Perzentlerni bilimlik, iqtidarliq we edep- exlaqliq qilip terbiyilesh nöwette künséri keskinlishiwatqan riqabet we xirisqa tolghan dewrde her bir a’ile alahide köngül bölüshke tégishlik jiddiy mesilige aylandi. Hemmimizge melumki, perzent terbiyisi mektep,a’ile we jem’iyet terbiyisidin ayrilalmaydu.hemme tereplerning ortaq maslishishi netijiside perzentlerni layaqetlik terbiyilesh nishani emelge ashidu. Méningche, perzent terbiyiside ata- anilar töwendiki bir qanche noqtigha diqqet qilishqa tégishlik :
1. Perzent terbiyiside a’ile terbiyisining muhimliqini éniq tonush kérek. Köpligen ata- anilarning bunoqta heqqidiki chüshenchisi éniq we toghra bolsimu, emma bir qisim ata- anilarda yenila balini terbiylesh mektepning ishi, dep qaraydighan bir tereplime qarash mewjut. Mektep terbiyisining rolini ziyade tekitlep, a’ile we jem’iyet terbiyisining roligha sel qarash perzent terbiyisidiki kemtüklükni keltürüp chiqiridu. Bolupmu, a’ile terbiyisi yéterlik élip bérilmisa, balilarning özige xas xaraktér alahidiliki we indiwidu’alliqining yétilishi tesirge uchraydu.
2. Ata- anilar perzentlirige terbiye bérishte terbiye usulining toghra,ilmiy,del jayida bolushigha alahide ehmiyet bérish kérek. Telepni qattiq qoyimen dep ziyade zorawanliq qilish, balini hedésila silkish, sotlash, tillash hetta urushtek usullar perzentning idiyisi we xaraktérige selbiy tesir körsitip, ularda tebi’iy qarshilishish keypiyatini shekillendürüp qoyidu. Buning bilen ularning üginish, turmush, jem’iyet we a’ilige bolghan qizghinliqi suslap ,toghra bolmighan idiye we herketlerni asanla yuqturuwélishtin xaliy bolalmaydu.
3. Ata- anilar perzentlirige terbiye bérishte he désila hemme bilidighan adettiki turmush dawliylirini tekitlewermestin, ularning héssiyatigha tesir körsitish arqiliq ularning toghra tonushi we heqiqiy mayilliqini qolgha keltürüsh kérek. Méhribanliq, illiqliq, semimiylik, mes’uliyet we burch tuyghusi arqiliq ularning héssiyati we idiyisige tesir körsitip, ularda saghlam bolghan rohi halet, özige ishinidighan jasaret, mesililerge toghra we ilmiy qaraydighan keypiyat, éniq bolghan heq- naheq köz qarishini yétildürüshke türtke bolup, bir yaramliq ewladning meydan’gha kélishini qolgha keltürüsh kérek.
4. Ata- anilar perzent terbiyiside özi ülge bolushqa alahide ehmiyet bérishi kérek. Ata- ana perzentining eyniki we ülgisidur. Ata- anilarning xaraktéri we mijez- xulqi belgilik derijide perzentning wujudida eks etken bolidu. Shunga bizde«ala inekning balisi char quyruq»dégen hékmetlik ibare meydan’gha kelgen. Ata- anining herkiti, sözi we xaraktéri perzentke nisbeten tebi’iy terbiye. Buning üchün ata- anilardimu perzentlerge ülge bolghudek belgilik sapa, qabiliyet we ijabiy xaraktér bolushi kérek. Chünki, «qazanda néme bolsa,chömüchke shu chiqidu.»
5. Jem’iyet terqqiyatining téz rétimigha egiship nurghun a’ililerning turmushida zor özgirishler yüz bérip, turmush süpiti özlüksiz yoquri kötürüldi. A’ile iqtisadi dawamlik köpiyip bayashatchiliq, toqchiliq weziyiti shekillendi. Buhal perzentlerning xatirjem üginishi üchün intayin yaxshi shara’it hazirlidi. Emma, birqisim perzentler xuddi«yaghning ichidiki börek»tek erkilitish we pepilesh ichide chong bolghachqa, ularning turmushning heqiqiy mahiyitige bolghan tonushi yéterlik bolmay keldi. Buxil xaraktérni yétildürgen perzentlerde bayashatliqqa intilish, heshemxorluqni üginish, hazirqi ewzel shara’itni qedirlimeslik , ata- anisining ejri we japasini hés qilmasliq, emgektin, ishtin, qéyinchiliqtin özini qachurup, hemme ishta asanni, qulayliq bolushnila közleydighan bir qisim nachar xaraktér we rohi haletler bash kötürüp qaldi. Oqughuchilarda saqliniwatqan «rahetpereslik késili»ning bu xil amilliri ularning saghlam ösüp yétilishige selbi tesir körsitip, öz musteqilliqi we özige xas xaraktérning yétilishige tosalghu bolup, he désila ata- anisigha yöliniwalidighan, özlirining adettiki turmush éhtiyajinimu qamdiyalmaydighan epsuslinarliq ehwallarning yüz bérishige sewebchi bolup qaldi. Shunga, ata- anilar perzent terbiyiside belgilik japa- musheqqet terbiyisi élip bérishqimu ehmiyet bérish kérek.

6. Perzentlerge milliy en’ene, örp- adet, exlaq- pezilet terbiyisi élip bérish kérek. Bizge üginishi yaxshi, tirishchan perzentler kérek, shundaqla edeb- qa’idilik perzentlermu kérek. Shunga, perzentlerge bu jehettiki terbiyini élip bérishqimu ehmiyet bérish kérek.
7.ata- anilar öz perzentlirini ijtima’iy emeliyetke qatnashturushqa ehmiyet bérishi, ularning üginish jehettiki ilgirleshni qolgha keltürüsh sherti astida, ösüp yétilishige paydiliq bolghan ijtima’iy pa’aliyetlerge dawamliq ishtirak qildurishi lazim. Bu perzentlerning turmush bilimini kücheytip, turmushning rengga-reng tüske kirishige paydiliq.
8.ata- anilar perzentlirini oqutush wezipisini estayidil orunlashturushqa yéteklesh bilen birge, ularda özige xas qabiliyet we indiwidu’alliqning yétilishige yol hazirlash kérek. Peqet tapshuruq ishletküzüshke tayinipla perzentlerning yaramliq bolushini ishqa ashurghili bolmaydu. Shunga, ata- anilar bilimni ziyade tekitlep ketmey, ularda belgilik iqtidar yétildürüsh mesilisini oylishish kérek. Bu mahiyette perzentlerning kelgüsini layihileshtur.(Weten Oghlani)

Bir millet ezalirining oxshash til we kültür ichide uzun zaman birlikte yashishi milletke xas ortaq pisxika we qimmet ölchem shekillendüridu.
Millettiki bu ortaqliqlarning ijabiy yaki selbiy yönilishi milletning mewjutluq meslisige tesir körsitidu dep oylaymen.
Uyghur jemiyitide siyasiy ri’alliq bilen jemiyetning üsti qurulmisining özgürishi millette yuqarda iytip ötken yingi ortaqliqlarning shekillinishige sewep bolmaqta.
Esirler boyi uyghurni talashqan idologiyelerning üzlüksiz almishishi we öz ara toqunishi tesiride uyghur jemiyiti intayin chongqur meniwiy qaghjirashni bishidin kechüriwatidu dep oylaymen.
Dinni kimlikni yaki milliy kimlikni birlik qilip idologiye tüzduq we meghlubiyetlerni idologiye almashturush bilen netijiliduq.
Bizning nishanimiz we nishan’gha yitish usulimiz bügünki ri’alliqqa uyghunlashmighanliqi üchün sistimimizning uli üzlüksiz bosh qaldi.
Uyghur milliti bügünki siyasiy ri’alliqidiki ömütsizlikige pütmes-tügmes hayajan’gha özini baghlash arqiliq inkas qayturwatidu. Ömüdning intayin mohim nerse ikenliki inkar qilghusiz heqiqet.biraq insanlar ömüdini salmaqliq bilen kontorul qilmighinida quruq hisyatning quli bolup qilishi momkin.
Bir milletning güllinishi üchün kilassik tebirimizdiki « ilim-pen bilen qurallinishimiz kirek» digen qarashni qollaymen. Biraq ilim-pen digen atalghugha bolghan qarishim bir az periqliq.
Zamaniwiy mashina karxanilliri, chong fabrikilar, kompiyotur inzhiniri, eqli iqtidarliq tilifon digendek uqumlarni kallisigha ilim-pen dep yerleshturwilish bir milletning ilim-pen qarishidiki paje’e.
Tixnika we kesip igilesh bilen bilim igileshning perqi bar.tixika we kesip igilesh bilen milletni güllendürüsh ottursida peqet qattiq dital munasiwiti bolishi momkin.
Heqiqi bilim igiligen kishide ri’al mesililerge ri’al pozitsiye tutidighan, hissi sizimlargha emes eqli delillerge tayinidighan üstünlük shekillinidu. Bu xil kishiler etrapidiki mesililerge ilmiy we emeliy nuqtidin baha biridu we hel qilish usullirini rohaniy we xiyaliy hayatta emes ri’al hayatta tapidu.
Milletning medeniyet we mewjutluq yumshaq küchi milliy mewjutluqning asasidur. Uyghur millitidiki ma’arip kirzisi bilen uyghur kültüridiki tepekkürni chekligüchi amillar xelqimizdiki intayin töwen sewiyining sewebi bolishi momkin.
Saxtilashqan din, yüzeki milletchilik we siyasiy otupiye uyghur jemiyitidiki nadanliqni tiximu ulghaytidighan menbege aylinip qalmaqta.
Ziyade milletchilik we saxta dinni chüshenchiler kishilerni tiximu keng da’iride chongqur tepekkür qilishigha tosalghu bolidu.
Zamaniwiy ilim penning terepsizlik,heqiqetni izdesh nishani uyghur jemiyitide ziyade milletchilik we saxta dinni chüshenchiler teripidin yeksan boliwatidu. Pikir erkinliki dep chaqiriq towliniwatqan bügünki künde kishilerning pikir erkinlikini qoghdash üchün pikir erkinlikige mas sewiyesi bolishi kirek. Dimukratik dölette yashash üchün dimukratik anggha ige bolmisaq bolmaydighanliqini bilishimiz kirek.
Uyghur millitidek eqli yoruqluqni hissi bayanlargha qurban qiliwitidighan hisyatchan milletlerge özini qutquzushi üchün herxil sepsetilerni oydurup birishimizning qilchilik hajiti yoq. Mewjutluq mesilisi eng mohim mesilige aylinip qalghan millette tartishidighan nersilerning bek köp bolup kitishi milletning mewjutliqigha paydisiz.
Bir milletning mewjut bolishi üchün eng kireklik nersilliri bolidu. Yene bezi nersiler üchün tartishishimiz oshuqche.
Insan topliship yashashni ijdima’iylashturghan birdin bir janliq bolush süpiti bilen kolliktiplishishni yüksek derijide sistimilashturghan bolidu. Millet shu chong sistima ichidiki kichik sistimining biri. Tarix ispatlap turiduki kichik we ajiz sistimilar hemishe oxshash türdiki chong sistimilarning yumshaq we qattiq küchi teripidin asmilatsiye qilinip kitidu.
Yekke shexisning millettin ibaret sistimini qanchilik qoghdiyalishi sistimining qanchilik küchiyishini belgileydu.
Her birimiz uyghur digen sistimining ezasi bolush süpitimiz bilen öz sistimimizni qoghdishimiz kirek. Nime üchün qoghdishimiz kirek???
Sistimining qurilishi shexisning menpe’iti üchündur.topliship yashashning özi shexisning qoghdilinishi üchün bolghan’gha oxshash dölettin ibaret chong sistimining qurilishimu eza puqraning menpe’iti üchün bolidu.
Uyghur milliti diyilgen bu sistimining menpe’itini qoghdashning sewebi sistima arqiliq öz menpe’itimizni qoghdashtur. Bir amrikan amrika döliti digen sistimining ezasi we bu sistimining qurilishi üchün küch chiqarghuchi bolush süpiti bilen pütkül dunyada amrika teripidin qoghdilinidu,menpe’iti kapalet astida bolidu.
Sistimining pütünlikini qoghdash we küchini ashurush öz menpe’itimiz bilen zich munasiwetlik.
Biz öz menpe’itimizni,heq hoquqimizni qoghdishimiz üchün uyghur digen bu milliy sistimining küchini ashurishimiz we qoghdishimiz kirek. Bügünki künlükte millettin ibaret bizni qoghdaydighan bu sistimining hayati küchini ashurush we qoghdash üchün yumshaq küchke tayinishimiz lazimdur.
Millette milletke xas aq köngüllük,mihmandusluqqa oxshash peziletlerning mewjutliqini itrap qilish millette illet bolidu digen qarashnimu itrap qilishtur. Milletke xas illet bolmisa milletke xas peziletmu bolmaydu.
Eger milletke xas peziletla bolidu illet bolmaydu disek logikiliq xataliqqa duch kilip qalimiz.
Millette illet bar digendek hökümlükke tayinayli disek körup turduqkin shexis bilen milletni almashturup oynaydighan süy’istimal illetchiler teripidin millet böhtan astida qaldi.
Shexsning kimlikini,shexisning aqiwiti we xarektirini milletke omumlashturup qoyushtin ibaret eqilsizliq uyghurgha birmunche böhtanlarni chaplap boldi.
Ishkirde uyghur yanchuqchiliq qilsa pütkül millet oghri, bir uyghur tenherketchi ölüp ketse pütkül uyghur jawapkar bolidighan tetürchilikning uyghurda illet bar digen qarashtin tughulghanliqigha shübhe yoqtur.
Her bir insanning özige xas xarektiri,bilim-sewiyisi we turmush usuli bolidu. Mesililerge tutqan pozitsiye kishining qimmet qarishini we bilim sewiyisini menbe qilidu.
Millette illet bar diyishimiz üchün pütkül milletke omumlashqan illet ikenlikini ispatlaydighan obiktip delil bolishi kirek.
Millet ezaliridiki illetning omumiylishishida choqum obiktip bir sewep bolidu. Mesilen uyghur jemiyitidiki ma’arip kirzisi, terbiyleshning yiterlik bolmasliqi we siyasiy ri’alliq uyghurlarda nadanliqtin ibaret illetke sewepkardur.
Bilimning ilmiylikige emes siyasiyliqigha,tetqiqatchining eqlige emes obrazigha, netijining sapliqigha emes ijdima’iy inkasigha bekrek diqqitimizni bergenlikimiz jemiyet tüzülmimiz, milliy qurulmimiz we siyasiy sistimimizning emeliyetke emes hisyatqa birilgenlikini ispatlaydu.
Uyghur milli medinyiti astidiki bezi diniy we milliylik yalitilghan chüshenchiler sipi özidin radikal bir sistima hasil qilghan. Bu radikalliq, siyasiy ri’alliq we kishillirimizdiki hisyatchanliqni menbe qilidu.
Bu radikal sistima bizni dindin bashqigha yiqin yollimaydighan, uyghurdin bashqini insan hisaplimaydighan kalwaliqqa bashlaydu. Dunya bizning nezirimizdiki musulman dunyasi we uyghur jemiyitidin köp chong.biz islam we uyghur milletchilikidin ibaret kichik sistimilar ichide tepekkürimizni üzlüksiz boghqanliqimiz üchün heqiqetni körelmeymiz we nishanimizgha yitelmeymiz.
Bizning nishanimiz idologiye emes belki kilechektiki ri’alliq. Idologiye peqet ri’alliqqa yitishtiki waste.ri’alliqimizgha paydiliqla bolsa herqandaq idologiye bolishidin qet’i nezer almashturush we milliy sistimining menpe’itige uyghunlashturush kirek.
Ziyade hisyatchan milletlikimiz inkar qilghusiz heqiqettur. Hisyatchanliqimiz hetta shu derijige yetkenki milyonlighan eqli emgeklerni ikki ighiz hissi bayan bilen yanjip tashliwiteleymiz. Herqandaq mesilige salmaq pozitsiye tutalighan millet kishilliri öz sistimisini kücheyteligen we qoghdiyalighan. Bu heqiqet bügünki kündimu küchke ige.
Bizdiki hisyatchanliq we bilimsizlik balillirimizgha miras süpitide qalmasliqi üchün ma’arip we terbiyleshni kücheytishimiz. Terbiyleshtiki terepsizlikni saqlishimiz kirek.
Terbiylesh jeryanida baligha herqandaq shekilde dini we milliy radikalliqni singdürüsh baligha we kilechekke qilin’ghan ziyankeshliktur.
Milliy sistimining küchiyishige milliy medeniyet tesir qilidu. Milliy medeniyet hisplan’ghan milliy bayramlar, milliy örup-adetler, milliy naxsha-usul we kino-dirammachiliq qatarliqlar uyghur medeniyet tereqqiyatining taynichidur.
Medeniyet amili milliy sistimining eng jelipkar nuqtisi we milliy sistimining türikidur.
Bügünki künliktiki ewladlirimizning zamaniwiylashqan, renggarengleshken we ichiwitilgen bir dunyagha bolghan telpünishi milliy medinyitimizning qatmalliqi, chürükliki we siyasiyliqi tüpeyli cheklinip qiliwatidu. Bu sewepler tüpeyli perzenitlirimiz en’eniwiy radikal qarashlirimizdin zirikip erkin medeniyetke asmilatsiye boliwatidu.
Tar padichillar ishtini kiygen, chichini mörisige qeder qoyghan, quliqigha halqa taqighan bir uyghur erkikini körgende qandaq qilisiz? Unung tamaka we haraq ichken turqini körgende millettin ömüdsizlinemsiz??
Köpünche özini uyghur sanap meydisige urghanlar yuqarqi uyghur portiritini körgen haman uyghur millitining ghiljing yashlargha tolup, jemiyetning buzlup kitiwatqanliqi üstide shikayet qilidu.
Esili ishning mahiyiti bizning oylighinimizdek emes. Siz körgen u «ghiljing» uyghur öz milliti üchün öz menpe’itidin waz kicheleydighan kishi bolishi hetta her xil yollar bilen milli sistimining küchiyishige töhpe qoshiwatqan biri bolishi tamamen momkin.
U halqa taqighan, xelqi üchün qolidin kelginini qiliwatqan «ghiljing» erkekni milletning qutquzghuchisi dep jakarlisam jakarlaymenki özini erkek sanighan itikaptiki 100 xiyalperes mollidin ömüd kütmeymen.
Millitimz xiyalperes dindar yaki radikal milletchi yashlargha emes salmaq we ri’al pozitsiyege ige ewladlargha ihtiyachliq.
Yuqarqidek millettiki en’eniwi radikal hökümlükler yashlirimizning öz millitidin seskinishini keltürüp chiqiriwatidu.
Türklerdin iza tartip özini uyghur diyishtin numus qilidighan, uyghur bolup qalghinidin ökünidighan, uyghurche tar chüshenchilerdin sesken’genlikini itrap qilidighan yashlar bilen köp uchrashtim.
Ular uyghurche naxsha anglash, uyghurche kino körush, uyghurche xet yizish, uyghurche kitap oqush we uyghurche tepekkür qilishtin seskinidu we bu xil aditi bar kishilerni qalaq dep qaraydu. Bu bayanlarni oqughandin kiyin milliy hisyatimizning tiship bu xildiki yashlarni tillashqa bashlaydighanliqimizni ularmu bilidu.
Mesile, ularning uyghurdin sesken’genlik sewenliki emes. Bu yerdiki mesile ular nime üchün uyghurdin seskinidu?!din ibaret. Bu xil yashlar adette chet’el medeniyiti we xenzu medeniyiti bilen uchurshush pursitige ige. Ular uyghur mediniyitini bashqa medeniyetler bilen silishturidu we uyghur milliy sistimisining qalaq we zamaniwiyliqtin yiraqliqini his qilidu. Medeniyettin zirikish we moda iqimigha uyghurlardin kelgen qarshi inkas bu xil yashlarning shexsi qizziqishi we intilishini boghqanliqi üchün bu xil yashlar tebiyla uyghurdin ibaret sistimidin seskinidu we ununggha köngül bölmeydu.
Yashlarning shexsi intilishi we qizziqishigha bolghan milliy cheklimillirimiz balillirimizni millettin seskendürshke sewep bolup qilishi momkin. Shunung üchün balilargha muwapiq erkinlikni birish aqilane tallashtur.
Balingizning hojursigha kirishingiz üchün balingizning ruxsitini ilishingizning özi balingizgha musteqilliq rohi we a’ilige köyünüshtin ibaret muhebbet derisi bergenlikingizdur. A’ilige köyünüsh milletke köyünüshke sewep bolidu.
Kichik chighida aldini ilish tedbirlirini puxtilash arqiliq mesilining murekkeplishishini tosighili bolidu. Millettiki perzent terbiysining mohimliqi kilechikimizning yönilishini belgileydu.
Millettiki nurghun ri’al mesililer bizning küch chiqirshimizni, ri’al pozitsiye bilen ongshishimizni kütüp turidu.
Dinni we milli rohaniy jemiyette xiyalimizni otun qilip tesewwurgha birilgen teghdirdimu ri’alliqni köydürüp tashlighini bolmaydu. Mewhum qilipning ichige kirwilip mohim mesililirimizni söz oynigha aylandurup qoyush dewirning teqezzasigha muxaliptur.
Yashlarni medeniyitimizge qizziqturush, ularni uyghur bolushqa righbetlendürüsh üchün kallimizdiki milliy we dinni qimmet ölchemlirini dewirning tereqqiyatigha uyghunlashturshimiz kirek.
Eng mohim mesililerni milliy menpe’itimizning üstide tehlil qilishni üginishimiz, quruq xiyaliy we rohani tuyghulirimizgha ri’al emgeklerni tigishwetmeslikimiz kirek.
Milletke tolup-tashqan ishenich we ömüd bilen biqish kirek.milliy sistimimizni qoghdisaq we her sahede milliy tereqqiyatimizni zamaniwiyliq bilen yughursaq milliy mewjutluqtin ensirshimizning hajiti yoq.
Kochilardiki qisqa yopka kiygen qizlargha, chichini boyitiwalghan yashlar we lidi gaganing choqun’ghuchillirigha qarap millettin ömüdsizlinish we millet üstidin shikayet qilish aljighanliqtur. Millettin ömüdsizlensek yuqarqidek zamaniwiy yashlarni körgende emes belki millettin shikayet qilidighan palesh tepekkür igillirini körgende ömüdsizlensek bolidu.
Bügünki dunya bizning ata-buwillirimiz dewridiki hemme birxil bolidighan, periqliq qizziqishtiki kishilerni mesxire qilidighan addi qurulmidiki jemiyet emes.
Bügünki dunya rengdarliqi, periqliq xarektir we qiziqishtiki kishilerning molliqi bilen güzeldur.
Bügünki zamaniwiy dunyada kishiler jemiyet ishlep chiqarghan «men»bolup emes eksiche tebi’iy «men»bolup yashaydu. Kishilerning tebiyliki, qizziqishi we xarektiri munazire telep qilmaydu. Kishilerdiki periqliq zoq ilish istekliri millet we xeliqqe bolghan töhpe yaritish ishtiyaqi bilen munasiwetsiz.
Kishilerning shexsi hayati we shexsi isteklirige qarap millet üchün qolidin kilidighan tirishchanliqlirigha baha birelmeymiz. Bir hemjinis, bir pa’ishe, bir artisit we yaki bir jinis özgertküchi we yaki bir haraqkesh milletke qoshqan töhpilliri bilen ulugh sanilishi tamamen momkin.
Bügünki ri’al jemiyetke idologiyirimizni uyghunlashturshimiz we milliy sistimimizni kücheytishishimiz üchün bizge düshmen sistimilardin küchlük zamaniwiy we ilghar idologiyege ige bolishimiz kirek.
Bügünkidek tiz sürette medeniyetler,milletler we dinlar yughurlunup kitip barghan yersharilashqan jemiyette ziyade konsirwatipliq milliy idologiyirimizning chürüshige sewep bolup qalidu.
Milli sistimimizning mustehkemlishishi, milliy jelipkarliqimizning küchiyishi üchün exlaqi, dini we milliy qimmet ölchemlirimizni tengshishimiz hisyatchan halitimizni eqliy hökümge ma’il weziyetke ekilishimiz kirek.
Bügünki dunya bizning tesewwur qilghinimizdek adil emes. Adilliq eger bar bolghan bolsa idi tirishchanliq we eqli tepekkürning ehmiyiti qalmayitti. Bügünki ri’al hayatta achchiq ri’alliqni tonighan, tirishchanliq we eqli tepekkür bilen halitini özgertishke urun’ghan kishiler we milletler dunya sehniside put tirip turidu. Bu heqiqetning hichqandaq adilliqi we heqqaniyliqi yoq.
Nezer we diqqitimiz özegertishke momkin bolmaydighan mesililer üstide emes, özgertishke imkan bolghan nersiler üstide bolishi zörür.
Heqiqet shuni körsitip ötüptiki aldimizde ikki xil achchiq ri’alliq sozulup yitiptu. Biri yoqulush biri özini yingilash arqiliq mewjutliqini saqlash.
Hemminglargha söygü we hörmet bilen teshekkürlirimni yollaymen.(Awtori:Weten Oghli)

Hashim haji ,uyghur, (hashim hajining sowét ittipaqidiki ismi hesen)sabiq sowét ittipaqi özbékistan jumhuriyiti dölet xewipsizliki komtétining polkownik derijilik emeldari .

1935-yili sowét ittipaqi shéng shiseyge yardemge ewetken yüy shiyu sung(esli ismi wang shu ching)bashchiliqidiki 25neper xenzu,uyghur polshéwiklar partiyisi ezaliri bilen shinjanggha kélip ,shéng shiseyning saqchi bashqarmisida ishleydu .1935-yili qumul wilayetlik saqchi bashqarmisining mu’awin bashliqi bolidu.1937-yili etiyazda xizmitidin doklat bérish üchün öz dölitige qaytidu.shu yili siminof(rus)bilen shinjanggha kélip ,shéng shisey tesis qilghan mexpi sot hey’itining ezasi bolidu .1938-yili sowét ittipaqi shinjanggha ewetken siminof,yaqup(qazaq)lar bilen sowét ittipaqigha shinjangdiki asasliq mehbuslarning iqrarnamisini élip kétip uzaq ötmey shu yili qishta sowét ittipaqi hökümitining jang shing, ying liyang , xojiniyaz hajim , xuang xenjang , shéripxan töre, ma shaw wu, mepuz wang ,abdulla damolla ,sopa shenjang qatarliq 108 neper kishige ölüm jazasi berse bolidu ,dégen testiqni élip kélip shéng shiseyge yetküzidu. Shéng shisey tekshürüp testiqlghandin kéyin shu yili 12 -ayda mexpi sot hey’iti hashim hajining nazaret qilishi astida ikkinchi türme(hazirqi ottura xelq sot mehkimisi orunlashqan orun)de bularning hemmisini arghamcha bilen boghup öltürgendin kéyin hashim haji öz dölitige qaytidu.
Hashim haji 1939-yili etiyazda moskwadin qaytip kelgendin kéyin shinjang ölkilik sabiq saqchi bashqarmisida 6-bölüm dégen axbarat bölümige bashliq bolidu we mexpi sot hey’itining xizmitinimu ishleydu.1939-yili shéng shisey sowét ittipaqigha qarshi herket bashlaydu.sowétperes xadimlarni qolgha alidu.mesilen:saqchi bashqarmisining mu’awin bashliqi qurban niyaz(sowét ittipaqi qirghizistan qizil armiye onwérsitétini püttürgen),maliye nazaritining naziri qurban se’idi we milliylardin sowét ittipaqida oqup kelgenlerning zor köpchilikini qolgha alidu, ulargha «turpan ,pichan toqsundiki déhqanlar topilingini pilanlighan »dégen gunahni artidu.sowét ittipaqi hökümitige bu topilangning pilanlighuchiliri ürümchide turushluq sowét konsulxanisi bilen saqchi bashqarmisidiki sowétlik axbarat mutexessi hashim hajilar ,dep melum qilidu , netijide sowét ittipaqi sowét konsulxana xadimliri bilen hashim hajini qayturup kétidu.shuningdin kéyin hashim haji shinjanggha qayta kelmeydu.yéqinda uqushimizche ,hashim haji (hesen)almutuda 1972-yili ölgen .
(hashim hajining terjimihali «shinjang tarix matiryalliri» 1-san 111-bettiki«shinjang mexpi sot hay’iti toghrisida»dégen maqalidin we qumul saqchida hashim haji bilen birge ishligen hoshur musa qatarliqlarning sözidin élindi)
Pasar beg 9 T
Pasar beg qeyerlik qachan tughulghan?………dégendek mesililerni éniqlash imkaniyiti bolmidi,lékin 1936-yilidin 1950-yilighiche yerkende uyghur uyushma re’isi ,1950-yili yerken’ge hakim bolghan haji abduréshit yüsüpning pasar beg heqqide este qaldurghanliridin töwendikilerni bilduq:
1945-yilining axirliri yerken saqchi idarisida pasar beg dégen adem peyda bolidu . Saqchi xizmetchilirining éytishiche , bu kishi ürümchidin gunahkar hésabda ewetilgen .u kélip yérim yildin kéyin yerken saqchi idarisigha jang familik bir kishi bashliq bolup kélidu .shuningdin kéyin pasar beg bazarlargha chiqidighan bolidu.ikki ay ötkendin kéyin saqchida bölüm bashliqi ,kéyin waliy mehkime xelq shlar bashqarmisining bashliqi bolidu.shuning bilen pasar beg dep nami chiqidu.
1947-yil axirliri ürümchidin yerken’ge waliy saylash hey’iti kélidu we saylam arqiliq ju fanggang qaldurulup pasar beg waliy qilip teyinlinidu. 1 q5
Pasar beg 1950-yili qolgha élinip yerkende türmige qamalghan mezgilde , özi toghrisida töwendikilerni sözlep béridu:
Pasar beg ,uyghur ,bala waqtida diniy mektepte oqughan ,kéyin xenzu mektepte oqup,1-derijilik oqush püttürüsh guwahnamisigha ériship ,xotende saqchi idarisigha bashliq bolidu .kéyin yang zéngshin dewride ürümchide échilghan siyasi qanun mektipini püttüridu we ishpiyonluq teshkilatining yerkende turushluq mes’uli bolidu.jing shurén hakimiyet béshigha chiqqandin kéyin shinjangning harqaysi jayliridin xenzu mektepte oqighan nur beg,qeshqer kona sheherdin yaqup loshi ,peyzawattin abduraxman beg qatarliq 50 dek kishini ürümchige chaqirtidu . Bu 50kishi jangjun yamuli ichide olturaqlishidu we ularni duma dep ataydu. Jangjün yamuli ulargha yuquri mu’ash béridu.bu begler alghan ayliqigha epyun chékip bikar yurudu .ularning hemmisige tamgha oydurup bergen bolup ,özliri mejliske qatnashmaydu -yu,mejliste qilin’ghan qararlargha tamghilirini basidu .ghelle-paraq yighidighan waqitta bu begler her qaysi nahiye ,wilayetlerge ewetilidu .bir yili pasar begni yerken’ge ewetidu .pasar beg yerken manju köl béshidiki imin begning öyige chüshidu .ambal uninggha her küni besh ser kümüsh ewetip béridu .shunga ,u eysh-ishretlik turmushta yashaydu .heptide bir qétim ghelle-paraq alghan jaygha bérip aylinip kélidu .shu künlerde u ambalning qilmishlirigha narazi bolup yuqurgha xet yazidu ,uzaq ötmey uni ürümchige qayturup kétidu .u ürümchige qayturulup kétip 3-yili hökümet uni yene yerken’ge ewetidu . Bu qétim u qaytish waqtida ambal bir xangden tawarda tikilgen tekiyni töt kishige zembilde kötertip ,pasar beg turghan jaygha élip baridu we olturmayla «bu méning ayalimning sizge atap tikip qoyghan tekyisi iken ,qubul qilghaysiz » dep chiqip kétidu .pasar beg qarisa tekiyige 20ming ser kümüsh nokchilap sélip qoyulghanikin .u ürümchige barghandin kéyin 10 ming ser kümüshni her qaysi emeldarlargha sowgha qilidu, beglerni méhman qilidu .shuningdin kéyin hökümet uni her yili yerken’ge ewetidighan bolidu. Jin shurén aghdurulup ,shéng shisey hakimiyet béshigha chiqqan deslepki yillarda pasar beg terjimanliq qilidu .kéyin aqsu wilayetlik saqchi idarisigha bashliq qilip teyinlinidu .bir yil bolghanda ,ürümchige chaqirtilip qolgha élinidu .kéyin gunahkar teriqiside yerken’ge ewetilidu .shu kunlerde ürümchi türmiside bille bolghan jang familik kishi yerken saqchi idarisigha bashliq bolidu we pasar begni saqchi idarisigha bölüm bashliqi qilidu .kéyin asta-asta waliy bolidu . 8
Pasar begke 1951-yili 3-ayning 18-küni ishpiyonluq jinayiti bilen ölüm jazasi bérilidu.
Nur beg
“ x2 Z; Nur beg qasim mirza oghli (xenzuche ismi xo dingbang) xoten ilichi yéngi awatta texminen 1890-yillarda tughulidu .mektep yéshigha yetkende yéngi awatta diniy mektepte ,kéyin qeshqerde xenzu mektepte oquydu .mektep püttürgendin kéyin ,xotenning muweqqet waliysi ching darén’gha terjiman bolidu .kéyin ürümchige chaqirtilip ,duben mehkimiside terjiman bolidu .1933-yillarda shéng shiseyning qumul qozghilangchiliri bilen bolghan söhbitide terjiman bolidu .qumul qozghilangchiliri jenubiy shinjanggha yürüsh qilghanda , nur beg ulughchatqa hakim bolidu .kéyin hey’et dégen nam bilen shéng shiseyning duben mehkimiside ishleydu .1936-yili yerken’ge hakim bolidu .xojiniyaz haji ölkige mu’awin re’is bolghanda ürümchige chaqirtilip xojiniyaz hajimgha katip bolidu .xojiniyaz haji qolgha élin’ghandin kéyin xo dingbangmu shéng shisey hökümiti teripidin qolgha élinidu .1944-yili türmidin chiqip ,ürümchi xenzu qizlar gimnaziyisige mu’ellim bolidu .1945-yili ölkilik ijitima’iy parawanliq bashqarmisigha mes’ul bolidu .1951-yili qan qerzi bar ishpiyon diyilip ,ölüm jazasi bérilidu .
(nur beg toghrisidiki bu matéryal uning oghli abduréhim nurning 1989-yili bergen matéryaligha asasen retlendi).
Yaqup ambal
Yaqup ambal (yaqup beg) 1884-yili qaghiliq nahyisining bazar ichidiki tügmen ériq mehelliside tughulidu ,xenzuche ismi yo wiyxu .atisi yunus haji hejge bérip heremde ölüp kétidu.
Yaqup ambal yette yéshidin tartip bir mehel diniy mektepte oqup sawatliq bolghandin kéyin ,shu chaghlarda menching hökümiti tesis qilghan xenzuche mektepte oqup ,imtihandin yaxshi ötkenliki üchün ,shiyu sey (talip )dégen onwan’gha érishidu. !
:shuningdin kéyin , shinjangning ölke merkizidiki aliy mektepke mtihan bérip ötidu we üch yil oqup ,oqush püttüridighan chaghda ölke imtihanidin ela derijide ötkenliki üchün «juyrin»(ching sulalisi dewride ölke imtihanidin ötkenlerni shundaq ataytti) dégen ilmi onwan’gha ige bolidu .oqush püttürgende ölkilik hökümetke teqsim qilinip .bölüm bashliqi bolup ishleydu.

Yang zéngshin bir küni yaqup ambalni egeshtürüp chiqip seyle qilidu .yoldin ötüwatqan bir uyghur déhqan éytqan « tepsem sanduq achilur ,gül béshimgha sachilur….» dégen («tahir-zöhre») naxshisini anglighan yang zéngshin « yowéyxu ,awu law chentu nime dewatidu ?» dep soraydu .yaqup beg héch ikkilenmestin ,« tishiyangza shiyangzi keyli ,tushiyangdixuar senkeyli …..dewatidu » dep jawap béridu . Buni anglighan yang zéngshin qaqahlap külüp kétip « barikalla ,ilimde kamaletke yétipsen ,nahiyige ambal bolush salahiyitige ige bopsen ……» deydu .shuningdin kéyin , u kelpin ,qaghiliq qatarliq bir qanche nahiyide ambal bolup ishleydu .1932-yili chushme tamda yighiliq bolghanda , u qaghiliqqa qaytip kélip ,akisi sidiq begning qorosida turidu . 1933-yilining béshida , xotende zor kölemlik qozghilang bolidu .shu chaghdiki qaghiliqning ambili liyu shiyaw li yuqurining permanigha bina’en ,qozghilangchilarni basturush üchün xoten’ge esker bashlap mangghanda yaqup ambalnimu bille élip baridu .ular guma bilen qariqash arliqidiki qumatpashahim ,zawa dégen jaylarda qozghilangchilar bilen uchrshidu. Liyu shiyaw li qozghilangchilarni qirghin qilishqa buyruq qilghanda ,yaqup ambal puqralarni qirghin qilishni tosidu .1933-yili 3-ayda ,yene qaghiliq bilen guma nahiyiside bir kündila qozghilang kötürilidu .liyu shiyaw li qozghilangchilarni basturush bilen birge puqralarnimu qirghin qilidu , yaqup ambal esker bashliqini tépip «puqrani öltürwetsek ,bizge puqra lazim bolmamdu? Yerni kim tériydu ,tijaretni kim qilidu ? Qirghinchiliqni toxtitish lazim !» deydu .téximu köp ademni qirilip kétishtin saqlap qalidu . Kéyin maxusenning 36-diwiziyisi qaghiliq we xoten terepke bérip orunlashqanda yaqup ambal qaghiliqta özini ambal dep jakarlaydu hem hakimiyetni qaytidin tiklep jemiyet amanlighini saqlap ,puqralarning xatirjem yashishi we normal ishlepchiqirish élip bérishigha kapaletlik qilidu .aridin uzun ötmey ma xusen yaqup ambalni xoten’ge élip kétip ,diwiziye shitabida meslihetchilik xizmitige qoyidu .1937-yili shéng shisey 36-diwiziyini yoqitip ,öz hakimiyini tikligende , shéng shiseyning xoten wilayatlik saqchi idarisi yaqup ambalni qolgha alidu we 1942 -yili 4-ayda uni wehshi usullar bilen qiynap -qistaqqa élip öltüridu.
Séyit haji
Séit haji qeshqer yéngisarliq bolup ,1890-yillarda ottura déhqan a’iliside tughulidu .kéyin u ata-anisini renjitkenliki üchün a’ilisidin ayrilip ,texminen 1924-yillarning aldi -keynide sowét ittipaqining ottura asiya rayunigha chiqip ishlemchilik bilen tirikchilik qilidu . Shu künlere kishilerning tonushturishi bilen moskwa sherq onwérsitétining tashkenttiki shöbisi bolghan ishchilar téz yétishtürüsh sinipida oquydu ,mektep püttürgendin kéyin tashkenitte saqchi idarisida xizmet qilidu . 1935-yili 5-ayda3-intérnatsi’onalning shéng shiseyge yardemge ewetken ezaliri terkibide shinjanggha kélip ,shéng shiseyning saqchi bashqarmisida polkownik derijisi bilen mu’awin bashqarma bashliqi bolup ishleydu .shu yillarda ürümchide öylünüp ,hazirqi ghalibiyet yoli (hazirqi opira ömikining uduli )da olturidu .u yene saqchi garnizon qomandanliq wezipisini ishleydu we shu künlerde jaylarda qolgha élishqa höküm qilin’ghanlar we musadire qilin’ghan mal -mülüklerni bir terep qilish wezipisini ishleydu .1939-yil axirda sowét xadimliri bilen birge sowétke chiqip (chiqip kétish waqtida a’ilisini sowétke élip kétish wedisi bilen a’ilining asasliq iqtisadini élip ) kétip almutida bir mezgil turghandin kéyin iz -déreksiz yoqaydu .éytishlargha qarighanda , sowét ittipaqida élip bérilghan chong tazilashta öltürülgen bolishi mümkin iken .
Abduqadir haji
Abduqadir haji éytishlargha qarighanda ,qeshqer qaziriq kentidiki hashim haji isimlik ,awal qeshqer xanliq «medrsie»de ,kéyin buxarada oqighan molla a’iliside 1900-yillar etrapida tughulidu .1920-yilliri hashim haji qadir ,zahir isimlik ikki oghlini élip hejge baridu .hej tawaptin qaytishida kichik oghli zahir hajini turkiyide,chong oghli qadir hajini moskwada oqushqa qaldurup ,özi qeshqerge qaytip kélidu .qadir haji moskwa sherq inistitotini püttürgendin kéyin sowét ittipaqining ottura asiyadiki her qaysi jumhuiyetliride saqchi idarilirida ishleydu , éytishlargha qarighanda ,shu yillarda u aqsu ,uchturpan ,bay ,qeshqer qatarliq jaylargha köp qétim kélip ,közge körün’gen her sahe mötiwerliri üstide axbarat toplaydu .kéyin u sowét polshéwiklar partiyisige eza bolidu .zeynep isimlik sowét ittipaqiliq ,terbiye körgen özbék ayalgha öylünidu .
1935-yili sowét itipaqi shéng shisey hökümitige yardemge ewetken yüy shiyu sung (esli ismi wang shu ching) ,mensur ependi (esli ismi meshur ,texellusi weten oghli) qatarliq 25 kishining terkibide shinjanggha kélip ,qeshqer wilayitining saqchi bashliqi bolidu .uninggha qirghizistan ewetken saqchi mutexesissi datqibay dégen qirghiz meslihetchi we yardemchi bolidu.
Qadir haji saqchi bashliqi bolghan 1935-yili 7-aydin 1937-yili 4-ayning 2-künigiche bolghan arliqta qeshqer saqchi bashqarmisi ichi , axunumning yaliqi , döngbagh ,qumderwaza ,töshük derwaza ,saqcha qoruqi ,qumderwaza ichidiki gunggang dégen türme qatarliq jaylargha yüzdin artuq on métir chongqurluqta örek kolitidu .bu yerge özi ishletken we roli qalmighan axbaratchilarni tutup tashlap , üstige hak töküp öltüridu.
Abuqadir haji xelqni özige ishendürüsh üchün «dolisigha urup ,yürükini mujush » siyasitini qollunidu .u qamaqqa alghan bigunah xelqning mal -mülikini musadire qilip bayliq toplaydu , lékin körünüshte yurtigha yaxshi ish qilghan bolup , «qarixan padishahim » (qaraxaniylar padishahliqi qebristanliqi ),«osman bughraxan » qatarliq mazarlarni chuwup ,mazarlarning xishliri élip ,bulap -talighan pulliridin az-tola serp qilip mektep salidu .
Qadir haji ,datqibaylar ma xu sen qisimliri tuyuqsiz qeshqer shehrige bésip kirgende alman -talman qeshqer wilayetlik saqchi qamaqxanisida qamalghan memtili tewpiq qatarliq mehbuslar yatqan kamirlargha bénzin chéchip ,ot qoyiwétip ,atush arqiliq sowétke chiqip kétidu .

 

Awtori: Iz

 

Bir Milletning ruhé qulluqqa tolmighiche, bir milletning  umudi we iradisi sunmighiche u milletni boy sundurush mumkin emestur.  Esirlerdin biri bar bolup kelgen milli bir ruh, küchluk bir milli iradige héchqandaq bir qudretlik küch teng kilelmeydu.

(Ata Türk)

 

Hazirqi Uyghur millitining ommumi exwali, Xitayning mustemlikisige uchrighan herqaysi tarixi dewrilerdiki  eng éghir téragidiyelik dewér bolup hésaplinidu.

 

Xitay mustemlikichilirining bolsa öz tarixidiki Siyasi , Iqtisadi , Herbi jehettin  eng tereqqi qilghan, milletchilik idiyesi eng küchlengen dewri bolup hisaplinidu.  Emma biz dilimizni, düshminimizning quddiritini zikri qilishqa adetlendurudhtin köre, Öz millitimizning ruhini, eqlini, pütün wujudini düshmenge qarshi küreshke  ishlitishni  sherep dep bilimiz.

 

Undaqta mundaq quddiretlik düshmenge qandaq qarshi turimiz?

Milletning béshigha bundaq téragidiye nime üchün kilidu?

Mining, ailemning, doslurumning, Ana wetinimining béshigha yene qandaq bala-qazalar kéler?

Buning bir chiqish yoli barmu?

Nime üchün ularning gépini anglashqa mejbur bolimiz?

Nime üchün öz-özimizni bashqurmaymiz?

Nime üchün öz Öymizde erkin hés qilmaymiz?

Nime üchün bashqilar bizge hökumranliq qilidu?

Nime üchün özomizning mempeetini qoghdimaymiz?

Nime üchün özimizni qeddirini özimiz qilmaymiz?

Nime üchün özimizni uzluksiz yétildurmeymiz?

Nime üchün bashqilarni dorashqa mejbur bolimiz?

Nime üchün Milletning serxillirining qeddirini qilmaymiz?

 

Mana mushu yuqarqi soallarni öz-özige qoyalighan we bu soallarning jawabini tépish üchün küresh qilishqa térishiwatqan kishilirimiz bolsa peqet we peqetla Uyghur Milletchiliridur.

 

Undaqta Milletchilik digen nime?

Bu soalgha jawap birishtin awal Milletning nime ikenligini bilishimizge toghra kilidu.

 

Millet digen miningche:

Kolliktip bir namgha ige bolghan.

Ortaq bir qandashliq munasiwetge ige bolghan.

Ortaq bir Tarixqa we ortaq bir Tutumgha ige bolghan.

Ortqa Örpe-adet we oxshash bir Medeniyetge ige bolghan.

Ortaq bir Jughrapiyede yashaydighan.

Nuwusining asasi bir qismi ortaq bir Dingha itiqat qilidighan.

Ortaq bir Til –yéziqqa ige bolghan bir Toplam Millet dep atilidu.

 

Muqesdes Kitawimiz Kur´anda,  Alemlerning Perwerdigari ulugh Allaha mundaq xitap qilidu:

„Ey Insanlar! Silerni biz heqiqeten(Adem bilen Hawadin ibaret) bir Er, bir Ayaldin yarattuq, öz ara tonushunglar üchün silerni nurghun Millet we Uruq qilduq. …..“

 

Mana bu Ayette Ulugh Allah biz Insanlarni öz ara tonushushi üchün her xil Milletl qilip, bu Kainatqa apiride qilghanlighini qeyt qilidu. Shuning üchün  bir Milletni teshkil qilidighan amillar oxshash emestur. Héch bir Millet, héch bir Ölke, héch bir Xelq, héch bir Tarix we héch bir Döwlet bashqa birsi bilen oxshash emes. Her bir Milletning öz aldigha mexsus Medeniyeti we Milliy xarektiri bardur.

 

Bügünki zamaniwi dunyada oxshash bolmighan Atom zerichilirige ige bolghan Tömurni , Altungha aylandurghini bomighandek, milliy Pissixologni, milliy Xarektirni, milliy Özlukni, milliy Qimmet qarishi bir-biridin periqliq bolghan Engélislerni Gérmangha, Gérmanlarni Italiyan´gha özgertkini bolmaydu, shu munasiwet bilen Uyghurlarnimu Xitaygha aylandurush mumkin emes. Emdi biz yuqarqi alahidiligimizni saqlap qilish üchün Uyghur milletchilik idologiyesini teshebus qilishimiz lazim. Chünki biz uzaq bir tarixi dewridin biri mustemlike astida shawatqan bir Millet bolghanlighimiz üchün bizning milliy pisxikimizda nurghun ajisliqlar bix urup chiqqan yeni:

 

Biz uzaq bir tarixi jeryanda Xitayning Mustemlikisi astida yashighanlighimiz üchün Uyghur Millitining bu tomlumi ichide bezi insanlirimiz öz turmush helechiligi ichide bashqilargha biqinish pisxikisi yitilip chiqidu. Öz-özidin dawamliq uzaqlishidu, bashqilarni  dawamliq özige ulge qilidu. Biqinda halette turup özini erkin hés qilish Milletning pisxikisigha chüshken bedde quruttur. Bashqilargha yol qoyup, belgilep bergen qilip ichide öz bolushqa adetlengen kishilerni özlukige qayturush ölukni tirildurgendek bir mumkin bolmighan bir ishtur. Biqindiliq ichide özige bolghan ishenchisizlik bilen bashqilargha heyranliq hisyati bilen qaraydu, bu tuyghu waqitning ötushi bilen biqindiliq ulgisige aylinidu. Bundaq biqindiliq ulgisidiki kishiler bara-bara yurush-turushta hetta Rohi haletliridimu we ichki hisyattimu özgurush hasil qilip, Xitay millitige oxshash  bir Milliy pisxik oturgha chiqidu.

 

Yene bezi yashlirimizda bolsa özidiki meniwi boshluqlarni wastiliq dolturush üchün Milletchiliktin pütünley mustessina hetta Muqedes Dinimiz Islamning eng isil modidél yollirini tuqqan ejdatlirimizni yolidin kéchip, Ummetchilik idologiyesige tutulup, her xil dinni menzeplerni qobul qilip Özige, ailisige, Milletning mempetige ziyan sélip, Xitayning Uyghurlarni dunya Térorizimgha baghlashtek rezil oyunlirigha bilip-bilmey maslishiwatidu.

Bizning yolimiz, herkitimiz Ummetchilik bolmastin belki Uyghuristanning musteqqillighini qolgha kelturush yolidiki Milletchilik yolidur.

 

Uygur xelqining Milletchiligi bolsa bölunush bolmastin belki milliy birliktur, pütün Uyghur xelqini bir ruh, bir ten qilip, millitmizni ebidi saqlash, qoghdash yolidur. Dinni qoghdash bolsa Allahning ilikidiki ishtur. Allah bu muqedes dinimiz Islamni ta qiyametkiche qoghdashqa özi wede qilghan. Bu Allahning quddiriti dairisidiki ishtur. Bizning quddritimiz aranla öz Millitmizni qoghdashqa yitidu xalas.

 

Süre Reide 11-ayet: „…..Herqandaq bir Qewim özining exwalini örgertmigiche, Allah ularning exwalini özgertmeydu…..“

 

Biz özmizni özgertish üchün Millitimizning  Siyasi, Iqtisadi, Herbi we Ilim-pen sahesidiki ornimizni kücheytishimiz lazim. Bu uluq nishangha yétish üchün uzaq bir tarixi jeryan kirek.  Mana mushu tarixi basquchta biz özimizdiki milliy ang, milliy ruhni janlandurushqa toghra kilidu . Uyghur millitining tirilishi, küchlinishi we terqqi qilishish jeryanida duch kelgen qiyinchiliqlarni yéngishtiki eng unumlik waste Uyghur milletchiligidur.

 

Uyghur milletchiligi digen nime?

 

Uyghur millitining Erkinligi, Heq-qoquqini, Tarixi, Itiqadini, Medeniyeti we  Öz ara itipaqi qatarliqlarni qoghdashni hemmidin ewzel körush  Uyghur milletchiligi dep atilidu.

 

Qüyashning astida bexitlik yashashqa bolidighan bir yerni her insan arzu qilidu. Bu arzu bilen insanlar öz kimligini, öz qeddirini, millitini we igilik hoquqi qatarliqlarni qoghdash chushenchisige ige bolidu.  Mana mashu seweptin her yerde milletchilik bolidu. Musteqqil bolmighanlar musteqqilliq üchün, barawer bolmighanlar barawerlik üchün küresh qilidu.

 

Herqandaq bir Millettiki milletchiler özini eng qedimi Millet, eng uzun tarixqa ige Millet dep qaraydu. Mesilen:

Yehudilar özini eng uzun tarixqa ige xelq hemde Yehudilar bolsa “Peqet we peqetla Qul bolmaydu” dep qaraydu.

 

Türkler bolsa “Yuqarda kök Asman, astida Yer gumran bolmighiche, Wetinim we Padishahimni héchkim örelmeydu” dep qaraydu.

 

Xitaylar bolsa oxshashlar özlirini eng uzun tarixqa ige Millet, biz hemdin ulugh dep “Atalmish Zhongguoluqlarning ruhini” terghip qilidu. Mana bularning hemmiside Milletchilik ruhi, özni hemmidin ewzel körgen ruh ipadilengen. Shunga herqandaq bir Milletning mewjutlighi milletchiliktin ayrilalmaydu. Uyghurlarmu hem shundaq.

 

Milletchilikning töwendikidek alahidilikliri bolidu.

 

1.Milletchilik bir Milletni birleshtiridighan bir Küch.

2.Milletchilik mexsetni emelge ashurghuchi Küch. Öz Millitining ézilishige qarshi turup, rawajlinishi üchün küresh qilidu.

3. Milletchili siyasi jehettin bölgünchiliktek körinsimu emeliyette bir Milletni bir Döwlet halitige kelturidighan Küchtur.

4.Milletchili tajawuschilarning bashqilarni mustemlike qilishtiki Küch.

(Mesilen: Xitay öz Millechiligidin paydilip bizni Mustemlike qilghan)

5.Milletchilik Iqtisatni tereqqi qildurushtiki herketlendurguchi küch.

( Mesilen: Xitay hazir mashu Milletchiliktin paydilip öz iqtisadini rawajlandurwatidu)

 

Omumen éytqanda Milletchilik nahayiti chong daire ichide öz kimligini Dunya sehniside tonutup, öz awazini pütün Dunyagha anglitidu.

 

Milletchilik Insanlarning ruhlarigha xétap qilip,  bu quddiretlik we murekkep dunyada hemde cheksiz tarix ichide, Insanlargha öz kimligi bilen musteqqil yashash ruhini kapaletlenduridu. Shuning üchün tarixqa qaraydighan bolsaq mustemlikichiler tupraqni mustemlike qilghan bilen u tupraqtiki insanlarnining milliy rrhlarini mutemlike qilishta zorlanghan shuning bilen ularning mustemlikichiligi heqiqiy turde emelge ashmighan.

 

Xitay hazir bizning ruhimizni mustemlike qilish üchün pütün küchini ishqa siliwatidu. Uyghuristanni heqiqi menide mustemlike qilish üchün Uyghur millitining milliy ruhini tel-tükus mustemlike qilishqa toghra kilidu. Shunga Xitay Uyghur millitining tarixtin biri ishinip kelgen idoligiyesini özgertish, öz medeniyetidin yéraqlashturush, til-yiziqini emeldin qaldurush  hetta yémek-ichmek, kiyim-kichek, Saqal-buruttin tartip pütün milliy özlukke musasietlik amillarni yuyushqa tirishiwatidu. Shunga biz pütün küchimiz bilen Milletchilik ruhimizni küchlendurishimiz lazim.

 

Téchliq we adalet ichidiki bir Dunya peqet öz igilik hoqoqigha özi hoja bolmighan milletlerning heq-hoquqlirigha tel-tukus réaye qilghandila mewjutluqqa kilidu. Shunga dunyada urush oti öchmewatidu.

 

Bugunki dunyada mezlum milletlerning nimige ehmiyet biridighanlighi héchqandaq muhim emes. Muhimi dunyani kontirol astigha alghan küchlerning we döwletlerning nimige köngul bölidighanlighida. Shundaqla bizning ularning nime ishigha yaraydighanlighimizda. Ular peqet mezlumlarni özining küchluk döwlet bolush yolida waste qilip tallap, mexsetke yetkende tashlashdu xalas, buningha hem Uyghur millitining téragédiyege tolghan qanliq  tarixi guwah!

 

Mezlum xelqlerning kim bolgghanliqi, uning nimige éhtiyajliq ikenligi, niméni qobul qilip, nimini ret qilishini köp waqitlarda Dunyadiki muhim küchler belgileydu. Dimekki küchluk döwletlerning  birining kim ikenligige  qarar birishtin burun, u özining kim bolghanlighigha qarar birelmeydu. Shunga Uyghgurlar bir ishni qilip, eng axirida sap meghlup bolghan, chünki hökumni küchlukler bergen. Uning üchün dawamliq küchluk bolushimiz lazim.

 

Küchluk bolush üchün bir pütün ortaq Milletchik idoligiyege ige bolushimiz lazim. Düshmenning boy sundurghuchi idologiyesining mahiyitini tonup yitishimiz lazim. Qoral bash egduridu, emma qul qilalmaydu.

 

Uyghur Milliti gerche hazir eng éghir zulumgha uchrawatqan millet bolsimu, emma hazir shuningdin umutlinishimiz lazimki Uyghur milliti hazir yiqinqi zaman tarixida eng ilim-penge yurush qilghan dewridur. Ilim-penge yurush qilishni yenimu téz rawajalandurushimiz lazim. Ilim-penning nihmitini putun Uyghur toplimigha qanat yaydurushimiz lazim buning bilen Uyghur millitini Dunyadiki küchluklerge tesir qilduralaydighan haletke ekilishimiz lazim.

 

Uyghurlar qandaq bir bashqurush tuzumning astida yashayli Milletning musteqqiliqi, Milli ruhning tughulushi, milletning Ilim-pen bilen  rawajlinishi, milletning éngining ortaq haletke kilishi qatarliqlar Milletchilik höjehirisidin ayrilalmaydu.

 

Milletchilining yoqulushi bolsa yene bir menidin milli Döwletning qurulushini emelge ishishidin tosidu. Milletchilikke qarshi turush bolsa Musteqqil bir milli Döwletning barliqqa kilishige qarshi dimektur.

 

Uyghur milletchiligi uyghur millitining mewjutluqini saqlash üchün we milli bir musteqqil Döwlet qurush üchün otturgha chiqqan bolup, Uyghur millitining milli ruhining tereqiyatigha bergen jawabidur.

 

Uyghur milletchiligi qisqiche qilip éytqanda Uyghur millitining qutulush, térilish  yolidur. Biz muxtaj bolghan qudret Uyghur millitining tomurida éqiwatqan issiq Qanda  mewjuttur.

Iz

 

03.04. 2015 Germany

Awtori: Iz

Heqiqi Düshmendin qutulush  üchün,

paydilinishqa bolidighan düshmenlerdinmu paydilan!

(Xatire Deptirimdin)

Urush bolsa xelq araliq Gruplar , Döwletler yaki bir Döwlet ichidiki chong gruplar arisidki teshkillik asasta, Qoral küchi bilen élip birilghan zorawanliq bir hil küreshtur.

Urush asasliqi Dinni, Milli, Siyasi we Iqtisadi mempeetlerge irishish üchün ilip birilidu.

Yiqinqi zamanlardiki urushlarning asasi seweplirining biri bolsa chong döwletlerning dunyadiki xojodarliq hoquqini téximu kücheytish üchün öz iqtisadining jan tömiri bolghan xam Eshya we Énérgiye talishish urushliridur.

Mesilen:  Chichenistan, Groziye, Iraq, Süriye we Okrayinghiche bolghan bu urushlarda Amerika, Rossiye, Xitay, Yawropa  zadi nimini talishidu. Emeliyette bularning talishidighini del ènérgiyege bolghan  igidarchiliq hoquqidur. Bu atalmish Énérgie bolsa asaslighi Néft, Gaz, Kömur we Uran qatarliqlardur.

Amerika iqdisadining yadrosi bolsa Néft ustige qurulghan bolup, yeni  Néft sodisini Amerika Dolliri arqiliq hésap uzush tuzulmisi, Néft turbusi, Néft transiporti Déngiz tonili, Néft pishiqlap ishlesh Sanaiti, Néft ishleshtiki pütün ishlepchiqirish halqilirini öz qolida tutush qatarliqlar bolsa  Amerikining  ghayet zor mempeetige aylanghan.

1764-yilliri James Watt (1736 – 1819) ijat qilghan Kömurni yéqilghu qilghan Par Mashinisi arqiliq Engiliye tézdin sanaetliship, Dunyada kömurning wastisi bilen öz nopusini tiklidi disek, bugunki künde Amerkaning nopusi Néft ustige qurulghan disek xatalashmaymiz.

Par Mashinisining ijad qilinishi bilen Kömur maddisi Engiliyening bash köturishide asasliq rol oynidi yeni Poyuzning suritini Par Motiri arqiliq tizletti hem at küchini ashurdi. Déngizda Kémiler yelken bilen emes belki Par Motor bilen nahayiti éghir yuklerni élip mangalaydighan boldi. Buning bilen mustemlikichiler Dunyaning heyqaysi yerlirige birip, tajawuschiliq urush arqiliq öz mustemlikke qilghan ellerdiki bayliqlarni igenlidi. Buning wastisi bilen Engiliye dunyadiki eng qudretlik döwletke aylanghan.

1893-yili Rudolf Diesel (1858 – 1913), Diesel Motorni ijat qilghandin kiyin téximu hayati küchke ige bolghan Ayropilan, Tanka, Yéngi tiptiki Poyuz, Paraxut, Abtomubillar meydangha kélip, Néft bilen tebiy Gaz bolsa Sanaetning jan tomuri bolup qaldi.

Sanaetning téz surette tereqqi qilishi bilen Insanlarning turmushi, xizmet sur´eti we rétimi tézleshti, ishlepchiqirish küchlirining tereqiyati yuquri köturuldi.

Amerikida Néft we Gaz bayliqlirini ichilishi bilen Amerika tézdin bash köturup, Engiliyening ornini ilishqa bashlidi.  Amerika Dunyadiki Néftning bahasini békitidighan hoquqnimu igenlidi. 1950-yilliri Amerika ishlepchiqarghan Néft dunya Néftining Üchten ikki (2 / 3) qismini igenlidi. 1970-yillirigha kelgende Amerika ottura sherqte pütünley Engiliyening ornini igenlep, Ottura shertiki May kilapanni kontrol qildi. Dimekki bir döwletning iqtisadi tereqqiyatida Néft asasliq amil bolup qalghan. Shuning üchün Néft  Dunyadiki urushlarning asasliq seweplirining biri bolup hésaplinidu.

2-Dunya urushi waxtida Adolf Hitler (1889.4.20 – 1945.4.30) ning “Chaqmaq Urushi” qilishining asasliq seweplirining biri shuki Gérmaniyening uzun muddetlik urush qilish üchün Énérgiye membesi yoq idi. 1938-yilliri Gérmayniyening 60% Néftini Yawropaning sirtidiki Memliketlerdin temin itéletti.

1945-yili 11-ayning 20-künidin ta 1949-yili 4-ayning  14-künigiche dawam qilghan, Gérmaniyening Nürnberg sheride élip birilghan,  2-dunya urushidiki Urush jinayetchilirini sotlighan sotta, Gérmaniyening herbi hazirliq we Urush qomandanlirining Sovet ittipaqigha wujum qilish qararini chiqirishning asasi sewebi Néft ikenligini ashkarlanghan. Hitlerning sitiragidiyelik nishani bolsa sabiq Sovet ittipaqining Baku we Kawkaz Néftlikige érishish bolghan.

Yaponiyemu oxshash, yiraq sherq urushida, sherqi Hindi taqim aralliri we  sherqi jenubi Asiyagha wujum qilishidiki mexsidi Néft bolghan. Téch okyan urushidin ilgiri Yaponiyening özini Néft bilen qamdash nisbiti aran 10% bolghan, 80% ni Amerkidin import qilghan, 10% ni Hindoniziyedin import qilghan. Yaponiye izchil halda Amerika we Engiliye bilen düshmenliship qilishtin saqlanghan. Kéyin Hitlerning Yawropa urushi meydanidiki ghelbisi Yaponiyeni esebiyleshturgen. Yaponiye andin jenupqa yurush qilip, sherqi jenubi asiyadiki Néft menbelirini igenlep, uzun muddetlik urush qilish iqtidarini hazirlashqa teyarliq qilghan.

Yiqinqi waqitlardiki Chichen urushi we Groziye urushliri yene bir tereptin  Russiye bilen Amerkining Néft turba liniyesini talishish urushliri bolup hésaplinidu.  Sovet ittipaqi parchilanghanda, ichki Déngizda ikki Néft yetkuzush turba liniyesi bolup, buning biri Ezerbeyjanning Baku  bilen Russiyening qara Déngiz porti bolghan  Noworissik liniyesi.

Yene biri Baku bilen Groziyening Supsa liniyesi idi. Bu liniyelerning Néft yötkesh iqtidari yuquri bolup, bu liniye Chichenistandinmu  ötidu. Bu liniyeni öz waqitta gherip döwletliri mebghleq chiqirip rémot qildurghan idi. Kiyin Russiye bu liniyening bashqurush hoquqini qoldin bérip qoymasliq üchün Grozin we  Chichenistanda qanliq urush qozghighan idi.

Nöwette qaraydighan bolsaq Amerika ottura sheriqtiki Néftke bolghan hökumranlighin saqlap qilish üchün, herbi herkitini kücheytmekte, ISIS (Iraq sham islam döwliti) ni bana qilip, qaytidin Iraqqa kirishke bashlidi.  Amerika Déngiz okyanlardiki Néft turba liniyesi üchün zor meghleq salidu. Peqet Néft ishlep chiqirish we Turba liniyesini kontorol qilalisila andin Yawropa we Asiyadiki Néft bahasini bikitishni kontorol qilalaydu.

Yawropa ellirigimu Néft yetküzilidighan birqanche turba liniyesi bar bolup, biri Baku – Supsa liniyesi, bu arqiliq ichki Déngiz Néftini Yawropagha yetkuzidu. Yene bir eng köp  Néft yetküzpsh liniyesi bolsa Russiye – Okrayina liniyesi. Nöwette bu liniyeni Amerika arliship, parlech haletke chüshürüp qoydi.  Buning bilen Russiyening iqtisadi zor zerbige uchridi.

Yene bir muhim liniye Iraq-Türkiye-Gritsiye liniyesi. Bu liniyeni ISS ning zoriyishigha egiship, uzulup qilish xepige duch kelmekte. Yene bir liniye Iraq – Suriye liniyesi bolup Suriye urushi sewebidin asasen kardin chiqti. Yawropagha Néft Déngiz transiporti arqiliqmu toshilidu . Seudi Erebistanning qizil Déngizidiki portidin Suweyish qanili arqiliq Yawropagha toshulidu. Uningdin bashqa Afriqa elliridinmu Néft toshulidu. Liwiye we Aljiriye, Nigirye döwletliridinmu kilidu.

Yawropa itipaqi özining menpeeti üchün Néft sodisini Yawro arqiliq hésawet qilish tuzulmisini yolgha qoyush üchün birqanche yildin biri Russiye,  Ezerbeyjan, Groziye, Okrayin qatarliq döwletlerdiki Néft liniyelirige küchep meghleq salmaqta. Bu Amerkining dunyadiki Néft sodisini Dollar arqiliq yurguzush sodisigha tehdit keltürdi.

Russiye bolsa Amerkining kontorolliqindin ayrilghan bir Néft, Gaz ékiport döwliti.  shunga Russiye Amerkining asasliq reqibi. Russiye Amerkining Néft bahasini békitish tuzulmisini qollimaydu. Shunga Russiye Xitay bilen Néft sodisida hemkarliship, Özara sodida Dollar qollanmay belki Xitay puli Yuen bilen Russiyening Rublisini qollinishqa qarap yüzlenmekte.

Xitay  Iran bilen bolghan Néft sodisini Xitay puli Yuen bilen élip birish toghrisida yéqinda muzakirleshti. Énérgie bixeterlik nuxtisidin qarighanda, Yawropa, Russiye we Xitay Amerkining énérgieye baha békitish monopolluq séstimisini buzulushini halaydu.

Eger Amerika dawaliq Néft bahasini békitishni kontorol qiliwalsa Yawropa, Xitay, Yaponiye, Hindistan qatarliq énérgieyege éhtiyaji bar chong döwletler üzlüksiz halda Amerkining békitken bahasi boyinche, Dollarni waste qilip sétiwalidu. Bundaq ehwalda u döwletlerning ixtisadining tereqiyati uzluksiz Amerkigha biqinghan  halette bolidu. Uning üchün énérgieye import qilidighan Xitay hemde énegieye éxport qilidighan Russiye we Iran Amerkining hojayinliq chembirigidin qutulush üchün herket qilidu.  Emma bu weziyet Amerkini qattiq biaram qilidu, Russiye bilen Iranning Dollar bolmighan baha  békitish Döwlitige aylinishigha qet´i qarshi turidu, bu énérgie baziridiki riqabet sitragiyesi bolup hésaplinidu, Urush bolsa yétekchilik hoquqigha ige bolushtiki wastedin ibarettur. Amerika bolsa „Dunyadiki Néftni kim kontorol qilsa, shu Dunyagha hoja bolidu“ dep qaraydu.

Amerika Prezindenti Kennedy:“Tengrining bizni qoghdishini we yardemchi bolushini tileyli, emma, shuni unutmaslighimiz lazimki Tengrining Yer yuzidiki qilidighan ishlirini biz ustimizge wezipe qilip  alduq“ digen idi. Prezindent George W.Bush.“ Köktiki Tengridin ilham élip, Dunyani Tertipke sélish üchün tirishiwatimen“ dep, Iraqqa tajawus qilip, kirgen. Nöwettiki Okrayin mesilisi gerche waqitliq toxtighandek qilsimu, emma yenila urush tumanliri qaytidin peyda boliwatidu.

Xitay bolsa dunyadiki eng chong énérgiyege éhtiyajliq döwlet bolup hésapnilidu. Xitay eng éhtiyajliq bolghini Néft, Gaz, Kömur, Uran qatarliqlar.

Néft:  Xitay iqtisadining téz tereqiy qilishigha egiship 1993-yildin bashlap, Néft import qilidighan döwletke aylanghan. Hazir Xitay özige éhtiyajliq Néftning 60% ni import qilidu. Xitay hazir künige 6,3 million Barrel Néftni import qiliwatidu. Eger Xitayning iqtisadi tereqiyati mashu surette maghidighan bolsa 2030-yilgha barghanda Xitayning Néftke bolghan éhtiyaji hazirqidin bir hesse yuquri bolidighanlighi mölcherlenmekte.

Xitayning 2013-yildiki herqaysi döwletlerdin Import qilghan Néftning % exwali töwendikiche:

Seudi Erebistandin:         20%

Angoladin:                      12%

Iran:                                 11%

Russiye:                           8%

Oman:                              7%

Iraq:                              5%

Kuvait:                              5%

Sudan:                               5%

Venezuela :                       5%

Qazaqistan :                    4%

Birleshme Erep Emirat :   3%

Braziliye :                         3%

Kongo :                             2%

Bashqa Döwletlerdin :      10%

Gaz: Xitay Gazni asasen ottura asiyediki döwlerler bilen Russiyedin import qilidu. Wetimiz Uyghuristanning tupraqlirdin ötken Gaz turbuliri (Pipelines) arqiliq kelturudu.  Xitay yene wetinimiz Uyghuristaning tupraqliridin chiqidighan tebiy Gazdinmu ach közluk bilen  paydiliniwatidu.

Kömur:  Kömur Xitayning asasliq énérgiye membesining biri bolup, Xitayning qollinidighan énégiyening 70% Kömurdin kilidu. Xitay dunyadiki eng chong Kömur ishlep chiqirdighan döwlet bolup hésaplinidu. Xitay iqtisadining téz tereqqi qilishi bilen énérgiyege bolghan éhtiyaji hessilep ishishqa bashlidi, buning bilen Xitay shiddet bilen özidiki Kömurkan bayliqlirini achti, bolupmu ana Wetinimiz Uyghuristan Xitayning asasliq Kömur ishlepchiqiridighan bazisi bolup hésaplinidu. Kömur kanlirining pilansiz ichilishi sewebidin güzel Taghlar, güzel Yaylaqqa weyran qilindi. Ékoligioyelik muhitta éghir tengpungsizliq körulmekkte. Hetta Xitay öz ichkir ölkiliridiki muhitning bulghinishidin saqlinish üchün, Uyghuristanda qizilghan Kömurlerni ishkiri ölkilerge toshimay eksiche özige kireklik énérgiyege yeni Tokqa aylandurup toshumaqta. Bu munasiwet bilen  ghayet zor éléktér ishlepchiqiridighan élektér Zawutlirini qurup, ishlepchiqarghan sap Tokni yutkimekte, pütün qalduq xelde-xeshekni bolupmu Kömur yiqulghusidin chiqqan  Kohlendioxid bilen  wetimiz Uyghuristanning kök Asminini éghir bulghimaqta.

Xitayning énérgiyege bolghan éhtiyajining éshishi bilen 2010-yildin bashlap,  Xitay Kömurnimu import qilidighan eng chong Döwlet bolup qaldi.

Uran: Xitay hazir dunyadiki eng chong Atom énérgiye programmisini pilanlighan döwlet bolup hésaplinidu. Uning üchün Xitay  ghayet zor miqtardiki Urangha éhtiyaji bar. Xitay yilliq 1000 Tonna Uranni özidin teminleydu, bu Uranning Zor köpi yanila wetimiz Uyghuristandin chiqidu. Emma Xitayning hazirqi yilliq Urangha bolghan éhtiyaji 8000 Tonna bolup, bu Uranni Xitay dunyadiki Uranla chiqidighan pütün dunya elliridin import qilidu. Mesilen: Australien, Kanada, Qazaqistan, Usbegistan, Nambiye,  Jenubiy Afriqa we Sénigal qatarliq döwletlerdin kirguzidu. Xitayning éhtiyaji tupeylidin dunyadiki Uraniyumning bahasi nahayiti yuquri köturlup ketken.

Xitay bolsa yuqirda chushendurup ötken asasliq Énérgiye membelirige bolghan éhtiyajini qandurush üchün mehsus Énérgiye diplomatiyesini yurguzmekte. Énérgiye éxport qilidighan döwletler bilen hersahede hemkarlashmaqta. Mesilen: Qoral-yaraq sodisi, tereqiyat jehettin yardem, ösumsiz qerze puli, herxil eslihelerni nahayiti töwen bahada sétish hetta heqsiz teminlesh qatarliqlar.

Hazir Xitay özining diplomatiyeside nahayiti téz sur´et bilen Afriqa ellirige we Latain Amerika ellirige yurush qilmaqta.

Xitayning Néft shirketliri 200 din oshuq projektilirini 50 döwletke qatnashturghan bolup, bu turlerge sélinghan meghleq 80 milliart Amerka dolliridin ashidu. Xitay bu meghleqlerni yenimu ashurmaqta.

Xitay 1950-yilliridin biri Afriqa elliri bilen yéqin diplomatiye munasiwette bolup kelgen. Bundaq uzaq muddetlik dosluq 2000-yillirgha kelgende Xitaygha zor payda kelturushke bashlighan. Bolupmu Afriqa ,Xitaygha kireklik bolghan xam eshya bazisigha aylinishqa bashlighan.

2011-yildin bashlap, Xitay sirtin import qilidighan Néftning 25% ni Afriqa elliridin kelturdighan bolghan. Néft sodisini Xitay puli arqiliq , teng qimmette towar almashturush usuli arqiliq we u döwletlerning eslehelirige téxnik, emgek küchi yardem birish qatarliq herxil usullar bilen élip bérilmaqta. Shuningdek u döwletlerdiki diktatturlarni iqtisadi jehettin, qoral-yaraq jehettin teminlep, u döwletlerdiki Xam eshya bayliqlirini qolagha kelturmekte.

Dunyadiki sumurguchi chong döwletler Afriqini, özlirige  Tengri teripidin in´ane qilnghan zimindek qaraydu.  Afriqida qimmet bahaliq  Tebi bayliqlardin Néft, Uran,  Altun, Almas, Kawchuk qataliqlar bolghachqa, burunqi we hazirqi mustemlikichiler,  bashqilarning u yerlerge singip kirishige qarshi turidu. Uning üchün  u yerlerde dawamliq ichki urush chiqirip, diktatturlarni yaritip, öz xelqlirini bir-birlirige qirduridu. Herxil qorqunuchluq yuqumluq késellerning peyda bolushimu tesedibiy hadise bolmastin belki sun´iy usulda peyda qilghan késeller bolup, ulargha bir terptin yardem qolini sunup, herxil Tibbiy yardemchi xadimlirini ewettip, késellerni  dawalisa, bir tereptin ularning Gén tereptiki san-sifirlargha ige bolup, bu arqiliq ulargha mas kélidighan yéngi dorilarni ijat qilip, bazargha sélip, özlirining Dora sanaetliri üchünmu bazar hazirlaydu. Bu arqiliq Afriqigha meblegh salghuchilarni qachirushqa urinidu.

Énérgiyening sewebidin dawamliq  Ottura sherq, Balqan, Kafkaz, Ottura asiya, Afriqida urush oti uchmeydu. Shu jümlidin wetinimiz Uyghuristandimu Xitayning tereqqiyatigha yeni iniq qilip éytqanda Xitayning énérgiyege bolghan éhtiyajining ishishigha egiship, ong tanasip halda Uyghuristandiki zulum kündin-künge ashmaqta we bu zulumgha qarshi Uyghur xelqqining küreshlirimu kündin-künge kücheymekte. Uyghur xelqining mewjutluqi, Uyghur millitining  Xitaygha bolghan nepriti, intiqamining cheksiz bolghanliqida.

Hazir dunyagha nezer salidighan bolsaq, dunyaning hemme yéride bir parche urushning oti yanmaqta. Bu Ot  asaslighi Amerika bilen Russiye iqtisadi menpeti tupeylidin yeni énérgiye baziri hoquqi sewebidin yanghan.  Bu Ot yalqunining küchluk hararitinidin, bir-birige bolghan xéris tupeylidin bu döwletlerning  közliri kor bolup, hetta heqiqi düshmen körelmes derijisige yetken. Emme  Russiye kelguside  heqqi otning   Xitay teripidin yandurlidighanlighini tonup, kozi échilidu. Mana bu chagh Uyghuritanda 3- qitimliq Jumhuryetni qurushqa sewepchi bolidighan otning piltisini yenila Russiye yaqidu.

ChünkiOttura sherq bolsa Dunya Énirgieye menbesining nöwettiki merkizi, ichki Déngiz bolsa dunya énirgieyesining kelgusidiki merkizi. Kelgusidiki ichki Déngiz yeni quruqluq yoli arqiliq énirgiye yötkesh yolliri asasen Xitayning qedimqi Yépek yoli sodisini Tömur yol arqiliq turutashturush stératigiyelik pilanlirining biri . Xitay bu yol( Shanghey- Téhran tömur yoli) arqiliq ottora asiye we ottura shertiki Néftliklerge hoja bolmaqchi.  Bu Russiye bilen Amerkining menpeetige ziyan salidu. Mana bu chaghda Xitay ,Amerka bilen Russiyening ortaq düshminige aylinidu. Bu chaghda Uyghuristanliqlar bu weziyettin unumluk paydilinishi lazim.

Biz hazirdin bashlap ottura Asiyada yashawatqan Uyghurlarning musteqqilliq kürishimizdiki rolini téximu jari qildurush üchün aktip herketke ötushimiz lazim. Bolupmu Qazaqistandiki Uyghurlarning paaliyetlirini janlandurushimiz lazim. Eger Qazaqistan qatarliq döwletler köp partiye arqiliq bashqurush tuzumige köchse, derhal Qazaqistanda Uyghlarning Parlamitta hoquq tutushi üchün bir Uyghur Partiyesini qurup chiqishi kirek. Bu Partiye  Uyghur xelqining menpeeti üchün ijabi xizmetletni qilishi kirek. Dimekchi bolghunum Russiye kelguside yenila Énérgiye talishish we Xitayning ottura asiya döwletliridki  tesiridin qutulush üchün Amerika bilen emes belki  Xitay bilen dushmenlishidu. Bu bizning neq qayta térilish nuxtimiz bolidu.

Ottura Asiyadiki Uyghurlar bolsun, meyli Amerika, Kanada , Awustaraliye, sherqi jenubu Asiya, Türkiye, Yawropa qatarliq ellerdiki hemme Uyghurlar ne ölumlerdin qutulghan, wetensiz qalghan, tupraqsiz qalghan, Ata-anisiz , qirindashsiz qalghan, ailisini yoqatqan Insanlarmiz. Ana wetenimiz paran-parche bolghan insanlarmiz, arqidan qalghan izlirimiz rohimizni shundaq azaplisimu emma héch qaxshimay algha qarap, öz umutlirimiz izdigen Insanlarmiz.

Biz hemmiz yat memliketlerge kélip, qayta térilish üchün küresh qilduq. Gerche biz mustemlike bolghan bir memliketning pütün dunyagha tériqtek térilip ketken Insanliri bolsaqmu héch waqit umut, arzulirimizdin waz kechmiduq. Hesretlirimizni, séghinishlirimizni échimizge yutup, adalet üchün küresh qilip kelduq.

Eskilikning yoli tuz hem qisqa bolidu, emma könglige ulughwar ghayilerni pükken yaxshi Insanlarning yoli egir-toqay hem uzun bolidu. Biz hijrettiki yashawatqan Uyghurlar  hemmiz könglimizge alem-shumul ghayilerni pükup, bu ulughwar yolgha chiqqan ikenmiz,  Wetende yuz bergen tarixi tiradigiyelerni we kelguside yuz biridighan yaman aqiwetlerni közde tutup, bir-birimizge muhebbetlik qarap, inaq-itipaqliq bilen béshimizgha kelgen bu kulpetlerge taqabil turushimiz lazim.  Urush bilen Énérgiye otturidiki ong tanasipni toghra tonup, kelgusidiki énérgiye basisi bolidighan Ottra asiyening siyasi exwali, iqtisadi exwali we yelqning kündili ijdimaiy turmushidiki ishlarghiche yiqindin alaqidar bolup, peytni kutup, özimizni kuchluk düshmenge taqabil turush üchün hazirlishimiz lazim.

Itipaqlashsaq küchiyimiz, kücheysek héch kim bizni izelmeydigha bu heqiqetni, heqiqi mahiyiti bilen tonip yétishimiz lazim.
Wetenge, Milletke, Dingha sadaqet bolushimiz lazim, sadaqtet Allaning néhmitidur, bu néhmetni bilmigenler Allaning lenitige uchraydu. Shuning üchünmu her küni bu néhmetni oylushimiz refahning bizge kélish yollirining biridur

Yene bir heqiqet shuki,

Dunyada öz igilik hoquqigha ige bolmighan Milletler mewjutla bolup turidiken,

Urushtin saqlinishmu mumkin emes.

Hörmet bilen,

IZ

13.12.2014 Germany-München

Bir küni melum kishi peyghember eleyhissalamning yénigha kélip, «qiyamet qachan bolidu?» dep soridi. Peyghember eleyhissalam: «qiyamet üchün sen néme hazirliding?» dégen so’al bilen jawab qayturdi. U kishi: «allah we uning peyghembirining söygüsini hazirlidim» dep jawab berdi. Buni anglighan peyghember eleyhissalam «sen söygenliring bilen birge bolisen» dédi. (muslim, sile – rehim babi)
Eslide peyghember eleyhissalam u sözliri arqiliq mö’minlerge xush xewer bermekte idi. Qeliblirini heqiqiy söygü bilen, yeni allahqa we peyghember eleyhissalamgha bolghan chin söygü bilen toldurghan hemde shu söygü bilen yashighan mö’minlerning allah we uning resulining söygüsige sazawer bolidighanliqidin xush xewer bermekte idi.
Eziz dostlar!
Her da’im eng güzel du’alirini bizlerge örnek qilip qaldurghan peyghember eleyhissalam bir qétim allahqa mundaq dep du’a qilghan idi:
«i allah! sendin séni söyüshni, séni söygen kishini söyüshni, séning söygüngge érishturidighan emellerni nésip qilishingni tileymen. I perwerdigarim! öz söygüngni manga, özemdinmu we a’ilemdinmu söyümlük qilip bergin!» (tirmizi, dewet babi 72 -hedis)
Peyghember’eleyhissalam mana bu du’asi arqiliqmu pütün mexluqatlargha söygü -muhebbet bilen mu’amile qilishimizni telim bermekte.
Eziz dostlar!
Söygü – muhebbet ulugh perwerdigarimizning barche mexluqatlargha ata qilghan ilahiy merhimiti we katta né’mitidur. Allah ta’ala bendilirining qeliblirige söygü – muhebbetni orunlashturghuchi bolush bilen birge öz nöwitide yene, söygü – muhebbetning tüp menbesidur. U «wedud» dégen süpetning igisi bolup, söygüchi we söyülgüchidur. Ene shu söygu – muhebbiti sayiside pütün mexluqatlarni riziqlandurghuchidur. Allah bu cheksiz söygü – muhebbiti bilen, biz bendilirige yardem qilidu we xataliqlirimizni epu qilidu.
Alemlerning rebbi «meghpiriti keng, söygüsi chongqur zattur» (süre buruj 14 – ayet) cheksiz köyüm – shepqetning igisidur, u bendisini söyginide, bendining tilginini ata qilidu. Özining rehmitige sighin’ghanlarni qoghdaydu. Meghpiret tiligenlerni epu qilidu. Bendining tileshni bilishila kupaye qilidu. Rebbige layiqida muraji’et qilsila we yüzini rebbige udullap, qelbini rebbige achsila boldi.
Eziz dostlar!
Mö’minning yüriki her da’im allah süygüsi bilen soqidu. Bu söygü qandaqtur peqetla qelibte hés qilinidighan tuyghu bolupla qalmastin, belki yene pütün pozitsiye we mu’amile – munasiwetliride, pikir, söz we ipadiliride namayan bolup turidu. Qelbi allahning söygüsi bilen tolghan her qandaq mö’min allahning rehmitige chömülgen bolidu. U hemme nersidin xatirjem, qorqmaydighan bolidu. Uning tili nachar, exlaqsiz sözlerge quluplan’ghan we xeyrilik sözlerge échilghan bolidu. Bundaq xususiyetke ige herqandaq mö’min qur’an kerimdiki «iman éytip, yaxshi emellerni qilghanlar barghu?! rehim shepqetlik allah ene shularni (qeliblerge) söydüridu» (süre meryem 96 – ayet) dégen ayetning xosh xewirige mez’her bolidu. Allah undaq mö’minni aldi bilen özi söyidu, andin yaritilmishlargha söydüridu, rehim – shepqetlik allah bundaq kishilerni heqiqy söygüge sazawer qilidu.
Eziz dostlar!
Epsuski, bügünki kündiki insanlar söygüsizlik girdabigha pétip qalghan ehwalda turmaqta. Janliq we jansiz pütün yaritilmishlargha nisbeten söygü – muhebbet tapqili bolmaydighan bolup qaldi. Allah qelbimizge orunlashturghan we peyghembirimiz bizge telim bergen söygü – muhebbet, köpinchimiz teripidin untulup ketti. Söygüdin nésiwisini alalmighan qelibler tashtek qatmalliship, shexsiyetchi bolup ketti. Mana bügünki künde ni – ni ésil insanlar xushalliqini maddidin izdeydighan bolup qaldi. Buning netijiside ilahiy in’am bolup hésablinidighan söygü yalghan’gha, menpe’etke, we ichi quruq ehmiyetsiz geplerge qurban qilinidighan halgha keldi. Qelibliride söygü we méhri – shepqet orun almighan kishilerning yaxshiliq, yardemsöyerlik, pidakarliq we rehimdilliq tuyghuliri yoqaldi.
Eziz dostlar!
Allah söygüsidin, köyüm – shepqet we meniwi qimmet qarashlardin mehrum halda yétishkenlerning ibretlik aqiwetlirini yéqinqi mezgildin buyan hemmimiz birlikte körmektimiz. Bundaq kishiler öz – özige, a’ilisige, etrapidikilerge, jem’iyetke, we pütün insaniyetke ziyan yetküzmekte. Islamning rehim – shepqet bilen tolghan telimatlirini özige singdürmigen kishiler teripidin sadir qiliniwatqan zorwanliq, térrorluq, wehshiylik we qetli’am qilmishliri pütün insaniyetning kelgüsige tehdit shekillendürmekte.
Eziz dostlar!
Bu nachar ehwallarning birdinbir rétsipi, islamning söygü- muhebbet, köyüm – shepqet, adalet we méhribanliqqa tolghan telimatlirigha mehkem ésilishtin ibarettur. Ulugh dinimiz insaniyetke sunmaqchi bolghan ülgilik ümmetke aylinishimiz üchün tirishichanliq körsitelishimiz shundaqla «yaritilmishlarni yaratquchi üchün yaxshi körüsh» desturini özleshtürelishimizdin ibarettur. Démisimu iman éytquchilar bolush süpitimiz bilen bizning söygümizning menbesi ilahiy söygidur, buning namayendisi bolsa, bir – birimizdin menpe’et kütmestin, riyasiz we hésabsiz shekilde yaxshi körelishimiz bolup, özimiz üchün telep qilghanlirimizni qérindishmiz üchünmu telep qilalaydighan bolushimizdin ibarettur. Pitne – pasat, malimanchiliqqa tolghan muhitlarni peyda qilidighan, qérindashliqimizni, birlik we barawerlikimizni, ulpet we muhebbetlirimizni yoqitishqa urun’ghanlargha qet’iy purset bermesliktin ibarettur.
Bizler heqiqiy söygü bilen rebbimizni we bir – birimizni söyidighanla bolsaq, hazirqi dewrdikige oxshash chin söygüdin mehrum, dunyaliq hayati menisiz, semimiyettin uzaq, saxta söygü -muhebbetlerge giriptar bolushtin qutulup qalimiz. Méhri – shepqet iqlimidin uzaqliship ketkenlerning rehimsizlerche éqitqan qanliri, meydan’gha chiqiriwatqan wehshiylikliri del ene shu chaghda toxtighan bolidu. Buzulghan ang we qatmallashqan qelibler seweb boluwatqan urushlarmu ene shu chaghdila heqiqiy menide axirlashqan bolidu. Öchmenliklerning ornini dostluqlar, nepretning ornini méhri – shepqet igileshke bashlaydu.
Eziz dostlar!
Shuni untumayliki, allahni söygüchiler we allah üchün bir – birini söygüchiler hergiz endishe we qorqunchqa muptila bolmaydu. Bundaq kishiler dunya hayatini tinchliq we xatirjemlik ichide ötküzidu we ular allah ta’alaning töwendiki xush xewirining namayendisige aylinidu:
«peqet méning üchünla bir – birini söygen, méning raziliqim üchünla bir yerge jem bolghan, méning raziliqimgha érishish meqsitide bir – birini ziyaret qilghan we peqet méning rizaliqim üchünla sediqe bérip, yaxshiliq qilghuchilar méning söygümge heqliq bolidu.» (muwetta yamanliq babi 16 -hedis)
Allah hemmimizning qeliblirini öz’ara köyüm – shepqet we méhri -muhebbet bilen toldurghay, amin!!!

http://www.trt.net.tr/uyghur/%

20-esirdiki tunji uyghur döliti sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida qisqiche mulahize
Tarqitilish 02.04.2015 yéngilinish 02.04.2015 AA
-1933yili 11-ayning 12-küni uyghur xelqi öz musteqilliqini jakarlap, 20-esirdiki tunji, öz – özige xoja bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurghan idi.

Uyghur tarixidin tamchilar – 7
Uyghur tarixidin tamchilar – 7
Türkiye awazi radiyosi: -1933yili 11-ayning 12-küni uyghur xelqi öz musteqilliqini jakarlap, 20-esirdiki tunji, öz – özige xoja bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurghan idi. Ene shu kündin étibaren 12-noyabir küni uyghur xelqining tarixidiki untulmas sehipe bolup qaldi.
Tarixiy melumatlargha asaslan’ghanda, 1931-yili uyghur xelqining 20-esirdiki keng kölemlik milliy azadliq qozghilingining tunji oqliri sherqiy türkistanning sherqidiki qumulda étildi. Xoja niyaz hajim rehberlikidiki bu qozghilang barghanséri kéngiyip, sherqiy türkistanning hemmila jaylirigha küchlük tesir körsitishke bashlidi. Bu weziyet uyghurlarning azadliqqa, musteqilliqqe we erkinlikke bolghan ishenchisini ashurdi. Netijide, xoten xelqi memet imin bughraning rehberlikide 1933-yili 2-ayning 13-küni qozghilang kötürüp, shu yili 4-ayning 11-küni xoten hökümitini qurdi. Turpanda mexmut muhitining bashchiliqida xelq qozghilingi yüz berdi. Bulardin bashqa, 1932- we 1933-yili kucha, aqsu, qeshqer qatarliq jaylardimu qozghilang kötürülüp, bu jaylardiki jin shurén hökümranliqi aghdurup tashlinip, hakimiyetni qozghilangchilar tartiwaldi. Xoja niyaz hajim we mehmut muhitilar bashchiliqidiki qumul-turpan qozghilangchilirimu sherqiy türkistanning jenubiy rayonlirigha kéngeydi. Mana mushundaq shara’ittin paydilinip, musteqil «sherqiy türkistan jumhuriyiti» ni qurush üchün, sabit damollam bir qisim qoshunni bashlap xotendin qeshqerge kélip, qeshqerde «sherqiy türkistan istiqlal jem’iyiti» ni qurup, jiddiy teyyarliqlardin kéyin, 1933-yili 11-ayning 12- küni qeshqer shehiride sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulghanliqini jakarlidi.
Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining dölet rehberliri töwendikiche:
Dölet re’isi : xoja niyaz haji
Bash ministir : sabit damollah abdulbaqi
Dölet mudapi’e ministiri : général mexmut muhiti
Ichki ishlar ministiri : siytzade yunus bek
Tashqi ishlar ministiri : qasim jan
Ma’arip ministiri : abdulkerimxan mexsum
Weqpe ishliri ministiri : shemsettin turdi
Adalet ministiri : zarif qari
Yéza igilik we tijaret ministiri: abdul hüseyin
Maliye ministiri : éli axun
Sehiye ministiri : abdullah xani
Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlarning jumhuriyetchilik idiye tarixidiki tunji milliy we islamiy jumhuriyiti, shuningdek bu sahediki tunji tejribisi. Mezkur musteqil hakimiyet öz asasiy qanuni, dölet nizamnamesi, dölet bayriqi, dölet gérbi qatarliq döletchilik simwollirigha, shuningdek yene, 16 ministirliqqa ige bolup, xoja niyaz hajim re’islik, sabit damollam bash ministirliq wezipisige teyinlendi. Mezkur jumhuriyet gerche ilgiri-kéyin bolup aran 3 ay mewjut bolup turalighan bolsimu, lékin u, özining qisqighine mewjutluq tarixida bir qatar ishlarni emeliyleshtürdi we téximu köp pilanlarni emelge ashurushqa tirishti. Emma, mezkur yash dölet tashqi jehettin sowét ittipaqining arilishishi, ichki jehette ma jungying terepdarliri bolghan tunggan qoralliq küchlirining biwasite herbiy hujumi shundaqla murekkep ichki ziddiyetler sewebidin aghduruwétildi. Sowét ittipaqining « ézilgen milletlerning azadliqigha yardem bérish sho’arliri we sowét ittipaqi wekilliri hem shéng shiseyning wedilirige ishen’gen xoja niyaz hajim bashliq bir qisim rehberler ürümchige kélip, shéng shisey bashchiliqidiki ölkilik hökümetke qatnashti. Bu emeliyette uyghur siyasiy tarixidiki tunji birleshme hökümet bolup, xoja niyaz hajim ölkige mu’awin re’is bolup, bashqa bir qisim qozghilang rehberliri bir qanche nazaret, idare, wilayet we nahiyelerning rehberlik wezipilirige érishti weyaki bashqurush sistémisigha qatnashti. Bu héchqachan uyghurlarni hakimiyetni idare qilishqa qatnashturush yaki muhim rehbiri hoquqlarni teqsim qilip bérishni oylap baqmighan, hoquqperes showénist shéng hökümranliri öz tarixida tunji qétim xoja niyaz hajimgha ölkining mu’awin re’islik yuqiri hoquqini bérishi idi.
Biraq, bu uzun’gha barmidi, 1937-yilidin kéyin, uyghur xelqi sowét ittipaqining yölishidiki shéng shisey mustebit hakimiyitining qaytidin qanliq basturushigha uchridi, xoja niyaz hajim qatarliq shéng shisey bilen hemkarlashqan uyghur we bashqa qérindash milletlerning wekilliri shéng shisey wekillikidiki militaristlarning wedisige wapa qilmay, qaytidin basturushigha uchrap, netijide uyghur we bashqa qérindash xelqler ikkinchi qétim keng kölemlik milliy azadliq küresh meydanigha özini atti.
Gerche, 1933-yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qisqa ömür sürgen bolsimu, lékin uning rohi we en’enisi shundaqla ay yultuzluq kök bayriqi 1944-yilining 12-noyabirigha miras bolup qalghan idi. Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining ömri gerche qisqa bolsimu, mezkur jumhuriyet 20-esirde uyghurlar qurghan ikkinchi jumhuriyetning qurulushigha asas sélip bergen idi.
Xulasilep éytqanda, yérim esirdin köp waqit ötkendin kéyinki bu künlerde, qeshqerde élan qilin’ghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy, medeniyet we milliy kimlik tebirlirini bérishte kem bolsa bolmaydighan atalghugha aylandi.

http://www.trt.net.tr/uyghur/

1. Eqli oyunlar;
Shahmat, xet toldurush , resim qurashturush, tépishmaq tépish qatarliq oyunlar balilarning tepekkur qabiliytini yuqiri kötürüsh hemde mesillilerni bir terep qilish iqtidarini yuqiri kötüridu.
2. Muzika ögünüsh;
Kanada torunto unwirstitining bir tetqiqatidin körsitilishiche, muzika ong mingining tepekkur qilishini chéniqturup, balining eqli quwiti we ögünüsh netijisini yuqiri kötüridiken.
3. Ana süti;
Ana süti « chong mingining ozuqi» dep qarlidu, shunglashqa ana süti bilen béqilghan balilarning mingisining yitilishi saghlam hem tiz bulidu. Uzun mezgillik tetqiqatlardin bayqilishiche ana süti bilen béqilghan balining eqli quwiti ana süti bilen béqilmighan balidin %5 yuqiri bulidiken.
4. Aktip beden chéniqturush;
Amérika ilinoyi unwirstitining tetqiqatidin bayqilishiche, bashlan’ghuch mektep oqughuchilirining ögünüsh netijisi tenterbiye netijisi bilen zich baghlinishliq bulup ong tanasipliq munasiwet shekillendürdiken.
5. Vide’o oyunliri;
Muwapiq miqdarda balilargha vedi’o oyunlirini oynitish balilarning hemkarlishish qabiliyti we yéngiliq yartish iqtidarini yuqiri kötürüsh we közitish iqtidarini chéniqturush ünümi yuqiri bulidiken.
6. Exlet yimekliklerdin yiraq turush;
Exlet yimekliklerdin yiraq turush we yuqiri qentlik yimekliklerning köp istimal qilish balilarning zihin quwitini cheklep quyidiken.
7. Qiziqish shekillendürüsh;
Qiziqish balilarning bilishke bolghan telpünishini oyghitidu, ularning izdinish iqtidarini shekillendüridu. Balilarning qiziqishni shekillendürüshke ehmiyet birish we ularning üzlüksiz izdinishke ilhamlandurush , ularning köp su’al surash, sirtlargha izdinish pa’aliyetlirige élip chiqish we birge herxil qiziqarliq tejirbilerni qol sélip ishlesh hemde hikaye sözlep birish qatarliqlar balilarning qiziqishini qozghashning muhim nuqtiliri iken.
8. Köp oqush;
Köp kitab oqush balilarning yaxishi ösüp yitilish jeryandiki addi hem ünümlük bolghan usullarning biri. Shunglashqa balilargha uxlashtin burun her xil hikayilerni oqup birish arqiliq ularning kitap oqush aditi yitildürshige yardem birish kirek.
9. Özige ishinish;
Balilarning özige ishnishi köp hallarda ata-anilarning maxtishidin kilidu, shunglashqa ata-anilarning balilarni köprek maxtap ilhamlandurshi intayin muhim. Selbi menilik sözlerni ishlitishtin saqlinish lazim
10. Ettigenlik nashta qilish;
Seherdiki nashtiliq balining mekteptiki chüshtin burunqi pa’aliyetlirige we ders özleshtürüsh ünümige zich munasiwetlik bulidu. Shunglashqa ata-anilar balilarning etigenlik nashtisigha we süpitige kapaletlik qilish kirek.

Insan hayat bolsa  tilikige yitedur, tilekke yitish üchün hayatliq bir sermayidur. Hayatliqni tile, arzuni tilime, arzugha yitish üchün hayatliq yölektur. 

———-Yüsüp Has Hajip

Dr. Memet Emin

Bu kisel zadi qandaq kisel?

Bu kisel Englizchide “Attention Defect hyperactive disorder” yeni qisqartilip ADHD dep atilidighan bolup, 4 yashtin 17 yash ariliqidiki balilar arisida eng kop uchuraydighan rohi kisellik katigoriyesige kiridighan bir xil kisellik, hazirgha qeder unumluk dawasi yoq. Peqetla kisellik ehwaligha qarap bezi dawalash arqiliq kisellik alametlirini melum derijide konturul qilish mumkin.

2013-yili 4-ayning 1-kuni New York waqit gezitide ilan qilghan bir xewerge asaslanghanda,  Amerkidiki 4 yashtin 17 yashqiche bolghan balilardin jemi 6.4 miliyun bala bu xil kiselge giriptar bolghan bolup, bu kiselge diyagunuz qoyulghan balilarning sani 2007-yilidin 2013-yilghiche bolghan ariliqta 41% ashqan.

http://www.nytimes.com/2013/04/01/health/more-diagnoses-of-hyperactivity-causing-concern.html?pagewanted=all

Bu kiselning qandaq alametliri bolidu?

Bu kisellikni ipadilengen alametlirige qarap towendikidek 3 xil turge ayrish mumkin.

Diqqitini yighalmasliq kisili: asasliq alamiti towendikilerdin ibaret.

1. Diqqiti asanla chichilip kitish, unutqaqliq, asanla bir ishtin yaki bir herkettin yene bir ish yaki herketke kochush, soz ish herkette baghlinish we logika bolmasliq;
2. Diqqitini bir yerge yighalmasliq, bir ishni axirghiche dawamlashturalmasliq, hemme ishta qalaymiqan bolush, retsizlik.
3. Asanla bir ishtin zirikish, herqandaq ish qilghanda axirghiche dawamlashturalmasliq.
4. Asan bir nersilerni yoqutup qoyush, qoyghan nersini tapalmasliq.
5. Tapshuruqlirini ishliyelmeslik we yaki wahtida tugutelmeslik;
6. Bashqilarning sozige qulaq salmasliq, yaki diqet bilen anglimasliq.
7. Es hushi jahida bolmasliq, asan qaymuqup qilish, birnersilerni asan chushenmeslik.
8. Bashqilarning korsetmisige egishelmeslik, yolunushni asan yoqutp qoyush

Jim turalmasliq kisili: asasliq alamiti towendikilerdin ibaret

1. Bir yerde jim olturalmasliq, bire yerde uzun turalmasliq, midirlapla turush
2. Toxtimay gep qilip turush
3. Korgenki nersilerni tutup biqish, oynap biqish, muhit we waqit arimasliq
4. Taqiti nachar bolush, asanla taqitini yoqutush;
5. Bir ishqa saqlap turalmasliq, bashqilar bilen oynighanda, ozining nowitini kutup turalmasliq;
6. Ozini konturul qilalmasliq, aqiwitini oylimay, normaldin ashqan herketlerni qilish;

Diqqitini yighalmasliq we Jim turalmasliq kisili: yuqarqi alametlerning her ikki turi tengla mewjut.

Bu kiselning sewepliri nimilerdin ibaret?

Bu kiselni peydaq ilghan amillar tixi iniq emes, yeni balilar nime seweptin bu kiselge giriptar bolidu digen sualgha hazirgha qeder iniq bir jawap yoq. Shundaqtimu tetqiqatchilar bu kislening towendiki amillar bilen munasiwetlik bolushini oturgha qoymaqta.

1. Irssi amillar, yeni gendiki bezi orgurushler, tepsilati iniq emes
2. Muhit amilliri, etirapta balilraning diqitini chachidighan amillar kop bolush, turmush muhiti saghlam bolmasliq, turmushta inaqliq, we yaxshi olge kem bolush;
3. Tughulushtin burun we kiyinki minge zehmisi

Bu kisel bashqa nurghun kisellerge oxshash kop we murekkep amillarning birilishidin kilip chiqqan kisel bolushi mumkin.

Bu kiselge qandaq diyagunuz qoyulidu?

Hazirgha qeder bu kiselge diyagunuz qoyushta ishlitilidighan alahide tekshurush we olchem yoq. Uning ustige bu kiselge giriptar bolghanlarning kisellik alametliride periq kop bolghachqa sobiktip amillarning tesiri kop.  Shunga  eger balilarda yuqarqi kisellik alametliri 6 ay we uningdin artuq dawam qilghan bolsa, balilar dohturi, rohi kisellikler dohturi we balilar pisxilogiye doxturining ortaq baha birishi arqiliq diyagunuz qoyulidu.

Bu kiselni qandaq dawalash kirek?

Bu kiselge hazirgha qeder unumluk dawa yoq. Peqetla kisellik ehwaligha qarap kop tereplimilik dawalash ilip birish arqiliq kisellik ehwalini konturul qilish, ugunush netijiside kozge korunerlik ozgurushlerni peyda qilish mumkin.

Mining qarishimche bu kiselge giriptar bolghan balilarning eqil parasiti we ugunush netijisi alhide tesirge uchurmighan bolsa, alahide endishe qilip kitishning hajiti yoq, ayshning chongishigha egiship bara bara yaxshi bolup kitidu. Eger herkiti bek kop bolup, bashqilargha diqqet itiwarini birelmise, yeni derislerni kongul qoyup angliyalmisa, eqil parasiti we ugunush netijisi tesirge uchurghan bolsa, we yaki ozini konturul qilalmay asan bashqilargha zarar birish we urush jidel peyda qilidighan ehwallar bolsa, eng yahshisi rohi kisellikler doxturxanisidiki munasiwetlik doxturlargha korunup, muhapiq dawalash ilip birishi kirek.

Hazir bu kiselni dawalashta bir az ortaqlashqan usullar towendikiche:

1. Dora bilen dawalash

Towendiki dorilar bu kiselni dawalash uchun Amerkining FDA testiqidin otken dorilar

Dora Ismi	Dorining Ximiyelik Ismi	Balilarning yishi
Adderall	amphetamine	3 yashtin yuquri
Adderall XR	amphetamine (extended release)	6 yashtin yuquri
Concerta	methylphenidate (long acting)	6 yashtin yuquri
Daytrana	methylphenidate patch	6 yashtin yuquri
Desoxyn	methamphetamine hydrochloride	6 yashtin yuquri
Dexedrine	dextroamphetamine	3 yashtin yuquri
Dextrostat	dextroamphetamine	3 yashtin yuquri
Focalin	dexmethylphenidate	6 yashtin yuquri
Focalin XR	dexmethylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Metadate ER	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Metadate CD	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Methylin	methylphenidate (oral solution and chewable tablets)	6 yashtin yuquri
Ritalin	methylphenidate	6 yashtin yuquri
Ritalin SR	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Ritalin LA	methylphenidate (long acting)	6 yashtin yuquri
Strattera	atomoxetine	6 yashtin yuquri
Vyvanse	lisdexamfetamine dimesylate	6 yashtin yuquri

Bu dorilarni ishlitip turghan balilarning kisellik ehwalini konturul qilishta yaxshi unum bersimu, biraq dora toxtalghandin kiyin kisellik ehwali yene qayta qozghulishi mumkin. Undin bashqa bu dorilarning balilarning ishtini yoqutush, uyqisigha tesir korsutush, mijezni ozgertish qatarliq ekis tesilriri bar.

2. Eneniwi we tebbi dorilar bilen dawalash. Bu xil dawalashning unimige hazirgha qeder iniq sanliq melumat yoq. Biraq sinap baqsa bolidu. Mesilen: BrightSpark, Focus Formula (Native Remedies)
3. Rohi jehette dawalash
4. Ata anisi we uruq tuqqanlirini yardem qilishi we qollishi

Towendiki ulanmida Amerkining hokumet teripidin tuzup chiqqan bu kiselning qollanmisi bar.

http://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder/adhd_booklet.pdf

 

Posted by Memet Emin at 12:52 PM

Siz qanchan eng axirqi qitim kompiyuturingizning konupka taxtisini tazlighan idingiz? Yuqumluq zukam tarqawatqan bu pesilde, tetqiqatchilar kopunche kishiler ishlitiwatqan kompiyutur konupka taxtisining obirnidin 400 hesse meynet ikenligini bayqighan. Chunki biz her kuni kompiyutur konupka taxtisini meynet qolimiz bilen tutimiz, uningha qarap nepslinimiz we hotilimiz, biraq biz adette uni obirni we bashqa nersilerni tazlap turghundek kunde tazlap turmaymiz. Tetqiqatchilar saghlamliq uchun kompuiyutur konupka taxtisini kem digende heptide bir qitim ispirit bilen tazlap turushni tewisiye qilidu.
********************************************

When was the last time you sanitize your keyboard? During the flu season, the researchers found most of the keyboards that we are using in every day are 400 times dirtier than the toilet in term of germ, because of we are touching it with our dirty fingers, and breathing  and coughing on it on daily bases without regularly cleaning it as we do to our toilets. They suggest us to sanitize the keyboard at least once a week with alcohol pad. If we do so, we may avoid getting into a lot of unnecessary troubles.

Posted by Memet Emin at 2:53 PM

Vitamin heqqide qisqiche chushenche

Memet Emin

Vitaminning muhimliqini hemmimiz bilimiz, hem shundaqla birer yimeklikning ozuqluq qimmitini tilgha alghanda terkiwide mol vitamin maddisi bar dep alahide eskertimiz. Undaqta Vitamin digen zadi qandaq madda? Biz Vitaminni qanche kop istimal qilsaq salametlikimizge shunche paydiliqmu? Biz vitamin dorilirini dawamliq istimal qilip turush arqiliq saghlam yashash we yaki uzun omur korush mexsitimizge yiteleymizmu? Towende men bu jehette qisqiche tonushturush birip otush bilen birge oz koz qarashlirimni oturgha qoymaqchi.

Vitamin digen zadi qandaq madda? Ularning roli nime?

Vitamin diginimiz bedende kem bolsa bolmaydighan we bedende ishlep chiqirilmaydighan, choqum ozuqluq arqiliq sirittin qobul qilish zorur bolghan kop xil organic madilar toplimi bolup, bu maddilar biz kunde istimal qilip turghan 3 chong ozuqluq maddisi yeni may, aqsil we shikerlerge oxshash bedenni inirgiye bilen teminlimeydu, ebiraq ular bedenning mitabolizimliq fonkisiyesini tengsheshte nahayti muhim rol oynaydu. Eger adem bedini melum xildiki vitamin’gha irishelmigende we yaki bedende melum  xildiki vitamin kem bolghanda, adem bedining normal mitabolizimliq fonkisiyesi tesirge uchurap, her xil munasiwetlik kiselliklerge asan giriptar bolidu. Elwette adem bedinidiki vitamin normaldin yuquri bolghanda we yaki biz istimal qilghan vitamin bedenning ihtiyajidin iship ketkende, bedinimizdiki melum organlarning zeherlinishini kelturup chiqiridu we bedinimizde bezi kiselliklerni peyda qilidu. Shunga vitaminning bedendiki muhimliqini qarghularche qoghlushup, ularni ihtiyajdin artuq istimal qiliwilish, oxshashla xeterlik. Eng muhimi vitaminning muhimliqini tonup yitish bilen birge uni muhapiq istimal qilish, bedenning vitamin’gha bolghan ihtiyajini qandurush bilen birge, vitamindin jeherlinishtinmu saqlinish kirek.

Qandaq ehwalda vitamin kemlik kilip chiqidu?

Adette bedinimz ihtiyajliq bolghan  vitamin miqdari az bolup, bezi vitaminlar bedinimizde melum miqdarda melum mezgil saqlinidu, shundaqla biz kundilik turmushta istimal qilip turiwatqan barliq yimek ichmek terkiwide her xil vitaminlar bar, shunga normalda asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu.

Bizning her xil vitaminlargha bolghan ihtiyajimiz oxshash bolmaydu,  her xil vitaminlarning bedende saqlinish waxti we miqdarimu oxshash bolmaydu. Bedinimiz bezi vitaminlarni yiterlik miqdarda xili uzun zaman saqliyalaydu, bundaq vitaminlarni biz bir mezgil istimal qilmisaqmu, asanliqche kemlik kilip chiqmaydu.  Mesilen, Vitamin A, Vitamin B12 we Vitamin D qatarliq vitaminlar balaghetke yetken kishilerning jigiride yiterlik miqdarda saqlinidighan bolup, biz bu xil vitaminlarni bir nechche ay istimal qilimisaqmu, asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu. Yene bezi vitaminlar bedende kop miqtarda saqlanmaydu, eger biz bu xildiki vitaminlargha uzluksiz iriship turmisaq, bir ikki ayda vitamin kemlik kilip chiqidu.

Undaqta qandaq kishilerde we yaki qandaq ehwalda vitamin kemlik kilip chiqidu?

1. Uzun muddet tamaq yimigen kishilerde, yeni yiterlik yimeklik bolmasliq, achliq ilan qilish we yaki kisellik tupeylidin yiterlik ozuqlinalmighan kishilerde.
2. Tamaqni tallap yiyishke adetlen’gen, yeni istimal qilghan tamaqning turi nahayti cheklik bolghan, we yaki uzun muddet bir xilla yimeklikni istimal qilishqa adetlen’gen kishilerde.
3. Ucheyde mewjut bolghan melum kisellikler tupeylidin, beden yimeklik terkiwidiki vitaminlarni unumluk qobul qilalmighan ehwal astida.
4. Melum sewepler tupeylidin misalen dawamliq haraq ichish, tamaka chikish we yaki bezi dorilarni istimal qilish sewebidin, bedenning vitaminlarni qobul qilishi cheklimige uchurghan ehwal astida.
5. Melum kisellikler tupeylidin beden melum xildiki vitaminlarni yoqutush, we oz waxtida toluqlanmasliq sewebidin.

Qandaq qilghanda vitamin kemliktin saqlan’ghili bolidu?

Biz kundilik turmushta istimal qilip qilip turiwatqan her xil yimek ichmek terkiwide her xil vitaminlar yiterlik bar  bolup, oxshash yimeklikte oxshimighan vitaminlar bolidu, oxshimighan yimekliklerdiki oxshimighan vitaminlarning miqdarimu oxshash bolmaydu. Bezi vitaminlar koktatlar terkiwide kop bolsa, yene bezi vitaminlar gosh terkiwide mol. Bezi vitaminlar yel-yemishler terkiwide mol bolsa, yene beziler guruch, bughday we qonaq terkiwide mol. Shunga biz yimeklik tallimay, her xil yimekliklerni yeni her xil sey koktat, yelyimish, guruch, un tamaqlirini, gosh we biliqlarni muhapiq istimal qilip bersek, normalda vitamin kemliktin tamamen saqlinalaymiz.

Biz normalda vitamin dorilirini istimal qilishqa ihtiyajliqmu?

Eger biz yimeklik tallimay, her xil yimekliklerni muhapiq istimal qilsaq, yeni kunduluk turmushimizda koktat we yelimishler kem bolmisa asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu.

Eger bizde yuqurda dep otken vitamin kemlikni kelturup chiqiridighan alahide ehwallar bolmisa vitamin dorilini istimal qilishning hichqandaq ihtiyaji yoq.

Biz peqetla towendiki ehwallarda vitamin dorilirini istimal qilishqa ihtiyajliq

1. Vitamin kemlik kilip chiqqanda;
2. Melum xildiki vitamin mol bolghan yimekliklerni uzun muddet istimal qilalmighanda we yaki istimal qilish sharahitimiz bolmighanda;
3. Gerche vitamin mol bolghan yimekliklerni dawamliq istimal qilip turghan bolsaqmu, biraq melum kisellikler tupeylidin, ashqazan we ucheyning hezim qilish iqtidari nachar bolup, yimekliklerni parchilap uning terkiwidiki vitaminlarni qobul qilish tesirge uchurghanda.
4. Biz melum xildiki kisellerge giriptar bolup, bedenning melum xildiki vitamin’gha bolghan ihtiyaji iship ketkende we yaki vitaminning bedendin yoqulishi tizliship ketkende;
5. Yimeklik aditimiz tupeylidin yimekliklerni pushurush jeryanida yimeklik terkiwidiki xer xil vitaminlar weyran qiliwitilgende.
6. Yimek ichmikide bolup ichidighan sut we bowaq yimeklikide yiterlik vitamin bolmighan osup yitiliwatqan balilar.
7. Hezim qilish iqtidari nachar bolghan, we yaki bezi yimekliklerni istimal qilish imkaniyiti bolmighan yashan’ghan kishiler.

Vitamin dorilirini tallighanda nimilerge diqet qilish kirek?

Men deslepte tekitlep otkendek biz vitaminni qanche kop istimal qilsaq we yaki bedinimizde vitamin qanche kop bolsa salametlikimizge shunche paydiliq digen gep yoq.  Hem vitamin quwet qilidighan ozuqluq maddisimu emes. Biz peqet we peqetla bedinimiz ihtiyajliq bolghan vitamin’gha irishsekla kupaye.  Eng yaxshi supetlik vitamin tebii yimek ichmek terkiwidiki vitamin bolup, saghlam yimekliklerni istimal qilish arqiliq bedinimiz ihtiyajliq bolghan eng supetlik vitaminlargha irisheleymiz.

Eger heqiqeten vitamin dorilirini istimal qilish zorur bolghanda, amal bar kilish menbesi iniq bolghan, nopuzluq dora shirketliri ishlep chiqarghan vitaminlarni talash kirek. Vitamin gerche kilish menbesi mol, tennerqi erzan dora bolsimu, biraq supet jehette olchemge yetmigen vitaminlarni istimal qilghinimizda, yalghuz kozligen mexsetke yitelmey qalmastin belki bedinimzge ziyan salidighan ish yuz birishi mumkin. Vitamin dorilirining supiti we unimi digende biz yalghuz uning beden’ge ihtiyajliq bolghan vitaminlarni toluqliyalishighila emes, belki uning beden’ge ilip kelgen ekis tesirining nahayti towen we yaki asasen yoq bolushighimu qarishimiz kirek. Chunki supiti yaxshi bolmighan vitamin doriliri terkiwide bizge kireklik bolghan vitamin maddiliridin bashqa, biz ihtiyajliq bolmighan qalduq maddilarmu bar bolup, bu maddilarning terkiwi qanche yuquri bolsa, yeni vitamin dorisining sapliq derijisi qanche towen bolsa, bedinimzdiki bu dorilarni bir terep qilidighan jigger we borekning yukini ighirlashturup, bedinimizge bezi yaman aqiwetlerni kelturup chiqirishi mumkin.

Vitaminlarning turliri

Adette diyiliwatqan vitaminlar yeni kop ishlitilidighan we muhim bolghan vitaminlar 13 xil vitaminni oz ichige alidighan bolup, ular Vitamin A, Vitamin B1, Vitamin B2, Vitamin B3, Vitamin B5, Vitamin B6, Vitamin 7, Vitamin B9, Vitamin B12, Vitamin C, Vitamin D, Vitamin E we Vitamin K din ibaret. Ularning ichide Vitamin D bolsa Vitamin D1, Vitamin D2, Vitamin D3, Vitamin D4 we Vitamin D5 din ibaret 5 xil vitaminni oz ichige alidu. Vitamin K bolsa Vitamin K1 we Vitamin K2 din ibaret 2 xil vitaminni oz ichige alidu.

Yuqarqi 13 xil vitamindin bashqa yene Vitamin B8, Vitamin F, Vitamin G, Vitamin H, Vitamin J, Vitamin L1, Vitamin L2, Vitamin M, Vitamin O, Vitamin P, Vitamin PP, Vitamin S we Vitamin U digendek vitaminlar bar bolup, ularning ichide bezilerning vitaminliq salahiti ilip tashlanghan, yeni vitamin digen namni emeldin qaldurup, bashqa namlar bilen atalghan bolsa, yene bezilerni yuqarqi 13 xil vitamin katigoriyesige kirguzuliwitilgen. Mesilen: Vitamin G we Vitamin J, hazir Vitamin B2 gha qoshuwitilgen, Vitamin H bolsa Vitamin B7 ge qoshuwitilgen,  Vitamin M bolsa Vitamin B9 ge qoshuwitilgen, Vitamin PP bolsa Vitamin B3 ge qoshuwitilgen; Vitamin P ning vitaminliq salahiti ilip tashlan’ghan. Vitamin L1 ning bedende muhim emesliki bayqalghan.

Bedinimizde vitamin kem bolghanda qandaq aqiwet kilip chiqidu?

1. Vitamin A kem bolghanda kozning korushi quwiti ajizlaydu, bolupmu kichide kormeydighan bolup qalidu.
2. Vitamin B1 kem bolghanda beriberi (脚气病) dep atalghan bir xil kiselni kelturup chiqiridu.
3. Vitamin B2 kem bolghanda til yallughi, ighiz boshlughi yallughi qatarliq kisellerni kelturup chiqiridu.
4. Vitamin B3 kem bolghanda tire zexmilinish, tire chushup kitish qatarliq bir xil tirek kisili (糙皮病) ni kelturup chiqiridu.
5. Vitamin B5 kem bolghanda Perissiziya dep atalghan tire sezgurligi iship kitish kiselligini kelturup chiqiridu. Bu kiselge giriptar bolghanda tire koygendek, qichishqandek, yingne sanjighandek her xil gheyri tuygha we sizimlar bolidu.
6. Vitamin B6 kem bolghanda qan kemlik, nirwa zexmilinish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiridu.
7. Vitamin B7 kem bolghanda tire yallughi, uchey yallughi qatarliq kisellerni kelturup chiqiridu.
8. Vitamin B9 kem bolghanda qan kemlik peyda qilidu. Hamile bolghan ayalning qosiqidiki balisda bezi tughma kisellikni kelturup chiqiridu.
9. Vitamin B12 kem bolghanda qan kemlikni kelturup chiqiridu.
10. Vitamin C kem bolghanda tire, chish we ighiz boshluqi qanash asasliq kisel alameti bolghan (坏血病) kiselini kelturup chiqiridu.
11. Vitamin D kem bolghanda songek yumshap qilish (软骨病, 佝偻病) kisilini kelturup chiqiridu.
12. Vitamin E kem bolghanda yingi tughulghan balilarda qan kemlik kelturup chiqiridu. Erlerde tughmasliq, ayallarda balisi asan chushup kitish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
13. Vitamin K kem bolghanda beden asanla qanaydighan yeni tire we ichki ezalardin asan qan chiqidighan bolup qalidu.

Qandaq ehwalda vitamin bilen zeherlinish  kilip chiqidu? We ularning aqiwiti qandaq bolidu?

Normalda vitamin bilen zeherlinish yeni bedinimzdiki vitamin miqdari ihtiyajimizdin iship kitish ehwali vitamin kemliktek kop uchurmaydu, biraq shundaqtimu uzun muddet kop miqdarda vitamin dorilirini istimal qilghanda bedinimzdiki vitamin miqdari ihtiyajimizdin iship kitip, vitamin bilen zeherlinishtek yaman aqiwetlerni kelturup chiridu.

1. Vitamin A bilen zeherlen’gende songek sewepsiz yumshiwilish, aghrish, ishiwilish, kozi ghuwalishish, bishi qiyish, bishi aghrish, ishtiyi tutulush, kongli ilishish, qandiki kaltsi iship kitish, jigger zexminilish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
2. Vitamin B1 bilen zeherlen’gende muskul boshushush we maghdursizlinishtek aqiwetler kilip chiqidu.
3. Vitamin B3 bilen zehelen’gende jigger zexmige uchuraydu.
4. Vitamin B5 bilen zeherlen’gende ichi surush, kongli ilishish we qusushtek aqiwetler kilip chiqidu.
5. Vitamin B6 bilen zeherlen’gende nirwa zexmige uchuraydu.
6. Vitamin B12 bilen zeherlen’gende danaxorrekke oxshash tire kiselligini peyda qilidu.
7. Vitamin D bilen zeherlen’gende beden susizlinish, qusush, ishtiyi tutulush, yarghinliq his qilish, ichi qitiwilish, muskul ajizliqi, kaltsi bilen zeherlinish we nurghun organlarda tash peyda bolushtek aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
8. Vitamin E bilen zeherlen’gende beden asan qanash, Vitamin K ning unimi towenlesh, qandiki may terkiwi yuqurlash qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
9. Vitamin K bilen zeherlen’gende qan asan uyishiwilishni kelturp chiqiridu.

Qaysi xilidiki  yimekliklerde qaysi turdiki vitaminlar kop bolidu?

1. Vitamin A1 barliq siriq renglik yelmishlerde, barliq yopurmaqliq koktatlarda, sewzide, kawida, sutte, biliqta, jiger qatarliqlar terkiwide kop bolidu.
2. Vitamin B1 barliq koktatlarda, jiger, tuxum, guruch terkiwide kop bolidu.
3. Vitamin B2 bananda, qonaqta, purchaqta, Lusun (芦笋) terkiwide kop bolidu.
4. Vitamin B3 gosh, biliq, tuxum, kopunche koktatlar, mogu (蘑菇) terkiwide kop bolidu.
5. Vitamin B5 gosh, brokili (椰菜), avokado (鳄梨) terkiwide kop bolidu.
6. Vitamin B6 gosh, koktat, banan terkivide kop bolidu.
7. Vitamin B7 xam tuxumda, jigerde, xuasing (花生), barliq yopurmaqliq yishil koktat terkiwide kop bolidu.
8. Vitamin B9 barliq yopurmaqliq koktat, bughday uni, jiger terkiwide kop bolidu.
9. Vitamin B12 gosh we barliq haywan mesulatlirida kop bolidu.
10. Vitamin C mutleq kop sandiki yelimish bolupmu achciq chuchuk yelimish, koktat, jiger terkiwide kop bolidu.
11. Vitamin D biliq, tuxum, jiger, mogu (蘑菇) terkiwide kop bolidu.
12. Vitamin E mutleq kop sandiki yelimish, koktat, yangaq, mighiz, uruq terkiwide kop bolidu.
13. Vitamin K yopurmaqliq yishil koktat, tuxumning siriqi, jiger terkiwide kop bolidu.

Eskerish: Jiger terkiwide her xil vitaminlarning hemmisi kop bolsimu, biraq jigerni vitamin toluqlaydighan asasliq yimeklik qilmasliqimiz kirek. Chunki jiger terkiwide yalghuz  her xil vitaminlar kop bolupla qalmastin belkim yuquri miqdarda kolestirol bolup, jigerni kop istimal qilghanda, qandiki may miqdari iship, yuquri qan bisimi, yurek we minge qan tomur kisilige giriptar bolush xetirini ashuriwitidu.

http://saghlam-bolung.blogspot.de/search?updated-min=2013-01-01T00:00:00-05:00&updated-max=2014-01-01T00:00:00-05:00&max-results=14

Torelme kilon qilish texnikisi

Dr. Memet Emin

Torelme ghol hujeyre tetqiqati jeryanidiki bosush xarektirlik bir ilgirlesh torelmini kilon qilish texnikisi bolup, uning muhapiqiyet qazinishi, torelme ghol hujeyre tetqiqatining tiz ilgirlishige nahayta chong asas saldi.

Janliqlar jinsi munasiwet qilghandin kiyin erkek janliqning uruqi bilen chishi janliqning tuximi birikip uruqlanghan tuxum (fertilized egg) hasil qilidu. Uruqlanghan tuxum bir hujeyre bolup, bolunup kopiyish arqiliq torelme hujeyrisi (blastocyst) tereqqi qilidu, andin bala yatqu timidin orun ilip tereqqi qilip torelmi (embryo) ge aylinidu. Andin torelme tereqqi qilip yingi bir janliq bolup yitilidu we ying bir hayatliq dunyagha kilidu.

1978-yili 7-ayning 25-kuni beden siritida yeni tejirbe neychisi ichide sunni uruqlandurush arqiliq dunyagha kelgen tunji balining tughulushi kiyinki torelmini kilon qilish we torelme ghol hujeyrisini yitildurup chiqishning asasi hisaplinidu.

Torelmini kilon qilish diginimiz yuqarda dep otken sunni uruqlandurushning dawami bolup, ularning tupki oxshimaydighan yiri, eneniwi sunni uruqlandurushta erkek haywanning uruqi bilen chishi haywanning tuxumini sunni uruqlandurush arqiliq, torelme yitildurup chiqqan bolsa, torelmini kilon qilishta bedendin ilinghan xalighan bir hujeyre bilen yadrosi ilip tashlanghan tuxumdin sunni uruqlandurush peyda qilish arqiliq yitildurp chiqqan torelmini kozde tutidu. Bu xil texnika beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) texnikisi dep atilidighan bolup, aldi bilen tuxumning yadrosini yeni gin alahidiligini konturl qilidighan DNA sini tuxumdin chiqirip tashlap, uning ornigha beden hujeyrisi (somatic cells) ning yadrosini silish arqiliq „uruqlanghan tuxum“ peyda qilish, we bu arqiliq torelme yitildurup chiqish. Bundaq yitildurup chiqilghan torelmide peqetla beden hujeyrisini teminligen terepning gini ipadilinip chiqidu. Eneniwi usulda yitildurup chiqqan torelmide bolsa erkek terep bilen chishi terepning gin alahidiligi yirimdin ipadilinip chiqidu. Yene erkekning gin alahidiligi 50%, chishi haywanning gin alahidiligi 50% ipalinip chiqidu.

Insanlarni kilon qilishning ihtimalliqi barmu?

Insanlarni kilon qilishning ihtimalliqi barmu?

Dr. Memet Emin

Torelmisini kilon qilish texnikisining sut emguchi haywanlarda muhapiqiyet qazinishi we bu kilon qilinghan torelme arqiliq sut emguchi haywanlarni yitildurup chiqishning muhapiqiyet qazinishi, insanlarni kilon qilishning ihtimali barliqining texnikiliq asasi dep qarashqa bolidu.

Sut emguchi haywanlarni kilon qilish digende asasliqi beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) texnikisi arqiliq yitildurup chiqqan torelmini sut emguchi haywanning bala yatqusigha silip, normal eghir ayaq bolghangha oxshash jeryani bashtin otkuzgendin kiyin, tughulghan yingi bir sut emguchi haywanni kozde tutidighan bolup, bu yingi tughulghan haywanda putunley shu beden hujeyrini teminligen bir terepning gini ipadilinip chiqqanlighi uchun, bu yingi tughulghan haywan shu beden hujeyrisini teminligen haywanning kiloni dep qarilidu. Normalda bu yingi tughulghan haywanda tuxumni teminliguchi we qosaq koturup bu haywanni tuqquchi haywanning gin alahidiligi ipadilenmeydu. Mundaqche eyitqanda ularda irsi jehette hichqandaq qandashliq munasiwet bolmaydu.

Insanlarni kilon qilish digendimu yuqarda dep otken sut emguchi haywanlarni kilon qilish jeryanigha oxshash nurghun basquchlarni oz ichige alidu. Yeni aldi bilen ayalning tuxumi bolush, we uning yadrosini chiqirip tashlash, andin kiyin kilon qilinmaqchi bolghan adem (er yaki ayal) bedinidin beden hujeyre yaki herqandaq bir hujeyre ilip, uning yadrosini ilip chiqirip, yadrosi ilip tashlanghan tuxumgha yotkep silish arqiliq, uruqlanghan tuxum peyda qilish, andin bu uruqlanghan tuxumni, pidayi bolushni xalaydighan bir ayalning bala yatqusigha silip, u ayalni eghir ayaq qilish, andin u ayal bu baligha 9 ay hamildar bolup, eng axirda bu balini tughush. Andin bu bala bashqa normal yol bilen tughulghan balilargha oxshash nurghun yillarni bashtin otkuzup, balaghetke yetken bir adem bolup yitilip chiqish.

Ademni kilon qilish jeryani, beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) qismidin bashqa barliq jeryanlar sunni uruqlandurush arqiliq bala ilish jeryani bilen putunley oxshaydighan bolup, ular arisidiki eng chong periq kilon qilip tughulghan bala bilen beden hujeyre teminliguchi bir terepning ginidiki eng zor derijidiki oxshashliq.

Sut emguchi haywanlarning muhapiqiyetlik kilon qilinishi texnikiliq jehette insanlarni kilon qilishning asasi bolup hisaplinidighan bolsimu, biraq eneniwi exlaq pezilet jehette nahayti zor cheklimige uchurghanliqi uchun, nurghun dowletler bu jehettiki tetqiqatni putunley cheklep kelmekte.

Hazirgha qeder kilon qilinip muhapiqiyetliq bolghan haywalar chashqan, qoy, kala, at, mushuk, ishit, choqqa we maymun qatarliqlarni oz ichige alidu.

1997-yili tunji kilon qilinghan qoy Dolly dunyagha kelgen.

2007-yili tunji kilon qilinghan maymun dunyagha kelgen. Maymun ademge eng yiqin bolghan haywanlarning biri bolghanlighi uchun, kelguside bu texnikining insanlarni kilon qilishta muhapiqiyet qazinishning ihtimalliqini tiximu kuchaytiwetken.

Posted by Memet Emin at 12:08 AM

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2011/08/insanlarni-kilon-qilishning-ihtimalliqi.html

Ghol Hujere Toghursida Omumi Cheshenche

Dr. Memet Emin

Ghol Hujeyre digen nime (What is stem cells) ?

Ghol hujeyre (Stem Cells) diginimiz hayatliqning desliwide we osup yitilish jeryanida bolunush arqiliq her xil oxshimighan hujeyrilerge tereqqi qilish iqtidarigha ige bolghan hujeyrilerni korsitidu

Insanlar we sut emguchi haywanlarning bedini 200 din artuq oxshimighan turdiki tiriliyunlighan hujeyriler toplimidin terkip tapqan bolup, ghol hujeyre bolsa bu hujeyrelilerning atisi hisaplinidu. Ghol hujeyride yalghuz ozini kopeyteleydighan (self renew) alahidilik bolup qalmastin belki bolunush arqiliq janliqlar bedinidiki 200 din artuq oxshimghan shu tiriliyunlighan hujeyrilerge aylinalesh (differentiation) alahidilikige ige.

<> Jornilidiki bir maqalida ghol hujeyrisige mundaq terip birilgen, „Ghol hujeyre bolmisa, jarahet mengu saqaymaydu, tire we qan usluksiz ozini ozi toluqlap turmaydu, uruqlanghan tuxum yitilip bowaq bolmaydu, hem shundaqla bowaq yitilip balaghetke yetken adem bolmaydu.“

Yighinchaqlap eytiqanda ghol hujeyre bedendiki barliq eza we organlardiki hujeyrilerning barliqqa kilishi we ularning dawamliq mewjut bolup turushining asasi.

Ghol hujeyrisini adette kilish menbesi we alahidilikige asasen torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem cells) we balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) yaki beden ghol hujeyrisi (somatic stem cells) dep ikki xilgha ayrish mumkin. Torelme ghol hujeyrisi bolunush arqiliq bedendiki her qandaq hujeyrige aylinish alahidilikige ige. Balaghetke yetken ghol hujeyre bolsa bolunush arqiliq bedendiki bir qisim hujeyrilerge aylinish alahidilikige ige.

Ghol hujeyre tetqiqati (Stem cells research)

Tetqiqatchilar ghol hujeyre tetqiqatini 1950-yilliri bashlighan bolup, eyni waqitta tetqiqatchilar songek ilikide qan ishlep chiqarghuch ghol hujeyre (hematopoietic stem cells) we songek ilik qurulma ghol hujeyre (bone marrow stromal stem cells, mesenchymal stem cells) din ibaret ikki xil ghol hujeyrining barliqini bayqighan. Qan ishlep chiqarghuch ghol hujeyresi (hematopoietic stem cells) digende bolunush arqiliq qandiki her xil hujeyrilerge aylinaylaydighan ghol hujeyrini kozde tutidu. Songek ilik qurulma ghol hujeyre (bone marrow stromal stem cells, mesenchymal stem cells) si bolsa bolunup tereqqi qilish arqiliq songek, yumshaq songek, may, tala toqulma (fiber tissue) hujeyrilerge aylinalaydighan ghol hujeyrini kozde tutidu.

Tetqiqatqchilar yiqinqi yillardin buyan balaghetke yetken ghol hujeyre tetqiqatida kopligen ilgirleshlerge ige bolghan we yurek, minge, muskul, tire, jiger qatarliq eza we organlardimu ghol hujeyrining barliqini bayqighan.

1981-yiligha kelgende tetqiqatchilar, chashqandin tunji torelmey ghol hujeyrisini yitildurup chiqqan. Insanlarning tunji torelme ghol hujeyrisi bolsa 1998-yili yitildurulgen. Insanlarning torelme ghol hujeyrisini, tetqiqat uchun pidayilarning qoshulushi arqiliq sunni uruqlandurulghan torelmidin ajirtip chiqqan.

Undin bashqa tetqiqatchilar chonglar ghol hujeyrisini qayta porogurammilashturush arqiliq yingi bir xil ghol hujeyrisini yitildurup chiqqan bolup, bu yitildurup chiqilghan kop iqtidarliq ghol hujeyre (induced pluripotent stem cells. iPSCs) dep atilidu.

Ghol Hujeyre bilen bedendiki bashqa hujeyrilerning periqi

Ghol hujeyrisini bashqa hujeyrilerdin towendiki 3 xil alahidiliki arqiliq periqlendurush mumkin.

1. Birinjidin ghol hujeyre bolunup kopiyish arqiliq oz ozini kopeytish (self renew) alahidilikige ige, bezide uzun mezgillik herketsiz jeryandin kiyinmu oz ozini kopeyteleydu.
2. Ikkinjidin ghol hujeyre alahide xizmet texsimatigha ige bolmighan iptidayi (undifferentiated or unspecialized) hujeyre.
3. Uchunjidin ghol hujeyre melum fizilogiyelik we yaki tejirbe sharahiti arqiliq toqulma we organlarda xas bolghan alahide iqtidargha ige hujeyrilerge (differentiated, or specialized) aylinish alahidilikige ige.

Torelme ghol hujyerisi (embryonic stem cells) bolsa bolunup kopyish arqiliq bedendiki her qandaq alahide iqtidarliq hujeyrige aylinalaydu.

Beden ghol hujeyrisi yaki balaghetke yetken ghol hujeyre (Somatic or adult stem cells) bolsa kopligen toqulmilar we organlarda, bolunush arqiliq kopeygende, hem ozining ghol hujeyrilik alhidilikini saqlap qilish, hem bashqa alahide iqtidarliq hujeyrilerge aylinip, zexme bolghan we yaki olgen hujeyrilerning ornini toluqlash alahidilikige ige.

Mesilen qizil qan hujeyrisining omuri adette 120 kun bolup, olgen qizil qan hujeyrisining ornini qandiki ghol hujeyre toluqlap turidu. Zexmilinish we bashqa sewepler tupeylidin beden kop miqdarda qan hujeyriliri yoqatqanda, songek ilikidiki qan ishlep chiqirish ghol hujeyliri derhal herketke kilip, bolunup qandiki her xil hujyerilerge aylinsh arqiliq yoqalghan qan hujeylirini toluqlaydu. Tire zexmilengende tiridiki ghol hujeyre bolunush arqiliq tiridiki her xil munasiwetlik hujeyrilerge aylinidu.

Bedendiki bashqa hujeyriler bolsa ozidin bashqa hujeyrilerge aylinalmaydu. Ular bolunup kopeygendin kiyinmu peqet eslidiki hujeyre alahidilikini saqlap qalidu.

Yighinchaqlap eyitqanda, ghol hujeyrining bedendiki bashqa hujeyrilerge oxshimaydighan eng muhim alahidiliki shuki ghol hujeyre tixi bedendiki bashqa hujeyrilerge oxshash alahide xizmet texsimatigha ige bolmighan iptidayi (undifferentiated) hujeyre bolup, hem oz ozini kopyetip saqlap qilish (self renew) hem muhapiq sharahit yitilgende, alahide xizmet texsimatigha ige yitilgen huyrige aylinish (differentiated, or specialized) alahidilikke ige.

Torelme Ghol Hujeyre (Embryonic stem cells)

Haywanlar we yaki insanlar jinsi munasiwet qilghandin kiyin erning uruqi ayalning tuximi bilen birikip uruqlanghan tuxum (fertilized egg) hasil qilidu. Uruqlanghan tuxum bir hujeyre bolup, bolunup kopiyish arqiliq torelme hujeyrisi (blastocyst) ge tereqqi qilidu, eger bu torelme hujeyrisi bala yatqu timidin orun ilip, tereqqi qilsa torelmi (embryo) ge aylinidu. Bu torelme tereqqi qilsa bowaq bolup yitilidu we ying bir hayatliq dunyagha kilidu.

Torelmey ghol hujeyre bir hepte ichidiki torelme hujeyre (blastocyst) din yeni tixi bala yatqu timidin orun almighan torelme (embryo) din ilinghan hujeyre torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem cells) hisaplinidu. Torelmidin torelme ghol hujeyrisini chiqiriwalghandin kiyin bu torelme tereqqi qilip bowaq bolup yitilish pursitini yoqutidu. Mundaqche eyitqan dunyagha kelmekchi bolghan bir yingi hayatliq nabut bolidu.

Hazir bar bolghan torelme ghol hujeyrining kopunchisi eghir ayaq bolghan ayalning bala yatqusidiki torelmidin ilinghan bolmastin belki tejirbexanida sunni uruqlandurush arqiliq yitildurulgen torelmdin ilinghan.

Undin bashqa tetqiqatchilar sut emguchi haywanlarning beden hujeyrisi bilen tuxum arqiliq torelme yitildurup, uningdin torelme ghol hujeyrisige ige bolmaqta. Bu xil texnika beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) dep atilidighan bolup, aldi bilen tuxumning yadrosini yeni DNA chiqirip tashlap, uning ornigha beden hujeyrisi (somatic cells) ning yadrosini silish arqiliq „uruqlanghan tuxum“ peyda qilish, we bu arqiliq torelme yitildurup chiqish. Bu adette kilon qilish texnikisi depmu atilidu.

Yiqinda tetqiqatchilar bala hemri suyi (amniotic fluid) dinmu torelme ghol hujeyrige oxshash alahidilikke ige hujeyrilerining barliqini, we bu hujeyrilerning torelme ghol hujeyrisige oxshash bolunush arqiliq bedendiki her qandaq hujeyrige aylinish alahidilikige ige ikenligini bayqighan.

Tetqiqatchilar torelme ghol hujeyrige ige bolghandin kiyin, ularni tejirbexanida suni yitildurup kopeytidu, we melum basquchta bu hujeyriler tonglutulup saqlinidu.

Beden yaki Balaghetke Yetken Ghol Hujeyre (Somatic or adult stem cells)

Toluq yitilgen haywan we yaki insanlar (bowaq yaki balaghetke yetkenler) ning bedendiki her xil organlardin we ezalardin, shundaqla bala hemri (placenta) din, bala kindik qini (umbilical cord blood) din ayrip chiqilghan ghol hujeyriler balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) yaki beden ghol hujeyre (somatic stem cells) hisaplinidu.

Balaghetke yetken ghol hujeyre bolunush arqiliq bedendiki ozige tewe bolghan organ, eza we yaki toqulmilardiki bir we bir nechche xil hujeyrilerge aylinish alahidilikige ige Mesilen Songek ilikdiki qan ishlep chiqarghuchi ghol hujeyre (hematopoietic stem cells) bolunup tereqqi qilish arqiliq qandiki her xil hujeyrilerge aylinalaydu, biraq u hergizmu nirwa hujyerisi we yaki yurek muskul hujeyrisige aylinalmaydu. Gerche beziler bir toqulmidiki ghol hujeyrisidin putunley oxshimighan bashqa bir toqulmidiki hujeyrini yitildurup chiqish mumkin dep qarighan bolsimu, biraq bu yenila talash tartish boliwatqan mesile.

Hazirgha qeder bedendiki minge, songek iliki, qan tomur, muskul, tire, chish, yurek, uchey, jiger, tuxumdan we tashshaq qatarliq nurghun organ we ezalardin balaghetke yetken ghol hujeye ayrilip chiqilghan. Bu ghol hujeyriler ozi tewe bolghan eza we organlarning melum qismigha orunlashqan bolup, adette kopiyishke hajiti chushkiche uzun mezgil herketsiz halitini saqlap qalidu. Peqet toqulmilar zexmige uchurghanda we yaki toqulmilar kisel bolup olgende, andin derhal herketke kilip, bolunush arqiliq kopiyip, zexme bolghan we yaki olgen hujeyre we yaki toqulmilarning ornini alidu.

Adette her bir toqulmida nahayti az miqdarda ghol hujeyre bolidu; ular bedendin ayrilghanda ularning bolunushi cheklimige uchuraydu, we kop miqdarda ghol hujeyre yitildurush qiyinlishidu. Nurghun tejirbexanilardiki tetqiqatchilar kop miqdarda ghol hujeyre yitildurushning we ularning bolunup kopiyishini monupul qilishning, hem shundaqla ularni her xil kisel we zexmilerni dawalashta ishlitishning amalini tipishqa tirishchanliq korsetmekte. Mesilen tetqiqatchilar ghol hujeyrini diyabit kisilige giriptar bolghanlarning insulin ishlep chiqiridighan hujeyrilerning xizmitini eslige kelturushke, yurek kisilige giraptar bolghanlarning zexme bolghan yurek toqulmilirini eslige kelturushke ishlitip, ularni dawalap saqaytishning yolini izdimekte.

Torelme ghol hujeyre bilen balaghetke yetken hol hujeyrining periqi

Torelme ghol hujeyre bilen balaghetke yetken ghol hujeyre arisidiki muhim bir periq, ularning bolunush arqiliq ozgureleydighan hujeyrilerning tur sani tuptin periqlinidu. Yeni torelme ghol hujeyre bedendiki barliq hujeyrilerge ozgureleshtek alahidilikke ige. Balaghetke yetken ghol hujeyre bolsa ozi mewjut bolghan organ we toqulmilardiki bir we bir nechche xil hujeyrilerge ozgureleydu.

Torelmey ghol hujeyrini tejirbexanida yitildurup kopeyitmek nisbeten asan. Balaghetke yetken ghol hujeyrini toqulmilardin ayrip chiqish, yitildurush we kopeytish xilila qiyin.

Ghol hujeyresining dawalashta ishlitilishi we hel qilishqa tigishlik mesililer

Hazir songek ilikidin we bala kindik qini (umbilical cord blood) din ayrip chiqilghan balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) 80 xil oxshimighan kiselliklerni dawalashta ishlitilmekte.

Ghol hujeyrining tetqiqati we uning kisel dawalashta ishlitilishi nahayti keng bolup, hazirqi eng muhim bolghan mesile towendikilerni iniqlap chiqishtin ibaret.

(1) Bolunmigen iptidayi (undifferentiated) ghol hujeyrening qandaq sharahitta bolunup bashqa hujeyriler (differentiated cells) ge aylinidighanliqini iniqlap chiqish.

(2) Rak, tughma kiseller qatarliq bezi ighir kisellikler hujeyre bolunushning normalsizlighidin kilip chiqqan kisellikler bolup, bu kiselliklerning kilip chiqishi toghursida chushenchini tiximu iniqlash, we bu kiselliklerni dawalashning amalini tipip chiqish.

(3) Hujeyre bolunushning qanunyetlirini tiximu iniq chushunush, hujeyre bolunushni umut qilghan yolunushke bashliyaldighan amillarni tipip chiqish.

(4) Ghol hujeyrining ying dorilarni tekshurush we sinaq qilishta ishlitish.

(5) Ghol hujeyre arqiliq ihtiyajliq hujeyre we toqulma yitildurup chiqish, we uni dawalashta ishlitish, yeni organ we toqulma almashturshni yiterlik menbe bilen teminlesh.

Hazir sogha qilinghan organ we toqulmilar zexme bolghan we yaki olgen organ toqulmilarning ornini ilishta ishlitilmekte, biraq ihtiyaj nahayti chong bolghachqa, ishlitishke bolidighan organ we toqulma menbesi bekla cheklik. Ghol hujeyre tetqiqati bu mesilini hel qilip, Alzimir kisili, umurutqa zexmisi, minge qan tomur kisili, ighir derijidiki koyuk, yurek kisili, diyabit kisili, rumatizim kisili qatarlqi kisellerni dawalashta yiterlik hujeyre we toqulmilar bilen temin itishi mumkin.

Mesilen ghol hujeyre tetqiqati, saghlam yurek muskul hujeyrisini tejirbexanida yitildurup, andin bu hujeyrilerni yurek kisili bar bimarlargha silish arqiliq ularning yurek kisilini dawalashni riyalliqqa aylandurushi mumkin. Chashqanda ilip birilghan tejirbilerning netijisi shuni ispatlidiki songek ilikidiki qurulma hujeyrisi zexme bolghan yurekke yotkelgende, zexme bolghan yurekning yaxshilinishini ilgiri surgen.

Insanlarning torelme ghol hujeyrisi tetqiqati 1998-yili bashlanghan bolup, Dr. James Thomson tunji torelme ghol hujeyrisini Wisconsin Universitida yitildurup chiqqan. Gerche tetqiqatchilar torelme ghol hujeyresini her xil kiselliklerni bolupmu Parkinson we Alzimir kisilini dawalashta hel qilghuch rol aynaydu dep qaraydighan bolsimu, biraq uning kiselliklerni dawalashta ishlitilishi nahayti bashlanghuch halette. Torelme ghol hujeyresini kiselliklerni dawalashta sinaq qilip ishlitish tunji bolup 2009-yili 1-ayning axirida bashlanghan.

Insanlar ghol hujeyre tetqiqati bilen eneniwi exlaq arisidiki toqunushlar

Insanlar torelme ghol hujeyre tetqiqati we eneniwi exlaq arisida bezi toqunushlar mewjut. Uning asasliq sewebi, tetqiqatchilar insanlar torelme ghol hujeyrisge ige bolush uchun kelguside yitilip yingi bir janliqqa aylinidighan torelmini weyran qilishqa, yeni kelgusi tughulmaqchi bolghan bir bowaqni qurban qilishqa toghura kilidighan bolghachqa, bezilerni uni bala alghuziwitish bilen oxshash dep qarisa, yene beziler uni bir ademni olturgen bilen barawer dep qaraydu. Shunga nurghun kishiler insanlarning torelme ghol hujeyre tetqiqatigha qarshi turup kelmekte.

Undin bashqa ghol hujeyre tetqiqatidiki eng muhim texnikining biri bolghan torelmini kilon qilish texnikisi, kelguside ademni kilon qilishqa ishlitish ihtimali bolghanliqi uchun, nurghun kishiler insanlar torelme ghol hujeyre tetqiqatigha qarshi turup kelmekte.

Posted by Memet Emin at 12:01 AM

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2011/08/ghol-hujere-toghursida-omumi-cheshenche.html

Kundilik Turmushtiki Saghlamliq Sawatliri

Memet Emin

1. Saghlam yimekliklerni istimal qilishqa adetlining. Mayliq gosh, hayman miyi, jigger, borek qatarliq haywanning ichki ezaliri, tuxumning siriqi, qaymaq qatarliq yimekliklerni kop istimal qilmang, bolupmu yishingiz 40 tin ashqanda bundaq yimekliklerni istimal qilishtin tiximu ihtiyat qiling. Chunki bu xildiki yimeklikler terkiwide kop miqtarda kolestirol bar bolup, kolestirolni kop istimal qilghan kishilerning yurek we minge qan tomur kisilige giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu. Adette osumluktin yasalghan yimeklikler haywan mesulatliridin yasalghan yimekliklerge nisbeten saghlam. Oruq gosh simiz goshke nisbeten saghlam. Qush we dingiz haywan goshliridin yasalghan yimeklikler quruqluq haywan goshliridin yasalghan yimekliklerge nisbeten saghlam.
2. Beden ighirlighingizni muhapiq konturul qilip, heddidin ziyade semirip kitishning aldini iling.Simizlikni turmush bayashatliqning netijisi dep qaraydighan qarashni ozgerting. Tereqqi qilghan ellerde simiz kishilerning kopunchisi kembigheller yaki mediniyet sewiyesi towen kishiler bolup, ularda mewjut bolghan nurghun kisellikler simizlik bilen biwaste munasiwetlik.
3. Usuzluqni yiterlik istimal qiling. Adette adem bedinidiki artuq su maddisi ter we suduk arqiliq beden sirtigha chiqip kitidighan bolup, usuzluqni kop istimal qilghanda bedendiki qalduq we zeherlik maddilar ter we suduk arqiliq waxtida tazlinip bedendin chiqip kitidu, borek we suduk yolida asan tash peyda bolup qalmaydu, suduk yoli yallughigha we bezi kisellerge giriptar bolghanda tiz eslige kilishke paydiliq, tirining ilastikilighini yaxshi saqlighili bolidu.
4. Ichimlikni heddidin ziyade qizziq ichmeng. Chay, shorpa yaki suyuq ashni heddidin ziyade qizziq ichishke adetlengen kishilerning qizil ongkech perdisi zehmige uchurap, qizil ongkech rakigha giriptar bolush ihtimalliqi yuqurlaydu. Uyghur Ilidiki Qazaqlar bilen Guwangdongning Shantu digen yiridiki kishiler chayni heddidin ziyade qizziq ichishke adetlengen bolup, bu kishilerning qizil ongkech rakigha giriptar bolush nisbiti bashqa kishilerge nisbeten xilila yuquri.
5. Tuzni kop istimal qilmang. Tuz turmushta kem bolsa bolmaydighan muhim madda, biraq adem tuzni normaldin artuq istimal qilghanda, qan bisimi yuqurlap, bezi yurek qan tomur kisilinng kilip chiqishigha sewep bolidu.
6. Heddidin ziyade kop haraq ichmeng, shundaqla bashqilarni haraq ichishke zorlimang. Uzun muddet kop miqdarda haraq ichken kishiler jigger qitiwilish, jigger raki, ashqazan kisili, qol titiresh qatarliq kisel yaki aqiwetlerge asan giriptar bolidu.
7. Xam yimeklik bolupmu xam gosh bilen pishshiq yimeklikni birge qoymang. Xam yimeklik bolupmu xam goshning terkiwide bezi baktirye yaki kichik qurutlar bar bolup, eger siz xam yimeklikni pishshiq yimeklik bilen arilashtursingiz, bezi kiselliklerge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu. Yimekliklerning pakiza bolmasliqidin kilip chiqqan bezi kiseller qisqa waqit ichide ipadilinip chiqsimu, biraq yene beziliri uzun waqit otkendin kiyin andin ipadilinip chiqidu. Kopunche kishiler kiyin bolghan u kiselni burunqi u aditi bilen baghlashturmaydu.
8. Goshni xalighanche xam yimeng. Bezi dowletlerdiki birqisim kishilerning bezi yimeklik aditining bashqa ellerge kengiyishige egiship, nurghun dowletlerde nurghun kishiler kala goshi, biliq goshi qatarliq goshlerni xam yiyishke bashlidi. Adette xam yeydighan gosh alahide gosh bolup, belguluk salametlik olchimige yetken. Eger siz xalighan goshni xam yisingiz, ichki ezayingizda qurut peyda bolup qalidighan bezi kiselliklerge giriptar bolup qilishingiz mumkin. Mesilen adettiki kala goshi terkiwide kala tasma qurti bar bolup, bundaq goshni xam yigen kishiler uchey kala tasma qurti kisilige asan giriptar bolidu. Bu kisel Uyghur Ilining charwichiliq rayunlirida nahayti kop. Buning asasliq sewibi u kishilerning kala goshini xam yigenlikidin emes, belki xam gosh kesken pichaq bilen pishshiq gosh kisip yigenlikidin bolghan. Adettiki biliq goshide jiger qan shorughuch qurti bar bolup, Junggoning jenubidiki rayunlarda jiger qan shorughuch kisilige giriptar bolghan kishiler nahayti kop.
9. Xam gosh bilen pishshiq gosh yimekliklerge ishletken qacha qucha we pichaqlarni oz ara arilashturmang. Xam goshke ishletken qacha qucha we pichaq bilen pishshiq goshke ishletken qacha qucha we pichaqlarni ayrip ishliting, yaki kem digende xam goshke ishletkendin kiyin, yaxshi yuyup tazlap andin pishshiq yimeklikke ishliting. Yuqurda dep otkendek xam gosh terkiwide bolupmu kala goshi terkiwide bir xil qurut bolup, pishiq yimeklikingiz bu hil qurut bilen bulghansa, sizning u quruttin kilip chiqidighan kiselge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu.
10. Renglik yaltiraq (pilastik) xaltigha yimeklik qachilimang. Renglik yaltiraq xaltining ziyanliq madda terkiwi yuquri bolup, bu maddilarning adem bedinige bolghan ziyini nahayti asta bolidu. Uzun waqit renglik yaltiraq xaltigha qachilanghan pishshiq yimekliklerni istimal qilghanda, bezi asta xaraktirliq kiselge giriptar bolush ihtimalliqi yuquri bolidu. Shunga pishiq yimekliklerni renglik yaltiraq xaltigha qachilashqa herguz bolmaydu. Pishshiq yimekliklerni eng yaxshisi rengsiz yaltiraq xaltigha yaki bashqa saghlam nersilerge qachilang.
11. Pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tekkuzmeng. Pul gerche nahayti yaxshi nerse bolsimu, biraq u nahayti meynet nerse. Pul kunige nurghun kishiler bilen uchurashqanlighi uchun, pulda nurghun baktirye we mikiruplar bolidu. Eger pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tekkuzup sanashqa adetlengen bolsingiz, bezi kiselliklerge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu. Shunga pul sanighanda qolingizni aghzingizgha tekkuzmeng, shundaqla pul sanap bolup eng yaxshisi qolingizni yuyiwiting.
12. Hajet qilishtin burun qol yuyushqa adetlining. Adem qolining kisellik baktirye we mikropliri bilen uchurshush pursiti eng kop bolup, bedendiki ezalar ichide eng meynet eza hisaplinidu. Mutleq kop sandiki kishiler hajettin kiyin we tamaqtin burun qol yuyushqa adetlengen bolup, hajettin burun qol yuyidighanlar nahayti az. Jemiyetning tereqqi qilishi we muhitning bulghunishigha egiship, nurghun yingi kiseller tarqalmaqta. Normal ehwal astida kopunche kisellik mikropi yaki baktiryeler ighiz yoli, nepes yoli we chong kichik teret yoli arqiliq adem bedinige yuqudighan bolup, terettin burunmu qol yuyushqa adetlensingiz, kiselning chong kichik teret yoli arqiliq bediningizge kirish ihtimalliqini towenliteleysiz.
13. Amal bar tamaka chekmeng, bolupmu oy ichide, eghirayaq ayal yaki bala bar sorunda tamaka chekmeng. Tamaka chikish yalghuz opke rakinila kelturup chiqarmastin belki yurek kisilining qozghulishigha turtke bolidu. Bir ademning tamaka chikishi gerche ozining shehsi ishi bolsimu, biraq uning bashqa kishiler bar sorunda tamaka chikishi, uchigha chiqqan shehsiyetchilik.
14. Natonush kishilerning yaki ishenchilik bolmighan kishilerning qolidin tamaka chekmeng.Jemiyette xiroyin qatarliq zeherlik chikimlik sodisining ewji ilishigha egiship, zeherlik chikimlik sodisi bilen shughulliniwatqan bezi kishiler, ozige koplep xiridar tipish uchun, adettiki tamakigha xiroyin arilashturup bashqilargha chekkuzidighan exwallar kunsayin kopeymekte. Eger siz bile bilmey shundaq tamak chikip, zeherlik chikimlikke humar bolup qalsingiz, kiyin kop ziyan tartisiz.
15. Quyash nuri bilen muhapiq uchurshung. Hazir kopunche kishiler bolupmu chong sheherlerdiki kishiler tirisining qaridap kitishidin ensirep, quyash nuri bilen muhapiq uchirashmasliqtek ehwallar ighir. Quyash nuri bilen muhapiq uchirashqanda, nurghun kisellerdin saqlanghili bolidu. Elwette hichqandaq qoghdash wastisi qollanmay, quyash nuri bilen heddidin ziyada uchurshushmu ziyanliq.
16. Qol tilfuni bilen sozleshkende qol tilfuningizni uzun muddet bir quliqingizda qoyup sozlushushtin saqlining. Qol tilfuni bilen sozleshkende eng yaxshisi uzun muddet sozleshmeng, yaki tilfuningizni ikki quliqingizgha almashturup sozlushung, we yaki qulaqqa silip sozlushidighan anglighuch (headset) arqiliq sozlushung. Bezi dokilatlargha asaslanghanda qol tilfunini uzun muddet bir quliqida qoyup sozleshken kishilerning minge, qulaq osmisige giriptar bolush ihtimalliqi bashqilarningkidin yuquri bolidiken.
17. Qalaymiqan we yaki natonush kishiler bilen jinsi munasiwet qilishtin saqlining. Jemiyetning tereqqi qilishigha egiship, kishilerning exlaq pezilet olchimde bezi orgurushler bolmaqta, we shundaqla nurghunlighan jinsi kiseller tarqimaqta. Herxil jinsi yuqumluq kisellerge giriptar bolup, ozingizge we ahilingizge nurghunlighan kongel aghriqi we bexitsizlik ilip kilishtin saqlinish uchun, oz hemrahingizgha sadiq bolup, qalaymiqan kishiler bilen jinsi munasiwet qilishtin saqlining.
18. Supiti nachar bolghan yaki saqta girim boyumlirini ishlitishtin saqlining. Supiti towen yaki saqti girim boyumlirining terkiwide ziyanliq madda terkiwi yuquri bolup, bundaq girim boyumlirini uzun muddet ishletkende, bezilirini hetta birla qitim ishletkendimu bezi tire kiselliklirini kelturup chiqirishi mumkin. Beziliri hetta tughmasliq we bezi rak kisellirini kelturup chiqirishi mumkin. Adette bu xildiki girim boyumlirining kopunchisining ekis tesiri nahayti asta bolup, bir nechche yildin birnechche on yilda andin iapdilinip chiqidu.
19. Hormun terkiwi bar dora yaki saqliqni saqlash boyumlirini uzun muddet ishlitishtin saqlining. Hormun terkiwi bar dora we yaki saqliqni saqlash boyumlirini uzun muddet ishletkende, bedendiki normal hormun tengpungliqi tesirge uchurap, salametlikingizge tesir qilidu.
20. Herqandaq kisellik alamitige sel qarimang. Kopunche kishiler bezi yenggil kisellerge giriptar bolghanda yaxshi bolup kitermen dep waxtida doxturxanigha barmaydu, shuning bilen kiselge waxtida diyagunuz qoyup, waxtida dawalash pursitini qoldin birip qoyidu. Mutleq kop sandiki rak kisilining deslepki mezgilidiki kisel alametliri anche ighir bolmaydighan bolup, u rak kisellerni unumluk dawalshning birdin bir amali, kiselni baldur bayqash. Shunga bolupmu yash 40 ashqan kishilerde korulgen herqandaq alametke herguz sel qarimasliq kirek.
21. Osup yitiliwatqan balilargha tebi bolmighan yimeklik we ozuqluq boyumlirini kop bermeng.Hazir putun Zhungguoda kichik balilarning her hil ozuqluq boyumliri nahayti kop bolup, bezilirini kichik balilarning ishtiyini achidu dise, yene bezilirini kichik balilarning boyini osturidu deydu. Bu boyumlar nahayti chong ihtizadi kirim ilip kelgenligi uchun, hem shundaqla hormunning tesiri bilen kichik balilarning ishtiyi yaxshilanghanlighi, we boyi tiz oskenligi uchun, koplep bazar tipiwatidu. Braq emiliyette u boyumlarning mutelq kop qismi saghlamliq olchimge muhapiq emes bolup, balilarning kelgusi normal osup yitilishige nahayti ziyanliq.
22. Osup yitiliwatqan balilarning yiterlik uxlishigha kapalet qiling. Hazir nurghunlighan yash ata anilar he dise olturash we toylar bilen aldirash bolup, balilarning ritimliq aram ilishigha we yiterlik uxlishigha kapaletlik qilmaywatidu. Bu balilarning normal osishige ziyanliq.
23. Osup yitiliwatqan balilarni siritlargha ilip chiqishqa ehmiyet biring. Osup yitiliwatqan balilar yiterlik quyash nuri bilen uchurshushqa ihtiyajliq bolup, sheherlerde chong bolghan balilarning mutleq kop qisim waxti oy ichide otidu. Eger siz muhapiq waqit chiqirip balliringizni siritlargha ilip chiqip, quyash nuri bilen uchurashturmisingiz, balilar kalsiy kemlik qatarliq kisellerge giriptar bolup, normal osup yitilishige dexli yitishi mumkin.
24. Osup yitiliwatqan balingizni yingidin sirlighan oyde yaki hawasi bulghanghan muhitta qoyushtin saqlining. Bezi sirlar adem bedinige ziyanliq bezi puraqlarni chiqiridighan bolup, bu hil puraq gerche alhide ghelite bolmisimu biraq balilarning salamet osup yitilishige tesir qilidu. Hawasi bulghanghan muhit balilarning normal osup yitilishige ziyanliq.

Posted by Memet Emin at 2:46 PM