, tehlikilik we hetta shepqetsiz dunyadiki adem bilen uning tiren qorqunch ornashqan qelbini kélishtürüshtiki yoldur. U insanning mewjutluqi élip kélidighan qorqunchni yéngi yükseklikke ige qilipla qalmastin, belki yene insanni özi bilen kélishtüridighan pisxik jeryandur.
Qehrimanliq arqiliq meyli bir shexs yaki bir qowm bolsun, özining yoshurun éngidiki passip, weyran qilghuch we zorawan qozghilishlarni yéngi yönilishte yéteklep ulargha ijabiy, özini qoghdash xaraktérliq we tinchliqqa tolghan mene ata qilidu. Téximu muhimi, qehrimanliq rohning barliq selbiy pisxik terkiblerni angsiz saplashturush jaryanidur—uningda roh parlashqa érishidu, tinchlinidu, umidke tolidu. Qehriman’gha choqunush awam üchün qelbidiki téxi ré’allashmighan passip we zorawanliqqa tolghan qozghilishlarni xam xiyal sheklide ishqa ashurushtiki wasite hésablinidu.
Mesilen, adem öltürüsh hemme dinda we hemme kulturda dégüdek qattiq cheklinidu. Exlaqiy jehette, adem öltürüsh kechürgüsiz rezil qilmishtur. Wehalenki, kishiler adettiki ademning qatilliq qilishini hergiz kechürelmeydu-yu, özliri qehriman dep qarighan birining adem öltürüshini—öltürgendimu nechche onlighan, yüzligen we hette minglighan ademlerni düshmen namida öltürüshini—qobul qilalaydu. Qobul qilalaydula emes, belki uni tillarda dastan qilip, muqeddesleshtüreleydu. Téximu muhimi, mana mushu zorawanliqning özi del ashu qehrimanni kökke kötürüshning we hetta uninggha choqunushning asasigha aylinidu. Buning sewebi néme? Buning sewebliri elwette nurghun; Emma, muhim seweblirining biri shuki, qehriman namayan qilghan zorawanliq arqiliq kishiler özliridiki angsiz zorawan qozghilishlirining ghidiqlishini basidu—ularni (xuddi özliri arqiliq) ré’allashturghandek xam xiyalda bolidu. Shuning bir waqitta, bu arqiliq yoshurun éngidiki zorawan qozghilishlargha yéngi mene béridu—özini öltürmekchi bolghan düshminini qehriman arqiliq öltürüsh arqiliq, özinning hayatliq prinsipini qayta mu’eyenleshtüridu. Qehrimanliq, yighip éytqanda, insaniyet topining weyran qilghuch qozghilishlar bilen bolghan munasiwitining xam xiyal sheklide bir terep qilinish jeryanidur.
Keng menidin élip éytqanda, qedimqi uyghur qehrimanliq qisseliri, iposliri we epsaniliri köpinche hallarda yarilish, hayat saqlinip qélish we güllinishtin ibaret tüpki mewjutluq mesililirige baghlan’ghan. Bu eserlerde qehrimanlar köpinche hallarda öz qowmining hayat-mamatliqi üchün ajayip zor töhpe qoshidu. Bu eserlerde uyghur qehrimanliri ilahiy yaki yérim ilahiy küchke ige we yaki ilah teripidin yardem qilin’ghan shekilde qiyas qilin’ghan. Qehrimanlargha choqunush kolléktipning qimmet éngidiki yüksek idiyilerning mu’eyyenleshtürülüshining bir yaki bir nechche shexs teripidin orundilishini körsitidu.
«oghuzxan» iposidin köridighinimiz yérim epsaniwi tüstiki bir qehriman xaqanning qedimqi uyghur qebililirini birlikke keltürüsh tarixining ixcham emma untulghusiz tarixidur. Qarimaqqa, ushbu iposta tekitliniwatqini yoqilish girdawigha bérip qalghan bir qowmning qandaq qilip, pewqul’adde we hetta ilahiy iradige ige bir rehber teripidin bir tugh astigha jem qilin’ghanliqi sözliniwatqandek qilidu. Emeliyette mezkur iposta bir qowmning hayatliq iradisi ilahiy süpet oghuzxanning iradisi arqiliq eqliylishidu we qanuniylishidu—yeni uyghurlarning mewjut bolushi ilahning iradisidin ikenliki ilgiri sürülidu. U shexstin halqighan bir iradining muqeddeslik teripidin desteklen’gen shexsning iradisi teripidin mu’eyyenleshtürülüshi bolup hésablinidu.
Téximu téren menidin alghan, mezkür épos ata (rehber) bilen bala (xelq) otturisdiki intayin murekkep esli tipliq (motiڧ) endizisini isharileydu. Bu esli tipta ata ijtima’iy tertipni ornitishtiki eng halqiliq nopuzdur. Bu esli tip bizge uyghurlarning yoshurun éngidiki rehberning qandaq bolushi kérekliki heqqidiki muhim uchur bilen teminleydu: uyghurlarning iptida’iy tesewwur dunyasida, rehber choqum böridek qeyser, bürküttek yiraqni körer we tülkidek tedbirlik bolushi kérek. Mana bu uyghurlarning yoshurun éngidiki qehrimanliq sézimining yoshurun kodidur—u tarixtin béri mana mushu kodta mewjut bolup turidu. Intayin az sandiki kishilerla bu kod arqiliq, qehrimanliqning sirliq qesirige kireleydu.
Qehrimanliq dewride, biz oghuzxandin bashqa yene alp ertunga, tumars we shiraq qatarliq qehrimanlarnimu körimiz. Bu qehrimanlarning ortaq alahidiliki shuki, ular öz qowmini yawning tajawuzidin saqlash üchün tillarda dastan bolghudek baturluq körsitidu. Ular uyghurlarning qedimqi kolléktip yoshurun éngida qoghdighuchi süpitide tesewwur qilinidu. Bu qoghdash eng teg qatlamdin alghanda, insanning tashqiy dunyaning yoshurun we ashkara tehlikisi élip kelgen qorqunchtin qoghdinishqa bolghan éhtiyajidin kelgen.
Uyghurlarning qoshaqlirida ish-izliri nahayiti qisqila xatirilen’gen alp ertunga diqqetni chékerliktur. Oghuzxan’gha oxshash, u uyghurlarning qehrimanliq dewridin xaqanliq dewrige burulushqa wekillik qilidu. Ushbu yüzlinishning tüpki alahidiliki shuki, uningda qehrimanliq noqul halda qoghdighuchi süpitidila emes, belki yene yétekligüchi süpitidimu tesewwur qilinidu. Démek, qowmning kolléktip yoshurun éngida, qehrimandin elning menpe’etini qoghdashla emes, belki uning béshi we yétekchisi bolushmu kütülidu.
Xaqanliq dewri qehrimanliq dewrining sadda romantikiliqqa tolghan we aliyjanabliqni muhim ijtima’iy qimmet süpitide qaraydighan en’enisige sézilerlik özgertish kirgüzidu. Uningda qehrimanliq qowmning tashqiy dunya we tashqiy düshmen’ge qarshi turushtiki idé’al asas bolushtin asta-asta jama’et tüzümining tiklinishi, eqliy tertiplerning ornitilishi we sheherlishish kulturining berpa bolushidiki ré’al asas bolushqa ötidu. Eger qehrimanliq dewri uyghurlarning özini saqlap qélishidin ibaret tüpki mewjutluq mesilisige atalghan dewr bolsa, xaqanliq dewri ularning özini güllendürüshke atighan dewridur; Eger aldinqisi qehrimanliq arqiliq yükselgen özige ishinish dewri bolsa, kéyinkisi qehrimanliq arqiliq élip bérilghan öz (dost) bilen özge (düshmen) otturisidiki munasiwetni tengshesh dewridur; Eger aldinqisi jismaniy küchning muqeddesleshtürülüshidin barliqqa kelgen we beden éstétikisi üstige qutulghan sap hoquqchiliq dewri bolsa, kéyinkisi eqliy iqtidar we étikiliq oylinishni asas qilghan murekkep merkezleshme hoquq qurulmisining ornitilish dewridur.
Bu dewr özini qehrimanliq dewrining dawami süpitide menggü tashlarda xatirilen’gen xaqan obrazlirida köridu. Buningda, xaqanlar, xuddi oghuzxandek, batur, tedbirlik, mes’uliyetchan we xelqperwerdur. Bu dewrlerde biz yene korshad, pantékin, sultan sutuq bughraxan we tunyuquq jemetidin chiqqan qehrimanlarni körimiz. Xaqanliq dewridiki qehrimanlarning asasliq alahidiliki shuki, ularning mes’uliyiti barghanséri ijtima’iylashqan, tesirining ilahiy menbedin kélishi barghanséri suslighan bolidu. Shuningdek, ular merkezlishishke yüzlen’gen siyasiy hoquq qurulmisining berpa bolushining bir terkiwi qismigha aylinidu. Bu dewrde, qehrimanlar ilahiy qudretke emes belki özidiki insaniy qudretke köprek tayinip, xelqning ijtima’iy parawanliqini güllendürüsh üchün küch chiqiridu.
Mustemlike dewride (18-esirning axiriliridin tartip hazirghiche) biz sadir palwan, nuzugum, yette qizlirim, siyit nochi, tömür xelipe, mehmut muhiti we ghéni batur qatarliq qehrimanlarni körimiz. Ularning ortaq alahidikiliki shuki, ular heq-naheq mesililiride otturigha merdane chiqip, adaletning el ichide ornitilishida muhim rol oynighanlardur. Bu qehrimanlarning ilgiriki qehrimanlardin roshen perqi shuki, ularda héchqandaq bir ilahiy destek yoq. Qehrimanliq we xaqanliq dewri bilen sélishturghanda, bu dewrdiki qehrimanlarning qowmning hayat-mamatliq we güllinish ishlirida oynighan roli barghanséri ajizlighan. Ularning diqqiti köprek bir toplam yaki bir guruppining tereqqiyati we mewjutluqidiki ijtima’iy adalet mesililirige köprek tikilgen bolup, bir milletning hörlüki, siyasiy erkinliki, qanuniy we ijtima’iy hoquqliri qatarliq mesililerge bolghan chétishliqi unche küchlük bolmighan. Bu dewrdiki qehrimanlar, keng da’iridin alghanda, heqqaniyetchi süpitidiki qehrimanlar boldi. Shundaqla ular heqqaniyetchi-qehrimanliq rolini aldi.
Xuddi her bir ademning qelbide öz qehrimani bolghinidek, her bir xelqningmu xatiriside öz qehrimani bolidu. Xuddi her bir shexsning kimni qehriman dep qarishining ölchimi bolghinidek, bir xelqningmu kimni öz qehrimani dep qarap, tarixigha yézishining ölchimi bolidu. Xuddi her bir dewr özining qehrimanlirini yaratqinidek, qehrimanlarmu öz dewrini yaritidu.
Bu yerde shu nuqta alahide tekitlinishi kérekki, melum dewrning qandaq shexsni ulugh we qehriman dep qarishi intayin murekkep amillargha baghliq bolidu. Shuningdek, shexsning qehrimanliq heqqidiki ölchimimu shexssiz, tarixtin halqighan we mu’eyyen kultural ishinishlerdin üstün turidighan kolléktip angsizliq teripidin belgilinidu we uzaq waqitliq özgirish jeryanini bashtin kechüridu. Shuninggha köre, uyghurlarning qehrimanliq heqqidiki tuyghusi, chüshinishi we kulturi qedimqi dewrlerdin buyan kéliwatqan qehrimanliqning kolléktip angsizliqtiki tindurmisi arqiliq belgilinidu. Yuqirida, bu uzaq tarixiy jeryanni qisqiche körüp öttuq. Buningdin shuni körduqki, uyghurlarni qehrimanliq chüshenjisi mundaq üch katégoriye we üch xil rolning tesiri astida bop kelgen: qutquzghuchi-qehriman (qehrimanliq dewri), yétekligüchi-qehriman (xaqanliq dewri) we heqqaniyetchi-qehriman (mustemlike dewri).
Qutquzghuchi-qehriman kolléktipning yoshurun éngidiki yoqilishqa—yaki yoqluqqa—bolghan ontologiyilik (mewjutluq nuqtisidiki) qorqunch we wehimige bolghan inkasining mehsulidur. Qehriman obrazi—bolupmu ilahiy rohtin desteklen’gen romantik qehriman obrazi—arqiliq uyghurlar öz qorqunchini yükseldürüp, aliyjanab, mörüwetlik we izgü bir qimmetni turghuzghan. Shundaqla uni öz qowmining mewjutluqining yashash qiblinemisi qilghan.
Yétekligüchi-qehriman bolsa kolléktip iradining topliship yashash we güllinishte merkezleshtürülgen siyasiy qurulmigha bolghan éhtiyajigha qayturulghan inkastur. Shuning bilen bir waqitta, u uyghurlarning kolléktip yoshurun éngida tesewwurlinidighan weyran qilghuch amillardin—mesilen, bölünüsh, tajawuzliqqa uchrap munqerz bolush, ijtima’iy qalaymiqanchiliq élip kélidighan weyranchiliqtin—pewqul’adde qudretke we mes’uliyetchanliq rohigha ige bir rehberning yéteklishi arqiliq saqlinishqa we ijtima’iy tertipning ornitilishigha bolghan éhtiyajidin kélip chiqqan. Shu seweb, bu dewrdiki qehrimanning esli tipi «ata» obrazigha teqqaslan’ghan bolup, rehberler «elning béshi»–«elning atisi»–süpitide tesewwur qilin’ghan.
Heqqaniyetchi-qehriman bolsa kolléktip angsizliqtiki mundaq bir qorqunchqa qayturulghan inkastur: mustemlike sewebidin öz mewjutluqi we yashash muhitigha bolghan tewelik tuyghusidin yatlishish we igidarliq hoquqidin mehrum qélish. Bu dewrning diqqetni tartarliq yéri shuki, u mustemlike ré’alliqining xirislirigha qayturulghan kichik da’irilik inkasni körsitidu. U yene intayin murekkep muhitta qehrimansizliq we satqunluq terkibliri bilen ariliship yashashtek haletke qayturulidighan jiddiy qarshiliqnimu öz ichige alidu.
Yighip éytqanda, uyghurlarning qehrimanliq pisxikisining, keng menidin élip éytqanda, yuqiriqi üch xil katégoriyisi bar. Ular bizni uyghurlarning kolléktip yoshurun éngidiki qehrimanliqning esli tipliq endizisi bilen teminleydu. Emdi, bu endizilerning 1949-yilidin tartip hazizghiche bolghan özgirish jeryani we ularning tesirini qisqiche analiz qilip chiqayli.
1949-yili xitay sherqiy türkistanni bésiwalghandin buyan, uyghurlarning qehrimanliq chüshenjiside zor özgirishler yüz berdi. Xitay uyghurlarning kolléktip éngida némining qehrimanliq we némining satqunluq bolidighanliqigha qarita intayin segeklik bilen teshwiqat élip bardi. Bu teshwiqatlarning netijiside uyghurlarning yoshurun éngidiki qehrimanliq bilen satqunluq otturisida choqum ayrilishi kérek bolghan pasil xireleshti. Shundaqla, qehrimanliq arqiliq mu’eyyenleshtürülidighan ijtima’iy yaxshiliq bilen satqunluq arqiliq inkar qilinidighan rezillik otturisidiki pasilmu xireleshti. Bu hadise shundaq bir derijige bardiki, bir qisim uyghurlar satqunluqni sezmestin qilidighan we uni qehrimanliq dep chüshinidighan we hetta qehrimanlarni satqun dep qaraydighan halet shekillendi. Eksiche, satqunlar héchqandaq exlaqiy eyibleshke uchrimay, jem’iyet teripidin yeklenmey yashawerdi.
Töwende bu jeryanning qandaq tereqqiy qilghanliqigha qarap chiqayli. Xitayning uyghurlargha élip barghan ménge yuyush xaraktérliq teshwiqatidiki prinsipchanliqi eng küchlük bolghan bir terkib uning toxtimastin «shinjang» ning ezeldin jonggoning ayrilmas bir qismi bolup kelgenlikini qayta-qayta tekitleshtur. Yaqqal qarimaqqa, bu xitayning «shinjang» ni özining qoynidin bölüp chiqishqa urunidighan herqandaq shekildiki «wetenni parchilash qilmishi» gha hergiz yol qoymaydighan siyasiy meydanini tekitleshni körsitidu. Wehalenki, mesilige téximu ichkirilep qarighinimizda, xitayning ushbu jümle arqiliq otturigha chiqarghan siyasiy muddi’asini we neyrengwazliqini körüwalalaymiz. Bu neyrengwazliqning töwendikidek bir nechche xil menisi bar: biri, «shinjang» héchqachan junggoning ayrilmas bir qismi bolup baqmighanliqi üchün, uni tekrarlash arqiliq xuddi shundaqtek tesiratni shekillendürüsh—eger bir qismi bolghan bolsidi, uni xitayning bu qeder küchep teshwiq qilishigha hajet bolmaytti. Yeni bu yalghanni bilip turup qayta-qayta tekrarlash arqiliq rastqa chiqirish hiylisidur. Yene biri, téximu muhimi, xitay bu yalghanchiliq arqiliq yene shundaq bir tesiratnimu barliqqa keltürmekchiki, bu yerde xitay dep atilidighan, qedimdin mewjut we birliki héchqachan buzulmay kelgen bir dölet bar; Uning birlikini buzush tarixtin béri mumkin bolmighinidek, hazirmu mumkin emes. Siyasiy yalghanchiliq arqiliq qurashturup chiqilghan bu tesewwuriy dölet tarixtin halqighan bolup, ezeliylik xaraktérige ige. Shuning bilen bir waqitta, mezkur jümle jonggodin ibaret bu döletning ezeldin xitay millitining bolup kelgenlikini yoshurun otturigha chiqirip, xitaylarning yéqinqi ikki ming yilliq tarixida atalmish «az sanliqlar» dep qarilidighan milletler—mesilen tangghutlar, jurjitlar, mongghullar, uyghurlar we manjular—teripidin parakende qilinip kelgenliki we ularning bashqurushi astida bolghanliqidek tarixqa köz yumushtek ustiliq bar. Démek, bu tesewwuriy dölet hemmini öz ichige alidighan, hemmdin burun mewjut bolghan we hemmini bashqurushtek qanuniyliqqa ige.
Yene bir nuqtidin élip éytqanda, xitay bu teshwiqati arqiliq uyghurlargha burmilan’ghan shekildiki wetenperwerlik terbiyisi élip baridu. Herqandaq bir mustemlikichi milletning her waqit aldi bilen yoqitishni közleydighini mustemlike qilin’ghuchining qelbidiki weten söygüsidur. Mustemlikichilerge shu nerse ayanki, qachaniki weten söygüsi ajizlaydiken, weten tuyghusi menisizlishidiken, weten uqumi xirelishidiken, weten séghinchi öchüshke bashlaydiken, u weten asta-asta untulidu. U weten’ge shu wetenning esli igisi bolghanlar ige chiqmaydu. Mustemlikichi qilghuchi özi bésiwalghan wetenning bésiwélin’ghuchigha nisbeten yéngi bir weten ikenlikini yaki qoral yaki teshwiqat arqiliq bildürelmeydiken, hergiz eminlikke érishelmeydu.
Shu menidin, xitayning teshwiqati arqiliq yetmekchi bolghan nishani tajawuzchiliq arqiliq yutuwélin’ghan tupraqni uyghurlargha xuddi özining wetinidek hés qildurushtur—hetta bu mejburlash xaraktérliq bolsimu. Buning shundaq bir pisxik tesiri barki, u uyghularning éngida alliburun ishlitish cheklen’gen weten nami «sherqiy türkistan» ning ornigha «junggo» dégen yéngi weten namini dessitidu. Emma sherqiy türkistan héchqachan bu jümlide éytilghinidek «ezeldin junggoning ayrilmas» bir qismi emes. Eger shundaq bolsidi, bu zéminni xitay «shinjang» («yéngi chégra», «yéngi zémin») dep atimaytti yaki uni bashqiche atighan bolatti. Eger «shinjang» «yéngi chégra» dégen menini béridiken, bu hergizmu ezeldin «junggo» dep atilip kelgen mundaq döletning bir qismi bolmaydu. Logikiliq nuqtidin élip éytqanda, eger «junggo» «ezeldin» mewjut dölet bolsa, shinjang uning ayrilmas bir qismi bolmaydu, chünki «shinjang» dégen nam peqet 1884-yilidila qollinishqa bashlighan. Eger «shinjang» peqet 1884-yilila tonulushqa bashlighan tupraq bolsa, u halda bu yerde uni «ezeldin» öz ichige élip kelgen junggodek bir dölet mewjut bolmighan bolidu. Xulase shuki, bu yerde «ezeldin mewjut» «junggo» bolmighinidek, uninggha ezeldin tewe bolghan «shinjang» mu bolmighan.
Bizni bu yerde qiziqturiwatqini bu zitliq emes. Belki xitayning qandaq qilip, bu qeder ochuq-ashkara zitliqni héch teptartmastin bazargha sélip uyghurlarni uninggha ishendüreligenlikidur. Bu yerdiki zitliq xuddi xitaylarning qedimqi meseli bolghan «neyze bilen qalghan» ning ziddiyitige ((自相矛盾 gha oxshaydu. Her ikkiside özi dewatqan gepning bir-birige rep kelmey, zit chiqiwatqanliqini bilmeywatqanliqtek özini aldash xahishi bar. Wehalenki, «neyze bilen qalghan» meselide éytiliwatqini özini aldashning ülgisidek körünsimu, emma xitayning bu siyasiy prinsipi undaq emes. Chünki, xitay shuni obdan biliduki, «shinjang» ezeldin junggoning bir qismi emes. Peqet mustemlike ré’alliqini uyghurlargha téngish we ularning weten tuyghusini burmilash üchün bu aldamchiliq oyniliwatidu. Mesilining mahiyiti shuki, xitayning bu zitliqi özini aldash sheklini emes, belki bashqilarni aldash sheklini éliwatidu—u uyghularni aldash üchün ishlitiliwatidu. Put tirep turalmaydighan bundaq bir qipqizil sepsetini put tirep turghuzushning birdinbir aldinqi sherti shuki, uyghurlar yaki bu sepsetining tégini bilmeydu yaki uni qattiq eqliy soraqlashtin ötküzmeydu we yaki uni aghduruwételmeydu. Shunga, zitliqqa tolghan bu sepsete arqiliq uyghularni aldashqa bolidu.
Yene bir nuqtidin élip éytqanda, siyasiy teshwiqatta zit jümliler heddidin ziyade tekrarlansa we yaki qarimaqqa küchlüktek körünidighan deliller arqiliq otturigha chiqirilsa, kishiler ularni köp hallarda unche köp oylap kétishni xalimaydu. Chünki, ular biri zitliq arqiliq meydan’gha kélidighan chigish we bash-axiri qarimaqqa chiqmaydighan oylinish ichige kirip qélishni xalimaydu. Yene biri, qayta-qayta tekrarlan’ghan sepsete bezi hallarda kishilerge heqiqettek bilinidu, chünki sepsete satquchilar özi sétiwatqan nersining zitliqqa tolghanliqini shunga uninggha bashqilarni ishendürüshning qiyinliqini bilgechke, uni téximu köp aldamchiliqlar bilen yasap-tarap otturigha chiqirishqa mejbur bolidu. Bu mejburluq ularni téximu köp yalghan sözlitidu. Ular taki kishilerni teltöküs aldighuchilik toxtimastin yalghan sözleydu.
Gépimizge qaytip kelsek, mezkur teshwiqatning uyghurlarni ishendürüsh küchige hergiz sel qarashqa bolmaydu. U uyghurlarning méngisige shundaq bir «heqiqet» ni quyiduki, bu prinsiptin sheklinishke bolmighinidek, uninggha qarshi chiqishqimu bolmaydu. Uni muhakime qilishqimu bolmaydu—muhakime qilish uningdin gumanlinishning bir xil shekli. Uni peqet sözsiz qobul qilish kérek.
Shuning bilen bir waqitta, eger «shinjang» xitayning menggü ayrilmas bir qismi bolidiken, u halda uning tarixiy shexsliri qaytidin bahalinishi kérek. Kimiki xitaydin ibaret «weten» ning «muqeddes birliki» ni buzush üchün heriket qilidiken, u döletning asiysi bolidu; Kimiki uning üchün xizmet qilidiken, u sheksizki qehriman’gha aylinidu. Démek ushbu jümle uyghurlarni qehrimanni némige asaslinip turup bahalash heqqide hem qisqa hem intayin éniq ölchem bilen teminleydu. Bu ölchem uyghurlarni mundaq bir qarashqa yétekleydu: uyghurlarning hörlüki üchün küresh qilip kéliwatqanlar xitay dölitining birlikini buzghuchilar bolush süpiti bilen «satqun» dep qarilishi kérek; Eksiche, xitay dölitining birliki üchün töhpe qoshup, uyghurlarning erkinliki we musteqilliqigha qarshi turghuchilar qehriman dep qarilishi kérek.[i]
Bu xil qarash uyghurlargha shundaq bir pisxik qaymuqush élip kéliduki, ular özining azadliqi üchün özini béghishlighan qehrimanlirini «satqun», emma özining mehkumluqi üchün küch chiqarghanlarni «qehriman» déyishke mejburlandi. Némining qehrimanliq we némining satqunluq bolushi kérekliki heqqidiki tarixiy ölchem pütünley astin-üstün boldi. Uyghur jem’iyitide ijtima’iy yaxshiliq chüshenjisi arqiliq tebirlinip kelgen qehrimanliq heriketlirini bir en’eniwi ölchemde ölchesh qalaymiqanchiliqqa patti. Satqunluqqa bolghan tebi’iy sézimchanliq jiddiy töwenlidi.
Özining heqiqiy qehrimanliridin pexr hés qilishi hergiz righbetlendürülmeydighan uyghurlar xitaylarning léy ڧéng, xuang jigung we dong sunrüy qatarliq «qehriman» lirini bilip-bilmey xuddi özining qehrimanidek körüshtin özini qachuralmidi. Bezi uyghurlar héch oylinip olturmastin, dong sunrüyning «tillarda dastan» bolghudek «qehrimanliqliri» din söyünüsh hés qildi. Uyghur qehrimanliri barghanséri bir terepte qélip, uyghurlarning tesiratlirida xitayning edebiy eserler, kinolar we bashqa teshwiqat wasitiliri arqiliq yasap chiqqan «qehrimanliri» söyümlük körünidighan boldi. Ular xitayning qehrimanliridin söyünidighan we satqunlirigha xuddi xitaylargha öxshashla nepretlinidighan boldi.
Mustemlike qilin’ghuchi milletning yoqitidighini noqul halda zéminla emes, belki téximu iztirapliqi bu zéminni qoghdaydighan qehrimanliridur. Shundaq bolghanda, bundaq milletning kelgüsi pütünley xire bolidu. Eger bu milletning düshmenlirining özini halak qilishta qehriman dep atalghan shexsliri ular teripidinmu qehriman dep qaralsa, undaqta dost bilen düshmen otturisidiki perq yoqalghan bolidu. Uning üchün emdi qurbanliq bérip qehrimanliq qilishning héchqandaq hajiti qalmaydu.
Uyghurlarning béshidin ötküzgen bu tejribilerni téximu éniqraq chüshinish üchün, diqqitimizni töwendiki misalgha béreyli. Misalimiz 20-esir uyghur siyasiy tarixidiki eng murekkep shexslerning biri bolghan seypidin ezizi heqqide bolidu. Buninggha yene exmetjan qasimi, isa yüsüp alptékin we borhan shehidilerni tizish mumkin. Emma héchqaysiining sirliqliqi seypidin eziziningkige yetmeydu, chünki u ikkinchi jumhuriyetning xitay ishghaliyitige ötüshi we xitay teripidin téximu ilgiriligen halda mustemlike qilinishida hel qilghuch rol oynighan shexstur. Uningdin sirt, u bir pishqan siyasiyon, qelimi küchlük yazghuchi we herbiyliktin xewiri bar qomandandur. Shundaqla u maw zédong we ju énleylerning yüksek ishenjige érishken uyghurdur.
Aldi bilen shuni choqum éytish kérekki, seypidinning tarixiy töhpisige baha bérish unche asan emes. Mesilining qiyin nuqtisi shuki, nurghun uyghurlar uni 20-esirdiki intayin murekkep siyasiy muhitta öz eqil-parasitige tayinip we intayin cheklik siyasiy imkaniyettin chiqip turup uyghurlargha nurghun ishlarni qilip bergen qehriman dep qarisa, yene beziler uni uyghurlarni xitaygha satqan satqun dep qaraydu. Yene beziler uni xitayning qolida uyghurlarni bashqurush üchün ishlitilgen qorchaq dep qarisa, yene beziler uni tarixning xata waqtida xata mensepte olturup kechürgüsiz xataliq ötküzgen biteley rehber dep qaraydu. Undaqta, seypidin zadi kim?–u qehrimanmu yaki satqunmu?
Seypidinning hayati murekkep hayattur—uning hayati yétilgen bir uyghur siyasiyon aldi bilen qehriman yaki satqun atilishtin ilgiri béshidin kechürüp béqishi muqerrer bir hayattur. Yeni, uning hayati uning pisxikisi teripidin qanchilik bashqurulghan bolsa, tashqiy tesir teripidinmu shunchilik bashqurulghan hayattur. U özi muwapiq dep qarighan hayatni yashashni qanchilik arzu qilghinidek, bashqilar uningda yashatquzghan hayatnimu shunchilik yashighan shexstur. Mundaq déyishimizdiki seweb shuki, u aldi bilen mustemlikidin qutulush üchün küresh qilghan we axirida mustemlikige élin’ghan bir milletning rehbiridur. U bu milletning erkinliki üchün küresh qilghan, shundaqla bu erkinlikning xitay mustemlikichiliri teripidin weyran qilishigha qatnashqan we axirida ularning menpe’eti üchün ishligen. Bu yerde biraw shuni sorimay turalmayduki, undaqta, u esli néme üchün küresh qilghan? Uyghurlarning mustemlikidin qutulushi üchünmu yaki uning yéngiwashtin mustemlikige chüshüshi üchünmu?
Yuqirida körüp ötkinimizdek, uyghurlarning kolléktip yoshurun éngida qehriman mundaq üch xil alahiliklerni özide hazirlishi kérek. Bu noqul halda bir shexsning mushularni özide mujessemliyelishinila emes, belki xelqning mushu amillarni özide hazirliyalighanlarnila qehriman dep qaraydighanliqinimu körsitidu. Undaqta seypidinde bu süpetler barmu?
Seypidin, derheqiqet, uyghurlarning ikkinchi jumhuriyitide exmetjan qasimi we abdukérim abbasowdin kéyinki eng muhim rehbiridur. Bu nuqta, exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasowning ölümidin kéyin téximu éniqlishidu—u sheksizki uyghurlarning ikkinchi jumhuriyitide muhim hoquq tutqan eng nopuzluq, tejribilik we xelqning ishenjige érishken rehbiridur. Shuningdek, u gomindang ishghaliyitige qarshi küresh qilghan inqilabchidur. Bu jehettin élip éytqanda, seypidinning uyghurlarning kolléktip angsizliqidiki qehrimanliq ölchimige chüshüsh éhtimalliqi bashqa herqandaq shexsningkidin yuqiri orunda turidu.
Wehalenki, biz seypidining rohiy dunyasigha özining bayanliri arqiliq téximu ichkirilep kirginimizde, uning intayin murekkep xaraktérge ige shexs ikenlikini bayqaymiz. Töwende biz ushbu qarishimizni uning merkiziy milletler neshriyati teripidin 1990-yili neshr qilin’ghan «ömür dastani» namliq eslimisining «tengritaghdiki güldürmama» dep mawzu qoyulghan 2-qismidiki bezi neqiller bilen izahlaymiz.
Aldi bilen, seypidinning özining eslimisi (bi’ograڧiyisi) , xuddi nurghun eslimilerge oxshash, mundaq bir qéchip qutulghusiz toqunushqa tolghan: özini yéziwatqan seypidin (hazirdiki seypidin) bilen özi teripidin yéziliwatqan seypidin (tarixtiki seypidin). Gerche bu ikkisi oxshash oqum bolsimu, emma bi’ograڧiye yéziqchiliqida ular otturisidiki perq we hetta toqunush téximu roshenlishidu. Seypidinning bi’ograڧiyisige qarisaq, aldinqisining kéyinkisige bolghan chongqur hésdashliqini bayqaymiz. U tarixtiki seypidindin héchqanche chong xataliq bayqimaydu; Eksiche, uning hemme qararlirini dégüdek aqlash terepdari bolidu. Uningda uyghurlarning 1949-yilining aldi-arqisidiki siyasiy tallashlargha qarita héchqandaq izahlash yoq—u peqet uyghurlarning xitay rehberlikide bolushini bashtin-axir tarixtiki eng aqilane tallash dep qaraydu. Shu seweb, uning bi’ograڧiyiside sherqiy türkistanning döletchilik ré’alliqi we idé’ali heqqide héchqandaq bayanlar yoq. Uningda qan bilen pütken bir jumhuriyetning qandaq qilip xitayning mustemlikisige aylan’ghanliqigha qarita héchqandaq sezgü shunga bu heqte héchqandaq bayan yoq. Uningda sowét ittipaqining sherqiy türkistanning siyasiy kelgüsining belgilinishige qarita oynighan intayin murekkep roli heqqide héchqandaq bayan yoq. Démek, uning bu eslimisini gherbning bi’ograڧiye en’enisidiki muhim amil bolghan rohning özini ashkarilash jeryani dep qarighandin köre, bir kommunistning siyasiy qarashlirining yene bir qétim tarixiy tertipte sistémiliq bayan qilinishi we özi bir ömür étiqad qilghan kommunistik partiyige tapshurulushi dégen tüzük.
Emdi mezkur bi’ograڧiyidiki bezi muhim amillarni körüp chiqayli. Seypidin 1944-yili ghuljida qurulghan «azadliq teshkilati» heqqide mundaq melumat béridu:
Ilidiki azadliq teshkilatining asasi abdukérim abbasow 1943-yili ghuljida qurghan «markisizm-léninizmni öginish guruppisi» we 1943-yili 9-ayda qurghan «sawaqdashlar uyushmisi» idi[…] bu teshkilatning merkiziy rehberlik komitétigha abdukérim abbasow, qasimjan qembiri, élixantöre, mehemmetjan mexsum, ghulam qadir, rehimjan sabir haji, abduru’up mexsum, jani yoldashow, nuridin beg, salman beg, ömerjan qatarliq kishiler yétekchilik qilghanidi. Bularning ichide abdukérim abbasow bilen qasimjan qembiri kommunistik anggha ige ilghar yashlarning, élixantöre we mehemmetjan mexsumlar yuqiri tebiqe diniy zatlarning, undin bashqilar chong sodiger, pomishshik we charwidarlarning wekili idi. «azadliq teshkilati» rehberlik yadrosi ene ashundaq murekkep bolushigha qarimay, ular gomindang eksiyetchi hakimiyitini yoqitidighan ortaq nishan astida birleshkenidi. (26-27,-betler)
Seypidin téximu ilgirilep, élixantöre bashliq «muti’essip» diniy küchlerning hemme ishqa chat kériwélishidin qutulush üchün, qandaq qilip 1945-yili sowét ittipaqi sotsiyalistik partiyisi bilen jonggo kommunistik partiyisining programma we nizamnamisige asaslan’ghan «xelq inqilawi partiyisi» ni abdukérim abbasow (re’is),seypidin ezizi, es’et is’haqow, seydulla seypullayow, muhemmet’imin iminow, enwer xanbaba, abdulla zakirow qatarliq yette kishilik hey’et bilen qurup chiqqanliqini sözleydu. Mana mushu partiyining tirishchanliqi netijiside, ular xitay kommunistik partiyisi bilen mexpiy munasiwet ornitidu. Gerche xitay kommunist partiyisi eyni waqitta ulargha unche chong siyasiy wede bérelmisimu, emma bu partiyining rehberliki uningdin bashtin-axir intayin zor ümid kütidu we hetta shinjangdiki milliy mesilini xitay kommunistlirining hel qilip béridighanliqigha qattiq ishinidu. Bu heqte seypidin mundaq yazidu: «xelq inqilawi partiyisi milliy mesilide öz pozitsiyisini desleptila ochuq élan qilmidi. U programmisida shinjangning milliy mesilisi shinjangdiki her millet xelqining telipi boyiche hel qilinidu, dep omumiy, müjmelrek bir prinsipni otturigha qoydi. U 1947-yilidin kéyinla shinjang jonggo gongchendangi rehberlik qilghan yéngi jonggoning bir qismi bolidu, shinjangdiki milliy mesile pütün jonggo inqilawining terkiwi qismi süpitide hel qilinidu, dégen prinsipni otturigha qoydi hem shu meqset üchün tirishchanliq bilen küresh qildi.» (119-,120-betler).
1946 -yili gomindangning milliy qurultiyi nenjingda échilghanda, mezkur partiyining tapshuruqi boyiche shinjangdin mezkur yighinda bétimdin kéyinki üch wilayet wekilliri süpitide barghan 8 kishilik wekilning biri bolghan abdukérim shinjangdiki yer asti kommunist partiyisining ezasi li teyyüyning yardimide dong biwu bilen körüshidu. Körüshüsh jeryanida abdukérim intayin estayidilliq bilen junggo kommunistik partiyisining xelq inqilawi partiyisige rehberlik qilishini ötünidu (203-bet), xizmetlirige yolyoruq alidu we yen’en bilen qerellik alaqiliship turush üchün bir radist soraydu.
Seypidin «üch wilayet inqilawi» ning tarixiy utuqlirini yekünligende mundaq deydu:
1946-yili 6-ayda élixantöre bashchiliqidiki yuqiri tebiqe kishiliri öch wilayet inqilawi hökümitining rehberlik ornidin chüshüp, exmetjan qasimining üch wilayet inqilawidiki rehberlik orni tiklendi. Shuning bilen üch wilayet inqilawining gomindang eksiyetchi hökümranliqigha qarshi turush, jahan’girlikke qarshi turush, siyasiy démokratiyini, milliy barawerlikni qolgha keltürüshtin ibaret nishani toghra yol bilen téximu téz emelge ashurulushqa bashlidi. Üch wilayet inqilawi junggo térritoriyisi bolghan shinjangdiki her millet xelq ammisining gomindang eksiyetchilirining mustebit hökümranliqigha qarshi élip bériliwatqan inqilawi urushi ikenliki, u wetenning birlikini parchilash emes, wetenning birlikini mustehkemlesh üchün boluwatqan küresh ikenliki ochuq ipadilendi. (349-bet. Tekitlime qoshuldi).
Axirida uning exmetjan qasimi qatarliq ikkinchi jumhuriyet wekillirining 1949-yili 24-awghust junggo xelq siyasiy meslihet kéngishige qatnishish üchün béyjinggha uchush sepiride qaza bolghanliqini sherqiy türkistan xelqige uqturush mesilisidiki pozitsiyisini körüp baqayli.
Mezkur qazani ghuljidiki sowét wekilliri seypidin’ge 3- séntebir küni uqturghan bolsimu, bu uchur mutleq köp qisim sherqiy türkistan wekilliri, siyasiyonliri we emeldarliridin mexpiy tutulidu. Seypidin bu heqtiki xewerni héchkimge démestin, özi bilen yene ikki «üch wilayet» wekilini élip béyjinggha poyizda baridu we sherqiy türkistanning junggoning bir mustemlike ölkisi bolushtek xizmetni tamamlashqa qatnishidu. Béyjingdiki waqtida u maw zédong we ju énleyler bilen körüshidu hemde «shinjang» ning kelgüsini junggo kommunistik partiyisining rehberlikige ötküzüp bérish ishini söhbetlishidu. Bu jeryanda u «shinjang» xelqining siyasiy arzu-armanlirini siyasiy meslihet kéngishi yighinida xitaylargha mundaq bildüridu:
Biz toluq azad bolmighan shinjangning azad bolghan rayonidin kelgen wekiller bolghanliqimiz üchün bolsa kérek, méning sözüm qizghin qarshi élindi[…] men aldi bilen yighinning échilghanliqini tebrikligendin kéyin, shinjang xelqining azadliqqa teshna ikenlikini sözlep, shinjang xelqige wakaliten junggo kommunistik partiyisining rehberlikini qet’iy qobul qilidighanliqimizni, xelq azadliq armiyisining shinjanggha bérishini qizghin qarshi alidighanliqimizni sözlidim. Bu waqitta pütün zalda qizghin alqish yangridi. (489-,490-betler. Tekitlime qoshuldi).
Xitay azadliq armiyisining shinjanggha tajawuz qilip kirishini ochuq-ashkara chaqiriq qilghan seypidin ayropilan weqesini sherqiy türkistan xelqige kéchiktürüp uqturush heqqide ju énleyge mundaq meslihet béridu:
Mejlisning ikkinchi küni chong mejlis échilish aldida yoldash ju énley manga mejliste exmet ependimlerning qurban bolghanliqini élan qilip, shinjanggha bir teziye télégrammisi yollash pikrini éytti, men yoldash ju énleyge hazirche bu ishni qilmay tursaq, ularning wapatini biz barghuche mexpiy tutup tursaq dédim we sewebini éyttim. Ju’énley qoshuldi. (490-bet)
Diqqetni chékerlik nuqta shuki, seypidin öz bi’ograڧiyiside mezkur uchurni mexpiy tutushning sewebini ju énleyge éytqanliqini qeyt qilidu-yu, emma uni kitabxanlardin sir tutidu. Meyli seypidin buni kitabxanlargha bi’ograڧiyiside désun-démisun, uning bu yerdiki meqsiti bu tragédiyilik xewer tüpeyli sherqiy türkistan xelqining bolupmu sherqiy türkistan milliy armiyisining qozghilip kétishi we uning hetta özi «shinjang» gha bérishqa teklip qilghan xitay azadliq armiyisi bilen toqunushup qélishning aldini élish idi. Uning axirqi meqsiti elwette sherqiy türkistanni üzül-késil halda xitayning bir mustemlikisige aylandurush yolidiki herqandaq tosalghuni süpürüp tashlash idi. Netijide, bu xewer ju énley teripidin sherqiy türkistan hökümitige télégramma arqiliq 1949-yili 28-noyabir küni uqturilidu—bu tragédiye yüz bérip, saq ikki aydin kéyin xelq andin bu xewerdin waqip bolidu. Emma, bu waqitta xitay armiyisi allburun sherqiy türkistan’gha tajawuz qilip, herbiy kontrolluqni ornitip bolghanidi.
Seypidinning tarixiy roligha baha bérishning qiyin nuqtisi shuki, u aldi bilen bir qehrimanda bolushqa tégishlik roh bilen, eyni waqittiki gomidang hökümitining zulumigha qarshi urushqa kökrikini kérip kireligen we uninggha rehberlik qilalighan bir siyasiyondur. Uning küresh qilghini deslipide öz xelqini zulumdin qutuldurush bolghan. Uni bu jehettin xelqni qutuldurush we adaletlik jem’iyet berpa qilishqa tirishish üchün qehrimanliq körsetti déyishke bolidu. Wehalenki, uning siyasiy jehette étiqad qilghini xuddi minglighan, onminglighan bashqa uyghurlargha oxshash kommunizm idé’ologiyisidur. Uning sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitining rehberlik qatlimida éghir idé’ologiyilik bölünüsh keltürüp chiqarghan «xelq inqilawi partiyisi» diki roli nahayiti chong. U bu idé’ologiye üchün özini bir ömür béghishlidi. Wehalenki, mesilining sezgür nuqtisi shuki, u kommunizmla uyghurlarni qutquzidighan birdinbir meslek dep qarighan-yu, emma u uyghurlarni kimning qandaq «azad» qilidighanliqi bilen hésabliship ketmigen. Hésablashqan teqdirdimu, uning halaketlik aqiwitini özi nepretlen’gen we öz eslimiside kemsitip, «diniy rohani» dep atighan élixantörichilik aldin körelmigen. U idé’ologiye ortaqliqi sewebidin xitay kommunistliri bilen zich birlisheligen-yu, emma milliy azadliq mesiliside öz qérindashliri bilen birlishelmigen. Uning tarixtiki eng chong xataliqlirining biri tarixiy düshmini bilen siyasiy ghayide birlishishni milliy menpe’ette öz qérindashliri bilen birlishishtin üstün körgenlikidur.
S.w. Wéjwud xanim shexsning tarixtiki roli heqqide töwendikidek yazidu: «men üchün, kishilerning shexs süpitidiki qilmishi ularning guruppa yaki siniplar süpitidiki qilmishigha qarighanda téximu qiziqarliqtur. Tarix bu birtereplimilik arqiliq yézilidu… Bu kitab …bu kishilerning qandaq hés qilghanliqini we ularning tarixta némishqa ashundaq heriket qilghanliqining sewebini chüshinishke urunushtur.»[ii] wéjwudning yuqiriqi qarishida 20-esirning bashliridiki gherb tarixchiliq ilmide bir mehel alqishlan’ghan «tarix büyük shexslerning terjimihalidur» dégen qarashqa qarita hésdashliq bar. Buningda shundaq idiye otturigha qoyuliduki, tarixni algha siljitidighan küch xelq, alaman yaki puqralar emes, belki gigantlardur. Uningda xelqning iradisi emes, belki gigantning iradisi muhim türtkidur. Gigantning tesewwuri, idiyisi we yiraqni körerliki tarixiy özgirishning achquchidur. Adettiki xelq bolsa bu gigantning iradisining emelge éshishi üchün xizmet qilidu, xalas.
Emma, herqandaq bir gigant mu’eyyen bir ijtima’iy, siyasiy, iqtisadiy we kultural muhittin ayrilip yashimaydu. U öz dewrining mehsulidur. U öz dewrini qandaq özgertse, uning dewrimu uni shundaq özgertidu. Bu heqte xégél mundaq deydu: «dewrning büyük adimi özining dewrining iradisini sözge aylanduridighan, uning iradisining néme ikenlikini éytidighan we uni emelge ashuridighan shexstur. Uning qilidighini öz dewrining yüriki we mahiyitidur; U öz dewrini ré’allashturidu.»[iii]
Seypidinning misaligha kelsek, eger u 20 -esir uyghur siyasiy tarixidiki büyük shexs dep qaralghinida, u aldi bilen özining iradisi arqiliq emelge ashqan bir yürüsh nutuqlarning, heriketlerning we hadisilerning yighindisidur. Shuning bilen birge, u özi yashawatqan dewrning teqezzasi, rohi we meniwiyitining inkasidur. Seypidinning hayatidin köridighinimiz siyasiy meslek bolmish kommunizm üchün milletning siyasiy kélechikini tégishiwetken nurghun uyghur siyasiyonlirining hayatining ixcham körünishidur. Bolupmu, milliy musteqilliq üchün qurulghan bir jumhuriyetning siyasiy ghayisige asiyliq qilishtur, hetta uning we ularning meqsiti gerche öz xelqini azadliqqa érishtürüsh bolsimu. Shu nerse qattiq tekitlinishi kérekki, u gomindang eksiyetchilirige bir tajawuzchi milliy top süpitide emes, belki kommunizm bilen qarshilishiwatqan yat bir meslekning sahibliri süpitidila qarshi turidu. Uning üchün, «shinjang» ni igiliwalghuchi meyli qizil xitay yaki qara xtay bolsun hemmisi oxshash—peqet u kommunizmgha ishensila, «shinjang» ni idare qilsa bolidu.
Bu yerde yene bashqa nuqtinezerlernimu nezerdin saqit qilmasliq kérek. Buning tipik misali shuki, uyghurlarning teqdiri alliburun yalta yighinida békitilip bolun’ghan. Uningdin kéyin uyghurdin chiqqan herqandaq bir tarixiy shexsning bu siyasiy teqdirni ögertish qolidin kelmeydu. Bu nuqti’iynezerning otturigha qoyidighini tarix ilmidiki meshhur erkin irade bilen aldin’ala belgileshchilik (détérminizm) otturisidiki toqunushtur—aldinqi qarash insan herikitige türtke bolidighan sewebni inkar qilsa, kéyinkisi bolsa insan herikitining choqum bir yaki bir nechche sewebi bolidu; Oxshash seweb bar bolghan ehwal astida, oxshash netijide barliqqa kélidu (eger aldinqi seweb(ler) de birer özgirish yüz bermisila), dep qaraydu.
Eger biz yalta kélishimi sherqiy türkistanning teqdirini alliburun belgiligen dep qarisaq, hélighu bir seypidinken, ming seypidinmu héch ish qilalmaydu. Chünki uyghurlarning xitaygha mustemlike qilinishi alliburun belgilinip bolun’ghachqa, herqandaq heriketning meghlubiyet bilen axirlishidighanliqi alliburun belgilen’gen. Wehalenki, gerche seypidin hemme adem ortaq halda boy sun’ghan ashu siyasiy shara’itta heriket qilghan bolsimu, hetta uning hemme qararliri—xuddi bashqa herqandaq uyghurningkige oxshash—aldin belgilen’gen ashu shara’it teripidin cheklime astigha élin’ghan bolsimu, u yenila mundaq bir nuqtida özini uningdin yiraq tutalaytti: uning erkin iradisi. Yeni eyni waqitta we eyni bir kontékistte seypidindin ibaret bu rehberning erkin iradisi hélihem mewjut idi—exmetjanlarning ölümidin kéyinki uyghurlardin chiqqan birdinbir rehber süpitidiki seypidinning erkin iradisi téxi mustemlike qilinmighanidi. Bu erkin irade uninggha nurghun mumkinchiliklerni teminliyeleytti—u xuddi özi bir ömür siyasiy jehette nepretlen’gen isa yüsüp alptékin’ge yaki memtimin bughragha oxshash chet’elge qéchip chiqip kétip, özining xitaygha bolghan qarshiliqini dawamlashturalaytti. Yaki u exmetjan qasimilarning ölüm xewiri seweblik tewrep kétishi mumkin bolghan sherqiy türkistan milliy armiyisi heqqide ju énleyni agahlandurup yürmey, eksiche del shuni tutqa qilip xelqni qozghap we uninggha yétekchilik qilip, xitaylargha qarshi turalaytti. Bu qarshiliq héch bolmisa xitaylarni uyghurlar bilen yene bir qétim bétim tüzgüzüp, uyghurlarning haqaretlik halda mustemlike qilinishini az-tola yenggillitetti. Yaki u béyjinggha bérip xitay armiyisini xuddi appaq xoja ghaldan qoshunini sherqiy türkistan’gha bashlap kelgendek bashlap kelmey, u yerge bérishni ret qilip, ghuljini baza qilip, xitaygha bésim ishlitip, ularni madara qilishqa, söhbet ötküzüshke zorliyalaytti. Yaki u sabit damollamgha oxshash özi qatnashqan we rehberlik qilghan inqilabning menpe’eti üchün ölüm yolini talliyalaytti. Gerche, bu tallashlar uyghurlarning choqum xitayning mustemlikisi bolushtek tarixiy yüzlinish we chong döletler otturisidiki gé’o-siyasiy menpe’et munasiwiti teripidin alliburun belgilen’gen siyasiy orunlashturushni özgertelmisimu.
Ilgirilep éytsaq, gerche uyghurlarning siyasiy shara’iti aldin’ala békitilgen teqdirdimu, seypidinning erkin iradisi arqiliq meydan’gha kélidighan shara’it téxi békitilmigen idi—yaki mundaqche éytqanda, uning yuqiriqi tallashlarning birersinimu qarar qilalmasliqi yalta yighinida békitilmigen idi. U kommunizmgha qanchlik erkin—zorluqsiz—ishen’geniken, xitay bilen shunche erkin—zorluqsiz—xizmet birliki élip baralighaniken, démek bashqa mumkinchiliklernimu shundaq erkin talliyalishi kérek idi.
U 1949-yili 24-séntebirdin kéyinki armiyining birdinbir qomandani bolush süpitide bilen, uyghurlarning siyasiy teqdirini özgertelmisimu, uning yamanlishishining aldini az-tola alatti. Héch bolmisa, u milliy armiyige qomandanliq qilip, xitay bilen éliship, öz wetini sherqiy türkistanni qan kéchip qoghdiyalaytti we xitaylarning uni «tinchliq bilen azad qilishi» gha yol qoymighan bolatti. U zaman, sherqiy türkistanning hazirqi zaman siyasiy tarixi bashqiche yézilghan bolatti: shinjang héchqachan xitay teripidin tinch yol bilen azad qilinmighan bolatti. U zaman, sherqiy türkistan xelqi tarixta xitayning tajawuzchiliqini we hökümranliqini özi xalap qobul qilghan shekilde otturigha chiqmaytti, shundaqla sherqiy türkistan jumhuriyiti inqilawi, xuddi maw zédong dégendek, xitayning démokratik inqilawining bir qismi bolmaytti. Téximu muhimi, u zaman, xitaylar pétinip turup, «shinjang ezeldin xitayning ayrilmas bir qismi» déyelmigen bolatti.
Epsus, minglarche epsus, bularning héchqaysisi tarixta yüz bermidi. Tarix, xuddi marks éytqandek, qiyas emes belki emeliyettur. Seypidinning qilghini uning tarixta qaldurghan izi boldi—uning bi’ograڧiyiside héchqandaq gunah tuyghusisiz yézilghanlirimu hem shundaq boldi.
Bir milletning rehbiri urush waqtida urush qomandani bolup ghelibini qolgha keltürgüchi bolsa, tinchliq dewride shu milletning güllinishining yolbashchisi, ijtima’iy parawanliqini barliqqa keltürgüchi, tinch-asayishliqining qoghdighuchisi, qanun-tertipilirining ijrachisi we exlaqiy qimmetlirining himayichisidur. Eger bular orundalmaydiken, u halda bundaq rehber xelqning ümidini yerde qoyghan bolidu. Shuning üchün öz rehbirige tarixining muhim peytliride erkin qara chiqirish hoquqini bergen xelq oxshash usulda bu qararning mes’uliyitinimu sürüshtüreleydu.
Eyni waqitta, uyghurlarning hayatigha héchkim seypidindek ige bolalmaytti, uni héchkim uningdek kontrol qilalmaytti—eng nopuzluq siyasiyon bolush süpiti bilen, seypidin milyonlighan xelqni otqa tashliyalaytti yaki sugha bashliyalaytti. Emma uning bashlighini emeliyette xitayning mustemlikisi boldi. Eger uningdin bashqa biri u qilghanni qilsa, u tarix teripidin u qeder jiddiy sürüshtürülmeydu. Chünki u shexs uyghurlarning seypidindek tallighan rehbiri emes. Xelqmu hem özining pütkül arzu-ümidlirini u shexstin kütken emes. U shexsmu özini bundaq bir mes’uliyette körgen emes. Shunga, uning satqunluqi unche küchlük tesir qozghiyalmaydu. Shunga, seypidinning nopuzi héchkimde bolmighaniken, uning erkin tallishi arqiliq meydan’gha kelgen mes’uliyetmu héchkimde bolmaydu. Bu nuqtidin, seypidinning qismitining étikiliq menisi uning öz xelqige bolghan mes’uliyettin tarixning eng halqiliq minutlirida waz kechkenlikige mujessemleshken.
Bu tarixiy purset ötüp ketkendin kéyin, seypidin heqqidiki xelq arisida tarqilip yürgen bashqa tarixiy hékayiler uninggha bérilidighan bahalargha anche chong tesir körsitelmeydu. Mesilen, bezi kishiler uni töwendiki hékayiler bilen yad étidu. Hékayining birinchisi shuki, u ju énley «shinjang aptonom rayoni» qurush teklipini muzakire qilghanda, aptonomiyining taghlargha we deryalargha emes, belki shu rayonda yashawatqan xelqqe bérilidighanliqini; Shu seweb, «shinjang» gha aptonomiye hoquqi bérilidiken, u choqum ashu zémindiki köp sanliqni teshkil qilidighan uyghurlargha bérilishi kéreklikide ching turghan. Emma, mustemlike qilin’ghan wetenning halini aptonomiye élish özgertelemdu? Ikkinchi jumhuriyet kommunist xitaylarning aptonomiye saxawiti üchün qan tökkenmidi?
Ikkinchi hékaye: éytishlargha qarighanda, medeniyet inqilawi waqtida seypidin yéza-qishlaqlardiki uyghurlarghiche qoral tarqitip, ularning xitay hakimiyitige qarshi turushigha astirttin küchigen. Emma, u bundaq bir qarshiliqqa, urushqa özidek bir rehberning bashchiliq qilishini estin chiqarmasliqi kérek idighu? Undaq iken, qural tarqitip xelqni qozghashni közligen rehber némishqa uninggha rehberlik qilishtin bash tartidu? Mustemlike astidiki chéchenlerning ruslargha qarshi urushigha ularning rehbiri jewher dudayéڧ yétekchilik qilghandek, uyghurlarning medeniyet inqilabida xitaygha qarshi élip bérilidighan qarshiliqigha seypidin yétekchilik qilishi kérek idighu?!
Üchinchi hékaye: seypidin «sultan sutuq bughraxan» romanini yézip, uyghurlarning tarixiy eserler yéziqchiliqidiki bir boshluqni toshquzdi we özi ötküzgen tarixiy xataliqlargha melum pisxik boshinish izdidi. Shuni étirap qilish kérekki, ushbu romanning uyghur eebiyatidiki ornini kem mölcherleshke bolmaydu. Wehalenki, meyli seypidin bundaq romandin yüzni yaki mingni yazsun, bu uning tarixiy xataliqini kechürüshke héch seweb bolalmaydu. Chünki tarix seypidindin ibaret bir siyasiy rehberni uyghurlargha yétekchilik qilishqa tallidiki, hergizmu uni bir yazghuchi süpitide tallimidi. Uyghurlar seypidindin ibaret bir siyasiyondin ümid küttiki, hergizmu seypidindin ibaret bir bolghusi yazghuchidin ümid kütmidi. Ikkinchisi, xelqning kütkini sultan sutuq bughraxanning tarixining yézilishi emes belki özining tarixning özi ishen’gen rehbiri teripidin xorluqtin we nomustin xaliy halda yézilishidur. Yene shu tarixning halqiliq minutlirida sultan sutuq bughraxanning tarixini yaxshi yazghan seypidin özining tarixini xata yaratti.
Seypidinning qehriman yaki satqun ikenlikidin ibaret bu mesilining shunche uzundin buyan talash-tartish qilinishi mesilining intayin murekkeplikini bildürüpla qalmastin, belki yene uyghurlarning qehrimanliq heqqidiki qarishining qanchilik murekkep bir shara’itqa kirip qalghanliqinimu chüshendüridu. Bu murekkeplikni mundaq chüshinishkimu bolidu: bashqilar teripidin allburun belgilen’gen siyasiy shara’itta shexsning erkinliki néme bolushi kérek? Uning erkin tallishichu? Emdi yalta yighinida uyghur mesilisining alliburun belgilinip bolghanliqigha tedbiq qilip baqayli. Eger sherqiy türkistanning teqdiri alliburun yalta yighinida belgilinip bolun’ghan bolsa, uni özgertish üchün qanche küchigen bilen bikar. Eger bu qarashni téximu ilgiriletsek shundaq yekün’ge érishimizki, eger uni özgertish mumkin bolmighaniken, uni qobul qilmaqtin bashqa ilaj yoq. Shunga, xitayning mustemlikisini qobul qilghinimiz tüzük. Qehrimanliq qarishining yatlishishi bilen uyghurlar arisida shundaq bir ümidsiz qarashni barliqqa keltürdiki, xitaygha qarshi turush «tuxumni tashqa urush» qa barawerdur. Kimiki ajiz tuxumni tashqa urmaqchi bolidiken, u eqlidin azghuchidur. Shunga, «singgen nanni yéyish» aqilaniliqtur.
Bu nuqtidin élip éytqanda, seypidinning we seypidin kebi nechche minglighan uyghur kommunistlirining qarari choqum toghra chüshinilishi we küchürümge érishishi kérek. Eger seypidinni kechürüsh toghra kelse, seypidindek xitay bilen birliship uyghularni basturushqa qatnashqan barliq uyghur kadirlirinimu oxshashla kechürüsh kérek. Eger hemmeylen kechürülse, u halda héchkim tarixta xataliq ötküzmigen bolidu. Ushbu qarash bizni shundaq bir bimene nuqtigha yétekleyduki, uyghurlarning shara’iti pütünley ular özliri kontrol qilalmaydighan tashqi shara’it teripidin belgilen’gen, shunga ular qarar qilishta erkin emes; Ular qarar qilishta erkin bolmighaniken, ular özining qararigha mes’ul bolmasliqi kérek. Eger bu nuqta qobul qilinsa, sheksizki, uyghurlardin héchkimning tarixiy mes’uliyitini sürüshtürgili bolmaydu. We hetta, héchkimni satqun dep eyibleshkimu bolmaydu, chünki ular qara chiqirishta erkin bolmighan.
Uyghurlarning mustemlike shara’iti ularning erkin qarar qilish erkinlikige cheklime qoyghan teqdirdimu, ularning mu’eyyen mesililerde qarar chiqirish (we yaki qarar chiqarmasliq) qabiliyiti bar bolghan bolidu. Eger bir uyghur xitayning qorali aldida yaki qiyin-qistaqliri astida qarar élishqa mejburlansa, u öz qararining mes’uliyitige qalmaydu. Emma u erksiz bolghan teqdirdimu yenila erkin qarar qilish qabiliyitige ige. Shu seweb, erksiz turupmu erkin qarar bérelesh qabiliyitining mewjutluqi satqunlarning herqandaq shara’itta kechürüm qilinmaydighanliqini bildüridu. Bu heqte biz töwende seypidin bilen abliz mexsum otturisida qisqiche sélishturma élip barimiz.
Shu nerse aldin éytilishi kérekki, bir yurttin chiqqan bu ikki tarixiy shexsning yashishi kérek bolghan shara’itida héchqanche chong perq yoq—her ikkisi mahiyette «erksiz», gerche biri hoquqta, yene biri hoquqsiz bolsimu. Emma ularning tallighan hayat yoli bir- biridin tüptin perqlinidu. Biri kommunizm idé’ologiyisini milletning menpe’etidin üstün orun’gha qoydi; Yene biri milletning menpe’etini herqandaq idé’ologiyidin üstün orun’gha qoydi. Netijide, biri xitayning teyyarlap bergen textide 30 yildek dewran sürdi, yene biri bash egmey küresh qilip, hayatining newqiran chaghlirini öz düshmini bolghan xitayning türmiside ötküzdi. Biri özining xojayinliri teripidin eng axiri tashliwétildi; Yene biri öz xelqining qelbining hörmet töridin orun aldi—heqiqiy qehriman ataldi.
Seypidin mesilisining ademning könglini her waqit parakende qilidighan yene bir nuqtisi shuki, xitaygha el bolghini bir shexs süpitidiki seypidinla emes, belki téximu muhimi uyghularning eyni waqitta közge körün’gen bir rehbiridur. Xitayning aldi bilen el qilghini del uyghurlarni yétekleydu dep qaralghan rehbiridur. Achchiq heqiqet shuki, bir rehberning düshmen’ge bash égishi uning pütkül armiyisining yérim meghlub bolghanliqigha barawer bolidu. Bu nuqta bizning maqalimizning birinchi neqilide shunchilik danaliq bilen éytilghan: «düshmenning kallisi bilen uning rehberlirining iradisi ularning qoshunlirining bedinidinmu muhim bolghan qaraqtur» (b.s.grifis). Mustemlikichilerning eng aldi bilen qarigha alidighini mustemlike qilin’ghuchilarning eskiri emes belki ularning rehbirining méngisidur. Shuningdek, xitayning qarigha alghinimu aldi bilen uyghurlarning rehberliridin exmetjan qasimi qatarliqlar we axirida seypidindur. Bu rehberler halak qilin’ghandin kéyin, xitay üchün uning eskerlirining bedinini halak qilmaq unche teske chüshmidi.
Yighip éytqanda, seypidin siyasiy idé’ologiye teripidin alliburun tallan’ghan, shunga erkin iradisini yoqatqan tragédiyilik we ziddiyetke tolghan sexstur—derheqiqet, uning wujudida bir qehrimanliq bar. Emma u xelqning özidin kütken ümidini ret qilghan qehrimandur—yeni, u bir qehriman satqundur. Uning satqini weten emes, tupraq emes yaki xelqning bayliqi emes. Uning satqini heqiqiy azadliqqa teshna xelqining özidin kütken ümididur. Mesilining échinishliq teripi shuki, u özini qehriman dep qarash seweblik özining satqunluqini bilmey ötken bir siyasiy meghlubiyetchidur.
Emdi diqqitimizni xitaylarning qandaq qilip uyghurlarning qehrimanliq qarashlirini özgertishke tirishqanliqini körüp baqayli. 1949-yilidin kéyin xitaylargha nisbeten tinchsiz sherqiy türkistanni üzül-késil tinchlandurushtiki eng chong xiris sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitide muhim rollarni oynighan uyghur siyasiyonlarni bir terep qilish boldi. Buning muhim nishani shu boldiki, xitayning muweppeqiyetlik ménge yuyushi arqiliq uyghurlar öz qehrimanlirini satqun’gha, satqunlirini bolsa qehriman’gha chiqirishni bashlidi. Xitay hakimiyitining uyghur bayliridin kéyin qol salghini uyghurlarning ikkichi jumhuriyitidin kelgen siyasiyonlardur. 1955-yilidiki «ellik birchiler» herikitidin kéyin, xitay hakimiyiti uyghurlarning siyasiyonlirigha «yerlik milletchilikke zerbe bérish» nami bilen qarshi turushqa bashlidi. Bularning ichide, yeni ikkinchi jumhuriyette xizmet qilghanlarning ichide, téximu köprek aptonomiye yaki musteqilliq telep qilghanlar mana mushu yerlik milletchilikke qarshi turush borinigha uchridi. Xitaylarning telipige kön’genler bolsa, saq qaldi we hetta az-tola emelge érishti.
1957-yili élip bérilghan «yerlik milletchilikke zerbe bérish» herikiti we uninggha uliship kelgen medeniyet inqilawi ikkinchi sherqiy türkistan jumhuriyitidin kéyinki toptoghra bir ewlad ümidlik we qabil uyghur milletchilirini yoqatti. Uyghurlar tarixtin béri özining erkinliki üchün qatmu qat bedel bérip kéliwatidu. Wehalenki, 1949-yilidin kéyin töligen bedili tarixning herqandaq waqtidikige qarighanda éghir boldi. Chünki, bu bedel uyghurlar ölirining özlük-éngigha—özining kim ikenliki, dunyadiki orni we bashqilar bilen bolghan munasiwiti heqqide bir qeder éniq qarashqa—ige bolghan waqtida yüz berdi. Téximu muhimi, uni basturushning kölimi téximu keng, wasitisi téximu rezil we ünümi téximu zor boldi.
Herqandaq bir millet erkinlik üchün qurban béridu, eger u insaniyliqtin waz kechmigen bolsila. Bu qurbanliqni aldi bilen her zaman uning qehrimanliri béridu. Emma, bir milletning—jümlidin uyghurdek bir milletning—erkinlik üchün béridighan qurbanliqi dawamliq türde özlirining közge körün’gen qehrimanliri bolsa, yene kélip bundaq qurbanliq esirler boyi toxtimastin dawamlashsa, buning aqiwiti qiyas qilghusiz derijide qorqunchluq bolidu. 18-esirning axirliridin tartip, uyghur xelqi özining qehrimanlirini qurban qilip keldi—kimiki heqqaniyet üchün kökrek kérip chiqidiken, shu qaraqqa élindi, xorlandi, teqip astigha élindi we axirida öltürüldi we hetta uruq-jemeti boyi qetl qilindi. Bu 1949-yilidin kéyin téximu ewjige chiqti. Bir milletning qurbanliqi nechche ewlad dawamlishiwerse, uning wujudiki qehrimanliqqa a’it barliq aktip amillar yigileydu we hetta yoqaydu—yeni u hayat qélish prinsipigha boy sunidu—madarachiliq, janbaqtiliq we satqunluq jem’iyet ezaliri teripidin yoshurun étirap qilinidighan heriket ölchimige özgiridu.
Insanning pisxikisi shadliqni (rahetni) qoghlishidighan we azabtin (aghriqtin) qachidighan xahishqa ige. Eger qehrimanliq hoquqchiliq we hakimmutleq jem’iyet teripidin teqip astigha élinsa we hetta jazalansa, bundaq tüzüm astida yashawatqanlarning yoshurun éngida qehrimanliq terghib qilinmaydighan heriket qatarigha kirgüzilidu. Eger qehrimanliq azab élip kélidiken, insan pisxkisi elwette uni chekleydu. Kishiler özliri bilip-bilmey qehrimanliqqa qarita selbiy menilerni yükleshke bashlaydu we shu arqiliq öz wizhdanigha (we bashqilargha) yoshurun aqlash élip baridu. Eger mutleq köp qisim kishiler mushu xil xahishta özlirining qorqunchini we buningdin kélip chiqqan qehrimansizliqlirini we hetta satqunluqlirini aqlashqa chüshse, kolléktip janbaqtiliq mizani normallishidu.
Janbaqtiliq normallashqan jem’iyette kishiler bir-birining hayat qélish wasitilirini astirttin qollaydu—shu arqiliq özining hayat qélish istikini qanduridu we uning wasitisini hem özige hem özgige yoshurun chüshendüridu. Uningda yat we hetta qarshi bolghan heriketni birlikte ret qilidu yaki uni yekleydu. Shunga, janbaqtiliq normallashqan jem’iyette qehrimanliq bire- bire yüz béridighan we chüshiniksiz bolghan özini qurban qilish dep qarilidu; Qehrimanlar bolsa ré’alistik bolmighan nishan üchün bihude qurban bergen az sanliq «exmeqler» ge aylinidu. Bundaq qehrimanlarning hayati mundaq qosh paji’ege muptila bolidu: özi qarshi turiwatqan sistéma teripidin shepqetsizlerche jazalinish we özi wekillik qilghan top yaki qowm teripidin nomussizlarche tashliwétilish, xata chüshinilish we hetta «az sanliqlar» süpitide zerbe bérilish. Eger ularning mewjutluqi, her bir herikiti, her bir oyi we her bir sözi hem hakimmutleq sistémigha tehlike shekillendüridiken hem özi wekillik qiliwatqan topning ezalirining wizhdanini ongaysizlanduridiken, bundaq qehrimanlarning düshmini herwaqit ikki bolidu—biri özi qarshi turiwatqan sistéma; Yene biri özi wekillik qiliwatqan top. Shunga ularning töleydighan bedilimu qosh bolidu—hem sistéma teripidin hem öz topi teripidin jazalinish.
Qehrimansizliq normallashqan jem’iyette aldirap bir qehrimanni tapqili bolmighinidek, aldirap bir satqunnimu tapqili bolmaydu. Yeni janbaqtiliq köpchilik jem’iyet ezalirining yashash mizanigha aylan’ghan jem’iyet qehrimanliqni righbetlendürmeydu. Chünki bu ularning tüpki yashash prinsipini ret qilidu, wizhdanini aramsizlashturidu; Ularda satqunluq heqqidiki jiddiylikmu unche chong bolmaydu, chünki satqunluqni körsitip bérish we uni yeklesh üchün üchün némining qehrimanliq ikenlikini aldin körsitish kérek. Kimning qehriman ikenlikini körsitip bérish üchün shu jem’iyetning qehrimanliq heqqidiki ölchimi bolushi kérek. Ölchem xireleshken dewrde—bolupmu mustemlike dewride—buni ishqa ashurush besi müshkül bolidu. Netijide, köpchilik bir- birining satqunluqigha süküt qilidu, bir- birini qoghdaydu we qehrimanliqni özliri bilip-bilmey chekleydu. Bu shundaq bir bimene haletni shekillendüriduki, ularning qehrimanliqning yüz bérishige bolghan qorqunchi öz düshminining qorqunchidin éship ketse kétiduki, hergiz uningdin qélishmaydu.
Uyghur jem’iyitide 1949-yilidin tartip taki 1985-yilighiche körülgen ehwal del yuqiriqi bayan qilin’ghandek bop kelgen. Buningdiki eng échinishliq amillarning biri hemme söyidighan qehrimanning yoqluqigha oxshashla hemme nepretlinidighan satquningmu bolmasliqidur. Bu hergizmu uyghurlarni bu mezgilide qehriman yaki satqunning meydan’gha kelmigenlikini bildürmeydu. Eksiche u hemme étirap qilidighan qehrimanning we hemme inkar qilidighan satqunning kolléktip tuyghuda bir ölchemge chüshken halda barliqqa kélishining qiyinliqini körsitidu.
Bu halet uyghurlarning 1985-yili 12-dékabirdiki oqughuchilar herikiti bilen tewrinishke bashlidi. Mezkur oqughuchilar herikitining muhim alahidikliki shuki, u kolléktip qehrimanliq herikiti bolush süpiti bilen,xitayning neyrengwazliq siyasiti arqiliq uyghurlarni mustemlike qilishining meghlub bolghanliqini tentenilik jakarlidi. Xitayning uzun yilliq ménge yuyushining tesirige bir qeder az uchrighan bu bir ewlad qorqumsiz we mes’uliyetchan uyghur oqughuchiliri uyghurlarning xitay mustemlikisige qarshiliq herikitining ammiwi kölimini yéngi bir shekilge élip kiripla qalmastin, belki yene uyghurlarning wujudida ta qedimdin yoqalmay kelgen qehrimanliq rohini partlash xaraktérliq namayan qildi. Uyghurlarning qarshiliq herikiti, xuddi xitay teshwiq qilip kelginidek, bir ochum niyiti alilarning «wetenning birliki» ni bölüshke urunush xaraktérliq zeherxende herikiti emes, belki uyghurlarning kelgüsi ümidi dep qaralghan uyghur yashlirining özining mewjut ré’alliqidin chiqip turup erkinlik izdishining namayende xaraktérliq ülgisi bop qaldi. Mezkur heriket arqiliq nechche on yilliq mustemlike hayatida démi ichige chüshüp ketken bu xelq tunji qétim özining qehrimanlirini kördi, ular heqqide anglidi we ular bilen sözleshti: ular özining tarixtiki qehrimanliq dewrige qaytqandek boldi.
Ushbu oqughuchilar herikitidin kéyin uliship kelgen barin inqilawi, ghulja weqesi we 5-iyul qarshiliq heriketlirining hemmiside uyghurlar nurghun bedellerlerni tölidi, qan tökti, jan berdi, emma özidiki yoqalmas bir ümidni özlirige, özlirining düshminige we dunyagha jakarlidi.
Shuning bilen bir waqitta, xitay mustemlikichiliri uyghurlarning méngisini yuyushni bir minutmu toxtitp qoymidi. Xitaylar uyghurlarning eng muhim kolléktip rohiy tüwrükining biri bolghan qehrimanliq qarashlirini astin-üstün qilipla qalmay belki yene ularning özlük obrazinimu (özige qandaq qarishinimu) özgertiwetti.emde biz uyghurlarning özlük-obrazining 1949-yilidin kéyin qandaq özgergenliki we ularning tesirlirini muhakime qilimiz.
*****

[i]wehalenki, xitay uyghurlarning qehrimanliq qarishini burmilashta qanchilik ustatliq qilmisun, u yenila özining urunushida saqlan’ghili bolmas mundaq bir boshluqni qanche qilipmu yapalmidi: yeni, xuddi xitay kommunistliridin bolghan maw zédong éytip ötkendek, «düshminimning düshmini méning dostumdur.» bu démek, xitay uyghurlardin kimni satqun dep qaraydiken, u uyghurlarning qehrimani; Eksiche bolghinida, uyghurlarning satquni bolushi kérek. Xitayning qehrimanliq heqqidiki ménge yuyush teshwiqatlirining tesiridin özini saqlap qalalighan nurghun uyghurlar yuqiriqi usul boyiche öz qelbidiki qehrimanlirini bahalap kéliwerdi. Qiziqarliq netije shu boldiki, xitay bashtin axir uyghurlarning qehrimani dep qarilishi kérek bolghan töwendiki üch tarixiy shexsni satqun dep qaridi we ular heqqdiki uchurlarni intayin éhtiyatchanliq bilen kontrol qilip turdi: yaqupbeg, sabit damollam we élixantöre.
[ii] s.w. Wéjwud,«padishahning tinchliqi—1637-1641 (ulugh qarshiliq)» , pén’gwin kitabliri (in’glizche), 55-yil, 17-bet)
[iii] xégél, «heq-hoquq pelsepisi» (in’glizche), kembrij uniwérsitéti neshriyati, 1990-yil, 225-bet.