Sürette:Sol tereptikisi Ustaz Ahmet Igamberdi, ong tereptikisi mezkur maqalining autori Korash Atahan .

Gérmanyie/Frankfurt  2009-yili 10-Ay

Eziz wetnimiz Sherqiy Türkistan, tajawuzchi Xitaylarning mustemlikisige aylinip qalghan kéyinki 100 yil, mezlum xelqimizning besh ming yilliq shanliq tarixidiki qan-yash we nomusqa tolghan, milliy zulum we küresh ichide ötken bir dewir boldi. Bu dewirde Medeniyetlik, Batur, eqil-parasetlik, emgekchan we küreshchan Sherqiy Türkistan xelqi Tömür Helpe, Sabit Demullam, Memtimin Bughra, Emir Nurehmet´han (Emir Sahip), Emir Abdullahan(Shah Mensur), Huja Niyaz´hajim, Mahmud Muhiti, Osman Éli, Qutluq Shewqiy, Ahmet Ziyayi, Abduqadir Damullam, Abduxaliq Uyghur, Sopizade, Memtili Ependi, Elihan Töre, Ahmetjan Kasimi, Is´haqbeg Momin, Delilqan Sugurbay, Abdurewof Mehsum Ibrahimi, Rehimjan Sabirhaji, Abduleziz Mehsum, Chingiz´han Damullam, Abdurehim Qilch, Polat Qadiri, Qurban Qoday, Memtimin Iminof, Qasimjan Qembiri, Sopahun Polkownik, Ubulheyri Töre, Sheriphan, Isa Ependi, Mesud ependi, Osman Batur, Zunun Qadiri, Ziya Semidi, Enwer Nasiri, Haji Yaqup Anat, Abdureyim Ötkür, Ibrahim Muti qatarliq san-sanaqsiz dahilar, dölet erkanliri, herbiy qomandanlar, jamaet erbabliri, shayir we yazghuchilarni yétishtürüp chiqti.

Ahmet Igemberdi xelqimiz yitishtürüp chiqqan yoqarqidek meshhur inqilapchillirimiz we jamaet erbaplirimizning izini boylap, mustemlike dewrimizdiki qarangghuluq yillarda yitiship chiqqan üchinchi ewlat rehberlirimizning biridur we Uyghur Yéngi dewir edebiyatidiki tonulghan shairlarning biridur. Ahmet Igemberdi 1937-yili 4-Ayning 4-Küni Sherqiy Türkistanning qedimqi beshbaliq rayonigha jaylashqan, Ürümchi wélayiti, Jémissar Nahiyeside atisi Igemberdi Hoshurghuja, Anisi bibirabiye Qasim qizi(Kona Turfanliq)ning ailisining üchünchi perzenti bolup dunyagha kelgen.

*****

Ahmet Igemberdining dadisi Igemberdi Hoshurghuja Sherqiy Türkistan xelqini topidek soriwetken 1931-yildin 1937-yilghiche otturgha chiqqan Tunggan yéghiliqi yillirida, Jimisarda minggha yéqin mal-charwisidin we uningdin bashqa barliq bisatliridin ayrilip, milyonlighan Sherqiy Türkistanliqlargha oxshash peqirchilik yoligha chüshüp, üch ishek bilen Otun toshup, ailisini béqishqa mejbur bolghanidi. Ahmet Igemberdining baliliq yilliri ashundaq bir qiyin sharayitta ötti.

Bu waqit Sherqiy Türkistanda Inqilawiy herketler bash kötürgen, Sherqiy Türkistan Azatliq küchliri bilen mustebit Xitay hökümiranliri we tajawuzchi millitarist Ma jungying arisida jiddiy toqunushlar meydangha kélip, qanliq qirghinchiliqlar arqa-arqidin yüz bergen yillar idi. 1933-yili Sherqiy Türkistanda Qeshqerni merkez qilip yéngi qurulghan Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti 1934-yilning axirigha kelgende, Sowit ittipaqining küshkürtishi, Yallanma Ermen quralliq qisimlirini, yéngi qurulghan Jumhuriyetini yoq qilishqa toluq qurallandurup yollishi, ularning Shéng shisey bilen astirittin hemkarlishishi we Ma jungying qisimlirining inqilapqa qilghan asiyliqi uningdin bashqa birqisim menbiyi éniq bolmighan milliy munapiqlarning satqinliq qilishi sewebidin aghduruwétilgenidi.

1937-yili Géniral Maxmut Muhiti bir qisim ademlirini élip, Hindistangha chiqip ketti, bundaq bolushning sewebi, Shéng shisey bilen düshmenning aldam xaltisigha chüshken yol bashchimiz Ghuja Niyaz Hajimlar inqilawiy küchlerning gholluq herbiy qomandani bolghan Géniral Mehmut Muhitigha süyqest qilish üchün Ürümchige chaqrighanidi. Mehmut Muhiti bundaq bir qiyin ehwal astida inqilawiy quralliq küchlerni hem özini saqlap qélip, kélichek inqilapni dawamlashturush üchün weten siritigha hijret qilishqa mejbur bolghanidi.

Géniral Mahmut Muhiti hijret qilishtin burun öz qisimliri ichidiki qehriman sebdishi Abduniyaz Kamalni, özining qalduq qisimlirigha qumandan qilip teyinlidi. Géniral Abduniyaz Kamal öz qisimliri bilen Millitarist Ma jungying hem Shéng shisey qisimlirigha qarshi qehrimanlarche küreshti. Mushundaq bir hayat-mamat kürishi élip bériliwatqan waqitta, Ayripilan we tangkilar bilen qurallnghan bir qanche ming asasliqi Ermenlerdin teshkil qilghan tejirbililk Sowét Armiyesi Sherqiy Türkistan chigrisidin kirip, inqilawiy qoshunlarni Hémitning séyida qorshiwélip, axirqi hésapta ularni, xayin Ma jungying eskerliri bilen qoshup asman we yerdin birla waqitta ot échip qirip tashlidi. Hayat qalghanlirining bezillirini tirik kjömüwetti, bezillirini atqa sörütüp, bezillirini tangka bilen mijip, bezillirini otta köydürüp yoq etken boldi.

Qumandan Abduniyaz Kamal hel qilghuch jenglerde yallanma Ermen qoshunliri teripidin esirge élinip, axiri qanxor Shing shisey teripidin iskenjige élinip öltürüldi.

Özini Sherqiy Türkistan xelqining dosti, dep atiwalghan Sowétler ittipaqi, tajawuzchi, millitarist Shéng shiseyni yölep turghuzup, Jumhuriyet armiyemizni tazilap, Sherqiy Türkistanda bir mezgillik Sowét tesiridiki Shéng shisey hakimiyitini tiklep, wetinimizde atalmish tinchliq we tereqqiyat, tinchliq sheklide körünidighan bir weziyetni shekillendürdi. Bu pütünley yerlik xeliqqe qurulghan bir qapqan bolup, Shing shisey bilen til bürüktiriwalghan Imfériyalistlar we ularning qol chomaqchilliri astirittin Sherqiy Türkistan xelqi üstidin yürgüzilidighan érqiy we kultural qirghinning bir meydan pilanini tüziwatatti.

Bu yillar Sherqiy Türkistan xelqi deslep Xitay hökümiranliri, Millitarist Ma jungying qisimliri hem millitarist, qanxor Shéng shisey teripidin qattiq talan-tarajgha üchrap, 100,000 lighan Sherqiy Türkistan aileliri, jümlidin Ahmet Igemberdi akining ailisimu eshu éghir qismetlerge uchrap, siyasiy, iqtisadiy, ijtimayi, medeniy-maarip jehetlerdin éghir palaketler ichide nale-zare qilip ingirawatqan zamanlaridi.

Ahmet Igemberdi ailisi jan saqlash üchün 1939-yili Jimmisardin Eskibaliq (Guching)gha köchüp kétidu. Ghuljida tajawuzchilargha qarshi Milliy inqilapning partilishi, Xitay tajawuzchillirining Eskibaliqta yashawatqan Sherqiy Türkistanliqlargha bolghan bésimini téximu kücheytiwitidu.Beshbaliq rayonidiki minglighan Uyghur we Qazaq yashliri Ili rayonigha qéchip ketkendin bashqa, birqisim yerlik aililer hayatliq izlep yurtlirini tashlap chiqip kétishke mejbur bolidu. Ahmet Igemberdi ailisi 1945-yili yazda taghisi Toxti Qasim(Turfanliq) yashawatqan Ürümchi Sheherige kélip yerlishidu.Ular köchüp yürgen bu dewir, Ghuljida milliy inqilap ghelbe qazinip, 1944-yili 12-noyabérda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, 1945-yili 7-April küni Sherqiy Türkistan Milliy Armiyesi qurulghan mezgilidi.

Sherqiy Türkistanda qurulghan milliy Armiye özining Gomindang tajawuzchillirigha qarshi jenglirini birqanche seplerde ghelbilik élip baridu. Pütün Sherqiy Türkistan miqyasida partizanliq urushlirini qanat yaydurup, düshmen Armiyesi we ularning arqa sep teminatini parlech haletke chüshürüp qoyidu. Milliy Armiyening asasiy yönülüsh qisimliri, 1945-yili 8-Ayda tajawuzchi Xitay Armiyesining shimaldiki qoshunlirini tarmar qilip, Manas deryasi boyigha yétip kelidu. Manas bilen Sherqiy Türkistanning merkizi Ürümchining ariliqi peqetla 180 km idi.Bu waqitta eger milliy Armiye Bash Baliq Ürümchini ishghal qilsila, Xitay hakimiyitining ghulap chüshidighanliqigha qil sighmaydighan bolup qalidu.

Ming epsuski 1945-yili mayda Yaltida ötküzülgen Russiye, Engiliye, Amérika bashliq döletlirining yighinida Sherqiy Türkistanning meselisi Jangkeyshi rehberlikidiki Xitay dölitining paydisi hésawigha hel qilinidu.Azat rayonlardiki Sherqiy Türkistan xelqining yéngiche hayati we ularning siyasiy iqtisadiy, ijtimayi we medeniyet sahesidiki ghelbilliri hem yéngi özgürüshler, Sherqiy Türkistandiki bashqa chong kichik sheherlerge tesir qilghandek, Ürümchigemu tesir qilmay mumkin emesidi. Ürümchi ahalisining yérimidin köpregini teshkil qilghan Uyghurlar we bashqa Qazaq, Qirghiz, Üzbek qatarliq qérindashlar arisida wetenning kélichigi, milletimizning istiqbali heqqide yéngiche arzu-ümidler tughulghan bolup, goya weten hélila azat bolidighandek etrapni xushalliq hésiyati qaplighan, kishilerning chirayimu bashqiche héslar bilen külümsirigen waqitlaridi.

Ahmet Igemberdining chong bowisi Hoshur Ghuja esli Qeshqer Astin Artush Azaq yézisi Tijen kentidin bolup, sodigerchilk yolliri bilen ikki ayali we tört perzentini élip, Jimmisargha kélip yerleshken.Chong dadisi Hoshur Ghuja 1916-yillirida Turfan wilayiti Pichan Nahiyesilik Qasim Baqqalning chong qizi Bibi Rabiyeni 12 yashta bala kélin qilip Jimmisargha élip kétkeniken. Hoshur Ghuja 1917-yilliri chong oghli Igemberdini Bibi Rabiye(Ahmet Igemberdining anisi) bilen öylik-ochaqliq qilidu. Igemberdi aka Bibi rabiyedin uzaq yil perzent körmey 1932-yiligha kelgende Ahmet Igemberdining achisi Sherixan Igemberdi, 1935-yiligha kelgende akisi Rehmet Igemberdi, 1937-yili Ahmet Igemberdi, 1942-yili Hesen we Hüsen Igemberdi atliq qoshgizekler tughilidu.

Qasim Baqqal shu yillarda Pichan nahiyesidin ikkinchi perzenti Hemraxan, üchünchi perzenti Toxti Ahunni élip Ürümchige kélip yerleshken iken. 1945-yili baharda Ahmet Igemberdining dadisi ayali Bibi Rabiyening teliwi bilen, Ürümchining Eskibaliqqa qarighanda adettiki insanlar üchün siyasiy we iqtisadiy tereptin jan saqlashqa qulayliq teripini nezerge élip we Qéyinatisini panah tartip, Ürümchige kélip yerlishidu.

Bu yillarda Ürümchide xéli köpligen zamaniwiy mektepler bar bolup, mekteplerde Türkiye, Üzbekistan, Qazaqistanda telim alghan Uyghur, Üzbek, Qazaq we bir qisim Tatar muellimler Uyghur tilida ders ötetti.Bu muellimler sistimliq terbiye körgenler bolup, ular Sowit ittipaqini öz ichige alghan Gherip dunyasidiki bolupmu, Yash Türkiye jumhuriyitidiki pen-maaripqa ayit yéngiliqlarni jahalet ichide turiwatqan Sherqiy Türkistangha élip kirgenidi. Bu dewirde Sherqiy Türkistan xelqi arisida bolupm, wetinimizning bashbaliqi Ürümchide her xil Idiologiyege mensup bolghan pikir éqimliri höküm süretti. Buning ichide gewdilik bolghanliri üch xil bolup, birinchisi Milletchilik(Sherqiy Türkistanchiliq) pikir éqimi, ikkinchisi Sowitpereslik(Kominizim), we üchünchisi Xitaypereslik(Chiniy Türkistanchiliq) din ibaretidi.
Bu yillarda medeniy-maaripta bir qeder janlinish meydangha kéldi. Oqutush matériyalliri ichide Jumhuriyet mezgilide tüzülgen yerlik Idiologiyemizni asas qilghan milletchilik iddiysidiki matériyallar, Xitay sheheri Nenjingde bésilghan chong Türkchilikni teshebbus qilidighan kitaplar, Sowit ittipaqidin yoshurun kirgüzülgen, qérindash xeliqlerning iddiysining tesiride tüzülgen derislik we Gézit-Jornallar baridi.

Ahmet Igemberdi 1946-yili yoqarqidek bir dewirde Ürümchidiki asasliq bilim ochaqlirining biri bolghan Gherbi östeng ikkinchi bashlanghuch mektipige oqushqa kiridu. U siniptiki balilarning ichide elachi oqughuchilarning qatarida bolup, ilghar pikirlik ustazlirining tesiride milletchilik idiyisini qobul qilidu. Bu waqitta Ahmet Igemberdi 9 yashtaidi. Ahmet Igemberdi ösmürlük we hayatini eslep bu heqte: Ustazlirimizdin Ghuljida qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti heqqide her xil qiziqarliq hékayilerni anglaytuq.Bétim mezgilide Ürümchige kelgen Ahmetjan Qasimiy bashchiliqidiki Jumhuriyet wekillerning bizge qaldurup ketken meniwiy mirasliri, bizning kéyinki hayat yolini talliwélishimizgha yétekchilik rol oynidi. Meselen, Sherqiy Türkistan Milliy armiyesining Manas deryasi boyigha yétip kelgenliki, az kün qalmay wetinimizning toluq azat bolidighanliqi, Milliy Armiyemizning Ürümchige qarap ilgirlewatqanliqi, xelqimizning milliy zulumdin qurtulush üchün, jumhuriyet armiyesige masliship, Qeshqer, Tashqorghan, Yerken, Turfan, Hoten qatarliq wilayetlerde partizanliq urushlirini élip bériwatqanliqini ulardin bilip turattuq. Bu waqitlarda Sherqiy Türkistanni ishghal qilip turghan Xitay hökümitining ehwali intayin qorqunch ichide bolup, eger Jumhuriyet armiyemiz Ürümchige kiridighanla bolsa Xitaylarning wetinimizdin qéchip kétidighanliqi köz aldimizda körünüpla turatti.

Bu künlerde Güzel Sheher Ürümchide ümidwarliqqa tolghan, bir türlük milliy oyghunish keypiyati ewjige chiqqanidi.Kishiler arisida bolupmu yash-ösmürler arisida tarqilip yürgen „Yasha Ahmetjan“, „Qurtulush Yolida“, „Hey Ghaziler“, „Mesud Sabiri Ating Ulugh“, „Ulugh Tengrim“ we „Achil, Achil Gül Achil“ naxshilliridin hemmini körüwalghili bolatti.

Bu naxshilarning ichide Mesud Sabirigha béghishlanghan „Mesud Sabiri Ating Ulugh“ naxshisining töwendiki misraliri isimde qaptu:

Mesud Sabiri ating ulugh,
Xeliq ichide shaning Igiz.
Bolur bizning bextimiz,
Turkistanliq textimiz.

deydu, tarixni eslep, sirliq xiyallargha gheriq bolghan halda.

Bir ish héch isimdin chiqmaydu, deydu Ahmet Igemberdi yene:

1948-yilning Zhung xua mingo qurulghan 10-Ayning 10-künliri bolsa kérek, mekteptin bizlerni Tajawuzchi hökümetning chaqriqigha asasen, Ölkülik hökümet binasining chong zalida bir meyden Edebiyat-senet paaliyitige teshkillidi. Bu paaliyetke Ürümchidiki barliq Uyghur we Xitayche oqutush élip baridighan mekteplerning Oqutquchi we Oqughuchillirining hemmisi qatnashti. Buning ichide mektepimizning biz oquwatqan 4-yilliqtiki oqughuchilirimu baridi.

Biz sehnide Ay-yultuz sheklide tizilip, „Ulugh tengrim“ dégen naxshini orunliduq. Bizning bu naxshimiz köpchilik teripidin eng alqishlanghan we hemmidin mezmunluq, utuqluq we retlik orundalghan bolsimu, bahalash gruppisidiki köp sanliqni teshkil qilghan xitay memurlar, birinchilikni Ürümchi 1-bashlanghuch mekteptin kelgen Xitaylargha bériwetti.Aldi bilen buningdin narazi bolghan oqutquchillirimiz, Xitay memurliri bilen bir meydan siyasiy küresh élip bardi. Shuning bilen biz oqughuchilar, muallimlirimizning bu adaletlik herketlirini qollap, özimizge xas bir türlük shekiller bilen Xitaylargha qarshiliq bildürduq.

Muallimlirimizning bizge hay bérishi we Xitaylargha bolghan ghezep-nepret bilen meydandin ayrilishqa mejbur bolduq. Ertisi ettigende mektepke barghandin kéyin sinipimizdiki oqughuchilar otturisida ghulghula bashlinip, „bu Xitaylar hergiz bizge dost emes, millitimizning düshmini, bulardin yaxshiliq kütüshning hajiti yoq“ dep sinipimizning qara doskisi üstige ésilghan Xitay dölitining atisi Sün zhungshen we Xitay dölitining Zungtungi Zhang keyshining yoghan heywetlik resimliri we sinip tamliri we torusqa toldurup ésilghan Xitay dölitining dölet bayriqi we Gomindang pirqisining 12 burjeklik bayrighini yirtip chüshürüp, sinipimizdiki tömür meshlerning ichige tiqip köydüriwettuq.

Shuningdin kéyin sinipimizda bolghan bu herket deslepte mektiwimizdiki bashqa yilliqlargha andin bashqa mekteplerge kéngiyip, bayraq we Hitay dahillirining resimlirini köydürüp tashlash herkiti kötürülüp ketkenidi.

Ürümchide bu weqe yüz bergendin kéyin, Xitay dayiriliri we quralliq qisimliri, saqchilliri mekteplerge yoshurun paylaqchillirini ibertip, muellim we oqughuchilarni qattiq bésim we soraq astigha aldi. Hettaki bizning mekteptiki, özliri gumanliq dep qarighan 10 gha yéqin ustazimizni qolgha élip ketekenidi.

Bu weqeler Ahmet Igemberdi we sawaqdashlirigha alahiyde tesir qilip, Xitay basmichillirigha bolghan öchmenlikni shekillendürüp, bir türküm Sheqiy Türkistan perzentlirining istiqlal bayriqigha ching ésilishigha sewep bolup qalghan we ularning weten-millitige bolghan ottek muhabbitini shekillendürgen.

Ahmet Igemberdi 1949-yili Iyulda bashlanghuch mektepni ela netije bilen pütküzüp, ikki ayliq tetildin keyin yeni 1949-yili 3-Séntebir küni Ölkülik Ürümchi ikkinchi daril muellimin´ge oqushqa kiridu. Bu waqit ikinchi daril muelliminnning sabiq modiri, milliy shairimiz Abdurehim Ötkürning mektep modirliqidin ayrilish aldida sözligen xoshlishish nutqining oqughuchilar arisida, nahayiti chong milliy hés-hayajan qozghap, oqughuchilarning qelbide yéngi ümid yalqunlap turghan waqitlargha toghra kelgenidi.

Uning üstige Ahmet Igemberdi mektepke kirip yigirme künlerdin kéyin, mektep memuriyiti bir küni chüshtin kéyin pütün oqutquchi-oqughuchilarni yighip Ulanbaygha qarap yolgha chiqidu. Ular Hazirqi Su üsti baghchisining aldidiki jirada, kesken taghqa qarap kétiwétip, ong qol tereptiki Meschit we Tügmendin ötkendin kéyinla ajayip bir menzire bilen uchrishidu.Eslide uyerde Gomindangchi kapirlarning saqchi punkiti bar bolup, u küni Saqchi punkitining ilgirki heywisidin qilchimu esir qalmighanidi.

Ürümchi xelqini qangqir qaxshatqan bu saqchixanining Ishik- derizilliri pütünley pachaqlap tashliwétilgen bolup, saqchixanining arxipxanisidiki matériyallarmu binaning aldida qalaymiqan uchup yüretti, binaning peshtighidiki igiz xadigha ésighliq turidighan Gomindang bayrighi, xadidin chüshüriwétilgen bolup, yerde sörülüp yatqan bir menzirini körgen Oqutquchi-oqughuchilar, qandaqtur ortaq bir hésiyatta „Hop boldi“ déyishkendek bir-birige menilik qarishp qoyishidu. Ular Keskentagh döngidin ötkendin kéyin, Jenubiytaghqa baridighan yol bilen ilgirlep, iptidayi ormangha azla qalghanda toxtaydu. Hem bu yerde bir qisim muellimlerdin, „Bügün biz, Xitay xelq azatliq armiyesini, mushu yerde kütiwalidighan bolduq, tertip-intizamgha boy sununglar!“ dégen sözlerni anglaydu. Bu sözlerni anglighandin kéyin, oqughuchilar heyran bolushup, bir-biri bilen talash tartishqa chüshidu.

Ularning arisidiki Yoquri sinip oqughuchilliridin birsi,“Bu qandaq gep, bizning Armiyemiz manasta tursa, nimishqa biz Ürümchining jenubigha kélip bularni kütimiz deymiz, bizning Armiyemiz eslide Ghuljidin chiqip, manasqiche bolghan ziminlirimizni azat qilip bolghan emesmidi, ular Manastin shimaliy yol arqilip, Ürümchige kirishi kérekqu?“ yene bir chongraq yashtiki oqughuchi „Yaki qéchip ketken Gomindangchilar, Kulidin yene qayitip kéliwatamdu-ye?“ déydu ünlik awazda.Shuning bilen Oqutquchi we oqughuchilar arisida ghulghula kötürülidu. Emdila 12 yashqa toshup 13 yashqa mangghan Ahmet Igemberdi, bu sözlerning tégige toluq yételmey heyran bolidu.U oqutquchillirini iradilik inqilapchi, kam-kütsiz milletchi, tengdashsiz wetenperwer dep qarayti. Bügün ularning oqughuchilarni yéteklep, nimishqa emdi düshmenni qarshi alghili chiqqanliqini herqanche qilipmu kichik kallisida hezim qilalmayti.Uningche bolghanda bu ishlar taza epleshmigendek tuyulatti.

Shundaq qilip ular „qarshi élish“qa teshkillengen Armiyemu yitip kelidu. Yitip kelgen eskerler qizil Xitayning piyade qisimliri bolmastin, Broniwik we Tanka qisimliridi. Broniwik we Tankilarning bezillirining üstige koménist xitaylarning besh yultuzluq dölet bayriqi hem „1-awghust“ dep xitayche xet yézilghan armiye bayraqliri qadalghanidi. Bu ötiwatqan Broniwik we Tankilarning üstide, bezilliride bir, bezilliride ikkidin esker baridi, ular yüzlirini aq, yoghan maskilar bilen niqapliwalghan bolup, peqetla eski chapanning yirtighidek qismaq közliri maskillirining üstidin körünüp turghan qara xitaylardin héch perqi yoq mexluqlaridi.

Kéyinki künlerdiki xewerlerge qarighanda, ularning atalmish azatliq armiyesining piyade qisimliri, kündüzi yoshurun jaylarda aram élip we qara xitay eskerliridin sanini toluqlap, kéchilliri Ürümchige we Sherqiy Türkistanning bashqa rayonlirigha minglap, on minglap kirgenligi melum bolghan. Ularning bu chüshüniksiz herketlirige qandaq sirlar yoshurunghanliqi künimizge qeder ashkariliniwatidu we haman toluqi bilen ashkarilanmay qalmaydu.
Emma qara we qizil Xitaylarning Sherqiy Türkistan Jumhuriyitini yoq qilish üchün, barliq urush-jidel we adawetlerni bir terepke qayrip qoyup, intayin tizlikte mexpiy birlishiwalghanliqi künimizde hemmige ayan boldi.

Ahmet Igemberdi Bashlanghuch mektepni püttürgen yili yeni 1949-yili Sintebirde, Ürümchidiki Ölkilik Ikkinchi Darilmuellimin´ge oqushqa kirip, 1952-yili Iyunghiche bilim tehsil qilidu.

Ahmet Igemberdining Edebiy ijadiyiti shu yillarda bashlanghan bolup, uning etrapida, shieriyet ijadiyitige mas kélidighan alahiyde bir muhit haziridi. Ahmet Igemberdining éytishiche uning Edebiyatqa bolghan qiziqishi Anisi Bibi Rabiyening uzaq qish kéchilliride éytip béridighan meselliri, chöchekliri we gayida ishtiyaq bilen oqup qoyidighan xeliq naxshilliridin bixlan´ghan bolsa, milliy tewerüklirimiz bolghan yoqarqi inqilawiy naxshillirimizning tesiri arqiliq nota tartip, Uyghur hazirqi zaman edebiyatidiki dangliq Shairlirimizdin Tejelliy, Qutluq Shewqi, Abduqadir Demullam, Abduxaliq Uyghuri, Memtili Ependi, Ehmet Ziyayi, Ömer Muhemmidi we yéngi dewirde yitiship chiqqan shairlirimizdin Abdureyim Ötkür we Tatar shairliridin Abdulla Toqay qatarliqlarning eserlirining netijiside shax chiqirishqa bashlighan.

Ahmet Igemberdi öz ijadiyitini 1951-yili 14 yéshida bashlighan bolup, shu zamanning teqezzasi bilen yézilghan tunji shieri 1954-yili „Edebiyat-senet „ Jornilining 12-sanida élan qilinghan. Shuningdin bashlap uning shierliri „Shinjang Géziti“, „Tarim Jornili“, „Mektep qara doskisi“ qatarliq bir qisim metbuatlarda üzülmey ilan qilinip turdi.

Ahmet Igemberdi 1952-yili 8-Ayda Ölkilik Darilmuelliminni ela netije bilen tamamlap, özi oqughan bilim bulighi Ürümchi Gherbiy Östeng ikkinchi merkizi bashlanghuch mektiwige muellim bolup texsim qilinidu. 1952-yil Aughusttin 1953-yili Iyulghiche bu mektepte xizmet ishligen Ahmet Igemberdi, shu yili Aughustning axiri sabiq Ölkilik Milletler Inistétuti Til-edebiyat Fakultitigha oqushqa kiridu. Bu sinip Milletler Inistétutining tarixida Edebiyat kespi boyiche birinchi qétim üch yilliq muddet bilen échilghan sinip bolup, bu sinipning derislik programmisi Sowét Ittipaqining besh yilliq toluq kurus üchün tüzülgen derislikliridi. Bu Fakultitta Sherqiy Türkistanning milletperwer ziyaliliridin Hamit Seyidi, Abdushkür Yalqun, Abduley Ruzi, yéngi ziyalilardin Abdushkur Memtimin qatarliqlar, Sowét Ittipaqidin bolsa Turghan Hesenof qatarliq Uyghur ziyaliliri hem bir qisim Béyjing, Shangxeylerdin kelgen Xitay ziyaliliri oqutquchiliq qilatti.

Ahmet Igemberdining shu yillarda yazghan eserliridin „Uzutush“ dégen shieri 1955-yili „Edebiyat-Senet Jornilida“, „Gülchi qiz“ dégen shieri 1957-yili Aprilda „Xin jiang Géziti“de élan qilinidu.

Shu chaghda mektep memuriyitining muhim orunlirini, kona Tashkentchilerdin Ismayil Héwzullayof, Isa Niyaz, Habil qatarliqlar igelligen bolsa, mektepning presidenti , shu chaghdiki ölkülik hökümetning reyisi Burhan Sheyidi idi.

U yillardiki bu Aliy bilim yurtining omumiy keypiyatida yéngiche bir qaynam tashqinliq hayat höküm süretti. Mektepning 1300 din oshuq oqughuchisining mutleq köp sanliqini Uyghurlarni asas qilghan, Sherqiy Türkistanning yerlik milletlirining perzentliri teshkil qilatti.Peqetla bir sinip Shiwe oqughuchilliri we bir sinip Uyghur til-edebiyatini ögütüsh mexset qilinghhan Xitay oqughuchilarla baridi.Mektepning teshkili tüzümi we oqutush programmisi, mekteptiki exlaqi tertipler Sowittiki qérindash xeliqlerning pidagogika tüzümini we Sherqiy Türkistan xelqining oqu-oqutushtiki eneniwiy milliy örpiy-Adetlirini asas qilghan terizde yürüshtüriletti.

Ahmet Igemberdi mushundaq bir muhit ichide Aliy mektep terbiyesini alidu. U 1956-yili 7-Ayda Ölkilik Inistétutni ela netije bilen püttüridu. Shu yili 9-ayda özi oqughan Milletler inistétutining Til-edebiyat fakultitigha oqutquchiliqqa texsim qilinip, birinchi yilliqlar üchün Edebiyat nezeriyesi we üchünchi yilliqlar üchün Sowit Edebiyati derislirini beridu. U bu jeryanda 19- we 20-esirlerde ötken gherip edebiyatidiki jümlidin Rus edebiyatidiki Tolistoy, Dostoyiwiski, Chihof, Poshkin, Lermintof, Gorkiy, Ostrowiskiy we Pastirinak qatarliq namayendiler bilen téximu yéqindin tonushush pursitige ige bolidu.

Ahmet Igemberdi Ölkilik Milletler Inistétutida oqughan we Xizmet qilghan yillirida, uning iddiyiside zor özgürüshler yüz beridu. Shu yillardiki milletperwer we wetenperwer oqutquchi-usatazlar we Derislik programmiliridiki insanperwerlik we milletperwerlik idiyiliri hem uni qorshap turghan Ijtimayi hayat, uning kélichektiki bir Inqilapchi, Shayir we Siyasiyon bolup chiqishigha mustehkem asas salghanidi.

Ahmet Igemberdining Ilimgha teshna changqaq étizdek qelbi, Aliy mektepni ela netijiler bilen püttürgen bolsimu yene ikkinchi qétim dawamlashturup bilim élish pursetige ige bolidu. 1957-yili Aughustning axiri Mektep memuriyiti, Uyghur Aptonum Rayonluq Maarip nazaritining birleshme qararigha asasen, shu yili Sowét Ottura Asiyasining Siyasiy, medeniy we Maarip merkezlirining biri bolghan, Tashkent sheherige chiqidighan Sherqiy Türkistanliq 30 Oqughuchining qatarigha Ahmet Igemberdinimu kirgüzidu.

Ahmet Igemberdi chet-elde ilim tehsil qilish üchün kütken künler axiri yitip kelidu, Ahmet Igemberdi 1957-yili Aughust éyining axirlirida, eziz wetini Sherqiy Türkistan hem özining baliliq, yashliq chaghlirini ötküzgen Ürümchi Sheheri bilen xoshlushup, Üzbekistangha qarap 30 sawaqdishi bilen yolgha chiqip, shu yili 1-Séntebirning harpisi, Tashkent Sheheridiki orta Asiya döletlik Uniwérsititigha kélip chüshidu.

1957-yili 1-Séntebirde Orta Asiyadiki eng chong ilim dergayi hésaplanghan Ottura Asiya Darilfonining Til-Edebiyati fakultéti Jornalistika bölümining toluq kursigha oqushqa kiridu. Oqush hayati uning dunya qarishining ösüp bérishigha, bilimining keng dayirilik yétilishige, edebiy ijadiyitige, kishilik hayatigha yéngiche bir mezmun qoshidu.Ahmet Igemberdi emdi burunqi addiyla Uyghur ziyalisi emes, öz wetinining tarixi, siyasiy teqdiri we kélechigi heqqide melum bilimlerge ige bolghan angliq bir wetenperwerge aylinidu hem shuning bilen birge ikki qétim Ottura Asiya we Sowitler ittipaqini boylap sayahet qilishlar, uni Ottura Asiya Türk dunyasidiki her qaysi qérindash milletlerning tarixi, medeniyiti, arzu-armanliri bilen keng türde, tonushush pursitige ige qilip, Rus jemiyiti we Yawropa medeniyiti bilen uchrashturup, uning iddiysini dunyawiy pikir we bilimler bilen toluqlaydu.

Bu yillarda Ahmet Igemberdining ijadiy hayatida zor burulush we dewir bölgüch xaraktirliq özgürüshler otturgha chiqidu. Shning bilen birge uning shieriyet ijadiyiti güllinishke qarap tereqqiy qilidu. Uning shu dewirdiki Siyasiy lérikilirida erkinlik, hörlük we azatliqqa bolghan telpünüsh we wetenni séghinishtin ibaret qoyuq hésiyatini ipadilesh asasiy salmaqni igileydu.Meselen, Ahmet Igemberdi shu yillarda yazghan, Teklimakan neshriyati teripidin 2006-yili Yanwarda neshir qilinghan „Turnilar Uchqanda“ (1957) “Weten muhabbiti“(1958), „Weten“(1959) dégendek shierliri arqiliq uyghur yéngi dewir Edebiyatidiki wetenperwerlik témisini, meyüslik, sadda we hes-hayajanliq tillar,nazuk shieriy teswirler we özige xas yéngiche ipadilesh usulliri arqiliq béyitidu.

Ahmet Igemberdi „Turnilar uchqanda“ dégen shierining axirqi koplitida, shu yillardiki otluq hésiyati we kélichekke bolghan arzu-ümidlirini:

…

Kiler bahar közüm yolungda,
Telmürümen qanat qéqip kel.
Shu jénimdin söygen Ilimdin,
Issiq salam sowgha élip kel!

…

dep ipadileydu. U yene „Weten muhabbiti“ dégen Shierida:

…

Pütün arzu-armanlirim shu,
Ta-menggüge qalsam yérimde.
Sogharsamdim desht-chöllirini,
Pishanemdin Aqqan térimde.

…

dep yazsa, „Weten“ dégen shierida:

…

Ah! Meyli ötsümu séningsiz yillar,
Séni hich unutmas shu teshna yürek.
Pak ghunche qelbimge sen birla eziz,
Dunyada söygüm yoq séningdin bölek.
Shunga weten, méhring ishqing mendidur,
„Özüm herjaydamen könglüm sendidur!“
…

dep yézip weten-milletke bolghan sulmas muhabbitini ipadilep, shierlirida qandaq éytqan bolsa shundaq yashaydu.

Bu waqitlarda yeni 1957-yilida, Ürümchide yérim yilgha yéqin sözulghan Uyghur Aptonum Rayonluq partikomning „Yerlik milletchilikke qarshi“ jiddiy yighini ötküzülgenge uzaq bolmighan bir zamanlar bolup, partiye kométitining reyisi chong milletchi, Showénist Wang Énmao rehberlikidiki, Xitay basqunchilliri yerlik milletler, bolupmu Uyghur xelqining siyasiy hayatigha alaqidar bolghan, yurt kattilirimizning üstidin Adaletsiz hökümlerni chiqirip, Ziya Semidiy, Ibrahim Turdi, Abdurehim Seyidi qatarliq Militimizning munewer perzentlirini teqip astigha alidu… Shuning bilen birge 1958-yili yazliq tetil waqtida Tashkentte oquwatqan barliq Uyghur Oqughuchilarni mejburiy asasta wetenge qayturup, Ürümchide yürgüziliwatqan atalmish „Yerlik milletchilikke qarshi turush“ herkitige qatnashturidu. (Bexitke yarisha Ahmet Igemberdi, Hebiybulla Yonus, Mömin Kerimi qatarliq oqughuchilar késellik bahaniside, bu herketke qatnashmay qara we Azw déngizliri boyliridiki sanatoriyelerge ketkenidi.)

Ahmet igemberdi shu yillarda yeni Azow déngiz boyidiki sanatoriyede dem éliwatqan waqtida, shu dewirdiki weten ichidiki bir qatar tiragédiyelerdin kéyin tughulghan buruxtumluq hésiyatini, yéqin dosti, sawaqdishi we kesipdéshi meshhur Uyghur Shairi Dolqun Yasin bilen ortaqlishish yüzisidin yazghan “Azow Déngizida“ dégen esirini yazidu.

1958-yili 1-Séntebir oqush mewsumimu kelidu, lékin Üzbekistandin wetenge mejburi qayturulghan oqughuchilar waqtida ülgürüp kélelmeydu, 10-ayning axirliri ularning bir qismi yeni Muzepper Ezizi(Seypidin Eziziyning bir newre tuqqini), Sheripidin Ömer, Memtimin Ruzi, Kérem Seley qatarliqlar „Yerlik milletchi“lik jinayiti bilen oqushtin qaldurulidu. Ulardin bashqilliri bolsa xuddi asman yer, yer asman bolup ketkendekla, Tashkentke Gheyri bir hésiyatlar bilen yétip kélishidu. Ular bu qétim Tashkent sheheridiki Xitay kompartiyesining yerlik yachaykisi we Xitay Koménistik yashlar ittipaqi bilen Qara déngiz boylirida tordin chüshüp qalghan, bu üch yerlik milletchini küresh qilishqa bashlaydu. Küreshning axirqi netijisi shu boluduki, Xitayda yürgüzülgen yerlik milletchilikke qarshi turush herkitining pajielik qismitining nesiwisini Ahmet Igemberdimu tétip, „Yerlik milletchi“ dégen qalpaqni kéyidu.

1959-yili yeni Ahmet Igemberdige qalpaq keydürülüp ikkinchi yili, u birinchidin Anisini yoqlash, ikinchidin Jornalistliq piraktikisini „Xin jiang Géziti“ de ötküzüsh üchün 7-Ayning 15-künidin 10-Ayning 15-künige qeder wetenge qayitip, Ürümchide bolidu. U Tashkenttiki Ottura Asiya Darilfonining orunlashturushigha asasen, özining sawaqdashliri Dolqun Yasin, Hebiybulla Yonus qatarliq 2 dosti bilen, „Xin jiang Géziti“ge piraktika qilish üchün Sherqiy Türkistangha ibertilgenidi. Ular bir ay jeryanida „Xin Jiang Gézitxanisi“ Uyghur bölümining Edebiyat-senet bölümide her birsi, chong-kichik bir-qanche parchidin maqaliler élan qilip, yéziq piraktikisini ghelbilik tamamlaydu. Piraktika tügep Gézitxana rehberliri bilen xoshlushidighan küni, shu chaghdiki Gézitxanining sabiq rehberliridin, ataghliq jornalist, milletperwer ziyali Tohti Qurban we Hüseyin qatarliq kishiler bilen körüshidu, bu uchrushushta Tohti Qurban, u üch yash qelemkesh jornalistning piraktika jeryandiki tirishchanliqi, qelemlirining ötkürliki we bilim dayirising kenglikini maxtap, qalghan oqushlirigha utuq tileydu.

Ahmet Igemberdi „Xin jiang Géziti idarisi”de piraktika qilghan waqitlar, elbette Jumhuriyet dewridiki milliy hés-hayajanlar peskoyigha chüshüp, mustebit hökümet niqabini yirtip tashlighan waqitlar bolghachqa, wijdanliq, milletchi qelemkeshler üchün ijadiyet bilen shughullanghanliq, hayat bilen oynashqanliq bolup qalghan idi.Ular wetendiki praktikisini tügütüp, oqushni dawamalshturush meqsidide, ming teste Üzbekistangha qayitidu.

1960-yili yazda Ahmet Igemberdining Ahmet Yoldash qatarliq bir qisim sawaqdashliri, wetenge tetil üchün qaytip ketidu, ular 8-Ayning axiri Üzbekistangha qaytip kélish jeryanida Qeshqer Peyziwat, Aqsuning Bay we Altayning Jiminey Nahiyiliride yüz bergen, bolupmu Bay Nahiyisidiki acharchiliqta 10,000 lap Uyghur déhqanlirining achliqtin qirilip ketkenliki heqqidiki pajiyelik xewerlerni élip kelidu. Bu xewerler, chet-ellerni körüp, dunyaning aq-qara perqlirini chüshengen, Tashkenttiki bu yashlarni ayaqta turghuziwetidu. Ular özlirining derislirining éghir we jiddiy bolushlirigha qarimay, kindik qéni tökülgen eziz wetinidiki bu paajiyelerge uchrighan xelqige qandaq qilip yardem bérish heqqide kiche kündüzlep chare-tedbir izleshidu. Shu dewirdiki Sowitler ittipaqida yüz bériwatqan Istalin dewride yüz bergen „Shexiske choqunush“ gha qarshi herkettin paydilinip, Istalinning Sherqiy Türkistan xelqining musteqil we érkinliki üstidiki namertlerche qilghan xiyanitini eyiplep, Birleshken milletler teshkilatigha, Sowét rehbiri Hurshofqa xet yazmaqchi bolushidu.

Tashkenttiki Enhar Deryasining boyigha jaylashqan Ostrowiskiy namidiki senet Inistétutining kichik zallirining biride, Tashkentte oquwatqan 33 Sherqiy Türkistanliq oqughuchining qatnishishi bilen échilghan 6 qétimliq mexpiy yighindin kéyin, bu xet resmiy yézip chiqilip we köpchilikning pikirini élish meqsidide oqup chiqilidu, hem 33 oqughuchining öz imzasini étishi bilen mektup hazirlinidu.Sherqiy Türkistan meselisige qiziqidighan bir Rus Adwukatning mesliheti bilen, shu yillardiki Sowétler Impériyesidiki siyasiy atmuspora sewebidin Birleshken Milletler Teshkilatigha yollinidighan mektupning ibertilishining mumkinchilikining yoqliqi, shuning üchün xetni, peqetlam Sowét ittipaqi Aliy rehbiri Hurshofning özige biwaste yollashning eqilge téximu uyghun ikenlikini bilip, xetni yézishqa qatnashqan 33 oqughuchi özining yénidin iqtisad ajritip, wekil saylap, Dolqun Yasin (Alla rexmet qilghay) we Mehmut Qasim(Alla rehmet qilghay)larni Moskiwagha yolgha salidu.

Yolgha sélinghan wekiller ikki ayliq tirishchanliq netijisidimu Hurshof bilen biwaste körüshelmeydu.Ular Moskiwada Sowitler Impériyesining herqaysi rayonliridin eriz qilish üchün bu sheherge kélip 2-3 yildin béri Hurshof bilen uchrishalmay qizil meydanda chédir tikip yatqan, minglighan kishiler bilen doqurishidu, Netijide Sowit merkizi hökümitige alaqidar xadimlarning, “bu ishinglarning muhimliqini bilimiz, bu meselini Üzbékistan Hökümiti Partiye merkiziy kommétiti arqiliqmu béjirsenglar bolidu”, dégen jawabigha asasen, xetni élip Tashkentke qayitidu.

Bu ishlar Xitayperst Studentlarning köp qétimliq buzghunchiliq qilishigha uchrap ming teste otturgha chiqidu, we Üzbékistan hökümitige yollinidu. Bu hadise mektup yollash ishning netisi qandaq bolishidin qettiy nezer, Chet-ellerde oquwatqan Sherqiy Türkistan studéntliri tarixida parlap turghan bir sehipige aylinidu. Chet-eldiki Sherqiy Türkistan Studentlirining BDT we Sowét rehbirige, Xitay tajawuzchilliri üstidin shikayet qilip xet hazirlash paaliyiti, xayin we milliy munapiqlarning satqunliqi tüpeylidin kéyinki yillarda wetende Ahmet Igemberdi qatarliq nurghun ademlerning jazalinip kétishige sewep bolidu.

Bu xet hadésisi, shu dewirlerde yeni Jumhuriyitimiz, Xitay tajawuzigha uchrap uzaq ötmigen bir waqitta chet-ellerde bashlanghan milliy mujadilimizning tunji misalgha élishqa tigishlik muhim örneklirining biri bolup qaldi. Chünki bu xette, Istalinning yardimi bilen Sherqiy Türkistanni yéngidin ishghal qiliwalghan Xitay tajawuzchillirining, Sherqiy Türkistanda yürgüzgen Assimilatsiye we érqiy qirghinchiliq siyasetlirining, Sherqiy Türkistan xelqige keltürgen balayi apetlirini Gherip dunyasigha anglitip, Xitay basqunchillirining jinayi qilmishliri pash qilinghanidi.

U yillardiki Sowitte oquwatqan bir qisim ilghar oqughuchilarning, weten milletning teqdirige köngül bölüsh rohiy we jawapkarliq tuyghusining küchiyishige, wetinimizni bésiwalghan tajawuzchi Xitay mustemlikichillirining shirin wedillirini untup, her türlük bétim we anglashmilargha asiyliq qilip, yirginishlik epti-peshirisini ashkarilap, xelqimizni qanliq basturiwatqanliqi sewep bolghan bolsa, yene bir tereptin eyni dewirdiki Ottura asiyagha hijret qilghan, ikki qétimliq Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining qurghuchilliri hem milliy Armiye ofesserliri bilen bolghan uchrushushlar we ulardin alghan tesiratlar alahiyde rol oynighanidi.

Yene bir tereptin, ular oquwatqan mekteblerdiki yerlik oqutquchilar, jümlidin qérindash Üzbek ustazlar, Sherqiy Türkistan heqqide köpligen tarixiy bilimlerni Sherqiy Türkistanliq oqughuchilargha bergenidi. Hettaki Uzbekistanning bir ataqliq Diramatorgi, Ghuljida 1944-yili qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti heqqide, „Ghuljida yanghan Ot“ serlewilik bir parche sehne esiri yazghan we sehnileshtürüp, pütün Üzbekistan miqyasida Sherqiy Türkistan qizghinliqining kötürülishige sewep bolghanidi. Bu yillar yene Uzbekistandiki Uyghurchiliq téxi pütünley yoqutiwétilmigen dewir bolup, sehnilerde Üzbek Diramatorgi yazghan „Ah Perghane Uyghur Wadisi!“ dégen diramilar oynuliwattatti. Uningdin bashqa yene Otura Asiyada shu dewirlerde, zor türkümdiki Uyghur Pen-Alimliri, yazghuchi-shayirliri, Tarixchilliri we mutexesisler ösüp yétilgenidi. Perghane tüzlengliki jümlidin Tashkent sheheride asasen dégüdek Uyghurlar yashayti. Bu körünüsh, 1998-yildin ilgirki Alma-Ata sheherini eslitetti. Ularning yazghan eserliridiki Sherqiy Türkistanning ötmüshi, nöwettiki pajiyelik ehwali we kélichek istiqbali heqqidiki ilmiy yekünler, bu oqughuchilarning qelbide nahayiti küchlük milliy irade peyda qilghanidi.

Uningdin bashqa yene Xitay hökümitining dölet déktatursi netijiside wetenini terik étishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistanliq köchmenler weten siritigha élip chiqip ketken qimmetlik eserler, ikki jumhuriyetke ayit her türlük engüshterler we weten ichidiki, xeliqning beshigha kéliwatqan balayi-apetler heqqidiki xewerler, bashqa bir elde bilim éliwatqan oqughuchilarning dawamliq diqqet qilip turidighan qizziq témilarning birige aylinip, ularni weten-milletning teqdiri heqqide oylunushqa mejburlap, ularning qelbini wetenge uzulmes bir ilahiy rishte bilen baghlap turatti.

Üzbekistanda oquwatqan Sherqiy Türkistanliq Studéntlar Yoqarqidek ichkiy tashqiy sewepler netijisinde, Sherqiy Türkistan dawasidiki eng nuqtiliq mesele bolghan milliy musteqilliqqa intilish we munqeriz qilin´ghan Jumhuriyitini qayta tiklesh üchün intayin küchlük iradisi bilen paaliyet qilip, milliy dawayimizni Sowétler téritoriyesidiki qérindash xelqler we Ruslargha yene bir qétim anglitishqa jüret qilghanidi.
Ahmet Igemberdi, xetning yézilishigha sewepchi bolghan tarixiy arqa körünüsh- Peyziwat, Bay we Jimineydiki qehetchilik- heqqide, 10 yillardin kéyinmu Türme ichide qelem tewritip, „Hijran Derdi“ digen toplamgha kirgüzülgen „Bay Yolida“ dégen otluq milletperwerlik témisigha béghishlanghan shieriy esirini yazidu.

Ahmet Igemberdi shundaq qilip, 1961-yili 7-Ayning bashlirida, xelqaragha dangliq Ottura Asiya Darilfonining Til-Edebiyati fakultétini qizil déplom(1) bilen elachi oqughuchilar qatarida pütküzidu.

Ahmet Igemberdi 1961-yili 1-Awghust küni Sowét Ittipaqining qorghas chigirisidin Sherqiy Türkistanning Qorghas nahiyesi arqiliq weten tupriqigha ayaq basidu.1961-yili 3-Awghustta eziz xelqi, méhriban anisi we uruq-tuqqanliri yashawatqan Ürümchi sheherige kélip, kélichigi qarangghu bolghan yéngiche hayatini bashlaydu.

Chetelge birlikte oqushqa chiqqan 30 oqughuchidin wetenge qayitqan 20 oqughchi qatarida Ahmet Igemberdimu wetenge qayitip kélidu we „Xin jiang Gézitxanisi“ge texsim qilinidu. Lékin u „Xinjinag Gézitxanisi“da ishleshni ret qilip, özining arzusi boyiche, Uyghur Aptonum rayonluq Edebiyat-Senetchiler birleshmisi qarmighidiki „Tarim“ Jorniligha xizmetke chüshidu.

Bundaq bolishi eyni waqitta „Xinjang Gézitxanisi“ Xitayperest yallanma ziyalilar birqeder köp toplashqan, Xitaylar ularning qoli bilen Sherqiy Türkistan xelqining erkinlik awazlirini boghudighan küshendige aylanghanidi. Ahmet Igemberdi buni bilgechke, Xitaylar we uning qizil pachaq ghalchilliri teripidin „Gizendiler Uwisi“ dep atilidighan lékin Sherqiy Türkistan xelqining eng munewer ziyaliliri, ötkür pikirlik qelemkeshliri we ikki Jumhuriyitimizdin qalghan jamaet erbapliri-Zunun Qadiri, Ahmet Ziyayi, Turghun Almas, Abdulhey Ruzi, Ershidin Tatliq, Rehmutulla Jariy, Abdulhemit Ruzi, Abdukirim Hoja, Ghénizat Gheyrani …qatarliqlar toplashqan Edebiyat-senetchiler birleshmisige kirip, „Tarim“ Jornilida Ishleshni ewzel köridu. U sawaqdishi we xizmetdishi Dolqun Yasin bilen „Tarim Jornili“ Redaksiyesige yollanghan Shiériy eserlerni bir terep qilishqa mesul qilinidu.

Xitay mustemlikichilliri 1963-yili maygha kelgende, Sherqiy Türkistanda Rewiziyonizim(Shiujingjuyi) gha qarshi herket bashlaydu. Xitay dayiriliri Ahmet Igemberdini, „Qosh yürek-chetelge baghlanghan unsur“ we „Rewiziyonizimchi“ dep eyiplep, Manas nahiyesi Bauzhaden yézisi, Qumul Wélayitining Qaramuqche we Qaraqapchin yézillirigha sürgün qilip, mejburiy jismaniy emgekke salidu we qattiq xorlaydu.

1966-yili 2-Ayning 14-küni Ürümchige mejburiy keltürülgen Ahmet Igemberdige „Eksil inqilapchi“ hem „Chetelge baghlanghan Unsur“ dégen qalpaqni keydürüp, shu ayning 22-küni, uni Ürümchidiki yalghuz anisi we Ailisidin mejburi ayrip tashlap, Ürümchi nahiyesi Dawanching Küngeysudiki, Ghalbiyet Firmisigha yotkep, Xitay dayirilirining nazaritige tashlap béridu. Shu qalpaq kéygüzülgen küni, dimisimu millitimizning qehriman perzentlirige qepezge aylinip bolghan bu weten, uning üchün zulmet huwlap turghan bir dozaq bolidu. Bu zulmetlik yillarda Xitay tajawuzchilliri teripidin birdemde üsti ochuq ghayet zor türmige aylanghan Sherqiy Türkistan tupraqliri qan-zerdap ichide ingirayti. Chünki qara niyet tajawuzchilar eng aldi bilen, Sherqiy Türkistan jemiyitining bir pütünlikini, Bir millet kishilerini tebiqe-siniplargha ayrish, aililerni xaniweyran qilish, Ata-ainilarni ballirigha, balilarni bir-birige düshmen qilish arqiliq, Sherqiy Türkistanda özining yawuz niyetlirige yetmekchi bolghanidi.

Ahmet Igemberdi Ürümchi Démokiratiye yoligha jaylashqan Edebiyat-senetchiler birleshmisidiki özi üstidin chiqirighan adaletsiz qararni alghandin kéyin, bu idarining qorasidin chiqip, udul üyige qayitalmaydu, uning kallisini gadirmach xiyallar qapliwalidu.Uning shu chaghdiki chüshenchiside, düshmen tereptin qalpaq kiyish héchnimige erzimeyti, u özining siyasiy ghayisi üchün ölüshkimu razidi.Xizmetdashlirining birdinla uninggha bolghan qarashlirini özgertip, nechche saet ichide hemme nersining özgürüp ketkenlikidin qattiq iztirapqa chökken Ahmet Igemberdi teqdirge ten bérishke mejbur bolidu. Emma bu hadisining arqisidin tizilip kélidighan aile we yéqin sebdash, dost-buraderlerning béshigha kélidighan soruqchuluq we bexitsizlikler uning közige körünüpla turuatti. U Bu nime üchün? Emdi nime ish qilish kérek? Bu weten zadi kimning? Birdinla nime üchün xelqimizning tili bunche ötmes bolup qaldi, aran dégende qushning uwisidek quriwalghan ailemning, bichare 3 yashliq oghlumning béshigha nimiler kéler? Bichare japakesh anam, bu xewerni anglap nime bolup keter?dep sogghaqta aylandurup qoyup bergendek Ürümchi kochillirini chörgilep yürüp, axiri ailisige qayitip kelidu. Ahmet Igemberdining anisi Bibi Rabiye, Uning öz ailisi jaylashqan qoroda inisi Hüsen Igemberdi bilen olturatti. U Öyge kirip bar ehwalni Anisi we Ayaligha éytidu. Ajiz mezlum anilar uni we uning elpazini körüp ün sélip yighlap ketishidu. Anining yighisigha nime teng kelsun, ertisi ettigende, Bibirabiye ana orun tutup yétip qalidu we bu „Eksil inqilapchi“ning ayali charisizliktin ailisini tashlap chiqip ketidu. Qubul qilghili bolmaydighan achchiq riyalliq yash we bexitlik bir ailini weyran qilidu. Shu yillarda bir addiy Sherqiy Türkistanliq qiz üchün, „Eksil inqilapchi, chet-elge baghlanghan unsur“ning xotuni bolup yashash ongaygha chüshmeyti.

U Küngeysudki mejburiy emgekke sürgün qilinghan waqitliridiki, buruxtumluq ichide, bexitlik ailisi, söygen ayalini, balilirini eslep turatti. Shunga u kéyinki türme hayatida, shu xatirilerni eske élip, Ayaligha béghishlap „Tunji Söygü“, „Hijran Zari“, Oghligha béghishlap„Perhatqa“, qizigha béghishlap „Gülige“ dégen shierlirini yazdi. Bu shierdiki yazghuchining hés-tuyghulliri yalghuz özigila mensup bolmastin, Sherqiy Türkistandiki weyran bolghan Aililer, bexitsiz balilar, tul qalghan anilarning ahu-zari we ortaq hésiyatidi.

Bu waqitlar atalmish “Medeniyet inqilawi” yéngi bashlanghan dewirler bolup, Ahmet Igemberdi yene 10 minglighan dewirdashliri we ilghar pikirlik ziyalilirimiz bilen birlikte „Eksil inqilapchi“ qalpiqi bilen qattiq azaplash, xorlash, ayaq-asti qilinishlargha uchraydu.

Ahmet Igemberdi 1967-yili 1-Ayda atalmish „Medeniyet zor inqilawi“ning qalaymiqanchiliqi hem anisining aghrip qalghanliqini bahane sewep qilip, Ürümchige qéchip kéliwalidu. Ahmet Igemberdi üchün qursaq toyghuzushmu qiyin ishqa aylinidu,U inisi Hüsen Igemberdi(Alla rehmet qilghay)  yitekchilik qiliwatqan qurulush etiritide qachaq we yoshurun isimlar bilen 1968-yilning axirghiche medikarchiliq qilip, éghir jismaniy emgek bilen jan saqlaydu.

Ahmet Igemberdi bu yillarda weten we milletning azap-oqubetlik qulluq hayatini hem özining, kindik qéni tökülgen ana wetinide xaruzar bolup, topidek sorulup ötken hayatini, shu yillarda yazghan „Hijran Derdi“ digen toplamgha kirgüzülgen „Kech küzde“, „Yigane Qush“, „Méning Yultuzum“, „Sabahqa“ we „Iltija“ qatarliq shierliridiki töwendikidek:

…

Uchar méning emgeklirim mesum shamalda,
Yillar öter dil qepezde, taghlar qamalda….
Men yighlaymen, yitermikin tengrimge ahim,
Qachan´ghiche desht-chöllerde uchar peryadim!?

…
(„Kech Küz“ dégen shierdin)

…

Shu burutum emdi xet chekken, kiche tal newdisi erdim,
Dilim zarlaydu nes yillar, nuzuk qeddimni egkende.

Isit insan, isit yashliq, taparmu öz bahasini?
Öter qanmay, gül hösnüngge pelek cherxi ejepken-de.

Séni depla tughulsamdim, baharim ishqida her kün,
Kötersem qed giyahingdek, saqal köksümge yetkende.

Ana tupraq, kömse kömsunler, ne erman shu nijadiyni(2),
Rohim küyler, séni menggü, eshu ghemxane qebremde.

(„Itija“ dégen shierdin)

misralar arqiliq otturgha qoyidu. U yene kélichekke bolghan arzu-ümidlirini:

…

Yerdemen, sen köktisen, zarimiz bir shorluq qushum,
Kütisen, yar weslige yiter qutluq saitingni.
Zarlima, bulut tarqap künmu chiqar chaqnap bir kün,
Yetkeysen muradinggha, tépip yaru adashingni.

(„Yalghuz Qush“ dégen shierdin)

dégendek tragédiyege toyunghan lérik misralar arqiliq ipadileydu.

Ahmet Igemberdi chet-elge chiqip, inqilapni dawamlashturushni könglige püküp, shu yillardiki Sherqiy Türkistan Xelq inqilawiy partiyesidikilerning yardimi bilen ikkinchi Jumhuriyitimiz dunyagha kelgen, qutsal tupraq Ili wilayitige kétidu. 1969-yili 6-Ayning 20-küni, Xitay hökümitining Milliy azatliq herkitimizge qaritilghan pashistik zerbillirining biri bolghan „Chong tazilap yoqutush“ herkitide „Sherqiy Türkistan Xeliq Inqilawiy Partiyesi“ bilen munasiwiti bar, dep Ghuljida qolgha élinip, Ürümchige éghir koyza-kishenler bilen, quralliq yalap keltürülüp, Sherqiy Türkistan xelqining munewwer qiz-yigitlirining issiq qéni bilen boyalghan, Louyuenjie 32-nomérliq qoradiki, Gongenting Türmisige tashlinidu.

Eyni waqitta minglighan ot yürek ezimetlirimiz shéhit qilinghan, 10 minglighan qolyazma we tarixtin kelgen kitaplirimiz köydüriwétilgen, Gongentingning bu qan puraydighan türmiside 1978-yili 2-Ayghiche, héchqandaq qanuniy tertipke uyghun kelmigen bir basqi, éghir suwal-soraqlar ichide yétishqa mejbur bolidu.
Hökümet shu yili 2-Ayning axirida uni, qolgha alghanliqini resmiy élan qilidu. Shuningdin kéyin 12 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinip, siyasiy hoquqidin mehrum qilinidu. Ahmet Igemberdini Shu yili 4-Ayning axiri, bir qisim Türmedashliri-Abliz Hemze, Ablimit Yaqup( Abliz Mexsum-Alla yatqan yérini jennet qilsun-ning qizi cholpanning iri) qatarliqlardin teshkil qilghan, 30gha yéqin siyasiy mehbus qatarida, Ürümchi Gongenting qarmighidiki Lusaugu kömür-kan türmisige yollaydu. Ahmet Igemberdi bu türmide 1979-yili 14-Séntebirghiche, Nezer Muhemmet(Hotendin), Qadir Abdurusul(Qeshqerdin), Tursun Nasir(Maralbeshidin) qatarliq 3 türmidishining Xitaylar teripidin élip bérilghan pajielik qiynash netijiside naheq öltürülgenlikige shahit bolidu.

Ahmet Igemberdi bir Sherqiy Türkistanliq bolup qalghini üchün, mukemmel terbiye körgen ziyaliy bolup qalghanliqi üchün, ot yürek bir inqilapchi bolup qalghanliqi üchün, talantliq bir shayir bolup qalghanliqi üchün, ishghaliyet astida turghan öz wetnide erkin yashash pursitige érishelmeydu. Tajawuzchilar yene Uyghur xelqi ichidin yétiship chiqqan, bir ewlat oyghanghan 10 minglighan batur qiz-yigitlirimizning qatarida Ahmet Igemberdinimu, közige qadalghan mix dep qarap, uni yoqutiwétish üchün her türlük tozaqlarni quridu we qarangghu zindanlarda yashashqa mejburlaydu.Bu qabahetlik hayat uning ijadiyitini teximu janlanduriwétidu.

Ahmet Igemberdi shu yillardiki 10 yilliq türme hayatida „Zindan Naxshilliri“ namida 100din artuq shierni qeghezge emes, yadqa yézip, türme siritigha élip chiqidu.

„Ölmekning üstige tepmek“ shu boldiki Ahmet Igemberdi teripidin türme ichide Xitaylarning qanxor dayisi Maoning eserlirige, shipir sheklide bashqilar bilelmigüdek qilip kirgüzüwétilgen shekilde yazghan 1000 misraliq „Tarimdin Xet“ dastani, Lin biawning xatalishishi sewebidin, Maoning kitablirini, Türme ichide yighiwalghanda izdek-soriqini qilish mumkinchiliki bolmighachqa yoqap kétidu.

Ahmet Igemberdi bu yillardiki ijadiyitide, Nijadiy texellusini qollunup, Türme hayatini asasiy téma qilghan halda weten-milletning béshigha kelgen shum teqdirni, qarangghu künlerni échinish we meyüslük ichide teswirlep, xelqimizni küreshke, birlikke, ittipaqliqqa hem jasaretke ündeydighan we ularning siyasiy kélichikige ümid béghishlaydighan, düshmen milletning jinayi qilmishlirini pash qilidighan, eyipleydighan bir türküm nadir eserlerni ijad qilidu.

Uning shieriyet ijadiyiti mushu yillarda wayigha yetken bolup, türme téshidiki edebiyat pütünley milliy yülünishidin ézip, mezmun we shekil tereptin tajawuzchi hökümet we „Dahiylar“ni gherezlik medihiyleydighan saray Edebiyati xayishigha éghip ketken mezgilde, bedihiylik we mezmun tereptin milliy edebiyatimizda kem bolghan boshluqlarni toldurup, yéngi dewir edebiyat tariximizdiki engüshterlerning biri bolup qalidu. U Uyghur shieriyitide enene bolup dawamliship kelgen Aruz wezni, barmaq wezni we chachma shier qatarliqlargha tewe bolghan köp xil janirlarning hemmiside qelem tewritip,héssiyatqa bay, tili ammibap, qisqa we méghizliq, milliy edebiyatimizdiki we Uyghur xelq folkloridiki ilghar ipadilesh usulliri bilen qérindash milletler we Rus edebiyatidiki alahiydiliklerni ijadiy we janliq birleshtürüp, shu dewirdiki Uyghur edebiyatigha wekillik qilidighan aldinqi qatardiki, piship yétlgen bir edipke aylanidu.

Ahmet Igemberdi 12 yilliq qamaq jazasigha qarita, öz qoli bilen yoquri sotqa yazghan erzi, Xitay ölkilliride alliqachan bashlanghan, chong qayta tekshüresh we xeliq teripidin, xata yaki layiqida jazalanmidi dégenlerning namining eslige keltürülüsh herkitining Sherqiy Türkistanda bashlinishi qatarliq sewepler bilen, 1979-yili 13-Séntebirde türmidin azat qilinidu. Eslide shu künila Türme ichidin yük-taqlirini echchiqip kétishke toghra kelgen bolsimu, Ahmet Igemberdi türmidashliri we Xitaylar teripidin shéhid qilinghanlar bilen xoshlushup kétish meqsidide, qara derwaza ichide yene bir kün qonup qalidu.14-Séntebirde Türme ichidiki türmidashliri bilen xoshlashqan hem bu yerdiki teqdirdashlirini, bu yerge tashlap kétishke anche köngli qiymighan Ahmet Igemberdi, yük taqillirini tik quduqning yénidiki melum bir ishxanigha tashlap qoyup, tik quduqning kün chiqish teripige jaylashqan Dahinggu töpilikige qarap yolgha chiqip, töpilik üstidiki Xitaylar teripidin öltürüwétilgen mehrum qérindashliri Nezer Muhemmet, Qadir Abdurusul, Tursun Nasir qatarliq 3 türmidishining qebrisi aldigha kélip, közyéshi qilip, quran-tilawet qilip bolup, kömür basqan mashinining kabinkiside olturup, Ürümchige qayitidu.

Shopur uni Ürümchi döng köwrükning arqisidiki hökümet munchisining aldigha ekkilip tashlap qoyidu. Ahmet Igemberdi, shu yerdiki Ürümchi soda idarisining aililikler qorosida yashawatqan achisining öyige kélip chüshidu. Ahemt Igemberdining anisi, u türmige kirip 3 yildin kéyin oghlining qayghu-hesriti derdide tola yighlap, 1972-yili Séntebirde alemdin ötkenidi. Ahmet Igemberdi Anisi Bibi Rabiye wapat qilip 6 yildin kéyin, bu ishtin türme ichde xewer tapidu. Bu waqitta, uning inisi Hüsen Igemberdi Xitay saqchisini urup qoyghanliqi sewebidin türmide yétiwatatti. Uning 3 yilliq Türme mudditining toshushigha bir ay qalghan waqitlaridi. Uning akisi Rehmet Igemberdi(Alla rehmet qilsun) Ürümchide ailisige kéliwatqan her-türlük siysiy bésimlargha chidimay, ayalining yurti kuchargha köchüp ketkenidi. Ahmet Igemberdining ayali bir qanche yillar ilgiri, hökümet teripidin „Eksil inqilapchi, chetelge baghlanghan unsur“dep qamalghan kishi bilen dawamliq öylük bolushning achchiqigha chidimay, u türmide yétiwatqan chaghdila ajriship ketkenidi.

Ahmet Igemberdi üchün hayatliqning héch-bir qimmiti qalmighandek körünetti. U peqet qelbide qan-yash yighlawatqan milliti hem özining töligen bedelliri üchün, qandaq qilip bir qisas alsam bolar dégennila oylayti.

U türmidiki waqtida yazghan eserlirining yoqulup kétishidin dayim ensirep, milliy edebiyatimizgha tewe bolghan bu bayliqlarni qoghdap qélish heqqide köp izdendi.Inqilap yolida bel qoyiwetmigendekla, ijadiyet iradisidinmu qeti´y waz kechmidi.Shunga bezi kichik tiptiki eserlerni qeghez-qelemsiz yada yézip, yada saqlap qélishqa orunsa, undaq qilish tes bolghan, kengrek hejimdiki eserlirini mexpiy xatirlesh yaki türme siritigha chiqiriwétish heqqide izdinetti.

Ahmet Igemberdi 10 yillap türmide yazip, iside saqlighan eserlirini, bu eserlerning düshmenning qoligha chüshüp kétishidin, yaki özi bir nerse bolup ketken teqdirde iz-déreksiz yoq bolup kétishidin ensirep, bir-birlep , yortqan ichide qol chiraq nuri astida xatirlep, türme ichidiki sirdishi, özidin 15-20 yashlar chong, hörmetke sazawer, nazaret astigha élinghan emma emgek sewebidin türme siritigha chiqip kirish pursitige ige, hörmetlik Abliz Musa(Alla rehmet qilsun)aka arqiliq chiqiriweteti.

Ahmet Igemberdi 10 yildin kéyin türmidin nazaret astigha élinip qoyup bérilidu.U Türmidin chiqqandin kéyin, türmide yazghan, shierlirini, shu dewirde közge körüngen Uyghur ziyalilirigha oqup bérishni xalayti, emma weziyet xeterlik bolghachqa, he dése undaq qilalmayti. U bir küni yolda, shu dewirde tonulghan Uyghur ziyalisi we shairi Mehmud Zeyidi bilen uchrushup qalidu we hal-mung bolidu we Söhbet jeryanida, türmide yazghan shierlirini oqup bermekchi bolidu.U yéngidin türmidin chiqtim, eger bu shierlarni özem yazghan, désem yene bir palaketke uchrap qélishim turghanla gep, undin bashqa bu kishining könglige bashqiche bir ish kélip qalmisun dep, „Mehmud, men sanga namelum bir shayir yazghan, shierlardin birqanchini oqup bérey“, deydu we özining eserlirini yada oqup béridu.

Mehmut Zeyidi shierlarni anglap, heyran bolup, „bu eserlerni nedin alding, ajayip nadir eserlerghu bu…Buni Abduxaliq Uyghuri yaki bolmisa Memtili efendi yazdimu néme…kel, manga éytip ber men xatiriliwalay“, deydu.Emma Ehmet Igemberdi shu dewirning siyasiy atmusporasi sewebidin, heqiqiy ehwalni éytalmaydu we „undaq qilalmaymen“, dep jawap béridu.

Mehmud Zeyidining shu qétimqi söhbette Ahmet Igemberdining „Zindan Shierliri“gha bergen bahasidin, muellipning, shu dewirde yazghan eserlirining qimmitini chüshüniwélish qiyin bolmisa kérek.

Ahmet Igemberdi shu yillardiki wehshet qaplighan türme hayati we shieriy ijadiyiti üstide toxtulup mundaq deydu:

U yillarni oylisam, yüreklirim pichaqta tilghandek azaplinip kétimen. Jumhuriyitimizni yoqutup qoyghunimiz yetmigendek, bir millet süpitide düshmen milletning aldam xaltisigha chüshüp, ulargha ishenginimiz burnimizdin bulaq boldi. Shu azaptin hazirghiche héch qutulalmidim, shu yillarda bu tiragédiyege toyunghan tuyghullirimni xelqim bilen ortaqlishish meqsidide, 1970-yili yazghan „Ilimsen“ dégen shierimda:

…

Xudani tashlap qoyup tapting „Xuda“ ,
U séni el ishqidin qildi juda.
Shu „Xuda“ bashlap keldi bar apetni,
Bexit yoq, xorluq yetti sanga uda.
Atalmish shu “Xudasi” turghan jallat,
Her sözi, qan-yash, achliq, ahu-peryat.
Bihush bop, “dürüt”idin sen bilmiding,
Bir küni bilip qalur, uruq ewlat.
Ilimsen munggha patqan weyran yurtum,
Sheytanghan iman satqan nadan yurtum.

Yat düshmen pitnisige qulaq sélip,
Dostungni xop zarlatting düshmen bilip.
Tuqqining teyyar qildi sanga ora,
Köp ötmey ummu chüshti axiri kélip.
Saddiliq, shu xuyunggha yatlar zoqmen,
Aghzida hi..hi… qilar dilda öchmen,
Qoy börü yashighanmu bir qotanda,
Qoy yimes göl börini kimken körgen!?
Ilimsen munggha patqan weyran yurtum,
Yatqa keng, özge qapqan, sersan yurtum.

…

yoqarqi sheklide ipadileshke orundum.Türmige kirip üch kündin kéyin, zulumgha bash egmes roh bilen “Irade” dégen bu:

Ching polattek irade, mehkem zindan témidin,
Okyan süyi ötelmes, puxta bolsa kémidin.
Bir kün bunda échilar, azatliqning gülliri,
Hörlük üchün tökülgen, qehrimanlar qénidin.

qisqa shierimni yazdim.

Türme hayati qiyin we xeterge tolghanidi.Bir kün yashamduq, ikki künmu bilmeytuq.Düshmen xalighan kishini ölümge buyrisa, xalighan kishige hayatliq chighiri qalduratti.Tar, qarangghu, meynet, pit we chusa qaplap ketken qehrimanlarning qéni bilen boyalghan kamérlardin birge bolsa weten-milletke satqunluq qilip, yene birge bolsa ölüp qutulush mumkinidi.Bundaq ishlar Xitay türmiliride ikkide bir bolup turatti.Shundaq turupmu ölmeydighandek roh bilen shierlirimni yéziwerdim we türmidashlirimgha ümid, ishench bérishke orundum…

1979-yili 12-ayda uning Edebiyat-senetchiler birleshmisidiki xizmiti eslige keldi.Qayide boyiche u yene „Tarim Jornili“ning Edebiyat-senet bölümide ishleshke dewet qilindi, lékin u Redaksiyede ishleshni xalimay, Edebiyat –Senetchiler birleshmisining Xeliq éghiz edebiyati jemiyiti bashquriwatqan „Miras” Jornilida ishleshke qarar beridu.

Ahmet Igemberdi 1980-yili 6-ayning 7-küni, Australiyege chiqip kétish üchün tereddut qiliwatqan, bir Ayal bilen öylük-ochaqliq bolup,uzun yillardin buyan, yürigining chongqur qatlamlirida saqlinip kéliwatqan erkin dunyagha chip, milliy dawani dawamlashturushtin ibaret izgü arzulirini emelge ashurush üchün niyet qildi. Lékin hökümet teripidin keydürülgen „Eksil inqilapchi“dégen qalpiqini shu chaghqiche éliwetilmigechke, waqtida Ürümchidin ayrilalmidi.Tört yildin köprek kütüsh, dawa qilishlar, tirikishishler netijiside axiri qalpaq élip tashlandi. Shuning bilen U, 1985-yili 9-martta Ürümchidin ayrilip, shu ayning 20-küni ikkinchi ayali bilen démokirattik we erkin dölet Australiyede jem bolidu.

U chet-elge chiqqandin kéyin, bir tereptin siyasiy küreshlirini dawamlashtursa yene bir tereptin özining yéziqchiliq ishlirini tashlap qoymidi. Uning bu dewirde yazghan eserliri ichida siyasiy publistika asasiy orunda, shieriyet ikkinchi orunda turidu. Bu eserliride wetenni séghinish, xelqimizni küreshke ündesh, dawayimizdiki ilghar hadisilerni medihiyelesh, passip amillarni tenqitlesh témilliri asasiy orunda bolup, chet-elde dawamlishiwatqan milliy dawayimizdiki engüshterlirimizning biri bolup qaldi.

Ahmet Igemberdi WETEN siritigha chiqip yazghan tunji shierining biri „Ürük Yigende“da:

Adélaydéning(3)xilwet baghchisida tang seher,
Ürük yidim, tallap turup shu serxilini.
Pisent bolmidi ghérip könglümge shu qeder,
Eslep kettim Ana yurtning Xuweynisini.

Dep yazsa, yene bir shierida :

Bughda, yiraqlardin séni körimen,
Bughda, ching dilimdin sanga köyimen.
Iman éytqinimda naming qoshulsun,
Séni dep tughuldum,
Senchün ölümen!

Dep yazidu.U yene “Chet-ellerde” dégen shierida :

Chet-ellerde boldum musapir,
Téshim küldi, ichim yighlidi.
Xelqim bilen boldi. Derdim bir,
Shu dümbemde Xitay qamchisi,
Yürügümni hesret tilghidi…

dep yazidu.U yene öz xelqini küreshke ündep, tolup tashqan irade we qeyserlik bilen:

Wetendash, qoyghin otni, rehim qilma, jehennem tughliri yansun,
Shu Béyjingliq, yaghi-düshmenning köyüp texti külge aylansun.
Jahalet bulutlirini heydeyli, jasarette tengri(Tagh)bashidin,
Esirlerdin zulum chekken, Ilimning hösni külsun, bexti parlansun!

Dep yazidu.

Ahmet Igemberdining chet-elge chiqqandin kéyinki hayati- xuddi weten ichidiki hayattekla xelqimiz bilen bir burundin nepeslengen, millitimiz bilen bir kallida tepekkur qilghan, millitimizning otida köyüp, süyide aqqan, Sherqiy Türkistanliq bolghinidin, Ay-yultuzluq kök bayraqni kötergenlikidin her zaman pexirlengen- bir Uyghur Oghlanining hayatidur.Ahmet Igemberdi gerche wetendin qanche ming kilométir uzaqta yashawatqan bolsimu, tiniqliridin xelqimizning hédini, yürikining soqushliridin millitimizning milliy iradisini köriwalghili bolidu.Uning kemter, kichik piél, salmaq we jasaretke tolghan xaraktéri heqiqiy bir dahiyning arimizda yashawatqanliqini bizge her zaman eskertip turidu.

Ahmet Igemberdi Australiyege chiqqan waqit Chet-ellerdiki Sherqiy Türkistan Milliy dawasida jiddiy özgürüshler barliqqa kéliwatqan bir dewirge toghra kelidu.U aldi bilen Türkiyediki Sherqiy Türkistan wexpisi we Qazaqistandiki Ziya Semidiy we Dolqun Yasin bashchiliqidiki Uyghur ziyaliliri bilen qoyuq munasiwet ornitidu. Shuning bilen u yene, Australiyediki Sherqiy Türkistanliq wetendashlarni dawayimiz etrapigha toplash üchün, bir Teshkilat qurup chiqishning zörürlikini hés qilidu. Shu seweplik, birqanche yilliq tirishchanliqlar we sinap körüshler netijiside, 1992-yili 25-Aprilda Adelaydediki Uyghur, Üzbek, Tatar, Qirghiz Aililirini birleshtürüp, shu chaghdiki éhtiyajgha asasen, „Australiye Türkistan Jemiyiti“ni qurup chiqidu. Jemiyet Aughustning axirida Australiye Hökümiti teripidin étirap qilinip, resmiy tizimgha élinidu. Jemiyet qurulghandin kéyin birinchi qilghan chong ishi, bu dölettiki tunji Uyghur tili mektiwini quridu. Ikkinchi bolup, Sherqiy Türkistanliqlar jaylashqan Adelaydening Gillesplains we Holdenhill rayonlirining merkizide jenubiy Australiye Islam jemiyitining yardimi hem Sherqiy Türkistanliqlarning 20,000 dollarliq xalis ianilliri bilen, 220,000 dollargha bir mekteptin Bina sétiwélip, „Wandana Meschiti“ni qurup chiqidu. Meschit 1994-yildin bashlap, resmiy ishqa kirishidu. Bu meschitke Sherqiy Türkistanliqlardin bashqa Türkler, Erepler, Parislar, Afghanlar, Boshnaqlar, Héndonoziyelikler kélip, Alla aldidiki özining Islamiy buruchlirini ada qilidighan bolidu. Bu dewirlerde Exmet Igemberdi, Jenubiy Australiye Islam jemiyitining ikki qétimliq saylimida muawén reyislik wezipisini öteydu we 8 yil shu jemiyetning ijrahiyye kommétitida her xil wezipilerni ada qilidu.

1992-yili 12-Ayning 12-künidin 14-künigiche Xelqaradiki Sherqiy Türkistanliqlarning keng-kölemdiki milliy qurultiyi Istambul Uniwérsititining chong zalida daghdughuluq ötküzüldi. Bu qurultaygha dunyadiki 20 ge yéqin memlikette yashawatqan, Sherqiy Türkistanliqlarning muhim Teshkilat ezaliri, hem Sherqiy Türkistan dawasining abroyluq pishiwaliri qatnishidu. Bu qurultayda Isa Yüsüp Aliptekin, Ziya Semidiy, Muhemmed Riza Békin, Abdurewup Mexsum, Hashir Wayidi, Yüsüpbeg Muhlisi, Sultan Mahmut Qeshqiri, Erkin Aliptékin, Ghulamiddin Paxta, Dolqun Yasin, Qehriman Hujamberdi, Muhemmed Iminhezret, Ablikim Baqi, Ghopur Hajim, Rehmutilla Türkistani, Hüsen Qarihajim, Abduqadir Tash, Abduqadir Ehmet hajim, Muhemmet Qasim Imin qatarliq meshhur zatlar we Ümer Qanat, Dolqun Isa, Mehmet Tohti qatarliq aktip yash siyasiy paaliyetchiler ishtrak qilidu. Qurultay qatnashquchillirining bezilliri yighinda muhim sözlerni qilidu.

Ahmet Igemberdi bu qurultayda, muhim notuq sözlep, milliy herkitimizning tüp pirinsipining musteqilliq bolishi heqqide muhim yolyoruqlarni beridu. Qurultayning axirqi künide, Sherqiy Türkistan milliy qurultiyining Siyasiy kéngesh reyislikige saylinidu.Qurultaydin kéyin yeni 23-dékabir küni 20 etrapidiki qurultay qatnashquchilliridin terkip tapqan bir ömek, Isa Yüsüp Aliptékin we Muhemmed Riza Békinler rehberlikide Anqerediki Türkiye büyük millet mejlisige bérip, shu chaghdiki dölet bash bakani Suleyman Démiral, Türkiye millet mejlisi parlaméntining reyisi Hésamidin Jenderuq hem Insan heqliri kommétitining bashlighi Sabir Yawuzlar bilen körüshüp, Sherqiy Türkistan xelqining pajiyelik ehwalini, ulargha yetküzüp, Türkiye hökümiti we xelqidin yardem soraydu. Shu qétimqi uchrushishta, bash bakan Sulayman Démrel „Sherqiy Türkistan yalghuz emes“ dep xitap qilidu.

Ahmet Igemberdi bu qétimqi Türkiye sepiride, özining ömürlik arzusi we Seudi erebistandiki wetenperwer zatlarning dewiti bilen 1- qétim Mekke mukerremge bérip ömrihej paaliyitige qatnashidu.

1994-yili 1-mayda Ahmet Igemberdi Australiye Türkistan Jemiyitining ikkinchi qétimliq saylimida yene jemiyet reyislikige saylanidu. 1993-yilning axiridin 1994-yilning axirighiche Ahmet Igemberdining tehrirlikide „Australiye Türkistan Jemiyiti Xewerliri“ namliq éngilische Ayliq gézit neshir qilinip, Australiye ichi we siritidiki munasiwetlik dölet, Teshkilat we muhim shexislerge yollinidu.

1996-yili 11-ayda Ahmet Igemberdi Hüseyin Qarihaji, Abduqadir Exmethaji, Muhemmet Riza Békin, Seley Hajim, Sultan Mahmut Qeshqiri qatarliqlar bilen bir qatarda Miyunxenda échilghan Dunya Uyghur Yashliri qurultiyining qurulush yighinigha qatnishidu.Bu yighinda Dunya Uyghur yashlar qurultiyi qurup chiqilidu. Otturgha chiqqan bu qurulush kelgüside Sherqiy Türkistan milliy qurultiyi qurulidighan bolsa, shu qurultayning terkiwige yashlar kommétiti bolup qoshulushni wede qilidu.

Ahmet Igemberdi 1996-yili 12-Ayda Muhammed Riza Békin rehberlikidiki Sherqiy Türkistan wexpisi orunlashturghan, ikkinchi qétimliq Sherqiy Türkistanning tarixi we medeniyiti simpoziyomigha qatniship, Sherqiy Türkistanning siyasiy meselisi heqqide muhim dokilat béridu. Shuning bilen birge simpoziyomigha qatnashqan Ziya Semidi, Abdurewup mehsum, Yüsüpbeg Muxlisi, Ghulamiddin pahta, Batur Ershiddin, Qehriman Hujamberdi, Osmanjan Imin, Abdurazaq Imam, Abduqadir Ehmethajim, Hüseyin Qarihajim, Abduqadir Tash, Muhemmed Imin Qasim, Emin Ghupur, Memtimin Hezret, Küresh küsen, Ablikim Baqi, Mesumjan Zulpiqarof qatarliqlar bilen uchrushup, nöwettiki milliy dawayimiz heqqide keng-kushade söhbetlishidu.

Ahmet Igemberdi bu qétimqi Türkiye sepiridimu, Mekke mukerremge bérip ömrihej paaliyitige 2- qétim qatnishidu.

1998-yili 11-Ayda échilghan Australiye Türkistan Jemiyitining üchünchi qétimliq qurultiyida, Jemiyetning ismi „Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti“ qilip özgertilidu. Sewebi 1997-yili 5-, 6- Fewrallarda Sherqiy Türkistan ikkinchi Jumhuriyiti dunyagha kelgen Ghuljida, Xitay milliy zulumigha qarshi qozghulanglar kötürüldi. Bu qozghulanglarni Xitaylar dölet térorini ishqa sélip qanliq basturidu. Bu weqelerdin kéyin dunya jamaetchilikining neziri, Sherqiy Türkistan dep atalghan, Xitay ishghaliyitidiki memliketke we Uyghur dep atalghan qan yighlawatqan bir milletke chüshidu.Shu seweptin Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining bu qurultiyi, köpchilikning birdek awaz bérishi netijiside, Ahmet Igemberdi jemiyetning reyislikige 3-qétim saylap chiqilidu.

Ahmet Igemberdi yitekchilik qilip, Sherqiy Türkistanda yüz bergen „Ghulja qetliami“din kéyin Ghulja yashlirining shu inqilawiy rohiyni Australiyede dawamlashturush üchün, Adalaydeda 40 kishining we Sidniyda 13 kishining qatnishishi bilen „Ghulja Uyghur meshripi“ni qurup chiqidu.

Ahmet Igemberdi aka bu mezgillerde yeni jemiyet xizmitige mesulluq wezipisini üstige alghan 1992-yildin 1999-yilning axirighiche, Xitay hökümitining Lopnurda élip barghan 47 qétimliq Atom sinaqi, Barin inqilawi dewridiki qattiq basturush we Ghuljidiki qanliq qirghinchiliqlirigha oxshaydighan hadisilerge qarshi keng-kölemlik namayishlarni élip bérishqa yitekchilik qilidu.

1990-yilining axiri Ahmet Igemberdi Ailisidin ayrilip Sidniygha köchüp kétish munasiwiti bilen 2000-yili Yanwarda Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining adettin tashqiri 4-qétimliq qurultiyini chaqrip, Sidniy köchüp ketkenliki sewebidin, jemiyet reyislikidin istipa beridu. Lékin yighin qatnashquchilliri Australiye Sherqiy Türkistan jemiyitining qurghuchisi, 8 yilliq reyisi Ahmet Igemberdi akini, jemiyetning pexriy reyislikini ötep bérishke teklip qilidu.

Ahmet Igemberdi 1997-yilining axirida Australiyediki muhim télwiziye qanili bolgha SBS ning muxbiri Elithabis Tadich bilen birlikte, jemiyet namidin Sherqiy Türkistanning siyasiy weziyiti anglitilghan 30 minutluq „Cheklengen Ölke-Sherqiy Türkistan“ namliq télwiziye filimini ishlep chiqidu.

1997-yili Ahmet Igemberdi Sidniygha köchüp kelgendin keyin, 2-mart küni, özi qatniship Sidniyda qurulghan“Australiye Sherqiy Türkistan Shöhbe jemiyiti“ning reyislikini üstige élip, Sherqiy Türkistan Sürgundiki Höhümitining Jumhur reyisliki bilen qoshup künimizge qeder ishlep kelmekte.

Ahmet Igemberdi, 1998-yili 18-Martta Australiyedin Istanbulgha kélip, Sherqiy Türkistan wexpisi teshkilligen, Sherqiy Türkistan Milliy Merkizini qurush heqqidiki meslihet yighinlirigha qatnashti. Bu yighinda Australiye Sherqiy Türkistan jemiyiti, Milliy merkezni qurghuchi teshkilatlarning biri bolup, Ahmet Igemberdi, shu milliy merkezning dayimiy ezaliqigha saylinidu.

Ahmet Igemberdi 1999-yili 10-ayda Gérmaniyening München sheheride échilghan Sherqiy Türkistan (Uyghuristan) milliy qurultiyining heyyet ezaliqigha saylanidu hem shu qurultayning siyasiy meslihet kéngishining muwéni bolidu.

Ahmet Igemberdi 2001-yili 10-Ayning otturlirida Bilgiyening payitexti Beryusélda échilghan Sherqiy Türkistan(Uyghuristan) Milliy Qurultiyigha qatniship, qurultayning dayimiy heyyet ezaliqigha saylinip, qurultayning meslihet kéngishining muawén reyislikini dawamlashturdi. Qurultay kéngishining reyisi Haji Yakup anat wapat bolghandin kéyin, uning ornigha qurultay siyasiy meslihet kéngishining reyislikige teyinlenidu.

Ahmet Igemberdi 2004-yili 14-Séntebirde Amerika Qoshma Shitatliri merkizi Washingetun sheheri, kapitol Hildiki Amérika Kongérisining merikiler zalida qurulghan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümitining tekliwige binaen, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur Reyislikige teyinlenidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyi Sürgündiki Hökümitining qurulishi, xelqra weziyet, Xitay we Sherqiy Türkistandiki yéngi hadisilerning teqezzasi asasida meydangha kelgen bolup, Sherqiy Türkistan Dawasining yéngi bir burulush nuqtisidi.Chünki chet-ellerde Sherqiy Türkistan xelqining arzu-armanlirigha asasen hökümet qurush meselisi, Muhemmed Imin Bughra, Isa Yüsüp Aliptékinler bir qatar orunushlarda bolghan bolsimu emelge ashmighanidi. Kéyinche Sowit hökümiti we Xitay hökümiti ottursidiki ziddiyetlerning türtkiside, Sherqiy Türkistan milliy herkitide hel qilmisa bolmaydighan yéngi meseliler otturgha chiqidu. Shunga Sowit ittipaqining Türkistan Tupraqliridiki Uyghur ziyaliliridin Ziya Semidi, Yüsüpbeg Muxlisi we Tursun Deryalar 1960-yillarning axiri we 1970-yillarda Türkiyege birqanche qétim kélip, Türkiyediki Isa ependi qatarliq kishiler bilen uchrushup, bir hökümet qurush heqqide muzakiriler élip baridu emma nimishqidur bu ulughwar meqset emelge ashmaydu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki hökümetini qurup, musteqilliqni tüp meqset qilidighan, kéyinki Jumhuriyitimizni eslige keltürüsh üchün weten ichi we siritida élip bériliwatqan dawagha qumandanliq qilidighan, mukemmel halda xelqimizning musteqilliqtin ibaret milliy iradisige wekillik qilidighan bir qurulushni otturgha chiqirish, Chet-eldiki Sherqiy Türkistan muhajirlirining hem memliket ichidikilerning uzun yilliq arzu-armanliridi. Bolupmu bu arzu-armanlar, 1996-1997-yillirida Seudidiki hemsherilirimizdin Hüseyin Qari Islami, Abdulqadir Ehmet hajim we Amérikidiki Ghulamidin Paxta, Sidiqhaji Ruzi qatarliq kishilerning hökümet qurush üchün Amérika parlaméntidiki bir qisim parlamént ezaliri we Sherqiy Türkistan meselisige hésdashliq qilidighan döletlerdiki muhim shexislerning köp qétim muzakirisi we uchrushushliri, we Washinggitundiki Sherqiy Türkistan Milliy azatliq Merkizining tirishchanliqi netijiside, Xitay we uning ghalchillirining her-türlik qarshiliqliri we toqa-lenetlirige qarimay otturgha chiqti.Bu dewirning muqerer éhtiyajidi. Hökümetning qurulishi we uning buran-chapqunluq hayatida, milly rehbirimiz, dangliq Uyghur ziyalisi Ahmet Igemberdining singdürgen barliq ejrining sawabini Alladin tileymiz.

Ahmet Igemberdining siyasiy küreshliri we edebiy ijadiyiti, Sherqiy Türkistan hazirqi zaman tarixidiki muhim hadisilerning biri bolup, bu heqte milliy ustazlirimiz hésaplinidighan Profesor, Doktur Sultan Mehmut Qeshqiri, „Ahmet Igemberdi, bügün yalghuz talantliq shair bolupla qalmay, Sherqiy Türkistan xelqi ichidin chiqqan meshhur siyasiy rehber, meshhur yétekchi bolup qaldi. Sherqiy Türkistan xelqining milliy azatliq kürishide her zaman aldinqi septin orun élip keldi.“ Dése, Dunyagha meshhur hazirqi zaman Uyghur edebiyatining namayendilliridin biri bolghan, Nobél edebiyat mukapatining Altun yultuzluq midalining sahibi, inqilapchi Dolqun Yasin“… Asaret ichidin nurgha intilish, qepez ichidin erkinlikke telpünüsh, naheqchilik ichidin heqiqetni izdesh tuyghulliri, shair Ahmet Igemberdining türmilerdin otluq sadalarni yangritishqa küch-quwet we yönülüsh bexish etkenliki éniq…“ dégenidi.Dolqun Yasin yene „Ahmet igemberdini“Köp yazmighan bolsimu az lékin saz eserlerni yazdi…“ dep uning ijadiyitini teripleydu. Uningdin bashqa milliy ustazimiz, Uyghur hazirqi zaman edebiyati obzorchiliqining asasini salghan edebiyat nezeriyechisi Sidiqhaji Ruzi, 2005-yili 3-Ayning 15-küni yazghan „Inqilapchi, Dahiy we Shair Ahmet Igemberdi” dégen esiride „ Men bügün milletchilik, wetenperwerlik, xilmu-xil misralarda küylengen Shier toplamlirini tépiwaldim. Shundaqla hazirghiche men kütüp kelgen Shairnimu tépiwaldim, bu shair Ahmet Igemberdi. Bu shierlar Ahmet Igemberdining Shierliridur…“ dése, maqalining yene bir bölikide Ahmet Igemberdining „Manas Boyida“ dégen töwendiki:

…

Kech küz idi, chaqti chaqmaq, keldi zimin lerzige,
Xan tengridin chiqti künüm, chüshti düshmen wehiymige.

Tengriqutlar saldi chuqan, zulpiqari qolida,
Qachti düshmen, yandi tughlar, Manas derya boyida.
…

Qaldi kishnep, minglap Tulpar, Qaldi mertler yash töküp,
Tosti bulut yultuzumni, Qaldi baghlar solushup.
…

Ötti yillar, qisas ölmes, baqiy emes zulmet tün!
Chiqar bir kün, menggü parlap, xantengrige chökken kün.

Shier misraliri heqqide toxtulup:

“… Shair Ahmet Igemberdi xitap qildi! Höküm qildi! , – qaysi kün idi? Musteqilliq idi! Jang jiéshi, Istalin ikki dölet arqiliq, 1945-yili 8-Ayning 14-küni Uyghuristanning musteqilliqini paturiwetken, Uyghuristanning musteqilliqi örlep chiqqan zimin-Xantengrige paturiwetken.

Musteqilliq-bu ishench dégenliktur. Külkilik bir hadise shuki, bezi kishiler xudagha ishinermish, emma Uyghuristanning musteqil bolishigha ishenmesmish, bu qandaq mentiqe!? Uyghuristanni tarixta herqandaq küch musteqil dewletke aylandurup bergen emes. Peqet shu dewirning Uyghurliri qoligha qural élip, quralliq küresh yoli arqiliq bu ziminda musteqilliq jakarlighan! Jahangir döletler musteqilliq jakarlanghan u künini, xantengrige paturuwetti. Musteqilliq jakarlighan milliy rohmu xantengrige pétip ketti. Milliy roh partilap chiqqan kün,- deydu Shair shierida, musteqilliqmu partilap chiqmamdu? Shunga Allaning birlikige ishengen adem, wetenning musteqil bolishigha ishengen ademdur, Allaning birlikige, wetenning musteqil bolishigha ishengen adem, shieriy misralarda bu künning kélishini hüküm qilghan adem- shair exmet Igemberdi emesmu?“, dep yazidu.

Démisimu shair Ahmet Igemberdining Uyghur yéngi dewir edebiyatida tutqan orni alahiyde bolup, u özing qayanq lérik hésiyatqa, pütmes-tügimes ishench, yüksek ghayige ige siyasiy lirikilliri, bir dewir Sherqiy Türkistan jemiyitining, oxshimighan qatlamlirigha istitik bir nezer bilen yiltiz tartqan bolup, uning eserliridin, shu dewirning alahiydilikliri, wetinimizning siyasiy atmospurasi we her türlük ijtimayi munawsiwetlerni asanla köriwalghili bolidu.

Ahmet Igemberdi uningdin bashqa 2004-yili Australiye Sherqiy Türkistan jemiyitining Beshinchi qétimliq qurultiyini chaqrilishigha riyasetchilik qildi. Bu qurultay Australiyening Adilayde sheheride échlip, Démyan Rehmet (Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining muawén bash ménistiri) bu jemiyetning reyislikige saylandi.

Ahmet Igemberdi 2004-yili, 11-Ayning 20-küni Amérika Washinggiton sheherining, Washingiton mehmanxanisida échilghan Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining ikkinchi qétimliq omumiy yighinigha qatniship, omumiy yighinning élip bérilishigha yétekchilik qildi.Yighin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining Asasiy qanunlirini tüzüp chiqti.

Ahmet Igemberdi Abdul Eziz mexsumning eserlirining chet-elde neshir qilinishida alahiyde rol oynaydu. U pishqedem ustaz Abduleziz Mehsumning shierlirini öz qoli bilen chet-elge élip chiqqan bolup, uning we Abduleziz mexsumning qizi Zeynep xanimning sewebiy bilen Abduleziz Mehsumning eserliri weten siritida neshir qilindi „Ayrilmisun“ dégen shieri, hökümetning asasiy qanunigha kirgüzüldi.Ahmet Igemberdining éytishiche, Doktur, Professor Sultan Mehmut Qeshqiri Abdul Eziz Mehsumning, neshir qilinmay qalghan eserlirini xelq bilen yüz körüshtürüshtin ibaret shereplik xizmetni ishlewétiptudek.

Ahmet Igemberdi wetendin hör dunyagha chiqqandin kéyin izchil türde Abdulqadir Damullam, Sabit Damulam, Abduleziz Mexsum, Abduhaliq Uyghuri, Memtili Ependi, Eilihan Töre we Ehmetjan Qasimiylarning izidin mangdi we bu meydandin qetiy waz kechmidi. Shéhitlarning rohiy chaqrighan siyasiy küresh meydanlirida tingirqimasliq, ikkilenmeslik, rastchil, bir sözlük, semimiy bolush, nam shöhret we rahet-paraghet üchün musteqilliq meydanidin qetíy waz kechmesliktin ibaret bir qatar isil xisletler uninggha xelqimiz arisida yoquri shöhret qazandurdi.

Ahmet Igemberdi Sherqiy Türkistan Sürgündiki hökümitining, Amérika payitexti Washinggiton sheherige jaylashqan xelqaraliq Axbarat kulubidiki paaliyetlerge toluq qatniship, Axbarat yighinida xetme quran oqulghandin kéyin, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qurulghanliqini resmiy dunyagha élan qildi. Ahmet Igemberdi bu yighinda muhim notuq sözlidi. Ahmet Igemberdi 2004-yili 21-Noyabir küni Aqasaray aldida ötküzülgen Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti sürgündiki hökümitining Jumhur reyisi, muawén reyisi, bash ménistir, ménistirlar, parlamént ezalirining qatnishishida, Sherqiy Türkistanning Ay-yultuzluq bayriqini tutup, qesem bérish paaliyitige qatnashti.

Ahmet Igemberdi 2005-yili Türkiye Yalowa wélayetlik hökümet bashqurghan, Türk dunyasi jamaetchilikliri we Döletlirining xelqaraliq Folklor bayrimigha teklip qilinip, Türkiyege Ayropilan bilen kelgende, Xitay hökümitining Türkiye hökümitige qilghan bésimi bilen Chigiridin kirgüzülmidi.Ahmet Igemberdi Ayirportta muxbirlarning ziyaritini qobul qilip, Xitayning Sherqiy Türkistan xelqige zorlap téngiwatqan mustemlikichilik siyasitini pash qildi. U bu qétim xelqaraliq Folklor yighinigha qatnishalmighan bolsimu, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining 25-, 26-, 27-künliri 3-qétimliq omumiy yighininni chaqridi.

Ahmet Igemberdi 2006-yili11-Ayning 12-küni Adalade Sheheride ötküzülgen, Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining, dölet bayrimimizni tebriklesh paaliyetide, uning weten-xelq aldida körsetken xizmetliri üchün, jamaet namidin teyyarlanghan, aliy mukapatni tapshuriwaldi.

Ahmet Igemberdining 2007-yili Aprilda yazghan „Weten Heqqide Qeside“ dégen lérik esiri, uning shieriyet ijadiyiti we siyasiy küreshliri xulasilengen, wekil xaraktérgha ige eser bolup, uningda apturning shexsiy hayati, dunya qarishi, senet we siyasiy meydani janliq ekis ettürülgen.Eserdiki istilistikiliq wastiler, eserning merkiziy iddiysi, eserde ipadilengen xahish we hergiz tiz pükmes jasaret eserning bedihiylikini shekillendürgen asasliq amillar bolup, bu eser mushundaq bir tiragédiyelik dewirde, uyghur edebiyatida yéngidin yitiship chiqiwatqan qelemkeshlerge yol körsütüp turidighan mayak bolup qalsa ejep emes!

Ahmet Igemberdi 2007-yili 8-ayning 11-küni Türkiyediki Sherqiy Türkistan Wexpisi teripidin oyushturilghan, Ahmet Igemberdi Nijadi we Professor, Doktur Sultan Mehmut Qeshqiriyning tughulghanliqining 70 yilliqi we ijadiyet paaliyetlirining 50 yilliqi munasiwiti bilen teshkillengen, 200 kishlik yighingha qatniship, yighin teshkülligichilliri we jamaet namidin hazirlanghan Shaadetname we aliy mukapatlarni tapshuriwaldi we yighingha qatnashqan Sherqiy Türkistanliq qérindashlirigha debdebilik teshekkur notuqi élan qildi.

Ahmed Igemberdi 2007-yili Aughust éyida Professor, doktur Sultan Mahmut Qeshqiriy, Hizirbeg Gheyretulla qatarliq dewirdashliri bilen  Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 4-qétimliq omumiy yighinigha qatnashti we bu yighin qatashquchilliri bilen hökümet heqqide 10 maddiliq muhim qarar maqullidi.

Ahmet Igemberdi, Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining 2008-yili 10-ayda ötküzgen, Adalaydetiki yighinlirigha teklip bilen qatnashti. Bu yighinlarda Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti özining uzun yiliq rehbiri Shayir we yazghuchi Ahmet Igemberdining weten-millet aldidiki uluq töhpillirini nezerge élip, uninggha Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti we jamaetchiliki namidin teshekkur éytip, töhpiler ekis ettürülgen tékist chüshürülgen Longqa teqdim qildi.

Ahmet Igemberdi 2009-yili 8-Ayning 24-künidin 28-künigiche Istanbulada ötküzülgen Xelqara Uyghur Qelemkeshler merkizining, resmiy ötküzülgen birinchi qétimliq qurultiyigha teklip bilen qatnashti.

Ahmet Igemberdi yene Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümetning parlamént ezaliri bilen 2009-yili 10-Ayning 2-küni Türkiyening Istanbul Sheheride, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümet we Parlaméntning 5- qétimliq qurultiyini chaqridi. Bu qurultay 2009-yili 10-ayning 5-künigiche dawamliship, nahayiti muwepeqiyetlik axirlashti. Bu qurultayda Ahmet Igemberdi yene pütün yighin ishtirakchillirining birdek awazi bilen, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetning jumhur reyislikige saylandi.

Bu yighinda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurulghandin kéyinki netije we achchiq sawaqlar xulasilinip,hökümet terkiwidiki yaramsiz, siyasiy meydani éniq bolmighan layaqetsiz kishiler parlaménttin chiqirilip, uzaq sinaqtin ötken, qabiliyetlik, bayriqi mustehkem bolghan Ismayil Chinggiz, Ghulam Yaghma Oghli, Ahmetjan Osmandek bir türküm qabiliyetlik we talantliq yéngi küchler toluqlap kirgüzildi.Ahmet Igemberdi yighin qatnashquchillirigha muhim söz qilip, hökümetning qurulushini téximu küchlendürüsh, yéngi qanlar bilen üzlüksiz toluqlash, ichkiy-tashqiy düshmenning her türlük aghdurmichiliq herketlirige zerbe bérip, mezlum xelqimizning milliy iradisige asasen, baturluq we pidakarliq bilen milliy musteqilliqimiz üchün toxtimay küresh qilishni otturgha qoydi.

Ahmet Igemberdi 2009-yili 10-Ayning 13-küni Yawropagha seper qilip, 14-kündin bashlap Frankfurt, Kölin, Düyisburg, Dortmund qatarliq sheherliridiki Türk dunyasining xelqaraliq shieriyet festiwalliri, Sherqiy Türkistan dawasigha ayit namayish we komfrenslerge qatnaship mezlum xelqimizning dert-hesritini anglatti. U yene „Türkiye“,„Hürriyet“,„Milliyet“, „Milliy Gazite“, „Zaman“,„Sabah“ we „Post“qatarliq metbuatlarni ziyaret qildi we künimizdiki Sherqiy Türkistanning siyasiy weziyitini anglatti.U „Zaman“ géziti oyushturghan bir qétimliq 500 kishlik yighinda söz qilip, mezlum Sherqiy Türkistan xelqining achchiq azawini tesirlik anglitip, yighinqatnashquchilliri ichidiki erbaplarning yoquri bahasigha érishti. U yawropa sepiride Sherqiy Türkistan teshkilatliri we Türk derneklirini ziyaret qildi we xelqimizning qizghin qarshi élishigha nahil boldi.

Ahmet Igemberdi bir tereptin siyasiy küresh qilsa yene bir tereptin medeniyet we aqartish herkiti élip barghan bir muellimdur.Uning hazirghiche weten ichi we siritida yazghan eserliri, „Zindandin Yangrighan Otluq Naxshilar“ (1998), „Sherqiy Türkistan Türk Dunyasining Qanliq Yarisi“(2000), „Sherqiy Türkistan Wetinim Méning“(2004), „Hijran“ (2005), „Hijran Derdi“(2006), „Sherqiy Türkistan We Milliy Musteqilliq“(2009) qatarliq 6 kitap qilinip neshir qilindi.

Uning bir qisim eserliri Uyghur, Türk,, Qazaq, Engilis we Rus tillirida neshir qilindi. U hazir özining buran-chapqunluq hayati heqqidiki eslimisini yézish üstide japaliq izdiniwatidu.

*****
Axmet Igemberdi, chet-elge hijret qilghan 24 yilliq hayatida weten-millet üchün hardim, taldim démey yürek qénini serip qilip, kemterlik bilen aldinqi birqanche ewlat milliy rehberlirimizdin ügünüp, béshini ichige tiqip ishlep, shexsiy nam-shöhret qazinishqa bérilmey, milliy herkitimizdiki xelqimizge tonulghan bir dahigha aylinipla qalmay, Sherqiy Türkistan medeniyet tariximizdiki, jümlidin Uyghur edebiyatidiki öchmes bir yoruq yultuzgha aylandi.

U wetenge béghishlap yazghan bir Shierida:

Wetinim ishqida yanghan bir shammen,
Jismida jush urghan bir tamche qanmen.
Xizmitim tégilmu, bilmeymen lékin,
Wetenning gadasi-bir xeste janmen!

Dep qelem tewiritip, kishlik xaraktérigha singip ketken, dahilargha xas, kichik piel, chiqishqaq, jangha yéqin, semimiy, shexsiyetchiliktin xaliy, rahet-paraghet we shan-shöhretke bérilmey, iztirap we qayghu bilen küresh ichide ötken hayatidin, milliy azatliq yolida bir esirge yéqin bezide qomandan, bezide esker bolup élip barghan siyasiy küreshliridin, addiyghine xulase chiqiridu.

Ahmet Igemberdi dégen isim, Sherqiy Türkistan medeniyet we siyasiy küresh tarixidiki muhim bir téma bolup, bu heqte her tereptin chongqur izdinishke toghra kélidu. Cheteldiki Sherqiy Türkistan Inqilawi meselisi üstide etrapliq toxtalghanda, büyüklirimizdin Elihan Töre, Memtimin Bughra, Ahmetjan Kasimi, Isa Yüsüp Aliptékin qatarliq meshhurlirimizning namini zikir qilmay ötüp kétish mumkin bolmighandekla, milliy rehbirimiz Ahmet Igemberdining isminimu tilgha almay ötkili bolmaydu. Uning milliy dawayimiz jeryanida qolgha keltürgen köp qirliq emgeklirini, xelqimiz haman bir kün mukapatlimay qalmaydu! (K.Atahan)

Eskertish:

(1)Qizil Déplom-Shu yillarda Ottura Asiya Darilfonining oqush püttürgen Situdentlargha béridighan déplom ikki xil bolup, elachi oqughuchilargha qizil déplom, undin bashqilargha kök déplom bériletti. Layaqetlik bolalmighanlar sinip chüshüp oqushini dawamlashturatti yaki oqushtin waz kéchetti.

(2)Nijadiy-Shair, inqilapchi Ahmet Igemberdining 1969-yillardin béri qollunup kéliwatqan texellusi bolup, aq téror qaplap ketken shu yillarda, kimlikini yoshurup ijadiyet élip bérish üchün qollunilghan.

(3) Adélaydé-Jenubiy Australiyening merkiziy sheheri.

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hükümiti Medeniyet we
Teshwiqat Ménistirligi

31 Öktebir, 2009-Frankfurt/Gérmaniye

Künler ötüp, tünler ötüp, u, yigit boldi. Bu chaghda, bu yerde, bir chong orman bar idi, uningda köp derya–éqinlar bar idi. Bu yerde yawayi haywanlar köp idi, qushlar uchushup yüretti. Bu orman ichide chong bir qi’at bar idi, u mal–charwa we xelqning jénigha zamin bolghan intayin wehshi bir haywan idi, u el–jama’etke zor jewri–japa keltürgen idi. Oghuz qaghan batur adem idi. U bu qi’atni owlimaqchi boldi.

Yazari: Esma ÇERÇİL

http://www.psikolojiportali.com/bagimsiz-bir-kisilik-icin-kendi-yasaminin-lideri-olmak-sosyolog-esma-cercil/

Autori: K.Atahan

Janabi Alla sherep we haqaretni yaratmishtur! Alla yene izgü we iztirapni yaratmishtur! Alla öz iradisi bolghan beden arqiliq özlükni parlitish meqsidide rohni yaratmishtur!
                                                                                    -Friedrich Nietzsche

Tang atmaydighan kéche yoq!Zalimlarning künimu az qaldi.Uyghur bilen Qazaqning teqdiri bir, tomurimizda bir atining qéni aqidu. Qanche ming yildin béri teng külüp teng yighlap kelduq!Biz bir-birimizni qanatliqqa qaqturmay, tumshuqluqqa choqturmay, nime körsek yene teng körimiz!

-Tömür Xelipe

Biz Uyghurlar ishlarni bek sadda oylap kelduq.Dunya bek özgürep ketti.Musulman dep bir millet yoq, islamning düshmini degen hem bir dewlet yoq.Yer sharining hemme yéri muqeddes kitaplarning we allahning biz insanlargha bergen rexmiti we biz insanlargha bergen qehri ghezipi bilen qaplandi!Bugünki dewirde eger birsi dinni qalaymiqan süyistimal qiliwatqan bolsa-qaysi din bolishidin qettiy nezer- bir qara niyiti barken, dep oylisang hergizmu xata qilghan bolmaysen.Din ademlerdin, ademler dindin heqiqi yatlashqan bir dewirde yashawatimiz.
Hazir din düshmenliri dingha xizmet qiliwatqandek qiyapetke kiriwaldi. Musulmanlar islamni qayrip qoyup, xitayni nijatkarim, dep qarashqa bashlidi.Awropada xitayning bayriqini esip yürgen bir xitayni körmidim. Xitaydin sen kim dese hetta xitayliqidin nomus qilip, men teywenlik, hongkungluq yaki japonluq deydu .
Emma bek échinishliq we heyran qalarliqi shuki özlirini musulman, dep pexirlinidighan bu pakistanliqlarning xitayning bayriqi chüshurilgen iznakni taqap yürginini köp uchrattim. Men xitay bayriqining dingha we musulmanlargha qarshi bayraq ikenlikini eyitqinimda, ular xitaygha hergiz toz qondurushmidi, hetta manga düshmenlik közi bilen qaridi.
Men oylidim, bularning bir dewliti bolghini bilen téxiche maldek yashawetiptu… Towa demise bolmaydighan bir hadise bu. Uningdin bashqa kishini téximu oylanduridighini we heyran qaldurdighini ereplerning xitayperestlikni pakistanliqqa qarighanda teximu ashuriwetishidur. Bu atalmish musulmanlar alladin qorqmaydu. Heliqi Seudining qirali Salmanning xitaygha qilghan ghalchiliqi, allagha qilghan qulchiliqidin köp eship ketti. Bu musulman degenliringde iman, insap we dorustluq yoq!
Ular gunah qilishqa we öziningla qilghan gunahini yuyushqila yaritilghandek, bashqa herqandaq ishni oylimaydighandek, oyalshnimu xalimaydighandek körinidu kishining küzige xuddi. Musulmanlarning Islam bilen hich alaqisi yoqtek, islamning nuri ularning qelbidin kötürülüp ketkendek tuyulidu manga. Musulmanlarning ming yillap qulluq we asaret astida yashishining esli sirini bügünki ularning medeniyet jehettiki chuwalchaqliqidin, iqtisadiy jehettiki shexsiyetchilikidin, siyasiy jehettiki bashbashtaqliqidin we igilik hoquqi jehettiki perishanliqidin téximu éniq körümiz. Musulmanlarning xorluqqa qelishigha belki ularning meniwiyitige kirdek ornap ketken wijdansizliq, nomussizliq we islamgha qilinghan asiyliq sewep bolghan bolsa kerek!
Bizge yenila qanat qéqip turidighanlar awropa. Awropaliqlar bolmisa bu chaghqiche xitaylar göshimizni titma-katang, erepler we pakistanliqlar ustixanlirimizni kukum talqan qiliwetetti. Mana bu emeliyet, mana bu riyalliq, mana bu heqiqet!
Dunyada nahayiti köp Türük bar.Bularning meniwiyiti öz-ara periqliq bolsimu yenila bizning öp-öz qérindashlirimizdur! Uyining müngizige ursa, tuyiqi sirqiraptu, dégen gep bar. Közümizdin aqqan yashlar ularning yürkide sanjiq peyda qilalaydu. Bizning eng bashta mana shu qan qérindashlirimizgha éhtiyajimiz bar. Emma milliy dawayimiz Türük dunyasigha hazirghiche birtereplime yaki xata anglitilip kélindi. Bizning meselimiz peqet bizning igilik hoquqimiz meselisidur.

Bizning milliy herkitimizning herqandaq bir dewletning- Türük jumhuriyetlirimu shuning ichide-hökümiti bilen biwaste munasiwetke ige emes. Belki dunya tinchliqi, insanperwerlik we demokratiye qatarliq tereplerdin pütkül insaniyetke, qandashliq tereptin Türkiy xeliqlerge biwaste baghlinidu. Lékin Türük dunyasi buni milliy inqilapning éhtiyajigha uyghun derijide chüshenmidi. Mundaq bolishigha muhajirettiki milliy inqilap  qoshunidikilerning sewiysi, métodi we sapasi qatarliq jehettiki tekshisizliki sewep boldi. Yene bir tereptin milliy dawa toghra anglitilghan bolsimu, bashqilar toghra anglashni xalimayla qalmay belki dawa qoshunimizning yoshurun küchini özlirining xelqaraliq siyasiy, iqtisadiy we ijtimayi menpeetliri üchün  süyistimal qilip ketti. Shuning bilen nopusi 350 milyondin ashidighan ghayet zor objékitni Milliy herkitimizning ghayisige layiq derijide yétekliyelmiduq.
Uyghuristan meselisi tilgha élinsa Awropa milletliride emeliy, riyalliqqa uyghun we millitimizning menpetlirige paydiliq riyeksiye peyda bolidu. Eger Musulmanlar yaki Türüklerning arisida bu mesile tilgha élinsila, ularning qéni qizip türük-islam dunyasi, islam xelipiliki, turan dégendek allaqandaqtur chüshlerini köridu. Dawa qoshunimizni hem kishining eqli yetmeydighan pantaziye dunyasigha söreshke teyyar turidu.
Men bir jamaetning köp küch chiqirishi bilen bir qanche qétimliq paaliyetlirige qatniship qaldim.Niyitim ularning insaniy yardemliridin paydilinip, derdimizni erkin dunyagha anglitishidi. Démisimu desliwide ularning dawayimizgha bir az paydisi bolghandek qilghanidi. Biraq dayim ular bilen qilishqan hemkarliqni oylisam, bir ishlarning taza niyitimizdikidek toghra yürüshmey, at aylixangha, yol sarixangha boliwatqanliqi bilinip qalatti. Kéyin oylisam, ular bir tereptin bizge yardem qilghan qiyapetke kiriwélip, jamaetni aldap özining menpeetliri üchün at chaptursa, yene bir tereptin awal xitayni özige jelip qilip, özlirining siyasiy bazirini chiqirip, andin bizning sewebimizdin xitaydin zor payda ündüriwalmaqchi bolghaniken.Hemmidin yaman bolghini xeterlik teshkilatlarning bizni adem we maddiy tereptin bulang-talang qilishi bolup qaldi.Ular bizning ademlirimizni sümüriwaldi, bayliqlirimizni bilindürmey tartiwaldi.
Munasiwitimiz bashlinip uzaq ötmey ular mendin maddiy yardem telep qildi. Men zulum astida yashawatimiz, iqtisadqa silerdin köpraq biz éhtiyajliq, dedim. Ularning nime üchün méni özige tartqanliqi melum boldi. Manga: Xata qilding, bu dégenliring islamning rohigha uyghun kelmeydu. Sen bizge iqtisadiy yardemni qiliwer, xitayning ishigha kelsek, biz ularni musulman qilish pilanini tüziwatimiz. Xitayda islam échilghandin kéyin, ular silerge aptomatik yardem qilidu, déyishti.

Men ularning milliy we diniy qérindash, dégenlirining pütünley aldamchiliq we kazzapliq ikenlikini bilip, özemni asta chetke aldim. Kéyin ularning Xitay bilen siyasiy we iqtisadiy jehettin hemkarliship ish qilidighanliqini bayqap qaldim.
Bizning musulmanlar we Türükler bilen hemkarliship qilghan bir qisim paaliyetlirimiz, mana mushundaq shekiller bilen xelqaradiki imajimizni éghir zidelidi we milliy herkitimizge ghayet zor ziyan saldi.

Ular namayish qoshunimizgha soqunup kirip, bizning kürishimiz üchün emes özlirining ediologiysi üchün xizmet qildi. Biz ulargha namayish we bashqa paaliyetlirimizde peqet bizning shuarimizni towlashni, bizning pilakatlirimizni kötürüshni we bizning bayraqlirimizni ishlitishni telep qilsaqmu, qulaq salmastin özlirining bayraqliri we pilakatlirini qollinip, milliy dawayimizni xelqara jemiyet aldida xunukleshtürüp körsetti. Awropa kochillirida Allahu ekber, dep qattiq warqiridi, bashqa din we bashqa qarashtikilerning bizge bolghan hésidashliqigha palta urdi. Ming teste teshkilligen namayish qoshunimizda dayish qatarliq xeliqara téror teshkilatlirining belgülirini toshidi.

Meselen: Bir qétimliq chong tiptiki namayishqa ular er-ayal bir goruppa bolup dayishning bayriqini kötürüp, qatnashti. Eptidin normal ademlerge oxshimayti. Ayallar hemme yérini qara rexitte chümkiwélishqan, erler uzun saqal qoyushqan aq doppa we pakistanliqning éghi we pushqiqi keng tambal we shalwurlirini kéyishkenidi. Biz ularni namayishtin kétishke dewet qilduq, ular biz bilen qarshilashti, ish chongaydi, adem topliship ketti, udul kélip bizni yeni namayish teshkülligichilirini emes ularni ziyaret qilghan normal kéyingen Tv muxbirliri kélip bizge tehdit saldi. Heyran qalduq.Bizge qarshi namayishqa buzghunchiliq séliwatqan bu ikki goruppa bir-birige oxshimayti. Aparat tutqan adem tipik Awropaliqqa oxshash keyingen, mikropunchi qiz chiril-chiplaq, yérim yalingach idi. Bu ikkeylen dayishning bayriqini kötüriwalghan, saqal-burutluq  erlerni we özlirini qara charshap bilen orighan, bishanisige dayishning bayriqini chigiwalghan xotunlargha yan bésip sözleyti. Ular kaméra aldida bizge tehdit sélip, siler islamning düshmeni ikensiler, eger ularni ketküziwetsenglar, ehwalni pütün namayish sépidikilerge éytip, hemmimiz birlikte meydanni terik étimiz dédi… Shu künki paaliyitimzde ularning buzghunchiliqini pütünley tosup qalalmighan bolsaqmu, eqil ishlitip namayishning chong jehettin utuqluq bolishigha kapaletlik qilduq.

Kéyin melum boldiki héliqi bizni ziyaret qilghan muxbirlar, dayishning bayriqini kötürüp namayishimizgha kelgen saqalliq erler we qara charshapliq xotunlar awropada xitay konsulxanisi bilen hemkarliship ish qiliwatqan, türük xelqige bolupmu Uyghurlargha esheddiy qarshi atist PKK teshkilatining ezaliri we u teshkilatqa simpati tuyidighan gumanliq shexsiyetleriken.

Mana mushundaq chong tiptiki namayishlarda diqqitimizni xitaylarning chekidin ashqan érqiy we kultural qirghinchiliqi hemde insan heqliri, kishlik hoquq we démokratiye depsendichilikini pash qilishqa emes, dinni süyistimal qilghan térorgha ayit shuar, pilakat  we bayraqlarni chekleshke qaritishqa mejbur bolduq.

Arqa körünishi namelum bolghan Uyghur, Türük, pakistanliq we Erep qiyapitidiki sirliq küchler uzaqtin béri diniy we etnik jehettiki ajiz tereplirimizdin sépimizge soqunup kirip, millitimizge qarshi xitay bilen bir septe paaliyet élip barmaqta!Ular sheytandek herket qilip, milliy herkitimizni bashqilargha jénining bériche burmilap körsütüp, chong tiptiki heriketlirimizde bizge yéqindin yardem qiliwatqan dewlet we milletler bilen bolghan saghlam munasiwetlirimizni zor buzghunchiliqqa uchratti.

Düshmen küchler ichkiy jehettin xitay bilen til bériktürüp, namayish sépimizge “Pütün dunya musulmanliri tek yumruq, kapirlargha qarshi seplerde”-, dep biljirlighan yoghan pilakatlarni yasap kélip, pütünley qanun bilen démokrattik shekilde idare qiliniwétilghan awropa kochilliridiki qoshunimizdin yer tutti we bizni gheriptiki hésidashliq qilghuchillirimiz we dostlirimizning aldida düshmen qilip körsetti. Bashqa milletler Uyghurlarning derdi bölekche oxshaydu, dep qaldi.
Türük dunyasigha özimizni toghra tonutushimiz lazim. Musulmanlar we Türükler qurghan diniy, ijtimayi we kultural jemiyetler bizni toluq chüshenmeydu, chüshengen teqdirdimu özlirining ediologiysi üchün bizni chak-chalmisi qilip tashlashtin hergiz bash tartmaydu.

Türük-islam dunyasigha bizning islam xelipilikini qurush üchün, Turan empériyesini qurush üchün shundaqla  büyük türük-islam birliki üchün emes xuddi türkiyening qurtulush yilliridikidekla milliy azatliq üchün yolgha chiqqanliqimizni éniq anglitip, ularni milliy dawayimizgha uyghun we toghra shekilde jelip qilish qabiliyitimimizni yétildürishimiz kérek!Ulargha bizning atalmish ümmetchilerning axirqi ghayisi üchün emes, ming yildin beri musulmanliqni yashap kéliwatqan Uyghuristan xelqining azatliqi we hüriyiti üchün, Türük emperiysining tiklinishi üchün emes, kölimi 1, 828.418 kuwadirat kilométir bolghan Uyghuristanda chaghdash, layiq we demokrattik bir musteqqil dewletning qurulishi üchün küresh qiliwatqanliqimizni ilmiy shekilde chüshendürüshimiz kérek! Bizning hazir eng yaxshi körüdighan sözimiz: Xitaylar wetinimizdin chiqip ketsun! Hemmimiz Uyghur! Bizge musteqilliq kérek!-bolishi lazim!
Xulase kalam, siz musulman dewatqanlarning xéli köp qismida durustluq, iman we insap yoq! Siz qérindishim dep qarawatqan türkiy xeliqlerde, milliy teqdirimizge ayit tejiribe we bilim yoq. Bu ikki guruppa xeliqning milliy dawayimizdiki ijabiy rolini jari qildurush üchün eqil, bilim we imanning küchidin ortaq paydilinishimiz lazim. Muhajirettiki milliy inqilapni tereqqiy qildurushta xelqara qanunlarni, kishlik hoquqwe insan heqlirige ayit her türlük ehdinamilerni ölchem qilishimiz lazim! Shundaq qilghandila diniy esebiylik, ériqchiliq we téror balasidin qutulup, milliy herkitimizning xelqaralishishi, dunyawiy kün tertipke kilishi we milliy inqilawimizning uchqandek tereqqiyatigha munbet zimin hazirliyalaymiz.

Din milliy mawjutliqimiz we milliy medeniyitimizning jéni, milliy medeniyitimiz ming yillardin béri Islam eqidilliri bilen qan bilen göshtek yughurulup ketti.Islamda kitap bir bolghini bilen, musulmanlar yashawatqan rayon, dewlet we yerlik medeniyet ayrim bolghachqa, islamiy eqidilerni hemme millet özlirining milliy qediriyetliri, siyasiy, iqtisadiy menpeetliri bilen sintizlep, musulmanliqni sürdürüp kelgen.Biz Uyghuristanliqlarmu ene shu xelqaraliq hadisining siritida emes.

Dunya musulmanlirida islamiy ehkamlarning normisi, derijisi, chigirisi  yerlik alahidilikige qarap békitilgen bolghachqa bir yerde toghra, déyilgini bilen bashqa bir yerde xata déyilgenliri arisida öz-ara periq shekillengen. Shu wejidin oxshimighan étnik arqa körünishke ige musulmanlarning ereplerning, hindilarning, iranliqlarning, pakistanliqlarning, tungganlarning  hetta türükiy qérindashlarning islamiy enenilirini öz péti köchürüp kelmeslikimiz, islamiy we kultural hadisilerning ölchemlirini özimizning islamiy adetlirimiz, örpi-adet we medeniyet tereptiki alahiydiliklirimiz asaida békitip, diniy étiqadimiz, medeniyitimiz we milliy  herkitimiznining janijan menpeetlirini qoghdap qélishimiz lazim.

Biz Uyghuristan xelqi uzaq tariximiz medeniyitimiz we pakiz bolghan diniy étiqadimiz bilen herqandaq meselini öz aldimizgha özlirimizning shert-sharaitigha uyghun shekilde bir terep qilalaydighan qabiliyetke igemiz. Biz nöwette xelqimiz duch kelgen siyasiy, iqtisadiy, kultural we diniy kirzislargha taqabil turushta qolimizdiki muqeddes kitapni,  özimizning közi bilen oqup, özimizning méngisi bilen oylishimiz hemde özimizning eneniwiy tepekkuri bilen chüshünüp, tejirbilerdin ötken ming yilliq yollar arqiliq nöwettiki kirzisqa taqabil turishimiz lazim!

Bizge yardem qilghanlar pekinde bolsimu qérindash, bizge düshmenlik qilghanlar Enqerede bolsimu reqiptur! Bizge qarshi turghanlar mekkide bolsimu kapir, bizge yardem qilghanlar Moskiwa, Washington yaki Berlinde bolsimu musulmandur! Mana bu milliy herkitimizning pelesepisi we xelqaraliq normisi bolishi kérek!

Xelqimiz diniy étiqadimiz meselide tarixta hich körülüp baqmighan derijide éghir qiyinchiliqqa duch keldi.Diniy étiqadimiz seweplik milly mawjutliqimizmu xeter astida qaldi. Düshmen diniy étiqat jehettiki bezi hadisilerni bahane qilip, waste tallimay dewlet térorini ishqa sélip millitimizni qirghin qilmaqta. Millitimiz nime qilishini bilmey etrapqa telmürüp qarawatqan bu künlerde, gherip dunyasi, ottura sheriq we türük dunyasi bilen bolghan her türlük munasiwetlerning ölchimi, chigirisi we derijisini yéngidin békitishimiz lazim!Milliy herkitimizde diniy, siyasiy we kultural hayatimizdki hadisilerni eqil ishlitip, emeliyetke uyghun we ilmiy ölchemler asasida bir terep qilip, xelqimizni weten ichi we siritida toghra yolgha yéteklep, téximu yaman aqiwetlerning kélip chiqishining aldini élishimiz lazim!

(K.Atahan)

08.04.2017 Gérmaniye

http://secretnutritions.com/2017/04/apple-seeds-and-cancer/

https://www.qarlighach.com/ozini-korstish-ozige-ishenmeslik-we-kemterlik/

Bu yazımızda, Orta Asya Türklerinde genel olarak görülen Y-DNA haplogruplarından yola çıkarak Türklerin genetik tarihini ele alıyoruz. Türki halklarda çoğunlukla görülen Y-DNA haplogrupları, MÖ 46.000-65.000‘de ortak atalarda birleşmektedir. Bu bağlamda Türklerin binlerce yıl içerisinde farklı haplogruplara bölünerek oluşmuş kültürel, tarihi ve lisani bir soy birliği olduğu görülmektedir.

Genetik araştırma verileri, Türklerin tek bir haplogruptan değil, en az 14 haplogruptan müteşekkil olduğunu göstermektedir. Aşağıda listesini verdiğimiz bu haplogrouplardan yaklaşık 12 tanesi (G, H, I, J, K, L, N, O, P, Q, R, T), 48.000 yıl önce F haplogrubu idi. F haplogrubundan türeyen erkeklerin binlerce yıl içerisinde y-str değerlerinde mutasyon gerçekleşmesiyle yeni haplogruplar oluşmuştur. F haplogrubu, Moğollarla ortak atamızdan 65.000 yıl önce ayrılmıştır. Bugünkü Türklerin ataları MÖ 65.000 ilâ 46.000 yılları arasında F haplogrubu idi. Aynı tarihlerde Moğolların ataları ise C haplogrubu idi. Türklerin ata haplogrubu (F), MÖ 46.000 ilâ 20.000 yılları arasında çeşitli mutasyonlara uğrayarak alt kollara ayrılmış ve yeni haplogruplar oluşmuştur.^[F]  Teknik olarak 48.000 yıl önceki atalarımız temel alınırsa, şuan F’nin alt dallarındaki tüm Türkler için F haplogrubundan türeme denilebilir.

F haplogrubundan türeyen alt haplogruplar (özellikle G, H, I, J, K, L, N, O, P, Q, R, T), Orta Asya Türklerinde görülen Y-DNA haplogruplarıdır. Bazı Türk boylarında da görülen C haplogrubu ve alt dalları ise en fazla Moğollarda ve Tunguzlarda görülmektedir. Bu iki haplogrup (C ve F), 65.000 sene önceki CF haplogrubundan türemiştir.^[CF]  Bununla birlikte C, D ve E haplogruplarının bazı alt dalları da, F haplogrubu kadar yoğun olmasa da Türkler arasında görülmektedir ve Türk toplumunu oluşturan ön Türkler arasında yer almışlardır.

Türklerin atayurdu olarak bilinen Orta Asya’da Türkî kabilelerde F haplogrubu ve alt kollarını yoğun miktarda görmek mümkündür. Alt grupların dağılma yönleri dikkate alındığında, F haplogrubunun dağılma noktasının Orta Asya olduğu tahmin edilmektedir. Nitekim F haplogrubunun kolları Afrika’da pek görülmemektedir. Ayrıca F paragrubunun Kazaklarda, Sarı Uygurlarda, Özbeklerde, Tibet, Çin ve Himalayalarda görülmesi, bu ata haplogrubunun Orta Asya’dan dağılmış olduğunu ortaya koymaktadır.^{[2, 26]} 

İnsanlık kültürünün ilk yaşam tarzlarının izlerini taşıyan Ön Türk olarak tabir edebileceğimiz Türklerin ataları, savaşçı ve yarı göçebe olmaları nedeniyle binlerce yıl içinde çok geniş bir coğrafyaya dağılmış, bu göç dalgalarıyla çok sayıda haplogrup dünyaya dağılmıştır. Nitekim F’nin mutasyona uğramasıyla Türklüğün oluşum sürecinde farklı haplogruplar ortaya çıkmaya başlamış ve Türklerin yaşadığı aynı coğrafyada birden çok haplogrup (F’nin varyasyonları) bir arada görülmeye başlamıştır. Ancak Türklerin budunlar (Kıpçak, Kırgız, Karluk, Oğuz gibi) halinde ayrı gruplarda yaşamaları nedeniyle her bir budunda farklı haplogruplar baskın durumda olmuştur.

Günümüzde sondan eklemeli dillerin konuşulduğu halklarda ve coğrafyalarda C, D ve F haplogruplarından türeyen alt dalların görülüyor olması, sondan eklemeli dillerin (dolayısıyla Ön Türkçe’nin) doğuş noktasını, çok daha eski zamanlara götürmektedir.  F haplogrubunun türevi olan günümüz haplogrupları (G, J, N, Q, R gibi), sondan eklemeli dil konuşan diğer uluslarda (Kafkas dilleri, Ural-Altay dilleri) ve antik halklarda (Sümerce, Etrüskçe, Hattice, Elamca, Hurrice) en fazla görülen haplogrup kümesini oluşturmaktadır. F’nin yeni haplogruplara bölünme sebebi de farklı coğrafyalara dağılmalar sırasında veya öncesinde yaşanan zamana bağlı olarak mutasyonların gerçekleşmiş olmasıdır. Ancak sondan eklemeli dil konuşanların dillerinde mekanın değişmesine paralel olarak zamanla farklılaşma ve ayrışma gerçekleşmiştir; ancak bu diller sondan eklemeli olma özelliğini korumuştur. En eski Ön Asyalılar (Hattiler, Sümerler vb), Orta Asyalılar, Kafkasyalılar ve İdil-Ural bölgesi halklarının sondan eklemeli diller konuşması da bu köken birliğine işaret etmektedir. Yine F’nin kardeşi diyebileceğimiz C ve D haplogruplarının yaygın görüldüğü Moğol, Tunguz, Kore, Mançu ve Japon halkları da yapı itibariyle sondan eklemeli dil konuşan kadim halklardandır. Genetik tahminlerden yola çıkılırsa sondan eklemeli diller, yaklaşık 65.000 sene önce büyük ihtimalle benzer bir dil konuşuyordu.

Haplogruplara paralel olarak binlerce yıl zarfında otozomal genlerin mutasyona uğramasıyla farklı gen bileşenleri oluşmuş ve insanların fiziksel görünümünde bazı değişiklikler olmuştur. Otozomal bileşenler mukayese edildiğinde Türki halkların ortak genlere sahip olduğu görülmektedir. Ancak ortak otozomal genler her bir Türki toplulukta farklı oranlarda görülebilmektedir. Bu da fiziksel görünümde bir takım değişiklikleri ortaya çıkarmıştır. Y-DNA haplogrupları otozomal genlerden farklıdır.

Aşağıdaki listede Türk ırkını oluşturan Y-DNA haplogrupları ve alt dallarının, yurtdışı Türki topluluklardaki oranlarına yer verilmiştir:

C haplogrubu: Kazaklar %36 ^[1], Karakalpaklar %22.7 ^[3], Kırgızlar %8.9 ^[2], Hakaslar %5.7 ^[4], Uygurlar %4.3 ^[5]

C haplogrubu, Kazaklar, Moğollar ve Tunguzlarda yüksek oranlarda görülmesi nedeniyle Kuzey Doğu Asya özelliği olarak adlandırılmaktadır. C haplogrubunun Batı/Güney/Kuzey Türklerinde çok az görülmesi, bu haplogrubun Moğol istilası ile Türkler arasında yayıldığına işaret edebilir. Ancak C haplogrubunun bazı alt grupları çok daha eski zamanlarda Ön Türkler arasında yer almıştır. 

E haplogrubu: Çuvaşlar %14 ^[6], Kazan Tatarları %5.7 ^[6], Kazaklar %2^[1], Özbekler %1.5^[1]

Özellikle Afrika, Orta Doğu ve Yunanistan’ın güney kesimlerinde görülen E haplogrubu, Ural-Volga bölgesinde yaşayan Türki halklarda da yaklaşık %14’e varan oranlarda görülmektedir. Aslında bu oran azımsanamayacak kadar fazladır. Türklerde E haplogrubunun hangi varyasyonunun görüldüğü henüz belirlenemese de bu haplogrubun çok eski zamanlarda Ön Türkler arasında yer aldığı Ural-Volga örneklerinden açıkça anlaşılmaktadır. 

F haplogrubu: Özbekler, Türkmenler ^[26], Kazaklar %4.8 ^[2], Sarı Uygurlar %6.2 ^[2]

45.000 yaşındaki F haplogrubu, G, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T temel haplogruplarının atasıdır. F haplogrubunun bir kaç alt grubu fazla mutasyona uğramadığı için temel haplogrup F altında F*, F1, F2, F3 şeklinde sınıflandırılmaktadır. Orta Asya’da Kazaklarda ve Kuzey Çin’de Sarı Uygurlarda F* haplogrubunun ortalama %5 civarında görülmesi dikkate değer bir durumdur. Bu haplogrup Balaresque et al’in 2015 çalışmasına göre Özbekistan ve Türkmenistan’da da görülmektedir. 

Ayrıca F1, F2 ve F3 şeklinde sınıflandırılan F haplogrubu örneklerinin özellikle Hindistan, Tibet, Nepal, Çin, Sibirya gibi bölgelerde görülmesi, ilgili haplogrupların İç Asya’dan dünyaya dağılmış olma ihtimalini güçlendirmektedir.^[25]

G haplogrubu: Kazaklar %10 ^[1], Kazan Tatarları %7.6 ^[6], Özbekler %3.9 ^[9]

G haplogrubu temelde G1 ve G2 şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Kazaklar (özellikle Orta Cüz kabilelerinden Argunlar)’da en fazla G1 görülürken, Kuzey Kafkasya çevresinde, Orta Asya ve Güney Orta Asya’da G2a’nın alt dalları mevcuttur. Kazakistan’da Tatarlar ve Nogaylarda G2a daha yüksek oranlarda görülmektedir. Avrupalı Macarlarda ve Kazakistan’nın yerlisi Madjar boyunda G1 haplogrubu aynı 12 STR değerlerine sahiptir. Haber et al ve Cristofaro et al çalışmalarına göre Afganistanlı Türkmenler ve Hazaralarda G2a ‘nın P303 dalı mevcuttur. 

H Haplogrubu: Uygurlar %8^[2], Türkmenler %6 ^[3], Özbekler %3.1^[9]

Güney Asya’da daha yoğun bulunan H haplogrubu, belirli oranlarda Orta Asya Türklerinde de bulunmaktadır. Hindistan’da daha yaygın olan bu haplogrubun, özellikle Uygur Türklerinde %8 oranında görülmesi dikkat çekicidir.

I1 haplogrubu: Kazan Tatarları %11.3 ^[6], Tuymaznsky Tatarları %8 ^[6], Çuvaşlar %7 ^[6], Gagauzlar %4 ^[7]

I1 haplogrubu, Kuzey Avrupa’da en çok %37 ile İsveç, %31.6 ile Norveç, %29 ile İzlanda, %28 ile Finlandiya’da görülüyor. Bu haplogrup, Kuzeye yakın Türklerde görülmekle birlikte Orta Asya’da da cüz’i miktarda bulunmaktadır.

I2 haplogrubu: Gagauzlar %20 ^[7],  %4.7 Çuvaşlar ^[6], %1.9 Kazan Tatarları ^[6], %4 Tuymaznsky Tatarları ^[6]

I2 haplogrubu, %55.5 ile en fazla Bosna Hersek’te, %26 oranında Romanya’da görülmekte ve Balkanlarda ağırlıkta olan bir haplogruptur. Gagauzlarda ve Balkan Türklerinde yaygın bir haplogruptur. I2a, Orta Asya’da Kazaklarda ve Tatarlarda görülen bir haplogruptur.

J1 haplogrubu: Azerbaycan Türkleri %15.2 ^[8], Özbekler %2,3 ^[9], Çuvaşlar %2.3 ^[6], Tuymaznsky Tatarları %2 ^[6], Kazaklar %2 ^[1], Gagauzlar %2 ^[7]

30.000 yaşında olan J1 haplogrubu, her ne kadar Orta Doğu’da daha fazla görülen bir haplogrup olsa da Orta Asya’da ve Türkçe konuşan topluluklarda mevcuttur. J1 haplogrubunun alt dalları konusunda henüz çalışmalar yeterli değildir. J1 haplogrubu geniş bir alana yayılmış olmakla birlikte yurtdışı akraba Türklerde belirli oranlarda görülmektedir. J1, özellikle Oğuz grubu Türklerde, Tatarlar, Nogaylar ve Kafkasyalı Türklerde görülmektedir. Türklerde ve Kafkasyalılarda görülen J1 alt dalları, Semitik topluluklarda görülen J1 alt dallarından genel olarak farklıdır. 

J2 haplogrubu: Uygurlar %34^[2], Özbekler %30.4^{[2, Doğu Türkistan]}, Azerbaycan Türkleri %30.6^[20], Karay Türkleri %30^[19],  Hazaralar %26.6^[22], Kumuklar %25^[21], Balkarlar %24^[10], Litvanya Tatarları %18.9^[23], Türkmenler %17^[11], Özbekler %16^[9], Kazan Tatarları %15.1^[6], Çuvaşlar %14^[6], Nogaylar %10.4^[21], Kazaklar %7^[1]

J2 haplogrubu, yaklaşık 30.000 yıl önce Asya’da ortaya çıkmıştır. Kesin olmamakla birlikte nerede çıktığına yönelik bazı tahminler yürütülmektedir. Orta Asya’dan Avrupa’ya kadar geniş bir alanda farklı oranlarda seyretmektedir. Genel olarak Kafkasya, Batı Asya, Orta Asya, Güney Asya, Doğu Avrupa, Avrupa geneli, Balkanlarda ve hatta Amerika’da görülmektedir. J2, temel olarak J2a ve J2b şeklinde iki kola ayrılır. Türkler çoğunlukla J2a içerisinde yer almaktadır; ancak J2b de Türklerde mevcuttur. En fazla Doğu Türkistan Uygurlarında %34 oranında görülen J2, Azerbaycan Türkleri, Türkiye Türkleri, Karaçay-Balkar Türkleri, Türkmenler, Özbekler, Tatarlar ve Hazaralarda önemli oranlarda görülür. Bununla birlikte J2b’ye de Ural-Volga Tatarlarında ve Özbeklerde rastlanmaktadır. Geniş bir coğrafyada Türki halkların hemen hepsinde farklı oranlarda görülen J2’nin alt dallarına Türkî topluluklarda rastlanmaktadır. J2, Oğuz grubu Türklerde ve Uygurlarda en fazla görülen haplogruptur. Altayların kuzeyinde Demir Çağı dönemine ait iki kurganda J2 örnekleri bulunmuştur. J2a’nın ortaya çıkış yerinin Hazar Denizi’nin doğusu olduğu düşünülmektedir. 

K haplogrubu: Uygurlar %18 ^[2]

K haplogrubu da F haplogrubunun alt kollarından birini oluşturmaktadır. K haplogrubu aynı zamanda L, M, N, O, P, R, S, T haplogruplarının atasıdır. Shout et al’ın çalışmasına göre Uygurlarda J’den sonra en fazla K görülür. 

L haplogrubu: Afşarlar %57 ^[12], Özbekler %9,5 ^[9], Tuymaznsky Tatarları %4 ^[6]

L haplogrubu, en fazla Güney Asya’da görülse de Orta Asya’da Türkçe konuşan halklarda belirli oranlarda görülmektedir. Bu haplogrup aynı zamanda Tatarlarda da mevcuttur. Ömer Gökçümen’in Avşarlar üzerinde yaptığı çalışmada %57 oranında L haplogrubu çıkması Türklerin Orta Asya’dan gelirken bu haplogrubu da Küçük Asya’ya taşıdıklarına işaret etmektedir. L haplogrubu, güneyden kuzeye Türklerde görülen bir haplogruptur. 

N haplogrubu: Kazan Tatarları %28.3 ^[6], Çuvaşlar %27.9 ^[6], Kuzey Altaylılar %10 ^[13], Kazaklar %8 ^[1], Özbekler %3,9 ^[9]

N haplogrubu da Ön Türkler arasında yer almış bir haplogruptur. Türkiye’de Oğuz Türklerinde oldukça yaygın bir haplogrup olduğu gözlemlenmektedir. Bu da Oğuzların Ön Asya’ya gelirken Hazar Denizi ve Ural Dağları arasındaki bölgeden N haplogrubunu da getirdiğini göstermektedir. N haplogrubunun özelliği Kuzey Avrupa ve Kuzey Asya’da yoğun görülmesidir. Tipik olarak Kuzey Avrasya özelliği taşıyan N haplogrubu, özellikle Kuzey Sibiryalı ve İskandinavyalı halklarda görülmektedir.  Ural kökenli Nenetlerde %97.3, Hantilerde %76.6, Finlandiyalılarda %61.5, Litvanyalılarda %42, Eskimo kökenli Yupiklerde %50.6 oranlarında görülmektedir. Kuzey kutbuna yaklaştıkça yoğunlaşan N haplogrubu, özellikle kuzeyli Türklerde önemli oranlarda görülmektedir. Orta Asyalı Türklerde N haplogrubu %1 ila %10 arasında seyretmektedir. Bu haplogruba Türkiye’de özellikle Oğuz grubu Türklerde rastlanmaktadır.  

O haplogrubu: Uygurlar %10.5 ^[14], Güney Altaylılar %10 ^[13], Kazaklar %5 ^[1]

O haplogrubu genel olarak Güney Doğu Asya özelliği taşımaktadır. Nitekim en fazla Çin, Japonya, Kore, Filipinler, Tayland gibi ülkelerde görülmektedir. Ancak önemli miktarda Kazaklarda da bulunmaktadır. O haplogrubu Orta Asya’da  Kazaklarda ve Uygurlarda bulunan bir haplogruptur. 

Q haplogrubu: Türkmenler %33,8 ^[9], Özbekler %9,5 ^[9], Uygurlar %3 ^[16], Kırgızlar %2.2, Kazaklar %2 ^[1]

Q haplogrubu, Kuzey ve Güney Amerika yerlilerinde %100’e varan oranlarda görülmektedir. Avrupa ülkelerinde ise %0.5 ila %2.5 oranlarında görülmektedir. Orta Asya Türklerinde Q haplogrubu %1 ila %10 arasında görülmektedir. Ancak Q haplogrubunun Q1a1b (M25) dalı genel olarak Türkmenlerde yüksek oranlarda görülür. Q1a1a1 (M120) dalı ise Moğollar arasında belirginleşen diğer bir daldır. Yine bu haplogrup antik DNA örneği (Q1a) olarak Demir Çağı Altaylarda karşımıza çıkmaktadır. Tunguzlarda %4.2 oranında, Ural grubu Selkuplarda %66.4 ^[15] oranında görülürken, Sibirya’da yaşayan Dene-Yenisey dil ailesine bağlı Ketlerde %93.7 ^[15] oranında görülmektedir. Ancak N haplogrubu gibi bu haplogrup da Kuzeyli Türklerde belirli oranlarda görülmektedir.

R1a haplogrubu: Kırgızlar %63.5 ^[11], Özbekler %27 ^[9], Kazan Tatarları %20 ^[6], Gagavuzlar %19 ^[7], Kazaklar %15 ^[1], Türkmenler %7 ^[11]

R1a’nın özelliği Avrasya genelinde görülen bir haplogrup olmasıdır. R1a haplogrubu da J2 haplogrubu gibi Asya’dan Avrupa’ya geniş bir alanda uzanmakta ve özelliği J2’ye paralel bir şekilde kuzeyde daha yoğun görülmesidir. R1a haplogrubu Slavlar ve Almanlar gibi Avrupalı topluluklarda ortalama %50 civarında seyretse de en fazla Kırgızlarda görülmektedir. Bu haplogrubu Türki toplulukların hemen hepsinde makul oranlarda görmek mümkündür. R1a, özellikle Kırgızlarda yüksek oranlarda görülen bir haplogruptur. Bu haplogrup, Slavlardan daha çok Kırgızlarda görülür. Özellikle Altayların kuzeyindeki Türki topluluklarda yoğun görülen R1a’nın alt dalları, Altayların güneyine (Doğu Türkistan) inildikçe Uygurlar ve Özbeklerde oranı düşmektedir. R1a bir bakıma Kıpçak Türklerinde (Kazak/Kırgız/Altaylı) yoğun görülen bir Y-DNA haplogrubudur. Ayrı bir yazımızda R1a’nın Türklerde görülen alt kollarına değinilecektir. 

R1b haplogrubu: Başkurtlar %43 ^[6], Tuymaznsky Tatarları %16 ^[6], Gagavuzlar %12.5, Özbekler %11,1 ^[9], Kazaklar %7 ^[1]

R1b haplogrubu Avrasya genelinde görülmesinin yanısıra, Tuymaznsky Tatarlarında ve Başkurtlarda yaygın bir haplogroup olup, Batı Avrupa’da da yoğun görülmektedir. Türki topluluklar içerisinde en fazla Başkurtlarda görülmektedir. R1b haplogrubu da Türki toplulukların hemen hepsinde dikkate değer oranlarda görülen bir haplogruptur. Bu haplogrubun L23 dalı Orta Asya’nın güneyindeki Türki halklarda ve Türkiye Türklerinde de belirli oranlarda görülmektedir. 

R2 haplogrubu: Özbekler %3,1 ^[9]

R2, Güney Asya’da daha yüksek oranda görülse de Orta Asya Türk halklarında da görülmektedir.

T haplogrubu: Özbekler %1,5 ^[9]

T haplogrubu Asya, Avrupa ve Afrika’da düşük oranlarda görülen bir haplogrup olmakla birlikte Türklerde de düşük oranda görülen bir haplogruptur. 

11. ve 12. yüzyıllarda veya daha öncesinde Orta Asya’dan Batı Asya (Orta Doğu)’ya yapılan göçler sırasında Türkler yukarıda bahsi geçen haplogrupları da beraberinde getirmişlerdir. Günümüz Türkiye’sinde görülen haplogruplar (en çok görülme sırasına göre) J2, R1b, E1, G2, J1, R1a, I, L, N, K, Q, C, H, O, G1’in büyük çoğunluğu bu coğrafyaya 11. ve 13. yüzyıllardaki kitlesel göçler sırasında Orta Asya’dan gelmiştir.

A, B, M, S haplogruplarına Orta Asya’da henüz rastlanmış değildir. A ve B haplogrupları Afrika’da çok yoğun görülür. D haplogrubu mevcut çalışmalarda Orta Asya’da özellikle Doğu Türkistan’da az miktarda Özbekler ve Uygurlarda görülmektedir; D daha çok Çin ve Japonya’da görülen bir haplogruptur. M ve S haplogrupları ise Güneydoğu Asya ülkelerinde yaygındır. Henüz Orta Asya’da M ve S haplogruplarına rastlanmış değildir. Afrika, Orta Doğu ve Güney Avrupa’da yaygın görülen E haplogrubuna ise yine Orta Asya ve Ural-Volga(İdil) bölgesinde rastlanmaktadır.

İlhan Cengiz, www.haplogruplar.com

 

Y-DNA haplogrup dağılımlarına zamanla yenileri eklenecektir. Mevcut çalışmalardan elde edilen bazı grafikler:

KAYNAKLAR:
[1] KZ DNA Project, FTDNA
[2] Shou et al. 2010, Y-Chromosome distributions among populations in Northwest China identyfiy significant contribution from Central Asian pastoralists and lesser influence of western Eurasians. (List). Samplings.
[3] Wells, Spencer et al 2001, The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity
[4] Miroslava Derenko et al 2005, Contrasting patterns of Y-chromosome variation in South Siberian populations from Baikal and Altai-Sayan regions
[5] Xue, Yali et al 2006 Male demography in East Asia: a north-south contrast in human population expansion times
[6] Trofimov, the variability of mitochondrial DNA and Y-DNA in populations of Volga-Ural region, 03.02.07, P.111, Institute of Biochemistry & Genetics, Russia
[7] Eupedia, Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage
[8] Di Giacomo, F.; Luca, F.; Popa, L. O.; Akar, N.; Anagnou, N.; Banyko, J.; Brdicka, R.; Barbujani, G. et al. (2004). “Y chromosomal haplogroup J as a signature of the post-neolithic colonization of Europe”. Human Genetics115 (5): 357–371. PMID 15322918
[9] Julie Di Cristifaro, Afghan Hindu Kush: Where Eurasian Sub-Continent Gene Flows Converge, See Table S5.
[10] Battaglia, Vincenza; Fornarino, Simona; Al-Zahery, Nadia; Olivieri, Anna; Pala, Maria; Myres, Natalie M; King, Roy J; Rootsi, Siiri et al. (2008). “Y-chromosomal evidence of the cultural diffusion of agriculture in southeast Europe”.European Journal of Human Genetics17 (6): 820–30.
[11] Wells RS, Yuldasheva N, Ruzibakiev R, Underhill PA, Evseeva I, et al. (2001) The Eurasian heartland: a continental perspective on Y-chromosome diversity. Proc Natl Acad Sci U S A 98: 10244-10249.
[12] Omer Gokcumen, “Ethnohistorical and genetic survey of four Central Anatolian settlements” (January 1, 2008)
[13] Khar’kov, VN; Stepanov, VA; Medvedeva, OF; Spiridonova, MG; Voevoda, MI; Tadinova, VN; Puzyrev, VP (2007). “Gene pool differences between Northern and Southern Altaians inferred from the data on Y-chromosomal haplogroups”. Genetika43(5): 675–87.
[14] Michael F Hammer et al 2005, Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes Journal of Human Genetics (2006) 51, 47–58; doi:10.1007/s10038-005-0322-0
[15] Tambets, Kristiina et al 2004, The Western and Eastern Roots of the Saami—the Story of Genetic “Outliers” Told by Mitochondrial DNA and Y Chromosomes
[16] Michael F Hammer et al 2005, Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes Journal of Human Genetics (2006) 51, 47–58; doi:10.1007/s10038-005-0322-0
[17] Y-DNA Haplogroup F and Its Subclades, 2015
[18] Cinnioğlu C, King R, Kivisild T, Kalfoğlu E, Atasoy S, Cavalleri GL et al. (January 2004). “Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia”. Proc Natl Acad Sci U S A. 114 (2): 127–48. doi:10.1007/s00439-003-1031-4. PMID 14586639.
[19] Brook, Kevin A. (2014), The Genetics of Crimean Karaites, Karadeniz Araştırmaları, N: 42, p.69-84
[20] Nasidze et al., (2004)Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation in the Caucasus
[21] Yunusbayev, Bayazit et al 2006, Genetic Structure of Dagestan Populations: A Study of 11 Alu Insertion Polymorphisms
[22] PLoS One. 2012; 7(3): e34288. Published online Mar 28, 2012. doi:10.1371/journal.pone.0034288 Afghanistan’s Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events, Note:J2a=16.6%, and J2a5=10%. The total J2 is 26.6%. See Table.
[23] Lithuanian Tatars Nobility Project, FTDNA, 37 samples in groups have been retrieved for the pie chart, 12.01.2015.
[24] Dulik, Matthew C. et al 2011, Y-Chromosome Variation in Altaian Kazakhs Reveals a Common Paternal Gene Pool for Kazakhs and the Influence of Mongolian Expansions
[25] Zhong et al, (2011) Extended Y Chromosome Investigation Suggests Postglacial Migrations of Modern Humans into East Asia via the Northern Route, Mol Biol Evol January 1, 2011 vol. 28 no. 1 717-727, See Tables.
[26] Balaresque et al (2015), Y-chromosome descent clusters and male differential reproductive success: young lineage expansions dominate Asian pastoral nomadic populations, Supplementary Table 2

Yazar adı ve sayfa adresi kaynak gösterilmek şartıyla ve yazıda herhangi bir değişiklik yapılmadan bu yazıyı yayabilirsiniz.

http://www.haplogruplar.com/turklerin-genetik-tarihi-orta-asya-genetik-yapisi/

Autori: Zulpiqar

Uyghur hazirqi zaman edebiyatining tonulghan wekilliridin biri bolghan shair Memtili Toxtaji (Texellusi: «tewpiq», Tewpiq ـــ toghra yol tallIghuchi menisde.) 1901 – yili Artushning boyamet yézisida bir Uyghur téwip Ailiside dunyagha kelgen. Uning atisi tereqqiyperwer kishi bolup, oghli sekkiz yashqa kirgen chaghda uni artushtiki tunji meripet ochighi – hebb zade mektipige oqushqa bergen.Shair Memtili Toxtaji tillarda dastan bolghudek  ijadiy paaliyetliri we maaripqa qoshqan töhpiliri bilen uyghur hazirqi zaman edebiyati, Uyghur yéngi maaripi tarixida muhim orun tutidu.

Yéngi mektepte oqush, Ehmed Kamalgha oxshash ustazlirining estayidil terbiyisi memtili Toxtajining yéngiche dunya qarishining shekillinishige zor tesir körsetken. U yéngi Maaripining, Hazirqi zaman pen – medeniyitini öginishning muhim rolini tonup, tiriship ilim – pen igilep, özini maarip xizmitige atashqa bel baghlighan.
1920 -, 1921 – yilliri toxtaji téwip tirikchilik qilish üchün Ili, Bortala, Chöchek qatarliq jaylargha Barghanda Memtilinimu bille élip ketken. Memtili ependi bu sepiride féodalliq ékispilatatisiye, jahalet iskenjiside ingrap yatqan xelqning hayati bilen téximu keng türde uchrashqan. U chöchekke barghanda satirashliq hünirini üginip, shu kesip bilen tirikchilik qilghan. 1924 – yili Abduqadir Damollam qeshqerde yoshurun öltürülgende, chöchekte turuwatqan shair memtili «oqudi – ashti» namliq mersiyisini yézip, «Exlaqini püchek pulgha satidighan jahalet hamiylirining epti – beshirisini échip tashlap, merhum AbduqadIr dewmollamgha bolghan hörmiti we teziyisini ipadilgen.

«Oqudi – ashti» namliq shéir xeliq ichige téz tarqilip, eksIyetchi hökümet we uning ghalchilirining jénigha tegkenliki üchün, Memtili Toxtaji yoshurun teqip astigha élin’ghan. Shunglashqa U dostlirining mesliheti we yardimi bilen Sowét ittipaqigha chiqip ketken. Memtili Toxtaji sowét ittipaqida bir tereptin tirikchilik oqiti qilip, yene bir tereptin, dawamliq oqosh imkaniyetlirini izdigen we shu yilning axirida moskuwada dangliq bilimyurti sheriq darilfununigha kirip oqosh pursitige ige bolghan. Bir yérim yil oqoghandin kéyin, Moskuwadin ayrilip Qaradéngiz boyliridIki Qirimdaki portlarda ashpezlik, kawapchiliq qilghan. Memtili ependi  etken mezzilIk uyghur taamlirini yep, U éytqan uyghur xeliq naxshilirini anglap, Uninggha ichikiship qélishqan türkiye paraxot xadimliri uning izchil oqosh arzusigha hésdashliq qilip, 1926 – yili küzde uni özliri bilen türkiyige élip ketken.

Shair Memtili Toxtaji istanbulda Uyghuristanliq musapirlarning yardimi bilen oqotquchilarni terbiyilesh mektipning qara ishchiliqigha orunlashqan. MemtiliEpendi muellimler Ders ötkende ishik, Dérize tüwide ders anglap yürüp özining bilimge bolghan teshnaliqini qandurup turghan, Uzun ötmey, mektep rehberliki uning iltimasi we qizghInliqini nezerge élip imtihan élish arqiliq uni oqoshqa qobul qilghan. Memtili Toxtaji bu mektepni püttürgendin kéyin, Istanbul sheher etrapidiki bir bashlan’ghuch mektepte oqotquchi bolup ishligen.

30 – yillar Uyghuristan tarixida boran – chapqunluq yillar boldi. Qumuldin kötürülgen déhqanlar qozghilingi Jingshurin eksyietchi hökümitining aghdurulushigha seweb boldi. Her xil siyasiy küchler tengla sehnige chiqip, ichki urush, yéghliqlar ewij aldi. Yene bir tereptin , dewr telipi, weziyetning teqezzasi bilen pütün Uyghuristan teweside  oyghinish, yéngi medeniyet – aqartish dolquni barliqqa keldi. Shair Memtili ToxtAji könglige pükken Ulughwar arzusini ishqa ashurush üchün 1932 – yili wetinige qaytip kelgen.
Ot yürek shair Memtili Ependi 1933 – yildin étibaren öz yurti Artushta yéngi maaripni yolgha qoyushning teshwiqat – terghibat we teshkiliy xizmetliri bilen shughullan’ghan. Meripetperwer baylar we dana qumandan Mahmut Sijangning qollisgi bilen Artush nahiyilik maarip heyiti qurup, yéngi mekteplerni échishning teshkiliy we maliye mesililirini hel qilghan.

Memtili Ependi arqidinla Artushta  ikki ayliq muellim terbiylesh kursi échip, qisqa muddettte 60 din artuq  kursantni oqotquchi qilip terbiyilep yétishtürgen. Buning bIlen pütün nahiye teweside yéngi mektep qurush dolquni kötürülüp, uzaq ötmey Artush  baziri we yézillirida jemiy 24 Mektep barliqqa kelgen. Bu mekteplerge deslepki qedemdin 10 mingdin artuq oqoghuchi qobul qilinip, Artushta misli körülmigen maarip inqilawiy partilap, arqidinla pütün Uyghuristan miqyasida yéngilash – aqartish weziyiti shekillen’gen.

Shair Memtili Toxtajining shu Mezgildiki ijadiytide shiér we naxsha tékistliri asasiy orunda turidu. Uning yézip ahanggha sélishi bilen « Biz – muellim», «Weten üchün», «Qurtulush Yolida», «Mubarek weten», «Oyghan, Xelq», «Qurtulduq», «Biz Uyghur baliliri qelbimiz nurluq», «Oyghining ehli weten», «Biz weten yashliri», «Ey, Ana yer», «Érpan künliri», «Ey, Weten xelqi», «Braderler», «Altun Ölke», «Quyash tughqanda», «Bahar keldi», «Izchilar marshi»,«Mektep irur», «Kelduq salamet aylinip», «Tenqid» qatarliq meshhur eserler meydan’gha kelgen we tengritaghning shimali we jenubigha tarqalghanidi.

Bu eserlerning ichidiki «Oyghan, Xelqim»,«Izchilar Marshi», «Biz oqoghuchi», namliq shiér we naxshilar shairning wekil xaraktérigha ige eserliri bolup, bular xuddi eyni yillardiki zulum we zorluqqa, jahangirlik we tajawuzchilliqqa qarshi étilghan top oqliridek ijabiy tesir peya qilghanidi. Shair Memtili Ependi «Oyghan, Xelqim» namliq shiérida:

Oyghan xeliq yurtungni sen qutuldur,

Mektep bilen chiragh yaqqin nur toldur.

Pütsun emdi zulmet dewri istibdat,

Shum teqdirdin, Qara kündin bol azad.

Saaditing üchün tirish, himmet qil,

Perzentlerni aqartishta xizmet qil.

Des tur emdi, atlan xizmet yoligha,

Huma qushi qonsun ewlad béshigha!

Dep yazghanidi.

Memtili Ependi 1935 – yIli yazda yüz neper izchini tallap «Izchilar etriti» teshkilligen. Etret ezaliri Memtili Ependining bashlamchiliqida mash rengde boyalghan bir xil forma kiyip, oxshash somka asqan halda «Izchilar marshi» ni yangritip peyziwat, Toqquzaq, Opal, Tashmiliq, Yéngisar we qeshqer sheher etrapini piyade aylinip, yéngi maaripni teshwiq qilghan.

Memtili Ependining bu herikiti qeshqerde turuwatqan milliy qoshun qomandani, Meripetperwer Mehmut Muhiti hezretlirining qollishigha ige bolghan. Mehmut Muhiti xurapiy mollilardin teshkillengen meripet düshmenlirining yéngiche maaripqa qiliwatqan til – haqaret, hujumlirigha qarshi turup, Memtili Ependining bixeterlikini qoghdash üchün Ikki esker ajritip bergen. Mahmut Muhiti yene jahil, nadan we xurapiy dindarlargha agahlandurush xéti ewetip, ulardin maarip ishlirigha tosqunluq qilmastin yardem qilishni telep qilghan. Memtili Ependi bu xetni oqosh yüzisidin Artush meshhedte uyushturulghan chong yighinda söz qilip: Yurt xeliqini asaretning kishenliridin qutquzush üchün maaripchiliq we muellimlik kespini eng ulugh kesip dep tallap alghanmen, qachandur bir küni méni alte pungluq qoghushun oq axiretke uzitishi mumkin. Lékin men ashu künni kütimenki, qiliwatqan ishlardin qettiy waz kechmeymen. Chünki men weten yolida, meripet yolida issiq qénimni töküshtin zadi qorqmaymen» dep, Özining polattek iradisi we qesimini dunyagha jakarlighan.

1937 – yilning bashlirida Jallat Shéng shisey Uyghuristanda aq térrorluq weziyiti peyda qilip, tereqqiyperwer, meripetperwerlerge qarshi dewlet  térrorluqi weziyiti peyda qilIp, tereqqiyperwer, meripetperwer zatlarni türlük betnamlar bilen basturdi, qolghA élip türmilerge tashlidi. Shu yili aprilda Memtili Ependimu ders ötüwatqan yéridila tutqun qilinip, Qeshqer shehiridiki meshhur Yarwagh  türmisige tashlandi. ShairMemtili Ependi türme tamlirini jenggiwar shéirliri bilen toldurup, Özining tiz pükmes rohini namayish qildi. Bir shiérida u munularni yazghanidi:

Urghup turghan issiq Qan jismimda isyan Éter,

Künde Mushumdek kések xet yézip tügep kéter!

Shu yili iyulda eksiyetchi we qanxor hökümet Uyghuristandiki minglighan ilghar ziyalilarni qetli qildi. Shu qatarda jallat Shéng shiseyning qan icher ghalchilirI türmige ot qoyup  bérip, Shair Memtili Toxtaji qatarliq bir türküm ziyaliylarni köydüriwetti. Shair  Memtili Ependining jesitini uning akisi Nizamiddin, oghli Réshit we yene töt kishi birlikte mexpiy halda yurtigha élip ketti hemde ata – anisining qebrisi yénigha depne qildi. Depne qilghuchilar eksiyetchi hökümetinng özlirige ziyankeshlik qilishidin ensirep, eyni waqitta shairning qebrisini sir qilip saqlighanidi. Shair Memtili Ependining yérim esir yoshurun’ghan qebrisi 1986 – yili ashkarlinip, uni qelbide saqlap qedirlep kelgen xelqning ziyaretgahigha aylandurdi.

(Bu melumat Zulpiqarning «Bulaq» Mejmuesining 18 – sanigha bésilghan  «Yérim esir yoshurun’ghan qebre» mawzuluq ochérikidin élindi.)

Eskertish:Maqalini Küresh Atahan neshirge yéngidin teyyarlidi.

Autori: Memtili Ependi（1901-1937）

Biz uyghurning baliliri könglimiz nurluq,
Bésip ötken shanliq hayat yolimiz ulugh.
Köp zamanlar sersan bolduq zalim qolida,
Derya-derya qanlar töktuq erk yolida.

Autori: Fatma Muzaffer Kaya
Yıl 1756…Türkistan, iç savaşın eşiğinde, felakete doğru adım adım yaklaşmaktadır. Ülke beylerinden Kuçar Beyi Hocası bey ile Hoten Beyi Hoşköpek saltanat sevdası ile (ülke yönetiminde bulunan Davaçiye karşı savaş açmış, alabildiğine kavgasını sürdürmektedir, hatta bu durum, öyle bir boyuta ulaşmıştır ki zamanın Çin İmparatoru olan Chi-En-Lung’dan hasımlarına karşı yardım bile istemişlerdir. Böylece, hiç farkına varmadan ülkelerinin nasıl bir çalkantı içinde olduğunu düşmanlarına adeta açıklamış olurlar. Durumu değerlendiren İmparator hemen, hiç zaman yitirmeden büyük bir ordu ile Türkistan üzerine yürür. Zira, nicedir, Türkistan’ı kendi topraklarına katma hayali içindedir. Bu nedenle kendisine güzel bir fırsat doğmuştur. Ordusunun başına güçlü bir komutan olan Şao-Hui’yi getirir… güçlü olduğu kadar da haşin…
Ordu, Türkistan sınırlarında görüldüğü zaman, tüm Türkistan, bu beklenmedik saldırı karşısında şaşırıp kalır, hele yardım isteği ile kapılarını çaldıkları bu kimselerin, kılıçla karşılık vermesi, beyleri yıkar, perişan eder. Halkın şaşkınlığı, beylerin ise hayal kırıklığı devam ederken, Şao-Hui, saldırıya geçer. Türkistan ordusu da ister istemez saldırıya yanıt verir. Halk, yediden yetmişe cepheye dökülür. Nedenini bile bilmediği bu savaş karşısında kendini kahramanca savunur. çetin bir savaş olur. Ancak, düşmanın çokluk olması ve hele Şao-Hui’nin kıyıcı tutumu karşısında öyle bir an gelir, en sağlam imamları bile yıkar. Öyle ki bir çok yerde, halk dövüşmeden teslim olma durumunda kalır.
Fakat beylerin bazıları, Hoca Burhanettin’in kardeşi. Hoca Cihan.eşi Dilşad Hatun, Davaçi ve yakınları düşmana teslim olmayı kesinlikle kabul etmez, iki yıl canhıraş bir halde savaşırlar. Bu arada, bir çok yakınlarını yitirirler.
Ama, Şao-Hui’nin kıyıcı tutumu karşısında, daha fazla direnmenin mümkün olamayacağını görerek İran’ın Bedehşan Emirliğine sığınmaya karar verirler. Büyük bir kafile ile Künlün dağını aşarak Bedehşan’a gelirler. Ancak, Bedehşan Emiri AIİ Şah gelenleri kabul etmekte pek İstekli davranmaz. Çünkü, geçmiş yıllarda, zaman zaman Türkistan beyleri ile sorunlar yaşamıştır. Sınırda yığılmalar olur.
Durumu haber alan Şao-Hui, hemen ordusu ile gidenlerin ardına düşer ve orada bulunanların yarısını biçer.Durumdan dehşet duyan Şah AH kalanlara kapılarının ardına kadar açar.Böylece, Dilşad Hatun eşi Cihan ve Davaçi ile birlikte bir çok Türkistanlı Bedehşan’a sığınmış olur. Geride ise, kanlı bir arenayı andıran korkunç savaş sahneleri kalır.
Şao-Hui, katliamı basan olarak görerek bunu tescil etmek ve İmparatoruna sunmak için, şah Ali’den Cihan’ı ve Davaçi’yi vermesini ister. Hem de diri olarak… Şah Ali.böyle bir şeyin mümkün olamayacağını söyleyerek onu reddeder.
Ama, Şao-Hui, baskıya yeltenince. Emir, sonunda çaresiz kalarak beylerin, sadece başlarını verebileceğini, çünkü, İslam dininin buna cevaz vermediğini söyler. Başlar, Çin’e götürülür ve orada birer kılıcın ucuna takılarak halka teşhir edilir.
Geride kalan Dilşad Hatun ve Davaçi’nin eşi, tüm bunlardan habersiz, merak içinde eşlerini beklemektedir. Aylar sonra, Komutan Şao-Hui, yeniden emirliğinde belirir. Bu kez imparatorun buyruğu üzerine Dilşad Hatun’u götürmek ister.
Zira, Dilşad Hatun’un güzelliği ve kahramanlığı, kendisine öyle anlatılmıştır ki İmparator, görmeden ona aşık olmuştur.
Şao-Hui, ayağının tozu ile Şah Ali’nin huzuruna varır ve Dilşad Hatun’u Çin’e götürmek istediğini söyler. Şah Ali vermemek için direnir. Ama komutan ne yapıp yapıp imparatorun buyruğu yerine getirmek azmindedir. Çareler arar. Bir takım dolambaçlı ve hileli yollar dener. Sonunda, birkaç ünlü Türkistanlı ulemayı Bedehşan’a gönderir. Bunlardan Molla Said adındaki zat, Şah Ali’nin huzuruna vararak, Türkistan’dan geldiğini ve Dilşad Hatun’u halkının istediğini… ona ihtiyaçları olduğunu söyleyerek Emir’i kandırır. Türkistan halkının zulüm ve baskıdan kıvrandığını ve eğer. Dilşad Hatun İmparatora ricacı olarak giderse halkın rahatlayabileceğini söyler. Bu nedenle, kendisinin Kaşgar halkının sözcüsü olarak geldiğini sözlerine ekler.
Halkı için canını bile esirgemeyen Dilşad, kendisi için ölümle denk olan bu teklifi çaresiz olarak kabul ederek, oradan gözyaşları ile ayrılır. Yolda kendisine İki yüz Türk askeri ve Çinli bir alay eşlik eder. Geçtiği her yerde saygı görür, fakat ne bu ilgi ne de içindeki umut ışığı onu ıstırap çekmekten alıkoymaz. Çünkü ülkesini hallaç pamuğu gibi atan bir İmparatorun ayağına gitmek ve ondan şefkat dilemek kadar korkunç bir şey olamazdı onun için… Acısını damla damla içine akıtır. Dilşad’ın bu üzgün halini gören Komutan, onun canına kıyabileceğini düşünerek yeniden bir takım yalanlarla onu avutmaya çalışır. Üzüntüsünün yersiz olduğunu ve eğer İmparatordan ricada bulunursa, onun Cihan’ı da serbest bırakabileceğini ve birlikte ülkelerine gidebileceklerini söyler.
Kafile, üç ay gibi bir zamanda, çöller, dağlar aşarak Çin’e varır. Saray o gün, olağanüstü anlar yaşar. Herkes merak ve heyecan içindedir. Hele İmparatorun heyecanı doruktadır. Bazı kimseler de bu savaşçı ve mağrur kadının nasıl dize geleceğini görmek için adeta seyre gelmiştir. Fakat, Dilşad bir Prensese özgü vakar ve davranışla saraya gider. Hatta saray kurallarına bile meydan okuyarak, savaşta giydiği zırhı ile at üstünde görünür. İmparatorun huzuruna vardığında yine aynı vakar, aynı davranış İçindedir. Sarayın görkemi onun ruhuna en küçük bir eziklik vermemiştir. Kendinden emin adımlarla tahta doğru yürür. İmparator, ayağa kalkarak, Asya’nın bu eşi benzeri görülmemiş kahraman ve güzel kadınını selamlar orada bulunanlar huşu içinde İmparatora secde ederek onu selamlarken, Dilşad davranışını hiç bozmaz. Hatta valinin uyarısını bile dinlemeyip ona şöyle bir yanıt verir.
“Müslüman olduğumu unutuyorsunuz. Bizde, yalnızca Tanrı’ya secde edilir. O anda, ana İmparatoriçenin sesi yükselir. “O da tanrı’nın oğlu’, herkesin ona secde etmesi gerekir Onun huzurunda bulunan herkesin…’”
Aslında Dilşad’ın bu davranışı yüzlerce yıllık saray kurallarına göre büyük bir suçtur..
Cezası da ölümdür. Bunu bilen saraylılar, İmparatorun nasıl bir tepkide bulunacağını merak ve korku içinde beklerken. Tanrı’nın oğlu, karşılaştığı bu olağan üstü varlığın büyüsü ile bambaşka bir kimliğe bürünür ve nazik bir sesle “Hoş geldiniz..” der. Dilşad hatun. vakur bir halde kılıcını kınından çıkararak İmparator’a uzatır ve ekler. “Bu teslim olma anlamına gelmesin. Bunu sadece, Çinli askerlerin yurdumdan çekilmesi koşulu ile veriyorum”.
İmparator, kılıcı alır ve müstehzi bir davranışla geri verir. Dilşad, bu kez ikinci dileği olan, Cihan’ın serbest bırakılması isteğinde bulunur. İmparator buna da olumlu bir yanıt bulur. Fakat, bu haller ana
İmparatoriçeyi daha da sinirlendirir. İmparator, bir yandan annesini nasıl yatıştıracağını düşünürken, bir yandan da bu güzel kadını nasıl kazanacağını ve kendisine bağlayacağını düşünür. Ona sarayında güzel bir daire ayırtır.
Buyruğuna nedimeler verir. Oysa, genç kadının gözünde hiçbir şey yoktur. O sadece, Cihan’ın serbest bırakılacağı ve birlikte Kaşgar’a gidecekleri günün hayalini kurar, durur. Kendisini ülkesindeymiş gibi düşler.
İşte, yine böyle umut dolu bir günde, Cihan’ın öldürüldüğünü ve başının da kılıca takılarak halka teşhir edildiğini işitir. Çılgına döner.. Ve hemen oracıkta, İmparator’dan öcünü alacağına dair ant içer. Bunu defalarca yineler.
Hatta imparatorun huzuruna çıkarak aynı sözleri onun yüzüne haykırır. İmparator ise, böyle bir olaydan haberi olmadığını söyleyerek Dilşad Hatun’u yatıştırmaya çalışır. Ama Dilşad, sürekli olarak ondan öcünü alacağını yineler. Bu haber, Saray da yankılanır durur. Ana İmparatoriçe ve yakınları dehşete düşer. Böylesine pervasız bir kadının kendileri için tehlike olacağını düşünerek onu ortadan kaldırmak için çareler ararlar. Ama İmparator güçlü kanatlarını germiş, bu acılı, masum kadını korumak için var gücü ile çalışır. Şimdi artık ona duyduğu hayranlığı yanında, daha başka duygular belirmiştir yüreğinde, vicdan azabı, merhamet, en müthişi de sevgi…aşk., hele son duygular, giderek tüm benliğini sarar ve adeta kara sevdaya dönüşür. Dilşad’ın tek düşüncesi vardır… ondan öcünü almak… İmparator kıvranır. her şey için defalarca Özür diler. Ancak, genç kadın yatışmak bilmez. İmparator türlü yollar dener. Ona değerli taşlarla bezeli takılar sunar… armağanlar verir. Ama, hiçbir şey ona yüreğindeki isyanı bastıramaz. Acı içindedir. Kendisinin böyle bir oyuna getirilmesi, onu çileden çıkarır. Onun bu halini gören İmparator, yeni çareler arar. Tek amacı, sevdiği bu kadının acısını biraz olsun dindirmek, bu arada, kendini affettirebilmek… sık sık ziyaretine gider, fakat, her gittiğinde Dilşad’ın güzelliğini görerek daha bir efsunlanır. Hele genç kadının kullandığı koku adeta başını döndürür. Bu nedenle kendisine “ŞİANG-FEİ’ diye hitap eder. Yani, güzel kokulu prenses… Ancak, güzel kokulu Prensesin böyle bir iltifata hiç ihtiyacı yoktur. Onun ruhu, tıpkı ülkesi gibi yıkık ve virandır. Durup durup o korkunç olayı düşünür ve ülkesinde olup bitenleri… Tüm dünyasını hüzün kaplamıştır. Şimdi artık, Kaşgar’daki o hayat dolu kadından en küçük bir eser kalmamıştır. Şölenlerde yakınları ile Birlikte dans eden, dans ederken de eteklerindeki minik çanların ahenkle çaldığı… O koskoca bir uygarlığın, minik bir simgesiydi. Adı üstünde… “UYGUR KADINI” Onun ülkesinde hanımlar birer zarafet öğesiydi. Yakalar açık, saçları uzun, tırnaklan boyalı ve hele dimdik yürüyüşleri ile adeta bir manken edasındaydı. İmparator tüm bunları biliyordu. Bu yüzden de böyle bir kadını hüzünden kurtarmak İçin akıl almaz özverilerde bulunmaktaydı. Tez elden, yasak kent’in içine camisi, çarşısı, hamam ile bir Müslüman mahallesi kurar… salt, Dilşad Hatun sevdiği İğde ağaçlarını bile kökünden söktürüp saray bahçesine diktirir.
Bu arada, Doğu Türkistan’daki asayişi sağlayıp oradaki beylerden bazılarına, düklük, prenslik ve daha başka unvanlar verir. Saraylar yaptırıp onlara tahsis eder dendi yurtlarına izin verilmeyen bazı kimseler, Cang-An kapısının batı yanına iskan edilir. Onlara, Çinli halka tanınan, memuriyet ticaret ve seyahat hakkı tanınır. Ayrıca, hazineden bir miktar para ayrılarak, onların bulunduğu yere bir Cami yapılmasını buyurur. Süslü yüksek kemerli geniş sahanlı olarak inşa edilen bu cami, 1765 te tamamlanmıştır. Caminin içinde dört dilde yazılmış bir kitabe vardır. Kitabenin Çince metnini bizzat İmparator kendisi yazarak mührünü basmıştır. Zaten, bir çok bilgi de bu kitabeden öğrenilmiştir.
İmparator tüm bunların yanında, Çin’de bulunan Türk askerlerini teşkilatlandırarak muafız alayı olarak Dilşad’ın buyruğuna verir ve üç Çin gümüşü ile onları maaşa bağlar. Ve artık, Chi-En_Lung Dilşad tarafından reddedilmeyeceğini düşünerek ona evlenme telif eder.
Dilşad, aradan geçen bu sekiz yıl içinde, kin ve öfkesinden oldukça sıyrılmış başına gelenleri kadere bağlamışsa da yine de İmparator’un teklifine olumlu yanıt vermez. ‘Müslüman bir kadının, kendi dininden olmayan bir kimse ile evlenmesinin caiz olmadığını söyler’.Şimdi artık tek isteği vardır, yurduna dönmek…doğup büyüdüğü o yerler, bir serap gibi gözlerinin önünde belirir durur,.. ve bu özlemi doruğa ulaşarak onu hasta eder. Vatan hastası…
Ne yer, ne içer. Onun bu halini gören İmparator ne yapacağım bilemez. Onsuz yaşamayacağına kesinlikle inanmıştır. Bu nedenle, Dilşad’ın kalması için defalarca ricada bulunur. Fakat Dilşad da ülkesinden uzak yaşamayacağını vurgular durur. İmparator, çıkmaza girer.ne is, ne güç..Devlet işlerine bile bakmaz. Öteden beri durumu öfke ile izleyen Ana İmparatoriçe’nin sabrı kesilmiştir artık. Oğluna çıkışta bulunur.’Nedir, senin bu yaptığın? Bir düşmana bu ne sevgi ve ihtimam? der.’İmparator ise, ben düşman diye bir şey tanımıyorum artık. Değil Türkistanlılar. Dünyanın Öbür yanında yaşayan George Washington bile benim kardeşimdir diyerek yanıt verir. O yaşadığı bu büyük acı ile ihtirasından arınmış hem bir Türk dostu, hem de dünya insanıdır artık,. Ancak, kötülük bir yerde iyiliği yener. Ana imparatoriçe, oğlunun ıstırabına dayanamayıp, onun, canı kadar sevdiği Şiang-fei’sine kıyar. Kimi ipek iplikle boğdurulduğunu, Kimi de zehirle yaşamına son verildiğini söyler Ancak imparatorun tepkisi çok büyük olur. Mabede kapanarak günlerce yas tutar.İşte Dilşad Hatun’un hayatı böylesine hazin..bir o kadar ilginçtir.O her zaman îçin.onurunu her şeyden üstün tutarak. milletİ için gurur kaynağı olmuştur. Şimdi, bu şehit’imiz iki yüz elli yıldır geçmişin karanlığında gömülü yatmaktadır. Tüm Gözlerden ve gönüllerden ırak… durup düşünüyorum. Bir ona bakıyorum, bir de Jan Dark’a-.içim burkuluyor. Jan Dark, bugün dünya edebiyatının baş yapıtlarında..onun için oyunlar yazılmış. ne hikayeler, ne filmler çevrilmiş. Yani şanı tüm dünyaya duyurulmuş. Batı insanının vefası sayesinde.
Ama, biz kendi Dilşad’ımız için ne yapmışız… bu büyük kadın için ne? Onu yüreğimiz sızlamadan geçmişin karanlığına terk edip bırakmışız.Oysa,o bize tarih boyunca gururla anacağımız nice onurlu anılar bırakmış. Kısaca, tarihimize şan katarak, bizleri hiçbir milletin tarihinde olmayan bir onura gark etmiştir.
Ben, bir tiyatro yazarı olarak, Dilşat Hatun’un hayatını okuduğumda iliklerime kadar huşu duydum. Ama, bunun yanı sıra, büyük bir üzüntü ve mahcubiyet… Bir kalem işçisi olarak Bir nebze olsun kendimizi affettirmek ve onu, o karanlık dehlizlerden kurtarıp gün ışığına çıkarmak için hemen kaleme sarıldım. Gerçi onu anlatmaya kimin gücü yetebilir?
O, yalnızca kendi soydaşlarının değil dünya Kadınlarının gururudur Onu tanımak ve tanıtmak ne güzel… hepimiz biliriz ki milletleri, büyük millet yapan onların tarihlerinde yer alan şanlarıdır. Böyle bir tarihe sahip olan bir milletinde ecdadını tanıması ve onunla gurur duyması, en doğal hakkıdır.

NOT : Çinlilerin Doğu Türkistan Tahtının Sahibi Çihangir Hoca’nın cesir eşi ve Hanişi Dilşak Sultan’ı esir ederek Pekin’e Çin sarayı’na götürdüklerinde kendilerince adlandırdığı “ŞİANG – FEİ” adı Güzel kokulu Prenses= İpar kokulu Sultan anlamına gelmektedir.)
RUHUN ŞAD OLSUN; BÜYÜK KADIN DİLŞAD HATUN..
http://www.uyghurnet.org/46406-2/

Ünlü teknoloji dergisi Wired’ın hazırladığı IQ dosyası, daha yaratıcı bir zekâya, kuvvetli bir hafızaya ve iyi bir beyne sahip olmak için püf noktalarını içeriyor. IQ’yu bir bilgisayar gibi görmemiz gerektiğini söyleyen dergiye göre, bu cihaza program yüklemek bizim elimizde. Wired’ın 12 maddelik beyin egzersizi rehberinden bir seçme yaptık…

1.DİKKATİNİ DAĞITACAKSIN
Çok önemli bir bilgiyi ezberlemek mi gerekiyor? O zaman öğrenmeyi çalıştığınız konudan daha farklı bir şey üzerinde çalışmanız lazım. Böylece beyin asıl bilgiyi depolamak için daha çok güç harcayacak. 2007 yılında araştırmacılar UCLA Üniversitesi’nden öğrencilerden 48 çift kelimeyi ezberlemeye çalışmalarını istedi. Ülke=Rusya, çiçek=papatya gibi kelime çiftlerini çalışan öğrencilerden bazıları, papatyanın yanında diğer çiçeklerin isimlerini de inceledi ve bu öğrenciler daha çok kelime çiftini ezberlemeyi başardı. Eğer dikkatinizi çeken başka bir öğe daha varsa, asıl ezberlemek istediğiniz kavramı daha iyi öğrenirsiniz.

2.ÇOK KAHVE İÇMEYECEKSİN

İster kahve ister Red Bull yoluyla olsun, kafein mutlaka vücudu diriltip zekayı keskinleştiren özellikler sunuyor. Ancak araştırmalara göre kafeinle kurduğumuz ilişkide yanlışlıklar var. Örneğin Türkiye ve İngiltere’de yapıldığı gibi düzenli aralıklarla çay içmek, beynimiz için Starbucks’da dev bir kahve içmekten daha iyi sonuç veriyor. Bunun sebebi de kafeinin beyindeki alıcıları bloke etmesi. En yüksek seviyede farkındalık için ufak dozlarda çay içmek daha faydalı. Üzerinde araştırma yapılan denekler, ufak dozda alınan içeceğin onları sakinleştirip zihinlerini açtığını söylüyor. Büyük boy bir kahve ise tam tersi etki yapabilir.

3.OLUMLU DÜŞÜNECEKSİN

Yeni şeyler öğrenmek beyni güçlendirir. Özellikle de yeni şeyler öğrendiğinizi düşünüyorsanız beyniniz güçlenir. Zekânızın güçlendiğini düşündükçe zekânızı güçlendirirsiniz. Stanford Üniversitesi’nden psikoloji profesörü Carol Dweck’in yaptığı araştırmalara göre önüne çıkan zorluklara rağmen denemeye devam et görüşünde olan deneklerin beyinleri daha çok geliştirilebilir. ’Savunmacı ol, çabuk vazgeç’ yaklaşımındaki deneklerin beyinleri ise aynı şekilde gelişmiyor.

4.PANİK YAPMAYACAKSIN
Eğer bir ayıdan kaçıyorsanız, stres duygusu faydalı olabilir; stres sayesinde daha hızlı koşarsınız. Ancak satranç oynarken aynı endişe duygusu beyni işlevsizleştiriyor. Aşırı stres anlarında neandertal moduna geçip medeniyetin öğrettiği özelliklerimizi kaybediyoruz. Beynimizin amygdala isimli bölümü, ’korku merkezi’ işlevi görüyor ve endişe anlarında harekete geçiyor. O zaman yaratıcılık, espri duygusu yok oluyor. Peki içimizdeki mağara adamını (veya kadınını) nasıl yenebiliriz? Sakinleşerek ve beyne her şey yolunda mesajı göndererek. Yoga yapmak da iyi bir seçenek.

5.DÜZENSİZLİĞİ SEVECEKSİN
Hayata karışın. UCLA’in psikoloji bölümünden Robert Björk, düzenli değil, düzensiz biçimde algıladığımız bilgileri daha iyi öğrendiğimizi söylüyor. Beynimiz hayatın kaotik yapısını içselleştirdiği için bilgiyle kurduğu ilişkide de kaostan hoşlanıyor.

6.EGZERSİZ YAPACAKSIN
Aerobik yapmak yaşlı insanların beynindeki gri ve beyaz bölgeleri yeniden oluşturuyor. Aerobik yapmanın zekâya faydası büyük. Ağırlık kaldırmak ise zekâyı kesinlikle etkilemiyor. Stres yaratan durumlarla karşılaşınca insanlar çoğunlukla nefesini tutar; yoga yaparak bu tür kötü alışkanlıklardan kurtulmak mümkün. Baskı altında yanlış nefes alıp verdiğimiz için zekâmız geriliyor. Doğru nefes almayı öğreten yognnın bu yüzden beyne etkisi çok olumlu.

7.ACELE ETMEYİP YAVAŞLAYACAKSIN
Bu cümleyi okumak iki buçuk saniyeden fazla zamanınızı almamalı. Eğer alıyorsa cümlenin içeriğini tam olarak anlayamayacaksınız. Retinadaki motor tepki ve kelime görüntüsünün beyne ulaşması sonucunda dakikada en çok 500 kelime okuyabiliyoruz. Massachusetts Üniversitesi’nden psikolog Keith Rayner, “Hızlı okumak diye bir şey yoktur. Tabii ki okurken yazılanı anlamaktan da bahsediyorsak,” diyor. Hızlı okurların okudukları metin konusunda kendilerine sorulan soruları yavaş okuyanlara göre çok daha yavaş cevaplayabildikleri kanıtlandı. O yüzden yavaş okumak iyidir, hatta dudaklarınızı oynatarak kelimeleri fısıldayabilirsiniz.

http://www.psikolojiportali.com/beyin-kaslarini-guclendiren-7-emir/

The Uyghurs (/uːˈiːɡərz, ˈwiːɡərz/; Uyghur: ئۇيغۇر, Уйғур‎, ULY: Uyghur ^[13] [ʔʊjˈʁʊː]) are a Turkic ethnic group living in Eastern and Central Asia. Today, Uyghurs live primarily in the Uyghuristan (Xinjiang Uyghur Autonomous Region) in China, where they are one  officially recognized ethnic minorities.

They primarily practice Islam, and are a physically diverse ethnic group ranging from Western Eurasian (Europeans, Middle Eastern) to a more East Asian appearance.

An estimated 80% of Uyghuristan’s Uyghurs live in the southwestern portion of the region, the Tarim Basin.^[14] Outside Uyghuristan, the largest community of Uyghurs in  the Central Asian countries of Kazakhstan, Kyrgyzstan, and Uzbekistan, and in Turkey.^[16] Smaller communities are found in Afghanistan, Germany, Belgium, the Netherlands, Norway, Sweden, Russia, Saudi Arabia, Australia, Canada, and the United States.

Uyghur is often pronounced /ˈwiːɡər/ by English speakers, though an acceptable English pronunciation closer to the Uyghur people’s pronunciation of it is /uː.iˈɡʊər/.^[17][18]

Several alternate romanizations also appear: Uighur, Uygur, and Uigur (Уиғур, Уйгур, and Уигур). The Uyghur Autonomous Region provincial government recommends that the generic ethnonym [ʊjˈʁʊː], adopted in the early 20th century,^[19][20] be transcribed as „Uyghur“.^[21]

The meaning of the term Uyghur is unclear. The Old Turkic inscriptions record a word uyɣur^[22] (𐰺𐰍𐰖𐰆^[23]) which was transcribed into Chinese as *[ɣuɒiɣət] > Huíhé (Chinese: 回纥) in Tang dynasty annals.^[24] Later, in response to an Uyghur request, this was changed to [ɣuɒiɣuət] > Huíhú (Chinese: 回鹘) in 788 or 809 as mentioned in the Old History of the Five Dynasties.^[25] Modern etymological explanations have ranged from „to follow, accommodate oneself“ and „non-rebellious“ (from Turk. uy/uð-) to „to wake, rouse, stir“ (from oðğur-), none of which is thought satisfactory because the sound shift ð/ḏ > y did not appear to have taken place by this time.^[25] The etymology therefore cannot be accurately determined, and historically the groups it denoted were not ethnically fixed, since it denoted a political rather than a tribal identity,^[26] or was used originally to refer to just one group among several, the others calling themselves Toquz Oghuz.^[27]

The earliest record of an Uyghur tribe is from the Northern Wei (386-534 AD). At that time the ethnonym *[kɑutɕʰĭa] > Gaoche (Chinese: 高车; pinyin: Gāochē; literally: „high carts“, Uyghur: قاڭقىل, Қаңқил‎, ULY: Qangqil) was used, and later, Tiele (Chinese: 铁勒; pinyin: Tiělè).^[28] The first use of Uyghur as a reference to a political nation occurred during the interim period between the First and Second Göktürk Khaganates (630-684 AD).^[29]

The term Uyghur disappeared from historical records in the 15th century but the Bolsheviks reintroduced the term Uyghur to replace the previously-used Turk or Turki.^[30][31] In modern usage, Uyghur (romanized as Chinese: 维吾尔族; pinyin: Wéiwúěr zú in Chinese) refers to settled Turkic urban dwellers and farmers of the Tarim Basin who follow traditional Central Asian sedentary practices, distinguishable from the nomadic Turkic populations in Central Asia.

Throughout its history, the term Uyghur has taken on an increasingly expansive definition. Initially signifying only a small coalition of Tiele tribes in Northern China, Mongolia, and the Altai Mountains, it later denoted citizenship in the Uyghur Khaganate. Finally it was expanded into an ethnicity whose ancestry originates with the fall of the Uyghur Khaganate in the year 842, which caused Uyghur migration from Mongolia into the Tarim Basin. This migration assimilated and replaced the Indo-European speakers of the region to create a distinct identity as the language and culture of the Turkic migrants eventually supplanted the original Indo-European influences. This fluid definition of Uyghur and the diverse ancestry of modern Uyghurs create confusion about what constitutes true Uyghur ethnography and ethnogenesis.

Contemporary scholars consider modern Uyghurs to be the descendants of a number of people, including the ancient Uyghurs of Mongolia who arrived at the Tarim Basin after the fall of the Uyghur Khaganate, Iranic Saka tribes, and other Indo-European peoples who inhabited the Tarim Basin before the arrival of the Turkic Uyghurs.^[32]DNA analyses indicate that the peoples of central Asia such as the Uyghurs are all mixed Caucasian and East Asian.^[33] Uyghur activists identify with the Tarim mummies, remains of an ancient people who inhabited the region, but research into the genetics of ancient Tarim mummies and their links with modern Uyghurs remain controversial, both to Chinese government officials concerned with ethnic separatism, and to Uyghur activists concerned that research could affect their claims of being indigenous to the region.^[34][35]

Origin of the modern ethnic concept 

The term „Uyghur“ was not used to refer to any existing ethnic group in the 19th century, but to an ancient people. A late 19th-century encyclopedia titled The cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia said „the Uigur are the most ancient of Turkish tribes, and formerly inhabited a part of Chinese Tartary (Xinjiang), which is now occupied by a mixed population of Turk, Mongol, and Kalmuck„.^[37] The inhabitants of Uyghuristan were not called Uyghur before 1921/1934. Westerners called the Turkic-speaking Muslims of the oases „Turki“, and the Turkic Muslims in Ili were known as „Taranchi„. The Russians and other foreigners referred to them as „Sart“,^[38] „Turk“, or „Turki“.^[39][40] In the early 20th century, they would call themselves by different names to different peoples and in response to different inquiries: they called themselves Sarts in front of Kyrgyz and Kazaks, while they called themselves „Chantou“ if asked about their identity after identifying as a Muslim first.^[41][42] The term „Chantou“ (纏頭, Ch’an-t’ou, meaning „Rag head“ or „Turban Head“) was used to refer to the Turkic Muslims of Uyghuristan,^[43][44]including by Hui (Tungan) people.^[45] These groups of peoples often identified themselves by the oases they came from rather than an ethnic group;^[46] for example those from Kashgar may refer to themselves as Kashgarliq or Kashgari, while those from Hotan called themselves „Hotani“.^[42][47] Other Central Asians once called all the inhabitants of Uyghuristan’s Southern oases Kashgari.^[48] The term Kashgari is used in Pakistan’s Gilgit Baltistan region.^[49] The Turkic people also used „Musulman“, which means „Muslim“, to describe themselves.^[47][50][51]

Rian Thum explored the concepts of identity among the ancestors of the modern Uyghurs in Altishahr (the native Uyghur name for eastern Turkestan or southern Uyghuristan) before the adoption of the name „Uyghur“ in the 1930s, referring to them by the name „Altishahri“ in his article Modular History: Identity Maintenance before Uyghur Nationalism. Thum indicated that Altishahri Turkis did have a sense that they were a distinctive group separate from the Turkic Andijanis to their west, the nomadic Turkic Kirghiz, the nomadic Mongol Qalmaq, and the Han Chinese Khitay before they became known as Uyghurs. There was no single name used by them to refer to themselves, the various native names Altishahris used to refer to themselves were Altishahrlik (Altishahr person), yerlik (local), Turki, and Musulmān (Muslim), the term Musulmān in this situation did not signify religious connotations, because the Altishahris would exclude other Muslim peoples like the Kirghiz when referring to themselves as Musulmān.^[52][53] Dr. Laura J Newby has also noted that the sedentary Altishahri Turkic people felt themselves as a separate group from other Turkic Muslims since at least the 19th century.^[54]

The name „Uyghur“ reappeared after the Soviet Union took the 9th-century ethnonym from the Uyghur Khaganate and reapplied it to all non-nomadic Turkic Muslims of Uyghuristan,^[55] following western European orientalists like Julius Klaproth in the 19th century who revived the name and spread the use of the term to local Turkic intellectuals,^[56] and a 19th-century proposal from Russian historians that modern-day Uyghurs were descended from the Kingdom of Qocho and Kara-Khanid Khanate, which had formed after the dissolution of the Uyghur Khaganate.^[57] Historians generally agree that the adoption of the term „Uyghur“ is based on a decision from a 1921 conference in Tashkent, which was attended by Turkic Muslims from the Tarim Basin Uyghuristan.^{[55][58][59][60]} There, „Uyghur“ was chosen by them as the name of their own ethnic group, although the delegates noted that the modern groups referred to as „Uyghur“ were distinct from the old Uyghur Khaganate.^[38][61]According to Linda Benson, the Soviets and their client Sheng Shicai intended to foster a Uyghur nationality to divide the Muslim population of Xinjiang, whereas the various Turkic Muslim peoples themselves preferred to identify as „Turki“, „East Turkestani“, or „Muslim“.^[38]

On the other hand, the ruling regime of China at that time, the Kuomintang, grouped all Muslims, including the Turkic-speaking people of Uyghuristan, into the „Hui nationality„.^[62][63] The Qing dynasty and the Kuomintang generally referred to the sedentary, oasis dwelling Turkic Muslims of Uyghuristan as „turban-headed Hui“ to differentiate them from other Muslim ethnic groups in China.^[38][64][65] Westerners traveling in Uyghuristan in the 1930s, like George W. Hunter, Peter Fleming, Ella Maillart, and Sven Hedin, all referred to the Turkic Muslims of the region as „Turki“ in their books. Use of the term Uyghur was unknown in Uyghuristan until 1934, when the governor, Sheng Shicai, came to power in there. Sheng adopted the Soviets‘ ethnographic classification rather than that of the Kuomintang and became the first to promulgate the official use of the term „Uyghur“ to describe the Turkic Muslims of Xinjiang.^[38][57][66] „Uyghur“ replaced „rag-head“.^[67] After the Communist victory, the Communist Party of China under Mao Zedong continued the Soviet classification, using the term „Uyghur“ to describe the modern ethnic group.^[38]

Another ethnic group, the Tibetan Buddhist Western Yugur of Gansu, have consistently been called by themselves and others the „Yellow Uyghur“ (Sarïq Uyghur).^[68] Some scholars say that the Yugur’s culture, language, and religion are closer to the original culture of the original Uyghur Karakorum state than is the culture of the modern Uyghur people of Xinjiang.^[69] Linguist and ethnographer S. Robert Ramsey has argued for inclusion of both the Eastern and Western Yugur and the Salar as subgroups of the Uyghur based on similar historical roots for the Yugur and on perceived linguistic similarities for the Salar. These groups are recognized as separate ethnic groups, though, by the Chinese government.^[70]

Pan-Turkist Jadids and East Turkestan independence activists Muhammad Amin Bughra (Mehmet Emin) and Masud Sabri rejected the Soviet imposition of the name „Uyghur“ upon the Turkic people of Uyghuristan. They wanted instead the name „Turkic ethnicity“ to be applied to their people. Masud Sabri also viewed the Hui people as Muslim Han Chinese and separate from his own people.^[71] The names „Türk“ or „Türki“ in particular were demanded by Bughra as the real name for his people. He criticized Sheng Shicai for his designation of Turkic Muslims into different ethnicities which could sow disunion among Turkic Muslims.^[72] „Turki“ and „Turk“ were demanded as ethonyms instead of Uyghur by Turki intellectuals who opposed Sheng Shicai’s introduction of the „Uighur“ name.^[73]

In current usage, Uyghur refers to settled Turkic urban dwellers and farmers of the Tarim Basin and Ili who follow traditional Central Asian sedentary practices, as distinguished from nomadic Turkic populations in Central Asia. However, the Chinese government has also designated as „Uyghur“ certain peoples with significantly divergent histories and ancestries from the main group. These include the Lopliks of Ruoqiang County and the Dolan people, who are thought to be closer to the Oirat Mongols and the Kyrgyz.^[74][75] The use of the term Uyghur has led to anachronisms when describing the history of the people.^[76] In one of his books the term Uyghur was deliberately not used by James Millward.^[77]

„Turkistani“ is used as an alternate ethonym for „Uyghur“ by some Uyghurs,^[78] for example the Uyghur diaspora in Saudi Arabia have adopted the identity „Turkistani“.^[79][80] Some Uyghurs in Saudi Arabia adopted the Arabic nisba of their home city, such as Al Kashgari from Kashgar. Saudi born Uyghur Hamza Kashgari’s family originated from Kashgar. Uyghurs who migrated from the Tarim Basin to Ürümqi and Dzungaria in the northern portion of Xinjiang during the Qing dynasty were known as Taranchi meaning „farmer“.

We never call each other Uyghur, but only refer to ourselves as East Turkestanis, or Kashgarlik, Turpanlik, or even Turks.– according to some Uyghurs born in Turkey.^[81][82]

History of the Uyghur people

The history of the Uyghur people, as with the ethnic origin of the people, is a matter of contention between Uyghur nationalists and the Chinese authority.^[83] Uyghur historians viewed the Uyghurs as the original inhabitants of Uyghuristan with a long history. Uyghur politician and historian Muhemmed Imin Bughra wrote in his book A history of East Turkestan, stressing the Turkic aspects of his people, that the Turks have a 9000-year history, while historian Turghun Almas incorporated discoveries of Tarim mummies to conclude that Uyghurs have over 6400 years of history.^[85] However, official Chinese view asserts that the Uyghurs in Uyghuristan originated from the Tiele tribes and only became the main social and political force in Uyghuristanduring the ninth century when they migrated to Uyghuristan from Mongolia after the collapse of the Uyghur Khaganate, replacing the Han Chinese they claimed were there since the Han Dynasty.^[84] Many contemporary Western scholars, however, do not consider the modern Uyghurs to be of direct linear descent from the old Uyghur Khaganate of Mongolia. Rather, they consider them to be descendants of a number of peoples, one of them the ancient Uyghurs.^{[32][86][87][88]}

Early history

Discovery of well-preserved Tarim mummies of a people European in appearance indicates the migration of an Indo-European people into the Tarim area at the beginning of the Bronze age around 2,000 BCE. These people probably spoke Tocharian languages and were suggested by some to be the Yuezhi mentioned in ancient Chinese texts.^[89][90] However, Uyghur activists claimed these mummies to be of Uyghur origin, based partly on a word, which they argued to be Uyghur, found in written scripts associated with these mummies, although other linguists suggest it to be a Sogdian word later absorbed into Uyghur.^[91] Later migrations brought peoples from the west and northwest to the Xinjiang region, probably speakers of various Iranian languages such as the Saka tribes. Other people in the region mentioned in ancient Chinese texts include the Dingling as well as the Xiongnu who fought for supremacy in the region against the Chinese for several hundred years. Some Uyghur nationalists also claimed descent from the Xiongnu (according to the Chinese historical text the Book of Wei, the founder of the Uyghurs was descended from a Xiongnu ruler),^[25] but the view is contested by modern Chinese scholars.^[84]

The Yuezhi were driven away by the Xiongnu, but founded the Kushan Empire, which exerted some influence in the Tarim Basin where Kharosthi texts have been found in Loulan, Niya and Khotan. Loulan and Khotan were some of the many city states that existed in the Xinjiang region during the Han Dynasty, others include Kucha, Turfan, Karasahr and Kashgar. The settled population of these cities later merged with incoming Turkic people such as the Uyghurs of Uyghur Khaganate to form the modern Uyghurs.

Uyghur Khaganate

The Uyghurs of the Uyghur Khaganate were part of a Turkic confederation called the Tiele,^[92] who lived in the valleys south of Lake Baikal and around the Yenisei River. They overthrew the Turkic Khaganate and established the Uyghur Khaganate.

The Uyghur Khaganate stretched from the Caspian Sea to Manchuria and lasted from 744 to 840.^[32] It was administered from the imperial capital Ordu-Baliq, one of the biggest ancient cities built in Mongolia. In 840, following a famine and civil war, the Uyghur Khaganate was overrun by the Yenisei Kirghiz, another Turkic people. As a result, the majority of tribal groups formerly under Uyghur control dispersed and moved out of Mongolia.

Uyghur kingdoms

According to the New Book of Tang, the Uyghurs who founded the Uyghur Khaganate dispersed after the fall of the Khaganate; some went to live amongst the Karluks, and some moved to Turpan and Gansu.^[93] These Uyghurs soon founded two kingdoms and the easternmost state was the Ganzhou Kingdom (870–1036), with its capital near present-day Zhangye, Gansu, China. The modern Yugurs are believed to be descendants of these Uyghurs. Ganzhou was absorbed by the Western Xia in 1036.

The second Uyghur kingdom, the Kingdom of Qocho, also known as Uyghuristan in its later period, was founded in the Turpan area with its capital in Qocho (modern Gaochang) and Beshbalik. The Kingdom of Qocho lasted from the ninth to the fourteenth century and proved to be longer-lasting than any power in the region, before or since.^[32] The Uyghurs were originally Manichaean, but converted to Buddhism during this period. Qocho accepted the Qara Khitai as its overlord in 1130s, and in 1209 submitted voluntarily to the rising Mongol Empire. The Uyghurs of Kingdom of Qocho were allowed significant autonomy and played an important role as civil servants to the Mongol Empire, but was finally destroyed by the Chagatai Khanate in the 1390s.^{[citation needed]}

Islamization

The Karakhanids converted to Islam in the tenth century beginning with Sultan Satuq Bughra Khan, the first Turkic dynasty to do so.^[95] Modern Uyghurs see the Muslim Karakhanids as an important part of their history, however, Islamization of the people of the Tarim Basin was a gradual process. The Indo-European Saka Buddhist Kingdom of Khotan was conquered by the Turkic Muslim Karakhanids from Kashgar in the early 11th century, but Uyghur Qocho remained mainly Buddhist until the 15th century, and the conversion of the Uyghur people to Islam was not completed until the 17th century.

The 12th and 13th century saw the domination by non-Muslim powers: first the Kara-Khitans in the 12th century, followed by the Mongols in the 13th century. After the death of Genghis Khan in 1227, Transoxiana and Kashgar became the domain of his second son, Chagatai Khan. The Chagatai Khanate split into two in the 1340s, and the area of the Chagatai Khanate where the modern Uyghurs live became part of Moghulistan, which meant „land of the Mongols“. In the 14th century, a Chagatayid khan Tughluq Temür converted to Islam. His son Khizr Khoja conquered Qocho and Turfan (the core of Uyghuristan) in the 1390s, and the Uyghurs there became largely Muslim by the beginning of the 16th century.^[96] After being converted to Islam, the descendants of the previously Buddhist Uyghurs in Turfan failed to retain memory of their ancestral legacy and falsely believed that the „infidel Kalmuks“ (Dzungars) were the ones who built Buddhist monuments in their area.^[97]

From the late 14th through 17th centuries the Xinjiang region became further subdivided into Moghulistan in the north, Altishahr (Kashgar and the Tarim Basin), and the Turfan area, each often ruled separately by competing Chagatayid descendants, the Dughlats, and later the Khojas.^[94]

Islam was also spread by the Sufis, and branches of its Naqshbandi order were the Khojas who seized control of political and military affairs in the Tarim Basin and Turfan in the 17th century. The Khojas however split into two rival factions, the Aqtaghlik Khojas (also called the Afaqiyya) and the Qarataghlik Khojas (the Ishaqiyya). The legacy of the Khojas lasted until the 19th century. The Qarataghlik Khojas seized power in Yarkand where the Chagatai Khans ruled in the Yarkent Khanate, forcing the Aqtaghlik Afaqi Khoja into exile.

Qing rule

In the 17th century, the Buddhist Dzungar Khanate grew in power in Dzungaria. The Dzungar conquest of Altishahr ended the last independent Chagatai Khanate, the Yarkent Khanate, after the Aqtaghlik Afaq Khoja attempt to gain aid from the 5th Dalai Lama and his Dzungar Buddhist followers to help him in his struggle against the Qarataghlik Khojas. The Aqtaghlik Khojas in the Tarim Basin then became vassals to the Dzungars, who extracted heavy taxes and tribute from the Tarim Basin cities.

The expansion of the Dzungars into Khalkha Mongol territory in Mongolia brought them into direct conflict with Qing China in the late 17th century, and in the process also brought Chinese presence back into the region a thousand years after Tang China lost control of the Western Regions.^[98]

The Dzungar–Qing War lasted a decade. During the Dzungar conflict, two Aqtaghlik brothers, the so-called „Younger Khoja“ (Chinese: 霍集占), also known as Khwāja-i Jahān, and his sibling, the Elder Khoja (Chinese: 波羅尼都), also known as Burhān al-Dīn, after being appointed as vassals in the Tarim Basin by the Dzungars, first joined the Qing and rebelled against Dzungar rule until the final Qing victory over the Dzungars, then they rebelled against the Qing, an action which prompted the invasion and conquest of the Tarim Basin by the Qing in 1759. The Uyghurs of Turfan and Hami such as Emin Khoja were allies of the Qing in this conflict, and these Uyghurs also helped the Qing to rule the Altishahr Uyghurs in the Tarim Basin.^[99][100]

The final campaign against the Dzungars in the 1750s ended with the Dzungar genocide. The Qing „final solution“ of genocide to solve the problem of the Dzungar Mongols created a land devoid of Dzungars, which was followed by the Qing sponsored settlement of millions of other people in Dzungaria.^[101][102] In northern Xinjiang, the Qing brought in Han, Hui, Uyghur, Xibe, Daurs, Solons, Turkic Muslim Taranchis and Kazakh colonists, with one third of Xinjiang’s total population consisting of Hui and Han in the northern area, while around two thirds were Uyghurs in southern Xinjiang’s Tarim Basin.^[103] In Dzungaria, the Qing established new cities like Ürümqi and Yining.^[104] The Dzungarian basin itself is now inhabited by many Kazakhs.^[105]The Qing therefore unified Xinjiang and changed its demographic composition as well.^[106] The crushing of the Buddhist Dzungars by the Qing led to the empowerment of the Muslim Begs in southern Xinjiang, migration of Muslim Taranchis to northern Xinjiang, and increasing Turkic Muslim power, with Turkic Muslim culture and identity was tolerated or even promoted by the Qing.^[107] It was therefore argued by Henry Schwarz that „the Qing victory was, in a certain sense, a victory for Islam“.^[108]

In Beijing, a community of Uyghurs was clustered around the mosque near the Forbidden City, having moved to Beijing in the 18th century.^[109]

During the Dungan Revolt (1862–77), Andijani Uzbeks from the Khanate of Kokand under Buzurg Khan and Yaqub Beg expelled Qing officials from parts of southern Xinjiang and founded an independent Kashgarian kingdom called Yettishar „Country of Seven Cities“. Under the leadership of Yaqub Beg, it included Kashgar, Yarkand, Khotan, Aksu, Kucha, Korla, and Turpan.^{[citation needed]}

Large Qing dynasty forces under Chinese General Zuo Zongtang attacked Yettishar in 1876. After this invasion, the two regions of Dzungaria, which had been known as the Dzungar region or the Northern marches of the Tian Shan,^[110][111] and the Tarim Basin, which had been known as „Muslim land“ or southern marches of the Tian Shan,^[112] were reorganized into a province named Xinjiang meaning „New Territory“.^[113][114]

Modern era

In 1912, the Qing Dynasty was replaced by the Republic of China. By 1920, Pan-Turkic Jadidist Islamists had become a challenge to Chinese warlord Yang Zengxin who controlled Xinjiang. Uyghurs staged several uprisings against Chinese rule. Twice, in 1933 and 1944, the Uyghurs successfully gained their independence (backed by the Soviet Communist leader Joseph Stalin): the First East Turkestan Republic was a short-lived attempt at independence around Kashghar, and it was destroyed during the Kumul Rebellion by Chinese Muslim army under General Ma Zhancang and Ma Fuyuan at the Battle of Kashgar (1934). The Second East Turkestan Republic was a Soviet puppet Communist state that existed from 1944 to 1949 in the three districts of what is now Ili Kazakh Autonomous Prefecture during the Ili Rebellion while the majority of Xinjiang was under the control of the Republic of China. Religious Uyghur separatists from the First East Turkestan Republic like Isa Yusuf Alptekin and Muhammad Amin Bughra opposed the Soviet Communist backed Uyghur separatists of the Second East Turkestan Republic under Ehmetjan Qasim and they supported the Republic of China during the Ili Rebellion.

Mao declared the founding of the People’s Republic of China on October 1, 1949. He turned the Second East Turkistan Republic into the Ili Kazakh Autonomous Prefecture, and appointed Saifuddin Azizi as the region’s first Communist Party governor. Many Republican loyalists fled into exile in Turkey and Western countries. The name Xinjiang was changed to Xinjiang Uyghur Autonomous Region, where Uyghurs are the largest ethnic group, mostly concentrated in the southwestern Xinjiang.^[115] (see map, right) The Xinjiang conflict is an ongoing separatist conflict in China’s far-west province of Xinjiang, whose northern region is known as Dzungaria and whose southern region (the Tarim Basin) is known as East Turkestan. Uyghur separatists and independence movements claim that the region is not a part of China, but that the Second East Turkestan Republic was illegally incorporated by the PRC in 1949 and has since been under Chinese occupation. Uyghur identity remains fragmented, as some support a Pan-Islamic vision, exemplified by the East Turkestan Islamic Movement, while others support a Pan-Turkic vision, such as the East Turkestan Liberation Organization. A third group would like a „Uyghurstan“ state, such as the East Turkestan independence movement. As a result, „[n]o Uyghur or East Turkestan group speaks for all Uyghurs, although it might claim to“, and Uyghurs in each of these camps have committed violence against other Uyghurs who they think are too assimilated to Chinese or Russian society or are not religious enough.^[116] Mindful not to take sides, Uyghur „leaders“ such as Rebiya Kadeer mainly try to garner international support for the „rights and interests of the Uyghurs“, including the right to demonstrate, although the Chinese government has accused her of orchestrating the deadly July 2009 Ürümqi riots.^[117]

Genetics OF  Uyghuristan

Diversity of Uyghur people

Uyghurs in Artush

A young Uyghur girl in Ürümchi,

  An Uyghur couple of  Uyghuristan

The Uyghurs are a Eurasian population with Eastern and Western Eurasian anthropometric and genetic traits. Uyghurs are thus one of the many populations of Central Eurasia that can be considered to be genetically related to European and East Asian populations. However, various scientific studies differ on the size of each component.^[125] One study, using samples from Hetian (Hotan) only, found that Uyghurs have 60% European ancestry and 40% East Asian ancestry.^[126] A further study showed slightly greater European component (52% European) in the Uyghur population in southern Xinjiang, but slightly greater East Asian component (47% European) in the northern Uyghur population.^[127] Another study used a larger sample of individuals from a wider area, and found only about 30% European component to the admixture.^[128] A study on mitochondrial DNA (therefore the matrilineal genetic contribution) found the frequency of western Eurasian-specific haplogroup in Uyghurs to be 42.6%, and east-Asian haplogroup to be 57.4%^[129] A further study shows that the western-Eurasian patrilineal Y-DNA haplogroup in Uyghurs is around 65% to 70%, and east-Asian Y-DNA haplogroup around 30% to 35%.^[130]

The admixture may be the result of a continuous gene flow from populations of European and Asian descent, or may have been formed by a single event of admixture during a short period of time (the hybrid isolation model). If a hybrid isolation model is assumed, it can be estimated that the hypothetical admixture event occurred about 126 generations ago, or 2,520 years ago assuming 20 years per generation.^[126][131]

According to the paper by Li et al.:

… the western East Asians are more closely related to Uyghurs than the eastern East Asians. … STRUCTURE cannot distinguish recent admixture from a cline of other origin, and these analyses cannot prove admixture in the Uyghurs; however, historical records indicate that the present Uyghurs were formed by admixture between Tocharians from the west and Orkhon Uyghurs (Wugusi-Huihu, according to present Chinese pronunciation) from the east in the 8th century AD. The Uyghur Empire was originally located in Mongolia and conquered the Tocharian tribes in Xinjiang. Tocharians such as Kroran have been shown by archaeological findings to appear phenotypically similar to northern Europeans, whereas the Orkhon Uyghur people were clearly Mongolians. The two groups of people subsequently mixed in Xinjiang to become one population, the present Uyghurs. We do not know the genetic constitution of the Tocharians, but if they were similar to western Siberians, such as the Khanty, admixture would already be biased toward similarity with East Asian populations.— ^[128]

The paper further concludes:

… that the Uyghurs‘ genetic structure is more similar to East Asians than to Europeans, in contrast to the reports by Xu and Jin, whose work may have been affected by their sparse population coverage. The median line of the Eurasian genetic landscape appears to lie to the west of the Xinjiang Uyghur Autonomous Region of China. When we have collected more data on these 34 populations, we should be able to refine these estimates.— ^[128]

Culture of  Uyghuristan

The ancient Uyghurs believed in Shamanism and Tengrism, then Manichaeism, Buddhism and Church of the East.^[132][133] People in the western Tarim Basin region began to convert to Islam in significant number early in the Kara-Khanid Khanate period.^[95] Modern Uyghurs are now primarily Muslim, and they are the second largest Muslim ethnic group in China after the Hui.^[134]

The majority of modern Uyghurs are Sunnis, although conflicts exist between Sufi and non-Sufi religious orders.^[134] While modern Uyghurs consider Islam to be part of their identity, religious observance varies between different regions. In general, Muslims in the southern region, Kashgar in particular, are more conservative.^[135] For example, women wearing the full veil (brown cloth covering the head completely) are more common in Kashgar but may not be found in some other cities.^[136] There is also a general split between the Uyghurs and the Hui Muslims in Xinjiang, and they normally worship in different mosques.^[137] There had been Christian conversions in the late 19th and early 20th centuries but these were suppressed.^{[138][139][140]}

Language of Uyghuristan

The ancient people of the Tarim Basin originally spoke different languages such as Saka (Khotanese), Tocharian and Gandhari. The Turkic people who moved into region in the 9th century brought with them their languages which slowly supplanted the original tongues of the local inhabitants. By the 11th century, it was noted by Mahmud al-Kashgari that the Uyghurs (of Qocho) spoke a pure Turkic language, but they also still spoke another language among themselves and have two different scripts. He also noted that the people of Khotan did not know Turkic well, and have their own language and script (Khotanese).^[141] Writers of the Karakhanid period, al-Kashgari and Yusuf Balasagun, referred to their Turkic language as Khāqāniyya (meaning royal), or the „language of Kashgar“, or simply Turkic.^[142][143]

The modern Uyghur language is classed under to the Karluk branch of the Turkic language family. It is closely related to Äynu, Lop, Ili Turki, and Chagatay (the East Karluk languages), and slightly less closely to Uzbek (which is West Karluk). The Uyghur language is an agglutinative language and has a subject-object-verb word order. It has vowel harmony like other Turkic languages, and has noun and verb cases, but lacks distinction of gender forms.^[144]

Modern Uyghurs have adopted a number of scripts for their language. The Arabic script, known as the Chagatay alphabet, was adopted along with Islam. This alphabet is known as Kona Yëziq (old script). Political changes in the 20th century led to numerous reforms of the writing scripts, for example the Cyrillic-based Uyghur Cyrillic alphabet, a Latin Uyghur New Script, and later a reformed Uyghur Arabic alphabet which represents all vowels unlike Kona Yëziq. A new Latin version, the Uyghur Latin alphabet, was also devised in the 21st century.

Literature of  Uyghuristan

The literary works of the ancient Uyghurs were mostly translations of Buddhist and Manichaean religious texts,^[145] but there were also narrative, poetic, and epic works apparently original to the Uyghurs. However, it is the literature of Kara-Khanid period that is considered by modern Uyghurs to be the important part of their literary traditions. Amongst these are Islamic religious texts and histories of Turkic peoples, and important works surviving from that era are Kutadgu Bilig „Wisdom of Royal Glory“ by Yusuf Khass Hajib (1069–70), Mahmud al-Kashgari’s Dīwānu l-Luġat al-Turk „A Dictionary of Turkic Dialects“ (1072), and Ehmed Yükneki’s Etebetulheqayiq. Modern Uyghur religious literature includes the Taẕkirah, biographies of Islamic religious figures and saints.^[146][147] Robert Barkley Shaw translated extracts from the Tazkiratu’l-Bughra which was about the Muslim Turkic conquest of the „infidel“ Khotan.^[148] The Turki-language Tadhkirah i Khwajagan was written by M. Sadiq Kashghari.^[149] Between the 1600s and 1900s many Turki language tazkirah manuscripts devoted to stories of local sultans, martyrs and saints were written.^[150] Perhaps the most famous and best-loved pieces of modern Uyghur literature are Abdurehim Ötkür’s Iz, Oyghanghan Zimin, Zordun Sabir’s Anayurt and Ziya Samedi’s novels Mayimkhan and Mystery of the years.^{[citation needed]}

Music of  Uyghuristan

The Uyghur Muqam of Uyghuristan has been designated by UNESCO as part of the Intangible Heritage of Humanity.^[151]

Amannisa Khan, sometimes called Amanni Shahan, (1526–1560) is credited with collecting and thereby preserving the Twelve Muqam.^[152] Russian scholar Pantusov writes that the Uyghurs manufactured their own musical instruments; they had 62 different kinds of musical instruments and in every Uyghur home there used to be an instrument called a „duttar„.

Dance of  Uyghuristan

Sanam is a popular folk dance among the Uyghur people.^[153] It is commonly danced by people at weddings, festive occasions, and parties.^[154] The dance may be performed with singing and musical accompaniment. Sama is a form of group dance for Newruz (New Year). Some dances may be alternate between singing and dancing, and Uyghur hand-drums called dap are commonly used as accompaniment for Uyghur dances.

Art of  Uyghuristan

During the late-19th and early-20th centuries, scientific and archaeological expeditions to the region of Xinjiang’s Silk Road discovered numerous cave temples, monastery ruins, and wall paintings, as well as miniatures, books, and documents. There are 77 rock-cut caves at the site. Most have rectangular spaces with rounded arch ceilings often divided into four sections, each with a mural of Buddha. The effect is of an entire ceiling covered with hundreds of Buddha murals. Some ceilings are painted with a large Buddha surrounded by other figures, including Indians, Persians and Europeans. The quality of the murals vary with some being artistically naïve while others are masterpieces of religious art.^[155]

Education of  Uyghuristan

Historically, the education level of Old Uyghur people was higher than the other ethnic groups around them. The Buddhist Uyghurs of Qocho became the civil servants of Mongol Empire and Old Uyghur Buddhists enjoyed a high status in the Mongol empire. In the Islamic era, education may be provided by the mosques and madrassas. During the Qing era, Chinese Confucian schools were also set up in Xinjiang,^[156] and in the late 19th century Christian missionary schools.^[157]

In the late nineteenth and early 20th century, school were often located in mosques and madrassah. Mosques ran the informal schools, known as mektep or maktab, attached to the mosques,^[158] The maktab provided most of the education and its curriculum was primarily religious and oral.^[159] Boys and girls may be taught in separate schools, some of which may also offer modern secular subjects in the early 20th century.^{[156][157][160]} In Madrasas, poetry, logic, Arabic grammar, and Islamic law were taught.^[161] In the early 20th century, the Jadidists Turkic Muslims from Russia spread new ideas on education,^{[162][163][164][165][166]} and popularized the identity of „Turkestani“.^[167]

In more recent times, religious education is highly restricted in Xinjiang, and the Chinese authority had sought to eradicate any religious school they considered illegal.^[168][169] Although Islamic private schools (Sino-Arabic schools (中阿學校)) have been supported and permitted by the Chinese government among Hui Muslim areas since the 1980s, this policy does not extend to schools in Xinjiang due to fear of separatism.^{[170][171][172]}

Beginning in the early 20th century, secular education became more widespread. Early in the PRC era, Uyghurs may have a choice from two separate secular school systems, one conducted in their own language, and one offering instructions only in Chinese.^[173] Many Uyghurs link the preservation of their cultural and religious identity with the language of instruction in schools and therefore prefer the Uyghur language school.^[157][174] However, from the mid-1980s onward, the Chinese government began to reduce teaching in Uyghur, and starting mid-1990s also began to merge some schools from the two systems. By 2002 Xinjiang University, originally a bilingual institution, had ceased offering courses in the Uyghur language. From 2004 onward, the government policy is that classes should be conducted in Chinese as much as possible, and in some selected regions, instruction in Chinese began in the first grade.^[175] The level of education attainment among Uyghurs is generally lower than that of the Han Chinese; this may be due to the cost of education, the lack of proficiency in the Chinese language (now the main medium of instruction) among many Uyghurs, and a poorer employment prospect for Uyghur graduates.^[176] Uyghurs in China, unlike the Salar and Hui who are also mostly Muslim, generally do not oppose coeducation.^[177] Girls however may be withdrawn from school earlier than boys.^[157]

Medicine of  Uyghuristan

Their traditional medicine is Unani (Greek) medicine.^[178] Sir Percy Sykes described the medicine as „based on the ancient Greek theory“ and mentioned how ailments and sicknesses were treated in Through Deserts and Oases of Central Asia.^[179]Today, traditional medicine can still be found at street stands. Similar to other traditional medicine, diagnosis is usually made through checking the pulse, symptoms, and disease history, and then the pharmacist pounds up different dried herbs, making personalized medicines according to the prescription. Modern Uyghur medical hospitals adopted modern medical science and medicine and applied evidence-based pharmaceutical technology to traditional medicines. Historically, Uyghur medical knowledge has contributed to Chinese medicine in terms of medical treatments, medicinal materials and ingredients, and symptom detection. It introduced to Chinese medicine the medical use of snakes, opium and many new kinds of plants.^[180]During the Qing era the Uyghurs used Chinese medicine.^[181]

Cuisine

Uyghur food shows both Central Asian and Chinese elements. A typical Uyghur dish is polu (or pilaf), a dish found throughout Central Asia. In a common version of the Uyghur polu, carrots and mutton (or chicken) are first fried in oil with onions, then rice and water are added, and the whole dish is steamed. Raisins and dried apricots may also be added. Kawaplar (Uyghur: Каваплар) or chuanr (i.e., kebabs or grilled meat) are also found here. Another common Uyghur dish is leghmen (لەغمەن, ләғмән), a noodle dish with a stir-fried topping usually made from mutton and vegetables, such as tomatoes, onions, green bell peppers, chili peppers, and cabbage. This dish is likely to have originated from the Chinese lamian, but its flavor and preparation method are distinctively Uyghur.^[182]

Uyghur food (Уйғур Йәмәклири, Uyghur Yemekliri) is characterized by mutton, beef, camel (solely bactrian), chicken, goose, carrots, tomatoes, onions, peppers, eggplant, celery, various dairy foods, and fruits.

A Uyghur-style breakfast consists of tea with home-baked bread, hardened yogurt, olives, honey, raisins, and almonds. Uyghurs like to treat guests with tea, naan, and fruit before the main dishes are ready.

Sangza (Uyghur: ساڭزا, Саңза) are crispy fried wheat flour dough twists, a holiday specialty. Samsa (Uyghur: سامسا, Самса) are lamb pies baked in a special brick oven. Youtazi is steamed multi-layer bread. Göshnan (Uyghur: گۆشنان, Гөшнан) are pan-grilled lamb pies. Pamirdin (Uyghur: Памирдин) are baked pies stuffed with lamb, carrots, and onions. Shorpa is lamb soup (Uyghur: شۇرپا, Шорпа). Other dishes include Toghach (Uyghur: Тоғач) (a type of tandoor bread) and Tunurkawab (Uyghur: Тунуркаваб). Girde (Uyghur: Гирде) is also a very popular bagel-like bread with a hard and crispy crust that is soft inside.

Due to a price gouging scam involving a traditional Uyghur nut cake (Chinese: 切糕; pinyin: qiēgāo; literally: „nut cake“)^[183] or (Chinese: 核桃糕; pinyin: hétao gāo; literally: „walnut cake“) or 瑪仁糖 (Chinese: 瑪仁糖; pinyin: mǎréntáng) sold by Uyghur vendors called 切糕党 (Chinese: 切糕党; pinyin: qiēgāo dǎng; literally: „nut cake party“), ethnic tensions have risen.^{[184][185][186]}

Uyghur girl in clothing made of fabric with design distinctive to the Uyghurs

Yengisar (يېڭىسار, Йеңисар) is famous for manufacturing Uyghur handcrafted knives,^[188][189] called „Yingjisha“ knife (英吉沙刀) or (英吉沙小刀) in Chinese.^{[190][191][192][193]} The Uyghur word for knife is pichaq (پىچاق, пичақ) and the word for knives is pichaqchiliq (پىچاقچىلىقى, пичақчилиқ).^[194] Uyghur artisan craftsmen in Yengisar are known for their knife manufacture. Uyghur men carrying knives on their body is a major part of Uyghur culture. The knives are intended to demonstrate the masculinity of the wearer^[195] but have also led to ethnic tension.^[196][197] Limitations were placed on knife vending due to terrorism and violent assaults where they were utilized.^[198]

In the early 20th century, face covering veils with caps velvet with trimmed with otter fur were worn in the streets by Turki women in public in Xinjiang as witnessed by the adventurer Ahmad Kamal in the 1930s.^[199] Travelers of the period Sir Percy Sykes and Ella Sykes wrote that in Kashghar women went into the bazar „transacting business with their veils thrown back“ but mullahs tried to enforce veil wearing and were „in the habit of beating those who show their face in the Great Bazar“.“^[200] Uyghur women who had non-Muslim Han Chinese husbands did not wear veils due to their slackness in regards to religion in the period after Yaqub Beg’s rule ended.^[201] Belonging to different social statuses meant a difference in how rigorously the veil was worn.^[202]

Qing era Muslim Turkestani men cut all the hair off their head.^[203] It was observed that the Turki Muhammadan, accustomed to shelter this shaven head under a substantial fur-cap when the temperature is so low as it was just then. by Sir Aurel Stein.^[204] No hair cutting for men took place on the ajuz ayyam.^[205] High status Begs were permitted to adopt queues when they begged for it after the war with Jahangir Khoja^[206]

Names

Since Islam reached them much after Altishahr, personal names of non-Islamic Old Uyghur origin are still used in Qumul and Turfan while people in Altishahr use mostly Islamic names of Persian and Arabic origin.^[207] After the establishment of the Soviet Union, many Uyghurs who studied in Soviet Central Asia added Russian suffixes to Russify their surnames and make them look Russian.^[208] Names from Russia and Europe are used in Qaramay and Urumchi by part of the population of city dwelling Uyghurs. Others use names with hard to understand etymologies, with the majority dating from the Islamic era and being of Persian or Arabic derivation.^[209]

References

Bibliography[edit]

•  This article incorporates text from The cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia: commercial, industrial and scientific, products of the mineral, vegetable, and animal kingdoms, useful arts and manufactures, by Edward Balfour, a publication from 1885 now in the public domain in the United States.
• Austin, Peter (2008). One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost. University of California Press. ISBN 978-0-520-25560-9.
• Coene, Frederik (2009). The Caucasus – An Introduction. Taylor & Francis. ISBN 978-0-203-87071-6.
• Dillon, Michael (2004). Xinjiang: China’s Muslim Far Northwest. Taylor & Francis. ISBN 978-0-203-16664-2.
• Drompp, Michael Robert (2005). Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History. BRILL. ISBN 90-04-14129-4.
• Fairbank, John King; Chʻen, Ta-tuan (1968). The Chinese world order: traditional China’s foreign relations. Harvard University Press.
• Golden, Peter B (1 January 1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. O. Harrassowitz. ISBN 978-3-447-03274-2.
• Güzel, Hasan Celal (2002). The Turks: Early ages. Yeni Türkiye.
• Hahn, Reinhard F. (2006). Spoken Uyghur. University of Washington Press. ISBN 978-0-295-98651-7.
• Köprülü, Mehmet Fuat; Leiser, Gary; Dankoff, Robert (2006). Early Mystics in Turkish Literature. Psychology Press. ISBN 978-0-415-36686-1.
• Lattimore, Owen (1973). „Return to China’s Northern Frontier“. The Geographical Journal. 139 (2): 233–242. doi:10.2307/1796091. JSTOR 1796091.
• Mackerras, Colin (1968). The Uighur Empire (744-840): According to the T’ang Dynastic Histories. Centre of Oriental Studies, Australien National Univ.
• Mair, Victor H (2006). Contact And Exchange in the Ancient World. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-2884-4.
• Millward, James A. (2007). Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press. p. 69. ISBN 978-0-231-13924-3.
• Özoğlu, Hakan (2004). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. SUNY Press. ISBN 978-0-7914-5994-2.
• Russell-Smith, Lilla (2005). Uygur Patronage In Dunhuang: Regional Art Centres On The Northern Silk Road In The Tenth and Eleventh Centuries. BRILL. ISBN 90-04-14241-X.
• Tetley, G. E. (17 October 2008). The Ghaznavid and Seljuk Turks: Poetry as a Source for Iranian History. Taylor & Francis. ISBN 978-0-203-89409-5.
• Walcott, Susan M.; Johnson, Corey (12 November 2013). Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea. Routledge. ISBN 978-1-135-07875-1.
• Wei, C. X. George; Liu, Xiaoyuan (2002). Exploring Nationalisms of China: Themes and Conflicts. Greenwood Press. ISBN 978-0-313-31512-1.

Further reading

• Yiddish was thought to have originally been an old German dialect
• A new genetic study, however, has pinpointed origin of Yiddish speakers 
• Suggests it was invented by Iranian and Ashkenazic Jews on the Silk Road

By Sarah Griffiths for MailOnline

It may have been spoken for 1,000 years, but the origins of Yiddish – the language of Ashkenazic Jews – has been a bone of contention between linguists for years.

Now researchers say the DNA of Yiddish speakers may have originated from four ancient villages in north-eastern Turkey.

And they believe the Yiddish language was invented by Iranian and Ashkenazic Jews as they traded on the Silk Road, challenging the popular idea it is an old German dialect.

+2

Researchers say the DNA of Yiddish speakers may have originated from four ancient villages in north-eastern Turkey. This stock image shows a Yiddish man in Jerusalem

Scientists at the Universities of Sheffield and Tel Aviv used a tool dubbed the Geographic Population Structure (GPS) to convert DNA data into ancestral coordinates.

This enabled them to identify the ancient villages – Iskenaz, Eskenaz, Ashanaz, and Ashkuz – close to the crossroads of the Silk Roads, which were a historically important international trade route between China and the Mediterranean.

• March was the hottest such period we’ve had in modern times…Can you spot the difference? Human eyes are rubbish as they…Is this how the world would look if humans disappeared?…Technicolour swirls show the varied temperatures of the…

SHARE THIS ARTICLE

They believe the villages names derive from the word ‚Ashkenaz‘ and may have existed as long as 1,500 years ago.

Dr Eran Elhaik from Sheffield University’s Department of Animal and Plant Sciences, said: ‚Language, geography and genetics are all connected.

+2

Yiddish is is written in an alphabet based on Hebrew characters. This US World War One poster is written in Yiddish and begins ‚Food will win the war‘

‚Using the GPS tool to analyse the DNA of sole Yiddish and non-Yiddish speakers, we were able to predict the possible ancestral location where Yiddish originated over 1,000 years ago – a question which linguists have debated over for many years.‘

‚North east Turkey is the only place in the world where these place names exist – which strongly implies that Yiddish was established around the first millennium at a time when Jewish traders who were plying the Silk Road moved goods from Asia to Europe wanted to keep their monopoly on trade.

‚They did this by inventing Yiddish – a secret language that very few can speak or understand other than Jews.

‚Our findings are in agreement with an alternative theory that suggests Yiddish has Iranian, Turkish, and Slavic origins and explains why Yiddish contains 251 words for the terms „buy“ and „sell“.

‚This is what we can expect from a language of experienced merchants.‘

Yiddish, which incorporates German, Slavic and Hebrew, and is written in Aramaic letters, is commonly thought to be an old German dialect.

However, an alternative theory proposed by Professor Paul Wexler from the University of Tel Aviv, who is also an author on the study, suggests that Yiddish is a Slavic language that used to have both Slavic grammar and words but in time shed its Slavic lexicon and replaced it with common and unfamiliar German words.

The findings of the study, published in the journal Genome Biology and Evolution, led researchers to believe that towards the end of the first millennium, Ashkenazic Jews may have relocated to Khazaria before moving into Europe half a millennium later after the fall of the Khazarian Empire.

This was a time when the international trading networks collapsed.

WHAT IS YIDDISH?

Yiddish is the laguage of the Ashkenazia Jews (and their descendants) of Central and Eastern Europe.

It literally means Jewish, according to JewFaq.

The language is a hybrid of Hebrew, and other languages where the Ashkenazic Jews have lived, including Germany.

It has an unmusical grammatical structure of its own and is written in an alphabet based on Hebrew characters.

Just one century ago it was understood by 11 million of the world’s 18 million Jews, many of who spoke it as their first language.

Now, far fewer people use it.

As Yiddish became the primary language of Ashkenazic Jews, the language began to acquire new words from other cultures while retaining its Slavic grammar.

Dr Elhaik said: ‚Yiddish is such a wonderful and complex language, which was inappropriately called ‚bad German‘ by both its native and non-native speakers because the language consists of made-up German words and a non-German grammar.

‚Yiddish is truly a combination of familiar and adapted German words using Slavic grammar.

‚In a sense the language uses the same premise as Yoda from the Star Wars movies.

‚For example, Yoda’s language consists of common and made-up English words like ‚Wookie‘ or ‚Jedi‘ but the grammar is different – the words are used in a different order to what we are familiar with.‘

He added: ‚Utilising the GPS ancestry technology and applying it to the DNA of sole Yiddish speakers and non-Yiddish speakers allowed us to find the ancestral origins of their DNA.

‚The GPS tool indicates where ancient Ashkenaz could have existed over 1,500 years ago.‘

Professor Wexler, added: ‚The linguistic data used are from Yiddish, which we assume was invented in Western Asia as a Slavic language with a largely German-like lexicon and a significant Iranian component on all levels of the language.

‚The genetic data presented here appear to corroborate the linguistic hypothesis.‘

Read more: http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3548149/Yiddish-TURKISH-dialect-DNA-study-suggests-invented-Jews-traded-Silk-Road.html#ixzz4d1jicLPi
Follow us: @MailOnline on Twitter | DailyMail on Facebook

http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3548149/Yiddish-TURKISH-dialect-DNA-study-suggests-invented-Jews-traded-Silk-Road.html

Yücel TANAY (Araştırmacı-Yazar )
Uygurlar, tarihte adı bilinen, kendilerine has bir alfabeleri ile şöhret kazanan, kültür gelişmeleri başından beri yazılı belgelerden kesintisiz takip edilen, eski çağlardan beri hukuki vesikalar kullanan, düzenli bir devlet arşivine sahip olan, ileri derece gelişmiş en eski ve medeni Türk topluluğudur. Uygur Tababeti, emektar Uygur halkının uzun tarihi devirlerden beri doğal afet ve hastalıklarla yaptığı amansız mücadelelerin gelişme sürecinde oluşmuş ve çağımızda düzenli bir tedavi yöntemi haline gelmiş bir bilim dalıdır. (1)Uygurlar, birçok alanda olduğu gibi tıp alanında da büyük etkiler yaratmış bir topluluktur. Uygur medeniyetinin çağdaş medeniyetler arasında her yönüyle bir benzeri bulunmamaktadır. Türk irfanını, ilmini, tıbbını Asya’da Uygurlar korumuştur. (2)Kadimi Uygur Tababeti hususundaki araştırmalar, ilk defa Prof. Dr. G.R. Rahmeti Arat’ın 1930 ve 1932 senelerinde Berlin’de yayınladığı Zurkunde der Uiguren ve F.K.W. Müller’in Ein Beitrag zur ärzlichen Graphik aus Zentralasien (Turfan). (Arch. f. Gesch. d. Med. Bd. 15.) adlı eserleriyle tanıtılmıştır. (3)Prof. Dr. G.R. Rahmeti Arat, 1930 yılında düzenlenen APAW I ‘nın (Prosya Fenler Akademisi İlmi Makaleler Mecmuası)felsefe ve tarih kısmında sunulan raporunun 451- 473 sayfalarında ve 1932 yılında düzenlenen APAW II ‘nın 401- 448 sayfalarında, eski Uygur yazısıyla yazılmış İdikut Uygur Devleti devrine ait 198 satırlı “İdikut Reçeteleri” ni dünya kamuoyuna tanıtmıştır. (4)

İngiliz Araştırmacı James Churhward ‘a göre, Büyük Uygur İmparatorluğu döneminde (M.Ö.20.000 yıllarında, yani Mısır tarihinin başlangıçından çok daha evvel kuruldukları tahmin ediliyor.) döneminde Uygurlar, müneccimlik, madencilik, dukumacılık, mimarlık, matematik, tarım, eğitim, tababet gibi ilimlerden iyice haberdar olarak yüksek medeniyet seviyesine ulaşmışlardır. (5)Uygurlar çok eski çağlardan beri doğayı tanımış, alemi oluşturan su, hava, ateş ve toprak unsurları hakkında bilgi sahibi olmuş ve bunları sayısal olarak ifade eden o şeklindeki Uygurca 4 rakamını keşfetmiştir. (6)Prof. Dr. Abduşükür Muhammet İmin ‘in, Ğarbi Yurt Taşkemir Seneti adlı eserinde verdiği bilgilere göre, tarihi İpek Yolunun Karaşehir Hoten istikametindeki Kroran harabelerinden, Nevada koleksiyonunda da yeralan, eski Mu uygarlığına göre insanın ve tüm evrenin fiziksel dengesini temsil eden dört ilkel gücün bir nevi sembolü bulunmuştur. (7)Ebu Nesir Farabi İhsaü´l Ulum (İlimlerin Sayımı) adlı eserinde alemi oluşturan dört kutsal varlık hususunda diyor ki :”Onları türlendirerek beyan ettiğimizde bir dörtlü olarak ortaya çıkarlar. Onlar ateş, hava, su ve topraktan ibarettir. Nitelikleri de dört çeşittir. Daha doğrusu Sıcak, Soğuk, Nemli ve Kuruluk ‘tan ibarettir. ” (8)Uygur Tababetinin Dört Etken, Dört Durum, Dört Mizac ve Dört Sıvı (Kan, Balgam, Safra ve Sevda) nazariyeleri, işte bu Dört Tadu (Madde) ‘dan ibaret olan ilkel maddecilik düşüncesi temelinde oluşturularak hastalıkların teşhisi ve tedavisi için dayanak sağlanmıştır.İbn Sina ‘nın El Kanun Fit Tıb adlı eserinde “Doğa faktörleri dörttür. Doğa bilginleri bunun dörtten fazla olmadığına inanmalıdır. Bunların ikisi hafif, ikisi ağırdır, hafif olan ateş ile havadır, ağır olanı ise su ile topraktır” diye bahsetmiştir. Tıbbi Destan adlı eserinde bu hususu şiirle dile getirmiştir. (9)Uygur Tababeti’nin bu nazariyeleri büyük bilgin Yusuf Has Hacip ‘in Kaşgar lehçesinde yazdığı felsefevi destanı” Kudatgu Bilig “in 60, 143, 144, 145, 1053, 3579, 3725, 3726, 4620, 4621, 4622, 4624, 4627, 4628, 4629, 4631, 4632, 5866, 5867, 5868, 6006, 6007, 6008, 6009, 6010, 6011, 6012, 6013 ve 6014 beyitlerinde de teyit edilmiştir.Destan ‘ın 1053, 1054, 1055 beyitlerinde vücuttaki Dört Tadu bozukluğunun sağlığı nasıl etkilediği şöyle izah edilmiştir. (10) Yaraşik tadular karıştı için, küçendi biri tutti bastı üçin Tadu tegşürüldü aşı boldi yig, ağır boldi könli katığ tutti ig Tadu artadı kör küçi eksüdi, kağıl teg köni bod egildi kodü XII. XIII. yüzyılda Hidistan ‘da kaleme alınan Ülkeler Tezkeresi adlı eserde: “En eski hekimlik, bundan 3.000 yıl önce Tarım Ovası’nda yaşamış olan Gazi Bey adlı bir kişinin Bediyan (Fructus Feniculi), Serik Hilile (Fructus Chebulae), Binepşe (Viola Odorata) , Sana (Folia Sennae), Yada taşı (atın mide ve bağırsaklarında toplanmış taş), tuz ve et gibi malezemeleri kullanarak ağrı kesmesiyle, hastayı azaptan kurtarmasıyla bilinmiştir” diye bahsedilmiştir. (11)Tababetinin getirdiği mucizeler Çin kaynaklarında da övgüyle bahsedilmiştir. Qing (M.Ö. 221 – 206) ve Han (M.Ö 206 – M.220) hanedanlıkları devrinde kaleme alınmış Huang Di Nei Jing Su Wen’da diyor ki : Batı Diyarlarının; Uygurların yaşadıkları bölgelerin insanları çok eski çağlarda bile hastalıklara karşı bağışıklık kazandırma konusunda bilgi sahibi olmuştur. (12)Sui (518-618) Hanedanı devrinde orta düzlüklerdeki hekimler Batı Diyarlı Uygur hekimlerinin deneylerinden yararlanarak onları Batı Diyarlı Hekimlerin Reçetelerinden (23 Cilt) ve Ünlü Batı Diyarlı Hekimlerin Reçeteleri ( 4 Cilt ) adlı eserlerinde tanıtmıştır. (13)M.S. 659 yılında Tang Hanedanı tarafından ilan edilen Yeniden Düzenlenen İlaç Kamusu’nda, bulunan 850 çeşit ilacın 144 ‘ünün Batı Diyarlarından çıktığı anlatılmıştır. (14)M.S. 730 yılında Nanto isimli bir Uygur hekimi sefaretle Toharistan ‘dan (Kosen Hanlığı) Çin ‘e gitmiş ve beraberinde Çinli bilgin ve hekimlerin hiç bilmedikleri birçok ilaç ve tıbbi malzemeler götürmüştür. Bu hekim tababetteki üstünlükleriyle yüksek bir mevki kazanmıştır. Çin devlet arşivlerinde, 759 ‘da Toharistan Yabgusu tarafından imparatora gönderilen hediyeler arasında iki yüz çeşit hazır ilaç ve bir çok cins makyaj malzemelerinin olduğu kaydedilmiştir. (15)M.S. 753 yılında dini yaymak amacıyla denizi aşarak Japonya ‘ya giden Yang Zhou ‘lu ünlü rahip Jian Qin, sefer sırasında kör olmuş ve tüm çabalara rağmen iyileşememiş sonunda Batı Diyarından gelen bir Uygur hekim tarafindan ameliyat edilerek iyileştirilmiştir. (16)Tang (618-907) ve Song (960-1279) Hanedanlarının kayıtlarında, Samyeli hastalığının tedavisinde Uygur tababetinin çok etkili olduğundan bahsedilmiştir. (17)Taiping Hikayetleri adlı eserde verilen bilgilere göre, Uygurların Song Hanedanının başkenti Kaifeng’e gerçekleştirdiği ilaç malzemeleri ihracatı zirveye ulaşmış, yalnız 27 Aralık 1077 tarihinde Hoten sefiri Uas ile Nasağun’un kraliyet sarayına getirdiği Mestiki Şirin’in miktarı 31.000 Jing (15.500 kilo) olarak belirtilmiştir. (18)“Tangname Batı Diyar Tezkeresi”, “Tang Devrindeki Ünlü Hekimler Listesi” ve “Hukuk Lügatı” gibi tarihi eserlerde, Uygur hekimlerinin hastanın kafatasını açarak kurdu çıkardığından ve göz ameliyatlarıyla görme bozukluklarını düzelttiğinden bahsedilmiştir. (19) Sui ve Tang Hanedanları devrinde büyük etkinlikleri olan ünlü Uygur hekimleri ve tıp bilginleri : Çimenkuli : Tang Hanedanları devrinde yaşamış ünlü hekim. (Devlet Yönetiminde Yararlı Örnekler) adlı eserde bahsedildiğine göre, padişah Tang Gauzong, M.S. 633 yılında tehlikeli bir hastalığa yakalanmış, saray hekimleri bile çare bulamazken Uygur hekim Çimenkuli onu zamanında tedavi edip iyileştirmiştir. (20)

UYGUR TEBABET RESİMLERİ ile ilgili görsel sonucu
Gancukağın : VII. Yüzyılın sonlarından VII. Yüzyılın ortalarına kadar yaşamış Udun ‘lu (şimdiki Hoten) ünlü hekim ve tıbbi çevirmen. (Gülle Teşhis) adlı eserin yazarı (21)Lishun Dizun : (855-930 ) Si Chuan Xinzhu ilinde doğmuş ünlü Uygur tababet bilgini, hekim ve eczacı. Devrinin Xinzhu valisi onun tedavilerinden memnun kalmış, valinin beğenisini kazanmış ve ona ? (Li) soyadı hediye edilmiştir. Onun “Yabancı Ülkelerin Bitkisel İlaçları” adlı 6 ciltli dev eseri bulunmaktadır. Bu eserde bahsedilen ilaçların önemli bir kısmı (Denenmış Bitki İlacları ve Bitki İlacları Kamusu ) adlı kitaplarda tanıtılmıştır. Çinli araştırmacı Fan Xingjun bu eserlerden yararlanarak tekrar “Yabancı Ülkelerin Bitkisel İlaçları” adıyla bir kitap yazmış ve 124 çeşit bitki ilacı dahil etmiştir. (22)Canbaşlak (Şirahan) : M.S.VIII. yüzyılda Batı Diyarlarından Tibet’e teklifle getirilen Çerçan ‘lı Uygur hekimdir. O Lasa’da yaşadığı süre içinde Tibetli hekimlere Uygur Tababetini öğretmiş aynı zamanda “Canlı Beden Ölçüleri” ve “Ceset Çizgilerinden Örnekler” adlı iki ünlü tıbbi eseri yazmıştır. Bu eserler Tibetlilerin 4 ciltli tıbbi lügatına dahil edilmiştir. (23)Saoşiyavkuy : Türkistan Öretöpe Hanlığında (Samarkand etrafı) Dokuz Cavup Uygurlarındandır. Tang Hanedanının Kay Yuan yılları (713-741 ) Chang An’daki padişah sarayına teklif edilmiş ünlü müzisyen, besteci, akustika bilgini ve müzikli tedavi hekimidir. (24)Turfan koleksiyonu Uygur tababetini araştırma açısından çok önemlidir. Halk tababetinin daha gelişmiş bir numunesi olan Uygur tababetinin birçok noktalardan kıymetine payan yoktur. Medeni sahada Moğol İmparatorluğuna hocalık yapan Uygurlar kuvvetli bir tababete sahiplerdi ve bunu etrafa yaymışlardır. (25)Tarihi kayıtlara gore, Moğolların Çin´in orta düzlüklerine gotürdüğü Uygur hekim ve eczacıların sayısı ikiyüzü geçmiştir. Onların çoğu hekim sıfatıyla Moğol ordusunun herhangi birliklerinde çalışmış hatta bazıları hükümdar kuruluşlarında görev alarak hizmet etmiştir.hakimiyeti devrinde büyük etkinlikleri olan ünlü Uygur hekimleri ve tıp bilginleri : Nizer : Moğol kraliyet hastanesinin baş hekimi, harciye uzmanı Yuçuriş Kaya : Ordu hekimi Bulmiş oğlu Aşu : Kalp ve sinir hastalıklar uzmanı Çakay : Kraliyet hastanesinin baş hekimi Maynu : 1308-1311 yılları kraliyet hastanesi ve eczanesinin sorumlusu. 36 ciltli Uygur Reçteleri adlı eserin yazarı. 1312 ‘de Kraliyet Teftiş Kurulu Başkanı Tarım : Kral Yuan Qing Zong ( Timur 1294-1307 ) ve Yuen Shun Di (Olcaytu Han 1333 -1368 ) ‘nin ozel doktoru, kraliyet hastanesi ve eczanesinin sorumlusu Sadırm : Büyük tıbbi bilgin. 15 ciltli “Bambu Ağaçlı Sarayda Denenmiş Reçeteler” adlı eserin yazar. Koskoy : Beslenme uzmanı Kral Yuan Qing Zong (Timur 1294-1307 ) ve Yuen Shun Di (Olcaytu Han 1333-1368) devrinde kraliyet misafirhanesi sofra sorumlusu. Üç ciltli Yemek Hazırlama Desturu adlı eserin yazarı (26)Yuen Hanedanı (1206-1368 ) devrinde yaşamış yazar Tao Zongyi ‘nin “Jiu Bing Geng Lu ” adlı eserinde, bir Uygur hekiminin komşusunun şiddetli başağrısını teşhis ederek ameliyatla kafatasını açıp kurdu çıkardığından bahsetmiştir. (27)tababetinin son bin yıllık tarihine baktığımızda. Eski Yunan filozofu Aristo’nun (M.Ö. 384-322) felsefesini islam düşüncesiyle uzlaştırmaya çalışan, Aristo ‘nun ardından İkinci Öğretmen olarak bilinen büyük Uygur bilgini, Farabi ‘nın ( 870-950 ) orta çağ tababetine olan katkısını dile getirmeden geçmek mümkün değildir.Asıl adı Ebu Nesir Muhammed bin Uzluk bin Tarhan olarak bilinen Farabi, 870 ‘de Türkistanın Farab-Utrar-Cevher kentinin Vasi quot kalesinde Mani dinine inanan bir Dokuz Oğuz Dokuz Uygur komutan ailesinden dünyaya gelmiştir. 893 ‘deki Talas – Farabı Balasağun savaşında Samanilar Hanlığı’na esir düşen 15 bin kişiyle birlikte ailece İslam dinini kabul etmek zorunda kalmıştır. (28)Farabi din, metafizik, evrenbilim, mantık, doğa bilimleri, ahlak, astronomi, kimya, müzik ve tıp alanlarında “İhsaü´l Ulum” (İlimlerin Sayımı), “El Medinetül Fazıla” ( Erdemli Kent ), “Tehsilü´s Saade ” (Mutluluğu Kazanma), “Kitap Cemiyul Menteke ” (Büyük Mantık Kitabı), “Kitabul Musikul Kebir”, “Delilik Hakkında”, “Uzuvların Hizmeti Hakkında “, “İşitme ve Görme Hakkında”, “Ruh ve Can Hakkında”, “Fikir ve Akılın Evrimi”, “Hekimlerin Nitelikler”, “Kimya İlminin Zerururiyet”, “İnsan Vücudu Hakkında ” gibi 160 ‘ı aşkın eser yazmış, bu eserlerin birçoğu değişik dillere çevrilmiştir. (29) Farabi 950 tarihinde Suriye Şam ‘da vefat etmiş ve Bebes Seğir adlı kale kapısının yanında defnedilmiştir. Büyük tıp bilgini İbn Sina (980-1037) ‘nın doğa felsefesi ve tıbbi teorileri, İpek Yolu boyunca ortaya çıkan Uygur felsefesi ve tababet gelenekleri ile bağlantılıdır. Onun Dört Zat teorisi Uygurların ve Farabinin alemin yapısı hakkındaki felsefelerinin etkisiyle şekillenmiş de olsa, nabız teşhisi konusundaki bazı teorileri Uygurlar aracılığıyla bütün Orta Asya’ya yayılmıştır. Onun teşhis yöntemleri Uygur tababetinin etkisinde somutlaşmış ve bununla birlikte El Kanun Fit Tıb, Danışname, Eşşifa gibi değerli eserleri Uygur bilginleri ve hekimleri arasında büyük intibalar yaratmıştır. El Kanun Fit Tıb, XI. Yüzyılda yaşamış Uygur hekimi İmamuddin Keşkeri tarafından Uygur diline çevrilmiştir. El Kanun Fit Tıb, temelinde hazırlanan Kanunçe1961 ‘de Yusuf Hacı Keşkeri tarafından Uygurca olarak yayınlanmıştır. (30)Ünlü Arap filozofu Ömer Ferruh’un “İki Farabi” adlı eserinde, Farabi Aristo’dan sonraki İkinci Öğretmen, İbn Sina ise Farabi’den sonraki İkinci Farabi olarak nitelendirilmiştir. (31)Farabi ‘den sonra Kaşgar Medrese-i Saciye’de yetişmiş ünlü Uygur bilgin ve müdderislerinden İmamuddin Kaşgari, Muhammad Binni Reşididdin Ali Kaşgarı, Ebul Feyzi Muhammad ibn Hüseyin Beyhiki (996-1039) Uygur Tababetinin gelişmesine büyük katkı sağlamışlardır. (32Uygur Tababeti, batı tıbbından farklı bir felsefe sayesinde Vitiligo (Samyeli) hastalığı gibi tedavisi zor birçok hastalıkta büyük yeniliklere damgasını vurarak tıp dünyasının dıkkatini çekmektedir. Kursi İmsak, Kursi İpar gibi etkili ilaçları 1997’den itibaren Amerika, Japonya ve Singapur piyasasında yerini almıştır. Uygur tababetine ait 202 çeşit ilaç Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Farmakopisince (İlaç Rehperi) resmen onaylanmıştır. 1987’de Hotan şehrinde tesis edilmiş Uygur Tababeti Fakültesi nden 1998 itibarıyla 520 öğrenci mezun olmuştur. Uygur Tababeti klinikleri tüm Uygur yurtlarında faaliyetini sürdürmektedir. Son zamanlarda, Çin in Beijıng, Guangdong, Yunnan, Sichuan, Gansu bölgelerinden gelip yalnız Hotan’daki Uygur Tababeti kliniğinde tedavi görenlerin sayısı 500–600 kişi; Amerika, Japonya, Singapor, Kazakistan ve Kırgızistan gibi ülkelerden gelenlerin sayısı ise 200–300 kişiye ulaşmıştır.Günümüzde de Uygur Tababeti hala etkinliklerini korumaktadır.

XVI.Yüzyılın önceki yarısında (1520-1533) Yarken Saidiye Hanlığı devrinde yaşamış Uygur hekimi Sultan Ali tarafından Fars dilinde kaleme alınmış, sonradan Sultan Seyid Bahadır Han ‘nın emriyle Çağatay Uygurcasına çevirilen Uygur tababet ilminin tedavi desturu olan dev eser Desturul İlac aradan 500 sene sonra Hacı Muhammet Bakı Alım tarafından çağdaş Uygur dilinde yayınlanarak (A4 format 558 sayfa) Uygur hekimlerinin yararına sunulmuştur. (33)Klinik çalışmalar açısından bakıldığında, Doğu Türkistan (Uygur Özerk Bölgesi )çapında devlet izniyle faaliyet gösteren Uygur Tababet şifahanelerinin sayısı 38 ‘i bulmuş yatak sayısı da 1173 ‘e ulaşmıştır. (34) Uygur tababetinde kullanılan 202 çeşit bitkisel ilaç Çin Halk Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Farmakopi Komitesi tarafından onaylanmış ve 7 Mayıs 1998 tarihinde Çin Halk Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığının İlaç Standartı Uygur Tababeti İlaçları bölümünde ilan edilmiştir. (35)Uygur tababet eğitimi de devletin resmi makamlarınca tanınmıştır. Uygur dilinde tedrisat yapılan, yabancı dil olarak Ordo dili öğretilen ilk Uygur Tababet Fakültesi 1987’de Hoten Eyaletinde tesis edilmiştir. Şu an 520 öğrenci bulunmaktadır. (36)Çin Tıp Ansiklopedisi Uygur Tababet Kamusu üç cilt olarak, Uygur Özerk bölgesi Halk Sehiye Neşiriyati tarafından 1991 ‘de Urumçi ‘de yayınlanmıştır.Kaynaklar :
(33) Hekim Sultan Eli: Desturul İlac, Neşirge teyyarliğuçi Haci Muhammet Baki Alim 3. ve 4. bet ” Uygur Özerk bölgesi ” Pen Tehnika Sehiye Neşriyati Urumçi 1999
(3) (15) (25) Dr. A. Süheyl Ünver: Uygurlarda Tababet, T. C. İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü Say. 3, 13, 15 s.
(4) Abdukayyum Hoca, Tursun Ayup ve Israpil Yusup: Kadimi Uygur Yazma Yadigarlikliridin Tallanma, Uygurca 331 bet. Uygur Özerk bölgesi Helk Neşiriyati 1984 Urumçi
(5) (6) James Churchward: The Children of Mu, The Sacred Symbols of Mu, 147 p. Brotherhood of Life, Albuquerque, New Mexico, USA – 1987
(7) (9) (10) (28) (29) (30) (31) Prof. Dr. Abduşükür Muhammet İmin: Ğarbi Yurt Taşkemir Seneti, Uygurca 140, 167, 182, 184, 130, 167,161 betler. Uygur özerk bölgesi Helk Neşiriyati 1998 Urumçi
(8) (13) (14) İsmail Tömüri: İdikut Uygur Medeniyeti, 382, 379, bet. ( Uygurca ) ” Uygur ” Helk Neşiriyati 1998 Urumçi
(10) Yusuf Has Hacip: Kudatgu Bilig, Uygurca 260 bet. Milletler Neşiriyati 1984 Beijing
(11) Uygur Tibabitinin Kiskiçe Tarihi, Uygurca 1. bet, X.U.A.R. Sehiye Nazariti Uygur Tibabiti Tetkikat İşhanisi Tüzgen, 1983 Mart Urumçi
(12) (16) (17) (19) (20) (26) (27) (32) Abliz Muhammet Sayrami: Uygur Medeniyet Senetige Dair İlmi Makaliler,Uygurca 122,130, 123, 127 betler. Uygur ..Helk Neşiriyati 1999 Urumçi
(18) Prof. Dr. Abduşükür Muhammet İmin: Uygur Tibabetçiliginin Kiskiçe Tarihi Tesviri, Uygurca ). Keşker Pidagokika İnistituti İlmi Jornili 1984. Yıl 3. San
(19) Abliz Muhammet Sayrami: Uygur Medeniyet Senetige Dair İlmi Makaliler, Uygurca Uygur Helk Neşiriyati 1999 Urumçi
(21) (23) (24) Abliz Muhammet Sayrami: Sui ve Tang Hanedanleride Ötken Meşhur Uygur Tarihi Şehsler, Uygurca 112, 121, 122 bet Uygur Helk Neşiriyati 1999 Urumçi
(22) Fan Xingjun: Lishun ve onun Yabancı Ülkelerin Bitkisel İlacları Hakkında Araştırma, Guang Dong Geleneksel Çin Tıb Dergisi 1958 yıl 7. ve 8. sayılar?
(24) Zhao Xiqian : Saoşiyavkuy ‘nün Tedavi Yöntemi, Urumçi Keçlik Giziti, 2 May 1985
(26) Abliz Muhammet Sayrami, Abdurazak Tohti: Yuan Hanedanında Ötken Meşhor Uygur Şehisler, Uygurca 55, 56 bet Xinjian Helk Neşiriyati 1991 Urumçi
(34) (36) Mariye Sakim: Traditional Medicine of Uighur Tribe, 89-90-1999
(35) Çin Halk Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı İlaç Standartı Uygur Tababeti İlaçları Bölümü, Uygur Özerk bölgesi Pen -Tehnika Sehiye Neşiriyati Urumçi 1999
http://www.uyghurnet.org/uygur-turklerinde-kadim-ve-gelene…/

Işık, İbn Tufeyl’in “Hayy bin Yakzan”ındaki deyişi ile “nûr” Doğu’dan yükseldi. Tüm semavi dinler o coğrafyadan çıktı; insanlığın ve medeniyetin tohumları orada atıldı. Doğu derken Batı merkezli bir tabir olan Uzakdoğu’dan söz etmiyoruz. Sonradan adı İslam coğrafyası ve düşünürleri de İslam düşünürleri olarak adlandırılacak olan bölgedir kastımız.

İslam kültürü, tüm dünyanın onlardan yüz çevirmesine neden oldu. Halbuki onlar “Arif olanın dini yoktur, hiçbir şeyle kayıtlanamaz” (İbn Arabi) diyecek kadar arif, cesur ve hatta İslami deyişle küfürbazdılar.

Biz de dâhil tüm dünya yüzünü Batı’ya dönmüş, aklın ışığını ve hakikati orada ararken; Batı’nın filozofları bu isimleri okumakla, idrak etmeye çalışmakla meşguldü. Kimler yoktu ki onları mihenk, onlardan feyz alanlar arasında; Descartes, Spinoza, Hume, Goethe, Bacon, Leibniz, Schopenhauer, Kant, Schiller ve niceleri…

İslam coğrafyasından çıkmış olmaları onların hanesine hep eksi olarak yazıldı bu topraklarda. Oysa aklı ve imanı yüreklerinde buluşturan “aymış”lardı onlar. İşte insanlığa miras bıraktıkları en büyük eserleriyle dünya düşünce tarihine yön veren Doğulu 13 düşünür.

1. Hallac-ı Mansur (858 – 922), Kitab-üt Tavasin

Şeriat, tarikat, marifet, hikmet kapılarından geçti; hakikate ulaştı. Tanrının varlığını o kadar hissetti ki, onun içinde eridi; “En-el hak” (Ben tanrıyım) dedi. Tanrının ya da başka bir deyişle “mutlak varlık”ın kişide vücut bulduğunu ve kişinin varlığının tanrının –mutlak varlığın- varlığı içinde yok olduğunu söyledi; vahdet-i vücut inancıyla esrikti.

Softalar onu küfürle, tanrıya şirk koşmakla suçlayıp işkenceyle katlederken o; “Yarabbi canımı alan bu kullarını bağışla. Çünkü onlar senin bana gösterdiğin sırlardan haberdar değiller, senin bana gösterdiklerini onlar göremezler, bilemezler” diyecek kadar “âli”ydi.

Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli, Arabi, Pir Sultan Abdal, Mısri; onun düşünceleriyle, inancıyla yoğruldu. Ardında “Kitab-üt Tavasin” gibi yürek ferahlatan önemli bir eser bıraktı ancak en önemli eseri elbette hayatıydı.

2. Farabi (870 – 950), Kitabu’l-vahid ve’l-Vahde

Adı, Türkistan’ın Farab şehrinde doğduğundan Farabi’ydi. Aristo’yu, Platon’u, Zenon’u okuyup yorumlamıştı. Aklı, ilmin ve inancın merkezine koydu; inançla usu uzlaştırmaya çalıştı. Felsefe, matematik, fizik ve musikiyle uğraştı. Bilimi; fizik, matematik ve metafizik olarak üçe ayırdı.

Batılı bilim adamları onun bu sınıflandırmasını ancak 13. yüzyılda kabul edecekti. Sesin titreşimlerle yayıldığını, havanın iletken olduğunu ilk o yazdı. Usçuydu; erdemin temelinde bilgi olduğunu savladı. Cevher (töz), zaman ve boşluk üzerine kapsamlı tezler yazdı. Yapıtlarıyla bugün dahi düşün çevrelerinde “Doğu’nun Aristoteles’i” olarak kabul edilir.

“Hiçbir şey yoktan var olmaz ve hiçbir şey vardan yok olmaz” diyerek materyalizmi özetleyen kimyacı Lavoisier’den yedi asır önce; “Hiçbir şey kendiliğinden yok olmaz, böyle olsaydı, var olmazdı” dedi.

Henüz dilimize çevrilmemiş olan “Kitabu’l-vahid ve’l-Vahde” adlı eseri; mantık, epistemoloji ve ontolojiye ilişkin düşüncelerini bir araya topladığı, başından sonuna “bir” ve “çok” kavramını ele aldığı en önemli eserlerinden biridir.

3. İbn Sina (980 – 1037), Tıp Kanunu

Hekimdi. İslam dünyası ona “eş-şeyhü’r-reîs”, yani “baş üstat” dedi. Felsefe, tıp, edebiyat, aritmetik, geometri, mantık ve fizikle uğraştı. Ontoloji ve psikoloji üzerine önemli çalışmalar yaptı. Epistemoloji ve ontoloji üzerine önemli eserler verdi. Ortaçağ karanlığında eserleri Latince ve İbraniceye çevrildi. Elementler ve mekanik üzerinde çalıştı; Aristo’nun Hareket Teorisi’ni eleştirdi.

Fizik çalışmaları, yeniçağ mekaniğine öncülük etti. Pek çok dalda önemli eserler verdi ancak en büyük eseri Batı ülkelerinde 16, Doğu ülkelerinde ise 19. yüzyılın başlarına kadar okunmuş ve kullanılmış olan “el-Kânûn fî’t-Tıb” (Tıp Kanunu)’dır. Beş kitaptan oluşan ansiklopedik eserde anatomiden cerrahi yöntemlere, ilaç yapımına ve tedavisine çağını aşan çok önemli bilgiler yer alır.

4. Gazzâlî (1058 – 1111), El-Munkız Mine’d-Dalâl

Ömrü boyunca hakikati aradı. Bu uğurda her şeyi ama her şeyi sorguladı; felsefeyi, varlıkları, inancı, tanrıyı, aklı ve elbette kendisini. Öyle ki bir dönem neredeyse aklını yitirecek noktaya geldi; bunalıma girdi ve dış dünyayla irtibatını kesti.

Septikti; her şeyden, kendinden bile şüphe ediyordu. Yunan septikler Protagoras ve Gorgias’ı biliyordu. Hakikate, mutlak bilgiye ulaşmaktaki tutkusu onu zaman zaman küfre, zaman zaman tasavvufa yaklaştırdı. Kendi varlığından dahi şüphe ettiği noktada, -tıpkı Descartes gibi ama ondan yaklaşık 500 yıl önce- “Onun varlığı açıktır. İnsanın kendi varlığına dair hiç şüphe yoktur. İrade ediyorum, demek ki varım” dedi.

Pek çok kitabı Batılı düşünürler tarafından 12. yüzyıldan önce Latinceye çevrildi. Bunlardan en önemlisi “el-Munkız Mine’d-Dalâl”dir; Descartes’ın “Metot Üzerine Konuşmalar” adlı kitabı bu eserle büyük benzerlikler içerir.

5. İbn Tufeyl (1106 – 1186), Hayy Bin Yakzan

Hekim, hukukçu ve filozoftu. Felsefe, tıp, matematik, astronomi ve edebiyat dallarında oldukça iyi bir eğitim aldı. İbn Sina’nın en önemli eserlerinden biri olan “Hikmeti Meşriki”nin devamı niteliğindeki “Hayy Bin Yakzan” adlı kitabı, İbn Bacce ve İbn Rüşd’le birlikte Endülüs’ün en büyük üç filozofu arasına girmesini sağladı.

“Nur” yani “aydınlanma” felsefesini anlattığı “Hayy bin Yakzan”da Tufeyl, vahiyci tanrı anlayışının yerine aklın ve sezginin bildirdiği tanrıyı koydu. 16. asırda yaşanan Aydınlanma Çağı’ndan yüzyıllar önce aydınlanma felsefesini anlattı. İnsanın merak, keşif, kavrama ve bilgelik evrelerinden sonra hakikate ulaşacağını; tanrının varlığını bu noktada kalben olduğu kadar aklen de kanıtlayabileceğini savladı.

Daniel Defoe’nun “Robinson Crusoe”su ve Rousseau’nun “Emile”i, Latinceye ve pek çok Batı diline çevrilen “Hayy bin Yakzan”la büyük benzerlikler taşır. Hatta “Robinson Crusoe”da neredeyse yalnızca isimler değiştirilmiştir.

6. Feridüddin Attar (1136 – 1221), Mantıku’t Tayr

Eczacıydı, lokmandı. Yaşadığı mistik bir olay nedeniyle varını yoğunu fakirlere dağıtıp yollara düştü. Kendini ilim, irfan ve ibadete adadı. Mevlana’nın üstadıydı. Eserleri Arapçaya, Fransızcaya ve İngilizceye çevrildi.

En önemli eseri, hakikat arayışını kuşların dilinden anlattığı 4724 beyitlik “Mantıku’t Tayr”, tasavvuf edebiyatının köşe taşıdır. Hakikate ulaşma yolunda kemale eren “simurg” yani “otuz kuş”u anlattığı eserinde, vahdet-i vücud inancını alegorik bir şekilde anlatır.

7. İbn Rüşd (1126 – 1198), Aristo Şerhleri

Aristo’nun İslam coğrafyasındaki sözcüsü ve yorumlayıcısı olan Rüşd, yaklaşık 30 yıl boyunca Aristo’nun eserleri üzerinde çalıştı. Ulaşamadığı “Politika” dışında, filozofun tüm eserlerini Arapçaya çevirdi. Aklı imandan, bilgiyi vahiyden üstün tuttu. Her şeyin akıl ile anlaşılabileceğini öne sürdü.

Düşünceleri, yazdıkları ve çevirdiği kitaplar nedeniyle uzun yıllar gözetim altında tecrit hayatı yaşadı. İslam felsefesiyle Aristo’nun mantık kuramını bağdaştırmaya çalıştı. Batı, Aristo’yu onun şerhlerinden Latinceye çevirip okudu; Aristo’nun o büyük mirasını onun sayesinde keşfetti. Düşünceleri özellikle Hıristiyan skolastik gelenekten olan Thomas Aquinas tarafından oldukça benimsendi.

8. Sühreverdi (1155 – 1191), Akl-ı Sorh

Hallac-ı Mansur’un ve İbn Sina’nın düşüncelerini benimsedi. Tıpkı diğer düşünürler gibi Anadolu ve Suriye’yi dolaştı; dinleri ve inanışları inceledi. İşraki (aydınlanma) felsefesinin kurucusuydu. Tasavvuf ehliydi, Platon gibi sezgiciydi.

Bildiklerini ve düşündüklerini her yerde hiç korkmadan dillendirdi; bu uğurda hapis yattı, 36 yaşında zindanda öldü. Ardında mantık, tabiat, ilahiyat ve felsefe üzerine pek çok önemli eser bıraktı. Akl-ı Sorh (Kırmızı Akıl)’da aydınlanmayı, aydınlanmadan önceki pişmeyi, kâmil olmayı anlattı…

9. İbn Arabi (1165 – 1240), Fusus’ül Hikem

Yaşadığı dönemin ve coğrafyanın en büyük filozoflarından biri olan İbn Rüşd ile görüştüğünde 17 yaşındaydı. Bilginin yalnızca akıl yoluyla elde edileceğini savlayan İbn Rüşd’ün düşüncesinde bir noksanlık olduğunu daha o yaşlarda fark etti. İnsan bazı şeyleri sezgi yoluyla, kalbi olarak biliyordu. Akli bilgiler; duyular ve deneyim yoluyla elde ediliyordu ama bazı bilgiler vardı ki aşkındı, ‘a priori’ydi (doğuştan).

Yalnızca kendi halkını etkilemekle kalmadı; felsefesi Endülüs’ten Yeni Delhi’ye, Hicaz’dan Kırım’a geniş bir coğrafyaya yayıldı. “Vahdet-i vücud” öğretisine inanıyordu. Varlığın birliği onun felsefesinde öyle bir hal almıştı ki, Yaradan ile yaratılan arasında neredeyse fark kalmamıştı. İnsanın tanrının bir parçası olması ve tanrıyla yani özüyle bütünleşmesini dillendirmesi softalar tarafından küfür olarak görüldü ve çok eleştirildi.

Ama o “Fusus’ül Hikem” yani “Hikmetlerin Özü” eseriyle öyle bir mertebeye ulaştı ki, “Ebu Ekber” sıfatını aldı. Bugün İbn Arabi Derneği; Oxford’dan Sorbonne’a, Harvard’dan Stanford’a ve Cambridge’e dünyanın en önemli üniversitelerinde oldukça kapsamlı çalışmalar yapıyor. Batı; Arabi’yi keşfetmeye, anlamaya çalışıyor.

10. Yunus Emre (1241 – 1320), Risaletü’n Nushiyye

Hacı Bektaş-ı Veli’nin kapısında feyz aldı, Mevlana’yla tanıştı. Taptuk Emre’nin dergâhına 40 yıl boyunca dümdüz odunlar taşıdı. Yetmedi yollara düştü; tüm Anadolu’yu, İran ve Azerbaycan’ı dolaştı. Hem dolaştı, hem söyledi.

Öz Türkçeyle, halkın anlayabileceği dilde de şiirin en alasının yazılabileceğini tüm dünyaya gösterdi. Bilgisi, tefekkürü, tevazusu ve zekâsıyla dinler ve mezhepler üstüydü “Miskin Yunus”, “Bizim Yunus”. Tasavvuf ehliydi. “Risaletü’n Nushiyye” (Nasihatler Kitabı) adlı mesnevisinde; ruh, nefis, kanaat, gazap, sabır, haset, cimrilik, akıl gibi konulara ilişkin düşüncelerini anlattı.

11. Hacı Bektaş-ı Veli (1209 – 1271), Velayetname

Rum diyarını, Anadolu’yu, Elbistan’ı dolaştı. Bu uzun yolculuğu sırasında tanık olduğu; Yesevilik, Melamilik, Batınilik, İsmaililik, Ahilik, Babailik, Mevlevilik, Kalenderilik gibi dönemin inanç ve anlayışlarını yakından inceledi ve Bektaşilik inancı ve felsefesini ortaya koydu.

Öğretisinin merkezine hümanizmi yerleştirdi. Tanrıdan korkmayı değil onu sevmeyi öğütledi. Mutasavvıftı; insanlık, iyilik, adalet, hürriyet, eşitlik ve çalışkanlık üzerine temellendirdiği felsefesiyle tüm varlıkları kucakladı. “Velayetname” adlı; hayatını, yaşadığı dönemi ve insan ilişkilerini hikâyeler yoluyla anlattığı eseri, insanlığa engin nasihatler içerir.

12. İbn-i Haldun (1332 – 1406), Mukaddime

Tarih felsefesinin, sosyolojinin ve iktisadın babasıydı. “Mukaddime” ve “Kitabu’l İber”de dünya tarihini ve geleceğe ilişkin tarihsel teorilerini anlattı. Osmanlı’nın yükseliş ve çöküşünü adeta betimlediği bu eserler, Osmanlı paşaları ve ulemaları arasında büyük ilgi gördü.

Sosyolojinin temel prensiplerini Batılı bilim adamlarından yüzlerce yıl önce ortaya koydu. Tespitleri ve öngörüleri; Machiavelli’den Rousseau’ya, Comte’tan Spencer’a pek çok önemli düşünürün fikirlerini şekillendirdi.

Sosyoloji, siyaset bilimi, tarih, iktisat, eğitim ve hukuk alanlarında önemli eserler verdi. Eserleri arasında “Mukaddime”; bugün dahi tüm dünyada siyaset, sosyoloji, tarih ve iktisat alanlarındaki en önemli yapıtlardan biridir.

13. Fuzuli (1483 – 1556), Leyla ile Mecnun

Kendini öyle hiçledi ki; “Fuzuli” mahlasını kullandı, Muhammed Bin Süleyman. Doğanın dilini çözmüştü; öyle ki kendisini suyun, ağacın, hayvanın başka bir şekilde vücut bulmuş hali olarak görüyordu. Tanrı, doğa, insan bir bütündü. Panteistti. Her şey tek bir “öz”de, tek bir “hakikat”te birleşiyordu.

Evrendeki her şey “aşk”tı, aşktan ötürüydü, aşkla varoluyordu. Elbette kastettiği karşı cinse duyulan değildi; varlıkların özündeki aşktan bahsediyordu o. En önemli eseri “Leyla ile Mecnun”da kavuşamamak olarak nitelendirdiği aşkı yazdı. Yüzyıllar sonra Schopenhauer, en önemli eseri “İstenç ve Tasarım Olarak Dünya”da; Fuzuli’nin aşk dediği şeye “istenç” diyecekti.

Not: Listeye Mevlana’yı neden almadınız diye sorduğunuzu duyar gibiyiz. Efenim ismi lazım değil, birileri Mevlana’yı o kadar çok yazdı ki, hırkasından değneğine her şeyini biliyoruz mübareğin. Yeniden yeniden anlatıp sizi sıkmayalım dedik.
Kaynak : listelist.com

http://www.psikolojiportali.com/isik-dogudan-yukselir-dedirten-13-musluman-dusunur-ve-en-buyuk-eserleri/list-1/