Uyghur Alimi Ahmed Yesewi

 

Hebibulla Ablimit

1024px-Khoja_Akhmet_Yassawi_Ashgabat
Ötmüsh adilliq nuri bilen yorutulmighan jayda, nurane kelgüsining bolishi mumkin emes. (abdushukur muhemmet’imin)
Birleshken milletler ma’arip, ilim-pen we medeniyet teshkilati (unesko) , 2016-yilini ehmet yesewi yili qilip ilan qildi. Mundaq bolushidiki asasliq sewep ehmed yesewining medeniyetler arasidiki öza ara chushunush, özara yiqinlishish we dunya tinichliqigha alahide simwulluq muhim bir shexis bolghanlighidin bolghan.
Ehmed yesewining idiyelirining yene bir alahidiligi er bilen ayalni barawer dep qarighanlighidur. Nöwette unesko ning eng köngul böliwatqan mesillerdin biri er-ayallarning barawerlig mesilliri bolup, ehmed yesewi er-ayal ayrimchiliqqa qarshi ülgilik rol oynaydighan shexistur.
Ehmed yesewining toluq ismi ehmed bin ibrahim bin ilyas yesewi idi. Yesewilik texellusi bilen tasawwuf idiyesining ülgiliridin biri bolghan“hezreti türkistan” nami bilen dunyagha tonulghan. Hoja ehmed yesewi uyghur millitining meniwi tüwriki bolushqa munasip shexis bolup, biz uyghurlar iptixarliq tuyghumiz bilen esleydighan ulugh alimidur.
Öz zamanida ehmet yesewining eng dangliq shagirtliridin biri bolghan mensur ata digen kishining neslidin kelgen yazghuchi hazini digen kishining yézip, osmanli padishasi murat xan’gha (1574-1595) teghdim qilghan “jewahirul-ebrar min emwajil-bihar” namliq eserde ehmed yesewining uyghur ilidiki aqsu shehirining sherqi shimalidiki 176 kilométir yiraqliqtiki sayram digen yerde dunyagha kelgenligini, bu yerlerning tengri tagh baghridiki jilghilargha tutishidighanlighini, bu jilghilardin shahyar deryasining aqidighanlighi, bu derya sherqe qarap iqip lopnur kölige quyulidighanlighi, yene bir tarmiqi bolsa tarim deryasining asasliq gholi ikenligi yézilghan iken. Yeni ehmed yesewi 1093-yilliri uyghur ilinining aqsugha qarashliq bay nahiyesi etrapidiki sayram digen yerde tughulghanliqi iniq bolup, kiyin ilim ögünüsh üchün buxara terepke kitip, hazirqi qazaghistan’gha tewe bolghan chimkentning yeni (hazir bu yerni türkistan dep ataydu) digen yerde 1166-yilliri wapat bolghan bolup, bu yerde heywetlik mexpiresi bar.

Turk22

Qazaq xelqi ehmed yesewining wapat bolghan yérige qarap, bizning qazaq millitidin dep pexirlinidu. Ehmed yesewining ruhini kaqzaq xelqi ichide menggü yashnitish üchün türkistan sherige ottura asiyada meshhur bolghan “ahmed yesewi unwirsiti” ni 1991-yili 6-ayda türkiye hökumiti bilen birlikte qurup chiqti.
Ehmed yesewi yashighan dewriler qaraxanilar xandanliqi hökum surgen zamanlar bolghachqa, pütün ottura asiyani “türkistan” depla atayti. Shunga ehmed yesewi yene öz shé’irlirida “tughulghan yérim ol mübarek türkistandin” digen misralarni yazghan idi. Qazaq xelqi tarixtinbiri “yesi” dep atilip kiliwatqan yerni hazir “türkistan” dep atap, ehmed yesewining tughulghan yiriningmu qazaghiztan ikenligini menggüluk muqumlashturush üchün hul saldi.
Özbek xelqi ehmed yesewining buxarada ilim alghanlighi we u yerde chong medrislerde ilim-tehsil qilip, kiyin nurghun alimlarni terbiyelep chiqqinigha we chimkent etrapidiki rayonlarda eslidinla özbek xelqining yashap kelgen ziminlar ikenligige asaslinip, ehmed yesewini özbek millitidin dep qaraydu. Shunga ehmed yesewining özbek dobpisi, özbekchekmen chapanlirini kiygen portra’it resimlirini sizap tarqitip, ehmed yesewining ruhini özbek xelqi ichide yashnitiwatidu.
Ottura asiyadiki qirindash milletler ehmed yesewini özining meniwi tüwrüki qilip, uning yolida mingip, uning namida uniwirsitlarni qurup, heywetlik heykellirini turghuzup, meqberisini qayta katta rimutlatquzup, eserlirini bisip tarqitip, mekteplerde ehmed yesewining eserlirini derislikke kirgüzüp, bu arqiliq sowit ittipaqi zamanidin qalghan qaghjirap ketken ruhiyet dunyasini qaytidin kökertiwatidu. Ehmed yesewining idiyesige bolghan baghliqliqi arqiliq milli we dinni kimliklikini yükseldurushke qarap yol éliwatidu.
Bu hemmimizni söyunduridighan, biz uyghurlarni pexirlendurup, iptixar tuyghumizni téximu ashurdighan bir heqiqeten.
Syr-Darya_Oblast._City_of_Turkestan._Cauldron_Donated_by_Emir_Timur_Kuragan_for_the_Tomb_of_Saint_Sultan_Akhmed_Iassavi_WDL3588.png

Ehmed yesewining eng meshhur eseri “diwani hikmet” te qollan’ghan til we ipadiligen mezmunlar bolsa uning pütünley uyghur ikenligini ispatlap biridu. Men“diwani hikmet” tin neqil kelturup ilin’ghan shi’érlarni oqupla, 80% chushendim. Bu kitabtiki qollan’ghan tilni türkler chushinelmigenligi üchün mexsus türk tilida izahat bergen.

«diwane hikmet»te ishletken til yéziq haziriqi qazaq tiligha yaki özbek tilighahergiz oxshimaydu, emma biz ishlitiwatqan uyghur tiligha oxshash.

Yesewining bu kitabining we idiyelirining türk dunyasida tesirining küchluk bolishining yene bir sewebi bolsa öz waxtidiki alimlar öz eserlirini shu zamanning moda tilliridin bolghan erep tili we pars tillirida yazghan bolsa, ehmed yesewi türk tilida (uyghurche) yazghan. Buning bilen islam dinining heqiqi mahiyitini türk tili arqiliq ipadiligen we öz dergahlirida minglerche shagirtlarni yitishturup chiqqan. Buning türkisi netijiside islam dinining orta asiyaning ta yéza-qishlaqlirighiche tarqilishida, emellishishige zor töhpe qoshqan.uning üchünmu bu diwane hikmet namliq kitawi türk oghuz boylirida qutsal kitab bolup qalghan.
Ehmed yesewining dadisi shu zamandiki dangliq alimlardin biri bolghan sheyix ibrahimdur. Anisining ismi qarachach ayshe xanimdur. Ehmed yesewi yette yashqa kelgende dadisi ibrahim sheyiq alemdin ötidu. Uning aldida anisi ayshe xanim alemdin ötken bolup buning bilen kichik ahmed özidin birqanche yash chong bolghan hedisi göher shehnaz bilen yitim qalidu.

Göher shehnaz yette yashliq ehmedke hem ana hem dada bolidu. Göher shehnaz inisi ehmedni ilip, hazirqi qazaqistanning chimkent yinidiki yesi digen yerge birip, u yerdiki dangliq alim arslan ata digen kishige, ehmed yesewini ilim tesis qilish üchün biridu.

Bu toghruluq ahmed yesewi özining “diwani hikmet” namliq meshhur eserining 16-shé’irning 6-köblitning 1- misrasida mundaq ipadileydu.

“ghariblighde arslan babam izlep tapti” dep yizish arqiliq özining yesi digen yerge musapir ikenligini ipadiligen we arslan babaning uning bilen körushkenligini qeyt qilghan.shuningdek yette yashliq ehmed özining öz yurtigha bolghan sighinish we muhebbitini 16-shé’irning 5-kublitida mundaq iz’har qilidu.

Ghariblighda yüz yil tursa erür mihman
Taxt u baxt u bostanlari erür zindan
Ghariblighda qul boldi mahmud sultan
Ey yarenler ghurbet ichre köydum mena

Ehmed yesewi ta arslan baba wapat bolghiche uningdin ilim ügünidu. Arslan babadin „ehli beyit“ söygisi we bu toghrisidiki tasawwuf pelsepesining bilimlirini ögen’gen. U 24 yashqa kirgende arslan baba alemdin ötidu.
Ehmet yesewi bolsa ulugh uyghur peylasopi, mutepekkur alim ebu nasir farabi (870-950) ning köz aldida baghdatta mute’esip mollilar teripidin dargha isilghan, tasawwuf pelsepesining asaschiliridin biri bolghan mensur hallachning naheq ölumi toghrisidimu öz esiride uchur birip ötken. (99-shé’ir 3-4-5-misralar)

Mansur bir kün yighladi erenler rahm eyledi
Chilten sherbet ichurdi mansurgha méhrini salip

Mansur aytur „enel haqq“ erenler ishi berhaq
Mollilar aytur nehaq könglige yaman alip

Aytmagil „enel haqq „ dep “kafir boldi mansur“ dep
Kuran ichre buldur dep ölturdiler tash atip.

Ehmed yesewi 27 yashqa kirgende orta asiyaning siyasi ,iqtisat we medeniyet merkizi bolghan büxaragha ilim ügünush üchün seper qilidu. Karaxanilar zaminida büxara heqiqetet ilim-penning böshigi idi.
Buxarada ilim ügünup ta 34 yashqa qeder özini her jehettin yitishturidu. 34 yashtin kiyin resmi alim bolup shé’ir yazidu we hikmetlik sözlerni sözleshke bashlaydu. Buning bilen ehmed yesewining shé’irliri pütün türk dunyasigha tarqilishqa bashlaydu. U zamanlarda ottura asiyadiki türk milletliri yingidin musulman bolghachqa we yaki musulman bolush aldida turghan bir qewim bolghachqa, ehmed yesewining shé’irliri arqiliq islamni chushendurush téximu asasnlishidu. Türk tilida yézilghan eserliri arqiliq ulargha muhemmed peyghember (s.a.v) ge bolghan söygisini we uninggha chindili bilen baghliq ikenligini we islam dinining ulughlighini eng chongqur manasi bilen shehirlep ötidu.

Ehmed yesewi özining “diwani hikmet” esiride islamni „töt ishik“ nezeriyesi bilenshehirleydu yeni sheriyet, tariqet, merifet we heqiqet. Her bir “ishik” ni yene 10 prinsip boyiche izaqlap ötidu.

Ehmed yesewining „töt ishik“ nezeriyesige oxshaydighan uqumlar eslide orta asiyadiki türkler arisigha yiyilghan shaman dinidimu bar bolup, islam dinigha kirish pütünley öz medeniyetidin waz kichish emesligini bayan qilish arqiliq, türklerning islamgha kirishini tizletken. Bu seweptin uyghur we bashqa türk milletliri islam dinigha itiqat qilsimu we likin bezi shaman dinigha a’it bolghan adetlerning ta bügün’giche dawamliship kilishining sewepliridin biri del ashu yesewizimning ipadisidur. Bu adetlerning beziliri yesewining izini boylap türkiye we balqanlarghiche yitip kelgen.
Shamanizimda sherq, gherip, shimal we jenuptin ibaret töt yönulishni qutsal töt pirinsip dep bilidu . Bu töt yönulishni töt reng bilen ipadileydu yeni kök, aq, qara we qizil.
Shuningdek derex, tömur, su we ot bilenmu simbollashturghan. Shaman dinigha asasen ka’inat we insan bolsa adalet , qudret, aqil we maslishishtin terkip tapidu dep qaraydu.

1024px-Комплекс_Ахмеда_Ясави;_казан

U özining “diwani hikmet” namliq esirining 19-shé’irning 9-misrasida „töt ishik“ neziryesini mundaq ipadileydu:

Sheri’etning bostanida jewlan qildim
Teriqetning gülzarida seyray qildim
Heqiqetdin qanat tutup tayran qildim
Merifetning ishigini achtim doslar

Ehmed yesewi islam dinining tarqitishta er bilen ayal otturisida teng barawerlikni teghip qilghan. Medirisliride er bilen ayallar birlikte zikre qilish, birge ilim ilishni yurguzgen ulugh bir shexis we yuquri teshkilatchanliqqa ige hem öz hikmetliri bilen pütün türk dunyasining hemme teripige tesir körsetken nadir uyghur alimidur.
U öz hayatida minglerche oqughuchilirini yitishturup, türk dunyasining hemme teripige ewetip öz idiyesini yayghuzghan. Uning shé’iri hikmetliri herxil sazlar bilen xelq ichige qoshaq shekilde keng tarqalghan. Bu arqiliq islam dinini qobul qilmighan bezi türk qewimliri yesewining ewetken murtliridin öz medeniyetidin pütünley ayrilip ketmeydighan hadislerni körup, islamni ongayla qobul qilghan.
Yesewining murtliri barghanla yerliride hayatni janlandurghan. Qurghaq yerlerge birip, su insha’et ishlirigha yitekchilik qilip, dixanchiliq ishliri rawajlandursa, sheherlerde bolsa tijaretchilerge soda ishliridin derslerni birip, soda ishlirini rawajlandurghan we taghliq rayonlarda qoralliq amanliqni saqlash xadimlirini terbiyelep yétishturup, u yerlerge orunlashturghan. Bu arqiliq islamning heqiqi yoruq yüzini xelq ichide namayen qilip, xelqning könglini islamgha mahil qilghan.
Ehmed yesewining terbiyelep yitishturgen ilim ademlirining tesiri we uning ruhini özige singdurgen türkler anadoluni igenlep büyük seljuqlar impiratorlighini qurghan. Bolupmu mongghul istilachilirgha qarshi jenglerde, ehmet yesewi ruhi türk aliplirige menewi jehettin yar-yölek bolghan.
Yesewi mektepliride yitiship chiqqan oqughuchilardin sari saltuq bolsa altin ordu xaqani berkeyi we bash qomandani nogayini musulman qilghan. Özbek xanini musulman qilghan tüklü babamu yesewining shagirtliridin idi.
Öz dewridiki uluq peylesup, mutepekkur, sha’ir , alimlardin haji bektash weli, yunus emri, mewlane jelalidin rumi qatarliqlarmu yesewining izbasarliridin idi. Gerche ehmed yesewi orta asiyada yashighan bolsimu uning tesiri ta anadolighiche yétip kelgen. Osman impiryesining qurghuchisi osman ghazining qayin dadisi ede balimu yesewining anadolini menewi fetih qilish üchün ewetken murtliridin idi. Shunnga osmali impiratorlighini qurulushida ahmet yesewining nürluq izbasarliri muhim rol oynighan.
Ehmed yesewining idiyeliri türk dunyasining menewi medeniyetige urulghan tamgha bolup, yuzyillardin biri öchmey we dawamliq yuksilip, türk –islam medeniyetini dawamlashturmaqta.
Töwende men oqurmen qirindashlirim üchün ehmet yesewining “diwani hikmet” namliq kitabidiki bir qisim shi’érlarni hozurunglargha sunimen:
(92-shé’ir 3-4-5-6-misralar):

Musulman musulmanni qildi qatil
Naheq tutup heq ishlarni qildi batil
Mürd pirge qilmaydilar yüz u xatir
Ajep shumluq zamanlar boldi dostlar

Ehli dunya xelqimizde sahawet yoq
Padishahlar wezirlerde adalet yoq
Derwishlerning du’asida ijabet yoq
Türluk bela xelq ustige yaghdi dostlar

Axir zaman alimleri zalim boldi
Xoshametni aytquchilar alim boldi
Haqni aytqan derwishlerge ghanim boldi
Ajeb shumluq zamaneler boldi doslar

(102-shé’ir 5-10 misralar):
Dünya méning digenler jahan malini alghanlar
Kerkes qushtek boluban ol haramgha batmishlar

Molla müfti bolghanlar yalghan fetwa bergenler
Aqni qara qilghanlar ol tamugha kirmishler

Qadi imam bolghanlar naheq dawa qilghanlar
Ol himardek oluban yük astida qalmishlar

Haram yigen hakimler rüshwet alip yigenler
Öz barmaqini tishleben qorqup turup qalmishlar

Tatliq tatliq yigenler türluk türluk kiygenler
Altun taxt olturghan tofraq astida qalmishlar

Mümin qullar sadiqlar sidqi birle turghanlar
Dünyalighini serip étip uchmagh hürin quchmishlar

Qul haji ehmet bilmishsen haqqi yoligha kirmishsen
Haqqi yoligha kirgenler haqqi didarini körmishler
(148-shé’ir 69-koblit)

Mening hikmetlirimni dertsizge éytma
Bahasiz göherimni nadan’gha satma !

Ehmed yesiwi bolsa ottura asiyadiki qirindash milletler we türkiyede shunchilik chong hörmetke sazawer bolghan, yuksek qedir –qimmetke muyesser bolghan, özlirining meniwi mimari dep bilgen, ulugh uyghur alimi. Emma men biz uyghurlar ichide alimning hayati we uning eserliri toghruluq yézilghan héchqandaq bir kitab yaki bir ilmiy eser körmidim. Hetta ahmet yesewining mesnewiliridin ikki misrasini, senét xumar bu millettin biresining ghezel qilip éytqinnimu anglimidim.
Men qelemge alghan uyghur alimi ehmet yesiwi namliq addiy maqale arqiliq, keng söyumluk oqurmenlerge ehmed yesewi toghrisida yuzeki uchur birish bilen birge xelqimizning bu jehettiki kuyushup qalghan ruhi-halitini ghidighlash arqiliq, ehmed yesewige bolghan qiziqishini qozghap, bundin kiyin ehmed yesewi toghrisida ilmi maqale hetta yazghuchilirimizning bu toghrisida etrapliq izdinip, bire kitab yézishini we mexsus ahmet yesewi toghrida ilmi munazirlerni uyushturushni chin dilimdin arzu qilimen.
Bir tup alma derixi üchün uning tupraqqa chongqur kömulgen yiltizi qanche muhim bolghandek, bizning rohimiz dümlen’gen ashu ötmushmu biz üchün shunchilik muhimdur. Shuning üchün meniwi quyashimiz bolushqa heqliq bolghan bu tarixtiki heqiqetlerni yazma shekilde bugunki künde bizge esqatidighan halda shehirlep birish, ilim ademlirimizning shereplik burchidur.

Yiraq qedimi ejdatlarning qelbige uruq bolup tirilghan rohiy mahiyet bugunki ewlatlarning wujudida eks etmise, etrapimizni kushep turghan bu renggareng maddi dunyada, meniwi jehettin barghansiri zeyipliship kitimiz. Meniwi jehettin zeyipleshken qewimde jengqiwar ruhqa, yuksek exlaqqa, chin itiqatqa, chongqur tepekkur qilish qabilyitige ige we sheyilerni periq étish tuyghusi yuquri bolghan ewlatlar yétiship chiqmaydu. Bundaq milletning seltenetlik kelgusidin söz ichishmu esla mumkin emes.
05.03.2016
Gérmaniye

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s