-5-

Autori: Bilimxumar

Men aldinqi töt parche maqalemde bir dölet yene bir dölet üstidin, bir hakimiyet yene bir hakimiyet üstidin, yaki bir millet yene bir millet üstidin élip baridighan pisxologiyilik urush we aghdurmichiliq heqqide omumiy chüshenche berdim. Pisxologiyilik urush bir chong pen bolup, uning nurghunlighan kichik tarmaqliri bar. U tarmaqlar ishlitilgen taktikilar we urushning nishanliri qatarliqlarning oxshimasliqi bilen bir-biridin perqlinidu. Bezide oxshimighan tarmaqlarning chigrisini éniq ayrish bir az tes bolup, adette bir guruh kishiler yene bir guruh kishiler üstidin pisxologiyilik urush élip barghanda, ashu oxshimighan tarmaqlarning hemmisidin oxshimighan derijide paydilinidu. Men mezkur maqalide ashundaq oxshimighan tarmaqlarni qisqiche xulasilap ötimen. Meqsitim, oqurmenlerge «dunyada mundaq ishlarmu bar» dégen nersini bildürüp qoyush. Eslide men bu qétim tonushturidighan pisxologiyilik urushning oxshimighan türlirining her birini toluq chüshendürüsh bir parchidin uzun maqale yézishni telep qilatti. Emma men yazmaqchi bolghan bashqa timilar yene xéli köp bolghanliqi, uning üstige adettiki oqurmenler bundaq timilardiki chongqur we tepsili mezmunlargha anche qiziqip ketmeydighan bolghanliqi üchün, men pisxologiyilik urushning oxshimighan türliri heqqide undaq tepsili toxtalmaymen. Oqurmenler pisxologiyilik urushning özliri qiziqidighan türliri üstide öz aldigha izdinip, öginish qilsa bolidu. Mezkur maqale ashundaq qérindashlar üchün bir yaxshi «bosughidin kirish matiriyali» bolalaydu.

Töwende men psixologiyilik urushning oxshimighan türlirini tonushturushni bashlaymen.

Q1_mindcontrol.jpg
1-resim: pisxologiyelik urush
1. Köngülni programmilash

Bir qisim oqurmenler «köngülni programmilash» ning néme ikenlikini bilidu. Yeni men özümning 2008-yili 1-noyabir küni torlargha chiqarghan «uyghurlar döt emes, eqilliq» dégen maqalemde bu uqumni qisqiche tonushturghan bolup, munasiwetlik mezmun mundaq idi (neqil):

Tarixta hindistanning uda’ipur dégen yéride mundaq bir weqe bolghan. Düshmenler bu jaygha hujum qilip, u yerning padishahini öltürüwetkendin kéyin, bu padishahning panna dhay isimlik bir xizmetchisi padishahning oghlini qutquzup qalghan. Bu bala mökünüp yürüp chong bolup, eng axiri ashu jaygha padishah bolghan. Uning némishqa padishah bolalighanliqini bilemsiz? Sizche ashu balining qénida padishahliq barmidu? Yaq, hergiz undaq emes. Uning bir padishah bolup terbiyilinip chiqishidiki seweb, héliqi xizmetchi we uning etrapidiki hemme kishiler u baligha: „sen dégen bir shahzade. Sen choqum padishah bolushung kérek. Düshmenler bizning padishahliqimizni tartiwaldi. Sen chong bolghanda ulardin choqum intiqam élishing hemde ularni yéngishing kérek“ dep turghan.

In’glizchida «köngülni programmilash» dégen bir uqum bar. Uni in’gliz tilida «Mind Programming» dep ataydu. «mind»ning menisi köngül, ang, niyet, hosh, eqil we xiyal dégen sözlerge yéqin bolup, «program» dégen söz pé’il qilip ishlitilgende, «bir ademde bir xil xiyalni turghuzup, u ademning xiyalini tüzlep yaki özgertip, özige kelgen uchurgha nisbeten bir xil alahide inkas qayturidighan yaki bir xil alahide ish tutidighan qilish» dégen menini bildüridu. Démek, yuqiriqi hékayidiki bala «sen padishah bolisen» dégen gepni dawamliq anglawérip, uning köngli ashu teriqide programmilan’ghan. Netijide, u bala bir özgertküchi yaki herbiy qomandan bolushni xalimay, peqetla bir padishah bolushni istigen hemde ashundaq ghayini emelge ashurush üchün öz jénini qurban qilishqimu teyyar turghan. Oqurmenlerning ichide bundaq misallarni bilidighanlar nahayiti köp bolushi mumkin. Buning yene bir misali, amérikidiki chong bushning oghli kichik bushningmu prézidént bolushidur. Uyghurlar ichide «özgertküchining balisi özgertküchi bolidu», dégen söz keng tarqalghan bolup, ashundaq bir emeliyetning barliqqa kélishidiki tüp seweblerning birimu ashu «köngülni programmilash» tin ibarettur (uyghur jem’iyitide «arqa ishik» 1-orunda turamdu yaki «köngülni programmilash»mu? Bu so’algha özingiz jawab bérip béqing.)

Ademning es-hoshi ikki xil bolidu: asasliq hosh we qoshumche hosh. In’glizchida bular «Conscious and Subconscious» dep atilidu. Ademning qoshumche hoshi uning asasliq hoshining kontrolluqi astida bolmaydu. Ademning qoshumche hoshi uninggha qachilan’ghan uchurlar asasida musteqil halda ish élip baridu. Mana bu köngülni programmilashning asasidur. Yeni«köngülni programmilash» déginimiz, bir ademning qoshumche es-hoshigha melum uchurlarni qachilap, shu arqiliq ashu ademning ish-herikitini özgertish we kontrol qilish, dégenliktin ibarettur.

Ademning asasliq es-hoshi bir «iskilat baqquchi» yaki «iskilatchi» gha, qoshumche es-hoshi bolsa bir iskilatqa oxshaydu. Iskilatchining öz aldigha ayrim eqli bolmaydu. U iskilatqa qachilan’ghan uchur asasida ish élip baridu. «köngülni programmilash» dégenlik, iskilatchigha uqturmay turup, uchurni iskilatqa kirgüzüp qoyush dégenliktin ibarettur.

Siz öz-özingizge «men öginishte nahayiti yaxshi» dédingiz, emma iskilatta bashqa ademlerning «sen döt, sen héch ishni bashqa élip chiqalmaysen.» dégen sözliri saqlan’ghan, dep perez qilayli. Iskilatchi sizning sözingizni anglap, uni iskilatta saqlan’ghan yuqiriqi sözler bilen sélishturup, «bu uchur xata iken», dégen xulasige kélidu. Shuning bilen u bu yéngi, ijabiy uchurni iskilatqa ekirip qoymay, uni tashliwétidu. Mana bu bir ademning idiyisi we ish-herikitini özgertishtiki eng tüp qiyinchiliqtin ibarettur.

Yuqiriqi we shuninggha oxshash tarixiy hékayiler shuni körsitiduki, kishiler we bir jem’iyet sizning könglingizni programmiliyalaydu. Yuqiriqi shahzade bilen qarmu-qarshi halda, biz uzun waqittin buyan „undaq qilma, tewekkülchilik qilma, sarangliq qilma, sen döt, séning qolungdin héch ish kelmeydu,» dégendek xata uchurlar bilen programmilinip kelduq. Bu xil ehwalning bir adem we bir milletke élip kélidighan yaman aqiwitini bir tesewwur qilip béqing.

Hazir insanlar tarixida tunji qétim sizning öz könglingizni toghra yönilishte programmilishingizni imkaniyetke ige qilidighan küchlük téxnikilar wujudqa keldi. Bu téxnikilarning hemmisi sizning qoshumche es-hoshingizgha bösüp kirip, uning ichige asasliq es-hoshqa uqturmay turup uchur qachilaydu. Sizning qoshumche es-hoshingizdin ibaret bu «iskilatingiz» gha her küni nurghun uchurlar kirgüzülüwatidu. Ular qandaq uchurlar? Ular sizning könglingizni qaysi yönilishte programmilaydu? Birdem közingizni yumup jim olturup, mushu so’allar üstide estayidil oylinip béqing. (neqil tügidi)
2. Köngülni kontrol qilish

Köngülni kontrol qilish «söz bilen qayil qilish» we «tesir körsitish» katégoriyesige kiridighan bolup, u kishilerning eqidisi yaki idiyisi bilen ish-herikitini yaki ipadisini qandaq özgertishni mezmun qilghan bolidu. «tesir körsitish» ning özimu bir pen bolup, men yéqinda mushu pen heqqide ikki kün ders aldim. Uning mezmunini men kéyinche ayrim tonushturimen.

Tesir körsitishning da’irisi nahayiti keng bolup, uning bir qutubida kishilerge we ularning hoquqlirigha hörmet qilidighan exlaqliq we hörmetke sazawer tesir körsitishler bar. Méning yéqinda oqughinim ene shu jehettiki tesir körsetküchiler heqqide. Tesir körsitishning yene bir qutubida buzghunchiliq xaraktérige ige tesir körsitish bar bolup, uning meqsiti kishilerning kimlikini, musteqilliqini hemde ularning tenqidiy yaki logikiliq oylash qabiliyitini weyran qilip yoqitish bolidu. Buzghunchiliq xaraktérige ige xurapat guruhlar we mez’heplerning yétekchiliri qilidighan ishlar ene shundaq tesir körsetküchilerge kiridu. Undaq guruhlarning özgertküchiliri aldamchiliq we köngülni kontrol qilish taktikilirini qollinip, ezalirining ajizliqliri we artuqchiliqliridin paydilinip, özlirining éhtiyajliri we arzulirini qanduridu.

Yuqiridiki ikki qutubining otturisigha toghra kélidighan köngülni kontrol qilish ishliri nahayiti köp. Uning biri bir guruh kishiler yaki da’iriler bir tesir körsitish sistémisi arqiliq bir ademni uning kimlikidin ibaret eng yadroluq yéridin bashlap pütünley buzup, yeni uning qimmet qarishi, eqidisi, yaxshi köridighan nersiliri, qararliri, ish-heriketliri we kishilik munasiwetliri qatarliqlarni pütünley buzup tashlap, uningda bir yasalma kimlik yaki yasalma kishilik xaraktérni wujudqa keltüridu.

Bezilerning qarishiche köngülni kontrol qilish déginimiz bir hökümetning xadimliri yaki orunlirining shexsiylerni yaki bir kolléktipning tallash we ish-heriket erkinlikini kontrol qilip, shu arqiliq ularning chüshenchisi, birer ishni qilishtiki heriketlendürgüchi küchi, yéqinliri bilen bolghan munasiwiti, ishlarni chüshinish iqtidari we ish-heriket netijilirini özgertish yaki buzuwétishtin ibaret bolup, hemme kishining ashundaq bir jeryanning obyékti bolup qélish éhtimalliqi bar bolidu.

Bashqilarning könglini kontrol qilghuchilar sözlerni we guruppa bésimini nahayiti ustiliq bilen orunlashturup, öz ezalirini özige tayanmisa bolmaydighan qilip qoyup, andin öz ezalirining her xil ishlardiki qararlirini özgertküchiler özliri chiqirip béridu. Emma u özgertküchilerning egeshküchiliri bolsa özlirining ashundaq kontrol qiliniwatqanliqini sezmey, özlirini musteqil ish élip bériwatqan we öz ishliri toghrisida özliri qarar chiqiridighan erkinlikke ige kishiler, dep hésablaydu. Yeni, könglining kontrol qilinishigha duch kelgen kishiler özliri qobul qiliwatqan tesirlerni we ular özliride keltürüp chiqiriwatqan özgirishlerni sezmeydu [1].

Köngülni kontrol qilish uzun muddet ichide, obyikitlerge tuydurmay, az-azdin élip baridighan ish bolup, köngli kontrol qiliniwatqan kishiler ashundaq bir ishning boluwatqanliqini asasen sezmeydu. Bu jeryan’gha kétidighan waqitning uzunluqi ishlitilgen usul, ashu usulning ishqa sélinish mudditi we bashqa ijtima’iy we kishilik amillargha baghliq bolidu. Köngülni kontrol qilishta melum küchler ishqa sélinidighan bolup, ular bezide jismaniy küch, bezide bolsa undaq emes bolidu. Emma u küchler choqum psixologiyilik küch, ijtima’iy küch we ijtima’iy bésimlarni öz ichige alidu.

Köngülni kontrol qilghuchilar bezide öz qilmishlirini niqablash üchün «héchkim séning béshinggha nagan tenglimidi», deydu. Köngülni kontrol qilish ishidin bixewer kishiler bundaq sözge reddiye bérelmeydu. Undaq kishiler «öz qararlirimni men özüm chiqardim, uni manga bashqa biri chiqirip bermidi», dep oylaydu. Biz özimiz chiqarghan qararlar nahayiti küchlük we ularning tesiri bek uzun’gha sozulidighan bolghachqa, köngülni kontrol qilghuchilar yuqiriqidek sözler bilen ziyankeshlikke uchrighuchilargha özining qararini özi chiqarghan tuyghuni bérishke eng zor derijide tirishidu.
3. Méngini yuyush

«jinayetchi» yaki urush esiri bolup qélip türmige kirip, türmide bir mezgil yashap chiqqan kishilerning köpinchisi türmidiki waqtida oxshimighan derijidiki «méngini yuyush» jeryanini öz béshidin ötküzidu. Shunga ular köpinche hallarda türmidin bashqa bir adem bolup, yaki türmige kirishtin burunqigha qet’iyla oxshimaydighan bir adem bolup chiqidu.

«méngini yuyush» bilen «köngülni kontrol qilish» bir az oxshiship kétidighan bolup, bezilerning qarishiche bu ikkisining bir perqi, méngini yuyush jeryanigha duch kelgen kishiler özining méngisini yuyuwatqan terepning bir «düshmen» ikenlikini bilidu. Mesilen, urush esirliri. Ular özlirining hayatini saqlap qélish-qalalmasliqi özlirining idiye sistémisini özgertish ikenlikini bilidu. Ular adette qilmaydighan ishlarni jismaniy küchning bésimi bilen mejburi qilidu. Emma bundaq ademler düshmen qolidin qutulghandin kéyin, öz béshidin ötküzgen méngini yuyush jeryanlirining tesirimu yoqap kétidu.

Köngülni kontrol qilish jeryani uzun we murekkep bolidu. Köngli kontrol qilin’ghuchilar (yaki ziyankeshlikke uchrighuchilar) köngülni kontrol qilghuchilarni özlirining dosti yaki mu’ellimi dep hésablaydu. Shunglashqa undaq ziyankeshlikke uchrighuchilar özini qoghdash üchün heriket qilmaydu. Beziliri bolsa «kontrol qilghuchilarning ashundaq qilishida melum seweb bar», dep qarap, ashundaq jeryan’gha öz raziliqi bilen qatniship, kontrol qilghuchigha bezi xususiy uchurlarni béridu. Kontrol qilghuchi bolsa undaq uchurlardin ziyankeshlikke uchrighuchilargha téximu zor ziyan yetküzidighan teriqide paydilinip, ularning könglini kontrol qilishni dawamlashturidu.

Shuning üchün köngülni kontrol qilish méngini yuyush yaki jismaniy jehettin mejburlashqa qarighanda téximu xeterlik bolidu. Bashqiche qilip éytsaq, köngülni kontrol qilish qiynash, jismaniy jehettin xarlash we dora yégüzüshke qarighanda téximu yaxshi ünüm béreleydu. Undaq bolushidiki seweb, mejburlash bashqilarning ipadisini özgerteleydu, emma mejburi qayil qilish yaki köngülni kontrol qilish bolsa bashqilarning pozitsiyisi bilen ish-herikitining her ikkisini özgertidu. Ziyankeshlikke uchrighuchilarmu köngülni kontrol qilish özliri üchün paydiliq, dep oylap, u jeryan’gha xushalliq we aktipliq bilen qatnishidu [1].
4. Xurapatliq arqiliq köngülni kontrol qilish

Men yuqirida adettiki köngülni kontrol qilish uqumi üstide azraq chüshenche berdim. Uningdin bashqa «xurapatliq arqiliq köngülni kontrol qilish» dégen yene bir uqummu bar bolup, bu heqte yézilghan in’glizche kitablar az emes. Undaq bolushidiki seweb, gerche uyghurlarda «xurapat guruhlar» gha kiridighan teshkilatlar asasen mewjut bolmisimu, amérikida bar bolghan xurapat guruhlarning sani 3000 din ashidu. Yeni, amérika bir erkin dölet bolghachqa, ashundaq xurapat guruhlar erkin halda mewjut bolup turuwéridu. Xurapat guruhlar ishlitidighan bir yürüsh köngülni kontrol qilish usulliri bar bolup, u usullarning bir qismini undaq guruhlargha tewe bolmighan kishilermu uchritip turidighanliqi bir pakit. Shunglashqa men bu heqte qisqiche toxtilimen.

Yazghuchi stiwin héssen (Steven Hassan) bir buzghunchi xurapat guruhning sabiq ezasi bolup, uning öz aldigha bir töt nuqtiliq köngülni kontrol qilish sistémisi bar bolghan. Stiwin xurapatliq arqiliq köngülni kontrol qilish heqqide bir kitab yazghan bolup, uningda özining usulini mundaq dep xulasiligen: xeterlik xurapat guruhlar öz ezalirining (1) ish-herikiti, (2) héssiyati (3) idiyisini kontrol qilish hemde öz ezalirigha sirttin yétip kélidighan uchurlar (bu 4-amil) ni qattiq kontrol qilish arqiliq, özlirining tesir küchini kücheytip, öz ezalirining kimlikini özgertidu.

Yazghuchi margarét singgér (Margaret Singer) özi yazghan bir kitabta özining alte nuqtiliq sistémisini tonushturidu:
–(1)kishiler özlirini kontrol qiliwatqan bir sistémining mewjutluqini bilmeydu.
–(2) ularning waqti we yashash muhiti pütünley kontrol qilinidu.
–(3) ular qorqunchaq we bashqilargha yölenmise yashiyalmaydighan kishilerge özgertilidu.
–(4) ularning burunqi ish-heriketliri we pozitsiyiliri pütünley basturup qoyulidu.
–(5) ularda yéngi ipadiler we yéngi pozitsiyiler berpa qilinidu.
–(6) ular bir logikisi pütünley yoshurun’ghan yéngi étiqadqa ishinidighan qilinidu.
5. Rohiy islahat

Men bezi kishiler bilen paranglishish jeryanida, buningdin 15-20 yillar burun dunyaning bezi jaylirida bir millet yene bir milletni asilmatsiye qilip yoqitiwétish üchün, intayin qattiq we mexpiy pilanlashlar arqiliq «rohiy islahat» programmisini bashlan’ghanliqini anglidim. Bundaq programmilar nahayiti murekkep bolup, ashu ishlarni qilidighanlar bu programmida hetta yéngidin tughulidighan bowaqlarni qorqunchaq ademlerdin bolup tughuldurush üchün, qorsiqida balliri bar chashqan üstidimu mexsus tejribe-tetqiqatlarni élip baridiken.

Qorsaqtiki baligha tesir körsitip, uni bir qorqunchaq adem qilip tughdurush bir qisim ilmiy asasqa ige bolup, men özümning «balingizgha toghra köyüng (3)» dégen maqaliside bu heqte azraq toxtalghan idim (neqil):

«bala élish mezgilide turuwatqan bir jüp yash özining ata-anisining we uningdinmu burunqi ejdadlirining yaxshi emellirini eslesh arqiliq öz köngüllirini saghlam weqeler bilen rohlanduralaydu. Bu hergizmu waqitliq köngül échish üchün emes. Belki yéngi toy qilghan bir jüp yash bu ishni öz a’ilisige warisliq qilidighan perzentke érishish üchün shundaq qilidu. Siz ashundaq bir yigit bolsingiz, ayalingizning qorsiqida qalidighan balining rohi saghlam bir bala bolushini yaratquchimizdin tileng. Ayalingizmu shundaq qilsun. Siz bu ishni hazir öz könglingizde bir yaxshi rohiy halet berpa qilish, andin kéyinche uni balingizgha ötküzüp bérish üchün qilisiz.

Her qétim könglingiz perishan bolghanda yaki héssiyatingiz bir xil shehwetpereslik, xapichiliq, xam-xiyal yaki chiriklik bilen tolghanda, jüpingiz bilen jinsiy munasiwet qilmang. Xata köngül choqum xata netije peyda qilidu. Burunqi zamanlarda kishilerde erning yaki ayalning tughulghan künide, ata-anisi ölüp ketken künlerde, ayal adet körgen yaki bashqa birer késelge giriptar bolghan künlerde jinsiy munasiwet qilmasliq qa’idiliri mewjut idi. Undaq bolushidiki seweb, undaq künlerde er-ayal ikkiylenning jinsiy munasiwetke pütün zéhnini yighalmasliqidur. Burunqi zamanlarda chonglar bu qa’idige alahide diqqet qilghan bolup, uni hazirmu dawamlashturushqa tirishishimiz kérek. Ashundaq qilish jem’iyetning téximu nacharliship kétishining aldini élip, bizni parlaq istiqbalghimu ige qilidu.

Ayalning hamilidarliq mezgili uning üchün we uning a’ilisi üchün bir nahayitimu qimmetlik ish yüz bériwatqan mezgil bolup hésablinidu. Shunglashqa bu mezgilde bir qisim qa’ide-tüzüm boyiche ish qilish kérek. Anining bir yaxshi we saghlam bedinining bolushi üchün meslihet bérish bir tébbiy doxturning mejburiyiti. Anining bedini yaxshi we saghlam bolghanda, uning qorsiqidiki balimu saghlam bolalaydu. Ana bolghan kishi özi yeydighan yémekliklerge alahide diqqet qilishi kérek. Chünki qorsaq kötürüwatqan ayal ikki janning hayatini kechürüwatqan bolidu. Eger anining ishliri ongushluq bolidiken, her ikki janning ishlirimu ongushluq bolidu. Eger ana ajizlaydiken, her ikki jan ajizlaydu.» (neqil tügidi) [2]

Rohiy islahat saheside eng nopuzgha ige kishilerning biri amérikidiki xarward uniwérsitéti tibbi dawalash institutining proféssori doktur robért lifton (Robet Lifton) bolup, u kishi bu sahediki tetqiqatini 1953-yili bashlighan. U koriye urushida junggo hökümitining qoligha esir bolup chüshüp qélip, junggo türmiside köp yil yétip, kéyin qoyup bérilgen amérika eskerliridin 25 kishi, shundaqla junggo aliy mektepliride qattiq idiyiwi terbiyilerni bashtin ötküzüp, kéyin amérikigha qéchip kelgen 15 junggoluq bilen köp qétim söhbet ötküzüp, shu asasta «idiye islahati we hakimmutleqliq pisxologiyesi» dégen kitapni yézip chiqqan. Bu kitap tunji qétim 1961-bésilghan bolup, uningdin kéyin yene bir qanche qétim qaytilap neshir qilin’ghan. Hazir amerikidiki köpligen aliy mektepler bu kitapni bir derslik süpitide ishlitiwatidu [3].

Doktor robért lifton ashu kitabta otturigha qoyghan «idiye islahatining 8 ölchimi» mundaq:

(1)muhitni kontrol qilish: bu aldi bilen bir adem yashawatqan muhittiki uchurlar bilen alaqilerni kontrol qilip, eng axirida ashu ademning özini kontrol qilishni, shu arqiliq u ademni pütün jem’iyettin ayriwétishni öz ichige alidu.

(2) sirliq kontrol qilish: özgertküchi özgertilgüchi bir ademning hemme ishlirini kontrol qilidu, emma u özgertilgüchide héliqi ishlar özlükidin yüz bériwatqandek tuyghuni peyda qilidu. Shuning bilen özgertküchi özini bir xil ilahiy nopuz, rohiy artuqchiliq, bezi alahide iqtidar yaki bezi alahide talantlargha ige kishidek körsitip, weqelerni, muqeddes kitablardiki mezmunlarni, we sergüzeshtlerni öz xahishi boyiche chüshendürse héliqi özgertilgüchi shu boyiche qobul qilidighan bir xil ehwalni wujudqa keltüridu.

(3) pakliqni telep qilish: özgertküchi özgertilgüchige bu dunyani bir nahayiti addiy nerse qilip chüshendüridu. Hemde özgertilgüchini özgertküchining idilogiyisi boyiche ish körüshke, shu arqiliq «pakliq» ni qolgha keltürüshke ündeydu. Özgertküchi bu yerde özgertilgüchini gunahkar we nomussiz adem qilip eyibleshtin ibaret bir kontrol qilish usulini kop qollinidu.

(4) iqrar qildurush: özgertilgüchi özgertküchi aldida «öz gunahliri» ni iqrar qilishqa mejburlinidu. Özgertilgüchining dégenliri bashqilardin mexpiy tutulmaydu. Özgertküchiler özgertilgüchining «gunahliri»,.«pozitsiyiliri «we «xataliqliri» ni xalighanche muzakire qilidu, we ulardin paydilinidu.

(5) muqeddes pen: özgertküchi tewe bolghan guruhning telimati yaki idilogiyisi héchqandaq guman qilishqa bolmaydighan derijidiki eng muqeddes heqiqet, dep qarilidu. U heqiqet özgertküchi tewe bolghan guruhning sirtida tépilmaydu. Özgertküchi xudagha yaki pütün insaniyetke wekillik qilip söz qilghuchi bolup, u barliq tenqidlerdin üstün turidu.

(6) til jehette oyun oynash: özgertküchi söz-ibarilerni sirtqi dunya chüshenmeydighan shekilde yéngiche chüshendüridu, yaki yéngi usul boyiche ishlitidu. Bu usul kishilerning idiyisini boghuwétidighan sepsetilernimu öz ichige alidighan bolup, u özgertilgüchining oylash jeryanini özgertip, özgertilgüchini özgertküchi arzu qilghandek oylaydighan qilip qoyidu.

(7) özgertilgüchige qaritilghan telimat: özgertilgüchining shexsiy sergüzeshtliri muqeddes pen’ge boysundurulup, muqeddes pen’ge qarimu-qarshi kélidighan sergüzeshtlerning hemmisi men’i qilinidu, yaki bolmisa özgertküchi tewe bolghan guruhning idiloyisige uyghun kélidighan qilip qaytidin chüshendürülidu.

(8) mewjut bolush hoquqini teqsim qilish: özgertküchi tewe bolghan guruhning kim yashap, kimning yashimaydighanliqini belgileydighan hoquqi bar bolidu. Özgertküchi tewe bolghan guruhning sirtidiki kishiler qutquzulmaydu, yeklenmeydu, sezmes haletke keltürülidu, we özgertküchining guruhining idilogiyisi qobul qildurulidu. Eger bir özgertilgüchi özgertküchi guruhigha qoshulmaydiken yaki u guruhni tenqidleydiken, u özgertilgüchi özgertküchining guruhi teripidin tashliwétilidu. Shunglashqa tashqi dunyaning héch qandaq nopuzi bolmaydu. Özgertküchining guruhidiki birer eza bu guruhidin ayrilip chiqip kétidiken, umu tashliwétilidu.

Yuqiridiki 8 nuqtini «medeniyet zor inqilabi» mezgilidiki ishlar bilen sélishturup béqing.
6. Psixologiyilik térrorluq

Bezi eller öz xelqini idare qilishta eng köp qollinidighan taktikilarning biri «psixologiyilik térrorluq» tin ibaret. Bu usulni qollan’ghanda, siz térrorizm taktikisidin paydilinip, shu waqittiki emeliyetke uyghun kelmeydighan, yaki nahayiti yuqiri derijide köptürüwétilgen bir xil qorqunchluq atmosférani wujudqa keltürisiz. Her qétim birer zorawanliq weqesi yüz bergende, u weqeni keng da’iride küchep teshwiq qilish psixologiyilik térrorluq herikitining bir qismi bolidu [4].

Psixologiyilik térrorluqni ünümge érishtürüshning her xil usulliri bar. Mesilen, siz élip barghan térrorluqning kölimige tayinish, siz nishan qilghan ademlerning simwolluq alahidilikidin paydilinish, we yaki birla adem üstidin élip bérilghan wehshiylik. Bu jehette sizning néme ish qilghanliqingiz muhim emes, muhimi siz özingiz qilghan ishni qandaq teshwiq qilghanliqingiz bolidu. Mesilen, ölüm jazasi bérilgen kishilerni üsti ochuq mashinilargha bésip, adem qaynaq kochilarda sazayi qilish.

Psixologiyilik térrorluqtin heqiqiy térrorchilarmu köp paydilinidu. Mesilen, hazirqi eng ishenchlik mölcherlerge asaslan’ghanda, iraq islam dölitining eskerlirining sani 20 mingdin ashmaydu. Emma ular yüzige maska taqap urush qiliwatqan körünüshlerni, ademlerni miltiq bilen étip öltürgen körüshüshlerni, we ademlerni pichaq bilen boghuzlighan körünüshlerni torda nahayiti köp tarqatti. Shuning bilen ular ishning tégi-tektini yaxshi bilmeydighan kishilerde iraq islam dölitining nechche yüz milyon eskiri bardek, ular hazir pütün dunyani igilep kétiwatqandek tuyghu peyda qildi. Psixologiyilik urushta bir ademni pichaq bilen boghuzlap öltürüsh kishilerde birer ming ademni öltürgendek tesir peyda qilidu. Xuddi shuninggha oxshash, ölüm jazasi bérilgen 10 ademni mashinigha bésip sazayi qilish 10 ming ademge ölüm jazasi bergendek tesir peyda qilalishi mumkin. Siz 10 ademge ölüm jazasi bérish bilen bir xelqqe unchiwala chong ziyan salalmaysiz. Emma, qorqunchluq, wehime we térrorluq peyda qilish, shu arqiliq hemme ademlerni azablap, ularni iradisizlandurush jehette siz nahayiti yuqiri ünümge érisheleysiz.
7. Nérwa tili arqiliq köngülni programmilash

Nérwa tili arqiliq köngülni programmilash hazir dunyada eng kop tarqalghan köngülni kontrol qilish usuli bolup, uningdin élan shirketliri, siyasetchiler we taratqu muxbirliri qatarliq nurghun sahediki kishiler paydilinidu.

Nérwa tili arqiliq köngülni programmilash (Neuro-Linguistic Programming, NLP) usulini richard bandlér (Richard Bandler) bilen jon grindér (John Grinder) birlikte 1970-yilliri ijat qilghan. U chaghda bandlér kaliforniye uniwérsitéti santa kruz tarmiqida «kompyutér ilmi» kespining aspirantliq oqughuchisi bolup, grindér bolsa ashu mektepte mu’awin proféssor idi. U proféssor bolushtin burun amérika alahide herbiy qismining kapitani bolup ishligen. Xuddi «kompyutér programmilash tili» bar bolghinidek, bu ikkiylen « psixologiyilik programmilash tili» ishlep chiqish yolida izdinip, axiri hazirqi « nérwa tili arqiliq köngülni programmilash» usulini keship qilghan [5].

Bu usulni ishletkende, siz nazuk menilerni köpligen qewetlerge bolup, andin uni éghizche yaki yazma til bilen ipadilep, eng axirida siz nishan qilghan kishige tuydurmay turup, u uqumlarni nishan qilin’ghan ademning yoshurun éngigha «teklipler» sheklide qachilaysiz. Shu arqiliq u ademning könglini kontrol qilisiz.

Yuqiridiki uqumlar men özümning «ghayini ré’alliqqa aylandurushning sirliq qanuniyiti» dégen maqalemde tonushturghan bir qisim uqumlar bilen birdek bolup, eger qiziqsingiz ashu maqalinimu bir qétim oqup chiqsingiz bolidu.

Gherbtiki eller yuqiriqidek penlerde nahayiti tereqqiy qilip ketti. Bizning öyge pat-pat mal satidighan kishiler kélidighan bolup, ularni heydiwétish üchün men her qétim ular bilen 10-20 minut waqit hepilishimen. Deslipide ulargha teng kélelmey, ularni öyge ekirip, mehsulatini tonushturup bolghandin kéyin andin oydin heydep chiqarsam, ularning pozitsiyisi biraqla eskilikke özgireydu, shuning bilen men bir qanche kün achchiq yutup ketken waqitlirimu bolghan.

Nérwa tili arqiliq köngülni programmilash hazir bir resmiy pen bolup, pütün dunya boyiche paydiliniwatqan bolghachqa, u psixologiyilik urushni emelge ashurushning bir küchlük qorali bolup qalghanliqini perez qilmaq tes emes.

Nérwa tili arqiliq köngülni programmilashqa siz töwendiki 10 xil usul bilen taqabil turalaysiz (maqalini bek uzun qiliwetmeslik üchün, men peqet u usullarni qisqichila tizip chiqimen):
–(1)nahayiti éhtiyatchan bolup, bashqilarning sizning beden tilingizni biliwélishining aldini éling
–(2) sizni kontrol qilmaqchi bolghan adem sizge sözlewatqanda, siz közingizni ritimsiz halda u yaq bu yaqlargha yötkep turung
–(3) sizni kontrol qilmaqchi bolghan ademning sizning bir yéringizni tutushigha yol qoymang
–(4) müjmel sözlerge nisbeten bek éhtiyatchan bolung
–(5) ichingizdiki hemme geplerni dewétishtin éhtiyat qiling
–(6) tétiqsiz paranglargha éhtiyatchan bolung
–(7) yoshurun menilerni biliwélishqa tirishing
–(8) diqqitingizni némige bériwatqanliqingizni bilip turung
–(9) héch qandaq ishqa maqul bolmang
–(10) özingizdiki héssiy tuyghugha ishining

Sizni kontrol qilish yüzisidin élip bérilghan teshwiqatlargha töwendiki usul bilen taqabil tursingiz bolidu [6]:

(1)u teshwiqatning meqsiti sizni kontrol qilish ikenlikini tonup yéting. Pütün dunya boyiche birdin-bir qanunluq urush qorali teshwiqattin ibaret bolup, uni hökümetler, shexsiyler we xususiy teshkilatlarning hemmisi tinchliq dewride qollinalaydu.

(2) teshwiqatni pash qiling. Eger imkaniyitingiz yar béridiken, birer teshwiqatchini yalghan sözlewatqanda tutiwalalisingiz, uni pash qilip, «bir ishta yalghanchiliq qilghan adem hemme ishta yalghanchiliq qilidu» dégen prinsip boyiche uning nopuzini yoq qiling.
Paydilinish matériyalliri:

[1] WHAT IS MIND KONTROL?
http://www.decision-making-confidence.com/mind-kontrol.html

[1] The Science Behind Psychological Warfare
Http://cs.stanford.edu/people/er … -warfare/link3.html

[2] bilimxumar: «balingizgha toghra köyüng (3)»

[3] Dr. Robert J. Lifton’s Eight Criteria for Thought Reform
http://www.csj.org/studyindex/st … _mindctr_lifton.htm

[4] Coping With Psychological Warfare at Home
http://www.webmd.com/mental-heal … Ogical-warfare-home

[5] 10 Ways to Protect Yourself From NLP Mind Kontrol
Http://ultraculture.org/blog/201 … Otect-mind-kontrol/

[6] How a Free Society Can Protect Itself from Psychological Warfare
http://www.americanthinker.com/a … Ogical_warfare.html

Aldinqi 4 maqalining tor adrésliri:

«pisxologiyelik urush» heqqide omumiy chüshenche
http://bbs.bagdax.cn/thread-28523-1-1.html

Tarixtiki we hazirqi pisxologiyelik urushlarning misalliri
http://bbs.bagdax.cn/thread-28726-1-1.html

Pisxologiyelik urushning 4 chong qedem-basquchi: 1-bölüm
http://bbs.bagdax.cn/thread-29236-1-1.html

Pisxologiyelik urushning 4 chong qedem-basquchi: 2-bölüm
http://bbs.bagdax.cn/thread-29313-1-1.html

Bu maqalini elmire muhemmet we adile eziz singillirimiz tehrirlidi.

(«pisxologiyelik urush» heqqidiki maqaliler mushu maqale bilen axirlashti)

Bu maqalini héchkimdin sorimay, menbesini bergen asasta bashqa her qandaq torgha chiqarsingiz, yaki élkitabqa oxshash bashqa her qandaq shekilde ishletsingiz boluwéridu. Bu maqale barliq uyghurlargha mensup.

2015-yili 5-ayning 15-küni

Örneksiz yaritilghan ka’inat, atom zerrichiliridin pilantlarghiche barliq shey’ilerdiki nechche milyon esirlik muntizim heriket jeryani özige mujessem qilghan seltenet arqiliq bizni hemishe meptun qilidu. Shu deqiqilerde tepekkurimiz özidiki barliq imtiyazlarning axirlashqanliqini étirap qilidu. Tepekkurdin halqighan alliqandaqtur bir sizim tepekkurimizgha bu cheksiz seltenet bilen bizdiki meptuniyet otturisidiki munasiwetni gheybi qudret we gheybi güzellikke bolghan tiwinish dep terjime qilip biridu.
Biz yultuzluq asmandin héchbir nuqsanni körmigen emma közimiz talghan halda özimizge, tapinimiz astida yéyilip yatqan muqeddes tupraqqa qaytip kélimiz. Tupraqmu oxshashla güzellik we möjizane menzirilerge tolghan. Chümüle bilen pilning qamitidiki möjizane ipade tepmu teng. Chünki ularni apride qilghan qudret ularning hejimini özidiki inirgiye ihtiyaji tüpeylidin emes belki mewjudiyet dunyasigha béghishlimaqchi bolghan hékmet we rehmet. Qisqisi güzellik ihtiyaji tüpeylidin shu yusunda berpa qilghan. Chünki, bu qudret aldida qiyinliq – asanliq derije süpitide emes, peqet yaralmish mewjutluq süpitidila mewjuttur.
Mana bu güzellikning insanlar teripidin chüshilinishi we ishinilishidur. Medeniyetning konkirt shekilge kirip takamullishishidur. Sheherge, qel’ege, mektepke aylinishi hezaritidur.
Shunga bu güzellik tarixta özining konkirit ipadisini tapqan. Shundaqla her bir shexisni medeniyet kimlikidin ibaret salahiyetke ige qilghan. Insanlardiki eqide, emgek (emel) we tepekkurni munbet tupraq qilghan bu güzellikning mehsuli bolmish medeniyet öz takamuli basquchida shundaq séhirlik bir tüste bizni orap turghan rohi atmosfiradurki u, bizge emes biz hemishe uninggha muhtaj. Biz peqet maddi we rohi tirikchilikimiz tüpeylidinmu, bu séhirlik atmosfiradin tin élishqa mejburmiz. U hemishe özining küchlük éritish we assimilatsiye qilish küchi arqiliqla bizge kélimatqa maslishalmighanliqi üchün pütünley nesli qurup ketken gigant mexluq dinozawurning échinishliq halakiti bilen kélimatqa maslishalighanliqi üchün hayat qalghan chümülining eqli seltenitini sélishturma süpitide eslitip turidu. Démek medeniyet we medeniyet kimliki herbir shexisning sobiktip we obiktip pa’aliyitning rolchisidur. Biz kona, yéngi tash qorallar dewri we uningdin burunqi insanlar topidimu oxshashla medeniyet kimlikining mewjutliqini arxi’ologiylik bayqashlar we qiya tash oymiliridin éniq periqlendüreleymiz. Qisqisi, insaniyetning iptida’iy dewridin taki hazirghiche bolghan tarixi musapisi, konkirtlashturup éytqanda orman we öngkürlerni panah tutup yashighan insanlarning kiyinche beni isra’il peyghembiri, girik peylasopi, hindi hökümasi, ereb sha’iri, xenzu tarixchisi yaki türk muzikantigha aylinishqiche bolghan jeryan héchqachan eqide yaki medeniyet kimlikidin ayrilip baqqan emes.
Biz iptida’iy jemiyet ademlirining ewritige tére tartip yürgen halitidin tartip, insanlarning özining medeniyet kimlikige we ijtiima’i qatlam tewelikige xas kiyim – kéchek medeniyiti berpa qilish basquchi yaki meqamighiche, mezkur basquch yaki meqamdin emdilikte yene ewritige lata tartiwélish derijisige chüshüp qélishighiche bolghan tarixi musapide insaniyet tepekkurining ortaq birxil gheybi küchning tesiridin pa’allishiwatqanliqini hetta insanlardiki eqli funkisiyening bir xil qélipta quyulghanliqini … shunga insaniyetning irsi we irqi perqtin xali halda eqelliysi «ewret éngi» de bolsimu birdek qarashta ikenlikini körüwalalaymiz.
Medeniyet gerche eqliyet, ijtiima’iyet we siyasi- iqtisad amilliri asasida takamullashsimu mezkur ilminitlar birdek mezkur medeniyetning kimlik sahibi bolmish shexisning tepekkurida, jemiyetning tepekkur séstima uslubida jewherleshken terizde gewdilinidu.
Tepekkur öz nöwitide medeniyetning xémir turuchi bolush bilen birge jemiyettiki medeni atmosfiraning tesirige uchraydu hemde öz-ara toluqlinish we takamullishish munasiwitide bolidu. Bu ikkisining ri’allishishi dölet we elning kélechikidur. Alayluq, oktebir inqilabi bilen türkiyidiki milli inqilab teng bashlan’ghan, bu ikki eldiki islahatmu asasiy jehettin teng bashlan’ghan. Epsuski, mustapa kamalning islahati idiyeni almashturush emes, bökni shilepige almashturush, qur’anni türkche tilawet qilish, namazni muzikigha tengkesh qilip oqush qatarliq bimene islahatlarbolghan bolsa; Rosiye izchil türde dunyadiki dangliq ilmi we pikri eserlerni ros tiligha terjime qilishni dawamlashturup, yérim esirdila alem boshluqigha qedemqoydi. Amrika hökümitimu rosiyede neshir qilin’ghan 250 parche ilmi zhornalni öz qerelide, öz péti in’giliz tiligha terjime qilip tarqitishni qarar qilghan. Halbuki türkiye bu chaghlarda gherbning qoral iskilati yaki sherqtki siyasiy qalqini bolup qéliwergen.
Biz köz aldimizdiki dunya xeritisige medeniyet-hezaret perqige asasen reng birip chiqsaq, yenila hezaret ortaqliqigha ige millet yaki jame’elerning rayun yaki irqi perqlerdin xali halda oxshashla bir xil ijtima’i qatlamda ikenlikini bayqaymiz.
Dunyadiki eng chong nifit belbighigha ige ereb ellirining yilliq milliy ishlepchiqirsh umumi qimmiti mikrosoft yaki nokiya shirkitining muqim meblighidinmu yaki ispaniyening yilliq kérimidinmu az iken. Muqeddes din, muqeddes zimin we cheksiz bayliqqa ige bu eldiki tepekkur namratliqi ularni gherb aldida hazirche mutleq munqerz qilip qoymighan bolsimu, ularning nöwettiki xar-zebun halitini belgilep qoyghan. Démek, ortaq hezaretke ige millet-qewmlerning tepekkur uslubini bayqash shu millet medeniyitining «gin xeritisi»ni sizip chiqish démektur. Biz bu xerite arqiliq mezkur medeniyetning ötmüshi, bügüni we kelgüsini oxshashla körelishimiz we uningdiki illetlerge dawa tapalishimiz mumkin.
(2)
Insaniyetning tepekkur tarixi mahiyette insaniyet kechürmishining «tiz sizmisi»dur. Biz insaniyet béshigha kelgen herbir qaza we utuq- izgülüklerning oxshashla ularning tepekkur aditige öchmes tamgha basqanliqini köreleymiz.
Insaniyetni ulardiki wehime bilen qoshup yutiwetken topan balasi hayatliqning hemishe gumran bolush ihtimalliqidin yiraq emeslikige, insaniyet tepekkurini alliqachan könüktüriwetkechke, atom-yadro yaki gin qoralliridin ibaret balayi’apet ularni wehimige salalmidi. Chünki taghdek dolqunlar échide leng urup kétiwatqan hezriti nuh eleyhisalamning kémisi ularning haman nijatliq sahligha yételeydighanliqidin bisharet birip turatti.
Tewrat, injil, qur’an kerim qatarliq samawi kitaplardiki ayetler arqiliq bu qissining tekrar zikri qilinishi, mezkur hadisining yaki shu shekildiki balayi’apetlerning dunya medeniyet tarixida umurtqiliq rol oynighan tillarda asasen digüdek ortaq yaki shekildash atlishi- mesilen: sam-ham tilliri türkümidiki ereb tilida tufan (طofan), girik tilida tifon (typhon) , in’giliz tilida tayfun (typhoon), xenzu tilida teyfing (台风) – mezkur hadisining insaniyet tepekkuridiki öchmes iznasining shahididur.
(3)
Insaniyet tepekkurining pa’aliyet yölinishi tarixtin buyan ularning zaman-makandin ibaret mewjudiyetning qilipini qaysi shekilde küzitishi yaki qaysi xil halette chüshinishi bilen biwaste munasiwetlik bolup kéliwatatti.
Mundaqche iytqanda makan ka’inatning téni, zaman jénidin ibaret bolup xuddi shekil bilen mezmundek ikkisini ayriwetkilimu,birleshtüriwetkilimu bolmaytti. Xuddi tebi’i pen peylasupi jan piyagit iytqandek:“ zaman herketchan makan, makan turghun zaman“ idi.
Bu ikkisi otturisidiki munasiwetning insanlarning ijtima’i munasiwiti jeryanidiki inkasning yekünlimisi del ularning qimmet qarishidin ibaret idi. Bu nuqtidin élip iytqanda méningche, bizning zaman-makan’gha bolghan mewjudiyet nuqti’nezerini chiqish qilghan haldiki chüshenchimiz tepekkurimizgha qanuniyet, dunya xaraktirlik chüshenchimiz nezeriye, kenglik-uzunluq aghmisi(mirdi’an-parallil) yaki tebi’iy waqit rayuni xaraktirlik chüshenchimiz addi sawat yaki passip könüküsh qisimitini pichip biridu.bularning hemmisini ortaq eqli tasqamdin ötküzgendin kiyinki yingi nezeriyewi pikir – telimattiin ibaret.
Hiraklit terpidin otturgha qoyulghan zamanning bashlinish nuqtisi barmu? Digen bu su’algha eplatunning: ‹‹bar. Chünki zaman yaritilghandur.shundaqla u ebediyilikning julasidur ›› digen telimati toghra jawab bolsimu,yene shu zaman -makan qélipida turup tepekkur qilidighan insanlargha ammibap til bilen chüshendurüsh momkin emes idi, chünki zaman yaritilghan chaghda deydighan «chagh-zaman», jayda deydighan «jay-makan» tesewwurdimu bolmasliqi kérek idi. Shunga aristotilning dunyaning ezeliylilki heqqidiki telimati nuqtisidin iytilghan zamanning bashlinish we axirlishish nuqtisi yoq ikenliki heqqidiki pikiri bekrek alqishlandi.
Aristotilning mezkur nezeriywi asas ustige berpa qilip chiqqan tebi’i pen telimatliri kiyinche bashqa grik éqimliri bilen bille insanlarning penni dinlashturup, dinni penleshturup chüshiniwilishtin ibaret izchil tarixi paji’esining ewji süpitide xiristi’an chirkaw pelsepisi bilen yughurulup xiristi’an dunyasining eqidiwi endizisige aylinip qaldi. Uzaqqa sozulghan ottura esir xiristi’an dini jahaliti dewri mana shundaq bashlinip insaniyetning tepekkur sistimisini astin-üstün qiliwetti, uzaqqa sozulghan bu buruqtumluqtin yawrupaning edebi oyghinish dewridin ibaret tarixi silkinish royapqa chiqti.
Bu tarixi silkinishmu ibriye yérim arilida (hazirqi ispaniye we portugaliyeni öz ichige alidu)piship yétilish basquchigha yetken islam meripet inqilabidin biwasite tesir qubul qilghan shundaqla farabi, ibn sina, ibin rushd qatarliq islam peylasuplirining emgiki – grik pelsepe miraslirining esli haliti boyiche islam dunyasigha tonushturulghan terjime nusxilirini ot piltisi qilghan idi.halbuki bu ulughlirimizning eng chong ghelbisi ularning bu sahening «terjimani» bolalighanliqida; Shundaqla islamiyetning asasliq ul – shaxche biliklirini birdek eqliyleshturup nezeriyiwi tüske kirgüzgen we shu asasta yat din, yat medeniyet sahiblirini öz mediniytige jelb qilghan idi. Eng chong meghlubiyti grik pelsepisige tenqidi meydanda emes teqlidi meydanda ching turghanlighida,«terjiman» bolup qalghanliqida idi. Hetta yunanliqlardinmu bekrek yunanliship ketkenlikide idi. Berpachiliq yoqning ornida bolghan idi.
Shu seweptin tinch tüz liniye boyiche tamamlan’ghan islamlishsh jeryanidin kiyin ular balagha qaldi. Imam ghezzali ‹‹ peylasuplar ning halakiti ›› namliq esiride ularning yigirme chong pirinsipal mesilide xatalashqanliqini buning on yettisining ilmi xataliq kenlikini ; Qalghan üchining ularni azghunluqqa élip barghanliqini qeyt qilghan idi.yeni ularning del aristotilning dunyaning ezeliyliki heqqidiki telimatigha ishen’genliki idi.
Imam ghezzalining bu keskin meydani yene dunyaning ezeliyliki telimati we yingi pilatonizim telimatining chala tughundisidin ibaret- ashqun sopi mutepekkularning wehdetul wujod (panti’izim) we atalmish «birliship kitish» bid’et telimatlirighimu ejellik zerbe berdi. Chünki, mezkur telimatlar nurmal eqli ölchemni asas qilghan islam eqidisige mas kelmeyla qalmastin belki qarshi idi. Bu zerbidin qattiq silikin’gen, wehdetul wojud telimatining eng chong nezeriychisi, peylasupi muhiddin ibn erebi meydan’gha chiqti. U butelimatni intayin keng we mupessel sherhlep chiqti. Bashqiche éytqanda, uning bu telimatini yüz nechche yilliq ehli selb urushi we mungghullarning yershari xaraktirlik irqi we medeniyet qirghinchiliqi tesiridin éghir böhran’gha yoluqqan musulmanlar rohiytining zaman-makan uqumi aldidiki öz eqidisidin yatlashqan rohi ganggirishining chin teswiri yaki mukemmel bir chüshkünlük pelsepisi désekmu xatalashmaymiz.
Démekchimizki, musulmanlarning ottura esirdiki ghayet zor tarixi xaraktirlik paji’elirimu chong jehettin élip iytqanda yenila ularning zaman-makan’gha bolghan tonushining choltiliqidin yaki xata eqidiwi yölinish nuqtisidin chüshinilgenlikidin bolghan déyishke bolidu.
Buning delili- del mushu halqiliq tarixi peytte meydan’gha chiqqan öz dewrning berpachi mutepekkuri we ölimasi, meshhur pelsepe tenqidchisi sheyxul’islam ibn teymiye ning ‹‹ eqil bilen neqil ottursida madara ››, ‹‹ logiklargha reddiye ›› qatarliq büyük eserliride mezkur mesiller eqidiwi nuqtidin nuqtiliq hel qilin’ghandin kiyinla islam dunyasida yingi bir güllinish dewri barliqqa keldi. Ibn teymiye dunyaning ezeliyliki mesilisidiki bu tarixi tügünni özining: « dunya – ezeli hadisiwi mewjudiyettur» digen bir jümle sözi arqiliqla yiship tashlidi.
Ibn teymiyening qarishiche, dunyaning mahiyti gheybi iradining teqdir pichimi nuqtisidin ezeli bolsimu ka’inat öz maddiyliqi bilen noqul hadisiwi ri’ali mewjudiyet idi.
Shunga bu zat wehdetul wojudchilar ning ‹‹tebi’et bilen ilah bir›› dégen sepsetisni qet’i inkar qilip eksiche ‹‹ mewjudiyettiki her bir shey’i öz aldigha bir. Cheksiz mewjudiyet dunyasida ikki shey’i mewjut emes›› dégen menidiki toghra dunya qarashni yekunlep chiqti. Bu öz nöwitide beyzawi we nesefi qatarliq mupessirlerningmu qarishidur.
Sheyxul’islam ibn teymiye yene grik logikisining musulmanlar tepekkuridiki ziynini échip körsetti, shundaqla aristotil logikisining nezeriywi we meripet qimmitinimu birdek inkar qilip:‹‹ aqillar muhtaj bolmaydighan, dötler payda alalmaydighan pen ›› dep körsetti.
Mana shu seweptin ibin teymiyyening tarixtiki töhpisi intayin zor boldi. Jümlidin ereb yirim arilida kötürülgen wahabiylar herkitini buning gewdilik ipadiliridin dep qarashqa bolidu. Ibn teymiye tepekkur dunyasining nezeriyiwi qimmiti heqqide yene shuni qisturma qilimizki; Ispat asasi bilen ispat obikti ottursidiki munasiwetni noqul we mutleq sewep-netije munasiwiti dep chüshenduridighan aristotil logikisi insanlarning mewjudiyetke bolghan bir tereplime qarshi- bir liniylik tepekkur uslubini yitildurüshke sewep bolghan bolup tebi’i penler logikisining atisi dep atalghan jorj bol terpidin inkar qilin’ghandin kiyinla gherb tepekkur inqilabining qedimi tizleshti we gherp tepekkurining ilim- pen saheside noqul arstotilchilarning eqide-pelsepe saheside panti’istlarning ‹‹ mewejudiyettiki hemme nerse birdur›› deydighan sepsetisi bilen xoshlishishgha nezeriywi ul hazirlandi we ‹‹mewjudiyettiki her shey’i öz aldigha birdur›› deydighan pelsepiwi forma itirap qilindi. Netijide maddi dunyaning köp qatlamliqliqdin ibaret ri’alliqni asas qilip barliqqa kelgen ‹‹atum endizilik logikiliq analiz›› (logical atomism) mitodi ilim-pen saheside keng omumlashti.öz gipimizge qaytip kelsek, dikartning pelsepening tetqiqat obiktini, güzellik, wapadarliq, xushalliq qatarliq qurghaq témilardin qutuldurup bilish we meripettin ibaret emeli jeryan’gha yiteklishi netijiside insanlarning bilish jeryanida nahayiti zor özgirishler meydan’gha keldi. Buning eng gewdilik ipadisi yenila niyotunning yene shu zaman-makanning mutleqliki heqqidiki telimati boldi, emdilikte bilish aristotilning atum merkezchilikidin qutulup, zaman-makandin ibaret konkirit we ölchemlik témigha yötkeldi. Iwklid gi’omitiriysining we zipisi yer yüzigila qalduruldi.
Zman-makanning mutleqliki heqqidiki telimat ilim -pen tarixdiki tünji eng zor kölemlik ulugh inqilap süpitide tebi’i penlerni mukemmel ramka bilen temin etken bolsimu ka’inattin ibaret cheksiz likge birilgen bu cheklik tebirni yenila cholta diyishke bolatti. Emma mezkur nezeriyning daghdughisi hemmini jelb qildi. U insanlargha ka’inatni ghayet zor, mehkem dümlen’gen, intayin mukemmel, noqul mixanik sistima qilip körsetti.
Emdi bu dunyada hemme nerse muqerrerlik idi,mumkinchilik, ihtimalliq qatarliqlarmu yoq idi. Bolghandimu ulamu mueqerrerlik idi.
Insanlar ka’inattiki herqandaq bir shey’ige oxshashla ka’inatni toldurghan boyumghila oxshap qaldi. Ularning külüshimu, ölüshimu muqerrerlik, ötmüsh-kelgüsi ,ijadiyet….. Qatarliqlarning mahiyetlik ayrimsimu xireleshti. Chüshkünlük bash kötürdi. Maddy nuqtidin qishta bahargha telpunup, seperde öyge telpünup qisqisi zamandin zaman’gha, makandin makan’gha, ihtimalliqtin ihtimalliqqa köchüp ermek bolup kelgen insaniyetning zaman-makanning bu yingi qiyapitidin téni shürkinip rohi chüshup ketti.
Emdi ular chikiney dése illiq makan yaki illiq zaman yoq idi. Shunga ular özlirining eng axirqi panahgahigha telpünmekchi boldi-yu; Tuyghusigha aldandimu eytawur birdinla öz qelbige chikinishke bashlidi. Xiyalpereslik, jimghurluq ewj aldi. Bu xil halettning sen’ettiki teswiri süpitide romantizim, sihri ri’alizim, sür ri’alizim iqimliri bash kötürüp ri’alizimning ornini igelleshke bashlidi.kilassik sizma nezeriyilirige biqinmaydighan,peqet ressamning ichki dunyasighila roshen bolghan chüshniksiz resimler, awazsiz tiyatirlar, bir-ikki jümlilik romanlar meydan’gha kélishke bashlidi. Sen’etning, exlaqning, dinning chek-chigirisi hujumgha uchridi . Ilmi sahediki ipadisi rohi analiz ilmi barliqqa keldi. .
20- esrde ka’inatning bu qurqunchluq qiyapiti éynshtiyin teripidin nezeriye jehettin inkar qilinidi. Nispiylik nezeriysi zaman-makanning mutleqliqini inkar qilish bilen birge zaman-makanning néspiylikini bir qeder mukemmel sipat bilen temin etti, shundaqla maddi dunyani uzunluq, kenglik, chungqurluqtin ibaret uch ölchemlik kilassik nezeriywi endizidin zaman ölchimi qoshulghan töt ölchemlik séstimigha aylandurup analiz qilishni otturigha qoydi,emdilikte ilgiriki nezeriylerning köpinchisi öz funkiysini yoqitp qoydi.démek nispiylik neziriysining insanlar tepekkuridiki tesirini ilim –pen tarixidiki misli körülmige n inqilap diyish artuqche emes. Chünki niyotun mutleq zaman-makanni maddi mewjudiyet we ri’alliqni chüshinishning ölchimi qilghan bolsa éynishitiyn buning eksiche maddi mewjudiyet we ri’alliqni zaman-makanni chüshinishning ölchimi qilip qollandi shundaqla yüreklik halda melum bir perezi musapining A nuqtisidiki zaman bilen B nuqtisidiki zaman oxshimaydu dep otturigha qoydi. Netijide mewhum emma mutleq zaman-makan uqumigha shertsiz ishinish sherti asasda maddi dunyani chüshnishke könüküp qalghan insanlar tepekkuri birdinla burulup éniq we nispi zaman-makan’ghila ishinish halitigha qarap yüzlendi.‹‹zaman uqumini toluq chüshinimen, emma uning nime ikenlikige aghzaki jawab bersemla xatalishimen ›› ( awgustin) dégendek abistirakit jawaplar emdi ularni ermek qilalmaydighan bolup qaldi, elwette insanlar zamanning bu konkirt teswiridin hayajan’gha chümdi, emdi ular özlirini tarixtin buyan ganggirtip , tang qaldurup kéliwatqan bu shey’ini toluq chüshen’gendek hetta öz qoligha élip silap körewatqandek hisiyatqa kilip qilishiti-de birdinla xoriki ösüp özlirining achalmaydighan siri yoqtek tuyghugha kélishti, ”hemmini pen we eqil hel qilalaydu“ deydighan eqil we pen xurapatliqi bash kötürdi. Emdi herkimning öz mesilisini özi hel qilghusi kiéliwatatti . Netijide menpe’etpereslik, özemchilik ,hemmige gumani, nispi nezerde öktchilik we inkarchiliq nuqtisidin qarash bash kötürdi. Edebiyat- sen’ette tashqi pilant hujumi mezmunidiki fantaziyeler jahanni bir aldi. Chünki zaman –makan tosalghusi ilgiri insanlarning epsaniwi tepekkurida yimirilgen bolsa emdilikte ilmi nuqtidimu yimirilwatatti.
Derwe qe buninggha mas halda insanlar ning maddi dunya ustidiki ghelbisi jakarlandi hemde insanlar eqli hezimidin ötküzelmeywatqan nurghun hadisiler aydinglashti. Es’habulkehpning gharda 309 yil uxlap oyghan’ghanliqi heqqidiki qisse we ‹‹ heqiqeten perwerdigaringning dergahidiki birkün siler sanaydighan ming yilchiliktur›› qatarliqlar ayetlerge yalghuz eqidiwi nuqtidinla emes belki eqli we neziriyiwi nuqtidinmu ishenmeslik yaki chüshenmeslik mewjut emes idi. Emdilikte yoqluq bilen boshluqni, makan bilen maddini, zaman bilen hadisini biliwélish xuddi muxbir bilen sha’irning perqini bilgendek addi bolup qalghan idi. Hetta, 1905-yili élan qilin’ghanda alte adem chüshen’gen,1915-yiligha barghandimu aran on toqquz adem chüshinilgen dep qaralghan tar we keng menidiki nispiylik neziriysi emdilikte, penni omumlashturush xaraktirdiki ammibap kitapchilar süpitide tarqalmaqta., yawrupadiki qaysidu bir elning mundaq bir xelq qoshiqini körginim isimde:
Bir xanim barsho’idur éiti,
Nurdin tézdur sür’iti.
Yol üstide birküni-
Chaplashqach anga nispiylik jini.
Ishqa kitip tünügün,
Qaytip keldi ülüshkün.
Shunga éynishtiyin:“ ilim heqiqet bilen bashlinip heqiqet bilen axirlishidu“ digen idi.
(4)
Chong partlash telimati(big bang) alemning barliqqa kélish heqqidiki eng yéqinqi neziriywi telimat bolush süpiti bilen bayqilishtin ibaret passip xaraktiri bilenla tepekkurimizdimu bir qatar keng kölemlik partilashlarni peyda qildi. Chünki, partilash bizningche eslide muntizim qanuniyetke we güzellikke nisbeten choqum weyran qilish xaraktirini élishi kérek idi. Emeliyette undaq bolmidi. Eksiche chong partilashtin muntizim siéstimigha, güzel we sirliq arqa körünüshge ige, her lehzide cheksizlikke shiddet bilen kéngyip turdighan ajayibat dunyasi ka’inat barliqqa keldi. Bu bizning yaxshiliq-yamanliq heqqidiki talay esirlik sherhlirimizni birdinla dawalghutup tepekkurimizdiki mewjudiyet alimining yaxshiliq-yamanliq ottursigha tikligen mahiyetlik chigirsini yimirip tashlighili tas-mas qaldi.körduqki, biz yaman körüp yürgen bezibir nersiler biz üchün yaxshiliq, biz yaxshi körüp yürgen bezibir shey’iler biz üchün yamanlqlarni apiride qiptu.
Dimek, her ikkila nuqtida güzellik ul mahiyet iken.gerche biz bunuqtida miladi 8-, 9- esirlerdiki islam eqliyetchiliri mu’teziller we sana’et inqilabi dewridin kiyinki gherb optimistiliri otturgha qoyghan, yamanliq tüp musteqil mewjüdluq emes, u peqet yaxshiliqning yoqilishi yaki ajizlishishi netijiside kélip chiqqan ikkilemchi hadise. Bu xuddi qarangghuluqning mahiyti nurning yoqilishidinla ibaret bolghanliqigha oxshash, dégendek telimatlirini yaqlap ketmisekmu omumen güzellikning mewjüdyiettiki asasi mahiyet ikenlikini itirap qilmay turalmaymiz.
Insaniyetning eqil közini öz jamalini körsitish arqiliq emes özidiki hikmet tejellisi bilen qamashturush arqiliq eqide baghlitip kéliwatqan yamanliqning ilahi yaratma katiguriyside bolush yaki bolmasliqidin ibaret bu murekkep mesile insaniyetning idi’olugiye tarixidiki dawan süpitide ejdadlirimiz bir mehel ishen’gen hetta turmush we tepekkurimizdin hilihem tesiri yoqalmaywatqan zoro astir we mani dinliri eqidisidiki ilahining nur we zulmettin ibaret ikki bolushdin ibaret mentiqi zidiyetni we bashqa dinlardiki mushrikliq (köp xudaliq) eqidisini barliqqa keltürgen idi.
Bu tebi’iki shu xil medeniyet sahibliri bolghan milletlerning ijtima’i qatlimidiki tebiqichilikning eng chong pikri destiki bolup shekillen’gen, arqidin irqi tebiqichilik, irqi tebiqichilik xahishidin irsi tebiqichilik xahishi bix sürgen bolushi muqerrer. Tarixning nurghun betliri shu seweptin qan bilen yézilip, yash bilen yuyulghan. Nurghun milletler yiltizidin qurup ketken.
Pars bilen turanlarning amu derya boyidiki ikki ming yilliq qanliq toqunushining sewebini budda bilen ateshpereslikning toqunushi yaki zimin talishishi nuqtisidinla emes belki mushu nuqtidin chüshinishkimu heqliqmiz. Buning delili her ikki millet islamgha itiqad qilghandin kiyinla bu qanliq tarix xatimilendi.emma parislarning qénigha singip ketken bu érqi ayrimichiliq xahishi ularning islamni pars milletchiliki süpitide shi’eler namida meydan’gha chiqirishqa sewep bolup qaldi. Shundaqla ularning bügünki dunyadiki medeni we siyasi yitimilikini kelturup chiqardi .
Tarixta yaxshiliq bilen yamanliqning mahiyiti heqqidiki pikri dawalghushlar yene nurghun milletlerni köp din almashturush yaki köp din’gha birla waqitta ishinishke mejbur qilghan ehwallarmu körülgen. Alayluq ;«jongguluqlar utuq qazansa kungzichiliqtin,meghlup bolsa daw jiyaw dinidin köridu» digen söz bikargha éytilmighan. Kéyinche ular her ikkilisidin budda telimatliri arqiliq rohi qana’et hasil qilidighan pisxika shekillendürgen. Chünki kungzichiliq exlaqi meslek bolushi süpiti bilen yighinchaqlap éytqanda «urushmayli- talashmayli » digen bir jümle sözning yene bir xil wariyanti’idi. Dawjiyaw dini yaxshiliq bilen yamanliq otturisidiki perqni a siasien shekli jehettiki perq dep qaraydu, bu ularning «heqiqi muzekker(阳) mu’ennes (阴)ichidiki muzekkerdur»- dégen telimatida roshen gewdilen’gen. Bu telimatqa töwendiki shekil simowul qilinidu:
Menisi: dawjiyawning qarishiche- hayatliq 阴 (mu’ennes. Qarangghuluq. Menpi)we 阳 (muzekker.yoruqluq. Muspet) tin tüzülidu. Her ikkilisining mewjutluqi bir-birini shert qilidu. Yin ichidimu yang, yang ichidimu yin bolidu, emma heqiqi yang yin ichidiki yangdur.
Körünüp turuptuki, dawjiyaw toghrisini éytqanda din emes, u peqet bir xil dunya qarash-teriqet . Démek ularning neziridiki yamanliqmu yaxshiliqning postidur. Bu toghrida ottura tüzlengliktin sherqi jenubi asiya ellirigiche taralghan mundaq bir hikayet bar. “ bir kembeghel boway bolup, bar- yoq bir oghul we bir éti bar iken. Bir küni tuyuqsiz at yoqap kétiptu. Buni anglighan qoshna-qulumlar bowaygha ich aghritip hal sorap keptu. -kim bilur buningda bir yaxshiliq bardurbelkim,- deptu boway.
Derweqe bir nechche kündin kiyin at bir munche yawa atlarni bashlap’egeshtürüp qaytip keptu. Buni anglighan qoshnilar xushalliqidin bowayni tebiriklep keptu.
-éhtimal buningda bir yamanliq bardur belkim?- deptu boway. Xoshnilar lam-jim démey chiqip kitiptu. Etisi bowayning oghli atlarning birini köndürimen dep yiqilip putini sundurwaptu. Buni anglighan qoshnilar bowa yning danaliqidin heyran bolup, yene hal sorighan qiyapette yétip keptu.
-éhtimal buningda bir yaxshiliq bolishi mumkin? – deptu boway aditi boyiche. Qoshnilarning emdi resmi achchiqi keptu-yu yene chiqip kétiptu.
Etisi yat elge tajawuzchiliqqa mangghan padishah yézidiki barliq yashlarni mejburi leshkerlikke éilip kitiptu. Bowayning oghli bolsa salamet qaptu“
Uning üstige dawjiyaw (道教) sözidiki daw (道) yol meniside bolup herqandaq bir shey’i yaki halettin chiqish yoli yaki ilgirlesh nuqtisi izdesh meniside yaki herqandaq bir haletning chuqum chiqish (hel qilish ) yoli barliqi menisini asas qilghan bolushi mumkin. Shungilashqa bu teriqette barliq shey’iler otturisidiki zitliq munasiwiti küchep tekitlinish bilen birge tebi’etning mezkur zitliqni sighdurghuchi güzel mewjudiyet ikenliki mu’eyyeshleshtürgen, bilish mesiliside shey’ilerge meptun bolush yaki heyran qélish meripetning yuqiri chéki bolup hésaplan’ghan,emeli ünüm (yol) qoghlishilghan.
Kungzichiliq teriqiti bilen da wjiyaw ning asta- asta birliship kétishi netijiside kungzichiliq teriqitidimu kishilik hayatni ikki yaqlimiliq nuqti’inezer boyiche küzitish mitodi qobul qilinip qollinilghan. Emma tebi’et we hayatliq heqqidiki telimatlar yenila dawjiyaw teriqtiining , a’ile, telim-terbiye we iqtisadi ang kungzichiliqning kontirolliqi astida bolup kelgen. Ijtima’i tüzülme nuqtisidin analiz qilghanda, dawjiyawda- insan pa’aliyiti bilen tebi’et otturisidiki munasiwetning öz ara toluqlash munasiwitide ikenlikining tekitlinishi; Kungzichiliq teriqitide kishilik hayattiki hemkarliqning tekitlinishi birdek kolliktip pa’aliyetning qimmitini shexsi pa’aliyettin yaki az sanliqlar pa’aliyitidin hemishe üstün körüsh qarishni shekillendürgen.
Medeniyetshunaslar yene jonggu tibabitidiki yingne sanjish we dora üsümlüklirige tayinish uslubining bashqa herqandaq eldin perqliq halda köp qollinishi we tereqqi qilishi, opratsiye yaki yerlik ezani kisiwétish xaraktirlik dawalashning yoqluqinimu dawjiyaw dinidiki yin-yang telimati we shu asastiki tebi’etning bir pütünlüki ezalar otturisidiki garmuniylik munasiwetning mutleqliqi nuqtisidin qarighan. Edebiyat-sen’et nuqtisidin élip éytqandimu, xenzu shi’iriyitidiki tebi’et teswirige a’it shi’ir-nezmilerning, far-fur buyumlar we ressamliq sen’itidiki owchi, otunchi, niluper yénidiki, köl boyidiki neychi obrazi qatarliqlarning köp salmaqni igellishini jughrapiywi sewebni nezedin saqit qilmasliq bilen birge dawjiyaw teriqitining tesiridin dep qarashqa heqliqmiz. Shundaqla a’ile, kolliktip emgek, tamaq üstilide chonglargha tamaq ötünüsh qatarliq obrazlarni kungzichiliqtin dep körüshke bolidu.mezkur arlashma halettin kiyin ottura tüzlenglikke tarqalghan budda dini yuqarqi her ikki teriqette kem bolghan bilish nezeriyisige a’it telimatlarning tarqilishigha seweb bolghan. Emma bu dindiki heddidin ziyade passip dunya qarash, xiyalpereslik, waz kéchish yene waz kéchish qatarliqlarning qarshi élinmasliqi tebi’i idi.
Elwette budda dininingmu ijtima’i tüzülme we edebiyat-sen’ettiki tesiri özi tarqalghan rayunlarda nahayiti zor bolghan bolushi tebi’i. Emma dinshunaslar birdek xenzu we yamamato(yapunlarning ) millitining tarixtin buyan monusizim (tewhid yaki bir xudaliq din ) qobul qilip baqmighanliqini yaki öz medeniyitide shuninggha a’it dunya qarash yaki pikri iznalarni saqlap qalmighanliqini ilgiri süridu. Undaqta, dawjiyaw teriqitining shey’iler otturisidiki qarmu-qarshiliqning birdekliki qarishi di’aliktik matiryalizimning, kungzichiliqtiki hemkarliq telimati kolliktiwizimning, tewhid eqidisidiki (monotheism) muressesiz bir heq- bir xudaliq qarashning xenzular bilen yamamatolar arisida yoqluqi ati’izimning -qisqisi, markisizimning jongguda tizla üstünlükke érishishining tarixi arqa körünüshi dep qarashqa bolamdu-qandaq? Buni tehlil qilishni öz ehlige- markisizimchilargha qaldurimiz.
(5)
Shuni tekitlesh kérekki köz bar jayda sirgha orun yoq, mesile sirda emes közde.emma gheybi hikmetning tamghisi bésilghan sirlarning échilmaydighanliqini bilishmu bir xil échishtur. Chünki échilmasliq, ghuwaliq sirning mewjutliqining tüp kapaliti. Échish, bayqash közning tüp qimmet kapaliti . Bu yerdiki köz- noqul fizi’olugylik menidiki köz bolmisimu shu közning fonkisiysni menbe qilghan tepekkur yaki köngülning közidur. Közdin ibaret bu tengdashsiz ni’met bizning sirtqi dunyani küzitishtiki köznikimiz bolush süpiti bilen bizni ka’inattiki güzelliktin behirlendurup turidu.
Emdi yuqarqi mesilining yiqinqi zaman dunya medeniyet tarixdiki tesiri -miningche mundaq boldi dep qaraymen.
Wiliyam jimisning piragmatizim telimati charliz darwin otturgha qoyghan “ türlerning kélip chiqishi“ neziriysining siyasi-iqtisad sahesidiki kölenggisi süpitide ottura esir xiristi’an jahaliti ichidiki buruxtumluqtin emdila tin élishqa bashlighan insaniyet tepekkurini özige ram qiliwaldi. ‹‹ tongghaqla ot ilahigha, issighaqlar muz ilahigha choqunush›› tin ibaret bid’et eqide emdi zamaniwi tüste meydan’gha chiqti.
Wilyam jimis wapatidin bir nechche yil ötüpla josiya roys kebi mutepekkurlarmu meydan’gha chiqti. Shimali amrika qit’esidiki ilahiyet pelsepe éqimining nopuzluq wekili hisaplan’ghan bu mutepekkur bir qatar telimatlarni otturgha qoyup nezeriye jehettin pirgmatizimning ulini tewriteligen bolsimu insanlarning buni anglaydighan’gha quliqi yoq idi.
U öz telimatlirida: ”yamanliqning xuda tereptin yaritilishi ilahning kamali süpitini téximu échip biridu“ dep qaridi.
Josiya roysning némis pelsepe pishwaliridin gégil, shupinxa’or qatarliqlarning qarashlirini özleshturüsh asasidiki bu qarashliri öz nöwitide asasi jehettin islam sherqining kilassik(selepler) eqide séstimisi idi. Chünki sap islam pelsepisi shundaq qarayduki, yamanliqmu musteqil tüp mewjudiyet bolup umu güzellikge oxshashla allه terpidin yaritilghan. Chünki ,herqandaq bir shey’ining yaritilmish menbesini bir yaratquchidin bashqigha mensup qilish ilahi qudretning shey’ilerdiki tesirining jüz’i bolup qilishidin ibaret éghir mitafizik we eqidiwi xataliqqa élip baridu. Yamanliqning bir yaratquchi terpidin yaritilishi yaratquchining kamalitige nuqsan bolmastin eksiche kamali qudretning ipadisidur. Yaxshiliq-yamanliq, hayat-ölüm qatarliq mewjudiyetning öz ara eksi qutuplirini oxshashla öz iradisi we qudritige boysundurush bu zatning hemmige oxshashla qadir ikenlikining ispati. Uning üstige yaxshiliq-yamanliq, payda-ziyan qatarliqlar tüp menidin élip iytqanda insaniyetning sotsiyal pa’aliyet formilirini dewri qilip barliqqa kelgen obiktip belgiler. Emma, uni ilahi hikmetke tetbiqlighanda yenila insanlar éngidiki subiktip uqumigha aylinip qalidu.
(6)
1997- yili yanwar éyida pütkül dunyani zilzilige salghan kilon téxnikisining deslepki qedemde utuq qazinishi qarimaqqa, bi’ologiye sahesidiki dewr bölgüch inqilab hésaplansimu, mahiyette uning insaniyetning tepekkur qurulmisidiki nurghun qatmalliqlarni pachaqlap tashlash jehettiki ünümimu bir xil inqilab tüsini élishi mumkin.
Chünki janliqlarni – mesilen: insanni jinissiz rewishte peqet hüjeyre we hüjeyre yadrosidiki halqiliq bi’o-ximiyilik alahidiliklerning yardimidila (elwette toluq tejribixana shara’itida) öz péti nusxilap chiqish imkaniyitining nezeriye jehettin mumkinliki kishige samawi kitaplardiki qiyamet künide, ölgen insanlarning öz péti tirilip su’al-soraqqa hazirlinidighanliqining eqli ispatigha ishare qiliwatqandek tuyghu béridu. Chünki cheklik insani paraset we qudretning yardimide öz péti nusxilan’ghan janliqlarning, cheksizlikni chüshinishte insanning eqli hezimi berdashliq birelmeydighan ilahi qudret qolida qayta tirilishi héchgep emes.
Yene iysa eleyhissalamning atisiz yaritilghanliqini özining eqli hezimidin ötküzelmey «xudaning oghli» dep ilahlashturup mushrikliqqa yüzlen’gen insanlar topi üchünmu buni agahlandurush signali démey bolmaydu.
Eqilliq oqurmen’ge ayanki, bu elwette iysa eleyhissalam shu teriqide (kilon sheklide) barliqqa kelgen dégenlik emes. Bu peqet iysa eleyhissalamning atisiz yaritilish imkaniyitining yalghuz eqidiwi telepning türtkisidinla emes, belki eqil teripidinmu tamamen qobul qilinidighanliqini shundaqla, iysa allahning oghli diyishning böhtan we sepsete ikenlikige qilin’ghan eqli ishare xalas.
Hazirqi zaman hindi islam mutepekkuri wehiduddin xan 60-yillarning axirilirida bu heqte toxtilip:“aldinqi esirdiki sewep-netije munasiwetning mutleqliqi heqqidiki nezeriyiler iysa eleyhissalamning atisiz yaritilishini inkar qilghan bolsimu bu esirdiki bilgili bolmasliq nezeriyisi bu xil yaritilishni mumkin dep qarawatidu“
Kilon téxnikisining utuq qazinishi yene insanlar tepekkurining téxi toluq échilish halitide emeslikini semimizge salidu. Chünki , bir ayalning ten hüjeyre yadrosining shu ayalning yadrosizlandurulghan tuxum hüjeyrisige seplinip, uruqlan’ghan tuxum hüjeyrisi halitige keltürülgendin kiyin yene shu’ayalning baliyatqusigha «térish» arqiliq barliqqa kelgen «kilon perzent»ning tughqandarchiliq munasiwet tori ichidiki «tipi» intayin ghelite bolup, «perzentning öz anisining bir tughqini bolup chiqishi» dek tarixtin béri insanlarning epsaniwi tepekkurighimu sighip baqmighan hadise bolup qalidu. Emma, u emeliyet. Chünki, perzentning dunyagha kilishige yérim asas salghan nusxilan’ghan hüjeyre ana tinining bir qismi bolush nuqtisidin éytqanda anining atisining «balisi» emma, bu perzent uruqlan’ghan tuxum hüjeyrisi we tughulush nuqtisidin yenila anigha mensup. Amrika timéyl ünwérisititining profisori, mikro-bi’ologiye penliri dokturi abdulhadi: «bu insanlarning özining nusxilishi bolmastin belki özini özi süriti mubeddel qilishi» deydu. Uyene: «bu perzent öz anisining inisi yaki singlisi bolup chiqidu. Bu erlerge qilin’ghan haqaret bolush bilen birge insanlarning allه tereptin belgilep bérilgen nurmal hayatliq tertipidin chiqip öz qedir-qimmitini depsende qilishtin dérek biridu, mihir-muhebbet, miras, tughqandarchiliq munasiwiti qatarliq uqumlargha murekkep shundaqla selbi tesir körsitidighan bir türküm mexluqlar peyda bolidu» deydu.
Girmaniylik irsiyetshunas we xiristi’an dini ipiskopi dinir bu heqte mundaq deydu: «insanlar xudaning rolini élishqa urun’ghanda eng köp xataliq ötküzgen bolidu. Ilim exlaqi nuqtisidin élip éytqanda alimlarning huquqi bunche zor emes. Emma, xuda yenila yoqtin bar qilghuchi. Alimlar mezkur yaritilmilar asasida öz ijadiyetlirini berpa qilghuchilardur»
Démekchimizki, insanlarning tepekkur sighimi mezkur ri’al hadise asasida yene kéngeydi. Ihtimal bizge mewhum kelgüside buxil hadisler yene talaylap meydan’gha chiqar.
Dikartmu « tepekkur qilghachqila mewjutmen »déyish arqiliq insani qedir-qimmetning tepekkur bilen bolghan munasiwitini mu’eyyenleshtüridu.
Tepekkur tariximizdiki buxil ongchilliq we solchilliq hemishe bizdin eqli segeklik telep qilish bilen birge shexisning eqli we pikri erkinlikini mu’eyyenleshtürüp turidu, hemde shu arqiliq bizni kishilik qedir-qimmet bilen tartuqlap turidu.
Shungilashqa peyghembirimiz muhemmed eleyhissalam: « tepekkurgha yétidighan ibadet yoq » dégen idi.
Pikri endizilerge nopuzning süri yaki jilwisi tüpeyli egiship kitish xuddi murt-muxlislarning saqalning ‹‹milli saqal›› yaki ‹‹dini saqal›› ikenlikini ayriyalmasliqqa oxshaydu. Bu kishini öz qimmitini depsende qilishqa, qisqisi gumrahliqqa ilip baridu.
Eyni dewir nishapur weziytidiki ijtima’i tengpungsizliq ömer heyyam ruba’ylirdiki ötkür kinaye we chektin ashqan mesxirilik tilning arqa körünishi hisablansa mezkur ruba’iélar peyda qilghan solchil pikri éqim texminen 30 yildin kiyinla se’di shirazidek ulugh emma passip xahishqa ige sha’irni otturgha chiqarghan.
Ular berpa qilip chiqqan pikri liniye bir tüz siziq süpitide perez qilin’ghanda, mezkur tüz siziqning ikki qutupi xata, ottura qismi toghra bolghan bolidu. Merkizi nuqtigha intilgenler toghra yolgha mangghan bolidu. Ikki terepke mayil bolghanlar özining qutuplargha yiqinlishishi giradusi boyiche xatalashqan bolidu. Chünki ‹‹ishlarning yaxshisi otturahal bolghinidur››
Derweqe, otturhalliqmu hemmila mutepekkurgha nisip boluwermeydu. Nisip bolghanlar öz tepekkurining serkige, qilichqa, mektepke aylan’ghanliqini körelmestin dunyadin kétip qélishidu. ”islamning höjjiti“ dégen namgha musherrep bolghan mutepekkur imam ghezzali (1111-1058) öz dewrdiki dindarlar, dinsizlar, mushriklar, peylasupla, sopi-ishanlar we mez’heb esebiyliri hemmsning pikr i dunyasi bilen tonushqan we ularning herbirige aldi bilen gumani nezerde qarap chiqqan, imam ghezzali: ‹‹ gumanlanmighan qarimas, qarimighan körmes, körmigen tepekkur qilmas, tepekkur qilmighan bilmes ›› digen meshhur telimatini özining heqiqet izdesh yolidiki mitodi we pikri ramkisi qilip bikitken. Andin mezkur mez’heb we pirqilerge bir-birlep öz jawabini bergen.
Imam ghezzalining dinsizlargha bergen jawabi:
“ herqandaq bir hadisining berpachisi bolidu, dunyamu hadise,dimek uning berpachisi bar“
”jansiz shey’ilerningmu eqli we iradiwi xususiyettin xali turuqluq muntizim qanuniyet boyiche heriket qilishi mezkur qanuniyetning cheksiz qudretni arqa kurunush qilghanliqining ipadisi bu qudret ne din kelgen?“
Xriisti’an, yehudi we shaman eqidisidiki mushriklargha bergen jawabi:
“ siler ilahni köp dep itiqad qilisler, siler ilah bir emes köp, ular zat, süpet we qudret jehetlerde tepmu-tep dep qarisanglar, elwette xatalashqan bolisler, ilah eslide bir bolup siler uni köp dep oylap qalghan, chünki siler éytqandek hemme jehettin tepmu-teng, op’oxshash ikki yaki bir nechche shey’i bolmaydu, bar diyilgendimu u eslide birla nerse bolup siler köp dep oylap qalghan, bu tuyghudiki xataliq.
– ilahlar ichidiki herqandaq birini bashqilardin yüksek mertiwige ige dep qarisanglar, bumu xata, chünki ular ichidiki eng yüksek mertiwidikisi ilah, qalghanlar yenila bende, chünki ilahta ajizliq yaki töwenlik xususiyti bolmaydu, siler ulughlarni ilah dep oylap qalghan, bu eqididiki xataliq“
Mu’teziller we grik pelsepisi bilen yingi pilatonizim éqimigha ayinip ketken ikki ustaz – farabi we ibn sina qatarliq eqliyetchilerge bergen jawabi:
“ eqil hemmini bilishke qadir emes, eqil hemmini bilishke qadir bolsa idi, peyghemberlerge samawi kitaplarni nazil qilinmighan bolatti. Chünki eqil konkirt yaki abistirakt bolsun shey’i yaki mewjudluq katiguriysini qismen bilishke qadir. Eqilning shekl bilen mezmun ottursidiki wastichisi besh sezgü eza. Sezgü ezalar shey’ilerni öz péti bilishke qadir emes. Belki jüz’i yosunda bilishkila qadir. Shunga gheybi mesillerde wehiyge tayinish kérek“
Eqliyetchilikni mutleq inkar qilghan neqliyetchilerge bergen jawabi:
”siler dewet qilmaqchi bolghan din (islam) aldi bilen shexistiki eqidige emes eqilge xitab qilidu. Chünki ,wehining nazil bolushi, muhemmed eleyhissalamning peyghemberliki qatarliq tüp asaslar ularning eqilge xitap bolushi kérek we ularning eqli tasqimidin ötüshi kérek, démek eqil eqidining achquchidur“
Qisqisi, imam ghezzalining köp tereplime telimati ichki niza, pikri namratliq, shi’e-isma’iliye mez’hipi esebiylirining ichki jehettin halsirtishi, xiristi’an dunyasining xirisi qatarliq türluk bésimlar aldida dawalghup turiwatqan musulmanlar dunyasigha hayati küch we pikri jushqunluq élip kelgen. Mezkur telimat tézlikte herqaysi aymaqlarda köplep medrslerning qurulushi we imam ghezzalining pikri endizisini qollanma qilish bilen xaraktirlendi. Shuning bilen musulmanlardiki pikri we eqidiwi birlikning muqeddimisi échilghan. Imamning shagirtliridin biri bolghan bn tomirtning marakeshte muwehhidler hakimiytini tiklishi; Salahiddin eyyubi jemetning mezkur medrsliridin biri bolghan ediyye medrsining muxlisliri bolush bilen birge salahiddin qoshundiki tayanch küchler we chewendazlarningmu mezkur medrs muxlislridin bolushi qatarliqlardin ghezzalining töhpisini köriwilish tes emes.
Démek, salahiddin eyyubining 1178-yili irusalimni xirsti’anlar qolidin tartiwilishtin ibaret alemshumul ghelbini ilgiri imam ghezzalining demeshq jamesidiki hujrida ikki yil izchil ilip barghan pikri istiqamet we itikapliridin ayrip qarighili bolmaydu.
Qisqisi, sherq we gherbning tarixi sehipiliride buxil obrazlarni hemishe chiliqturup turimiz.
Iskenderning ustazi arstotil, tagh-tura palwanlirigha bashchi bolghan sung jiyang, seyfuddewle hemedanining herbi yürüshilride hemrah bolghan ulugh peylasup ebunesir farabi, suleyman bughraxan’gha mushawwur bolghan yusup xas hajip, huseyn bayqara huzuridiki elishir nawa’i, fransiye burzhu’a inqilabining rohi ustazi zhan zhak rosso, gitlirning meniwi ustazi firdrix nichishi, proltariyat inqilabining dahiliridin markis, in’gilis… mana bularning hemmisidin elemning sep yönilishini belgilewatqan qelemning simasi-tepekkurning kü chini körgili bolidu.
Hasilkalam: dunya bizning tepekkur qurulmimizgha xiris qilmaqta. Her bir meghlubiytimiz we illetlirimizning arqa kurünushide birxil xata pikri endizining kölenggisi elenglep yüridu,alayluq, alim-ediblirimiz, yash heweskarlirimiz ishqilip öz terjimhalini élan qilish pursitige irishken her bireylen digüdek özini küchep kembeghel yaki pirultar we yaki pirultarning ewladi qilip ispatlashqa urunushliridin, edebi eserlirimizde merkezlik halda bay-haldarlarning selbi pirsunazh qilip yaritilishidin ‹‹ medeniyet inqilabi ›› dewride yuqqan ‹‹ yamaq chapan kiyip qehriman bolush mepkurisi›› ning hilihem tepekkurimizgha istixiylik halda hökümranliq qiliwatqanliqini; Alim, ziyalilirimizning ata-anisidin tartip, din bilen rohqiche hemmila nersige kespi telepchanliq bilen tetqiqat neziride qarap pikir qilishliridin bir qélipta quyulup ketken mixanikiliq turmush endizisining tesirini köriwilish tes emes.
Dewrimizde bizdin milli gewde süpitide kütülüwatqan riqabet shünche keskinki, biz eqelliysi turmush qamdash üchünmu dunya nupusining beshtin biri üchün ésilghan bir dashqazandin tamaq élishimiz kérek. Mezkur nisbet telep qilidighan maddi ihtiyaj chiqish nuqta qilinip berpa qilin’ghan ghayet zor shundaqla murekkep iqtisad séstima mixanizimi mewjutluqimizni bashqa milletlerge oxshashla iqtisadtin ibaret sirliq enggüshterge baghlap qoyghan.
Yersharilishishqa qarap yüzliniwatqan shiddetlik iqtisadi dolqun bizdiki yoqning ornida jan saqlap kéliwatqan aylanma qurulmiliq milli iqtisadi séstimigha awwal tehdit andin xire-shire purset éilip kelmekte. Biz shundila özimizning emdilikte yöligen’ge, tiligen’ge, tijigen’ge jan biqish imkaniytining kelmeske ketkenlikini his qilmaqtimiz. Emma bizdin nöwette kütülüwatqinining salmaq ilmi we kespi sapa hemde toghra tepekkür qurulmisi ikenlikini gewde süpitide his qilip bolalmiduq. Özimiz heqqidiki pikri telqinlirimizning köpinchisi berpachiliq tüside emes, tenqidi formida ipadilinip kéliwatidu. Elwette tenqidi formimu bésip ötmisek bolmaydighan bir basquch . Bizning tepekkur qurulmimizmu medeniytimiz we rohiytimizning ‹‹ gin xeritisi ›› dur. Biz bu xeritini sizip chiqalisaq özimizni tüptin chüshineleymiz. Bu noqul halda bizdiki ilimi sapaghila baghliq bolup qalmastin belki bizni hemishe telpündurüp turidighan, özimizni mewjudiyet, ri’alliq we ‹‹ biz ›› din ibaret mupessel pelsepiwi qatlam we makro nuqtilardin tonutup tepekkurimizdiki chichilangghuluq we mentiqi ziddiyetlerge, wujudimizdiki peskeshliklerge xatime béreleydighan; Bizning dunyaning mahiytini dunya sobiktidin izdeshtin ibaret‹‹ qulaqqa paxta tiqiwilip qongghuraq oghrlash ›› tiragidiysdin qutulushimiz üchün bizni mukemmel pikri ramka bilen tartuqlaydighan sap eqide we uning tüp telipi emelning bolmasliqinimu arqa körünüsh qilghan. Shunglashqa ilmi eserlirimizdiki neziriywi qimmet yaki edebi eserlirimizdiki pelsepiwi izchilliqtin sen’et tüsi yuqiri orunda turup kéiliwatidu.
Shunglashqa men deymen: ziyalilirimiz alim we mutepekkur abdushükür muhemmet’imindek arifliq maqamini kötüp olturmay waqtida bir allahqa choqun’ghini yaxshi.(Hebibulla Toxti)

2004 -yili misir. Qahire.

Ilawe: dokturant Hebibulla Toxtining bu nadir maqalisi 2004-yili yézilghan bolup,2008 -yili“shinjang medeniyiti“ zhurnilining 4- sanida ilan qilin’ghan.

Uyghur xelq Metologiysi (qehrimanliq tarixiy dastani) Yachi Beg qomuldiki besh sheher , on ikki taghda keng tarqalghan tiragidiyilik dastandur . Bu dastan qomuldila tarqilip qalmay yene pichan mori turpan toqsun qatarliq jaylarghimu tarqalghan . Bu dastanning qomulda tarqalghan nusxisi birqeder toluq , bashqa yurtlarda tarqalghan nusxiliri bu dastandin ariyelerdur xalas . Bu dastanni anglighan yaki oqughan kishi dastanda teswirlen’gen turmushning qedimiylikini hés qilip dastan’gha nahayiti tebi’iyla qiziqip qalidu . Biraq dastanning bir qisim yerliridiki weqelik rawajining bir birige jipsilashmasliqi kishini epsuslanduridu hem oygha salidu . Dastanda uchraydighan yer namlirining qomul taghliridiki yer namliri ikenlikini nahayiti asanla angqirip alalaydu . Bu dastan ereb – paris dastanchiliqining tesiridin xaliy bolup , uning bayan uslubidin uyghur qatarliq tükiy tilliq xelqlerge xas bolghan bayan uslubi man men depla chiqip turidu . Shunga men bu dastanniing eslisi zadi qandaqtur dégen oy bilen bu dastan’gha munasiwetlik matériyallarni izchil yighip keldim . Ashkara qétilghan matériyallar bolsun , ichki qisimda tarqitilghan matériyallar bolsun hemmini yighdim .
Bu dastanni eng deslep yazghuchi ayshem exmet bulaq zhornélida élan qildi . Ibrahim shahi qomul sheher tarix matériyalliri ning 1 – qismida yachibeg heqqide qisqiche tarixiy uchur bilen qoshup bié qanche koplétni élan qildi . Néme üchündur bu nusxilarning beziliride bir qism yerlik sözler we hazirgha qeder qomulda ishlitip kéliwatqan birqisim qedimki uyghur tiligha xas bolghan sözler chiqiriwétilgen yaki özgertiwétilgen , qomulluqlar éghiz tilida ishletmeydighan sözler qoshulup qalghan .
Qomulning istiratégiyilik orni intayin muhim , tarixta bu séhirlik güzel zéminni nurghun xanliqlar izchil taliship kelgen . Chünki , qomulni tizginlep turush yipek yolining eng muhim ötkellliridin birini qolda tutup turghanliqtur . Shunga özlirining teqdir – pichimlirining qandaq bolushida bu yurtning muhimliqini , rolini bilgen xan – beglerdin uni talashmighanlar intayin az . Jümlidin jungghar xanliqimu ming sulalisi ( 1368 _ 1644 ) dewridin bashlapla qomulgha hujum qilishqa bashlighan . Ular 1470 – yilidin 1491 – yilighiche qomulni üch qétim bésiwalghan . Bundaq urushlar ching sulalisi ( 1644 _ 1911 ) qurulup xéli bir mezgilgiche dawamliship turghan . 1514 – yili sultan se’idxan teripidin qurulghan yarkend se’idiye xanliqi ismayil dewride , yeni 1680 – yili appaq xojining ghaldan sérin eskerlirini jenubiy shinjanggha bashlap kélishi bilen yimirildi . Ene shu chaghlarda qomul xelqi bir mezgil jungghar xanliqining ilkige chüshüp qaldi . 1745 -yili ghaldan sérinning ölüshi bilen jungghar xanliqimu yimirldi . Ene shu waqitlarda qomul xelqi jungghar aqsöngekliri bilen az kem üch yérim esir köresh qildi . Bu jeryanda nurghun qanliq jengler boldi , nurghun tagh yürek yigiler özlirining qehrimanliqi bilen tonuldi , yeni özining küchlük meniwiy qudriti , sunmas rohi jasaretliri bilen kishilerni özige mayil we qayil qilip , el – yurtning alqishigha ériship , nechche yüz yillardin buyan dillarda yad étilip , tillarda dastan bolup keldi . Bu jeryanda hem osmanbeg samanchigha oxshash özining urugh – tughqan yurtdashlirining qutluq yoligha tozaq qurup ularning éshigha ogha salghan munapiqlarmu peyda bolup , el – yurtning qarghishigha uchrap , uyghurlarning satqinlarni jazalash adet tüzüki _ xa’inning térisini tulum soyup , yürek baghrini itqa tashlap bérip , postigha saman tiqish jazasigha uchrap , menggülük lenetgerdige aylandi . Eger qomul xelqining az kem uch yérim esirlik qan yash bilen yughurulghan hayat – mamatliq qanliq köresshliri bolmighan bolsa , yachibeg , ömer batur , islam bégim dastanliridek ademni küchlük hayajan’gha sélip , gahida söyündürüp , gasida yighlitip , gahida pütün elkün’ge qoshulup chishini ghuchurlitip , achchiq iztirablargha muptila qilidighan mundaq güzel dastanlarmu bolmas idi .
Yachibeg dastanini men 1989 – yili aratörük nahiye bayliq yehya eynidindin we qirsayliq raji ghojamniyaz bowidin anglap ün’alghugha élip xatériliwaldim . Aridin on besh yil ötüp , 2004 – yili 5 – ayning 26 – künidin 28 – künigiche sh u a r xelq edebiyat – sen’etchiler jem’iyiti miras zhornéli tehrir bölümidin töt kishi mori uyghurlirining folklorini tekshürgeniduq . Oylimighan yerdin yachibeg dastanining morida tarqalghan bir qanche kuplétini 50 yashlargha yéqinliship qalghan tursun sunay dutar chélip éyitip berdi . Bu dastanning kemtük yerlirini toluqlashta ehmiyetke ige parchilar bolup , bu parchilarni neq meydanda xatériliwaldim . Shu yili bu uchurni qomulgha barghanda yash tarixchi dostimz smet esra turagha éyttim . U öziningmu yachibeg heqqide qomulda kishiler aghzida tarqilip yürgen bir qism tarixiy weqelerni , qoshaqlarni xatérilep qoyghanliqini , manggha kérek bolsa shu matériyallarni tépip béridighanliqini éytti , men uningdin söyünüshimni bildürdüm . Men ürümchige qaytip kélip uninggha télipun qilghandin kéyin , u matériyallarni ewetip berdi . Bu matériyalni körüp chiqip ,ikki koplét qoshaqning qomuldiki matériyallarning héch qaysisida toq qoshaqlar ikenlikini bayqidim . Bu ikki kuplét qoshaqmu dastanni retlep hazirqi haletke keltürüshte xéli muhim rol oynidi . Shundaq qilip men bu dastanni yoqurida tilgha élin’ghan kishiler toplap élan qilghan nusxiliri bilen özüm xatériligenlirimni qayta – qayta sélishturup retlep chiqtim . Men retlep chiqqan bu nusxa bashqa nusxilar bilen sélishturghanda , hazirche eng toluq nusxidur . Bu nusxini muqamchi dastanchi ibrahim yaqubning tlep qilish bilen ewetip berdim . U özi bilidighanliri asasida bu dastanni qayta öginip , 2007 – yili ürümchidiki yer shari méhmansariyida sh u a r xelq edebiyat – sen’etchiler jem’iyiti uyushturghan shinjangdiki uyghur qazaq mungghul qirghiz qatarliq töt milletning xelq dasteanlirini éytish , tetqiq qilish yighinida tunji qétim nahayiti tesirlik qilip éytip , her millet kishilirining qizghin alqishigha érishti . Méning bayqishimche ibrahim yaqup éytqan yachibeg dastanining ahangi weqelik rawajigha qarap özgirishi köp we bir qeder murekkep bolup , on nechche ahangdin terkib tapqan boulp intayin tesirlik . Dastanning bezi jayliridki ahanglar intayin yéqimliq , jushqun bolup kishini küchlük hayajan’gha salidu , bezi jayliri intayin mungluq , bezi jayliri tolimu qayghuluq bolup kishining yürek – baghrini éziwétidu . Bu ibrahim yaqup éytqan yachibeg dastanining men burun anglighan nusxiliridin alahide perqlinip turidighan özgichilikidur . Ibrahim yaqup 2007 – yili ürümchide éytqan yachibeg dastanining ün – sin’gha élin’ghan nusxisi hazir sh u a r xelq edebiyat – sen’etchiler jem’iyitide saqliniwatidu . Bu dastanni shinjang oniwérsitétining profésori doktur osman ismayil bilen uning aspirant oqughuchisi yasin metniyazmu ayrim ün – sin’gha aldi .

Ibrahim yaqup hazir shinjang xelq edebiyat – sen’etchiler jem’iyitining ezasi , aptonum rayon derijilik dastan warisi dur .

Yachi Beg

Ötünüshüm bar anglanglar ,
Ökünüshüm bar anglanglar ,
Yighlishim bar anglanglar ,
Külüshüm bar anglanglar ,
Ötmüshüm bar anglanglar .

Ötken idi yachibeg ,
Bulang – talang zamanda .
Qalmaq bilen jeng qilip ,
Ketti axir armanda .

Yachibegning öyliri
Törük téghi emtide
Hiyle – tama yoq idi
Yachibegning ettide

Quntajining leshkiri ,
Saldi xeqqe sotuqluq .
Sar sélishti xalayiq ,
Öy – makani turuqluq .

Yémek – ichmek nedidur ,
Qaplap ketti quruqluq .
Késel boldi xalayiq ,
Tépilmastin ozuqluq .

Shunda chiqti yachibeg ,
Qollirigha oqya ep ,
Taghlar ara yol saldi ,
Nochi bolsa kelsun dep .

Yachibegni körgenler ,
Sumbatliqken , der idi .
Gürzi – bazghan qolliri ,
Yolwas kebi er idi .

Yachibeg xoy er idi ,
Yette qulan yer idi .
Yette qulan yep bolup ,
Yene barmu , der idi .

Yachi dégen bir kishi ,
Arqisida ming kishi .
Yachigha égilmise ,
Qutulalmaydu kishi .

Yachi dégen yachidur ,
Neyzisi bilen chachidu .
Kimki yachigha yansa ,
Toxmaq bilen yachidu .

Tünde soqqan yel bolup ,
Yurtni basqan sel bolup .
Yétip keldi qalmaqlar ,
Yaraqliri tel bolup .

Bésip kélip dédiler :
Bu su méning , ot méning .
Bu tagh méning , bagh méning ,
Qomul dégen yurt méning .

Qotan – qotan qoy méning ,
Pada – pada uy mning .
Uyur – uyur yilqilar ,
Barliq qoru – öy méning .

Kömüsh tenlik ay méning ,
Altuni bar bay méning .
Mal öltürseng et méning ,
Söngek séning , may méning ,
Otun méning , toy mning .

Ejep yochun kün boldi ,
Kündüz künler tün boldi .
Qalmaqxanning derdide ,
Yürek – béghir xun boldi .

Yachibégim ayqirip ,
Yigitlerni qichqirip .
Yaghish berdi elkün’ge ,
Yurti üchün qan qilip .

Dédi yachi söz élip :
Sumu sugha qétilip ,
Ghollar aqar yéyilip ,
Yéghi keldi tigh élip ,
Yüreklerge dert sélip .
Biz qoghlayli ularni ,
Arisilandek étilip .

Qéni batur yigitler ,
Biz yüreyli atlinip .
Shungqar bolsaq qut qonur ,
Biz öleyli shadlinip .

Hökireyli kökyaldek ,
Yawgha oqtek étilip .
Yaghilargha kök kirsun ,
Qizil chiqsun chéchilip .

Keldi batur yigitler ,
Sep – sep bolup at chépip .
Yurt qoghdighan öser dep ,
Uran towlap ent ichip .

Aldi – arttin kelse yaw ,
Neyze tiqip yiqitip .
Yandin kelse qilichta ,
Bashlar késip qan chéchip .

Kökyal bolup yétilip ,
Yawgha oqtek étilip .
Urush qildi yigitler ,
Yachibegke qétilip .

Süren sélip yachibeg ,
Sür – sür qilip yachibeg .
Yéngip chiqti yéghida ,
Qanlar kéchip yachibeg .

Toshp ketti saylargha ,
Qalmaqlarning ölüki .
Yachibegni tutalmay ,
Qan – qan boldi yüriki .

Saq qalghini qalmaqning ,
Qachti bundin bash élip .
Xep yachi , dep qaytishti ,
Közlirige yash élip .

Qalmaqxanni xétide ,
Tutsun dédi yachini .
Togham togham yol torap ,
Chérik qoydi barchini .

Kimki tutsa yachini ,
Maldar qilay men shuni .
Özüm bilen teng qilip ,
Zerdar qilay men uni .

Qalmaq kélip chillidi ,
Osmanbegni yénigha .
Kéngesh qildi yachining ,
Qestler qilip jénigha .

Batur néme el néme ,
Köngli qara satqin’gha .
Tutmaq boldi yachini ,
Yette misqal altun’gha .

Wede qildi yachibeg :
Shu bu ishqa turdum dep .
Tagh yiqildi béshigha ,
Tirik tutmaq müshkül dep .

Tutmaq boldi osmanbeg ,
Yachibegni tingtinglap .
Tutalmidi yachibeg ,
Marisimu bir yillap .

U yan oylap osmanbeg ,
Bu yan oylap osmanbeg .
Samanchini aldashqa ,
Tutush qildi osmanbeg .

Osman kélip soridi :
Yachi dégen qayda dep ,
Éytip berdi samanchi ,
Tagh arisi baghda dep .

Qulan étip yachibeg ,
Kawap saldi béghirni .
Dalamama uni aldap ,
Köp ichirdi chighirni .

Angqiralmay at chépip ,
Taghdin tüshti yachibeg .
Singlisining öyige ,
Qushtek uchti yachibeg .

Yétip kélip shu küni ,
Yachibégim emtige .
Tüshmek boldi singlim dep ,
Yultuzxanning öyige .

Yachibegning atisi ,
Xush er idi sulayman .
Yigit bolsang meydan’gha ,
Tüsh der idi sulayman .

Men men dégen erlerni ,
Yerge urghan sulayman .
Chélishlarda zor chiqip ,
Atlar alghan sulayman .

Yultuzum dep sulayman ,
Kündüzüm dep sulayman .
Baqti qizin ümünüp ,
Ayqizim dep sulayman .

Birla körüp yultuzni ,
Köyüp yürdi samanchi .
Éliwélip yultuzni ,
Külüp yürdi samanchi ,

Samanchining qilighi ,
Yaqmas idi yachigha .
Deshnam yepmu samanchi ,
Baqmas idi yachigha .

Qaltis chaghlap özini ,
Yürer idi samanchi .
Üzüwaldim dep yultuzni ,
Küler idi samanchi .

Idriki yoq samanchi ,
Osmanbegke qétildi .
Osmanbegke qétilip ,
Chériklerge sétildi .

Suqlet sörün samanchi ,
Yachigha boldi paylaqchi .
Nepke sétip jénini ,
Boldi yawgha yalaqchi .

Undin bundin samanchi ,
Sorar idi yachini .
Taghmu tagh arasida ,
Marar idi yachini .

Yachibegni tutmaqni ,
Niyet qildi samanchi .
Bu ishlarni tektini ,
Bilelmidi héch yachi .

Shul esnada yachigha ,
Uchrap qaldi samanchi .
Xush keldingiz dep uni ,
Qarshi aldi samanchi .

Ötkür közlük yachibeg ,
Etrapigha zeng saldi .
Körmisimu yatlarni ,
Bir ishni tuyup qaldi .

Yanay dédi özini ,
Almaq bolup daldigha .
Bu chagh keldi samanchi ,
Yachibegning aldigha .

Bizning öyler téch boldi ,
Tüshüp ötüng yachibeg .
Hérip – échip kelgensiz ,
Sinchay iching yachibeg .

Uyan ötti yachibeg ,
Bu yan ötti yachibeg .
Axir öyge kirmekni ,
Niyet qildi yachibeg .

Tuyghuzmastin talagha ,
Chiqiwaldi samanchi .
Xiyal sürüp shu öyde ,
Yalghuz qaldi bu yachi .

Tuydurmidi samanchi ,
Héch bir ishni yultuzgha .
Belge berdi – im berdi ,
Osman dégen tungguzgha .

Ishqa saldi qalmaqlar ,
Osman dégen ghalchini .
Minglap chérik böktürdi ,
Tutmaq bolup yachini .

Yachibegning atining ,
Ildam bardi yanigha .
Ulangini boshutup ,
Qestler qildi janigha .

Shul esnada chaqirdi :
Chaqqan chiqing yachibeg ,
Kélip qaptu chérikler ,
Ildam qéching yachibeg .

Öydin chiqip ilwizdek ,
Közi turup cholpandek .
Tüshüo qaldi qiltaqqa ,
Risqi tügep qalghandek .

Üzenggige put sélip ,
Yüreklerge dert sélip .
Ongda tüshti yachibeg ,
Sörün döyüz qest qilip .

Yétip kélip chérikler ,
Qorshiwaldi yachini .
Sama tashlap boynigha ,
Tutuwaldi yachini .

Törüktaghi aldida ,
Tutup aldi yachini .
Elenjige qoymastin ,
Baghlap aldi yachini .

Yachibegning baghrini ,
Samanchilar daghlidi .
Sesen kishi yighilip ,
Yachibegni baghlidi .

Gür – gür bésip kelgende ,
Heyran qaldi yachibeg .
Ghezeplinip yulqinip ,
Ogha tutti yachibeg .

Süren saldi chérikler :
Yürdüng taghda yachibeg .
Emdi qolgha tüshtüngmu ,
Obdan chaghda yachibeg .

Yachibegni tuttuqmu ,
Qimarda birni yurttuqmu .
Éyte batur yachibeg ,
Séni xun – xun küttuqmu .

Buni anglap yachining ,
Közliridin ot yandi .
Achchighida tükürdi ,
Samanchining yüzige .

Élip kélip yachini ,
Öltürüshke buyridi .
Alla quli öpkidep ,
Arqisidin yügürdi .

Qan – qan yighlap shu bala ,
Dada , dédi nale qip ,
Balam dédi yachibeg ,
Samanchini shayi qip :

Suqlet sörün samanchi ,
Méni öyge chillidi .
Ekiriwélip öyige ,
Qalmaqlarni tillidi .

Suqlet sörün samanchi ,
Qalmaqlarni tillisa .
Bilmeptimen men axmaq ,
Manggha yalghan yighlisa .

Igisi yoq yer barmu ,
Qumda soqqan sher barmu .
Yachibégim öldi dep ,
Ésenkirer er barmu .

Altinchi ayning aptipida ,
Köydi péshanem .
Ölüp ketsem qalarmu ,
Namu – nishanem .

Men ölsem ölükümni ,
Taghda qoyung ,
Tagh yoli yiraq kelse ,
Baghda qoyung .

Yüzümni qible sayan ,
Achip qoyung .
Bashimgha bir deste gül ,
Sanchip qoyung .

Aqar qanim tamar qanim ,
Késiler bashim .
Men ölgende qan – qan yighlar .
Jan qérindashim .

Yachibegni qalmaq xan ,
Atmish yerdin chapturdi .
Chérik qoyup taghlargha ,
Yoqir – töwen chapturdi .

Yachibeg axmaq iken ,
Bélide chaqmaq iken ,
Yachibegni öltürgen ,
Jalaliq qalmaq iken .

Yachibegdek er barmu ,
Qap éytqan’gha ishen’gen .
Yalghan gepke ishinip ,
Qizil qan’gha milen’gen .

Alla qulq yighlidi ,
El – xalayiq yighlidi .
Yachibegning ölümi ,
Yüreklerni tilghidi .

Baghdash téghi égiz tagh ,
Emti uning aghzi .
Hesret yurtup yighlidi
Yachibegning aghisi .

Taghdin tüshüp yurtchibeg ,
Öpkilidi yighlidi .
Ulugh – ushshaq yighilip ,
Aq qarini ilghidi .

Osmanbegni keltürüp ,
Barche ishni dégüzdi .
It poqini yégüzüp ,
Ishtinigha siygüzdi .

Samanchini soyup bop ,
Saman tiqti postigha .
Osmanbegni öltürüp ,
Sawaq qildi pushtigha .

Yum – yum yighlap xalayiq ,
Du’a berdi dostigha .
Satqinlarni béshini ,
Asti derex astigha .

Séni heqqe tapshurdum ,
Arisilanim yachibeg .
Shungqar boldung yurtum dep ,
Merd oghlanim yachibeg .

Suqlet sörün samanchi ,
Topa saldi ashinggha .
Put – qolliring baghlinip ,
Qilich tüshti bashinggha .

Chong qilghan’ghu men séni ,
Kötürüp bu bashimda .
Yürek – baghrim örtendi ,
Sen balam yoq qashimda .

Janim balam derdingde ,
Qayghu aqar yashimda .
Turalmidim hesrettin ,
Seksen ikki yashimda .

Yachibégim qéni dep ,
Boz tulparing kishneydu .
Yerni chapchip , öredep ,
Jan tulparing késhneydu .

Taghlar égip bashini ,
Tökti achchiq yashini.
Yum – yum yighlap elküning ,
Ghuchurlatti tishini ………..

Iz’hat :
Kökyal – böe , kökböre
Togham – togham yol – yol yolarning aghzi
Ümünüsh – ümidlinish , telpünüsh , intilish
Xun -xun _ bikardin bikar , artuqche bihude heqsiz
Ésenkiresh _ échinish qoghdash
Yurtush _ utush , yéngiwélish
Yachip yeni yachidu _ yanchip
Chachip yeni chachidu _ sanjip

Toplap retligüchi : yüsüp is’haq , retligüchi : aptonum rayonluq xelq edebiyat – sen’etchiler birleshmiside , qomul edebiyati zhornélining 2009 – yilliq 6 – sanidin élindi …………………….

1928- yili 7-ayning 7-küni ürümchi shehiride ötküzülgen rusche siyasiy – qanun mektipining oqush püttürüsh murasimining ziyapet meydanida, 20-esir ölke tarixining yéngi sehipisini achqan oq awazi yangridi. Ziyapet üstilige tamaq toshuydighan kütküchi qiyapitige kiriwalghan jan alghuchining mawzuridin chiqqan bir qanche pay zerbisidin uyghur élini 17 yil hiyle-neyrengler bilen qimirlatmay idare qilghan, mekkarliqta tengdishi yoq, dep baha bérilgen militarist yang zéngshin jehennemge yollandi. Shu sorunda jan bergenler ichide yene yang zéngshinning yéqinliridin quruqluq armiye brigada komandiri du farong we yene bir qanche neper herbiy-memuriy emeldarlarmu bar idi.
20 – esirning bashlirida uyghur élidiki ahalining mutleq köp qisimini igiligen uyghurlargha nisbeten ma’arip we medeniyet jehette nadan qaldurush, qattiq we yumshaq wasitiler arqiliq idare qilish, uyghurlarning ichidiki özige sadiq ademler arqiliq ichki jehettin parchilap bashqurushtin ibaret bir qatar chare -tedbirliri ünümini körgendin sirt yene özining siyasiy reqipliri we özi üchün ziyan élip kélishi mumkin bolghan shexslerni her xil hiyle -neyrenglik wasitiler bilen yoqitip, 17 yil mustebit tüzüm ornitishqa muweppeq bolghan yang zéngshin her qanche quw we hushyar bolsimu, emma bu qétim özige qurulghan mezkur suyiqest tuzuqini aldin sizelmigen idi.
Yang zéngshinni öltürüp, ölke hakimiyitide yéngi özgirish peyda qilmaqchi bolghan bu siyasiy özgirishning pilanlighuchiliri we uyushturghuchilirining yang zéngshinning qol astidiki emeldarlardin biri, yeni ölke herbiy ishlar nazaritining naziri, diplomatiye alahide wekili hem rusche siyasiy – qanun mektipining mudirliq wezipisini atqurghan pen yawnen ikenliki tarixiy eserlerde asasiy jehettin birdeklikke ige.
Hazirghiche, «7-iyul siyasiy özgirishi» heqqide türlük maqaliler we eslimiler élan qilin’ghan bolup, mezkur weqe we pen yawnen heqqide ataqliq uyghur yazghuchisi abduréhim ötkürning tarixiy romanidimu bir qeder tepsiliy melumatlar uchraydu. Bu heqtiki eslimiler yene, «shinjang tarixiy matériyalliri» ning deslepki sanliridinmu orun alghandin sirt, chet el aptorlirining eserliridimu orun bérilgen.
Gherb tarixchiliridin andréw forbésning öz kitabida bayan qilishiche we bashqa resmiy tarixlarda körsitilishiche, 1928-yili 7-ayning 7-küni, yeni yang zéngshin nenjingdiki jang keyshi bashchiliqidiki jungxua min’go hökümitini étirap qilip, 6 kündin kéyin ürümchi shehiridiki rusche siyasiy – qanun mektipining birinchi qarar oqughuchilirining oqush püttürüsh murasimi ötküzüldi.
Xitay tarixchiliridin wang yüxenning kitabida bayan qilinishiche, mezkur murasimgha eyni waqittiki ölke qoshunlirining bash qomandani we ölke re’isi yang zéngshin, her qaysi nazaretlerning nazirliri, bir qisim wilayetlerning waliyliri, herbiy sahelerning emeldarliri shuningdek yene sowét ittipaqining ürümchidiki bash konsoli qatarliqlar qatnishidu. Murasim axirlashqandin kéyin, mektepning arqa hoylisidiki zalida mexsus üch üstellik ziyapet teyyarlan’ghan bolup, ziyapetke yang zéngshin, pen yawnen, ürümchi waliysi li rong, quruqluq armiye birigada komandiri du farong we sowét konsoli qatarliq kishiler qatnishidu. Yang zéngshinning muhapizetchilirige aldinqi xanida mexsus üstel teyyarlinidu. Ziyapet bashlinip anche uzun ötmeyla kütküchiler oq chiqirip, yang zéngshin qatarliqlarni neq meydanda öltüridu. Emma, ular sowét ittipaqi konsoli we pen yawnen’ge oq chiqarmaydu.
Eslimiler we tarix kitablirida bayan qilinishiche, yang zéngshin öltürülgendin kéyin, pen yawnen derhal 30 nechche ademni bashlap, yang zéngshinning mehkimisige bérip, her qaysi nazirlarni bu yerge chaqirip yighin chaqiridighanliqini élan qilidu. Wahalenki, oqush püttürüsh murasimidin qandaqtur bir sewebler bilen aldin ayrilghan jin shurén yang zéngshinning öltürülgenlikidin xewer tépip tézlikte herbiy küch uyushturup, pen yawnen igiligen herbiy tutuq mehkimisini qorshiwalidu. Bu ishni herbiylerdin birigada komandiri du farongning oghli du yinggo ishqa ashuridu. Netijide, ikki terep arisida qattiq jeng yüz bérip, pen yawnenning ademlirining bir qisimi ölüp, pen yawnen qatarliq 21 adem esirge chüshidu.
Jin shurén bu kishiler üstidin herbiy sot achqan bolsimu, emma pen yawnen öz jinayitini étirap qalmaydu. Shundaq bolushigha qarimay, uninggha we bashqa bir qanche asasliq kishilerge ölüm jazasi bérilip, 7-ayning 7-küni kéchide pen yawnen eng qebih usullar bilen qiynap öltürülidu, arqidin bashqa tutqunlarmu öltürülidu
Jin shurén shuningdin kéyin, pütün ölke hakimiyitini igilep, özini armiyening bash qomandani we ölke re’isi dep jakarlap, shu yili 11-ayda nenjing gomindang hökümitining étirap qilishigha ériship, uning 5 yilliq mustebit we nahayiti qattiq qol hökümranliq tarixi bashlinidu.
Pen yawnenning meghlup bolushidiki sewebler her xil bolup, buning muhim bir teripi uning qolida herbiy küch yoqluqi idi. Shunga u aran 30 nechche kishige tayinishqa mejbur bolghan idi. Yene bir muhim amil uning bilen birge yang zéngshinni yoqitishni pilanlighan kishilerning satqunluqi idi. Tarixchilar eyni waqittiki herbiy ishlar idarisining naziri jin shurénning mezkur pilandin xewerdar ikenliki, shunga uning weqe yüz bérishtin ilgiri meydandin ayrilip, purset ketkenliki, axirida pen yawnenni yoqitip hoquqni özi igiliwalghanliqini jezmleshtüridu.
-1928yilidiki «7-iyul siyasiy özgirishi» ning kélip chiqish sewebliri her xil bolup, tarixchilar arisida pen yawnen qatarliq kishilerning yangning mustebitlikige bolghan naraziliqi we ularning yéngiliq terepdari ikenlikining buning asasliq amili ikenlikini otturigha qoyghuchilar bar. Yene bir qisim tarixchilar bolsa eyni waqitta yang zéngshin hökümranliqidiki uyghur diyarida xen millitidin kélip chiqqan hökümranlar qatlimi arisida terepbazliq we guruhwazliq ziddiyitining ötkürleshkenliki, yang zéngshinni merkez qilip, jin shurén, du farong qatarliqlarni asas qilghan «shenshi-gensu guruhi» bilen pen yawnenni merkez qilghan «xunen guruhi» arisidiki hökümranliq hoquqi talishish ziddiyiti we kürishining yuqiri pellige chiqqanliqi, mezkur siyasiy özgirishning del ene shu ziddiyetning netijisi ikenlikini otturigha qoyidu.
-1928yili 7-ayning 7-künidiki bu siyasiy özgirish gerche uyghur qatarliq yerlik milletlerning qozghilang heriketliri we yaki ularning biwasite qatnishishi bilen ishqa ashurulmighan bolsimu, emma u militarstlarning mustebit tüzümining yoqilish muqeddimisini achqan we ularning ichki qismidiki ziddiyetlerning neqeder ötkürlükini pash qilghan idi. Shuning üchün jin shurén hökümranliqining üchinchi yili , yeni 1931-yili qumul qozghilingi partlap, bu qozghilang uyghur qatarliq musulman xelqlirining azadliq herikitige aylinip, tengri téghining jenubiy we shimalining 20-esir siyasiy hayatidiki zor dawalghushni yaratqan idi.

http://www.trt.net.tr/uyghur/

Milletler bilen milletlerning ottursidiki kultural we étnik qérindashliq tildin bashqa medeniyet, irisiyet we kolliktip pissixologiye tereptiki alahiyidilikler teripidinmu belgilinishi kérek.Ilgiri milletlerni we milliy qerindashliqni belgüleshte peqet til, jughrapiye, yeziq qatarliqlar ölchem qilinp kelingenidi. Emdi bolsa til jehettiki ortaqliqni milliy qérindashliqning ispati we pakiti süpitide qollunishning allaqachan waqti ötüp ketkenligi melum boldi.

Bizning tilimizda sözlishidighan, medeniyet we örpi-adet tereptin tesirimzge uchrighan düshmen xeliqler bar bolghandekla, biz bilen bir  dewlet yaki bir jughrapiyelik rayonda yashimaydighan, erisiyet we kultur tereptin qan-qerindash kilidighan nurghun xeliqler barliqini eqlimizgimu keltürmey yashawatimiz.

Magarlar, Bulgharlar, Girmanlardin bashqa Finlar qatarliq Sikandinawiyediki bir qisim milletlerge oxshashla Yehudiylar teximu toghrisi Aschkinazilar bilenmu qérindash kélidighanliqimiz heqqide kultural,  tarixiy we arxiologiylik menbeler bilen yéngi-yéngi uchrishiwatimiz. Tarixning medeniyet, érisiyet we dinlar heqqidiki chökündilliri uchur almashturush tarixning herqandaq dewrige qarighanda tiz yükselgen bu yillarda asta-asta su yüzige chiqip, 21-esir untulup ketkinige qanche ming yillar bolghan qan-qérindash xeliqler yene uchrishidighan bir dewir bolidighandekla qilidu.

Möhtirem Kasim Mirshan ependi, Emel Esen xanim we Nuray Bilgili xanim… qatarliq yene nurghun milliy alimlirimizning qedimqi xeliqler, tamghalar, motiflar, simwollar we sennetke ayit izdinishliri digital imkanlarning yardimi bilen tepekkurimizni qanatlandurup, mumyagha aylinip, zamanning qapqarangghu qebristanliqigha kömülüp yatqan dunyani ghuwa yorutushqa bashlidi.Bolupmu irisiyet we gen tetqiqatchisi Ilhan Chengiz qatarliqlarning yiraq qedimqi ejdatlirimiz, ottura esirdiki xishi-eqrebelirimiz we bügünki qewmi-qérindashlirimiz heqqide élip barghan irsiy izdinishliri untulup ketkinige qanche ming yillar bolghan qan béghimizgha nur chüshürmekte.

Tarixchi, arxolog, tilshunas we biologlarning ortaq izdinishliri Uyghurlarning ejdadliri bilen Jehudiylarning ejdatlirining ottursidiki sirliq munasiwetlerni ilmiy tekshürüsh, tetqiq qilish we bilimge aylandurush arqiliq insaniyetke aqturulushni teqezza qilmaqta. Qedimqi dewirde parallil yashighan xeliqlerning kolléktip yoshurun éngidiki sheyi we hadisiler ortaq bolup, u keyinki waqitlarda shu milletlerning siyasiy, iqtisadiy we kultural tereqqiyatining yönülishini belgüligen.Ersiyiti, milliy xaraktiri, medeniyiti ortaq xeliqlerning tarixidiki kechmishlirining ortaqliqi kishini heyran qalduridu.Uyghurlar tarixiy melumatlargha qarighanda intayin qedimqi bir xeliq bolup, uning béshidin ötkenliri insaniyetning xéli zor bir böligining öp-öz kechürmishidek qilidu.

Qedimqi Uyghurlarning bir qoli bolghan Hazarlar Otura Asiya, Sherqiy Awropa we Ottura sheriqte qanche ming yil bash qehriman bolup yashidi.Yiraq sheriqte ata wetendiki Uyghurlar, gheripte Hazarlar soda yollirini jiddiy kontrul astida tutup, dunyaning medeniyat we iqtisad tereqqiyati üchün öchmes töhpilerni qoshti.Ular yaratqan yüksek medeniyetning yiltizini peqet  Qedimqi uyghur medeniyiti sözlüki arqiliq téximu yarqin chüshendürüsh mumkin.

Nurghun xeliqler ilgiri bir yerde yashap kéyin ayrilip ketken bolsimu ularning arisidiki qan we medeniyet tereptiki erisiyet bugüngiche saqlinip keldi. Buningdin Awropa, yiraq sheriq we ottura sheriqtiki bezi milletlerning medeniyet we étnik baghlinishlirini körüwalalaymiz. Uyghurlar bilen Anadolu we kawkaziye diki türkiy xeliqlerning ichidiki bagh nisbiten ayding bolup, Osmaniye émparatorlirining yiltizining Uyghur(Kök Türk) hökümdarlirining nesebige bérip chétilidighanliqini hemme adem blidu.Emme tarixtiki Ibraniy milletlerning qirali dep atalghan hezriti Dawut we hezriti Sulayman bilen qanuniy Sultan sulaymanning tuqqanliqini bilidighanlar az. Osmaniye Émparatorliridin Sultan Sulayman dunyawiy shexis bolup, ene eshundaq sirliq sewepler tüpeylidin bügünki kündimu Yehudiy qatarliq nurghun yat milletler teripidin hürmet bilen xatirlinip kelmekte!

Hazarlar Yudayizimgha itiqat qilghan Uyghur nesillik xeliq bolup, ilgiri büyük asiya hun emparaturluqi, kök türk emparaturluqi we uyghur emparaturluqining qurulishida aktip rol alghan xeliqtur.Yehudi dinigha étiqar qilidighan hazarlarning qachandin bashlap shu dingha étiqat qilghanliqini, qachandin bashlap Awropadiki dewletlerge tarqilip ketkenlikini ispatlash qiyin bolsimu, ularning medeniyiti Türük medeniyitining eneniwiy éqinigha mas tereqqiy qilip, gherip medeniyiti bilen sheriq medeniyiti arisida yüksek bir dolqun shekillendürgen.Nuray Bilgili xanim Hazarlar yaratqan yüksek medeniyetning misali süpitide :

Türk Hazar Devleti Parası. Üzerinde Türk Oğuz Salur Boyu Tamgası Vardır. Ayrıca „Üç“ ya da „İç“ okunan Türk Runesidir. Paralarında „Türk Runik Yazısını“ Kullanmışlardır,-dep yazidu FB seyipiside pexirlinip turup.

Möhtirem Nuray Bilgili xanim ejdatlirimiz bilen Yehudilarning erqiy we kulturla qérindashliqi heqqide toxtulup-586’dan sonraki Bizans kaynaklarında Hazarlar, „Türkler“ olarak geçmektedir ve çoğu, 740’lı yıllarda Museviliği benimsemiştir. Hazar kelimesi, gez(mek) anlamına gelen kaz- kökünden türemiştir. Ka-zar; gezer yani serbest dolaşan, bir yere bağlı olmayan anlamına gelmektedir. Hazarların bir süre Büyük Hun Devleti’ne bağlı kavimler arasında bulunmuş olmaları ihtimali vardır.

Bizans İmparatoru III. Leo, oğlu V. Konstantin’i Hazar kağanı Bihar’ın (sonradan İrene adıyla vaftiz edilecek) kızı olan „Çiçek“ ile evlendirmiştir. Bu evlilikten doğan IV. Leo Hazar, 25 Mart 775’te tahta çıkmıştır. Aslında şuna bağlıycam. 6 ve 7. yüzyıllardan sonra görülen Bizans eserlerinde, „Türk Özelliği“ dediğimiz ve mitsel ve ritüel geçmişi olan ikonografiler de dikkat çeker. Yazma eserlerde ve Mozaiklerde sadece Türk-Moğol halklarına özgü mitsel ve ritüel bir gelenek olan „At Kuyrukları“ bağlıdır. Ve Türk usulü Tamgalıdır..Hazar Türklerinin hanedan mensubu olmaları ile birlikte, Paralarda da sıkça Ay-Yıldız sembolleri kullanılır.. -dep yazidu 

Bu heqte éngilizche menbelergimu bash urushqa erziydu.

TURKIC KHAZARIA

The Khazars (Turkish: Hazarlar, Tatar: Xäzärlär, Hebrew: כוזרים (Kuzarim),[7] Arabic: خزر (khazar), Russian: Хаза́ры, Persian: خزر, Greek: Χάζαροι, Latin: Gazari[8][9]/Cosri[10]/Gasani[11][12]) were a semi-nomadic Turkic people who created what for its duration was the most powerful polity to emerge from the breakup of the western Turkish steppe empire, known as the Khazar Khanate or Khazaria.[13] Astride a major artery of commerce between northern Europe and southwestern Asia, Khazaria became one of the foremost trading emporia of the medieval world, commanding the western marches of the Silk Road and played a key commercial role as a crossroad between China, the Middle East, and Kievan Rus‘.[14][15] For some three centuries (c. 650–965) the Khazars dominated the vast area extending from the Volga-Don steppes to the eastern Crimea and the northern Caucasus.[16]

GÜLFER ÜLGENTAY

Batık Uygarlıkları incelediğimizde; bildiğimiz ya da bize şimdiye kadar ders kitaplarında anlatılan resmi tarihin birçok eksiklikleri hatta yanlışları olduğunu görebiliyoruz.

Batık kıta Mu’nun keşfedilmesiyle birlikte insanlığın ve dünyamızın tarihine daha farklı bir gözle bakmak zorunda kalıyoruz.

Geçmişimizin ya da dünyamız üzerinde yaşamış olan uygarlıkların, bilinenden çok daha eski olduğunu ve bu uygarlıkların; gelişmişlik düzeyi, kullandığı eşyalar v.s. gibi birtakım arkeolojik bulgulardan çok daha önemli “ezoterik” bilgilere sahip olduğunu görebilmekteyiz.

Bu sebeple, Mu Uygarlığının günümüzdeki tarih anlayışından daha derin bir anlayışla ele alınması gerekmektedir.

Üzerinde yaşadığımız Anadolu toprakları birçok uygarlığın beşiği olmuştur.

Ayrıca Anadolu’nun güneydoğusundaki Mezopotamya bölgesinde kurulan Sumer, Babil, Asur gibi önemli uygarlıklarla da sürekli bir etkileşim içinde bulunmuştur.

Ancak bilinen tarihin biraz daha derinlerine inip baktığımızda (özellikle Anadolu’da) bugüne kadar pek dikkate alınmamış Batık Uygarlıklarla Anadolu arasındaki bağlantı oldukça dikkate değerdir.

Ezoterik bilgilerimize göre Doğu ve Batı uygarlıklarının iki ana kaynağı vardır.

Bunlardan biri “Atlantis” diğeri de büyük Anavatan “Mu Uygarlığı”dır.

Batık Mu Uygarlığı konusunda elde mevcut belgeler o kadar birikmiştir ki, bu belgelere dayanarak dünya beşer tarihinin geçmişi yeniden yazılsa, kuşkusuz pek çok şey değişecektir.

Bu büyük kıtanın varlığını kanıtlayan belgelere genel olarak baktığımızda şunlara rastlarız:

1.Hindistan, Çin, Burma, Tibet ve Kamboçya’da bulunan çeşitli yazılar, kitaplar;

2.Naanckal tabletleri, kitabeler ve efsaneler;

3.Yukatan ve Orta Amerika’da bulunan eski Maya yazıtları, tabletler, semboller ve efsaneler;

4.Pasifik adalarında özellikle Tahiti, Samoa, Tonga, Cook gibi adalarda bulunan arkeolojik kalıntılar;

5.Meksika ve Meksiko City yakınlarında bulunan taş tabletler;

6.Kuzey Amerika’da bulunan ilkel Amerikalıların yazıları ve kitabeleri;

7.Eski Yunan filozoflarının kitapları.

Bu belgelerden en önemlileri arkeologların da bilimsel belge olarak gördükleri pişmiş topraktan yapılmış tabletlerdir.

Bu tabletlerdeki bilgilere göre;

Mu Uygarlığı, Pasifik Okyanusunda var olan on binlerce yıl önce yeşermiş ve yaklaşık 12.000 yıl önce çeşitli depremler ve volkan patlamalarıyla birlikte sulara gömülmüş olan bir uygarlıktır.

Atlantis kıtasıyla Mu kıtası hemen hemen aynı dönemde batmış olmasına rağmen Atlantis daha çok tanınır.

Oysa bugünkü bilimsel bulguların ışığında, Mu kıtasının Atlantis’ten çok daha yaşlı bir kıta olduğunu, üzerinde yüz binlerce yıl pek çok kültürün oluştuğunu, bu kültürlerin Ana kıtadan Atlantis ve diğer bölgelere yayıldığını ve Dünya tarihinde en az Atlantis kültürü kadar önemli bir yeri olduğunu öğrenmiş bulunmaktayız.

J.W; Mu uygarlığının eldeki mevcut belgeler incelendiğinde 50.000 yıldan daha önce başladığını söylemektedir.

Ve bu tarihi jeolojik araştırmalar da doğrulamaktadır.

MU konusuyla Atatürk de ilgilenmiş, o dönemde birçok tarihçimizi bu konuda araştırmalar yapmak için görevlendirmiş ve New York’tan getirttiği Churchward’ın eserlerini bölümlere ayırtarak resmi ve özel kurumların 60 kadar çevirmenine kısa sürede tercüme ettirmişti.

Atatürk bu çeviriler üzerinde önemle durup pek çok notlar alarak bu konudaki çalışmalarını sürdürdü.

Ayrıca o dönemdeki tarihçilerimizden Tahsin Mayatepek’in Mu Uygarlığı ile ilgili Meksika’da yapmış olduğu araştırmalarının raporlarını da incelemiş ve konudan çok etkilenmişti.

Atatürk, özellikle
-İnsanın yaratılışı,
-Mu’nun insanlığın anayurdu olduğu,
-İlk insanın orada yaratıldığı,
-Mu’nun batış nedenleri,
-Göçleri, kolonileri;
-Orta Asya, Uygurlar ve Anadolu ile ilgili kısımların altlarını çizerek okumuş ve notlar almıştır.

Bu şekilde Atatürk Türklerin kökenini araştırmaya yönelik daha pek çok çalışmalar yapmış, Türklerin Maya ve İnkalarla olan benzerliklerini bulmuştur.

Atatürk’ün o dönemde dilimize çevirttiği J.Churchward’ın kitapları bugün Anıtkabir’de Atatürk’ün kitaplarının bulunduğu bölümdedir.

(J. Churchward’ın elli yıllık araştırmalarını içeren MU uygarlığı ile ilgili dizi kitaplar Ege Meta Yayınları tarafından yayınlanmıştır.

İlk çıkan kitap “Batık Kıta Mu’nun Çocukları” dır. İzmir,1999)

MU UYGARLIĞININ KEŞFİ

Mu Uygarlığını tanımamızı sağlayan ilk araştırmacı, İngiliz Albay James Churchward’dır.

J.Churchward Mu ile ilgili ilk araştırmalarına Hindistan’da bulunduğu sırada başlamış ve elli yılı aşkın bir zaman içerisinde tüm dünyayı dolaşarak Mu ile ilgili pek çok belge elde etmiştir.

Aslında pek çok kutsal kitapta ve pek çok kültürün mitolojisinde Pasifik Okyanusu’nda bir kıtanın yer aldığına, bu kıtanın üzerinde on binlerce yıl hüküm süren ileri bir uygarlığın yeşermiş olduğuna ve bu uygarlığın yozlaşarak yok olduğuna dair atıflar yer almaktaydı.

Örnek;

-Hintlilerin”Ramayana Destanı” nda, -Maya Kutsal metinlerinde ve -Mısır’ın Ölüler Kitabı’nda kısmen ya da açıkça Mu Uygarlığından söz edilmektedir.

Fakat Mu Uygarlığını dini ve mitolojik kimliğinden sıyırıp, konuyu bilimsel bir temele oturtan ilk kişi J.Churchward’dır.

Hindistan’da görevli bulunduğu sırada bir tapınağa konuk olan J.Churchward Batık Mu Uygarlığı hakkında ilk bilgilerini bu tapınaktaki arşivlerden edinir.

Naga-Maya dili denilen, çeşitli şekillerden, sembollerden oluşan çok eski ve ölü bir dilde yazılmış olan bu tabletler Mu kutsal metinlerinden kopya edilmiştir.

Naga-Maya dili Hindistan’daki arkaik sanskritçe olarak bilinen en ilkel Hint dilinden daha eskidir.

J.Churchward Naga-Maya dilini bilen başrahipten bu ölü dili 2 yıllık bir çalışma sonunda öğrenir.

Ve rahibin de yardımıyla bu tabletlerde yazılanları çözer.

Burada yazılanlara göre, bu yazılar 15.000 yıl önce yazılmış olup Hindistan’a Mu’nun bilim rahipleri dedikleri “Naakaller” tarafından getirilmiş tabletlerdir.

J.Churchward bundan sonra Güney Pasifik adalarına, Orta Asya’ya, Mısır’a, Sibirya’ya, Birmanya’ya, Avustralya’ya, Orta Amerika gibi daha birçok yerlere giderek Mu’nun varlığına ilişkin pek çok kanıt elde eder.

J.Churchward’dan başka Amerikalı bir Jeolog-arkeolog olan William Niven da 1921-1923 yılları arasında yaptığı Meksika kazıları sırasında bulduğu 2600’ü aşkın tabletlerde Mu Uygarlığı’nın varlığına ilişkin geçerli kanıtlar elde etmiştir.

-Tabletleri inceleyen Carneige Enstitüsü uzmanları bunların gerçek tabletler olduğunu ve şimdiye dek bilinen hiçbir uygarlığa ait olmadıklarını açıklamıştır.

Niven’in araştırmalarını duyan Churchward Meksika’ya gelerek bu tabletleri inceler ve bunların Hindistan’da gördüğü tabletlerdeki Naga-Maya diline çok benzeyen bir dilde yazılmış olduğunu görür.

Bu tabletler bugün Meksika Müzesi’nde bulunmaktadır ve 12.000 yıl önce yazıldığı düşünülmektedir.

Niven ve Churchward’ın bulduğu tabletler dışında Mu’ya ilişkin diğer bilimsel belgeler ise şunlardır:

-Yukatan’da hazırlanmış eski bir Maya kitabı olan “Troano El Yazması”. Bugün British Museum’da bulunmaktadır.

-Troano El Yazmasıyla aynı yaşta olan bir başka Maya kitabı “Cortesianus Kodeksi” ‘dir.

Bugün Madrid Ulusal Müze’de bulunmaktadır.

– Paul Schlieman tarafından Tibet’te bir Budist tapınağında bulunan “Lhasan Belgesi”

-Yukatan’da Mu kıtası anısına inşa edilmiş Uxmal Tapınağı’ndaki Yazıtlar yaklaşık 12.000 yıllıktır.

Bu tapınakta “Geldiğimiz yer olan Batı ülkelerinin anısını korumak için inşa edilmiştir” diye kabartma yazılar bulunmaktadır.

-Meksiko şehrinin 60 mil güneybatısında yer alan “Xochicalo Piramiti Yazıtları”.

Bu piramit üzerindeki kabartma yazılara göre “Batı ülkelerinin yıkımının anısına” inşa edilmiştir.

-Dr. Niven’in Alaska’da bulduğu Mu kıtası sembolleriyle işlenmiş bir totempol.

-Platon’un “Timeus ve Critias” adlı eserinde batık kıtaya dair şu sözler geçer: “Mu ülkesinde 10 halk vardı.”

Tüm bu belgelere dayanarak, özellikle Churchward’ın bulduğu tabletlerdeki yazılar ayrıntılı olarak “Dünya ve insanın yaratılışını ve insanın ilk zuhur ettiği yerin Mu olduğunu” ifade ediyorlardı.

Bu tabletlerdeki yaratılış öyküsü kutsal kitaplardaki yaratılış öyküsüne çok benzer bir şekilde anlatılmıştı.

Ayrıca; kayıp kıtanın Pasifik Okyanusunda, Amerika ve Asya kıtaları arasında bulunduğunu, Kuzey Hawaii’den Fiji ve Paskalya adalarına kadar uzandığını, doğusu ile batısı arasında 9.500 km, kuzeyi ile güneyi arasında yaklaşık 4.500 km’lik bir mesafe olduğunu anlatıyordu.

Kıta deniz ve boğazlarla birbirinden ayrılan 3 ana kara parçasından oluşuyordu.

Pasifik Okyanusu’na tek tek ya da gruplar halinde dağılmış kayalık adaların tümü, bir zamanlar Mu kıtasının birer parçasıydılar.

Bu kıta üzerinde yaşayanlar yeryüzünü kolonize etmişlerdi.

Mu kıtası bundan 12.000 yıl önce korkunç yer sarsıntılarından sonra, su ve ateş girdapları içinde kaybolup sulara karışmıştı ve beraberinde 83.000 yıllık bir uygarlığı da götürmüştü.

MU UYGARLIĞI VE ANADOLU

MU Uygarlığının, yukarıda incelemiş olduğumuz kolonileşme hareketlerinde her iki ana kolonileşme hattının (Doğu ve Batı) üzerinde yaşamakta olduğumuz Anadolu toprakları için önemli bir yeri olduğunu görmekteyiz.

MU halkının bir kısmının Doğu koloni hattıyla Anadolu’ya gelip ilk atalarımızı oluşturduklarını, Batı koloni hattını incelediğimizde ise MU kıtasının en önemli kolonilerinden birinin büyük Türk devletlerinden biri olan UYGURLAR’ın ataları olduğunu görmekteyiz.

Ayrıca tarih boyunca Anadoluyla etkileşim içinde olan Mezopotamya bölgesindeki Uygarlıkların atalarını da MU’dan göç edenlerin oluşturduklarını biliyoruz.

Anadolu halkının en eskisinden en yenisine, yani en son göç olan Oğuzların göçüne kadar bütün beslenme kaynağı Moğolistan’dır.

Ve Moğolistan bölgesini de MU’dan göç eden Batı kolonilerinin bir kolu oluşturmuştur.

Atlantislilerin göçü nasıl Mısır’ı meydana getirmişse, orayı kendileri için büyük bir göç yeri ve temel bir vatan yapmışlarsa, MU Uygarlığı’nın insanları da Uygurları temel olarak seçmişlerdir.

Dolayısıyla iyilik ve güzellikle, felsefeyle ilgili bütün bilgileri oraya nakletmişlerdir.

Uygurların kaynağı bugünkü Moğolistan ve Gobi Çölü’nün dağ yamaçlarına yakın olan bölgelerdir.

“Uygurların inanç, bilim, sosyolojik yaşam, insan ve doğa arasındaki denge, insan ve kozmos arasındaki yapılar bakımından getirip bıraktıkları esaslar çok doğrudur.

Büyük Uygur göçüyle birlikte MU bilgeliği ve Atlantis teknolojisiyle yetişmiş olan büyük insanlık güçleri de, zekası ve zihni de göç etti.

Onların içinde karışmış birçok varlıkta tohum halinde kapasite mevcuttur.

Bu kalıtımın artık ne Atlantis’te ne de MU’da olmayışı, bunların sadece bir kısmının Mısır taraflarında, bir kısmının da Uygurlar’da kalışı çok önemlidir.

Bu insanların en çok taşıdıkları özellik, duyular dışı algılamayla ilgili kodlardır.

Bunlar mükemmel bir şekilde hiçbir bozulmaya ve eksilmeye yer bırakılmadan o varlıklar tarafından göçlerle bu ülkeye, Anadolu’ya yeniden getirilmiştir.

Kaybolmuş o yetenekler o insanlar tarafından tekrar yayılmıştır.

Bu nedenle Anadolu insanının hepsi ister istemez sürekli bir şekilde üst planlarla irtibat halinde yaşar.

Bizim iç yüzümüz sürekli bir şekilde ruhsal dünyaya dönüktür.

Çünkü doğamızda, taşıdığımız DNA’larda bu tarafımız gelişmiştir.

Bunlar, bize anavatanımız MU’dan, Uygur akımından intikal eden bir vazife mirasıdır.

Anadolu insanının vazifesi, MU’da ve Atlantis’te olan, kendisinden sonraki büyük insanlık kitlesinin üzerine bırakacağı bilgi intikalini sağlamaktır.

MU Uygarlığının bize naklettiği en büyük bilgilerden biri, tek olan ve kendi kendisiyle sınırlanmış olan bir Mutlak’ın, bir Yaradan’ın ve bir yaratılışın olduğudur.

Bu DNA’ya sahip olan varlıkların birinci temel ilkesi budur.

Ve en büyük vazifeleri de bu ilkeyi yeniden yaratmak ve sahip olabilmek, bunu şuurlu bir şekilde yaşamanın yollarını sağlamaktır.

Birçok bilgilerin uzaylılar tarafından insanlara verilmiş olması gerekmez.

Bizim elimizdeki birçok bilgiler dedelerimizin dedesinin, belki bin kuşak ötedeki enkarne olmuş ruhsal varlıkların bıraktığı mirastır.”

ARKEOLOJİK BULUNTULAR

Mu kıtasıyla ilgili arkeolojik buluntuları incelediğimizde ilk olarak James Churchward’ın sözünü ettiği iki bronz heykelcik ile karşılaşmaktayız.

James Churchward’a göre bu heykelcikler Anakara’da ya da eski Uygur kentlerinden birinde yapılmış olmalılar.

Bu heykeller, büyük yönetici Mu’nun simgesidir.

Bu heykelcikler eğer Uygur kökenli ise, 18.000 ile 20.000 yıl kadar eski, Mu kökenli ise de, yaşının tahmin edilmesi bile mümkün değildir.

Heykellerin işçiliğindeki incelik dikkat çekicidir.

Bu iki heykelcikten başka Britanya Müzesi’nde Mu’da imal edildiğine hiç kuşku olmayan üç asa bulunmaktadır.

Mu’nun varlığına ilişkin kanıtların bir kısmı da Pasifikte Mu’dan arta kalan adalarda rastlanan arkeolojik kalıntılardır.

Mu’nun 7 büyük kentinden birinin yakınlarında bulunan Panape adasında duvarlarının yüksekliği 10 m’yi aşan, boyu 100 m’yi bulan bazalt bir tapınak vardır.

Tapınağın duvarlarında Mu uygarlığının kutsal sembollerinin çoğunun kabartmaları bulunmaktadır.

Tapınağın çevresinde bir labirent, bir piramit ve geniş yeraltı geçitleri bulunmuştur.

Uzmanlar, bu yapıların ancak yüksek bir uygarlığın ürünü olabileceklerini açıklamışlardır.

Ponape civarındaki adacıklardan biri olan Non Madol adasında ise, ağırlıkları 10‘ar ton olan binlerce bazalt sütundan kurulu bir yapıya rastlanmıştır.

Bu yapılar deniz altında devam etmektedir.

Mu’dan arta kalan anıtlardan en ilgi çekici olanları ise Paskalya adasında bulunan dikili dev heykellerdir.

En büyük heykel henüz bitmemiş durumda bir taş ocağında bulunmuştur ve yüksekliği 20 m.’dir.

Diğer heykellerin çoğu 50 ton ağırlığında ve bazıları 10.5 m. boyunda olup sayıları 600’e yakındır.

Ada yerlileri herhangi bir yazı şekli kullanmamalarına karşın, adada çok eski tabletler mevcuttur.

Bu tabletlerdeki yazıya Dünya’da bir tek yerde, Paskalya adasından oldukça uzakta bulunan, Mu kolonilerinin bulunduğu Hindistan’da İndüs Vadisi’nde rastlıyoruz.

Bugün Paskalya adası olan yer o günlerde Mu kıtasının bir parçasıydı ve bugünkü yerlilerin o heykelleri yapan kişilerle bir akrabalığı yoktu.

Bugünkü yerliler o heykelleri yapanlardan çok daha alt bir uygarlık seviyesinde yer alırlar.

Pasifikte bulunan Tonga Tabu adasında, adanın doğal yapısında hiç taş bulunmamasına rağmen 70’er tonluk sütunlardan oluşan bir kemer bulunmaktadır.

Sütunların üzerindeki diğer taş ise 25 ton ağırlığındadır.

Raratonga ve Kangaia adalarında Paskalya adasında bulunan tablette ve efsanede sözü edilen, devasa taşlarla yapılmış yaşı meçhul bir taş yol bulunmaktadır.

Navigator, Cambier, Rapa adalarında ve Borneo’da dev platformlar, dev şato kalıntıları ve Mısır’ınkinden çok daha eski mumyalar bulunmuştur.

MU’DA YAŞAM

Mu’nun yok oluş döneminde, bu ülke halkı son derece gelişmiş yüksek bir uygarlık düzeyinde bulunuyorlardı.

Ayrıca mimarlık, büyük taş mabetler ve saraylar inşa etmede de çok ilerlemişlerdi ve anıt olarak dikilen yekpare taş blokları işlemenin ustasıydılar.

Mu ülkesi dünya medeniyetinin, eğitimin, ticaret ve alışverişin baş merkeziydi.

Bilim konusunda da günümüzden hayli ilerdeydiler.

Buna hiç şaşmamalı, çünkü onlar iki yüz bin yıllık bir deneyim ve gelişimin sonuna varmışlardı.

Biz ise beş yüz yıllık bir iddiada bile bulunamıyoruz.

Eski bir Maya yazıtı olan Troano yazmasına göre; kıtada 10 kabileden meydana gelen 60 milyon insan yaşamaktaydı.

RA-MU dedikleri seçkin bir krala sahiptiler.

Burası geniş düzlükleri olan güzel, tropik bir ülkeydi.

Hayat neşe ve mutluluk içinde geçiyordu.

RA-MU imparatordu ve hiyerarşinin şefiydi.

İmparatorluğun sembolü yükselen güneşti, adı ise Güneş İmparatorluğu idi.

Bu yükselen güneş sembolü bugün dünyadaki çeşitli ulusların da amblemidir.

Mu ülkesi insanları, tabletlerdeki yazılara göre; ahlak ve bilgeliğe dayalı bir düzen içinde, kozmik yasa ve enerjilerle tam bir uyum halinde yaşıyorlardı.

Bu, bugünkü dünya insanlığının temsilcileri olan bizler gibi tabiata karşı savaş halinde olan bir yaşam olmayıp, İlahi İrade Kanunları doğrultusunda, doğayla iç içe, kendini doğadan soyutlamadan bir yaşam anlayışı ve uygulamasıydı.

Günümüzde dünyada özlemini çektiğimiz fakat bir türlü kuramadığımız spiritüel bilim ve yaşam tarzı MU‘nun son günlerine kadar yaygın olarak uygulanır haldeydi.

MU’lular, başta din adamları olmak üzere duyular dışı yeteneklere (telekinezi, duru-görü, duru-işiti…) doğuştan sahip bulunuyor ve bunları normal olarak kullanıyorlardı.

MU’nun bilim rahipleri kaynaklarda Naakaller olarak geçmektedir.

Bunlar gerek göçler gerekse göçlerden önce dünyanın çeşitli yerlerine giderek, bilimin Anavatan MU’dan dünyanın dört bir yanına yayılmasına yardımcı olmuşlardır.

Bilim ve uygarlık MU anavatanından dünyanın dört bir yanına bu şekilde yayılmıştır.

Günümüzdeki bunca ilerlemeye rağmen hala hasretini çektiğimiz savaş, kavga ve çevre sorunları bulunmayan bir yaşam şeklini normal olarak yaşayan MU sakinlerinin kuşkusuz buna yakışır bir Yaradan inançları vardı.

Hepsi de ruhun ölümsüzlüğüne inanıyordu ve semboller vasıtasıyla “İlahi Varlığa” ibadet ediyorlardı.

Bugünkü Pasifik Okyanusunda Amerika’yla Asya arasında bulunan ( o zamanki) MU kıtasında, Paskalya adasında bulunan yazıtlara göre, ılıman bir iklim hakimdi.

Bu kıtanın yemyeşil engin düzlükleri, pek çok sayıda ırmaklarla sulanarak daha da verimli hale geliyordu.

MU kıtasının ortaya çıkışı yine MU kökenli tabletlerden anlaşılmaktadır.

Bunlara göre, kıta denizden yükselerek oluşmuştur.

Yine, bu tabletlere göre geyikle sembolize olmuş ilk insan MU’da ortaya çıkmıştır.

Reenkarnasyon MU’da en temel bilgilerden biriydi ve canlılık halini ruhun bedene bağlı bulunmasıyla açıklıyorlardı.

Doğmak, bir varlığın beden üzerinde hakimiyet kurması demekti.

Bu hakimiyetin derecesi tecrübe ile artmakta ve gelişmekteydi.

Göksel gerçeklere ulaşılabilmesi için ruhsal varlıkların beden içinde tecrübeler yapması ve bunun için de birçok kereler doğması, yani beden değiştirmesi gayet doğaldı.

21. yüzyıla girme hazırlıkları içinde olan bugünkü bizlerin özlemini çektiğimiz gerçek sevgi anlayışının MU’da ayrı bir yeri bulunuyordu. “

Göksel Baba” kavramlarını sevgiyle özdeş tutarlardı.

Sevgisiz göksel gerçeklere ulaşmanın mümkün olamayacağını öğretirlerdi.

İnsanları kendilerine kardeş olarak bilen MU’da Tanrı’yı sevmek insanları sevmekle özdeş tutulurdu.

Görüldüğü gibi bu bakımdan da spiritüel yaklaşımla büyük bir benzerlik bulunmaktadır.

MU’DA YAZI

James Churchward’a göre MU alfabesi 16 harften oluşuyordu ve çok sayıda çift sesli bulunmaktaydı.

Harfler çeşitli şekiller ve semboller halindeydi.

Her harfin kendisini ifade eden üç ayrı gösterimi bulunuyordu.

Bunlardan ilki hiyeratik harfti ve saklı bir anlamı da mevcuttu.

İkincisi genel olarak kelime içinde kullanıldığı şekil, üçüncüsü ise ya sıfat ya da vurgu olarak kullanılıyordu.

Genel olarak kullanılan yazıdan başka sadece bazı Naakallerin kullandığı ve ezoterik anlamlar taşıyan bir hiyeratik yazı şekli de vardı.

İLK DİNI DİYAGRAM

Arkeolog Le Plengeon’un “Kutsal Sırlar Mabedi” dediği Yukatan’daki “Uxmal Mabedi”nde James Churchward’ın “İnsanlığın İlk Dini Diyagramı” dediği MU kozmogonik diyagramı bulunmuştur.

Bu diyagramda merkezdeki daire Güneş’in, Ra’nın ve Tanrı’nın kolektif simgesidir.

Ayrıca iki daire arasında, birbirine geçmiş iki üçgenden meydana gelen on iki ayırım, semanın (ötealemin) on iki kapısını simgeler.

Her kapı ise bir bilgeliği simgeler.

Ruh, bu “on iki” bilgeliğe sahip olunca, cennetin kapılarından geçebilir.

Ruh, öte dünyanın on iki kapısından geçmeden önce, on iki dünyasal kötü eğilimi yenmiş olduğunu kanıtlamak zorundadır.

Aşağıya doğru inen şeritler ise ruhun cenneti kazanması için tırmanması gereken yükselen yolu simgeler.

Yani ruh durmadan daha yükseğe, mükemmele doğru yükselmelidir.

Şerit sekiz bölümlüdür.

Sekiz öte dünyaya geçmeden önce, insanın geçmesi gereken sekiz yolu temsil eder.

Bu ilk dini diyagramdaki 12 sayısını daha sonra birçok uygarlığın dini panteonunda görmekteyiz.

Örnek.

Hintlilerin Vedalarında, büyük Tanrılar Dairesinde her zaman 12 Tanrı olurdu.

Hitit Panteonu 12 Tanrı tarafından yönetilir ve Yunan Panteonu da her zaman 12 Tanrı’dan oluşur.

KUTSAL DÖRTLÜ

W. Niven’in Meksiko City yakınlarında bulduğu 2600 adet tablet arşivi içinde bulunan tabletlerden birinin üzerinde çok özel bir işleme bulunmaktaydı.

Bu, yüz bin yılı aşkın süredir “Kutsal Dörtlü” olarak bilinen simgesel bir figürdü.

Bu büyük Kutsal Dörtlülere, eskiler birçok farklı isim vermişler ve bu figürler insanlığın dinsel anlayışlarında hep önemli bir yer tutmuştur.

Bu tablette Kutsal Dörtlünün tam olarak ne olduğu, kökeni ve işleyişi anlatılıyordu.

Buna göre bu sembol, Yaratıcı’dan süzülüp gelen Dört Büyük İlksel Kuvvettir.

İlk olarak, evren boyunca kaostan, yasa ve düzen haline evrimleşmişlerdir.

İkinci olarak, yaratıcının emriyle tüm şeylerin yaratılmasında yaratıcının idarecileri olmuşlardır.

Üçüncü olarak da, evren boyunca fiziksel alemin sorumluluğu onlara verilmiştir.

Bu açıkça gösterir ki Kuvvetlerin Kökeni, Yaratıcı’nın kendisidir, tüm diğer kuvvetler bu dört kuvvete nazaran ikincil ve bağımlıdırlar.

Kutsal Dörtlü sembolünün ortasındaki daire; Yaradan’ın, Güneş’in ve kral Ra-Mu’nun simgesiydi.

Dairenin içindeki sembol ise Mu alfabesindeki H harfine denk geliyordu.
(H harfi tabiatın dört gücünü simgeliyordu.)

MU’dan göç edenlerin hemen hemen tümünün kültürlerinde bu dört büyük kuvvet kavramının izleri görülür.

Haçla veya gamalı haçla yani svastikayla temsil edilen bu dört büyük kuvvet kavramı, çeşitli kavimlerde, çeşitli şekillerde sembolize edilmiştir.

Bu sembole MU kültürünün yayıldığı bütün kıtalarda raslanır.

Orta Asya Türkleri’nde, Tibet’te, Hititler’de, Urartular’da bu sembole hep rastlanmıştır.

Bu tür bilgileri Tibet tarikatlarından elde ettiği söylenen Hitlerin de bu sembolü çarpıtarak kullandığı görülür.

KOLONİLEŞME

MU’lular denizcilikte ileri olup, dünyanın en uzak yerlerine bile, hava taşıtları olmalarına rağmen genellikle deniz yoluyla giderlerdi.

Anakıta kalabalıklaşmaya başlayınca MU’nun denizcileri arasındaki bazı hırslı ve girişken gruplar yeni ve yaşanabilir adalar buldular.

Böylece MU kültürü önce kolonilere, oradan da tüm dünyaya yayılmış oldu.

MU’dan giden koloniciler kesinlikle sömürgecilik anlayışı taşımamışlardır.

Bir koloni, Anakaranın denetimi altında kendini yönetecek kadar geliştiği zaman bir koloni imparatorluğuna dönüşüyor ve buraya bir hükümdar atanıyordu.

Hükümdarın ünvanı, ”Güneş’in Oğlu”ydu; bu ona Anakara tarafından verilen ve Mu’nun yani “Güneş İmparatorluğunun” tebasından ya da onun oğlu olduğu anlamına gelen bir ünvandı.

Adadan ayrılanlara “Mayalar” adı verildi.

James Churchward ilk MU kolonisinin ne zaman kurulduğu hakkında kesin bir tarih bulamamıştır.

Tarihlendirilebilen ilk koloni Mısır’daki Nil deltasında yerleşmiş olan “Maya Kolonisi” yaklaşık 16. 000 yıl önce kurulmuştu.

Kolonileşmede başlıca iki ana deniz yolu izlendi.

İki esas istikamet, MU’dan hareketle Doğu ve Batıydı.

a-Doğu Kolonileri:

Doğu yönünde ilk yerleşimler, bugün Kuzey ya da Orta Amerika’nın Batı sahilleri olarak bilinen yerlerde gerçekleşmişti.

MU’dan çıkan iki temel hat bulunuyordu.

Bunlardan ilki MU’dan Yukatan’a ve Orta Amerika’ya oradan Atlantis’e kadar uzanıyordu.

Diğeri ise; Atlantis’ten Akdeniz ve Anadolu’ya sonra da Çanakkale Boğazı yoluyla Karadeniz’in güneydoğusuna dek gitmekteydi.

Anakaranın güney doğu kısımları Karya ülkesiydi.

MU’nun güney doğusundan çıkan, Karaib Denizine adını veren ve beyaz ırk olan grup Karalar ya da Karyalılar olarkak bilinen gruptu.

Bunlar Anadolu’ya kadar göç ettiler ve Troyalılar ile Anadolu’nun ilk yerlilerini ve Yunanlıların atalarını oluşturdular.

Günümüz tarihine baktığımızda ise Anadolu’da Karyalıların adına ancak M.Ö. 7. yüzyılda raslıyoruz.

Anadolu’nun güneybatı kıyısında yer alan bölgeye günümüz arkeologları Karia (Karya) adını vermektedirler.

Karyalılar kendilerini Anadolunun yerli halkı olarak tanıtmaktadırlar, ancak kullandıkları dil bugün hala tam olarak çözülememiştir.

Mu’dan hareket eden bir grup Karyalılar ise Orta ve Güney Amerika’ya yerleşti, bir kısmı da Doğu Afrika’ya kadar uzanarak çoğunlukla zencilerin atalarını oluşturdular.

b-Batı Kolonileri:

Batı kolonileri ise ilk olarak, Asya’nın Doğu kıyılarında ortaya çıktılar.

En bilineni, J. C’ın asıl güney yolu dediği Birmanya, Hint, Babil ve yukarı Mısır yoludur.

Bu yolu izleyenler asıl Nagalar’dı, ama sonraları yerleştiklerin yerin ismini aldılar.

Özellikle Hindistan’a gelen Nagalar, oradan Basra körfezini geçerek Fırat nehri ağzına yani bugünkü Mezopotamya bölgesine geldiler.

Orada yerleştikleri bölgede kendilerine Sümer, Akad gibi isimler verdiler.

Yani günümüz tarihinde bilinen Mezopotamya Uygarlıklarından; Babil, Akad ve Sümerler MU’dan göç eden Naga-Mayalardı.

Babil kelimesi Naga dilinde Güneş Şehri anlamına geliyordu.

Bu bilgilere göre Mezopotamya Uygarlıklarının tarihi 18. 000 yıl öncesine indirilebilmektedir.

İkinci yol, MU’dan Malezya Adaları’na sonra Güney Hint’e (Dravidalar olarak) ve sonunda Afrika’ya gider.

Afrika’daki koloni Güney Nubi’de yerleşerek, bugünkü Mısırlıların ataları oldular.

Diğer bir kolonileşme akımı Kişe-Mayalar tarafından Malezya Adalarından hareketle başka bir yol izleyerek başlar, nitekim Orta Amerika’da, Güney Amerika ve güney denizlerindeki adalarda onların izleri bulunmuştur.

Japonlar, Kişelerin kollarından biridir.

Bir diğer yol ise, Asya’nın kuzeyine yerleşen Moğolların yoludur.

MU’dan hareket eden en önemli batı yolu, kuzey kolonileşme hattı idi ve Ari ırkının ataları tarafından takip edilmişti.

Sonradan Uygur Türkleri olarak bilinen bu insanların Orta Asya’daki ilk yerleşim merkezleri Baykal gölünün güneyindeki Orhun ve Selenga ırmaklarının bulunduğu bölge olmuştur.

Uygur İmp. MU’ya ait olan koloni İmparatorluklarının ilki, en büyüğü ve en önemlisiydi.

Oysa günümüz tarihi Uygurlardan VI. yy. dan itibaren söz etmeye başlar.

Uygur İmparatorluğu, doğuda Pasifik Okyanusuna, batıda bugün Moskova’nın bulunduğu yere kadar uzanıyordu.

Uygurlar’ın tarihi, bir bakıma, Ari ırkın tarihidir, zira hakiki Ariler Uygurlar’dan gelirler.

Uygurlar Orta Amerika’da, üçüncü devirde, zincir halinde yerleşme yerleri kurdular.

Büyük manyetik felaketler ve dağların yükselmesiyle yıkılan İmparatorluktan sonra geride kalanlar ve onların soyları, Avrupa’da yeni koloniler kurdular.

Slavlar, Tötonlar, Keltler, İrlandalılar, Brötonlar ve Basklar, hepsi Uygurlar’dan gelmişlerdir.

Açık tenli, beyaz derili, mavi gözlü ve özellikle kuzeyde sarı saçlı olan Uygurlar, MU’nun ilk koloni İmparatorluğu oldular.

Uygurlar, İmparatorluğun yaklaşık yarısını, Mu batmadan önce yitirmişlerdi.

Diğer yarısı ise, Mu’nun batışının sonucunda silinmeye yüz tutmuştur.

Zaman içinde, Uygur İmparatorluğu içinde dallanmalar meydana gelmiş, Hindistan’a, Çin’e Afganistan ve İran yoluyla Anadolu’ya ve Balkanlara göçler olmuştur.

Uygur kökenli göçler birtakım doğal olaylar sebebiyle olmuştur.

Bugün bir çöl olan Gobi bir zamanlar bir iç denizdir ve bölge zengin ağaçlarla, meyvelerle ve hayvanlarla doluydu.

Yeni oluşumların ardından meydana gelen yükselişlere paralel olarak oralarda çöküşler oluşmuştur.

Gobi’nin çölleşmesine sebep olan iki tane büyük deniz Hazar ve Karadeniz’dir.

Hazar ve Karadeniz o zamanlar dağlık bölgelerdi.

Çökmeler başlayınca Gobi’nin suları da çekildi.

O sular Karadeniz ve Hazar Deniz’inin meydana gelmesine sebep oldu.

Bugün Karadeniz’in dibi hayvan cesetleriyle doludur ve bu yüzden zehirlidir.

J. C tarafından Tibet manastırlarından birinde keşfedilen Naakal arşivleri, 70. 000 yıl önce, Naakaller tarafından, Anavatan’ın kutsal ve vahye dayalı yazılarının kopyalarının Uygur başkentine nasıl getirildiğini anlatır.

MU’NUN BATIŞ SEBEPLERİ

a) Jeolojik Sebep:

MU kıtasının batışı bir anda olmayıp kademeli olarak gerçekleşmiştir.

Yerküre kabuğunun temel kayası olan granit, muazzam boşluklar veya yüksek seviyede patlayıcı özelliği arz eden volkanik gazlarla dolu cepler yüzünden kalbura dönmüş haldedir.

Bu cepler boşalıverince ara bölmeler, ayakta tuttukları kara parçasının sulara gömülmesine yol açacak şekilde çökmüştür.

Churchward’ın araştırmalaları, bu kadim uygarlığa ağır bir darbe indirmiş olan felaketin, kıtayı dik tutan ve birbirlerinden ayrı durumda bulunan, ama birbirlerine çatlaklarla veya yarıklarla bağlı olan bir dizi üst cepteki gazların boşalıvermesi sonucunda meydana geldiğini ispatlamaktadır.

İlk volkanik infilaklarla meydana gelen depremlerden MU’nun daha çok güney bölgeleri zarar görür.

Depremden ortaya çıkan dalgalar güney şehirlerini yok eder.

Volkanik patlamalar bir zaman sonra durur; yıkılan yerler yeniden yapılır, sosyal faaliyetler yeniden başlar.

Ancak birkaç nesil sonra yeniden başlayan depremler kıtanın geride adacıklar bırakıp tümüyle batmasına neden olarak, bu uygarlığın sonunu getirir.

MU’nun tümüyle batışı “Troano Belgesi”ne ve “Uxmal Mabedi” kayıtlarına göre 11.500-12.000 yıl önce vuku bulmuştur.

b) Ezoterik Sebep :

MU Uygarlığının batış nedenlerini Dr. Bedri Ruhselman Neo-Spiritüalizme dayanarak şöyle açıklamıştı:

MU Medeniyeti, zamanının en son realitesine varmıştı.

Bunun bir üst plana çıkabilmesi için, dünyada mevcut her olayda olduğu gibi, esas olan bir teşevvüş devresine girmesi gerekirdi.

Ve nitekim J.C’ın dejenerasyon dediği ve bizim de teşevvüş diye nitelendirdiğimiz olay zamanın realitesini aşmak için ortaya çıkmıştır.

J. C’a göre ise; Dünyada hiç bir millet, MU’lular kadar kendi inançlarına bağnazca bağlanmamıştır.

Tibet’te bulunan “Lhasan Belgesi”nde kıtanın batışı şöyle anlatılmaktadır:

“Şimdi deniz olan yere yıldız düştüğünde, yedi kent altın kapıları ve saydam tapınaklarıyla fırtınadaki yapraklar gibi sallandı. İnsanların çığlıkları ortalığı kapladı.

Tapınaklara koşarak kurtuluş aradılar.

Bilge RA-MU kalktı ve onlara şöyle dedi:

‘Sizlere bütün bunları önceden haber vermedim mi?

Hepiniz öleceksiniz ve yeni bir nesil doğacak .

O nesil üstünlüğünün, üzerine giydiği şeylerden olmadığını, kendisinin feda etmiş olduğu şeylerden meydana geldiğini unuttuğu an, sizlerin başına gelenler, onların başına da gelecek.‘

Dünyanın büyük idarecisi MU kıtası, depremlerle sarsıldı.

Kıta iki kere kalktı ve ateşler içerisinde gözden kayboldu. ”

Şimdi bu bilgiye göre diyebiliriz ki;

Bir medeniyet ne kadar yüksek, ne kadar parlak ne kadar kapsamlı olursa olsun, eğer bağnaz denecek kadar bağlı ve hareketten yoksun kalırsa, o medeniyet teşevvüşe düşmeye yüz tutar.

Bu bir tabiat kanunudur.

J. C diyor ki: MU medeniyeti asla dogmatik değildir.

Buna rağmen son zamanlarda sanki dogmatik bir bağnazlıkla realiteler dondurulmuş ve putlaştırılmıştır.

Böylece o güzel realiteler, yerlerini hurafelere ve batıl inançlara terk etmiş ve teşevvüş başlamıştır.

Diyebiliriz ki;

Bir uygarlık ne kadar geniş kapsamlı, kütlesel ve ne kadar büyük olursa, ondan önce gelen teşevvüş devresi de o nisbette ağır ve tahammülü güç bir görüntü arz eder.

Demek ki MU medeniyetinin yıkılması bir icaptır.

Kaynaklar:
-Batık Kıta Mu Uygarlığı, Santesson, H. Stephan (Ruh ve Madde Yayınları)
– Batık Kıta Mu’nun Çocukları, Churchward, James (Ege Meta Yayınları)
-Ruh ve Madde Dergisi, Kasım, 1998

Hazırlayan: Gülfer ÜLGENTAY

http://www.turanizm.com/mu-ve-anadolu.html

„Muhakkak ki kara habbede samdan başka her derde bir şifa vardır. Sam, ölümdür. Kara habbe ise kendisine şuniz denilen çörek otudur“ (Sahih-i Müslim, C.7. H.no:88) Hadis-i şerifleriyle çörek otunun önemine 14 asır önce dikkat çekmiş ve günümüz bilimine ışık tutmuştur. Peygamber Efendimiz (s.a.v), çörek otunu bizzat kendisi kullanmış ve Ashab-ı Kiram’ına da değişik vesilelerle tavsiye etmişlerdir. Peygamber (s.a.v.)’in tavsiye ettiği çörek otunun birçok hastalığa şifa olduğunu bugün modern tıp yeni yeni keşfetmektedir.
Vücudumuz doğası gereği, doymamış yağ asitlerini üretemediğinden bu yağ asitlerini dışarıdan karşılamak zorundadır.Bir gram çörek otu yağı da bu açıdan bir günlük ihtiyacımızı karşılamak için yeterlidir.

„Muhakkak ki kara habbede samdan başka her derde bir şifa vardır. Sam, ölümdür. Kara habbe ise kendisine şuniz denilen çörek otudur“ (Sahih-i Müslim, C.7. H.no:88) Hadis-i şerifleriyle çörek otunun önemine 14 asır önce dikkat çekmiş ve günümüz bilimine ışık tutmuştur. Peygamber Efendimiz (s.a.v), çörek otunu bizzat kendisi kullanmış ve Ashab-ı Kiram’ına da değişik vesilelerle tavsiye etmişlerdir. Peygamber (s.a.v.)’in tavsiye ettiği çörek otunun birçok hastalığa şifa olduğunu bugün modern tıp yeni yeni keşfetmektedir.
ÇÖREK OTUNUN DİĞER ETKİLERİ • Çörek otunda bulunan nigellon ve alfa-pinen gibi eterli yağlar, solunum borusunun genişleyip krampların giderilmesini sağlar. Ayrıca öksürüğü hafifletir. İltihap giderici, ağrı dindirici ve idrar söktürücü etkileri de mevcuttur. Düzenli kullanımda kan şekerini düşürücü etkisi vardır. • İçeriğinde bulunan B1, B2 ve B6 vitaminleri, pek çok enzimin üretiminde önemli rol oynar. Çünkü bunlar, savunma ablukalarını yok edip boyun altı bezini ve dolayısıyla da savunma sistemini güçlendirir. Folasidi vitamini ise, kalp ve tansiyon problemlerinin oluşma riskini en aza indirger. Bununla birlikte hücre yenilenmesinde de gereklidir. • Beta karotin, A, E ve C vitamini, selen gibi antioksitler vücudun savunma sistemini destekler. ayrıca içeriğinde bulunan selen, zehirli maddelerin vücuttan atmasında destek olur.
ÇÖREK OTUNUN FAYDALARI Bu kadar mükemmel olarak yaratılan çörek otu, bütün bu özellikleri ile: • Mikrop, virüs ve mantarlara karşı etkili bir savunma aracıdır. • İfraz boşaltıcı ve solunum borusunu genişleticidir. • Kan şekerini düşürür. • Damar hastalıklarını engeller. • İdrar söktürücü özelliği ile safrayı rahatlatır. • Vücuttaki zehirlerin atılmasını sağlar. • Hazmı kolaylaştırır. • Yaraların daha hızlı iyileşmesini ve hücrelerin yenilenmelerini hızlandırır. •Alerjiyi engeller. • Savunma sistemini dengeler. • Hormon sistemini ve ruh hâlini güçlendirir.
• Çörek otu, müzmin hastalıklarda şaşırtıcı derecede iyileşmeler sağlar. Çocuklarda özellikle sinir ve deri sorunlarına, astım ve alerji sorunlarına da çok iyi gelir. • Çörek otu ürünleri (yağ ve ezilmiş bal karışımlı) hamilelik döneminde oluşan şikayetleri en aza indirir. Yan etkisi olmayıp, hamilelik dönemindeki bayanlar ve bebeklerini ana sütüyle beslemeyi tercih edenler için sütün kalitesini arttırarak bebek için daha faydalı olmasını sağlar. • Egzamalı cilde sık sık çörek otu yağı tatbik edildiğinde deri hızlı iyileşir. Yine deri hastalıklarında mikrop öldürücü etkisi nedeniyle çok yararlıdır.
BAZI HASTALIKLARDA ÇÖREK OTU • Hazımsızlık ve mide şişkinlikleri gibi sorunlarda çörek otunun etkisi eski zamanlardan beri bilinmektedir. • Hemoroite problemine iyi gelir, çünkü damarları güçlendirerek kan dolaşımını arttırır. • Romatizma, şeker hastalığı ve yüksek kolesterol gibi metabolik hastalıklar için çok etkilidir. • İktidarsızlık ve kısırlık sorunlarında da yine etkili bir destekleyicidir. Çünkü çörek otu, cinsî hormonları düzenlemekte, bedenî ve ruhî olarak zindelik ve dinçlik vermektedir. • Çörek otu yağı kadınlardaki regl dönemi sancılarına ve diş ağrılarına karşı yine başarılı sonuçlar elde edilmektedir.
SAĞLIKLI OLMAK İÇİN ÇÖREK KÜRÜ İçeriğinde bulunanlarla savunma sistemine, metabolizmaya ve hormonlara iyi gelen çörek otu, vücudu toksinlerden arındırır, kan dolaşımını güçlendirir ve bağırsakların düzenli çalışmasını destekler. Cildi berraklaştırır. Düzgün bir cilde, parlak saç ve gözlere sebep olur. Sağlıklı ve hayat dolu bir görünüm oluşturur. Çörek otu savunma (immün) sistemini güçlendirdiğinden, kanser, AIDS gibi çağın hastalıklarına karşı tavsiye edilmektedir. Yine tansiyon ve ateş düşürücü ve doğal antibiyotik tesirleriyle yaygın hastalıklara da çare olmaktadır. Başta astım ve polen alerjisi olmak üzere alerjik hastalıklara, saç dökülmesi ve kepek gibi problemlere karşı da etkilidir.

ÇÖREK OTU NASIL KULLANILIR? Kurutulan tohumlar baharat şeklinde, suda kaynatılarak ya da yağı çıkarılarak tüketilir. Güzel kokulu bir baharat olarak kullanımı çok yaygındır. Çörek otunun tohumlarından elde edilen çörek otu yağı saç dökülmesinde ve saçlı deride oluşan kepeğe karşı oldukça etkilidir. Sirke ile kaynatılıp gargara yapıldığında diş ağrılarına iyi gelir. Suyu ile sivilcelere pansuman yapıldığında sivilceler üzerinde etkili olduğu görülmüştür. – Bir teoriye göre, çörek otunun kemoterapi ilaçları ve radyoterapi tedavisi ile birlikte kullanılması, çörek otunun anti oksidan etkisi nedeniyle bu tedavi yöntemlerinin etkisini azaltabilir. NOT: Sağlık Problemlerinizde Doktorunuza Danışınız.

Çörek otu ile yapılan şifa terkipleri; 1. Yüze kan ve canlılık için, çörek otu her sabah kuru üzümle yenilirse şifa verir. 2. Basur için, çörek otu yakılarak elde edilen külü acı kavun suyu ile merhem haline getirilir. Basura sürülür. 3. Böbrek ve mesanedeki kumlar için, çörek otu ile bal şerbet yapılarak içilirse fayda sağlar. 4. Diş ağrısı için, çörek otu sirke ile kaynatılarak gargara yapılırsa fayda sağlar. 5. Balgam ve bronşit için, çörek otu balla karıştırılıp yenirse soğuktan meydana gelen öksürük, balgam, nefes darlığına fayda sağlar.6. Baş ağrısı için, çörek otu tütsüsü buruna çekilirse nezleye ve başağrısına iyi gelir. 7. Nazara karşı, çörek otunu üzerinde taşımak çok fayda sağlar. 8. Bağırsak kurtları için, çörek otu sirke ile kaynatılıp aç karna içilirse bağırsaklardaki ve karındaki kurt, parazit ve solucanları öldürür. 9. Astım için, çörek otu balla macun yapılım yenmeye devam edilir. Çörek otu kaynatılıp buharı ile her gün 10-20 dakika derin nefes alınıp verilir. 10. Şişlik ve gaz gidermek için, çörek otu ekmeklere, keklere katılıp yenilirse fayda sağlar11. Saç dökülmesini önleyici, çörek otu, defne tohumu, kekik, ısırgan tohumu beraberce kaynatılır bu su ile başa masaj yapılır, baş yıkanır. 12. Sivilce, siğil, uyuz yaralarına, müzmin şişliklere ve sert şişlik için, çörek otu toz haline getirilir sirke ile merhem yapılıp hastalıklı cilde sürüldüğünde fayda sağlar. 13. Kulak ağrısı ve ağır işitmelerde, çörek otu toz haline getirilir sakız ağacı tohumunun yağı ile karıştırılıp kulağa 3 damla damlatılırsa fayda sağlar.14. Şeker hastalığında, 1 kaşık süzme yoğurt üzerine toz halinde 1 çay kaşığı çörek otu, 1 çay kaşığı kekik konur yemeklerden sonrayenirse fayda sağlar. 15. Siroz için, çörek otu hafifçe kavrulur toz haline getirilir. 1 çay kaşığı çörek otu, yarım tatlı kaşığı balla ağza alınır yavaş yavaş emilerek yenilir. 16. Alerjik bronşit için, çörek otu toz haline getirilir. Keten tohumu kavrulur toz haline getirilir 15 gr balla karıştırılır, içerisine 1 çay kaşığı karabiber konur, 1 limon sıkılır, sabah akşam 1 çay kaşığı yenilir.

Çörek otunun yan tesirleri; Çörek otunun bilinen bir yan tesiri yoktur. Çok miktarda almamak gerekir. Balla birlikte alınması iyidir.
Hz. Enes (r.a.), „Allah’ın Elçisi (s.a.v), hastalandığı zaman, bir avuç çörek otu alıp, onu su ve bal ile karıştırıp içerdi“ (Büyük Hadis Külliyatı- Rudani, C.4. H.no: 7523) şeklinde rivayet etmiştir. Yine başka bir Hadis-i Şeriflerinde Resulullah Efendimiz (s.a.v); Hz. Ali (r.a.) ye „Yâ Alî! Yemeklere çörek otu koy. O, ölüm hâriç her derde devâdır“ (Menâkıb-ı Çihâr Yâr-i Güzîn s.345) buyurmuştur. Çörek otu, önemli bir şifa kaynağı, fakat asıl şifanın; ihlasla, inanarak yapmakla mümkün olacağını da unutmamak gerekiyor.
Muhyiddin-i Arabi; Fütuhat-ı Mekkiyye’sinde der ki: “Halkın ileri gelenlerinden birisi cüzzam hastalığına tutuldu. Allah’a sığınırız, bütün tabipler: “-Bu adamda bu illet yerleşmiş, bunun devası ne olabilir ki! Devası yoktur bu hastalığın!..” dediler. Bu hastayı, hadislere çok kuvvetli bir bağlılığı ve büyük bir itikadı olan Said es-Suud (rahimehullah) adındaki zat gördü ve ona şöyle dedi: “-Ey Adem! Niçin kendini tedaviye çalışmıyorsun?” Adam dedi ki: “-Tabipler, bana «bu hastalığın devası yoktur» dediler.”
Said es-Suud: “-Tabipler yalan söylemişler. Nebi (s.a.v.) hepsinden hazıktır/ehliyetlidir. O çörek otu hakkında «Ölümden başka her hastalığa şifadır.» buyurmuştur. Senin bu hastalığın da bu cümledendir. Sen, şimdi çörek otunu döverek bal ile karıştır. Başından ayaklarına kadar her tarafına sür. Bir saat kadar böylece bekle, sonra kendini yıka.” dedi. Adam, kendisine söylendiği şekilde yaptı, derisini döktü, altından yeni bir deri çıktı, saçları da aynı şekilde yenilendi ve hastalıktan tamamen kurtuldu, eski haline döndü.

Bunu gören tabipler şaşırdılar. İnsanlar da, o zatın Peygamber hadislerine olan imanının kuvvetine şaşırdılar. Said es-Suud, çörek otunu her hastalık için kullanırdı, hatta göz ağrısına bile… Gözlerinin dermanı kesildiği vakit onunla sürmelerdi ve o saatte Allâh’ın izniyle iyileşirdi.” (M. Sami Ramazanoğlu, Musâhebe 4, s. 146) Alemlere rahmet olarak gönderilmiş olan Peygamber Efendimiz (s.a.v), bütün insanlığı her konuda aydınlatmış ve yol göstermiştir. Çörek otunun insan sağlığı için olan önemini de günümüzdeki bilimsel imkan ve araştırmaların olmadığı bir dönemde belirtmesi ve insanlara tavsiye etmiş olması bunun sadece çok küçük bir örneğidir.

http://www.saglikhaberleri.com.tr/corek-otunun-mucizevi-faydalari-ve-kullanimi-p1-aid,1269.html#galeri

Uyghur Medeniyiti we Türkiy Qamanlarning Eshyarliridiki Sirliq Imaglar!

Autori: Korash Atahan

Uyghurlar yer sharidiki eng medeniyetlik xeliqlerning biri bolup, uning uzaq tarixqa ige medeniyitining sirliq yiltizi tarixning qarangghuluq dewride peyda bolghan qamanizimgha bérip chétilidu.Qamanliq we qamanizim insaniyet tarixida yiltizi 10 ming yillargha uzanghan sirliq medeniyet hadisisi bolup, hala bugüngiche sihriy küchini yoqatqini yoq! Uyghurlar shanliq medeniyet yaratqan eng qedimiy xeliqlerning biri bolup, hazirghiche yétip kelgen yazma, aghzaki we arxiologiylik medeniyet yadikarliqlirimizning hemmisi, ejdatlirimiz yaratqan qamanizimgha ayit shanliq medeniyetning peqet yüzde biridur. Qedimqi zamandiki büyük Uyghurlar yaratqan shanliq medeniyetni hazirqi zaman ilim-pen metodliri bilen chüshendürüsh asan emes. Milliy medeniyitimiz tarixtin béri mol we renggareng bolup, bir dewir we bir qanche yüz yilning emes, eksinche birqancheligen ming yillarning mehsulidur. Milliy medeniyitimizning bir ewzelliki özige xas motif, simiwol we imaglargha bay bolup, bu belgüler texi shifresi yéshilmigen sirliq kitaplar halitide turmaqta. Milliy medeniyitimizde saqlinip kelgen awazliq eserler, teswiriy sennet minyatorliri we retiulleshken tamgha we belgüler halitidiki barliq imag we motiflarning simiwolluq menilliri bar bolup, bu heqtiki tetqiqatlirimiz téxiche bashlanmighachqa netijiler yoq deyerliktur.Qedimqi qol yazmilar, tashpütükler, tektimakanlar, epsane we riwayetler, gilem, palas, shirdaq, kigiz we etleslerdiki shu tipqa kiridighan teswiriy shekiller uningdin bashqa pichaq, böshük, doppa, könglek, ötük, yaghliq, qatarliq yüzligen keyim-kechekler weyene dastirxan, zerdiwal, melengze, perde, yastuq, yortqan, körfpe, töshük, qiz-oghullarning böshük seremjanliri, we yaghachchiliq, mozduzluq, tamchiliq, gilemchilik, keshtichilik, dihqanchiliq, baghwenchilik, binakarliq, neqqashliq, sirchiliq, eynekchilik, kulalchiliq…qatarliq hünerlerning qanche ming xil jabduqliri qatarliqlargha ayit qol hüner boyumliri hemde eswap we saymanlar, muzikiliq üsküne we chalghu eswaplar, keshtichilik, toqumichiliq, oymichiliq qatarliqlardiki simiwollar, belgüler we imaglar xuddi möjizedek ejdatlirimiz yaratqan muhteshem bir medeniyetni timtas halette baghrigha bésip xupiyane saqlap yatmaqta.

Uyghurlarning yiraq qedimqi ejdatliri teripidin tarixqa chongqur tamghisini urghan qamanizimgha ayit bay iddiyler xezinisi kündilik hayatimizda, ilim we pen tereqqiyatimizda, aile we jemiyet tereqiyatimizda, ishlepchiqirish we soda tijaret ishlirimizda, örpi-adet we hüner-sennette milliy xususiyitimizni ipadilesh we gewdilendürüshte, edebiyat hem muzikagha ayit her türlük izdinishlirimizde  hélimu özining tesir küchini yoqatqini yoq. Qamanizimning Uyghurlar we qérindashliri yashighan jughrapiyediki tereqqiyati we xususiyetliri tekshisiz bolup, uning qanche ming yilliq sheherlishish hayatini bashtin kechürgen Uyghur medeniyitidiki tutqan orni, bashqa köchmen, charwichi boz qir xeliqliriningkige qarighanda tediriji zamaniwiyliship baghan. Biz Uyghurlarning ailiwiy munasiwetlirimiz, kishlik qarashlirimiz, jemiyet, rohiyet we tebiyet heqqidiki qanche ming yilliq tejribillirimizning  inkasi bolghan milliy medeniyitimizde yeni yazma edebiyat, milliy muzika, shiériyet we hüner-sennet, hemde uyghur voklorida  qamanistik medeniyet amilliri asasiy salmaqni igileydu. Medeniyitimizde 21-yüz yilgha uyghun shekilde tereqqiy qilghan qmanistik medeniyetning qanche yüz hette qanche ming yillar ilgirki qismen halitini uyghurlar bilen qan yaki medeniyet tereptin qérindash bolghan türkiy we mungghul qamanlirining kiyim-kéchek, dap we uninggha oxshash retuelleshken eshyarliridiki sirliq imaglar arqiliq tetqiq qilish bu sahede izdiniwatqan kishilerning heqiqiten diqqitini tartiydu!.. Dangliq dinlar mutexesisi Mircia Eliadening pikirige qarighanda künimizgeche oxshimighan shekilde yétip kelgen her türlük belgü we tamghalar we turmush hem adetlirimizdiki retuelleshken imaglar insaniyetning qedimqi serxilliri hésaplanghan qamanlargha mensup hadisiler bolup, u insanliqimizning kollitip éngida qarangghuluq ichide turup, bugünki ish-herketlirimizge qomandanliq qilidu.

Kolliktip yoshurun éngimizgha tashqa oyulghandek 10 ming yillardin béri yézilip kelgen eserler milliy mewjutluqimizni qoghdash yolidiki küreshlirimizge we kündülük ish heriketlirimizge qanche ming yillap qomandanliq qilghanliqini, qiliwatqanliqini we qilidighanliqini, bizni orap turghan sheyi we hadiselerning tarix, bugün we kélichek bilen baghlinishliq ikenlikini bir minutmu ésimizdin chiqarmasliqimiz lazim. Millitimiz teripidin untulup ketken, düshmenler teripidin medeniyetke ayit dep qaralmay, méngimizdin öchürülüp tashlanghan, kishining ishengüsi kelmeydighan ilgirki medeniyetimizde adem bilen tebiyet, tebiyet bilen insaniyet, hayatliq bilen mamatliq, ölüm bilen tiriklik, xuda bilen mawjudatlar, mawjudatlar bilen tashqiy alemdiki jisimlar, makro we mikro maddalar we ghayiplar, jinlar we perishtiler heqqideki telimatlar ilim-penning bashqiche bir mitodta güllengen dewirlirni bésip ötken bolup, ejdatlirimiz u dewirlerde medeniyet jehette yer shari xaraktirliq güllinish dewirlirini bashtin kechürüp, maddiy we meniwiy tereqiyatda insaniyet tarixida kamdin-kam körülidighan yüksek pelle yaratqan. Bizning medeniyet tereqqiyatimizda kéyinki ming yildin béri bara-bara milliy medeniyettin yatlishish hadisisi yüz bérip, közge körünmeydighan shekilde medeniyet jehette chékinip kétiwatimiz. Kéyinki ming yilda bolupmu axirqi besh yüz yilda millitimizning medeniyet sapasida jiddiy chékinish yüz bériwatqan bolsimu, bu heqte bilidighanlirimiz bek az bolup, milliy medeniyitimizde, jümlidin maaripimizda uni tetqiq qilidighan, özleshtüridighan we izchilliqini qoghdaydighan bir qoshun hazirghiche qesten yetishtürülmigen.

Shamanlar-tilimizdiki ipadisi boyinche- qamanlar- retuelleshken eswapliri, kéyim-kichekliri, dap we uningdin bashqa chalghu eswaplirining ritimlik awazi arqiliq transitaksiyonlishidu.Qamanliq heqqidiki tetqiqatlar qamanizimni qedimki dinlar qatarigha qoyup, qamanlarni peqet diniy eqidiler bilen baghlap chüshendürüp, qamanizimning bir pütün xaraktérini  yorutup bérishte hel qilghili bolmaydighan qiyinchiliqlargha duchkelmekte. Dunyaning herqaysi jughrapiylik rayonliridiki qamanliqqa ayit hadisilerni bir  qélipqa sélip chüshendürüshke bolmaydu.Qamanizim bezi arqida qalghan xeliqlerde iptidayi diniy eqidichilik sheklide otturgha chiqqan bilen Uyghur we Uyghurlargha oxshaydighan qedimiy medeniyetlik xeliqlerde özige xas indiodalliq bilen tereqqiy qilip, ilim-pen, sotsiyal ilimler, edebiyat we qanunchliq, pelesepe we tibabet, hüner we sennet qatarliqlarghiche singip kirip, meneniyetlerning güllep yashnishigha küchlü tesir körsetken.Qamanlardiki transitaksiyonlashmaq démek riyalliqtin halqighan seper we özgürüshke qaritilghan bolup, ademning ölükler dunyasigha, ölüklerning tirikler dunyasigha, tengrining adem bedini yaki adem rohining tengrilerning gewdisige qoshulup turup, dunyani güzetmek, igilimek, hayatliq üchün küresh qilmaq we tengri bilen axirda pütünleshmek meniside kelidighanliqi we adem , jin, perishte undinbashqa téxi biz bilmeydighan mexpiy ilimler bilen shughullinalaydighanlarning alahiyde bir mahariti süpitide bizge bilinmektedur.Meselen, pelesepe we sennette ijadiyet bilen shughullunush we tengrige téwinip turup késel dawalash, uzaqtiki insanlarning mexpiyetlikini xupiyane anglash, bashqilarning nimini oylawatanliqini aldin biliwélish, tughulush we ölüshtin aldin bisharet bérish, chüshke tebir bérish, tebiyet hadisiliri yeni qar, yamghur, buran, ot apiti, qehetchilik, yoqumluq késel we yer tewreshke oxshap kétidighan apetlerdin aldin bisharet bérish, u xildiki bilgiler bilen düshmenni jazalash ilimliri bizde ilgiri keng kölemde qollinilghan bolup, kéyinche untulup ketkenbilen, bashqa dewletlerde pen süpitide oqutulidu, kitaplar yézilidu, bu heqtiki bilgiler siysiy, iqtisadiy, eskiriy  ishlarda qollinilip keliniwatqan bolsimu bizning eslidin bar bolghan ghayip ilimlargha ayit bilimlirimiz zalim hakimiyetlerning we diniy radikal küchlerning ortaq zerbisi bilen qanche esirlerdin béri sistimliq, programmiliq halda yoq qilinip kélinmekte.

Ilgirki qarangghuluq dewirlerde we xelqimiz Judayizim, buddayizim, maniyhayizim we xiristiyanizim qatarliq dinlirigha itiqat qilghan dewirlerdimu tariximizdiki qamanliq iqtidargha ige bolghan ademler ermish deyilip, xanlar, xaqanlar, begler, qomandanlar, ustazlar we doxturlar shularning ichidin tallap saylap chiqilghaniken.Bizgiche melum bolghan Oghuzhan, Afrasiyaf, Batur Tengriqut, Komrajiwa, Singqu Seli Tutung, Aprenchur Tekin, Ay Ujru, Istemihan, Buminhan, Küntengride Qut Bolmish Qutluq Bilgehan, Panutekin, El-Farabiy, Ibin Sina, Yüsüp Xas Hajip, Mehmut Qeshqiri, Mewlane Jalalidin Rumi, El-Broniy, Barchuq Arittékin, Qilich Arislanhan, Sultan Selchuq Bughrahan , El-Xarazemi, Emir-Tömür, Ulugh Brg, Alshir Newayi, Abdulreshithan, Yaquphan bedewlet, Melike Amannisahan, Mirza Muhammed Koragani we Molla Musa Sayrami qatarliqlarning hemmisi öz dewrining yitishken qamanliri bolup ularning eserliride 10 ming yilliq medeniyitimizning xushbuy hidi güpüldep dimaqqa urulup turidu.

Qamanliq tarixning oxshimighan dewirliride bezide tereqqiy qilip küchlinip, bezide chékinip zawalliqqa yüzlünüp kelgen.Oxshimighan jughrapiylik rayonlarda oxshimighan alahiydilikke qarap tereqqiy qilghan, Tereqqiyat bezide ilgirlesh, we bezide chékinish sheklide otturgha chiqqan. Medeniyitimizdiki qamanliqqa ayit hadisilerni élip eytsaq, qamanliq tereqqiyat jeryanida millitimiz küchlük dewletlerni qurghanda güllinip, bashqa milletlerning dehshetlik qul qilishigha uchrighanda zawalliqqa yüzlininip turghan. Biz Qamanizimni bir din we yaki bir pelesepiwiy telimat emes dep ochuq éyittuq.Qamanizim bir we bir qanche iraning universal tepekkur shekli bolup, dunya, alem, adem we haywanlar, ghayiplar we gharayiplar, jinlar we sheytanlar, Ilah we perishteler tebiy we ijtimayi ilimler qamanizimliq pirinsiplar asasida matiriyalizim bilen idiyalizim bir-birige yughurulghan halda tetqiq qilinip, hayat we mamatning, söygü we nepretning, güzellik we rezillikning qanuniyetliri keship qilinghan. Shunga Uyghurlar kök tengrige etiqat qilghanda qamanlar kök tengri tapinaqlirida ibadet qilghach ilmiy emgekler bilen meshghul bolghan, Uyghurlar Yehudi dinigha étiqat qilghanda Musaning kitabigha ishinip, yehudizimgha uyghun bir shekilde diniy eqidisini ada qilghan.Uyghurlar Xiristiyan dinigha itiqat qilghanda Isa peyghemberge nazil qilinghan Injilni oqup, chirkawlarda ibadet qilghach ilim ishliri bilen meshghul bolghan.

Uyghurlar maniy dinigha itiqat qilghanda yehudizim, buddizim we xiristiyanimzimliq eqidilerni milly medeniyet enenimizge jiddiy sitilize qilip, mas kelmeydighanlirini özimizge uyghun halda sintizlep, mas kilidighanlirini emiliyitmizge uyghun halda adapte qilip we ustiliq bilen özleshtürüp, birqanche ming yilda biz budün milliy medeniyet dep atawatan 21-esir milletlirige uyghun kélidighan bir xeliqning meniwiy qiyapitige yéqin kélidighan siwilizatsiyon qelesini qurup chiqqan. Dunyawiy muteppekkur, peylasop, teolog, étika we istitika ilimining pishiwasi, Yüsüp Xas Hajipning meshhur “Qutatqu Bilik” esiridiki pütkül meniwiy dunyaning xeritiside assaliq nuqtilarda yer alghan Qut, Qut atqu, ghayiwiy dewlet we ghaywiy hökümdar, tengrining iradisi bolghan qutsal exlaq we tengriqutning iradisi hésaplinidighan qutsal qanun qatarliq hissiy retueller  we Kün Tughdi, Ay Tughdi, Ögdülmish, Otghurmish….dégen qedimqi dinlargha ayit isimlar weyene kilassik edebiyatimizdiki shu xildiki eserlerdiki tengri, tengriqut, ermish, qaman, adem, perishte, haywan, jin we sheytan….heqiqet we rizalet, din we atistliq heqqidiki qarashlar Islamgha qarighanda islamdin ilgirki biz Uyghurlar itiqat qilghan köp xil dinlar bilen bolupmu Tengriizim, Buddayizim, Yudayizim, Xiristiyanizim we Manihayizim eqdillirige téximu yéqindek tesir béridu. Emeleyette bizge bashqa dinlargha ayit uchurlardek tesir bergen ilim hadisilliri biz üstide tetqiqat élip bériwatqan Qamanizim bilen biwaste baghlinishliq bolghan milliy medeniyitimiz bilen alaqidar bolup, u hadisiler Yudayizim, Buddayizim, Xiristiyanizim we Islamizim eqidilerning kélip chiqishini tétikligen we tizletken bolup, bashqilar oylighandek herqandaq bir din bilen jiddiy bir shekilde biwaste alaqisi yoq.

Uyghurlar Islamgha itiqat qilghanda, ichimizdin chiqqan qamanlar xuddi qanche ming yildin béri bu din bilen shereplinish üchün teyyarliq qilip, del uni kütüp turghandek Quraniy kerim, hedis we tepsirlerning emri-meruplirigha we rohigha uyghun shekilde ibadet qilghan we ilmiy ishlar bilen meshghul bolghan. Shu arqiliq millitimizning milliy, diniy we kultural alahiydiliki baturlarche qoghdap qélinghan. Bir milletning shexsiy we kolliktip yoshurun éngida yézilghanliri tashtiki möhürdek hergiz özgermestin, shu étnik topluqning estitik engi we qimmet qarishining yiqilmas hulini hazirlighan bolidu.Yoshurun anggha yézilghanliri öchkende bir millet xuddi ghayet zor kémidek halaket déngizigha gheriq bolidu. Zorawan milletler özidin kichik we ajiz milletlerning meniwiyitidiki eshu insan peyda bolghandin hazirghiche chökmige aylinip kéliwatqan kolliktip yoshurun angning sistimisini buzup, shu milletni tarix seyipisidin yoq qilidu yaki asimmilatsiye qilip iritip tügitidu.

Yoshurun angdiki sisitima buziwitilse xuddi hazirqi zaman uyghurlirining bir qisim qamanlirida ipadilengendek milliy tragédiyeni anglimas, tuymas, sezmes we inkas qayturmasliqtek diwenglik alametliri körülidu. Bu diwenglik hökümiran milletlerning bashqa millet we xeliqlerni bihush qilishta qollinidighan yer shari xaraktériliq dinlar ara diyalog, medeniyetler ara almashturush we milletler ara hemkarliq, shuaridin kelgen. Bu heriketning tesirige uchrighan meniwiyiti késel ziyalilar qaysi millet bolsa, qaysi dingha ishense we qaysi medeniyetni özleshtürse boliwéridiken, dep xata oylap qalidu.Millitimiz tarixtin béri yer shari xaraktérliq u tiptiki hadisilerni kishlik we kolléktip hayatning riqabet we düshmenlik bilen tolghan rehimsiz riyalliqi bilen baghlap chüshüneligen  bolghachqa bugünge kelgüche bir etnik we kultural topluq süpitide mawjut bolup turiwatimiz.Shu nersini unutmasliq kirekki Uyghur xelqi her bir dewirde diniy ibadetliri we murasimlirida, yat milletlerning tesiri küchlük bolghan ilmiy izdinishliride qanche ming yilliq kolléktip yoshurun éngigha ornap ketken meniwiyitige muxalip kélidighan ish heriketlerge qettiy yol qoymighan we ejdatliridin miras qalghan milliy medeniyitini jénini tikip qoyup qoghdighan!

Milliy medeniyet tariximizdiki dangliq qaman Mehmut Qeshqiriy öz dewrining yétilgen islam ölimasi bolush bilen birge, ejdatliridin miras qalghan qamanistik tepekkur sistimsingmu küchlük himayichisi bolup, milliy medeniyitimizde ming yillap dawamlashqan izchilliqini qoghdighan halda qamanliq iddiylirining ilim dunyasimizda dayim mewjut bolup turishi üchün ter aqquzghan. Dangliq qaman Mehmut Qeshqiri özining shah esiri “Türkiy tillar diwani”da ejdatlirimizning qamanistik iddiyelerini merkiziy téma süpitide gewdilendürgen, Tariximizda namelum autorlar teripidin yézilghan „Oghuzname“, Yüsüp Xas Hajip teripidin yézilghan „Qut atqu bilik“ , namelum yazghuchi teripidin yézilghan „Maytiri Semit“, „Altin Yariq“, „Ikki tekin hékayisi“,  Mahmut Qeshqiriyning “Türkiy Tillar Diwani” dégen esiri,  weyene  namelum Uyghur tarixchisi teripidin deslepte qelemge élinghan “Mungghullarning mexpiy tarixi”, Elishir newayining sofistik edebiyatning gül-tajisi hésaplanghan Xemisesi…qatarliq nurghun kitaplarda Türkiy xeliqlerning, jümlidin Uyghurlarning kéyinki ming yildin béri hetta téxi 19- esirlergiche bolghan ariliqta ghayip ilimlargha alahiyde köngül bülüp kelgenlikini tilgha élip, xelqimizning tengri we melekler bilen bolghan munasiwetlerde, düshmenler bilen bolghan qanliq jengklerde ghayip ilimlerdin paydilinalaydighanliqi rushen qeyit qilinghan. Meshhur Uyghur qaman Mahmut Qeshqiri, Elshir Newayi, Molla Musa Sayrami we Molla Bilal qatarliq  namayendilar eserliride Uyghurlarning ghayip ilimlarni ishqa sélip, tomuz issiqta qar we tash yaghdurup, düshmenlerni we atlirini tonglutup qirip tashlighanliqi heqqide melumat qaldurup ketken.

Hazir u qamanliq sistémisigha mensup bolghan ghayip ilimlerning achqusi Rusiye, Engiliye, Fransiye we Israiliye qatarliq dewletlerning qolida bolup, ular bu sahide oqughuchi terbiyelesh, mutexesislerni yétishtürüsh, istixbarat bilimlirini toplash, matériyal ambiri qurush, bashqa milletler bilen bolghan siyasiy, iqtisadiy, eskiriy ishlarni pilanlashni jiddiy kün tertipke qoyup ishlimekte. Ghayip we samawiy ilimler asasen dégüdek téologiye uniwérsitétliri, akadémiyieliri we inistitutlirida telim-terbie élip baridighan bolup, bizde Dinimizgha ayit adettiki mekteplermu yoq, bar bolsimu u xil samawiy we ghayip ilimlar emes, ibadet we dingha ayit tarixiy we nezeriywiy bilimler uzaqtin ügütilidu. Samawiy ilimlerning achqusini qolida tutup turghanlar keng we murekkep bolghan téologiye penige ayit bilim talliridin intayin ünümlük paydilinip, özlirining milliy menpeetliri üchün bir-biri bilen hetta oxshimighan dinlar ara öz-ara ittipaq qurup, yershari xaraktirliq pirojekitlerni pilanlap uzaq we yéqin musapilik istiratigiylik pirogramlarni tüzüp pen alimlirini, peylasoplirini, ediplirini, siyasetchillirini, Harbiyetchilerni, firma hem banka  sayiplirini wehem milliy armiye muessesilirini samawiy we ghayip ilimlardin kelgen san-sifirliq melumatlar bilen qurallandurush ishlirini jiddiy ishlimekte, kélichek üchün hazirliq qilmaqta, samawiy  we ghayip ilimlerni oqutidighan Uniwérsitit we uni tetqiq qilidighan inistitut we akademiyelerni qurmaqta.Biz heptiyekni oqup, besh waq namaz arqiliq, duwa bilen dunyani fetih étimiz, dep dawrang sélip qarangghuluq we jahalet ichide timisqilap yürgen kéyinki ikki esirde, dunya pütünley özgirep ketti.Tereqqiy qilghan bu dewletler samawiy we ghayip ilimlerni matimatika, fizika, himiye, astirinomiye, biologiye, imformatik, awiatsiye qatarliq yüzligen bilim talliri bilen qoshup adem yitishtürüp, tetqiqat élip bérip, atom bombisidin téximu ünümlük ishlar üchün qollinip, dunyaning ular teripidin idare qilinidighan bundin keyinki ming yilliq siximisini mukemmel qurup sizip chiqmaqta.

Hun we hunlardin ilgirki ejdatlirimiz dewride yeni qaman sistemasi jemiyetni idare qilghan qanche ming yilliq tarixta samawiy we ghayip ilimlerning altun achqusi ejdatlirimizning qolida bolghachqa, ular her terepte dunyagha hökümranliq qilghan we 16 din artuq emparatorluq qurup, qanche ming yillap arqa-arqidin hakimiyet üstide turushni bir milliy enene haligha keltürgen. Tarixta Somerlar, Saklar, Toxariyanlar, Awarlar, Hazarlar, Hunlar, Yawchilar, soghdiyanlar we Türükler…dégendek oxshimighan namlar bilen atilip kélgen büyük Uyghurlarning qanche onming yilliq medeniyet éqinida aktip rol alghan ermishler we muritliri köksel (samawiy) we kozmologik (alemningsiri) eqimining yolchilliri we yolochilliri bolup, ular yawropa asiyani we afriqani baghlap turghan muhim soda yolini kontrulliqi astida tutup, adem bilen tengrining arisida qatnap, güzellik we rezillik, hayatliq we mamatliq, muhabbet we nepret, yaxshiliq we yamanliqqa ayit ilimlerde üzliksiz izdinishlerde bolup we yéngiliqlarni yaritip ilim-penning tereqqiyatigha til bilen teripligüsiz töhpilerni qoshup kelgen.El-Farabi, Ibin Sina, Mehmut Qeshqiri we Mewlane Jalalidin Rumiylarning ottura sheriq we awropagha qilghan jismen we rohen hijretliri medeniyetler, milletler we dinlar ara diyalog, hemkarliq we almashturushning ihtiyaji bilen otturgha chiqip insaniyet medeniyet tereqqiyatigha hayatiy küch bexish etken.

Uyghurlardin yétiship chiqqan El-Farabi, Ibin Sina, Mehmut Qeshqiri we Mewlane Jalalidin Rumiygha oxshaydighan zamanisining Uyghar qamanliri-qamanlarning ichidiki ghayip we samawiy ilim talliridin xewerdar shu kesip bilen meshghul bolidighan ermishleridi-Uningdin bashqa qamanlarning ichide her türlük kesip bilen shughullinidighan we qamanliqqa ayit bilimlerni kündilik hayatqa tedbiqliyalaydighan kishiler bolup, arisida duaxan qaman,  muellim qaman, yazghuchi qaman, esker qaman, saqchi qaman, yaghachchi qaman, harwikesh qaman, shayir qaman, tamchi qaman, chopan qaman, dehqan qamanmu baridi-Ularning ichidin arifliq derijisige yetkenler yeni ermishlikke erigenler, ermishlikke erip xas hajip, muderris(doktur, profesor, muellim), beg, xan we xaqanliqqa qeder chiqatti. Qamanliq ichidin yükselgenler gayida tengri, yerim tengri yaki tengrining quli weyaki tengrining yer yüzüdiki temsilchisi süpitide herbiy yürüshlerni tüzenlep, dewletlerni qurup hakimiyetlerni idare qilghan we oxshimighan til, reng we dindiki xeliqlerni halawet yaki halaketke sürüp, yer yüzide tengrining iradisini hükümaran qilip, adalitini mustehkemlep, tengrining maqamni téximu nurlandurup yer yüzide tejelliy qilghan.Uyghurlarning yiraq qedimki ejdatliri yaratqan dindin we milletlerdin halqip ketken qamanliqtin ibaret üstün bu  medeniyetni, Uyghur yazma yadikarliqliri, volklori we olturaqlishish adetliri, Örpiyadet we milliy enenilliride hayatliq qarishi, pelesepiwiy iddiysi, dewletchilk pikiri süpitide ulughlap kelgen,. Qamanliq medeniyitining qandaq tereqqiy qilghanliqini ejdatlirimiz paaliyet qilghan awropa-asiya quruqluqida, téximu konkéritlashturghanda Altay taghliri, tengritagh étekliri, Altun taghbaghirliri, Xeshiy karidori, mawarayinnehir tüzlengliki tarim we perghane oymanliqliri qatarliqlardiki arxilogiylik bayqashlar we uningdin bashqa Kuchar, Bay we Dunhuang ming öyleridiki tash kemir senniti qatarliqlardin téximu éniq tesewur qilghili bolidu. Uyghurlarning milliy medeniyti qanche ming yilliq yer shari xaraktirliq qamanistik medeniyetlerning dawami bolup peqet sennet we dinla bolupla qalmay, millitimizning asiyadin yiraq sheriq we uzaq gheripke nur chéchip turghan 10 ming yilliq medeniyet enenillirining izchil halda tereqqiy qilghanliqining mehsulidur!

Qedimqi uyghurlar we ular yaqqan medeniyet meshili ularning köpüyishi, parchilinishi we herqaysi qitelerge köchüshi netijiside dunyaning bulung-pushqaqlirigha qeder tarqalghan bolup, qarangghuluq qaplap turghan jahaletlik dunyani aydinglatqan. Uyghurlarning qanche ming yilgha uzanghan köchüsh tarixi bashqa millet we medeniyetlerning we özlirining medeniyitining tediriji özgirep, tereqqiy qilip bügünki dunya milletlirining we özining hazirqi itnik haliti we bügünki mediyet hadisisining shekillinishini tizleshtürgen.Awropa, shimaliy hem jenubiy Amerika, Afriqa we ottura sheriqtiki milletlerge qoshulup ketken Uyghurlar we Uyghur medeniyiti shu milletlerning étnik we kultural terkiwige singip, shu rayondikilerning etnik we medeniyet tereqqiyatini ilgiri sürgen bolsa,, Tengritagh we Altay taghlirining etrapidiki Uyghurlar milliy medeniyetidiki qanche ming yilliq enenisige warisliq qilghan halda rayon xaraktirliq medeniyetler we etnik topluqlarni öz tesiri astida birleshtürüp, yip-yéngi bir tengritagh medeniyet tipini shekillendürüp we ular bilen asta-asta yughurulup, milliy we kultural terkiwini we özining kolliktip meniwiyitini xuddi séhirlik bir sheherning inshahatidek estayidilliq bilen bina qilip chiqqan. Shu seweptin uyghurlar we uyghurlargha qandash kilidighan xeliqler yashighan jughrapiyediki tagh-deryalar, bozqir we chöller, derya we déngizlargha milliy medeniyette qanche ming yillap dawamliship kelgen hadisilerge uyghun isimlar bérilgen. Ejdatlirimiz yashighan jaylardiki taghlar tengri teghi, Alip téghi, Tur-Turan téghi, choqilar xantengri, Arislan, altun choqisi, padishah we hökümdarlar qiral, sulutan we tengriqut, begler we büyük istalachlar haqan qumandanlar erkin yaki erkan, hakimlar shad we ershad degendek milliy medeniyitimizdiki izchilliqqa uyghun bolghan namlar bilen atalghan weshu arqiliq meniwiy we vijdaniy qanunlar ewlatmu-ewlat dawamliship we uluqlinip kelgen.Ejdatlirimizning qarishiche tengriqutlar we ular qutsighan taghlar, choqilar, derya we déngizlar yaratquchining perishdiki yene bir alegoriysi(nuri)dur! Keyinki qanche ming yil mabeynide medeniyetler ara toqunish we qanliq diniy urushlarda tinch we atlantik okyanning ikki qirghiqida qanche Onming yil höküm sürgen bu yiltizi chongqur medeniyet yene özidin köklep chiqqan we bashqa bir uslupta tereqqiy qilip küchlengen babilon we yunan medeniyiti teripidin nisbiy dawamlishidighan zawalliqqa yüzlendürülgen.

Ilgirki medeniyetlerning tereqqiyatining derijisi bügünki atom we netron dewridikidin we zamaniwiy yüksek derijidiki éliktron we gen texnologiysi dewirdiki medeniyetlerdin teximu éship ketkinige rahmen, tebiyettiki éghir apetler we yoqumluq kesellikler sewebidin insanlarning eqliy iqtidarining shiddetlik zeyiplishishi sewebidin, insan oghullari siwilizatsiyelishishte téximu ilgirlimey arqigha bekla chékinip ketken.Yiraq ejdatlarimizdin qalghan qaman telimati yüksek derijide tereqqiy qilghan qedimiy medeniyet dolqunlirining bügüngiche saqlinip qalghan ekis sadasi we sholisi bolup, bu yiltizi tolimu chongqur medeniyet milliy medeniyitimizdiki Uyghur 12 muqami, Uyghur xeliq éghiz edebiyati, Uyghur yazma edebiyatigha we Uyghur tash kemir sennitige oxshaydighan yene nurghun medeniyet hadisileride güllengen bir shekilde chongqur iz qaldurup ketken. Uyghur medeniyitini shekillendürgen  yoqarqi sirliq medeniyet hadisiside hazirqi bilim we eqil bilen tesewwur qilghili bolmaydighan heqiqetler we sirlar xuddi zaman, makan we pikir uxlap qétip qalghandek serxosh bir muhitta oyghunush we partilashni kütüp qanche esirlerdin béri yoshurun halette turmaqta.

Melumatlardin qarighanda qamanliq telimati insaniyet medeniyet tarixidiki bir-biridin periqlinidighan birqanche iraning arqa-arqidin meydangha kelgen we ilgirkisi kéyinkisini, bezide kéyinkisi ilgirkisini  mukemmelleshtürüp barghan tepekur shekli bolup, bu hadise hergizmu peqet bir dewirgila, bir jughrapiyelik rayonghila, bir dinghila, hetta tar bir etnik goruppighila ayit hadise emestur. Tarixta oxshimighan dewirlerde yer sharida höküm sürgen dinlarning özige xas qamanliri(alim we mutexesisliri) bar bolghan bolup, bügünki shertlerde ilim-pende yüksek pellige yetkenler hissiy we idraki nuqtidin qamanliq inwanini qazanghanlar hisaplinidu. Büyük alim Abdushkur Memtimin bizdekla normal bir musulman bolup, uning “Men uyghur medeniyiti mushu esirde yétishtürgen mukemmel bir qaman, qamanlarning manga oxshash arifliq derijisige yetkenleri her yüz yilda bir qétim dunyagha kélidu.” , digen jümlisi qamanizimning herqandaq pelesepe, din we telimattin üstün turidighan bir gigant bilim ghezinisi we ediogiye hadisisi ikenlikini aydinglitip turidighan nurluq pakittur.Ulugh alim Abdushkur Memtimining pelesepiwiy yükseklikide pikir qilalmaydighan reqipliri we jahaletlik dunyaning sheytanliri uni birde markisist dése birde xitay hökümitining yallanma ziyalisi, yene birde komménist, dep haqaretlidi.Abdushkur Memtimin ependi heqiqiten küchlük bir milletperwer, wetenperwer we meripetperwer ziyali turup, uning yene nime üchün kommunist, nime üchün markissist, nime üchün ishghaliyetchi hakimiyetning yallanma ziyalisi dégendek namlar bilen atilip qélishigha, uning uzaq yilliq toplighan bilimi, tejiribisi we nezer dayirisining keng bolishidin bashqa uning igilidighan emma sunmaydighan sirliq shamanistik iddiysi sewep bolup qalghan bolup, bu uyghur ziyaliliri tetqiq qilip béqishqa tigishlik alahiyde bir ayrim téma… Ulugh Alim Abdushkur Memtimin tariximizda ötken we bizgiche melum bolghan Oghuzhan, Komrajiwa, Afronchir Tekin, Atsang, Tata Tungga, Singqu Seli Tutung, El-Farabiy, Ibin Sina Hezretliri, Mewlane Jalalidin Rumi, El-Xarazimi, Alshir Nawayi, Nöwbiti, Nizari, Fuzuli, Raboghuzi we Shah Meshrep qatarliq sofistik namayendilerni Uyghur medeniyet zenjirige tizlighan ünche-merwayit we altun qongghuraqlargha oxshutup, bular ejdatlirimiz yitishtürüp chiqqan dangliq qamanlardur, dégenidi. Ulugh Alim Abdushkur Memtimin yene qaysidur esiride:Dunyada herqandaq bir milletning we ular yaratqan medeniyetning teghdiri Uyghurlar we Uyghur medeniyitidek tetür qismetke muptula bolghan emes. Batur, ishchan, eqilliq we tirishchan xelqimiz qanche ming yildin bériqi talay qétimliq xeterlerde özining étnik alahiydiliki we tarixi bekla uzun milliy medeniyitini eqidichilik bayriqining himayisi astida paxtining ichide chogh, choghning ichide paxta saqlighandek awaylap qoghdap keldi, dégenidi.Démisimu milliy medeniyetning jewhirini oxshimighan dinlarning bayriqi astida qoghdap qélish herqandaq bir xeliq bijireleydighan qulay ish emesidi.

Qamanliq yer sharidiki eng medeniyetlik xeliq dep qaralghan qedimki Uyghurlardin dunyaning herqaysi tereplirige taralghan we oxshimighan dewirlerde öz zamanisigha uyghun shekilde tereqqiy qilghan, béyighan we mukemmelleshken yashash we pikir qilishqa ayit mitotlar hadisisi bolup, eyni dewirdiki siwilizatsiye hadisilirining tereqqiyatining kengri meydani, tiz we sehirlik éqini wehem daghdam yoli bolushtin ibaret shereplik wezipini ötigen pelesepedinmu, dindinmu hetta medeniyet dégen tar atalghudinmu halqip ketken we yüksek bolghan medeniyetler topi hadisidur.Bügünki tebéiyi penler, sotsiyal ilimler we dinler qamanliq pelesepisini chöridigen halda barliqqa kelgen bolup qamanliq insanlarning kolliktip yoshurun éngidiki dunyagha échilghan köznek bolush salahiyiti bilen kündülük hayatimiz we ilmiy izdinishlirimizge tesir körsütüp keldi.Tebiyki buddayizim, Judayizim, xiristiyanizim we Islamizimning telimatlirimu alemlerning yaratquchisi bolghan tengrining iradisi bilen qedimqi qamanizimning derijidintashqiri büyük édiologiyisini özlirining pikir buliqi we hul téshi qilghan. Bu menidin élip éyitqanda biz Uyghurlarning milliy medeniyitimizning yiltizi qaranghuluq qaplighan yillardin bashlap iptidayi dewirlergiche we iptidayi dewirlerdin tarixning aydingliq yillirighiche we hetta qaysi halette bolishidin qettiynezer bügünki haliti bilen tarixtiki gholluq medeniyetler, samawiy dinlar we arqa-arqidin yüz bergen yer shari xaraktirliq siwilizatsiyon hadisillirige biwaste bérip chétilidu.

Qamanlarning qarishiche makro we mikro janliqlar, körinidighan we körünmeydighan mewjudatlar, periq etkili bolidighan we bolmaydighan ösümlükler, ghayiplar we yaratquchilar bir-birige zenjirsiman baghlanghan bolup, ularning tepekkuri, ish-herkiti, netijilliri qatarliqlar qamanliq pikiri, chüshenchisi, pelesepisining dunyagha kélishige sewepchi bolghan.Qamanizimda yer bilen asman, haytaliq bilen ölüm, su bilen ot, qarangghuluq bilen yoruqluq, nem bilen qurghaqliq, jin bilen perishte, sheytan bilen tengri alemning jismi we rohiyda teng mewjut bolup öz ara hemkarlishidu wehemde öz ara kilishtürgisiz derijide jangjallishidu.Adem sheytangha qarap özini, özige qarap sheytanning resimini sizip, özining qoli bilen sheytanni baghlawatqan bu tarix qan we yash bilen insaniyetning halaketke yüzlünüp turghan tiragédiyege toyunghan halettiki qanliq resimini sizishni dawamlashturup baridu.

Parlaq Uyghur medeniyitining merkizide qamanliq pelesepisi nur chéchip turidu.Qamanliq pelesepisining merkizide heqiqiy Uyghurlarning milliy iradisi nur chéchip turidu.Qamanliq iddiysi xuddi yoshurun angdek kolliktip pissixologiyimizni, meniwiyitimizni, diniy étiqadimizni, milliy we istitik qarishimizni, hakimiyet we dewletchilikke ayit chüshenchillirimizni bashqurup turidu we medeniyettiki tereqqiyat yolimizni yorutup turidu.Medeniyet tariximizdiki quyashqa téwinish, bürküt, arislan we börini ulughlash qatarliqlar qamanistik hadisiler bolup, oxshimighan dewirlerde medeniyet hadisilirimizning hemmisi uni yadiro qilip aylinip kelgen.Muqeddes dinimiz islamning qoghdughuchilliri allaning arislanliri, dinning shungqarliri, islamning quyashi, musulmanlarning nurluq yultuzi dep teriplengen. Qamanlar tengrini quyashqa oxshutup, quyashni dap qilip chalghanlar bolup, ular dapning qanche ming yilgha sozulghan ritimlik awazidin mahirliq bilen tengrige yükseldüridighan rohiy tonélni keship qildi. Qamanlarning alem we dunyani dapning üstide yighinchaq ekisettürgen resimi wekil xaraktirgha ige hadisilerning biri bolup, u qamanizimning teswiriy sennet sheklide ipadisidur.Dap üstidiki dunyani törtke ayrighan resimni Uyghur medeniyitide idrak we parasetke tayinip yarqin his qilghili bolidu.Qamanizimning dap üstidiki alemlerning teswiri hésaplanghan resimde alem we dunya ularning arisida yeni qap ottursida ölüm bilen tiriklikning, yaxshiliq bilen yamanliqning, melek bilen sheytanning, güzellik bilen rezillikning chigirisi we jughrapiyisi yette qat kökke taqiship turghan ilahiy oq arqiliq ayrilghan.Bu oq hayatliq derixi we mamatliq derixi bolup, mewjudatlar uning arqiliq aq bilen qarining kök bilen qizilning ariliqidiki qutsal musapini tamamlaydu.Bu tört reng medeniyitimizdiki qutsal rengler bolup qizil otning, qara yerning, kök hawaning, aq suning ishritidur.Bu tört reng peqet bizning keshpiyatimiz bolghan qamanizim telimatlirigha mensup bolup, bashqa ériqlarning shu tiptiki tört rengidin rushen periqlinidu.Qizil quyash nurining qizilini, qara qatqan tupraq yeni qanning qarisini, kök yeni hawa tengri we hökümdarning heywisini teqqaslighan bolup, rebbimiz erishtiki tengrining dergahi hésaplinidighan asmanning qutsalliqi bilen aq ajayip sirlar we möjizige tolghan rengsiz, puraqsiz, temsiz madda su arqiliq alemlerge hayatliq bexish étip turidu.

Qedimki dinlar we sirliq ilimlar mutexesisi Daire Jungning qarishiche qamanizim iddiysining merkizide yultuzlar bilen qaplinip turghan asman bilen perishde yeni yette qat asman dep qaralghan erishtiklikide bir oq tengrining jasariti we heywisige uyghun bir shekilde debdebe bilen tik turghan bolup, uningda qamanlar sheyi we hadisilerni qarangghuluq we yoruqluq, ademiylik we haywanliqtin ibaret törtke ayrip, tengrining ilahiy qanunlirini belgülep, yaratquchisining yéngilmes we yekke salayitini roshen belgüleyduken.

Qamanistlarda ortaq bolghan quyashning simiwoli bolghan dapning arqisigha sizilghan alemning teswiriy resimide ipadilengen quyash we ay, adem we haywanlarning menisi chongqur bolup, tengri, quyash we ay, yultuz we ademler, at we tagh tikisi, Sughun kiyigi-ilahiy Sughun otini yep ölümsizleshken qutluq haywan-bolup,bular ermishlikni haywanlar arqiliq isharet qilghan retuellerdur. Qamanlarning yene bir chüshendürishide sughun kiyikliri ermishlerning yeni qamanlarning tengrige ulishish üchün ishlitidighan ulaqi(ademni tengrige baghlaydighan minidighan mexluqi) bolup, uning eyni dewirdiki tesirdayirisi xuddi peyghemberler we uning chariyaliridek intayin muhim, küchlük we keskin bolghan. Uyghur qamanlirining adem bilen yaratquchining arisidiki munasiwetni ipade qilghan retuelliri islamdin kéyinmu enene süpitide dawamlashqan bolup, ermish sennetkarlirimiz Quraniy Kerimdiki peyghermber ependimizning mirajgha yüksilishining sughun oti yep ölümsizleshken kiyikning wastisi bilen emelge ashqanliqini teswiriy sennetimiz wastisi bilen janliq ekis ettürgen.Qamanlarning iddiysi tewrat, zebur, injil we quraniy kerim qatarliqlardinmu yer alghan bolup, bu ilahiy kitaplarning hemmisining merkizide erishtiklikide heywet bilen yéyilip turghan-tengrining yekke we yéngilmeslikini isharet qilidighan- oq-hayatliq derixi- bar bolup, etrapigha adem, qush we jinlar, perishte we sheytanlar, jel-janiwar we haywanlar makanlashqan.

Büyük Türkistan jughrapiyeside bolupmu Uyghuristanda tarixning qarangghuluq dewirliridin hazirghiche izchil dawamliship kelgen qamanliqqa ayit kozmologiylik, astronomiylik, téologiylik we kozmopolitik chüshenchiler biz Uyghurlarning edebiyat, folklor, sennet we tibabetchilik qatarliq sahelirimizde bugünki künimizdimu aktip qollunilip kélinmekte.Bizgiche yétip kelgen tarixiy we arxilogiylik wesiqilerning meyli qaysi dewir we qaysi dingha ayit bolishidin qettiynezer qamanizimning nurluq izliri bilen bizelgenlikini körimiz. Namelum apturlar teripidin yézilip künimizgiche kelgen tashpütükler, ming öy tash-duwar senniti, Oghuzname, Maytiri Simit, Chishtani Iligbeg, Ikki tekin Hékayisi, Altun Yaruq, Uyghurning Yaritilish Epsanisi, Menggütashlar, Tash pütükler, Köch Dastani, Qutatqu Bilik we Alishir Nawayi eserliri qatarliq bir yaki bir qanche yüz emes belki birqanche 10 mingdin ashidighan yazma wesiqilerde, arxilogiylik tépilmilarda, tash abidilerdiki tamghilarda we uyghur volklorigha ayit milyonlighan eserlerde alemning bir pütünlügi, yaxshiliq we yamanliq, muhabbet we nepret, yoruqluq we qarangghuluq, güzellik we rezillik , ölüm we körüm, hayat we mamatliq, yaratquchi bilen yaritilghuchi, hökümdarlar bilen hökümaranlar heqqidiki qamanistik meniwiy dunya özining sayibining kimlikini dunyagha namayan qilip, insaniyet medeniyet gheziniside meghrurane qed kötürüp turmaqta.

Uyghurlar tarix boyinche yaratqan teswiriy, idrakiy, awazliq, yazma we aghzaki medeniyette qamanizimdiki qutsal hayatliq merkizi téma süpitide yerleshtürülgen bolup, uningdiki ghayet zor hayatliq derixi kolliktip yoshurun éngimizgha tarixtikidekla saye tashlap turidu. Ejdatlirimiz pütün tarix boyinche özi bilip-bilmey milliy meniwiyitimizni shekillendürgen qediriyetlirimizni uning üstige ustiliq bilen inshah qilghan bolup, ular qurghan yüzligen jahan dewletliri eshu meniwiy bayliqlarning sayiside kökligen we chicheklep miwe bergen möjizelerdur. Ejdatlirimiz béshigha kiygen doppisidiki kökke boy sozup turghan san oqisiman hayatliq derixining tört teripige su, ot, hawa, tupraq qatarliq tört taduni yerleshtürüp, özlirining hayatliq pelesepisini kélishtürgen. Qutsal hayatliq derixi üstide tengri we ikki teripide qarangghuluq bilen yoruqluq, astida tengriqut-Allaning perishdiki aligoriysi-tejelliysi- ong teripide insan we sol teripide haywanlar yerleshtürülgen qamanistik resim barghanche sitilize qilinip, istitikagha uyghurn shekilde simiwol,  imag we motif derijisige kötürülük hazirghiche millitimizning béshining üstide yashnitilip kélingen.. .Uyghur larning doppa qatarliq eshyarliridiki bu teswir bizning milliy medeniyitimizning onming yillargha uzanghan qutsal yiltizining bugünki kündiki janliq teswiri bolup, uningdin tarixta qanche qétim yüksek derijide tereqqiy qilip, yene qanche qétim chüshkünleshken bir medeniyetning qandaq qilip esidiliki enenilliri asasida özining pikir we tereqqiyat izchilliqini qoghdap, mewjutluqini yene bir qétim yükseltish üchün texirsizlik bilen küresh qiliwatqanliqini we purset kütiwatqanliqini köriwalghili bolidu.

Qamanlarning pelesepisige qarighanda ermishler tengriqut bilen tengrining, adem bilen tengriqutning arisida wezipe öteydighan peyghember, resul we nebiylerge oxshash wezipe öteydighan üstün kishiler bolup, ularning sirliq dunyasidiki yette qat asmanning birinchi qatta yaman rohlar, ikkinchi qatta jinlar, üchünchi qatta ademler, törtinchi qatta qamanlar, beshinchi qatta ermishler, altinchi qatta tengriqutlar, yettinchi qatta Tengri-Ilah-Reb-Alla- olturmaqta.

Qamanlarning eqidisisige qarighanda ermishler qaniti yoq uchalaydu, shekildin shekilge kireleydu, yaman rohlarni, jin we sheytanlarni qoghliyalaydu….Kesellerni saqaytalaydu, ölüklerni tirildüreleydu…Tengriqutlarni tengrining emri we ijaziti bilen qoghdiyalaydu.Yer yüzidiki yaxshiliq we yamanliqlarni küzütüp, tengrining buyruqini beja keltüridu. Adem we mexluqlarning, Jel-janiwarlarning arzu-ümitliri we dat-peryatlirini erishke ulashturidu.Ular perishdin erishke yeni qara tupraqtin tengrining dergahi kökke, erishtin perishke eshu hayatliq yaghichini boylap yüksülüp we töwenlep tengrining bizge hediye qilghanlirining biri bolghan bu dunyagha tengri we tengriqutqa wakaliten igidarchiliq qilidu….

Qamanlarning eqidisige qarighanda qamanlar bezen transitaksiyon haligha köchüp, bezide tarixta, bezide kelichekte, bezide ölükler dunyasida bezide tirikler dunysida kizidu. Qamanlar yene transitaksiyon haliti bilen bezide adem, bezide qush yene bezide sehirlik nur sheklide yashaydu we zayir bolidu.Tariximizda quyash, shungqar, Arislan, derex, kök, tagh, kiyik, yultuz, bugha, tuz, enjür, alma, anar, bughday, badam we büre qatarliqlarning ulughlinishi tarix we dinlardinmu halqip ketken qamanliqqa ayit  siwilizatsiyon hadisisi bolup, eng qedimqi yazma yadikarliqlirimizning biri hésaplanghan „Oghuzname“de qehriman Oghuzhan qamanliqtin ermishlikke, ermishliktin tengriqutluqqa yükselgen tengrining yer yüzidiki aligoriysi süpitide ayan bolidu we „Men uyghurlarning haqani, mening bolsun yer bilen asman, élinglar ya bilen qalqan, kök büre bizge bolsun oran, quyash tugh bolsun asman qorighan! dep xitap qilidu…Milliy medeniyitimizdiki bu tipqa kiridighan medeniyet hadisilirige yoshurunghan heqiqetlerni ilmiy we diniy korlüq bilen kemsundurush, haqaretlesh qatarliqlarning hemmisi xurapatliq, nadanliq we bilimsizliktur…

Hazirmu perishdin erishke, erishtin perishke xewer yollash we ilahiy emirlerni yerige keltürüsh üchün ezeldin bar bolghan hayatliq deriximizni ishlitidighan, ilahiy kiyiklerni minidighan, samawiy shungqar bolup uchidighan ejdatlirimiz dayim hökümdarlirimiz bilen yaratquchimizning arisidiki bizge munasiwetlik xizmetlerning jawapkarliri bolup kelmekte. Qamanlirimiz u qutsal wezipini yaxshi-yaman künlerde orunlap keldi, kéliwatidu hem kelidu.Bugünki dewirde gerche adet we qanunlar untulup, medeniyette öchekke chüshken dewirde yashap, hakimiyet we sirliq ilimlerning achqusi qolimizda bolmay, milliy roh ajizlap we seltenitimiz qoldin ketken, intayin yaman künlerde yashawatqan bolsaqmu ejdatlirimizning rohi bolghan ölümsizleshken qaman, ermish we tengriqutlerning biz bilen birlikte yashawatqanigha, halimizgha échinip köz yeshi qiliwatqanigha, bizge bexit we nusret tilep rabbimizge telpünüp qarawatqanliqigha ishinishimiz kérek. Ölümsizleshken qamanlirimiz, ermishlirimiz we tengriqutlirimizning qilmaqchi bolghan xizmetlirini arimizdin yétiship chiqqan alimlar, sennetkarlar, edipler, shayirlar, duahanlar, baxshilar , palchilar, samawiy ashiqlar, ziyalilar, ölimalar, saranglar, siyasetchiler we herbiy alimlar üstige alalaydu. Arimizdin yétiship chiqqanlar bugünki serxillar bolup, biz ular özlirining tarixtiki qutsal wezipisini pütünley unutqan we düshmenlerge teslim bolup, qanche ming yilliq yolidin azghan teragediylik bir dewirde yashawatqan bolsaqmu,  milliy roh ölgen, qamanlirimiz. ermishlirimiz we tengriqutlirimiz bizni pütünley tashliwetken zawalliqqa yüzlengen halgha téxi chüshüp qalmiduq!Bizning küchimiz bizning shanliq tariximizda méngimzde, tomurimizda!Düshmenlirimizning meghlup bolup, bizning oyghunishimiz, herket qilishimiz we ghelbe qazinishimiz bir ang meselisi.

Shuni bilishimiz kérekki ediologiyside qamandin ermish, ermishdin tengriqut, tengriquttin tengrining tejelliysini tiklep chiqalmighan bir xeliq yoqulushqa mehkumdur.Uyghurlar qilay dese jessur ejdatlirigha oxshashla hayat derixini tikliyeleydu, bürkütke aylinip erishke uchalaydu, samawiy arghimaq yaki sughun kiyikige minip yer altidin perishke, perishdin erishke, erishdin tengrige yüksileleydu, qamanlar ermishlikke eriyeleydu, ermishler tengriqutluqqa kötürülüp, qaranghuluqni quyashtek parlitip…qeddimizni yene tarixtikidek tekliyeleydu.

Perishtin erishke, erishtin perishke uzanghan yoldiki yolchilarda, yolochilarda qamanliq iddiysi intayin muhim bolup, u sughun oti yigen at yaki sughun oti yigen xasiyetlik kiyikler bilen halaket déngizi üstide shungqardek tiz uchup tengrining maqamini temsil qilidighan tengriqutlarning iradisini millitimizge hakim qilidu.Bu seweptin tariximizda yashighan qamanlar, ermishler we tengriqutlarni öldi digenler bizning düshminizdur.Éyitqine qeni, jénim qérindishim, qamanlar, ermishler we tengriqutlar öldimu…. Qamanlar, ermishler we tengriqutlarni öldi dégenler kapirlardur. Tariximizdki qamanlar, ermishler we tengriqutlar sheyidlerdur! Sheyitlerni öldi dégenler düshmenlerdur! Sheyitlerni öldi dégenler ölüklerdur! Sheyitlerni öldi dégenler kapirlardur!

Tengrining lenetleri bolsun bizge qamanlarimizni, ermishlerimizni we tengriqutlirimizni öldi dep, untulduriwetken yejüji we mejüjilerge! Tengri biz bilen! Biz qamanlarimizgha, ermishlerimizge we tengriqutlirimizgha qayitayli, ular bizni saqlawatidu, ularning qolidin tutup, yolidin kéteyli! Kélinglar bu yolda bir-birimizge qoshulup deryadek éqish bizning qutsal heqqimiz! Qarangghuluqni aydinglitip parlap turghan quyash nurida xuddi bashqa milletlerdekla biz Uyghurlarningmu heqqi bar!

30.07.2015 Gérmaniye

Paydilish materiyalliri:

https://de.wikipedia.org/wiki/Schamanismus

https://de.wikipedia.org/wiki/Tengrismus

Qizim Nafise Atahangha…
Tughulup qalghanliq hayat qélishining bishariti emes!Adem ilim-pen, edebiyat, pelesepe we sennet tereplerdiki terbiyelinishi arqiliq özini özi ikkinchi qétim yene yéngibashdin  tughup chiqidu.Qizim Nafise Gérmaniyening dewletlik sennet muziyisini ekiskursiye qilghanliqingizdin aile boyinche xursen bolduq!Chünki edebiyat-sennet we pelesepe insanning nezer dayirisini barghanche kéngeytip hür we musteqil yashash iradisini küchlendüridu!

Edebiyat-sennet we pelesepe keng we tar menidiki edebiyat-sennet we pelesepe, dep ikkige ayrilidu.Heliq arisida Edebiyat-sennet we pelesepe qatarliqlarning anglami tar menidikisi bilen cheklengen bolup, u penlerning kesip ehli adette Edip yaki edebiyatchi, sennetkar yaki sennetchi we peylasop  yaki pelesepichi, dep ayrilghan. Tebéiyki edip bilen edebiyatchining, sennetkar bilen sennetchning, pelesepichi bilen peylasopning arisida asman-zemin periq bar.

Bezilerning neziride poiziye, piroza, muzika, ussul, heykeltirashliq, keshtichilik, neqqashliq  we mimarliq qatarliqlardin bashqa  matimatika, astirnomiye, himiye we tibabetmu bir sennettur yene bezilerning neziride pelesepe eng chong edebiyat shundaqla eng chong sennettur….

Edebiyat- Sennettin behirlinish, zoqlinish we hozurlinish bir shexis, bir aile we bir jemiyette kam bolsa bolmaydighan hadise bolup, u ilgiridn bashlap bir milletning medeniyet sapasini ölcheydighan shertlerning birinchisi bolup keldi.Bu menidin élip éyitqanda her bir jemiyet ezasining edebiyat-sennet bilen bolghan munasiwiti qéchip qutulghusiz derijide qoyuq we zich baghlinishqa ige bolghan murekkep bir hadisedur!
Bir milletning güllep yashnishi, ronaq tépishi we qeddini tiklishide ilim-pen, milliy, tarixiy, pelesepewiy, diniy hadisilerdin bashqa yene edebiyat-sennet amillarimu asasliq belgülügüchi rol oynap kelgen.
Insanlarning pelesepe, edebiyat we sennet arqiliq barghanche tekemmullashqan meniwiyitige asasliqi töwendiki birqanche türlük sheyi heqiqiy menisi bilen hayatiy küch beghishlaydu.Shunga buni tonush, igellesh, ishlitishni bilish shexisninglam emes kolliktipning yeni öz nöwitide milletning imonét küchini ashuridu.
1)Maddiy ozuq: Her türlük yaxshi yemeklikler…tamaq, köktat we méwe….qatarliqlar.Ach we yalingach insanlar sennetke kömülüp yashaydu emma uningdin zoqlinalmaydu…
2)Meniwiy ozuq:Her türlük sotsiyal bilimler, diniy hem milliy etiqat, exlaq ve senet…tebiéy güzelliklerdin tagh-deryalar, gül-chéchekler we yultuzlar parlap turghan qarangghuluq qatarliqlar…hayatliq we ölüm heqqidiki pantaziyilik xiyallar…Maddiy ozuqqa toyunmighanlarning sapasi tebéiyi güzellik, edebiyat, pelesepe, diniy réwayet  we sennettin zoqlinalighiche bolghan ariliqta muskul bilen ösümlükning qul qilishigha uchraydu.
3)Téxnologiye we Informatsiyon:Mashina, qatnash, alaqilishish we ishlepchiqirishqa ayit bazis bilimler uningdin bashqa uchurlarni bayqash, uchurlarni igellesh we uchurlarni almashturush…Her türlük mashina, aparat, üsküne we yumshaq détallar edebiyat, pelesepe we sennetning sehriy küchini barghanche béyitip, muskul we ösümlüklerning qul qilishigha uchrighanlargha sennet we edebiyatning lezzitini bexish etidu.
4)Ammiwiy köngül échish we Tenterbiye:Volklor(Xeliq oyunliri)gha, diniy murasimlargha, Edebiyat-sennet kéchiliklirige hem her türlük tenterbiye we beden chéniqturush paaliyetlirige qizghinliq bilen qatnishish….Saghlam beden arqiliq orunlanmighan pelesepe, edebiyat we sennet jeryanliri méyip ademlerning özini téximu kemsitishidek, u sahede herket qilghanlargha bir közge körünmeydighan zulum we iskenje bolup qalidu…Shunga maddiy, meniwiy ozuqlar, texnologiylik ewzellikler, uchur almashturush, her türlük ammiwiy murasimlar, tenterbiye, beden chéniqturush qatarliqlarmu edebiyat-sennet we pelesepining közge körünmeydighan qisimliri bolup…u pütkül kolliktip meniwiyetke baghlanghan shekilde menggülük mewjut bolup turidu.
Edebiyat- Sennettin behirlinish, zoqlinish we hozurlinishni bilgenler köpinche yoqarqi birqanche shertni asasen dégüdek hazirlighan jismaniy we rohiy jehettin saghlam bolghan kishiler bolup kelgen.Jismaniy we rohiy jehettin saghlam bolghan kishiler jemiyetning herketlendürgüchi motori bolup, pütkül tarix ularning sewebi bilen yézilghan, yéziliwatidu we yézilidu.
Edebiyat-sennettin yaxshi beherlinelmeydighanlar maddiy hem meniwiy ozuqluq yétishmigen ademler bolup, ular zamaniwiy téxnilogiye we uchurlardin paydilinip yashawatqandek qilghan bilen yenila muhtajliq we namratliqtin téxiche qutulalmighan bexitsiz kishiler topigha kiridu!
Melum menidin élip éyitqanda bir ademning rohiy we jismaniy jehettin késel yaki saghlam ikenliki, namrat yaki bay ikenligi uning dora yep yémeydighanliqi weyaki pulining köp we azliqi bilen emes, belki uning jismaniy we rohiy jehettiki saghlamliqining derijisi teripidin belgülinidu!
Edebiyat-sennettin zoqlinalighanlar rohiy we jismaniy jehettin saghlam, küchlük, özige ishinidighan, ghayilik we rohluq kishilerdur!
Nafisa qizim siz uniwersititta tebiy pende oquwatqiningizgha rahmen kichik waqtingizdin bashlap edebiyat-sennet we pelesepe jehettin bu kesipning ehli we insanliridek pikir qilip keldingiz.
Siz kichigingizdin tartip biriktürüp kelgen her xil bilimler eslide uniwersitéttiki oqushliringizning utuqluq bolshi üchün qoyulghan hul tashlardur.Bu jehette hemmila adem sizdek taleylik emes.Siz oqush, izdinish we xizmet qilishta özingizde kichikligingizdin bashlap yétilgen tebiéy énirgiyedin paydilansingiz herqandaq qiyinchiliqni yéngip öteleysiz.
Men we apingiz bu heqte sizdin chong ümitlerni kütimiz shundaqla qiliwatqanliringizdin intayin pexirlinimiz! Biz er-hotun ikkimiz kéche-kündüz rabbimizdin sizge dayim rohiy we jismaniy jehettin saghlamliq, bexit we utuq tileymiz!
Hürmet bilen:Dadingiz Küresh Atahandin
28.07.2015 Frankfurt am Main

Hadiya Atahan by Violin

Autori: Abduréshithaji Kérimi

I’ordaniyening paytexti ammande bir türküm uyghurlar yashaydu.
Bu uyghurlar 1956- yilliri wetinimzning yeken nahyisidin köchüp chiqip ketken , xitay teripidin zumuger, pomishchik dep chetke qiqilghan uyghurlar bolup. Ular deslipida pakistan’gha, andin keshmirge , kéyin héndistan’gha, uyerdin se’udi erebistan’gha birip axiri i’ordaniyening paytexti amman’gha birip orunlushup qalghan. (chünki i’ordaniye dunadiki shiwétsiyeee oxshash bi terep dölet.)
Hazir ammanda 60 etrapida uyghurlar yashaydu, ularning jama’et erbabi séyit nedir elkilani bolup , bu kishi gerche wetendin ayrilghini 50 yillar etrapida bolghan bolsimu taki hazirghiche wetenni unutmay weten ishqida „sewdayi “ boluwatqan ot yürek wetenperwer zatlimizidindur.
Nedir hajiim we uning bir tüghqan ukisi sattarhajimlar balilirini yaxshi oqotup weten’ge, milletke yaramliq kishilerdin qilip terbiyeligen. Baliliri erepche, en’gélizche tilllarni intayin yaxshi biliplam qalmastin belki uyghurche maqale we eserlerni erepche, en’gélizchigha terjime qilip torbetliride weten dawasini tonushturup az bolmighan maqale, we eserlerni ilan qildi,
Hetta, ammanda türkistan namidiki uyghur jemiyitini qurup pa’aliyet ilip birip , yerlik hakimiyetke, teshkilatlargha, we meschit – jamadiki musulman qirindashlargha uyghur millitini tonushturup bir qeder yaxshi ishlarni qiliwatiau…
Yiqindin biri nedir hajim we uning perzentliri uyghur teshkilatliri bilen tonushush we ular bilen alaqe ornutup ish birligi qilish meqsitide dunya uyghur qorultiyigha we rabiye qadir xanimgha mektup yazsa nime üchündur jawap kelmeptu… Belkim chüshenje hasil qilalmighan bolishimu mümkin!?
Men nedir hajimgha teselli birip dunya uyghur qorultiyi, rabiyeqadir xanim, sidiqhaji rozi, dolqun isa we sherqiy türkistan sürgün hölümiti we bashqa ammiwi teshkilatlar heqqide azraq bolsimu chüshenje berdim…
Nedirhajimning ijtima’i munasibiti qoyuq kishi bolup uning pakistanda, keshmirde, hindistanda we se’udi erebistanda muhim tughqanliri bar, beziliri hetta shu döletning diplumat emeldarliri , herbi septe wezipe ötewatqan généraalirimu bar!
Ammanda, 30-yillarning axiri özini xotenning „padishasi “ dep- atawalghan tun’gan jallat maxusenmu bar iken. U eblex wetendiki bayliqni töge, qichir , at – ulaghlargha artip pakistan arqiliq keshmirge barghan, u yerdin héndistan’gha barghanda héndistan hökümiti uning mallirini tartiwélip “ bu malla r sherqiy türkistan xelqining malliri bayliqliri, sherqiy türkistan musteqil bolghanda, sherqiy türkishtan’gha qayturulidu“ – dep, tutup qilip maxusen’ge her yili shu bayliqning ösümi hisawida pul biridiken. Shu pul bilen yillardin biri yashawétiptu….( bu geplerning ras yalghanliqi iniq emes, emma men shu dölettiki melum bir kishidin anglighan bolghinim üchün anglighinimni shundaqla, yézip qoydum*) xalas,
Lékin maxusenning téxi yiqinqi yillarghiche yashawatqanliqi inq. U eblex özining ismini mamuthaji deydiken…..
Eskertish— yuqarqilar mining yiqindin biri yeni 3 yildin biri télfon arqiliq shu yerdiki kishiler bilen ilip barghan söhbet xatiremdin ibaret.
Essalamu eleykum we rahmitullahi weberkatihu
Hörmet we ikram bilen:  Abduréshithaji kérimi

27.07.2015

Ön ve Orta Asya, Kafkasya, Karadeniz’in Kuzeyi, İdil-Ural ve Batı Sibirya’daki Eski Türkler

Geleneksel Türkoloji de eski Türkilerin yerleşim alanı sadece Orta Asya ve Altay bölgesi olarak tanımlanmaktadır. Daha önceleri güya sadece İran’i dilli kavimlerin yaşadığı Orta, Ön ve Küçük Asya, Kafkas, Karadeniz’in kuzeyi, İdil-Ural ve Batı Sibirya bölgelerine ilk Türkiler milattan sonra IV-XI. yüzyılları arasında geldikleri sanılmaktadır. Bu makalede somut verilere dayanılarak eski Türki dilli yerleşim alanların söz konusu bölgelerde de mevcut olduğu gösterilmeye çalışılacaktır.

Ön ve Küçük Asya’daki Eski Türki Dilli Yerleşim Alanı

Ön ve Küçük Asya’daki eski Türki dilli yerleşim alanın varlığı konusu hiç kimse tarafından incelenmemiştir zira, her yerde ilk Türkilerin Ön ve Küçük Asya’ya gelişi milattan sonra XI. yüzyılında gerçekleştiği şeklindeki konsept geçerli olarak muhafaza edilmiştir.

Ancak, Sümer, Akad, Asur ve Urartu kaynaklarının incelenmesiyle Ön Asya’nın eski tarihine yeniden ve yeni bir açıdan ışık tutulmasına imkan sağlanmış olacaktır. Bu şekilde Azerbaycan dilbilimcisi Firidun Agasığlu Calilov yukarıda bahsedilen kaynaklarının incelenmesine dayanarak milattan önce IV-III. binyıllarında Dicle nehrinin üst kısmında Asurya ve Urartular arasında Türki dilli Subarların (Sub-ar “nehir insanları”) yaşamış olduklarını ortaya koymaktadır. Daha sonraki satırlarında araştırmacı ayrıca Türki dilli Kumanlar, sonra Türki dilli Gutiler, Lulu ve Urmu gölünün güneyinde yine Türki dilli Turukları işaret etmektedir. Bunun dışında Asur, Akad ve Urartu kaynaklarına göre söz konusu gruplar arasında Kumuklar, Kaşgaylar, Gugerler, Salurlar ve diğer gibi isimli Türki dilli kavimlerin varlığına işaret edilmektedir (15, 41-66, 156-162)

Bunun dışında, Ön Asya’da eski Türki yerleşim alanın varlığı, burada ve ayrıca Küçük ve Orta Asya’da bazı coğrafi yerlerinin milattan çok öncesinden Türki cins isimleri taşıdığı, bunların bir kısmı daha sonra bazı yerlerde özel isim haline geldiği gerçeği ile de kanıtlanmaktadır.

Eski Yunan seyyahlar ve Büyük İskender’in tarihçileri geçtikleri yolu anlatarak Küçük, Ön ve Orta Asya’daki coğrafik yerlerin isimlerini bu şekilde vermişlerdir.

Örneğin, Küçük Asya’da Tavr (Pontoslu Tavr, Küçükasyalı Tavr) adını taşıyan dağlar mevcuttur. Eski Yunanlıların bildirdiğine göre milattan çok öncesinde yerli halklar bu Tavr dağları ve buradan Ön ve Orta Asya üzerinden doğuya Himalaya’ya kadar uzanan sıradağları Tavr kelimesiyle adlandırıyorlarmış (11, 283). Tavr kelimesi köken itibariyle “dağlı insanlar, dağlılar” anlamını taşıyan Türki etnonimdir. Bu kelime tau/taw/tav “dağ” ve ar/er “insanlar, erkekler” anlamında olan sözcüklerden oluşmaktadır.

Yerli Türkiler gelen eski Yunanlılara etrafı anlatırken Tavrıların “dağlıların” yaşadığı tüm dağları Tavr (Tavr tauları “dağlıların yaşadığı dağlar”) kelimesiyle adlandırmıştır. Buna istinaden eski Yunanlılar Tavr dağları Küçük Asya’dan Himalay’a kadar uzayan dağlar şeklinde işaretlemişlerdir. Tavrıların “dağlıların” yaşadığı tüm dağları anlamına gelen bu cins ismi tavr daha sonra Küçük Asya (ve Kırım’da) bazı dağların özel isimleri haline gelmiştir.

Örneğin, aynı şey Türki kelimeler olan kaukas ve kroukas için de söylenebilir (11, 283). Ön ve Orta Asya’daki yerli Türkiler eski Yunanlılara etrafı anlatırken tüm kayalık ve üzerlerindeki karlardan dolayı beyaz olan dağları kaukas “karlı kayalı dağlar” veya kroukas “beyaz kayalı dağlar” diye isimlendirmişlerdir. Kaukas (Kafkas) kelimesinde kıy/kay “beyaz”, kas “kaya” kas/kis “kesmek” sözcüklerinden gelmektedir ki, daha sonra Türk dilinde bu sözcük kıya/kaya ayrıca kıy/kay “kesmek” sözcüğü ile değiştirilmiştir. İkinci kelime olan kroukasta ilk kısım krou “kırağı, kar”, ikinci kısım ise kas “kaya” anlamındadır.

Küçük ve Orta Asya’nın bazı dağları yerli aborigenler tarafından Yunanlılara Oksiy adı ile takdim edilmiştir. Anlaşıldığı kadarıyla bu dağlar temiz nehirlerin aktığı dağlardır. Oksiy Türki dilindeki aksay/oksuy/oksiy’dir: ok/ak “beyaz, temiz”, su/say/siy “nehir”.

Aynı aborigenler (yerliler) bazı nehirleri o zamanlarda cins isimleri olan Araks, Oks, Tanais kelimeleriyle adlandırmıştır: Araks -Türki dilindeki arık/arak “nehir, su yolu”; Oks da- Türki dilindeki aksu/oksu “beyaz, temiz nehir, su”; Tanais ise-Türki dilindeki tınıs/tınıç “sakin, taşkın olmayan nehir” vb.’dir.

Bundan dolayı, Ön ve Küçük Asya’da eski Türki yerleşim alanın var olmadığı ve ilk Türkilerin buralara ancak milattan sonra XI. yüzyılında geldikleri şeklindeki resmi tarih biliminde kabul edilen aksiyomun fiilen gerçeklere uymadığı ortadadır.

Ön ve Küçük Asya’da eski Türki dilli yerleşim alanın varlığı ile ilgili ipuçları “Sümer dilini nasıl bir Türki dili etkilemiştir” şeklindeki sorusunu da ortadan kaldırmaktadır. Mesele, Akad kaynaklarının bildirdiğine göre, Bağdat güneyindeki bölge Sümerlerin yaşadığı Kuenkir (Kangar) bölgesi ismi ile anıldığı, Bağdat kuzeyindeki bölge ise Subarların yaşadığı Subartu bölgesi ismi ile anıldığından ibarettir. Sümerler kendilerini Sümer adı ile değil Kangarlı veya Kangar adı ile adlandırıyordu. Herodot’ta bu etnonim Angareon şeklinde rastlanmaktadır. Kangarlılar Sümer ismi ile Akadlıları ve diğer halklarını adlandırıyordu ki, bu etnonim onların diline Subarlardan geçmiştir. Yani onlar, Kangarları (Sümerleri) de Subarları da farklı dil ve lehçe ortamlarında sumar/sumer/şumer/samar/suar/sabir/savir/sibir vb. farklı şekillerde telaffuz edilen Subar etnonimi ile isimlendiriyordu (15, 157).

Bu şekilde, Sümerlerin dilini Subar dili ve onun lehçeleri, yani o zamanlarda Kuman, Kumık, Turuk, Kuti, Lulu, Kaşgay, vb. etnonimleri ile adlandırılan en yakın Türki komşuları etkilemiştir. Ancak, birçok araştırmacının kanısına göre, Sümer dilinin kendisi Türki dili değilmiş.

Başka bir şekilde de düşünülebilir. Sümerlerin kendini isimlendirmede kullandıkları Kangar kelimesi onların yaşadığı bölgeden geldiği varsayımı bir soruyu daha ortaya koymaktadır: neden bu bölge Kangar diye adlandırılmıştır? Kangar kelimesi etnonimdir, hem de Türki bir etnonimdir. Yani, burada Kangarlar yaşamıştır, ancak ne zaman? Sümerlerin bu yerlere gelişinden önce buradaki Sümerler aslında Türki dilli Kangarlar mıydı? Eğer bu böyle ise, artık milattan önce IV. binyılda onlar Semit dilli Akadlar arasında asimilasyon sürecini yaşamakta idi. Bu durumda, Sümer dilindeki Türki kelimeler aslında Türki dilinden alınma kelimeler değil kendi başına Türki bir sübstratum durumundadır, yani yenilmiş Türki dilinin izleridir, ki bu dili kullananlar daha sonra Akad dilini benimsemiştir. Görünürde, Sümer-Kangarların bir kısmı Orta Asya’ya göç etmiş ve buradaki Horezmliler ile birleşerek Horezmlilere de ek olarak Kangar etnonimini aktarmıştır. Horezmliler arasında kangha/kangüy/kangar gibi etnonimlerinin kullanımı bundan dolayı olmalıdır.

Ön Asya’daki eski Türki dilli yerleşim alanı Orta Asya, Kafkas, İdil-Ural, Batı Sibirya, Kazakistan ve Merkezi Asya bölgelerinde çok güçlü bir Türki etkisine neden olmuştur.

Orta Asya’da Eski Türki Dilli Yerleşim Alanı

Orta ve Ön Asya kendi başına eski yazılı kaynaklarına girmiş olan bir bölgedir. Bu bölge Hint-Avrupalı bilim adamlarınca ve özellikle İran’i, Yunan ve Romalı tarihçiler tarafından titizlikle, ancak orada Hint-Avrupalı etnik kökler bulmak şeklindeki bakış açısı ile incelenmiştir. Bu bağlamda en çok Hint-İrani uzmanlar özenmektedir ki, bunlar Ön ve Orta Asya, Kazakistan, İdil-Ural, Karadeniz’in kuzeyi ve Kafkas bölgelerine sadece Hint-İranilerinin eski ata yurdu imiş gibi bakma eğilimindedir. Bu bakış açısı taraftarları, arkeolojik verilerinin analizine dayanarak söz konusu bölgelerindeki ve özellikle Orta Asya ve Kazakistan’daki arkeolojik kültürlerinin sahipleri milattan önce II. binyılında buralarda yaşayan ve Hint-İran’i dilleri konuşan yerleşik çiftçilerin olduğunu iddia etmektedir (1, 40-41). Ancak, söz konusu bilim adamlarının görüşüne göre, milattan önce III. binyılından başlayarak milattan sonra VI. yüzyılına kadar güçlü devlet yapılarına ve dolayısıyla yüksek maddi ve manevi kültürüne sahip olan bu Hint-İrani halklar milattan sonra VI-VII. yüzyıllarda gelen göçebe Türkilerin etkisiyle Türki halklarına dönüşmüştür. Hint-İrani bilim adamlarının böyle bir iddiasına inanmak çok zordur zira, tarihin her yerinde tam aksini görmekteyiz, yani gelen göçebeler, hatta çok daha yüksek kültüre sahip istilacılar bile zaman içinde çoğunluk olan aborigenlerin (yerlilerin) etkisi ile asimilasyona tabi tutulmuştur. Bundan dolayı burada başka bir ortam ortaya çıkartılabilir. Orta Asya’da milattan önce daha III. binyılında birçok defa eski İranlı devletlerin içerisinde yer alan Türki kavimler de yaşamıştır ve bugün Orta Asya ile Kazakistan’da yaşayan Türki halkların ataları onlardır.

Milattan önce III. binyılında bu bölgelerde yaşamış olan hangi kavimler Türki dilli olabilir? Tarihten biliyoruz ki, Ön ve Orta Asya’da Sümerlere paralel olarak Elam Devleti de var olmuştur. Milattan önce III. binyılından itibaren yerel hiyerogliflerin yerini alan çivi yazısını Elamlılar Sümerlerden almıştır. Ancak maalesef Elamlı çivi yazıları bugüne kadar da çözülememiş olduğundan dolayı hangi dilde yazıldıkları bilinmemektedir. Bilim adamlarınca bu dilin Hint-İrani dili ve bir bükünlü (flektif) dili olmadığı, aksine bitişimli (agglütinatif) bir dili olduğu tespit edilmiştir. Anlaşılıyor ki, bu bölgede bir bitişimli dil ancak Türki dili olabilir. Orta Asya’daki Elam Devleti Türki dilli kavimler tarafından kurulmuş ve bu kavimler ülkesini Türki dilinde “benim ülkem” (İl-em>El-em>Elam) anlamını taşıyan Elem kelimesi ile adlandırmış olabileceği olanaklıdır. Bunun dışında XIX ve XX. yüzyıllarda da bilim adamlar Elam dilini Türki dili ile ilişkilendirmişler, ancak bu teşebbüsler Hint-İranililer tarafından hemen reddedilmiştir. Bir dayanağı olmadan İ. M. Dyakonov da Elam-Türki öğretileri bilim öncesi öğretiler olarak nitelendirmiştir (7, 107).

Tarih boyunca Elam Devleti’nin kültürü milattan önce I. binyılına kadar takip edilebilir ve milattan önce I. binyılının başında onun yerini Saksk (4, 33-36) ve Huarasmiy (6, 119) devletleri almıştır. Somut etnogenetik araştırmalar Sakların Türki dilli olduklarını ve aynı zamanda İrani dilli oldukları konseptinin doğru olmadığını göstermektedir.

Aşağıda kısaca Horezmiylilerin etnogenetik konularına duracağız Resmi tarih biliminde Horezmlilerin ilk baştan daha İrani dilli oldukları ve ancak VI-VII. yüzyıllarda göçebe Türkilerin etkisiyle “kendi” İrani dilini Türki dili ile değiştirmiş oldukları kabul edilmektedir. Yukarıda da belirtildiği gibi bu bakış açısının tenkitlere dayanacak hali yoktur. Gerçekte Horezmiyliler baştan itibaren Türki dilli idi ve bu halleriyle Orta Asya ve Kazakistan’ın çağdaş Türki dilli halklarının içine dahil olmuştur. Bu birinci tespitimizdir.

İkinci tespitimiz Horezm etnoniminin etimolojisi ile ilgilidir. Eski çağlarda bu etnonim Hvarizm, Horazm, Horamni gibi varyasyonlara sahipti. Bu etnonimi etnonimlerin Türki modellerine dayanarak anlamsal kısımlara bölersek Hvarizm, Horasm, Horezm varyasyonlarında Huar ve As olan iki kökü ve ayrıca 1. şahıs, tekil -m aidiyet ekini (-ım) görmekteyiz. Huar veya başka bir değişle Suar, iki adet kökten oluşmaktadır-Su (hy>hu)”su” ve Ar yani “insan, adamlar” anlamında gelen en eski Türki etnonim ki, bir bütün olarak Huar “nehir insanları” anlamındadır. Huarasm etnonimin içinde Suar etnonimin varlığı Huarasların bir nevi Ön Asya’daki Subarların (Suarların) torunları olduklarını göstermektedir. Ayrıca Suar (Huar) etnonimi Kafkas, İdil-Ural ve göründüğü gibi Orta Asya’da da aktif olarak kullanılmıştır. Huarasm etnonimin ikinci kısmı As dır ki, o da en eski Türki etnonimlerden biridir. Huaras Suarların kaviminden olan Aslar anlamına gelmektedir. Huaraslar kendi devletini kurmuş ve hem onu hem de ülkesini sadece Huaras şeklinde değil sevgi ile Huarasm “benim Huaras” diye adlandırmışlar. Zamanla Huarasm ülkesinin adı Huarasm>Horezm etnonimin anlamında da kullanılmaya başlanmıştır.

Huaras etnoniminin ilk kısmı Türki etnonimin Suar (Huar)’dan geldiği As etnoniminin olmadığı ancak -m (ni-anlaşılan daha sonra İrani dilinin etkisinde oluşmuş) aidiyet ekinin bulunduğu Horamni varyasyonundan da anlaşılmaktadır.

Şumer (Sumer/Sumar/Subar) ve Horezm (Huar-as-m) etnonimlerindeki aynı kökünün (Suar/Huar) varlığında Sümerlerin ve Horezmiylerin etnik akrabalığının belirgin izleri görülmektedir. Bunun dışında, bu durum Sümerlerin kendilerini Kangar, diğer halklar ise Horezmiyleri Kangha veya Kangüy şeklinde adlandırdıklarından da anlaşılmaktadır (14, 341). Bu üç tane etnonimin temelinde aynı birincil etnonim kökü olan Kang/Kann “ilk ata” yatmaktadır.

Pamir vadisi ve Hindukuşta Suarlar ve Aslar (Huaras) ile yan yana (Suar etnonimi gibi) etnonimleri aynı şekilde “nehir insanları” anlamını taşıyan Bulgarlar da yaşamıştır. Bulgarlar ve Suarlar İdil bölgesinde de yan yana yaşamıştır. Bulgar bilim adamları Bulgarların Orta Asya Türki yerleşim bölgesinden geldikleri görüşünü ifade etmektedir. Sonradan Bulgarlar Karadeniz’in Kuzeyi-Tuna havzasındaki Türki dilli yerleşim alanın oluşmasına katkıda bulunmuştur.

Birincil (bileşik olmayan) etnonimleri taşıyan kavimler ikincil (bileşik) etnonimleri taşıyanlara nazaran çok daha önceki dönemlerde yaşadıkları bilim tarafından tespit edilmiştir. Bundan dolayı, Orta Asya’da Huaraslardan çok önce Arlar, Aslar ve Suarların yaşadığının itiraf edilmesi gerekmektedir.

Türkilerin çok eski çağlardan beri kendi ülkelerini saygı ve sevgi ile benim anlamını taşıyan ve Türki dilinde Huarasm, Elem > Elam, Kırım, Biarm vb. gibi 1. şahıs, tekil -m aidiyet eki ile ifade edilen zamir ekini da ekleyerek adlandırdıkları konusunda bir kez daha okurlarımızın dikkatini çekmekteyiz.

Horasmiler (Horezmiyler) ile Pardılılar (Parfyanlılar) da yakın ilişkilidir. İranilerin hakimiyeti altında bulunan Pardılılar, Horasmiler, Sogdiler, Gandariler ve Dadikiler İrani çarı Kserks’in ordusunda birlikte bir kol oluşturdukları ve Pardılılar ile Horasmiler aynı komutanın emrine göre hareket ettikleri görülmektedir (5, VII, 66).

Burada herşeyden önce Pardılıların (Parfyanlılar) baştan itibaren Türkiler olduğunu ve sonradan Orta Asya’daki Türkilere katıldıklarını işaret etmemiz gerekmektedir. Eğer onlar İrani dilli olsaydı göçebe Türkilerin Türki dilini kabul edemezdi, aksine “gelen” “göçebe” Türkileri asimile ederek onlara Hint-İrani dilini kabul ettirirdi.
Pardılılar etnoniminin etimoloejisi de Türki etnonim modeline göre açıklanmaktadır. Pardı kelimesi par (bar) “varlık, bolluk, zenginlik” sözcüğü ve-dı (-lı) ekinden oluşmakta olup Pardı “zengin, mal sahibi, bolluk içinde yaşayan” anlamını taşımaktadır. Rusça dilinde th sesi ilk önce theta (q) aracılığı ile daha sonra ise (F) ile aktarılmıştır. Bundan dolayı Pardı’dan Rusça varyasyonu Parfı > Parfyane ortaya çıkmıştır. Pardı kelimesinin Türki kökeni olan bir etnonimin olduğu konusu Prikamye bölgesinde de Bardı şeklinde ve ayrıca ayidiyet eki -m ile birlikte Bardım olarak bölge ismi gibi kullanıldığı verileriyle de desteklenmektedir. Moğol istilasından önce Azerbaycan’da ismini hakimlerinin etnoniminden alan ve Barda adını taşıyan hızla gelişen bir ticaret ve sanat merkezinin var olduğu bilinmektedir.

Pardı halkının devleti Hazar Denizi’nin güneyi ve güneydoğusunda Yunanlılara ve İranilere karşı yapılan mücadele süreci neticesinde milattan önce III. yüzyılında kurulmuştur. Yükseliş döneminde Mezopotamya’dan Hindistan sınırlarına kadar geniş alanlar bu devlete bağlı idi. Görünürde daha Sümerlerin döneminde Pardılılar Ön Asya’ya kadar ulaşıp Sümerlerle ilişki içinde idi. Daha sonra Pardılılar Türkmen halkının oluşumunda aktif rol oynamıştır. Eski Pardılılar Türkmen olarak adlandırılmaya başlanmıştır. Anlaşılıyor ki, Basra Körfezi’nin doğusundaki Hamsinli Türkmenler ve Irak ile Suriye’de yaşayan Türkmenlerin Pardı Devleti’nin Ön ve Orta Asya’da büyük toprakları kontrol ettiği dönemlerden beri oralarda kalmıştır.

Kaynaklarda Yunan-Baktriy devletinin nüfusu olarak yaşayan ancak Horezmiyleri ve Pardıları ile yakın ilişkide bulunan Sogdılar tasvir edilmektedir.

Sakiler İrani dilli olarak gösterilmekte, ancak Türkologlar onları da Türki dilli olarak kabul etmektedir. Sogdı kelimesi de Sak veya Saka etnoniminden -dı (-lı) ekinin yardımı ile oluşan bir etnonimdir. Sakdı > Sagdı > Sogdı “Sakalarla karışmış kavimler” anlamında gelmektedir.

Eski kaynaklarda Horasmiler, Pardılar ve Sogdılar ile birlikte Arı/Ariy ve Gandariy’den de bahsedilmektedir. Herodot’un yazdığına göre Ahemenid İran’da Pardılar, Horasmiler, Sogdılar ve Ariyler devletin onaltıncı vilayetini oluşturuyordu (5, III, 93). Daha sonra Herodot, Ariyler isminin aslında Midyalılara verilen isim olduğunu işaret etmektedir (5, VII, 62). (Midyalıların bir kısmının Türki dilli olduğu konusunda uzman görüşleri de mevcuttur.) Ariylerin, Pardıların, Horasmilerin, Sogdıların, Gandariylerin ve Dadiklerin aynen Baktriyler gibi silahlanıp kuşanıp savaşa katılmak için sefere çıktıklarını yine Herodot tarafından bildirilmektedir (7, VII, 66). Bilindiği gibi Baktriy’da ise Türki dilli olan Toharlar/Togarlar (İbranice olarak Togarma) kavimi hakimdir.

Ar/Er ismi en yaygın birincil ve Türki bir etnonimdir. Eski çağlarda Orta Asya’da bu etnonim birincil hali ile çok aktif bir şekilde kullanılmıştır. Arlar daha o dönemde Horasmilerin yapısına (Huar/Suar = Su+Ar+As) ve Kangarların yapısına (Kang+Ar) dahil olmuştur. Hatta, Arların müteakip gelişimlerine bağlı olarak ikincil etnonimler taşıyan Bolgar/Bulgar, Suar, Hazar, Sarir, Tatar, Avar, Mişar, Salar, Uygur vb. gibi birçok kavim oluşmuştur.

Gandariy etnonimine gelince ise Türki etimolojisine göre o da Arları/Ariyleri kastetmektedir. Ancak gan/han sahibi olan Arlar şeklinde ki, Gandı-Ar içerisinde Gandı/Hanlı “han sahipleri olan” anlamını taşımaktadır.

Arlar/Ariyler ile ilgili anlamsal açıklamalarımız elbette Hint-Avrupalı bilim adamlarının yorumlarıyla örtüşmemektedir. Hint-Avrupalıların atayurdunu tespit etmeye çalışırken bu bilim adamlar, birçok Orta Asya halkını kendi dil ailesine dahil etmek ve Hint-Avrupalılarının ata yurdunu Merkezi ve Orta Asya şeklinde belirlemek için çok yoğun çalışmalara girişmiştir. Bu istikamette bazı Alman bilim adamlar özel gayretler göstererek bir kısım Orta Asya halklarına (örneğin, Toharlara) suni olarak eski İran’i dilini yapıştırmıştır. Bu tür suni varsayımlar temelinde ve örneğin Ariyleri Hint-Avrupalılara katarak XIX. yüzyılının ortasında aynı çevreler “Ariyalı” ırkı teorisini ortaya çıkarmıştır. Bilindiği gibi söz konusu teori bazında Hint-İran’i diller Ariyalı diller şeklinde isimlendirilmeye başlanmış ve bu dili konuşmuş olanlara, yani Ariylere ortak fiziksel “üstün” ırksal özellikleri yakıştırılmıştır. Ve daha sonra da “Ariyalı Irkı” öğretileri Alman faşistler tarafından Almanları “üstün Ariyalı ırkı” şeklinde tanımlamak için kullanılmıştır.

Burada, yine Orta Asya’daki Türki dilli yerleşim alanına dahil olan Kuşanlarla ilgili birkaç noktaya da değinmemiz gerekmektedir. 1947 yılında A. N. Bernştam “Usun/Kuşan ve Toharlar konusunda” isimli makalesini yayınlamıştır. Bu yazısında araştırmacı, sözkonusu kavimlerin Eftalitlere (Beyaz Hunlar) akraba olan aynı halkın parçaları olduklarını kanıtlamaktadır. Gelenek olduğu üzere yazar hepsini İran’i dilli olarak kabul etmektedir (3, 41-47). Ancak aynı çalışmada kullanılan somut veriler bunların Türki dilli olduklarını göstermektedir.

Kusan (tarih kaynaklarında daha çok Kuşan şeklinde yaygınlaşmış) adını taşıyan halk tarihte derin izler bırakmıştır. Milattan önce I. yüzyılında bu halk kendi devletini kurmuş ve milattan sonra I-III. yüzyıllarında bu devlet Orta Asya’nın önemli bir kısmının, Afganistan, Pakistan, Kuzey Hindistan ve Sintszyan’ın dahil olduğu muazzam bir büyüklüğe ulaşmıştır.

Resmi tarih bilimi bu halkı İran’i dilli olarak göstermekte ve güya bunlar ancak milattan sonra IV-VII. yüzyıllarında gelen göçebe Türkilerin etkisinde kalarak Türkleşmiş olduğunu anlatmaktadır. Bilindiği gibi gerçek hayatta gelen göçebelerin yerli ve daha yüksek kültür düzeyine sahip yerleşik halklarını asimile etmesi değil aksine gelenlerin yerleşik yerlilerin içine asimile olması şeklinde görülmektedir. Bundan dolayı Kuşanların baştan itibaren Türki dilli olduklarını kabul etmemiz yerinde olacaktır. Bunun dışında, tarihi kaynaklarda Kuşanlar Toharların arasında önde gelen kavimlerden biri olduklarını ve Tohar devletinin başında Usunların olduğu açıkça tespit edilmektedir (3, 43). Toharlar ve Usunlar ise kuşkusuz Türki dilli idi. Diğer taraftan bu kaynaklarda Kuşanlar Eftalitler şeklindeki diğer ortak etnonimini taşıyan Beyaz Hunlar ile ilişkilendirilmektedir (10, G. Distunis’in yorumları, 60).

Eski kaynaklarının verdiği bilgiler Kusan (Kuşan) etnonimin etimolojisi ile de desteklenmektedir: Ku “açık, beyaz” San ise Türki Sün’den gelmekte, dolayısıyla Kusan “Beyaz Hunlar” anlamındadır. Kusan etnoniminin Küsan, Güsan, Guşan, Guşana, Kuşan, Kuşana, Kaşan, Kasan vb. gibi birçok fonetik varyasyonlara sahip olduğu açıkça bilinmektedir. Bazı varyasyonlarından yola çıkarak A. N. Bernştam Kusan etnoniminin Usun etnonimin sadece bir Toharlı telaffuzu olduğu düşüncesini ortaya atmaktadır (3, 44). Usunlar Türkidir, Toharlar da Türkidir, bundan dolayı diğer adı ile Beyaz Hunlar olan Kusanlar da Türkidir. Elbette Orta Asya’da Türki dilli yerleşim alanın varlığı sadece bu Hunlar (yani Usunlar, Toharlar, Beyaz Hunlar) ile değil Hunların (Sünlar) tümünün tarihi ile de kanıtlanmaktadır.

Horezmiylerin (Horasmiler), Sakilerin, Sogdıların (Sakadılar), Pardıların (Rusçası: Parfyanler) ve Kuşanların baştan itibaren Türki dilli oldukları konusunda bir başka güçlü argüman tüm bu halkların kendi eski etnonimlerini korumalarında saklıdır. Eğer bu halklar başından beri İran’i dilli olsalardı ve Türki dilini “gelen” Türkilerin etkisinde kalarak ancak IV-VII. yüzyıllarında benimsemiş olsalardı, Türkilerin içinde asimilasyonları sürecinde yeni bir etnonim, yani “gelen” Türkilerin etnonimini kabul etmiş olurlardı. Genellikle asimile edilen halk, eğer devlet kurmamış ise ve diğer halkını yönetmiyor ise, her zaman onu asimile eden halkın etnonimini kabul etmektedir.

Milattan çok öncesinden itibaren Orta Asya’da Türkilerin yaşadığını eski Yunanlı seyyahların işaretlediği Türki kökenli coğrafi isimlerle da ortaya çıkmaktadır: a) sıradağlar-Kavkaz (Kaukas), Kroukas, Tavr ve Oksiy; b) çeşitli nehirler-Araks, Oks, Tanais vb. (11, 283-284).

Elamlılar, Horasmiler, Pardılar, Kuşanlar, Sogdalar, Toharlar, Usunlar ve Orta Asya’daki eski Türki toponimler ile ilgili olarak burada söylenen her şey açıkça ve yeterince kanıtlayıcı bir şekilde gösteriyor ki, bu bölgelerde milattan önce daha III. binyılı itibariyle Orta Asya ve Kazakistan’daki eski Türki dilli yerleşim alanını oluşturan Türki kavimler yaşamıştır.

Kafkas, Karadeniz’in Kuzeyi, İdil-Ural ve Batı Sibirya Bölgelerindeki Eski Türki Dilli Yerleşim Alanı

En eski Türki dilli kavimler Ar, As, Bi, Sün, Men, Sak gibi birincil ve tek heceli etnonimlere sahiptir. Kendi gelişim süreçlerine ve iletişimlerine bağlı olarak bunlar bazı değişimlere uğramıştır. Onları bir birinden ayırt edebilmek için etnonimlerine bazı tanımlamalar ve ekler ilave edilmiştir ki, daha sonra bunların temelinde ikincil Türki etnonimler ortaya çıkmıştır. Etnonimlerle ilgili bu hususlardan yola çıkarak birincil etnonimleri taşıyan kavimlerin yaşadığı bölgeler eski Türki dilli yerleşim alanına dahil edilebileceğini söyleyebiliriz.

Kafkaslar’da (Kuzey Kafkasya ve Arka Kafkasya) en eski zamanlardan beri bir kısmı bugünkü Azerbaycanlıların ataları olan ve Ar/İr, As/Az, Bi/Pi/Bey, Sün/San/Şan/Can vb. gibi etnonimleri taşıyan kavimler yaşamıştır. Daha sonra Türki kavimlerin karışımı sürecinde Asar/Azar/Azer şeklinde adlandırılan yeni ikincil etnik oluşumlar meydana gelmiştir. Hazar Denizi’nin kıyılarında Kaspiy, yani “kayalık dağların beyleri” yaşamış ve onların etnonimi daha sonra denizin de ismi haline gelmiştir. Birbirine yakın akraba olan Azer, Beyler, Sünler (Canlar) gibi kavimlerin karışması süreci sonucunda daha sonra Az-Er-Bi-Şan > Azerbaycan adını alan yeni bir etnik birimi oluşmuştur. Kafkas bölgesinde eski Ön Asyalı Kumanlar, Kumıklar, ve içlerinde Karaçay “kara nehir” veya “kara nehirliler” etnonimini alan kara nehir insanları olan Orta Asyalı Balkarların (“nehir insanları”) bir kısmı da tutunabilmiştir.

Azer adı ile anılan Türki etnos sık sık Hazar etnonimi ile de isimlendirilmiştir. Bazıların görüşlerine göre bu son etnonim sadece Azer kelimesinin bir fonetik varyasyonudur, başkalarına göre ise bu kelime Ar etnonimi ve onun Haz/Has/Kas “kaya, kayalı dağ” şeklindeki tanımlaması bazında oluşmuş olup Hazar da “kayalı dağların insanları” anlamına gelmektedir.

Bazı Azerbaycan bilim adamlarının bildirdiğine göre Ön Asyalı Subarlar/Suarlar milattan çok daha öncesinden Kafkas bölgesine de yayılmıştır. Bunun dışında buralarda Alban/Alvan/Alan adlarını taşıyan geniş yerleşimler ve hatta devlet oluşumlar da belirlenmiştir.

Bu şekilde, güya ilk Türkilerin Hunlar adı ile Kuzey Kafkasya bölgesine ancak milattan sonra IV. yüzyılında, Arka Kafkasya bölgesine ise Oguzlar adı ile ancak milattan sonra XI. yüzyılında geldiklerini şeklindeki geleneksel tarih biliminin iddiaları gerçeğe aykırıdır. Kafkaslar’daki Türki dilli yerleşim alanın varlığı bazı Türki kavimlerin milattan önce daha IV-III. binyıllarında Ön ve Orta Asya’da yaşamaya başladığından beri söz konusudur.

Karadeniz’in kuzeyinde milattan çok öncesinden itibaren Tavr, Trak, Onogur, Kimmer, Sıkıdı (Rusçası: Skif) vb. gibi isimleri taşıyan Türki dilli kavimler yaşamıştır. Karadeniz’in eski adı olan Pont kelimesi de Türki Bün/Bun “çorba, yemek, katık” ve sahip olma -dı/-t ekinden oluşmaktadır. Buntı > Pontı > Pont Türki dilinde “doyuran”, “yiyeceği zengin” anlamını taşımaktadır. Karadeniz’in kuzey bölgesinde milattan önce daha I. binyılının başından itibaren Türkilerin yaşadığının bir ifadesi de Kırım’ın Yunanlılar tarafından sömürgeleştirilmesi sırasında aynı isimlerini koruyan Fanogorya ve Pantikapey gibi Türkilerin yaşadığı şehir yerleşimlerinin varlığıdır (12, 233). Bilindiği gibi tarihsel olarak Fanogorya toponimi Honogur/Hunogur/(F) onogur etnonimine uzanmaktadır. Bu demek ki, Hunogur/Fonogor yerleşim birimi Bulgar/Bolgarların direkt ataları olan Hunogurlar/Onogurlar tarafından kurulmuştur.

Pontikapey toponimi ise tarihsel olarak Türki Pontıkapı “Pont’un kapısı” kelimesinden gelmektedir. Daha sonra bu şehir Kerç ismini almış ki, bu sözcük Pontikapı’nın antonimidir-Kereş “giriş”. Bunun dışında Ermeni kaynaklar Kuban bölgesindeki milattan sonra II. yüzyılının Bolgar topraklarını işaret etmektedir. Dolayısıyla Karadeniz’in kuzeyi ancak milattan sonra IV-VII. yüzyılları arasında Türkileştiği şeklindeki görüşler bu açıdan da tenkide değmezdir.

Ön ve Orta Asya bölgelerindeki Türki yerleşim alanlarının etnik yapısı incelenirken İdil-Ural ve Batı Sibirya’da da Türki dilli yerleşim alanının var olduğu işaret edilmişti.

İdil-Ural bölgesindeki eski Türki dilli yerleşim alanı hakkında birçok Türkolog açıklamalar yapmıştır. Kafkasyalı bilim adamlar İ. M. Miziyev ve K. T. Laypanov, Türki kavimlerinin milattan önce daha IV. binyılından beri İdil-Ural bölgesinde yaşadıklarını etraflıca kanıtlamıştır. Bundan dolayı bu bilim adamlar İdil-Ural bölgesini Proto-Türkilerin anavatanı diye ilan etmiştir (8, 16-28).

Bunun dışında İdil-Ural bölgesinde eski Türki yerleşim alanının varlığı bu bölge ile Ön ve Orta Asya arasında kurulmuş olan yakın etnik, ekonomik ve politik bağların varlığı ile da dolaylı bir şekilde kanıtlanmaktadır.

Ön ve Orta Asya’yı İdil-Ural bölgesi ile bağlayan bu bölgelerin ortak eski kavimler olan Subarlar ve Kangarların olduğu görüşü ile başlayalım. Daha önce belirtildiği gibi, Sumer/Şumerlerin kendi kendine verdikleri ad Kangar/Kungur idi. Bunların Subarlarla aynı dili konuştukları için Akadlar ve bu Kangarlar Subar/Sumar/Sumer/Şumer etnonimi ile isimlendirilmiştir. Subar/Huar etnonimi Huaraslar/Horasmiler/Horezmiylerin yapısına da girmektedir. Onlar ise Kangar/Kang/Kangha etnonimi ile isimlendirilmekteydi. Bu kavimlerin isimleri İdil-Ural bölgesinde de tespit edilmiştir. Burada onların izleri Kungur, Suar gibi toponimlerde korunmuştur. Bu bölgede ayrıca As etnonimini taşımış olan kavimler ile ilişkili olan Osa, Aslı/Aşlı gibi toponimlerin de var olduğunu ekleyebiliriz. Hatırlatalım ki, Huarasm/Huaras gibi bileşik etnonimin yapısında Suar dışında As (Huar-As) etnonimi de fark edilmektedir.

Suarlar ve Kangarlar Ön Asya bölgesinde milattan önce IV-III. binyılları arasında, Orta Asya bölgesinde ise milattan önce II-I. binyılları döneminde iz bırakmıştır. Peki, Suarlar ve Kangarlar hangi döneminde İdil-Ural bölgesinde yaşamış olabilir? Eğer bu bölge Türkilerin anavatanı olarak kabul edildiğini gözönünde bulundurursak, bunlar görünürde Ön ve Orta Asya’da ortaya çıkmadan önce buralarda var olmuştur.

Subar etnonimi Sumer/Samar şeklindeki fonetik varyasyonlara sahiptir. Bu varyasyonlar Orta Asya bölgesindeki (Samar-kend) ve İdil bölgesindeki (Samara, Şumer) toponimlerde de tespit edilmektedir.

İdil (Volga) nehrinin havzasındaki Torçesk toponimi görünürde İdil-Ural bölgesinin milattan çok öncesinden Turuk kavimlerinin tespit edildiği Ön Asya bölgesi ile ilişkilerini göstermektedir.

İdil-Ural ve Orta Asya bölgelerin arasında eski Orta Asyalı etnosu olan Pardılar (Rusçası: Parfyane) bazında da bu tür eski ilişkiler görülmektedir. Tarihsel olarak bu etnonim “bolluk, zenginlik” anlamını taşıyan Par/Bar Türki sözcüğü ve Türki-dı/-lı sahip olma ekinden oluşmaktadır ki, Bardı/Pardı kelimesi “zenginliğe sahip, bolluk içinde yaşayan” anlamındadır. Prikamye bölgesinde kendi kendine Bardı/Pardı ismini veren eski Bulgarlar yaşamaktadır. Bugün onlara verilen ad Barda Tatarları “Bardalı Tatarlar/Bardımskiye Tatarıy” şeklindedir.

Orta Asya ve Prikamye arasındaki asırlar boyu devam eden yakın ilişkilerin varlığı Orta Asya’yı inceleyen araştırmacılar tarafından da işaret edilmektedir. Bu şekilde Eski Horezm’i etraflıca inceleyen S. P. Tolstov, “daha Neolit çağda açılmış eski yollar üzerinden Horezm hakimiyetini uzak Prikamye bölgesine kadar yaymış ve buralardan kürklü mamüller şeklinde vergiler toplamaktaydı, ve uzak Prikamye’de Horezm’in ve Karadeniz’in kuzeyindeki Ellin-Skif (Helenik-İskit?)lerin etkileri kesişmekteydi” (14, 342).

Orta Asya ve Prikamye bölgesi arasındaki yakın ilişkiler hakkında Prikamye’de bulunan ve üzerlerinde yazılar olan Horezm, Parfyan (Pardım) ve Kuşan madeni paralar ve gümüş kap kacaklar da bir fikir vermektedir. Bunlardan büyük miktarlarda bugünkü Perm bölgesindeki Bardım/Pardım köyünde bulunmuştur. Daha öncelerde keşfettiklerinde bu tür buluntular genellikle eritilerek değerlendirilmiştir, ancak XVIII. yüzılından itibaren koleksiyoncular onları toplamaya başlamıştır (2, 5). Daha XVIII. yüzyılında F. Stralenberg Prikamye’nin “Güney” gümüşü buluntularıyla Hindistan’dan Biyarm üzerinden Akdeniz’e kadar Büyük Ticari Su Yolu’nun varlığını kanıtlamaya çalışmıştır. Benzer görüşlere dayanarak XIX. yüzyılında da bazı araştırmacılar bu tür gümüş mücevheratların Prikamye topraklarında gelen tüccarlar tarafından gömülmüş olduğunu ve dolayısıyla yerli halk ile ilişkili olmadıklarını iddia etmiştir (2, 20). XIX. yüzyılının sonunda Perm arkeoloğu olan F. A. Teplouhov ticari yolunun varlığına karşı çıkmış ve Ural bölgesindeki gümüş eşyalarının Hanti ve Mansilerin putperest mabetlerinde kullanıldıkları şeklinde bir varsayımında bulunmaktadır (13, 85). Daha sonra hemen hemen tüm araştırmacılar aynı görüşü kabul etmiş ve gümüş eşyaların Ural ile Prikamye bölgelerinde dinsel olaylarda kullanılması olgusunun bu tür eşyalarının büyük miktarlarda güneyden getirilmesine sebep olduğu görüşünü ifade etmiştir (2, 23). Bu araştırmacıların görüşlerine göre, görünürde Bartım köyü çevresinde büyük miktarlarda ithal mallarının toplandığı büyük bir ekonomik merkez var olmuştur (2, 25).

Daha önce ifade ettiğimiz gibi, Prikamye ve Orta Asya arasındaki ilişkiler genellikle Türkiler sayesinde gerçekleştirilmekteydi. Nitekim, daha milattan önceki dönemlerde hem Prikamye’de hem Orta Asya’da Türki dilli kavimler yaşamaktaydı. Bu hususta, Prikamye’de bulunan Horezm, Pardım (Parfyan) ve Kuşan madeni paralar ve gümüş eşyaların üzerindeki yazıların Türki dilinde oldukları gerçeği da fikir vermektedir. Bütün bunlar nümizmatik uzmanı olan A. G. Muhammadiyev’in çalışmalarıyla kanıtlanmaktadır (9, 36-83). Nitekim bu tür yazıların İran’i dili bazında okunması için verilen ve uzun yıllar sürmüş olan çalışmalar hiçbir sonuca ulaşmamıştır.

Eski Horezmiylerin, Pardıların ve Kuşanların ilgisini Prikamye bölgesine yönelten neydi sorusuna cevap bulmak kaldı. Bizim cevabımız: görünüyor ki, sadece kürkler değil, aynı zamanda Prikamye bölgesindeki yer altı gümüş zenginlikleri şeklindedir. Bugüne kadar bilim adamlar Prikamye’de bulunan gümüş paralar ve eşyaların bu bölgede gümüş madenlerin varlığı ile direkt ilişkili olduğunu farkedememiştir. Milattan çok daha öncelerinden itibaren Bulgar-Tatarların ataları gümüş üretimi ile uğraşmış ve bu da Orta Asyalı Horezmiylerin, Pardıların, Kuşanların ve İskandinavların-genel olarak Batı Avrupalıların dikkatlerini çekmiştir. Prikamye’de gümüş yataklarının var olduğu ve yerli halk gümüş üretimi ile uğraştığına dair bilgilere XIV. yüzyılından kalan eski Rus kaynaklarında da ulaşılmaktadır. Bu kaynaklarda “Zakam gümüşü” ‘nden ve Ural ile Prikamye bölgesindeki halktan gümüş vergisi alınmasından bahsedilmektedir (2, 5).

Prikamye bölgesindeki halkın gümüş üretiminin sonucunda bu bölgede gümüş ve belki de hazır gümüş eşyalar ticareti gelişmiştir. Zira, Horezmiylerin Prikamiye’ye hazır yazıları olan gümüş eşyaları getirmiş olmaları ihtimali mantıklı görünmediği için, büyük ihtimalle bu tür eşyalar bu bölgede-gümüş yataklarının yanı başında üretilmiştir. Prikamiye’de bu tür eşyaların bulunduğu bundan dolayıdır. Bu da Prikamiye’den değişik bölgelere doğru “gümüş” yollarının uzandığını göstermektedir. Ve bu yolların arasında Prikamiye ve Orta Asya’nın Türki kavimlerini bir birine bağlayan yol herhalde en önemlisidir.

Orta Asya’daki eski Türki dilli yerleşim alanın konularını incelerken geleneksel tarih biliminde Hint-İran’i olarak değerlendirilen Kuşanların gerçekte Türkiler ve daha somut olarak Beyaz Hunlar olduklarını ifade etmiştik. Farklı lehçe ortamlarında Kuşan/Kusan/Kaşan/Kasan/Kazan gibi etnonimin değişik fonetik varyasyonlarını taşıyan Kuşanlar, Orta Asya’da olduğu gibi İdil-Ural bölgesinde de Koşan, Kazan toponimleri ve Kaşan, Kazansu hidronimleri ile kendi etnik izlerini bırakmışlardır. Bu etnonimin İdil-Ural bölgesinde toponimler ve hidronimler şeklinde kalıcı bir hal alması büyük ihtimalle Kuşan İmparatorluğu’nun milattan sonra I-III. yüzyılları dönemindeki yükseliş devrinde gerçekleşmiştir.

İdil-Ural bölgesinde Orta Asyalıların da tarihsel hayatlarında aktif katılımı olan Sünlerin (Hunlar), Avarların (Aorslar) ve Alanların etnik izlerine de rastlanabilmektedir.

Geleneksel tarih biliminde, İdil-Ural bölgesinin Türkileşmesi güya Bulgarların gelişi ile ancak milattan sonra VII. yüzyılında gerçekleştiği ifade edilen görüşler tenkide değmezdir. Görüldüğü gibi İdil-Ural bölgesi en eski çağlardan itibaren Türki dilli bir yerleşim alanıdır.

Geleneksel tarihte Batı Sibirya da Türki dilli yerleşim alanı olarak sayılmamasına rağmen bölgedeki kavimler daha en eski çağlardan itibaren Ön Asya, Orta Asya ve İdil-Ural bölgelerindeki kavimlerle yakın ilişkili oldukları bilinmektedir.

Her şeyden önce Sibirya isminin kendi başına tarihsel olarak Türki etnonimi olan Subar/Suar/Sabir/Sibir’den geldiği gözönüne bulundurulması gerekmektedir. Kaldı ki, bu etnonimi taşıyan en eski halklar milattan önce IV-III. binyıllarında Ön Asya’da yaşamış, bunların temelinde oluşan As Huaraslar da milattan önce II. binyılında Orta Asya’da yaşamıştır. Subar/Sabirler ve Horasmiler için Hazar Denizi’nin kıyılarına çıkış gayet sıradan bir olgu olduğu için bunlar buradan Ural-Miass-Tobol-İrtiş-Oba nehirleri üzerinden Kuzey Okyanusu’na ulaşıp buradaki Karya Denizi’ni Kar Dingeze “Karlı Deniz” şeklinde isimlendirmişlerdir.

Sümerlerin ve Horasmilerin bir kısmının kendine verdikleri isim Kangar olduğunu hatırlayalım. Horasmiler ile birlikte Aslar (Huar+As) da vardı. Bu etnonimleri taşıyanlar, yani Kangarlar ve Aslar da Batı Sibirya’ya ulaşmış ve milattan önce VII. yüzyılında Enisey nehrinin kıyılarında güçlü bir devlet birliği oluşturmuşlardır. Kangaras adını taşıyan bu devlet milattan sonra V. yüzyıla kadar gelişmeye devam ederek kontrol ettiği topraklar Orta Asya’ya kadar ulaşmıştır. Kangarasların devleti farklı dönemlerde Keş, Kusan, Taşkent, Buhara, hatta Semarkand gibi değişik merkezlerden yönetilmiştir. Batı Sibirya’nın tümü Kangaras Devleti’nin sınırları içinde imiş. Bilim adamlarının görüşlerine göre bu devlet çok zengin Tagar arkeolojik kültürü bırakmıştır. Ayrıca ona Skif Halkları Konfederasyonu’nun önemli bir kısmı imiş gibi bakılmaktadır.

Bu şekilde eski Türki yerleşim alanlarına Küçük, Ön ve Orta Asya, Kafkas, Karadeniz’in kuzeyi-İdil-Ural ve Batı Sibirya bölgeleri de dahil edilmesi gerekmektedir.

Prof. Dr. Mir Fatih Zekiyev

Erkinlik üchün kök asmanni sétwilishning héch hajiti yoq, peqet we peqetla Rohimizni satmisaqla yétidu.

-Nelson Mandela

Autori: Hebibulla Ablimit

 

Chin sulasining padishasi Chiyenlung (1711-1799) ning eskerliri 1760-yilliri Üchturpangha bisip kilip, Elenurxan (Tarixtiki meshhur Iparxan) ni esirge ilip, Beyjinggha ilip kéttidu. Perizat süpetlik, Ipar puraydighan bu qiz bolsa Emir Muhemmetjan bilen Ezim Ezize pasha Xénimning newrisi idi. Elenurxanning rahéni özige mahil qilish üchün Padishaning Saray xoshametchilirining pal sélishi boyiche „Miwisi Altun, yopurmigha Kömush, shéxi Polat , hidiy Ipar“ bolghan Üchturpanning yerlik Jigde köchitini saraygha köchurush üchün leshker bishi Su Ching bilen Hakimbeg Ebeydullagha perman chushuridu.

Shu chaghalarda Hakimbeg Ebeydulla bilen Ambal Su Ching birliship, xalighanche Adem ölturup, Uyghur xelqining mal-mölkini bulap, Xotun-qizlirigha basqunchiliq qilghan bu zorawanliqidin, Üchturpan xelqining chidighuchiliqghi qalmighan idi. Zalimlar xelq ustidiki siliqni kün-künge köpeytip, xelqni bir tire, bir ustixan qilip qoyghan idi.

Bu chaghlarda Uyghur xotun-qizlar xatirjem tala tüzge chiqalmayti. Xan leshkerliri körgenla ayallargha xalighanche basqunchiliq qilatti. Bezide yamulda „Ziyapet“ namida ayallarni mejburi tutup kélip, heptilep ayallarni mejburi yamulgha solawalatti. Numus küchidin bash köturelmigen nurghun erler özlirini ölturwalghan idi.

Xeliq ichide yuz-abroyi bar inawetlik Rexmutulla digen késhining Gülzare digen chiralliq ayalinimu yamullagha solawilip, qoyup bermigenligi üchün, Rexmutullaning wijdani jidimay, yuriki örtulup, qan-zerdige tolup, partlash pursitini kutup turghan idi. Del mushu chaghlarda Su chingning naynaq oghli Su lun bilen Hakimbegning oghli Kamal ikkisi tamasha üchün Axsugha kétiwatqan yolda , qolida Kapaq köturup sugha chiqqan bir bozchining qizi Anargülni körup qilip, uninggha Su lun isilip, niyitini buzidu, Qiz pütun küchi bilen qarshiliq qilidu, del mushu chaghda Jüme namizidin qaytqan jamaet bu exwalni körup, u ikki lukchekni qattiq urup, qizni qutquzup qalidu. Bu ikki lukchek Mejit Imaming salasi bilen jini aman qilip, sheherge tikiwitidu. Bu exwal Rexmutullaning qattiq gheziwini qozghaydu chünki Anargül bolsa Rexmutullaning oghli Amanullaning söygini idi. Bu weqedin kiyin Amanulla segeglik bilen etrapigha jigerlik Uyghur yashlirini yéghip her ixtimalgha qarshi teyarliq köridu. Yashlarni Palta-keke, Kaltek-toxmaq, Qilich-orghaqlar bilen qorallandurup, teyarliq qilip, „Qoltuq“ digen taghliq rayongha chiqip kitidu.

Del shu chaghalrda Xandin “Jigde köchurush” permani yétip kélidu. Buning bilen Su ching we Ebeydulla suyqes tuzup, bu ishqa Rexmutulla bilen oghli Amanullani meshul qilip bikitidu. Ularning mexsidi bu ikkisini bu ishqa mes´hul qilip, yolgha séliwitip, Anargülni qolgha kelturush idi. Likin segek Amanulla bilen Anargül dadisi Rexmutullagha qozghilang qilish toghruluq mundaq xet yazidu.

Qara tashlar zar yighlaydu,
Bashqa chüshken dertlerge.
Serkerde bolung emdi,
Jandin toyghan xeliqlerge.

Jigdiliktin jeng bashlap,
Shéhit bolsaq arman yoq.
Bundin artuq chidarigha ,
Emdi bizde derman yoq.

Aqtuqayning séyida ,
Seldek aqsun qénimiz.
Erkinlik dep jan bersek,
Söyunmemdu jinimiz.

Del mushu chaghalar 1765-yli 2-ayning bashliri idi.
2-ayning 14-küni hasharchilar Jigde köchetlirini nechche yüzligen tagharlargha qachilap , yolgha chiqish üchün toplishidu we bularni uzutush üchün kelgen ayal-balilar köz yashlirini qilip, yighilghan chong meydan otturisigha bir qametlik, qeyser bir kishi zeberdes dessep kilip, ot chaqnat turghan ötkur Közi bilen hesretlik qan-yash tökuliwatqan qérindashlarning perishan yuzlirige tekshi nezer salidu. Bu kishi del Rexmutulla idi.
“Qirindashlar! Bugunki künde bizning bishimizgha chushuwatqan zulum-kulpetlerge saydiki qara tashlarmu nale qilishmaqta. Bu zulumgha qol qoshturup, “lebey “ dep turiwiremduq? Yaq, yaq! Emdi taqitimiz taq boldi. Bugundin bashlap men silerge Serkerde! Biz atlinayli, Jigede qachilanghan Maltaqlarni urup chiqinglar! Qolunglargha qoral ilinglar! Qini yurekliri zerdepke tolghan yurtdashlar, qel´ege qarap algha!” dep xitap qildi.
Qehriy-ghezipi téship turghan déxan yigitliri shuan awaz qoshup, herketke ötti. Buning bilen pütun xelq qozghulup shu künila qozghilangchilar sani onminggha yetti. Bu tarixtiki “Jigde yéghiliqi” dep nam alghan shalliq qozghilang idi.
Bu toghruluq bir shair mundaq yazidu:

Ilahim bendilerni munggha saldi,
Köchurup jigdilerni Tunggha saldi.
Tégip bashqa hemishe tayaq-toqmaq,
Yérip tenni tömur derre bilen choqmaq.

Zulum ashti, hashar-alwan kilip téz,
Ayaq asti qildi köp xotun – qiz.
Tugep taqet, uninggha sewir-imkan,
Déduq bolsun, pida bu jan, tökup qan.

Rexmutulla serkerde qozghilangchilarni üch chong liniye boyiche qel´ege qarap hujumgha öttishke buyridi. Buning bilen Qel´eni qorshawgha aldi. Etisi qel´edin ayalche yasinip, oghurluqche chiqqan Hakimbeg Ebeydulla bilen Ambalning oghli Su lunni Anargül bashliq qozghilangchilar qolgha aldu we helqning köz aldi qetle qildu.

Ambal Su ching bolsa azghina chirikliri bilen sipilning ichige solunup qaldu. Hayatidin umudini uzgen qanxor Ambal sipilning ichidiki derexqe esilip öliwaldu. Chirikler yamulning qoral iskilattidiki oq-dorilarni yéghip hemmisini özliri bilen teng partlitip halak bolushidu.

Gerche qozghilangchilar ghelbe qilghan bolsimi bu téxi jengning bashlinishi idi. Üchturpanni mudapiye qilishtin bashqa etraptiki rayonlardiki xelqni qozghash üchün küch ewetish lazim idi. Uning ustige bu etiyazliq tirilghu mezgili bolup, yerlerni aq tashlap qoyushqa hergiz bolmayti.
Dixanlar bir tereptin dixanchiliq ishliri bilen meshghul bolsa bir tereptin Üchturpani qoghdash ghimida idi . shu chaghda Qeshqet terptin Qeshqer ambili nurghun leshker tartip üchturpangha qarap yol alidu , Ben Taxey digen Aqsu ambilimu xan leshkerlirini bashlap yolgha chiqidu.

Rexmutulla bu xewerni anglap derhal urushqa teyarliq qildu, aridin bir ay ötkende urush sherq we gherip terptin tengla bashlinidu.

Rexmutullaning chong oghli Esmutulla Qeshqer tagh yolidin kelgen leshkerlerge torap zerbe birip, nurghun qoral olja aldu. Ikkinchi oghli Amanulla bolsa yéngi toy qilghan ayali Anargül bashchilighidiki qoshun bilen Aqsudin kelgen chirikler bilen qalliq jeng qildu. Ikki septiki bu urush bir hepte dawam qildu we ghelbe bilen axirlishidu.

Bu xewerni anglighan Kure jangjuni Üchturpangha 3 ming tallanghan xan qoshunini ewetidu. Bu qoshun üch terepke bölunup wujumgha ötidu. Aqsu saylighidin bésip kirgen xan qoshuni bilen Anargül bash bolghan qoshun tutushidu. Qexriman Anargül(bezi matiryallarda Mayimhan dep ilinghan) talliwalghan Alte qiz qoghdighuchisi bilen qeqrimanlarche jeng qilip, leshkerlerni axiri chikindurdu.

Walenki qattiq ghezepke kelgen Kure jangjuni axiri pütun küchini ishqa silip, jengge atlinidu, Üchturpan etrapida xan leshlerliri xundi qagha-quzghunlardek mingghildap kétidu. Yeni onminglighan qoshun top-zembirekler bilen wujumgha öttup, qattiq mudapide turghan qeriman Üchturban qozghilangchilarning sipini buzup tashlaydu.

Qeqriman Amannulla kindik qini tukulgen ashu mubarek tupraqta Xan eskerliri bilen qanliq jeng qilip, qeqrimanlarche Shéyit bolidu.

Qozghilangchilar aridiki bezi teslimchi munapiqlar teslimchilik yolini tutushqa bashlaydu likin Rexmutulla axirche jeng qilidighanlighini bildurup, qozghilangchilar bilen birge sipilgha chiqip jeng qilip, jengde Shéyit boldu. Urushqa chong oghli Esmutulla qomandalliq qildu likin xain Sabir bilen Shakir digenler özining rezil epti-beshirisini toluq ashkarlap, Esmutullani qolgha ilip, baghlap Xan leshkerlirige tapshurup teslip boldu. Buning bilen minglighan shéyitlarni bergen bu qozghilang teslimchilikning sewebi bilen meghlubiyetke uchrap ,tiragidiyelik axirlishidu.

Likin tarixta ajayip komidiyelik ishlar bolidiken, xan leshkerliri aldi bilen Teslimchi xain Sabir bilen Shakirni ölumge hukum qilip, kallisini aldu, buning bilen bu ikki xainning hayati shemendichilik bilen axirlishidu, Teslim bolushni xalimay uzul –késil jeng qilish terepteri bolghan Esmutullaning ölumi bolsa sereplik , xelqimiz menngu yan itidighan ölum boldu.

Bu Qozghilanggha qatnashqan Uyghurlarning uchten biri qirghin qilinghan bolup, 10 mingdek késhi Iligha surgun qilinidu, bu surgun qilinghanlarning yirimi yollarda ashliqtin, qehritan soghaqlarning destidin ölup kitidu. Yurtlirida qalghan ayal we ushshaq ballarning bishigha téximu éghir balayi apat kélidu.

Del mashu chaghda taghlarda shoshurnup yurgen Anar gül qayta yene teshkillinip öz etrapidiki 6 qiz bilen chin leshkerlirige qarshi partizanliq jeng élip baridu.

Anar gül nahayiti batur qelemdimu, elemdimu yitishken qiz bolup, özi nahayiti qamlashqan. Amannulla bilen az waqit birge bolghan chaghlardiki umidini, yashliq arzulirini, kelgusi üchün tuzgen pilanlirini yoshurghan bir jup kök közliride intiqam oti chaqnighan, bu adaletsizlike, qanxorlargha qarshi isyan qilip, tikmu-tik turghan ikki köksimu özige shunche yarashqan bu bahadir qiz qalghan Ghunche qiz, Zuhre gül, Qembernisa, Gül ayim, Externisa, Dilber qiz qatarliq 6 qiz bilen birge düshmenge tuyuqsiz zerbe birip, düshmen chirikliri ichide riwayetke aylinidu.

Xan leshkerliri arisida Anargül (Mayimxan) toghrisida “oq ötmeydighan ewliya Qiz” digen söz-chöchekler tarqaldu. Anargül bashchilighidiki 7 Qiz at chapturup, qilichlirini oynutup xan eskerliri arisigha bösup kirgende , xan leshkerlirining sipi buzulup, herterepke pitirlap qichishidu. 7 Qizning atliring tuyaqliridin chiqqan sadalar tagh baghridki sayliqlarni zil-zilgha salidu.

Shundaq qilip bu güzel 7 qizning partizanliq urushi üch ay dawam qilidu. Axiri bu zerbige chidimighan minglighan Xan leshkerliri tom zembirekler bilen qorallnip, Muljer taghlirini omumi yuzluk qorshawgha alidu. bu jessur 7 Qiz qet´i teslim bolmay düshmen bilen ilishidu we tik tagh choqqilirigha qarap ilgirleydu, arqidin minglighan Xan leshkerliri taqqa qarap yamishidu. Özlirige qattiq harduq yetken bu 7 bahadir qiz bedenliridiki yarilirining aghrighinimu tuymay, pütün küchi bilen taghalardiki quram tashlarni, chashqanlardek ömulep kiliwatqan chirikler ustige yaghdurup, yuzligen hezlek chiriklerning mijighini chiqirwitidu we küchluk tartilghan oqya kirechliridin chiqqan eng axirqi oqlar düshmenning yurikige gach qilip sanjilidu.

Emma tagh baghridki chirikler chebdas 7 Qizning nazuk tenliri ustige zembirek oqlirini yaghdurushqa bashlaydu. Zembirek oqlirining zerbisidin taghlardiki quram tashlar paxtidek tozushqa bashlaydu. Bu chaghda chirayidin taghdiki cholpandek nür tökup turidighan Zöhre gül éghir yarilinidu. Ghunche qiz bilen Dilber sepdishini derhal yölep qap-qara bulutlar qaplighan tagh choqqisigha qarap ilgirleydu.

Öz ghururining ayaq asti bolushigha bash egmigen, yatqa boy egmes iradini özige muqeddes dep bilgen bu natifan 7 Qiz düshmen bilen hayat-mamatliq ilishta kiyimliri jul-jul titilip ketken idi. Bu güzel nazuk bedenliri düshmen tighlirining zerbisidin tiliwitilgen bolup, yara éghizliridin chiqqan issiq qanliri bilen ippetlik pak bedenliri nemlengen idi. Muqedes itiqadning küchi bilen , chemdeslik bilen epchil herket qiliwatqan bahadir 7 qizning bu qeqrimanlighini köz aldighizgha keltursingiz ulargha alemche apirin oqumay turalamysiz.

Qorqmas, Shir yurek 7 Qizning Sumbul chachliri chuwulghan, lewliri qurughan, nepesliri siqilghan, közliri harghinliqtin olturghan bolsimu yenila qetí iradisidin yanmighan, teslimchilikni özige numus dep bilgen halette Tagh choqqisida merdane turidu. Tagh choqqisidiki gureldep chiqiwatqan qattiq soghaq shamal ularning chuwulghan qapqara chachlirini uchurtup turidu. Bu sumbul chachlar elwette muhebbet gülzarining ishikini emdila chekken emesmu? U yumran qap-qara chashlar téxi öz söygisining méhri bilen silishigha qanmighan idighu.

Bolsa bu yumran chashlar eng axirqi qitim öz yari bilen widalishiwatqandek perishte supetlik 7 Qizning qizil almidek yuzlirini , titrep turghan lewlirini toymay arqa-arqidin söyidu. Kök yuzide daim parlaydighan Quyashning paqiraq yuzini qaplighan qara bulutlar bolsa hesretlik widalishish yashliri bilen güzel 7 Qizning paqiraq chachlirini nemdeydu. Töwen terptin chiqiwatqan yuzligen Xan leshkerliri lesh purap ketken sisiq bedenliri bilen axiri érishken oljigha qol silish üchün yawuzluq bilen yiqinlap kilidu. Lékin jengqiwar 7 Qiz bu toxu yurek yallanma leshkerlerning yureklirni mujuwetken bolghachqa aldirap pitinalmaydu.

Uyghurning bahadir 7 Qizi Asman bilen ziminning arisida özlirini charisiz, amalsiz, ajiz hés qilishidu. Ular eng axirqi qitim Ana yurti ezizzane üch Turpanning güzel bu mubarek yuzige Muljer téghining choqqisidin yene bir qitim Umudliri sunghan halda nezer tashlaydu. Chirikler asta-asta sebirsizliq bilen qistap kélidu.

Bahadir 7 Qiz tagh choqqisining léwige kilip, töwen´ge qaraydu. Töwen terep cheksiz qarangghuluqqa tolghan tégi yoq Hang idi. bu hayatning güzellikliridin héch behriman bolalmighan 7 Qizning umutsiz közliri bir-birliri bilen eng axirqi qitim uchishidu. Pütün Tebiet bu adeletsizlikni, bu zulumni, bu namertlikni körup tursimu küchlukler, qanxorlar aldida béshini sélip, charasiz turidu. Peqet 7 Uyghur qizi, peqetla mashu qehriman 7 Qiz bu zulumgha, bu adaletsizlikke bash egmey, Yah léwide tik turidu.

Elwida Ana weten, elwida Uyghur millitim digen 7 xil nazuk awaz Tagh choqqisida yaghrap, kökke köturulup, ershini tétritidu, andin asta töwenlep pütün ana tupraqning yüzini sélaydu, tupraq ana bulargha guwa bolush üchün wede beridu. Shuning bilen tengla 7 qizning nazuk bedini hanggha shunquydu. Ana tupraq bir silkinip 7 Qizining mubarek pak bedini özining illiq aniliq baghrigha basidu.

Perizat 7 qizning qeqrimanliq bu rohi kökke köturilidu, köktiki bulutlargha qoshulup, yamghur danchilirigha aylinidu, her bir tamche bir söz, bir riwayet, bir epsane, bir dastan bolup ta bugunge qeder we emidi Uyghur millitining rohini paklaydu, rohini kökertidu.

Mana bu Tariximizdiki Bahadir 7 uyghur qizi.
Mana bu Adaletning yuzini qaranghuluqtin yoruqluqqa chiqirish üchün Zulumgha qarshi küresh qilghan Uyghur qizlirining rohi!.
Mana bu Millitimizning közidiki umudlirini, arzu-armanlirini yulup alghan zalimlargha qarshi küreshte öz hayatini qurban qilghan Uyghur qizlirining rohi!

Bu qeqrimanlarning ish-izliri , hékayiliri minglighan qeqriman Uyghur Oghul qizlarning hékayilirining peqet bir qismi .

Tarix bolsa hayatning eyniki, Tarix ewlatlarning ustazi.
Tarixtiki qeqrimanlarning ish-izlirini eslep turush bolsa dawamliq qilinghan ibadetke oxshaydu. Chünki Tarix insanni tepekkurge bashlap, insanning rohini paklaydu, insan rohining kirliship kétishtin saqlaydu.

25.07.2015 Gérmaniye(München)

 

Paydilanghan Matiryal:

Yazghuchi merhum Mesümjan Zulpiqar (25.10.1925 – 10.12.2012) akining „Serap“ namliq romani.

Tarih: 29 Haziran 2015 , Yazar: İlhan Cengiz , Kategori: Antik DNA Araştırmaları, Makale İncelemeleri | 0 yorum

Macaristan’da Neolitik (Yeni Taş Çağı) dönemi kültürlerinin genetik yapısını araştıran çalışma neticelendi. Buna göre, antik mezarlarda çok sayıda Y-DNA haplogrubu tespit edildi.  Bu araştırma Batı Karpatlar ve Macaristan’da bulunan arkeolojik alanları içermektedir. Araştırma neticesinde, G2a, I2a, I1, E1b, F, C, J2 ve R1b gibi haplogruplar tespit edildi. Neolitik ve Tunç çağlarında Macaristan ve çevresindeki haplogruplar ve yaklaşık tarihleri aşağıdaki tabloda yer almaktadır.

Kültür Adı & Dönem	Antik DNA Örnekleri
Starcevo kültürü (MÖ 6200-5400)	G2a, G2a2b (2 tane), F* (3 tane), I2a1
Vinca kültürü (MÖ 6600-4500)	G2a
LBKT kültürü (MÖ 5600-4800)	G2a2b, I1
Sopot kültürü (MÖ 5200-3800)	I2, I2a1, E1b1b1a, J2, C
Lengyel kültürü (MÖ 5000-4300)	G2a(2 tane), F*(6 tane), I2, E1b1b1a, J2, C
Balaton-Lasinja kültürü (MÖ 4300-3800)	F*, C
Tunç Çağı kültürü (MÖ 3200-1000)	I2a2, R1b (2 tane)

Starcevo Kültürü: 

MÖ. 6200-5400’e tarihlendirilen Neolitik dönemdir. Macaristan’ın bir kısmını da kapsayan bu kültür daha çok Sırbistan’ı içine almakta ve Balkanlara doğru genişlemektedir. Bu döneme ait 3 tane G2a, 3 tane F* ve 1 tane I2a antik Y-DNA örneği bulunmuştur.

Vinča Kültürü: 

Macaristan’ın güneyine sınır olan Vinca kültürü daha çok Sırbistan ve güneydoğuya doğru uzanan alanı kapsamaktadır. Bu kültür inanç biçimi ve yerleşim yeri yapısı bakımından çevre kültürlerden ayırt edilmektedir. MÖ 6600-4500’e tarihlendirilen bu kültürde G2a örneği bulunmuştur. 

LBKT Kültürü: 

Daha çok Tuna nehrinin kuzeyinde yer alan LBKT kültürü, Macaristan’ın batısında Transdanubia bölgesinde de görülür. MÖ 5600-4800’e tarihlendirilen LBKT kültürü, çanak çömlek yapımındaki dekoratif yöntemleriyle diğer kültürlerden ayırt edilmektedir. Bu kültüre ait G2a ve I1 haplogrupları tespit edilmiştir.

Sopot Kültürü 

Macaristan’ın Transdanubia bölgesinde görülen Sopot kültürü MÖ 5200-3800’e tarihlendirilmektedir. Daha çok G2 ve I2 haplogruplarının görüldüğü çevre kültürlerin aksine Sopot kültürü biraz daha karışık bir yapıya sahiptir. Nitekim G2 ve I2 haplogruplarına ilave olarak üç yeni haplogrup J2, C ve E1b1b1a da bu bölgede Sopot kültüründe görülmeye başlamaktadır. 2015’e kadar yapılan çalışmalar içerisinde en eski antik J2 örnekleri de Macaristan’da Sopot ve Lengyel kültürlerinde bu çalışma ile bulunmuştur.

Lengyel Kültürü 

Macaristan merkezli Lengyel kültürü, Slovakya, Avusturya ve Polonya’da görülmekte ve MÖ 5000-4300 yıllarına tarihlendirilmektedir. Bu kültüre özgü sit alanlarında bulunan antik Y-DNA örnekleri, ağırlıklı olarak G2a(2 tane) ve F*(6 tane) haplogruplarıdır. Bunlara ilave olarak, I2, E1b1b1a, J2 ve C haplogrupları da Lengyel kültüründe bulunmuştur. Tüm bu bulgular Lengyel kültürüne genetik çeşitlilik kazandırmaktadır.

Balaton-Lasinja Kültürü

MÖ 4300-3800’e tarihlendirilen Lasinja kültürü günümüz ülkeleri Macaristan, Hırvatistan, Sırbistan ve Avusturya topraklarında görülmektedir. Bu kültüre özgü sit alanlarında F* ve C haplogrupları bulunmuştur. Kullanılan mimari teknikler nedeniyle çevre kültürlerden ayırt edilmektedir.

Avrupa’da Mezolitik ve Neolitik Dönem Antik Y-DNA Örnekleri (Daha Önceki Çalışmalardan)

Daha önce yapılan çalışmalarda Mezolitik (Orta Taş Çağı) ve Neolitik (Yeni Taş Çağı) dönemine ait antik DNA örnekleri şu şekilde idi.

Haritadaki sit alanları: 1. La Brana, 2. Motala, 3. Loschbour, 4. Derenburg, 5. Apc-Berekalja, 6. Tiszaszőlős-Domaháza, 7. Kompolt-Kígyósér, 8. Avellaner cave, 9. Tisenjoch Pass, 10, Eulau, 11. Kromsdorf, 12. Pierre Fritte, 13. Treilles.

Kaynaklar: 

1. Szecsenyi-Nagy, Anna (2015) Molecular genetic investigation of the Neolithic population history in the western Carpathian Basin

• Antik DNA
• Avrupa
• C haplogrubu
• E1b haplogrubu
• F haplogrubu
• G2 haplogrubu
• I2 haplogrubu
• J2 haplogrubu
• Macaristan
• R1b haplogrubu

İlhan Cengiz Hakkında Kısa Bilgi

İlhan Cengiz, genetik (Y-DNA, mtDNA haplogrupları ve otozomal genler) hakkında araştırmacı yazar.

Tarih: 15 Temmuz 2015 , Yazar: İlhan Cengiz , Kategori: Y-DNA Haplogrupları | 0 yorum

Y-DNA Haplogrup Nedir?

Y-DNA haplogrubu (baba tarafından), on binlerce yıl önce yaşamış atayı belirtir. Y-DNA haplogrupları, babadan oğula aktarılan y-kromozomunun binlerce yıl zarfında uğradığı mutasyonlarla meydana gelmiştir. Haplogruplar harflerle ifade edilir. Aşağıdaki resimde “babanın babasının babası…” şeklinde devam eden baba hattı (Y-DNA soy ağacı) görselleştirilmiştir.

Tüm haplogrupların atası, A0-T olarak adlandırılmakta ve 235.500 yıl öncesine tarihlendirilmektedir. 66.000 yıl önce de A ve B haplogruplarına ilave olarak C, D, E ve F ata haplogrupları oluşmuştur. Günümüzdeki haplogruplar bu ata gruplarından türemiştir. Aşağıda ilk erkekten günümüze Y-DNA haplogrup soy ağacını özetleyen bir görsel yer almaktadır.

Şimdi sırasıyla Y-DNA haplogruplarını inceleyeceğiz. Aşağıdaki veriler FTDNA projeleri ile çeşitli makalelerden yararlanarak oluşturulmuştur.

A1 Haplogrubu: Bu haplogrup 145000 yıl önce muhtemelen Afrika’da ortaya çıkmıştır. Günümüzde doğrudan A1 haplogrubuna bağlı olan A1a ve A1b haplogrupları ve alt dalları bulunmaktadır. A1a, İngiltere, Norveç ve Finlandiya gibi Kuzey Avrupa ülkelerinde ve Afrika’da görülen bir daldır. A1b1b (M32), Etiyopya, Çad, Cezayir, Tunus, Mısır, Suudi Arabistan, Katar, İskoçya, Rusya ve İtalya gibi ülkelerde görülen bir daldır. A1b halogrubu, Kuzey Afrika ve Orta Doğu’da görülen kolu teşkil eder. A1a ve A1b haplogruplarının çok eski zamanlardan itibaren Avrupa ve Arabistan’a yayıldığı düşünülmektedir. Ancak bu haplogrup, Afrika dışında çok düşük oranlarda görülmektedir. Bu nedenle A1 haplogrubunun Afrika’dan Kuzey Avrupa ve Amerika’ya geçiş süreci, Avrupa’nın sömürgeci dönemi ile ilişkili olabilir mi sorusunu akla getirmektedir. Ancak Arap ülkelerinde görülen A1 haplogrubu büyük ihtimalle daha eski zamanlara dayanmaktadır. A1 haplogrubuna Türkiye’de çok az miktarda Ege bölgesinde de rastlanmaktadır. A1 haplogrubu, Akdeniz çevresinde rastlanan haplogruplar arasında yer almaktadır.

B Haplogrubu: B1, B2 ve B3 şeklinde türevlere sahiptir. Yaklaşık 84000 yıl önce Afrika’da ortaya çıktığı kabul edilmektedir. B1 haplogrubu, Afrika’da Kamerun çevresinde görülmektedir. B2 ise daha kapsamlı bir dal olup, B2a ve B2b şeklinde iki kola ayrılır. B2a’nın Uganda ve Kenya’ya özgü bir haplogrup olduğu düşünülmektedir. B2a, Güney Afrika, Zimbabve, Tanzanya, Sudan ve Etiyopya boyunca Afrika’nın doğu boyunca güneyden kuzeye doğru uzanan bir haplogruptur. Ancak B2a haplogrubu Suudi Arabistan, Kuveyt, Katar, Mısır, Suriye ve Tunus gibi Arap ülkelerinde de mevcuttur.  Haplogrup B, çok az miktarda İran, Afganistan, Hindistan ve İngiltere gibi ülkelerde de görülmektedir.

C Haplogrubu: C1 ve C2 şeklinde iki temel kola ayrılır. Yaklaşık 65.000 yaşındaki C haplogrubunun C1 ve C2 şeklinde ikiye ayrılması 48.000 yıl önce gerçekleşmiştir. Şimdi sırayla C1 ve C2’nin alt dallarını inceleyelim:

* C1a1, sadece Japonya’da görülen daldır. Bu nedenle Doğu Asya’ya özgüdür.
* C1a2 (V20) ve alt dalları ise, Ukrayna’dan İspanya ve İngiltere’ye kadar Avrupalılarda görülen daldır. Bu dalın Kuzeydoğu Asya ile ilgisi yoktur. Gamba 2014’ün alışmasına göre, Macaristan’da iki farklı arkeolojik sit alanında, M.Ö. 5000’lere tarihlendirilen iki adet C1a2 (V20) bulunmuştur. 47.000 yaşındaki C1a2’nin günümüzde Asya’da görülmeyip Avrupa’da görülmesi bu haplogrubun çok eski zamanlarda Avrupa’ya vardığını göstermektedir.
* C1b, Suudi Arabistan, Hindistan arasındaki bölgede görülen eski bir daldır.
* C1c, Yeni Zelanda ve Avustralya çevresinde görülen daldır.
* C1d, Avustralya yerlileri Aborjinlerde görülen daldır.
* C2b, Türk ve Moğol halklarında görülen daldır. Hem Asya’da hem Avrupa’da görülen daldır. C2b aynı zamanda Amerikan yerlilerinde de görülür. Ancak C2b’nin Doğu Asya’ya özgü olduğu kabul edilmektedir. Avrupa’da görülen C2b dalları genel olarak Hun, Türk ve Moğol akınlarıyla ilişkili tutulmaktadır.
* C2e, Çin, Malezya, Moğolistan ve Rusya gibi geniş bir alanda görülür.
* C2a, C2c ve C2d ile ilgili pek fazla veri bulunmamaktadır.

D Haplogrubu: Doğu Asya’ya özgür bir haplogrup olarak kabul edilir. 66.000 yıl önce Asya’da ortaya çıktığına inanılır. D haplogrubu, oran olarak en fazla Japonlarda görülür. Bu haplogrup bir miktar, Çin ve Orta Asya’da da mevcuttur. D haplogrubu, E haplogrubu ile ortak ataya sahiptir. D haplogrubuna Asya kıtası dışında rastlanmaz.

E Haplogrubu: Yaklaşık 66.000 yıl önce Afrika’da ortaya çıktığına inanılır. E1 ve E2 diye iki kola ayrılsa da E1 haplogrubu daha kapsamlı araştırılmıştır. E2, Afrika dışında pek görülmeyen bir dal olduğu için Orta Afrika’ya özgü kabul edilen bir daldır. E haplogrubu, Ural-Volga bölgesinde yaşayan Türki halklarda da yaklaşık %14’e varan oranlarda görülmektedir. Aslında bu oran azımsanamayacak kadar fazladır. E1b’nin hem İdil-Ural bölgesinde hem de Orta Asya’nın güney kesiminde Türklerde makul oranlarda görülmesi dikkate alınırsa bu haplogrubun da Ön Türkler arasında yer aldığı kabul edilebilir. Tahminlerimize göre bu haplogrubun Türklerin ata yurdu olarak kabul edilen Orta Asya ve İdil-Ural bölgelerindeki varlığı en az 2500/3000 yıl öncesine kadar gitmektedir.

* E1b1a, Kuzey Afrika ve Orta Afrika’da görülen daldır. Antik DNA örneği olarak, Mısır firavunu III. Ramses’in Y-DNA’sı da bu haplogrup olarak tespit edilmiştir (Hawass, 2012).

* E1b1b1, Akdeniz, Avrupa ve Orta Doğu özelliği gösteren haplogruptur. E1b1b1, Kuzey Afrika, Batı Avrupa, Batı Asya ve Güneydoğu Avrupa’da yaygın görülen eski haplogruplardan biridir. Nitekim E1b1b1a haplogrubu, Avrupa’da Sopot ve Lengyel antik kültürlerinde yapılan kazılarda bulunmuştur. Avrupa’da M.Ö. 5000’lere kadar tarihlendirilmektedir. Daha önceki antik çalışmalarda E1b, İspanya’da da bulunmuştur. E1b, Avrupa’nın en eski Y-DNA haplogrupları arasında yer alır.

* E1b1b1a1b2 (V22), Avrupa ve Orta Doğu genelinde görülen bir daldır.
* E1b1b1a1b1a (V13), Avrupa ve Orta Doğu’da görülen diğer bir daldır. Aynı zamanda Yunanistan’da %31,5 ile en fazla görülen Y-DNA haplogrubudur. Eski adıyla E3b1a2 olarak bilinir. Ancak bu dal İran, Afganistan ve Türkmenistan’da da bir miktar görülür.  7000 yaşında olması nedeniyle muhtemelen çok eski zamanlarda çeşitli coğrafyalara yayılmış ve farklı halkların oluşumunda yer almıştır.
* E1b1b1b2a1 (M34), Doğu Avrupa, Orta Doğu, Orta Asya ve Batı Asya’da da görülen bir daldır.
* E1b1b1a1b1a (L542/V36), Doğu Avrupa başta olmak üzere Avrupa genelinde görülür.

* E1b1b1 ve alt dalları (M34, L542/V36 ve V13 gibi dallar) Türk halklarında ve Orta Asya’da görülmektedir.

F Haplogrubu: 65.000 yaşındaki F haplogrubu, A, B, C, D ve E haplogrupları dışındaki tüm haplogrupların atasıdır. GHIJK’nin F’den ayrılma süreci 48.000 yıl önce gerçekleşmiştir. Bu daldan ilk ayrılan G haplogrubu olmuştur. Daha sonra diğer grupların ayrılma süreci gerçekleşir.

* Günümüzde F*, F1, F2 ve F3 gibi minör dalları mevcuttur. F haplogrubunun minör dalları günümüzde Hindistan, Vietnam, Tibet, Çin’in güney kesimleri, Orta Asya, Orta Doğu ve Avrupa’da düşük oranlarda mevcuttur. Bu haplogrup Afrika’da görülmez. Avrupa’da antik DNA örnekleri arasında F haplogrubu da G2a ve E1b ile birlikte yer almıştır.

G Haplogrubu: Yaklaşık 47.000 sene önce F’den ayrılmıştır. 26.000 yıl önce G haplogrubu, G1 ve G2 şeklinde iki kola ayrılır. G1 ve G2 haplogrupları Orta Asya’nın güneyinde ve kuzeyinde görülen haplogruplardır. G1 haplogrubu, Kazakistan’da Madjar ve Argınlarda çoğunluğu teşkil eden önemli bir haplogruptur. Kafkasya’nın belirli bölgelerinde  yüksek oranlarda görülen G2 haplogrubu ise Avrupa ve Orta Asya genelinde %2 ilâ %10 arasında görülen bir Y-DNA haplogrubudur. G1 ve G2 haplogrupları bir çok yerde %10’un altında seyretmektedir. Özellikle G1’in Kazakistan coğrafyasında %9 civarında görülmesi dikkate alınırsa, dünya genelindeki G1 oranları içerisinde en yoğun olduğu bölge Orta Asya’dır. Kuşkusuz G1 ve G2 haplogrupları da ön Türkler arasında yer alıyordu. Şimdi G’nin dallarını inceleyelim:

* G1, G2a1, G2a2, G2b dalları Orta Asya’da ve Türk halklarında görülen Y-DNA haplogrupları arasındadır.
* G2a haplogrubu, Avrupa’da Neolitik dönem antik DNA örnekleri arasında en fazla tespit edilen Y-DNA haplogrubudur.  G1 haplogrubu ise G2a’nın aksine Avrupa’da pek görülmez; daha çok Orta Asya ve İran’da Horasan çevresinde görülen bir daldır. G1 haplogrubu, dünya genelinde düşük oranlarda görülür. G1’in en yoğun görüldüğü bölge kuşkusuz Orta Asya’da Kazak bozkırlarıdır.

H Haplogrubu: Güney Asya’da Hindistan, Afganistan ve Pakistan çevresinde yaygın olan H haplogrubu, 47.000 yıl önce F’den ayrılan diğer gruptur. Kısmen Orta Doğu ve Avrupa’da da görülen H haplogrubu, Çingenelerde en sık görülen Y-DNA haplogruplarından biridir. Bu haplogrup Orta Asya’nın çeşitli bölgelerinde de düşük oranlarda görülür.

I Haplogrubu: Oluşum süreci, 42.000 yıl öncesine dayanır. I haplogrubu, 27.500 yıl önce I1 ve I2 olarak iki kola ayrılmıştır. Bu iki koldan I1, en fazla İskandinavya ülkelerinde görülmektedir. I2 ise Karadeniz’in kuzeyi ve Balkanlarda yoğunluk kazanan Y-DNA haplogrubudur. Tatarlar ve Çuvaşlarda mevcut olan I1 haplogrubu, Orta Asya’nın güneyine inildikçe pek görülmez. Ancak Gagavuzlarda en çok görülen I2a haplogrubu, Orta Asya ve güneyinde belirli bölgelerde görülen haplogruplar arasında yer almaktadır.

J Haplogrubu: Oluşum süreci, 42.800 yıl öncesine dayanır. J haplogrubu, günümüzde Asya ve Avrupa genelinde görülmektedir. Bu haplogrubun Kuzey Afrika’ya sonradan gittiği düşünülmektedir. J haplogrubu, Ural-Altay ve Kafkasya halkları arasında en fazla görülen haplogruplardan biridir. Bu haplogrubun günümüzde en fazla görüldüğü üç bölge, Batı Asya, Kafkasya ve Orta Asya’dır. Yaklaşık 32.000 yıl önce J1 ve J2 şeklinde iki kola ayrılmıştır. Bu haplogrup ile bağlantılı antik DNA örnekleri, Allentoft 20015’in çalışmasında Altaylarda bulunmuştur. Şimdi J haplogrubunun iki önemli alt dalını inceleyelim.

J1 Haplogrubu: J haplogrubundan 32.000 yıl önce ayrılmıştır. J1 haplogrubu en fazla Kafkasya ve Dağıstan’da başta Avarlar olmak üzere çeşitli etnik gruplarda görülmektedir. 8000 yaşındaki J1a2b (P58) dalı Orta Asya’da Türkmenler, Özbekler, Tacikler ve Moğollarda %10’a varan oranlarda görülmektedir. Aynı zamanda Ural-Volga çevresindeki Tatarlar ve Çuvaşlarda da görülmektedir. Avrupa’nın çeşitli halklarında da görülen J1 haplogrubunun tümüyle 4000 yıllık geçmişi olan Semitizm’e mal edilmesi yanlıştır.

J1a aynı zamanda Doğu Avrupa ve yine Avrupa genelinde de çeşitli oranlarda görülmektedir. Orta Asya ve Ural-Volga bölgesinde de görülen J1, Orta Asyalı Türkmenlerde %9,5, Türkiye’de %9, Azerilerde %15,2 oranında görülür. Görüldüğü üzere J1, genel olarak Oğuz grubu Türklerde %10 civarında görülmektedir. Türk halklarında görülen J1 dallarının Semitik halklarla bir ilgisi yoktur.

J1’in çok sayıda dalı mevcuttur. Bu dallardan Z1828, L817, ZS241, YSC76, Z6440 gibi dallar, genellikle Orta Doğu dışındaki bölgelerde görülür ve 4000 yıllık geçmişi olan Semitik halklarla ilişkili değildir. Araplarda görülen J1 dalı 4600 yaşındaki FGC11 dalıdır. Dolayısıyla J1 haplogrubuna veya P58’e Semitik demek yanlıştır.

* CTS1267 (Z1828), Doğu Avrupa ve Kafkasya karakteristiğine sahiptir.
* L817, P58’den 5000 yıl önce ayrılan bu dal, Doğu Avrupa ve Rusya’da görülür.
* ZS241, Doğu Avrupa, Rusya ve Moğolistan’da görülen bir daldır. Bu dal, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da pek görülmez.
* FGC11, Kuzey Afrika ve Orta Doğu’da Arap ülkelerinde görülür. Araplarda görülen J1 dalı FGC11’dir. Ancak FGC11, az miktarda başka halklarda da görülür. Dolayısıyla bu dala da Semitik demek doğru değildir. Bir alt dalı olan FGC12 (FGC1722), sadece Suudi Arabistan, Katar ve Yemen’de görülmesi nedeniyle Semitik olarak sınıflandırılabilir.
* Z640, Avrupa’da görülen dallardandır.
* YSC76, Avrupa ve Batı Asya’da görülmektedir.

J2 Haplogrubu: J2, 32.000 yıllık bir geçmişe sahiptir. Bu nedenle J2’nin dalları günümüzde çok sayıda halkta görülmektedir. Aynı zamanda Türkiye ve Azerbaycan’da en fazla görülen Y-DNA haplogrubudur. J2 haplogrubu, genel olarak Orta Asya’dan Batı Asya (Azerbaycan ve Türkiye)’ye doğru yoğunluk kazanır. Türk halkları arasında en fazla Oğuz ve Karluk gruplarında mevcuttur. Nitekim J2 haplogrubu günümüzde nüfus olarak en fazla Türkiye, Azerbaycan ve İran’ın Güney Azerbaycan bölgesinde görülmektedir. J2’nin Ön Asya’da ortaya çıktığıyla ilgili somut bir delil henüz gün yüzüne çıkmasa da günümüzde en eski antik J2a örnekleri Altayların kuzeyinde ve Orta Avrupa’da Macaristan topraklarında bulunmuştur. J2’nin, Orta Asya’da Uygurlar, Özbekler ve Türkmenlerde en fazla görülen Y-DNA haplogruplarından olması ve antik DNA örneklerinin Altaylarda bulunması, bu haplogrubun da Orta Asya’da ön Türkler arasında yer aldığına işaret etmektedir. J2, Ural-Volga halklarında da görülmekle birlikte Kafkasya’da Çeçen, İnguş, Karaçay-Balkar ve Kumuk halklarında yüksek oranlarda görülür. Aynı zamanda J2, Kuzey Afrika’da %5 oranında görülür. Kuzey Afrika’daki J2’nin önemli bir kısmının, İslam Devleti zamanında Kafkasyalı ve Türki memlukler yoluyla; Osmanlı Devleti zamanında da Türkler vasıtasıyla getirildiği tahmin edilmektedir. Bu haplogrubun, Türk halklarında görülme oranları aşağıda yer almaktadır:

Uygurlar %34 (Shou 2010), Özbekler %30.4 (Shou 2010), Azeriler %30.6 (Nasidze 2006), Hazaralar %26.6 (Haber 2012), Kumuklar %25 (Yunusbaev, 2006), Balkarlar %24 (Battaglia 2008), Türkiye %24 (Cinnioğlu 2004), Azerbaycanlılar %24 (Di Giacomo 2004), İran Türkleri %22 (Grugni 2012), Türkmenler %17 (Wells 2001), Özbekler %16 (Di Cristofaro 2013), Tatarlar %15.1 (Trofimova 2014), Çuvaşlar %14 (Trofimova 2014), Özbekler %13.4 (Wells 2001), Kazaklar %7 (KZ Project, FTDNA).

J2 haplogrubu, 28.000 yıl önce J2a ve J2b şeklinde iki kola ayrılmıştır. Bu iki koldan J2a doğu kanadı (yani Orta Asya) ile ilişkili görülürken, J2b daha çok batı kanadı (yani Ön Asya) ile ilişkili görülmektedir. Türklerde her iki dal da görülmekle birlikte J2a oranı genel olarak J2b’ye göre daha fazladır. Ancak J2b’nin Tatarlarda daha fazla görüldüğünü belirtmekte fayda var.  J2’nin çok değişik varyasyonları, Ural-Volga, Orta Asya ve Ön Asya’daki Türk halklarında görülmektedir.

K Haplogrubu: Bu haplogrup, 46.000 yaşındadır. LT, NO ve P haplogruplarının atasıdır. K haplogrubunun minör dalları K* adıyla bilinir. K* haplogrubuna genel olarak Hindistan, Orta Asya ve Batı Asya’da rastlanmaktadır.

L Haplogrubu: 42.500 yaşındaki L haplogrubu, günümüzde en fazla Güney Asya’da Hindistan ve Pakistan çevresinde görülür. L haplogrubu, aynı zamanda Orta Asya’da görülen Y-DNA haplogrupları arasında yer almaktadır. Bu haplogrup çok düşük oranlarda Avrupa’da da görülmektedir. Ömer Gökçümen’in bir Avşar köyünde yaptığı çalışmada %57 oranında L haplogrubu çıkması Türklerin Orta Asya’dan gelirken bu haplogrubu da Küçük Asya’ya taşıdıklarına işaret etmektedir. Türkiye’de L haplogrubunun görülme oranı %4 civarında seyretmektedir.

M Haplogrubu: Melanezya, Endonezya ve Mikronezya taraflarında görülür. Diğer coğrafyalara pek dağılım göstermemiştir.

N Haplogrubu: N haplogrubunun özelliği Kuzey Avrupa ve Kuzey Asya’da yoğun görülmesidir. N haplogrubu, Türki halkların hemen hepsinde görülen bir haplogruptur. Kuzey Asya’da Ural dağları çevresinde, Finlandiyalılarda ve Saka Türklerinde yoğunluk kazanmaktadır. Rusya’da Tatarlarda oldukça yüksek oranlarda görülmektedir. Kazan Tatarları %28.3, Çuvaşlar %27.9, Kuzey Altaylılar %10, Kazaklar %8, Özbekler %3,9 oranlarında N haplogrubuna sahiptir. N haplogrubu Türkiye’de %4 oranında görülmektedir. Tipik olarak Kuzey Avrasya özelliği taşıyan N haplogrubu, özellikle Kuzey Sibiryalı ve İskandinavyalı halklarda daha fazla yoğunluk kazanmaktadır. Ural kökenli Nenetlerde %97.3, Hantilerde %76.6, Finlerde %61.5, Litvanyalılarda %42, Eskimo kökenli Yupiklerde %50.6 oranlarında görülmektedir. N haplogrubuna Avrupa genelinde de az miktarda rastlanmaktadır. Kuzey kutbuna yaklaştıkça yoğunlaşan N haplogrubu, özellikle kuzeyli Türklerde önemli oranlarda görülmektedir. Orta Asyalı Türklerde N haplogrubu %1 ila %10 arasında seyreder. Türk halklarının hemen hepsinde görülen Y-DNA haplogruplarından biridir. Bu haplogruba Türkiye’de Avşar ve Kayı boylarında rastlanmaktadır.

O Haplogrubu: 36.200 yıl önce ortaya çıkan O haplogrubu en fazla Doğu Asya’da görülür. Bu haplogrup diğer haplogruplara nazaran biraz daha yaşlıdır. En fazla Çin, Japonya, Kore, Filipinler, Tayland gibi ülkelerde görülmektedir. Türk halkları içerisinde Uygurlar, Kazaklar, Türkmenler, Kırgızlar vb halklarda %1 ilâ %10 arasında görülmektedir. O haplogrubu, Uygurlarda %10.5 (Hammer 2005), Güney Altaylılarda %10 (Khar’kov 2007) oranlarında görülmektedir. 37.000 yıl önce oluşan O3a haplogrubu, Türk halklarının Kore ve Japonlarla ortak Y-DNA haplogrupları arasında yer alır. O3a2c1 gibi dallar, Türk, Japon, Kore ve Hanlılarda görülen ortak dallardandır. Ancak O3a2c1 dalının da 17.800 yaşında olduğu hesaba katılırsa, bu haplogrubun da ön Türkler arasında yer almış olabileceği açıkça görülmektedir. Cristofaro (2013)’ün çalışma sonuçlarına göre, Türk, Moğol ve İrani halklarda görülen O haplogrubu varyasyonları şunlardır: O3a1 (KL2), O3a2c1a (M117), O1a (M119), O3 (M122), O3a2c1 (M134), O (M175), O2b (M176), O2a1 (M95) ve O3a2 (P201).

P Haplogrubu: 43.800 yıl önce oluşan P haplogrubu, Q ve R grubu haplogrupların atasıdır. Günümüzde bu haplogrubun minör dalları çok az bulunur. Genellikle Orta Asya, Hindistan ve Pakistan çevresinde görülmektedir.

Q Haplogrubu: Bu haplogrup, Kuzey ve Güney Amerika yerlilerinde çok yüksek oranlarda görülmektedir. Avrupa ülkelerinde ise %0.5 ila %2.5 oranlarında görülmektedir. Orta Asya Türklerinde Q haplogrubu %1 ilâ %10 arasında görülmektedir. Ancak Q haplogrubunun Q1a1b (M25) dalı genel olarak Türkmenlerde yüksek oranlarda görülür. Q1a1a1 (M120) dalı ise Moğollar arasında belirginleşen diğer bir daldır. Yine bu haplogrup antik DNA örneği (Q1a) olarak Demir Çağı Altaylarda J2 ve R1a haplogrubu ile birlikte karşımıza çıkmaktadır. Tunguzlarda %4.2 gibi oldukça düşük oranlarda görülen Q haplogrubu, Ural grubu Selkuplarda %66.4 oranında görülürken, Sibirya’da yaşayan Dene-Yenisey dil ailesine bağlı Ketlerde %93.7 oranında görülmektedir. Q haplogrubu da N haplogrubu gibi Kuzeyli Türklerde belirli oranlarda görülmektedir. Q haplogrubu, Türk halkları içerisinde özellikle Türkmenlerde fazla görülmektedir. Critofaro (2013)’ün çalışmasına göre Afganistan Türkmenlerinde %33,8 gibi çok yüksek bir oranda görülmektedir. Q haplogrubu da ön Türkler arasında yer alan haplogruplar arasındadır.

R Haplogrubu: Bu haplogrup, Ural-Altay ve Hint-Avrupa halkları arasında en fazla görülen haplogruplardan biridir. Bu haplogrubun günümüzde en fazla görüldüğü bölgeler, Avrupa ve Orta Asya’dır. Bununla birlikte Güney Asya ve Batı Asya’da da makul oranlarda görülmektedir. R’nin alt dalları, Türk halklarında oldukça yüksek oranlarda görülür. 31.400 yaşındaki R haplogrubu, 27.600 yıl önce R1 ve R2 şeklinde iki ana kola ayrılmıştır. Daha sonra bu iki haplogruptan R1 haplogrubu, yaklaşık 22.000 yıl önce R1a ve R1b şekline iki kola ayrılmıştır. Batılı kaynaklar R haplogrubunun ilk olarak Orta Asya’da ortaya çıktığını ve oradan Doğu Avrupa’ya geçtiğini; R1a haplogrubunun ise Doğu Avrupa’da ortaya çıktığı ve buradan Orta Asya ve Avrupa’ya yayıldığı savını desteklemektedir.

R1a Haplogrubu: Yaklaşık 22.000 yıl önce ortaya çıkmıştır. Yaşlı bir dal olması nedeniyle R1a’nın dalları günümüzde çok sayıda halkta görülmektedir. R1a haplogrubu, Orta Asya’da en çok görülen Y-DNA haplogruplarındandır. Belirli bölgelerde ve Türk halklarında (Kırgızlar gibi) en fazla görülen haplogrup olarak karşımıza çıkar. Ancak Orta Asya’dan Azerbaycan ve Türkiye’ye doğru R1a’nın yoğunluğunda azalma vardır. R1a, Türk halkları içerisinde en fazla Kıpçak grubu halklarda (Kırgız ve Altaylılar) görülmektedir. Altaylılar ve Kırgızlarda çok yüksek oranda görülen R1a, doğuda Moğolistan’da %2 oranlarına düşmektedir. R1a, günümüzde Kırgızlar, Çuvaşlar, Altaylılar ve Özbeklerde en fazla görülen Y-DNA haplogruplarındandır. Bu haplogrup, Araplarda ve Kuzey Afrika’da da görülmektedir. Ancak R1a’nın önemli bir kısmının o bölgelere sonradan memluk askerler yoluyla geldiği düşünülmektedir. Bu haplogrubun, Türk halklarında görülme oranları aşağıda yer almaktadır:

Kırgızlar %63.5 (Wells 2001), Afganistan Özbekleri %27 (Cristifaro 2013), Kazan Tatarları %20 (Trofimov 2007), Gagavuzlar %19 (Eupedia), İran Türkleri %19 (Grugni 2012), Uygurlar %16 (Shou 2010), Kazaklar %15 (FTDNA 2015), Çin Özbekleri %13 (Shou 2010), Türkmenler %7 (Wells 2001), Türkiye %7 (Cinnioğlu).

R1a ve R1b haplogruplarının Orta Asyalı ve İdil-Urallı Türk halklarında yoğun oranlarda görülmesi, bu haplogrupların da ön Türklerin atalarını oluşturan topluluk arasında yer aldığına işaret etmektedir.

R1b Haplogrubu: Mevcut antik DNA verilerine göre R1b haplogrubu Ural dağlarının güneyinde bugünkü Başkurt toprakları çevresinde doğmuştur. R1b’nin önemli bir kısmı yaklaşık 4000 yıl önce Avrupa içlerine göçerken, bir kısmı da Güney Kafkasya, Orta Asya ve Moğolistan taraflarına göçmüştür. Avrupa’daki kavimler göçüyle R1b’nin önemli bir kısmı Batı Avrupa’ya kaymıştır. R1b haplogrubu, yaklaşık 22.000 yaşında olması nedeniyle bir çok halkta görülmektedir. R1b haplogrubu, en fazla Başkurtlarda görülmektedir. Bir çok Türkolog, Sibirya’nın aksine ön Türklerin çıkış yeri olarak Karadeniz’in kuzeyinden Hazar denizi ve Ural dağlarına kadar uzanan bölgeye işaret etmektedir. Bölgenin günümüz haplogrup dağılımına bakıldığında R1b’nin Karadeniz’in kuzeyinde ve Ural-Volga’daki ön Türkler arasında G, I, J, N, Q, R1a gibi haplogruplarla bir arada yer aldığı anlaşılmaktadır. R1b haplogrubu, Başkurt halkında, Trofimov (2007)’un çalışmasına göre %45 oranında, Lobov (2009)’un çalışmasına göre %35.2 oranında en fazla görülen haplogruptur. R1b haplogrubu Türkiye’de %16 oranında görülmektedir. R1b, Türkiye’de R1a’dan daha fazla görülür.  R1b ile ilgili ayrıntılı yazımızı okumak için buraya tıklayınız.  

R2 Haplogrubu: Güney Asya’da daha fazla görülse de Orta Asya’da da düşük oranlarda mevcuttur. Bu haplogrup Türkiye’de %1 gibi düşük bir oranda görülmektedir. R2 haplogrubu, R’den 27.600 yıl önce ayrılarak Hindistan’a göç eden kolu teşkil eder.

S Haplogrubu: Okyanusya, Melanezya, Mikronezya ve Endonezya taraflarında M haplogrubuna paralel görülen diğer bir Y-DNA haplogrubudur. Güneydoğu Asya dışındaki coğrafyalara pek dağılım göstermemiştir.

T Haplogrubu: Orta Doğu, Güney Asya ve Avrupa genelinde düşük oranlarda görülen genel bir haplogruptur. Mezopotamya, İran’ın güney kesimi, Hindistan’ın doğu kıyıları, Arabistan’ın doğu kısmı, Mısır’ın güneyi, İtalya ve Sicilya’nın güneyinde T haplogrubu oranlarında artış görülür. T haplogrubuna Orta Asya’nın bir kaç bölgesinde, Karadeniz’in kuzeyinde, Türkiye’nin doğusunda ve Azerbaycan çevresinde de %1 ilâ %2 civarında rastlanmaktadır.

Önerilen Yazılar: 

• Orta Asya’nın Genetik Yapısı
• Güney-Orta Asya’nın Genetik Yapısı
• Altay Kurganları Demir Çağı Y-DNA ve mtDNA Örnekleri (M.Ö. 1000 – M.S. 600)

Anahtar kelimeler: A haplogrubu, B haplogrubu, C haplogrubu, D haplogrubu, E haplogrubu, F haplogrubu, G haplogrubu, H haplogrubu, I haplogrubu, J haplogrubu, J1 haplogrubu, J2 haplogrubu, K haplogrubu, L haplogrubu, M haplogrubu, N haplogrubu, O haplogrubu, P haplogrubu, Q haplogrubu, R haplogrubu, R1a haplogrubu, R1b haplogrubu, S haplogruıbu, T haplogrubu, A geni, B geni, C geni, D geni, E geni, F geni, G geni, G1 geni, G2 geni, H geni, I geni, J geni, J1 geni, J2 geni, K geni, L geni, M geni, N geni, O geni, P geni, Q geni, R geni, R1a geni, R1b geni, S geni, T geni, ön Türk genleri, ön Türk haplogrupları, Hint-Avrupa genleri, Hint-Avrupa haplogrupları, Y-DNA haplogrupları, hakkında bilgi, haplogrup nedir, haplogroup ne anlama gelir, haplogrubun anlamı.

Kaynaklar:

[1] Zerjal et al (2002), A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia, Volume 71, Issue 3, p466–482, September 2002; Web: http://www.cell.com/ajhg/abstract/S0002-9297(07)60328-0
[2] Shou et al (2010), Y-Chromosome distributions among populations in Northwest China identyfiy significant contribution from Central Asian pastoralists and lesser influence of western Eurasians.
[3] Wells, Spencer et al (2001), The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity
[4] Miroslava Derenko et al (2005), Contrasting patterns of Y-chromosome variation in South Siberian populations from Baikal and Altai-Sayan regions
[5] Xue, Yali et al (2006) Male demography in East Asia: a north-south contrast in human population expansion times
[6] Trofimov, the variability of mitochondrial DNA and Y-DNA in populations of Volga-Ural region, 03.02.07, P.111, Institute of Biochemistry & Genetics, Russia
[7] Eupedia, Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage
[8] Di Giacomo, F.; Luca, F.; Popa, L. O.; Akar, N.; Anagnou, N.; Banyko, J.; Brdicka, R.; Barbujani, G. et al. (2004). “Y chromosomal haplogroup J as a signature of the post-neolithic colonization of Europe”. Human Genetics 115 (5): 357–371. PMID 15322918
[9] Julie Di Cristifaro, Afghan Hindu Kush: Where Eurasian Sub-Continent Gene Flows Converge, See Table S5.
[10] Battaglia, Vincenza; Fornarino, Simona; Al-Zahery, Nadia; Olivieri, Anna; Pala, Maria; Myres, Natalie M; King, Roy J; Rootsi, Siiri et al. (2008). “Y-chromosomal evidence of the cultural diffusion of agriculture in southeast Europe”.European Journal of Human Genetics17 (6): 820–30.
[11] Wells RS, Yuldasheva N, Ruzibakiev R, Underhill PA, Evseeva I, et al. (2001) The Eurasian heartland: a continental perspective on Y-chromosome diversity. Proc Natl Acad Sci U S A 98: 10244-10249.
[12] Omer Gokcumen, “Ethnohistorical and genetic survey of four Central Anatolian settlements” (January 1, 2008)
[13] Khar’kov, VN; Stepanov, VA; Medvedeva, OF; Spiridonova, MG; Voevoda, MI; Tadinova, VN; Puzyrev, VP (2007). “Gene pool differences between Northern and Southern Altaians inferred from the data on Y-chromosomal haplogroups”.Genetika43(5): 675–87.
[14] Michael F Hammer et al 2005, Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes Journal of Human Genetics (2006) 51, 47–58; doi:10.1007/s10038-005-0322-0
[15] Tambets, Kristiina et al 2004, The Western and Eastern Roots of the Saami—the Story of Genetic “Outliers” Told by Mitochondrial DNA and Y Chromosomes
[16] Michael F Hammer et al 2005, Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes Journal of Human Genetics (2006) 51, 47–58; doi:10.1007/s10038-005-0322-0
[17] Y-DNA Haplogroup F and Its Subclades, 2015
[18] Cinnioğlu C, King R, Kivisild T, Kalfoğlu E, Atasoy S, Cavalleri GL et al. (January 2004). “Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia”. Proc Natl Acad Sci U S A. 114 (2): 127–48. doi:10.1007/s00439-003-1031-4. PMID 14586639.
[19] Brook, Kevin A. (2014), The Genetics of Crimean Karaites, Karadeniz Araştırmaları, N: 42, p.69-84
[20] Nasidze et al., (2004)Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus
[21] Yunusbayev, Bayazit et al 2006, Genetic Structure of Dagestan Populations: A Study of 11 Alu Insertion Polymorphisms
[22] PLoS One. 2012; 7(3): e34288. Published online Mar 28, 2012. doi:10.1371/journal.pone.0034288 Afghanistan’s Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events,
[23] Lithuanian Tatars Nobility Project, FTDNA, 37 samples in groups have been retrieved for the pie chart, 12.01.2015.
[24] Dulik, Matthew C. et al 2011, Y-Chromosome Variation in Altaian Kazakhs Reveals a Common Paternal Gene Pool for Kazakhs and the Influence of Mongolian Expansions
[25] Zhong et al, (2011) Extended Y Chromosome Investigation Suggests Postglacial Migrations of Modern Humans into East Asia via the Northern Route, Mol Biol Evol January 1, 2011 vol. 28 no. 1 717-727, See Tables.
[26] Balaresque et al (2015), Y-chromosome descent clusters and male differential reproductive success: young lineage expansions dominate Asian pastoral nomadic populations, Supplementary Table 2
[27] Kazakhstan DNA Project, FTDNA
[28]  Szecsenyi-Nagy, Anna (2015) Molecular genetic investigation of the Neolithic population history in the western Carpathian Basin
[29] Allentoft et. al, (2015). Population genomics of Bronze Age Eurasia, Nature 522, 167–172 (11 June 2015) doi:10.1038/nature14507
[30] Oghuz Turks DNA Project, FTDNA
[31] Hawass, Z.; Ismail, S.; Selim, A.; Saleem, S. N.; Fathalla, D.; Wasef, S.; Gad, A. Z.; Saad, R.; Fares, S.; Amer, H.; Gostner, P.; Gad, Y. Z.; Pusch, C. M.; Zink, A. R. (17 December 2012). “Revisiting the harem conspiracy and death of Ramesses III: anthropological, forensic, radiological, and genetic study”. BMJ 345 (dec14 14): e8268–e8268. doi:10.1136/bmj.e8268. Retrieved 6 July2013.

• E1b haplogrubu
• G1 haplogrubu
• G2 haplogrubu
• Haplogruplar
• J1 haplogrubu
• J2 haplogrubu
• N haplogrubu
• Orta Asya
• Q haplogrubu
• R1a haplogrubu
• R1b haplogrubu
• Türklerin genetik yapısı
• Y-DNA

İlhan Cengiz Hakkında Kısa Bilgi

İlhan Cengiz, genetik (Y-DNA, mtDNA haplogrupları ve otozomal genler) hakkında araştırmacı yazar.

Tarih: 7 Temmuz 2015 , Yazar: İlhan Cengiz , Kategori: R1b, Y-DNA Haplogrupları | 0 yorum

R-M343 olarak da bilinen R1b haplogrubu, Türk halklarında görülen Y-DNA (baba hattı) haplogruplarından biridir. R1b haplogrubu, çok eski zamanlara dayanması nedeniyle günümüzde doğal olarak çok sayıda millette görülmektedir.

R1b’nin Yaşı ve Kolları

R1b, 22200 yıl önce R haplogrubundan ayrılan koldur. R1b’nin yaklaşık 22200-18700 yılları arasında yaşayan ataları M343 olarak adlandırılmaktadır. R1b haplogrubunun büyük çoğunluğunu tahmini olarak 16700 yıl önce ana koldan ayrılan R1b1a (L389 veya bir alt dalı P297) oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra R1b1b ve R1b1c adlarıyla diğer minör kollar da mevcuttur.

R1b1a’nın çok fazla kolu olması nedeniyle bu kollar hakkında fazla detaya girmeyeceğiz. Ancak R1b1a’nın 15900 yıl öncesinden itibaren kollara ayrıldığı ve yaklaşık 6000 yıl öncesinde bu ayrışmanın daha da çeşitlendiği görülmektedir. Aşağıdaki görselde R1b’nin ana kollarını gösteren bir soy ağacı yer almaktadır.

R1b haplogrubu, Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarında görülmektedir. Bu haplogrubun yaklaşık 16700 yıl önce belirginleşen üç farklı dalı belirli bölgelerde daha fazla görülmektedir.

R1b1a, hem Asya’da hem Avrupa’da görülen bir daldır. R1b1a’nın alt kollarından L23, hem Batı Avrupa’da hem Orta Asya’da en çok görülen R1b dalıdır. Bu dal aynı zamanda Türkiye’de de görülmektedir. L23’ün Batı Avrupa’da görülen alt dalları genel olarak P312 gibi Türklerde pek görülmeyen dallardır. L23’ün alt dallarından Z2103’ün türevleri hem Asya hem Avrupa’da görülebilmektedir.

R1b1b, pek yaygın olmayan bir daldır. Bu dal ile ilgili pek fazla veri bulunmamaktadır. Ancak bazı çalışmalara göre Türkiye’de ve Orta Asya’da mevcuttur.

R1b1c, genel olarak Afrika’da Nijerya, Çad, Kamerun, Sudan gibi ülkelerde görülen R1b dalıdır, ancak bu dal Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu’da da az miktarda görülmektedir. V88 olarak da bilinen R1b1c ile ilişkili SNP’ler, genel olarak PF6279, PF6281, F3867, PF6289, M18, V35, V69 şeklinde sıralanabilir.

Türklerde R1b’nin Kolları 

Haber et al (2012), Cristofaro et al (2013) ve Balaresque et al (2015)’in yaptıkları çalışmalarda, Orta Asyalılarda R1b1a’nın P297, M478 ve M269’un dalları görülmektedir. L23, U106, U152 gibi dallar da yine Orta Asya’da görülen M269’un alt dallarındandır. Yine Trofimov(2007)’un ve Lobov(2009)’un çalışmalarına göre Rusya’da Başkurtlar ve Tatarlarda görülmektedir. FTDNA Kazakistan DNA projesinde R1b1a’nın iki ana kolu olan M73 (R1b1a1) ve M269 (R1b1a2)’un alt dalları (L23 gibi) çeşitli Kazak, Kıpçak ve Tatar boylarında görülmektedir.

R1b, Türk halkları arasında en fazla Rusya’da yaşayan Başkurtlarda görülmektedir. R1b haplogrubu, Başkurt halkında, Trofimov (2007)’un çalışmasına göre %45 oranında, Lobov (2009)’un çalışmasına göre %35.2 oranında en fazla görülen haplogruptur. Bu haplogrup, Rusya’da Tuymaznskyli Tatarlar’da %16 oranında görülmektedir (Trofimov, 2007). Yine Cristofaro (2013)’nun çalışmasına göre Afganistan Özbeklerinde %11 oranında görülmektedir. R1b, Balaresque (2015)’in çalışmasına göre Orta Asya’da Özbekler, Karakalpaklar ve Taciklerde mevcuttur. Bu çalışmada özellikle Karakalpaklarda görülmesi dikkate değerdir. Cristofaro (2013)’nun çalışmasına göre R1b haplogrubunun çeşitli alt dalları Özbekler, Türkmenler, Kırgızlar, Moğollar, Tacikler ve Hazaralarda mevcuttur.

R-U106, 4900 yaşındadır ve L23’ün alt dallarındandır. Bu dal hem Orta Asya’da hem Doğu Avrupa’da görülmektedir. Özbeklerin yanı sıra Tacikler ve İranlılarda da kısmen görülmektedir.

Aşağıdaki bağlantıda çeşitli genetik makalelerden derlediğimiz 248 adet R1b örneği, ülkeleri, etnik kimlikleri ve 12 marker y-str bilgileri ile tablo halinde sunulmuştur. Tabloda Asyalı halklar mavi zeminde, Avrupalı halklar ise farklı zeminde gösterilmiştir. Ayrıca y-str sıralaması, FTDNA projelerindeki y-str marker sıralaması temel alınarak yapılmıştır. Listede Orta Asyalılarda R1b’nin çeşitli dalları ve L23’e bağlı dallar mevcuttur. Tabloyu ayrı bir pencerede açmak için buraya tıklayınız.

Antik R1b Örnekleri 

Antik R1b örnekleri içerisinde en eskisi Haak (2015)’ın çalışmasından M.Ö. 5650-5555 yıllarına tarihlendirilen Tataristan’daki R1b1a örneğidir. Bu örnek taşıdığı kültürün izleri nedeniyle Mezolitik (Orta Taş Çağı) dönemine tarihlendirilmektedir. R1b’nin Afrika’da yaygın görülen dalı R1b1c (V88) ise İspanya’da Neolitik döneme ait bir alanda tespit edilmiştir. Bu örnek ise M.Ö. 5178-5066 yıllarına tarihlendirilmiştir. R1b1c, muhtemelen çok daha eski çağlarda ana kol R1b1’den ayrılarak İspanya’ya gitmiştir. Bu noktadan hareketle R1b1c’nin Afrika’ya geçmiş olabileceği üzerinde durulabilir.

R1b1a’nın bir kısmı Ural dağlarının güneyinde kalırken bir kısmı M.Ö. 2000’lerde İç Avrupa’ya, bir kısmı M.Ö. 700 -1500 civarında Kafkasya’nın güneyine inmişlerdir. R1b’yi bugünkü Türkiye topraklarına taşıyan halklar arasında İskitler, Kimmerler ve Türkler etkili olmuştur. Tataristan ve Başkurdistan çevresinde bulunan antik R1b verilerinden anlaşıldığı üzere, R1b’nin bir kısmı da aynı dönemlerde veya daha eski zamanlarda Orta Asya’ya yayılmıştır. Orta Asyalı ve Urallı R1b’ler Ön Türklerin oluşumunda yer alan gruplardandır. Bir miktar R1b de yine M.S. 11. ve 13. yüzyıllarda Moğol istilasına paralel olarak kitlesel Türk göçünde yer alarak Orta Asya’dan Güney Asya ve Ön Asya’ya göç etmişlerdir.

R1b Göç Yolları 

Jean Manco’nun çeşitli makalelerden derlediği antik R1b örneklerinin konumlarını gösteren bir harita hazırladık. Bu haritada mavi yıldız bugüne kadar bulunan en eski R1b1a örneğidir. Turuncu kareyle gösterilen antik örnekler M.Ö. 1000-3000 arasına tarihlendirilen örneklerdir. Görüldüğü üzere bir kol Ural Dağlarının güneyinde kalırken diğer kol Avrupa içlerinde yer almıştır. Her iki kolda da L23 dalı görüldüğü için, ayrılma M.Ö. 4000’lerde gerçekleşmiş olabilir.

ELEŞTİREL BAKIŞ AÇISI

R1b, diğer haplogruplar gibi çok sayıda alt dala sahiptir ve bilinen dalları bir çok halkta görülmektedir. 6000 yıllık geçmişe sahip olan L23 dalı da hem Türki halklarda hem de Ermeniler ve Avrupalılarda görülen ortak dallardan biridir. Ancak burada vurgulanması gereken husus şudur. Antik DNA verileri R1b’li Ermenilerin atalarının kuzeyden, yani Ural bölgesinden veya Kafkasya’nın kuzeyinden geldiğine işaret etmektedir. Bu da Ermenilerin önemli bir kısmının aslında Türklerle aynı kökenden olduğunu açıkça göstermektedir.

Ancak Türkiye’de genetik konusunda yeterli bilgisi olmayan bazı kimseler, genetik test yaptırdıklarında sonuç R1b çıktığında maalesef kendilerini Ermeni kökenli zannedebilmekte veya kökenleriyle ilgili şüpheye düşebilmektedir. Oysa ki bu yazımızda da ifade ettiğimiz gibi R1b haplogrubu, Orta Asya’da Türk halklarında yaygın görülen bir haplogruptur; ancak Orta Asya’dan yeteri kadar test yaptıran olmadığı için bunu ancak bilimsel çalışmalardan takip edebilmekteyiz. Nitekim dünya genelinde genellikle Ermeni, Yahudi, Arap ve Avrupa kökenliler genetik testlere yoğun rağbet göstermektedir. Diğer taraftan Orta Asya ve Rusya’da yaşayan Türkler, bu konulara pek meraklı olmamaları nedeniyle veya yeterli mali güce sahip olmadıkları için test yaptıramamaktadırlar. Bunun neticesinde test yaptıran nadir bir Türk vatandaşı 20.000 ilâ 3000 yıllık haplogrup dallarında Ermeniler, Avrupalılar, Yahudiler vb ile 12-25 marker bazında eşleşebilmektedir. Oysa ki bu eşleşmeler test yaptıran kişilerin 4000 ilâ 30.000 sene önce, henüz günümüz etnik gruplarından çok daha eski zamanlarda, ortak ataya sahip olduklarına işaret etmektedir. Bir kimsenin Ermeni veya başka kökenli olduğunu kanıtlayabilmesi için yakın dönem 67 ilâ 111 marker bazında bir Ermeni ile eşleşmesi gerekir. Çünkü Ermeni toplumunun oluşum süreci M.S. 500’lere dayanmaktadır.

Dikkat edilirse R1b olan Ermenilerin büyük bir çoğunluğu da R1b olan Orta Asyalı ve Türkiyeli Türklerle yaklaşık 6000 yıl öncesinden aynı kökten gelmektedir. Nitekim Güney Kafkasya’da bulunan iki adet antik R1b örneği M.Ö. 1000’lere tarihlendirilmektedir. Aynı dönem Kimmerlerin Kuzey Kafkasya’da faal oldukları dönemdir. Bu dönemi müteakip Kimmerler, Anadolu ve Azerbaycan’ı istila ettiler. Ancak R1b’yi sadece Kimmer ve İskitlere bağlamak da doğru değil. R1b, Güney Kafkasya’ya daha eski zamanlarda da gelmiş olabilir. Fakat mevcut antik DNA bilgileri R1b’nin Türkiye, Azerbaycan ve İran coğrafyasında M.Ö. 1700 senesinden daha eski zamanlara gitmediğine işaret etmektedir. Ancak ileride daha eski R1b örnekleri bulunursa bu bilgiler güncelliğini kaybedebilir.

Kafkasya’nın kuzeyinden gelen Kimmerler (belki İskitler veya her ikisi) kuşkusuz, Ural’ın güneyinde yaşayan Türk halklarıyla ortak haplogruplara sahipti. R1b haplogrubu zaman içerisinde Orta Asya’nın bir çok köşesine, belki daha eski devirlerde Altaylar ve Moğolistan’a kadar çok geniş bir alana yayılmışlardır. Kuşkusuz bundan 3-4 bin sene önce de insan grupları tek bir haplogruptan değil, çeşitli haplogruplardan oluşuyordu. Nitekim Neolitik ve Bronz dönemlere özgü arkeolojik alanlarda birden fazla haplogrup çeşitlerine rastlanmaktadır. Bu da farklı ata soylarından insanların Paleolitik devirlerden beri bir arada ortak dil ve kültür çevresinde yaşadıklarını göstermektedir.

R1b haplogrubu, Türkiye’de %16 gibi yüksek bir oranda görülmektedir. Tarihsel bağlamda değerlendirme yapıldığında, R1b haplogrubunun Orta Asya ve İdil-Ural bölgesinde mevcut olması bu haplogrubun tamamı olmasa da büyük bir kısmının Türkiye topraklarına yaklaşık 800 yıl önce Orta Asya’dan geldiğine işaret etmektedir. Kendini Ermeni, Laz, Rum vb olarak tanımlayan gayri-Türk R1b’ler ise yine aynı topraklardan (Kafkasya’nın kuzeyinden) 3000 sene önce bu topraklara gelen Kimmer veya İskitlerin torunlarıdır. Özetlemek gerekirse R1b’nin Orta Doğu’ya varışı, M.Ö. 1700’den itibaren ve akabinde M.Ö. 1. milenyumda İskit-Kimmer aracılığıyla ve M.S. 6.-13. yüzyıllar arasında ise kitlesel Hun-Türk göçleriyle gerçekleşmiştir.

Anahtar Kelimeler

R1b nedir, R1b haplogrubu, R1b geni, R1b haplogroup, antik R1b örnekleri, Türklerde R1b, Orta Asya’da R1b…

Kaynaklar: 

1. Haber et al (2012). Afghanistan’s Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events. PLoS One. 2012; 7(3): e34288.

2. Cristofaro et al (2013). Afghan Hindu Kush: Where Eurasian Sub-Continent Gene Flows Converge.

3. Balaresque et al (2015). Y-chromosome descent clusters and male differential reproductive success: young lineage expansions dominate Asian pastoral nomadic populations.

4. Trofimov, (2007) Variability of Mitochondrial DNA and Y-DNA in Populations of Volga-Ural Region, 03.02.07, P.111, Institute of Biochemistry & Genetics, Russia.

5. Artyom Sergeevich Lobov (2009). Structure of the Gene Pool of Bashkir Subpopulations, Russian Academy of Sciences, Institute of Biochemistry and Genetics, Ufa Scientific Center.

6. Kazakhstan DNA Project, FTDNA, 2015.

7. Haak et al (2015), Massive migration from the steppe is a source for Indo-European languages in Europe, Web: http://biorxiv.org/content/early/2015/02/10/013433

8. Ancient DNA Samples, Jean Manco, http://www.ancestraljourneys.org

• Antik DNA
• R1b
• R1b haplogrubu
• Y-DNA

İlhan Cengiz Hakkında Kısa Bilgi

İlhan Cengiz, genetik (Y-DNA, mtDNA haplogrupları ve otozomal genler) hakkında araştırmacı yazar.

Tarih: 14 Temmuz 2015 , Yazar: Seyhun Sugnak , Kategori: mtDNA Haplogrupları | 0 yorum

mtDNA hücrelerin mitokondri organelindeki DNA dır. Tüm insanlar mtDNA larını annelerinden alırlar. Erkek bireyler çocuklarına mtDNA larını aktaramazlar. mtDNA yı yalnızca kadınlar bir sonraki nesle aktarabilir. Yani bir kişinin mtDNA haplogrubu annesinin annesinin annesinin annesi ….. şeklinde geçmişe uzanan direkt anne hattını temsil etmektedir.

mtDNA haplogrupları harflerle temsil edilirler. Aşağıdaki mtDNA ağacı görselinde  haplogrupların bir birleri arasındaki soy ilişkisi görülmektedir.

mtDNA L haplogrubu en yaşlı haplogrup olup 150-230 bin yaşında olduğu tahmin edilmektedir. 80-100 bin yaşındaki L3 haplogrubundan 70 bin yıl önce N haplogrubu, 60 bin yıl önce de M haplogrubu türemiştir. N haplogrubundan ise 66 bin yıl önce R haplogrubu türemiştir. L, M, N ve R haplogruplarına makrohaplogruplar denilmektedir ve diğer haplogrupların hepsi bu dördünden ortaya çıkmıştır.

Aşağıdaki resimde ise çok kaba bir biçimde haplogrupların bulundukları coğrafya genel hatlarıyla gösterilmiştir.

Şimdi mtDNA haplogruplarını tek tek inceleyelim.

mtDNA L haplogrup

Sahra altı afrika halklarında görülen en baskın haplogruptur. L0 dan L6 ya kadar yedi ana alt dalı bulunmaktadır. Etiyopya ve çevresi haricinde kalan sahra altı afrikada L den başka haplogrup hemen hemen bulunmamaktadır. Kuzey afrikada %25, Yemende %40, Arap yarımadası ve Levant-Irak bölgelerinde %10 civarı görülmektedir. Kürtlerde %2.44, Türklerde %1.76 oranlarında tespit edilmiştir. İspanya ve Portekizin güneyinde %10 civarı hatta Portekizin güneyindeki bir bölgede %18 civarında bulunduğu ortaya çıkartılmıştır. İspanya ve Portekizin kuzeyinde %3-5, İtalyada %2-3 dolaylarında tespit edilmiştir.

mtDNA M haplogrup

M den türeyen diğer haplogruplar dışında M nin alt dalları Doğu ve Güney asyada yoğun bir biçimde bulunmaktadır. Yalnızca M1 alt dalı doğu afrikada ve M23 alt dalı madagaskar adasında tespit edilmiştir. M2-M6 arası alt dallar ile M18, M37, M38 güney asyada,  M18 hariç M7-M21 arası alt dallar doğu asyada yoğun olarak bulunmaktadır. Türklerde ve Azerilerde %4 civarında tespit edilmiştir.

mtDNA N haplogrup

N den türeyen diğer haplogruplar dışında kalan N nin alt dalları görece düşük oranlarda olmak üzere tüm Avrupa, Asya, Okyanusya ve Doğu Afrikaya yayılmış durumdadır. Türklerde ve Azerilerde %6 civarı, Türkmen ve Özbeklerde %2.5 civarı tespit edilmiştir.

mtDNA R haplogrup

66 bin yaşındadır. R den türeyen diğer haplogruplar dışında R nin alt dalları (R0 hariç) güney asyada çok yoğun bir şekilde bulunmaktadır.

M den türeyen haplogruplar:

mtDNA C haplogrup

60 bin yaşındadır. Sibiryada ve Amerika yerlilerinde görülen bir haplogruptur. Türki halklarda da düşük oranlarda bulunmaktadır.

mtDNA Z haplogrup

Kore, Kuzey Çin, Orta Asya, Rusya ve Kuzey İskandinavyada düşük oranlarda bulunan bir haplogruptur.

mtDNA E haplogrup

16-40 bin arası yaştadır. Malezya, Endonezya, Filipinler bölgesinde görece düşük oranlarda bulunmaktadır.

mtDNA G haplogrup

35 bin yaşındadır. Kuzeydoğu sibiryada önemli oranlarda görülmekle birlikte, Japonya, Kore, Kuzey Çin ve Orta Asyada da bulunmaktadır.

mtDNA Q haplogrup

50 bin yaşındadır. Okyanusya ve Avustralya yerlilerinde görülen bir haplogruptur.

mtDNA D haplogrup

48 bin yaşındadır. Kuzeydoğu Sibiryada yüksek oranlarda görülen bu haplogrup Orta Asyadan Kuzey Çin, Japonya ve Amerika yerlilerine kadar çok geniş bir coğrafyada bulunmaktadır.

N den türeyen haplogruplar:

mtDNA I haplogrup

20 bin yaşındadır. Çok dağınık bir biçimde tüm batı avrasyada ve doğu afrikada düşük oranlarda görülen bir haplogruptur.

mtDNA W haplogrup

24 bin yaşındadır. Avrupa, batı ve güney Asyada görece düşük oranlarda rastlanan bir haplogruptur.

mtDNA Y haplogrup

12-33 bin arası yaştadır. Doğu sibiryadaki kimi halklarda yüksek oranlarda tespit edilen bu haplogrup doğu ve güneydoğu asyada çok düşük oranlarda bulunmaktadır.

mtDNA A haplogrup

30-50 bin arası yaştadır. Eskimolarda çok yüksek oranlarda görülen bu haplogrup Amerika yerlilerinde yoğun biçimde, sibirya ve doğu asyada ise düşük oranlarda görülmektedir.

mtDNA S haplogrup

Avustralya Aborjinlerinde görülen bir haplogruptur.

mtDNA X haplogrup

30 bin yaşındadır. Tüm batı avrasyada ve kuzey amerika yerlilerinde görece düşük oranlarda bulunan bir haplogruptur. Türklerde ve Azerilerde %4, Türkmenlerde %2.5 civarında bulunmaktadır.

R den türeyen haplogruplar:

mtDNA F haplogrup

43 bin yaşındadır. Doğu ve Güneydoğu Asyada görece yüksek oranlarda görülen bir haplogruptur.

mtDNA B haplogrup

50 bin yaşındadır. Güneydoğu Asyada yoğun olarak görülen bu haplogrup Doğu Asya, Sibirya ve Amerika yerlilerinde de bulunmaktadır.

mtDNA P haplogrup

50 bin yaşındadır. Avustrayla Aborjinleri, Filipinler ve Papua yerlilerinde görülen bir haplogruptur.

mtDNA U haplogrup

55 bin yaşındadır. Tüm batı avrasyada, güney asya ve kuzey afrikada önemli oranlarda görülen bir haplogruptur. U1 den U9 a kadar alt dalları bulunmaktadır. Türklerde %16, Azerilerde %15, Tatarlarda %23, Türkmenlerde %5, Özbeklerde %12 civarında bulunduğu tespit edilmiştir.

mtDNA K haplogrup

12 bin yaşındadır. Tüm batı avrasyada, güney asya ve kuzey afrikada önemli oranlarda görülen bir haplogruptur. Türklerde, Azerilerde ve Tatarlarda %5 oranında bulunmaktadır.

mtDNA J haplogrup

45 bin yaşındadır. Tüm batı avrasya ve kuzey afrikada önemli oranlarda bulunmaktadır. Türklerde, Azerilerde ve Türkmenlerde %10, Tatarlarda ve Özbeklerde %7 civarında bulunmaktadır.

mtDNA T haplogrup

25 bin yaşındadır. Tüm batı avrasyada yaygın olarak görülen bir haplogruptur. Türklerde %9, Azerilerde %15, Tatarlarda %12 Türkmenlerde %7, Özbeklerde %5 olarak tespit edilmiştir.

mtDNA R0 haplogrup

23-55 bin arası yaştadır. Yemen ve Sokotra adası başta olmak üzere Arap yarımadasında ve Pakistandaki Kalaş halkında yoğun biçimde bulunmaktadır. Kuzey ve Doğu Afrika ile İran-Anadolu-Balkan hattında da görülmektedir.

mtDNA HV haplogrup

25-30 bin arası yaştadır. Tüm batı avrasyada görece düşük oranlarda bulunmaktadır. Türklerde ve Türkmenlerde %5, Azerilerde ve Özbeklerde %7 oranında tespit edilmiştir.

mtDNA V haplogrup

10 bin yaşındadır. Batı avrasyada düşük oranlarda görülen bir haplogrup olup yalnızca kuzey iskandinavyada yoğun biçimde bulunmaktadır.

mtDNA H haplogrup

25 bin yaşındadır. Tüm batı avrasyada ve kuzey afrikada ciddi oranlarda  bulunmaktadır. H1 den H100 e kadar çok fazla sayıda alt dalı ortaya çıkartılmıştır. Avrupada %40 ve üzerinde, Türklerde, Azerilerde ve Tatarlarda %30, Türkmenlerde ve Özbeklerde %20 civarında tespit edilmiştir.

KAYNAKLAR: 

1- https://en.wikipedia.org/wiki/Human_mitochondrial_DNA_haplogroup

2- https://en.wikipedia.org/wiki/MtDna_haplogroups_by_populations

3- http://www.eupedia.com/europe/european_mtdna_haplogroups_frequency.shtml

4- http://www.nature.com/ejhg/journal/v12/n6/full/5201160a.html

5- http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0054616

6- http://s155239215.onlinehome.us/turkic/60_Genetics/TurkicGeneticsGraphs.htm

Seyhun Sugnak Hakkında Kısa Bilgi

Otozomal DNA, Y-DNA ve mtDNA gibi konularda araştırmacı yazar.