Awtori: Iz

 

Bir Milletning ruhé qulluqqa tolmighiche, bir milletning  umudi we iradisi sunmighiche u milletni boy sundurush mumkin emestur.  Esirlerdin biri bar bolup kelgen milli bir ruh, küchluk bir milli iradige héchqandaq bir qudretlik küch teng kilelmeydu.

(Ata Türk)

 

Hazirqi Uyghur millitining ommumi exwali, Xitayning mustemlikisige uchrighan herqaysi tarixi dewrilerdiki  eng éghir téragidiyelik dewér bolup hésaplinidu.

 

Xitay mustemlikichilirining bolsa öz tarixidiki Siyasi , Iqtisadi , Herbi jehettin  eng tereqqi qilghan, milletchilik idiyesi eng küchlengen dewri bolup hisaplinidu.  Emma biz dilimizni, düshminimizning quddiritini zikri qilishqa adetlendurudhtin köre, Öz millitimizning ruhini, eqlini, pütün wujudini düshmenge qarshi küreshke  ishlitishni  sherep dep bilimiz.

 

Undaqta mundaq quddiretlik düshmenge qandaq qarshi turimiz?

Milletning béshigha bundaq téragidiye nime üchün kilidu?

Mining, ailemning, doslurumning, Ana wetinimining béshigha yene qandaq bala-qazalar kéler?

Buning bir chiqish yoli barmu?

Nime üchün ularning gépini anglashqa mejbur bolimiz?

Nime üchün öz-özimizni bashqurmaymiz?

Nime üchün öz Öymizde erkin hés qilmaymiz?

Nime üchün bashqilar bizge hökumranliq qilidu?

Nime üchün özomizning mempeetini qoghdimaymiz?

Nime üchün özimizni qeddirini özimiz qilmaymiz?

Nime üchün özimizni uzluksiz yétildurmeymiz?

Nime üchün bashqilarni dorashqa mejbur bolimiz?

Nime üchün Milletning serxillirining qeddirini qilmaymiz?

 

Mana mushu yuqarqi soallarni öz-özige qoyalighan we bu soallarning jawabini tépish üchün küresh qilishqa térishiwatqan kishilirimiz bolsa peqet we peqetla Uyghur Milletchiliridur.

 

Undaqta Milletchilik digen nime?

Bu soalgha jawap birishtin awal Milletning nime ikenligini bilishimizge toghra kilidu.

 

Millet digen miningche:

Kolliktip bir namgha ige bolghan.

Ortaq bir qandashliq munasiwetge ige bolghan.

Ortaq bir Tarixqa we ortaq bir Tutumgha ige bolghan.

Ortqa Örpe-adet we oxshash bir Medeniyetge ige bolghan.

Ortaq bir Jughrapiyede yashaydighan.

Nuwusining asasi bir qismi ortaq bir Dingha itiqat qilidighan.

Ortaq bir Til –yéziqqa ige bolghan bir Toplam Millet dep atilidu.

 

Muqesdes Kitawimiz Kur´anda,  Alemlerning Perwerdigari ulugh Allaha mundaq xitap qilidu:

„Ey Insanlar! Silerni biz heqiqeten(Adem bilen Hawadin ibaret) bir Er, bir Ayaldin yarattuq, öz ara tonushunglar üchün silerni nurghun Millet we Uruq qilduq. …..“

 

Mana bu Ayette Ulugh Allah biz Insanlarni öz ara tonushushi üchün her xil Milletl qilip, bu Kainatqa apiride qilghanlighini qeyt qilidu. Shuning üchün  bir Milletni teshkil qilidighan amillar oxshash emestur. Héch bir Millet, héch bir Ölke, héch bir Xelq, héch bir Tarix we héch bir Döwlet bashqa birsi bilen oxshash emes. Her bir Milletning öz aldigha mexsus Medeniyeti we Milliy xarektiri bardur.

 

Bügünki zamaniwi dunyada oxshash bolmighan Atom zerichilirige ige bolghan Tömurni , Altungha aylandurghini bomighandek, milliy Pissixologni, milliy Xarektirni, milliy Özlukni, milliy Qimmet qarishi bir-biridin periqliq bolghan Engélislerni Gérmangha, Gérmanlarni Italiyan´gha özgertkini bolmaydu, shu munasiwet bilen Uyghurlarnimu Xitaygha aylandurush mumkin emes. Emdi biz yuqarqi alahidiligimizni saqlap qilish üchün Uyghur milletchilik idologiyesini teshebus qilishimiz lazim. Chünki biz uzaq bir tarixi dewridin biri mustemlike astida shawatqan bir Millet bolghanlighimiz üchün bizning milliy pisxikimizda nurghun ajisliqlar bix urup chiqqan yeni:

 

Biz uzaq bir tarixi jeryanda Xitayning Mustemlikisi astida yashighanlighimiz üchün Uyghur Millitining bu tomlumi ichide bezi insanlirimiz öz turmush helechiligi ichide bashqilargha biqinish pisxikisi yitilip chiqidu. Öz-özidin dawamliq uzaqlishidu, bashqilarni  dawamliq özige ulge qilidu. Biqinda halette turup özini erkin hés qilish Milletning pisxikisigha chüshken bedde quruttur. Bashqilargha yol qoyup, belgilep bergen qilip ichide öz bolushqa adetlengen kishilerni özlukige qayturush ölukni tirildurgendek bir mumkin bolmighan bir ishtur. Biqindiliq ichide özige bolghan ishenchisizlik bilen bashqilargha heyranliq hisyati bilen qaraydu, bu tuyghu waqitning ötushi bilen biqindiliq ulgisige aylinidu. Bundaq biqindiliq ulgisidiki kishiler bara-bara yurush-turushta hetta Rohi haletliridimu we ichki hisyattimu özgurush hasil qilip, Xitay millitige oxshash  bir Milliy pisxik oturgha chiqidu.

 

Yene bezi yashlirimizda bolsa özidiki meniwi boshluqlarni wastiliq dolturush üchün Milletchiliktin pütünley mustessina hetta Muqedes Dinimiz Islamning eng isil modidél yollirini tuqqan ejdatlirimizni yolidin kéchip, Ummetchilik idologiyesige tutulup, her xil dinni menzeplerni qobul qilip Özige, ailisige, Milletning mempetige ziyan sélip, Xitayning Uyghurlarni dunya Térorizimgha baghlashtek rezil oyunlirigha bilip-bilmey maslishiwatidu.

Bizning yolimiz, herkitimiz Ummetchilik bolmastin belki Uyghuristanning musteqqillighini qolgha kelturush yolidiki Milletchilik yolidur.

 

Uygur xelqining Milletchiligi bolsa bölunush bolmastin belki milliy birliktur, pütün Uyghur xelqini bir ruh, bir ten qilip, millitmizni ebidi saqlash, qoghdash yolidur. Dinni qoghdash bolsa Allahning ilikidiki ishtur. Allah bu muqedes dinimiz Islamni ta qiyametkiche qoghdashqa özi wede qilghan. Bu Allahning quddiriti dairisidiki ishtur. Bizning quddritimiz aranla öz Millitmizni qoghdashqa yitidu xalas.

 

Süre Reide 11-ayet: „…..Herqandaq bir Qewim özining exwalini örgertmigiche, Allah ularning exwalini özgertmeydu…..“

 

Biz özmizni özgertish üchün Millitimizning  Siyasi, Iqtisadi, Herbi we Ilim-pen sahesidiki ornimizni kücheytishimiz lazim. Bu uluq nishangha yétish üchün uzaq bir tarixi jeryan kirek.  Mana mushu tarixi basquchta biz özimizdiki milliy ang, milliy ruhni janlandurushqa toghra kilidu . Uyghur millitining tirilishi, küchlinishi we terqqi qilishish jeryanida duch kelgen qiyinchiliqlarni yéngishtiki eng unumlik waste Uyghur milletchiligidur.

 

Uyghur milletchiligi digen nime?

 

Uyghur millitining Erkinligi, Heq-qoquqini, Tarixi, Itiqadini, Medeniyeti we  Öz ara itipaqi qatarliqlarni qoghdashni hemmidin ewzel körush  Uyghur milletchiligi dep atilidu.

 

Qüyashning astida bexitlik yashashqa bolidighan bir yerni her insan arzu qilidu. Bu arzu bilen insanlar öz kimligini, öz qeddirini, millitini we igilik hoquqi qatarliqlarni qoghdash chushenchisige ige bolidu.  Mana mashu seweptin her yerde milletchilik bolidu. Musteqqil bolmighanlar musteqqilliq üchün, barawer bolmighanlar barawerlik üchün küresh qilidu.

 

Herqandaq bir Millettiki milletchiler özini eng qedimi Millet, eng uzun tarixqa ige Millet dep qaraydu. Mesilen:

Yehudilar özini eng uzun tarixqa ige xelq hemde Yehudilar bolsa “Peqet we peqetla Qul bolmaydu” dep qaraydu.

 

Türkler bolsa “Yuqarda kök Asman, astida Yer gumran bolmighiche, Wetinim we Padishahimni héchkim örelmeydu” dep qaraydu.

 

Xitaylar bolsa oxshashlar özlirini eng uzun tarixqa ige Millet, biz hemdin ulugh dep “Atalmish Zhongguoluqlarning ruhini” terghip qilidu. Mana bularning hemmiside Milletchilik ruhi, özni hemmidin ewzel körgen ruh ipadilengen. Shunga herqandaq bir Milletning mewjutlighi milletchiliktin ayrilalmaydu. Uyghurlarmu hem shundaq.

 

Milletchilikning töwendikidek alahidilikliri bolidu.

 

1.Milletchilik bir Milletni birleshtiridighan bir Küch.

2.Milletchilik mexsetni emelge ashurghuchi Küch. Öz Millitining ézilishige qarshi turup, rawajlinishi üchün küresh qilidu.

3. Milletchili siyasi jehettin bölgünchiliktek körinsimu emeliyette bir Milletni bir Döwlet halitige kelturidighan Küchtur.

4.Milletchili tajawuschilarning bashqilarni mustemlike qilishtiki Küch.

(Mesilen: Xitay öz Millechiligidin paydilip bizni Mustemlike qilghan)

5.Milletchilik Iqtisatni tereqqi qildurushtiki herketlendurguchi küch.

( Mesilen: Xitay hazir mashu Milletchiliktin paydilip öz iqtisadini rawajlandurwatidu)

 

Omumen éytqanda Milletchilik nahayiti chong daire ichide öz kimligini Dunya sehniside tonutup, öz awazini pütün Dunyagha anglitidu.

 

Milletchilik Insanlarning ruhlarigha xétap qilip,  bu quddiretlik we murekkep dunyada hemde cheksiz tarix ichide, Insanlargha öz kimligi bilen musteqqil yashash ruhini kapaletlenduridu. Shuning üchün tarixqa qaraydighan bolsaq mustemlikichiler tupraqni mustemlike qilghan bilen u tupraqtiki insanlarnining milliy rrhlarini mutemlike qilishta zorlanghan shuning bilen ularning mustemlikichiligi heqiqiy turde emelge ashmighan.

 

Xitay hazir bizning ruhimizni mustemlike qilish üchün pütün küchini ishqa siliwatidu. Uyghuristanni heqiqi menide mustemlike qilish üchün Uyghur millitining milliy ruhini tel-tükus mustemlike qilishqa toghra kilidu. Shunga Xitay Uyghur millitining tarixtin biri ishinip kelgen idoligiyesini özgertish, öz medeniyetidin yéraqlashturush, til-yiziqini emeldin qaldurush  hetta yémek-ichmek, kiyim-kichek, Saqal-buruttin tartip pütün milliy özlukke musasietlik amillarni yuyushqa tirishiwatidu. Shunga biz pütün küchimiz bilen Milletchilik ruhimizni küchlendurishimiz lazim.

 

Téchliq we adalet ichidiki bir Dunya peqet öz igilik hoqoqigha özi hoja bolmighan milletlerning heq-hoquqlirigha tel-tukus réaye qilghandila mewjutluqqa kilidu. Shunga dunyada urush oti öchmewatidu.

 

Bugunki dunyada mezlum milletlerning nimige ehmiyet biridighanlighi héchqandaq muhim emes. Muhimi dunyani kontirol astigha alghan küchlerning we döwletlerning nimige köngul bölidighanlighida. Shundaqla bizning ularning nime ishigha yaraydighanlighimizda. Ular peqet mezlumlarni özining küchluk döwlet bolush yolida waste qilip tallap, mexsetke yetkende tashlashdu xalas, buningha hem Uyghur millitining téragédiyege tolghan qanliq  tarixi guwah!

 

Mezlum xelqlerning kim bolgghanliqi, uning nimige éhtiyajliq ikenligi, niméni qobul qilip, nimini ret qilishini köp waqitlarda Dunyadiki muhim küchler belgileydu. Dimekki küchluk döwletlerning  birining kim ikenligige  qarar birishtin burun, u özining kim bolghanlighigha qarar birelmeydu. Shunga Uyghgurlar bir ishni qilip, eng axirida sap meghlup bolghan, chünki hökumni küchlukler bergen. Uning üchün dawamliq küchluk bolushimiz lazim.

 

Küchluk bolush üchün bir pütün ortaq Milletchik idoligiyege ige bolushimiz lazim. Düshmenning boy sundurghuchi idologiyesining mahiyitini tonup yitishimiz lazim. Qoral bash egduridu, emma qul qilalmaydu.

 

Uyghur Milliti gerche hazir eng éghir zulumgha uchrawatqan millet bolsimu, emma hazir shuningdin umutlinishimiz lazimki Uyghur milliti hazir yiqinqi zaman tarixida eng ilim-penge yurush qilghan dewridur. Ilim-penge yurush qilishni yenimu téz rawajalandurushimiz lazim. Ilim-penning nihmitini putun Uyghur toplimigha qanat yaydurushimiz lazim buning bilen Uyghur millitini Dunyadiki küchluklerge tesir qilduralaydighan haletke ekilishimiz lazim.

 

Uyghurlar qandaq bir bashqurush tuzumning astida yashayli Milletning musteqqiliqi, Milli ruhning tughulushi, milletning Ilim-pen bilen  rawajlinishi, milletning éngining ortaq haletke kilishi qatarliqlar Milletchilik höjehirisidin ayrilalmaydu.

 

Milletchilining yoqulushi bolsa yene bir menidin milli Döwletning qurulushini emelge ishishidin tosidu. Milletchilikke qarshi turush bolsa Musteqqil bir milli Döwletning barliqqa kilishige qarshi dimektur.

 

Uyghur milletchiligi uyghur millitining mewjutluqini saqlash üchün we milli bir musteqqil Döwlet qurush üchün otturgha chiqqan bolup, Uyghur millitining milli ruhining tereqiyatigha bergen jawabidur.

 

Uyghur milletchiligi qisqiche qilip éytqanda Uyghur millitining qutulush, térilish  yolidur. Biz muxtaj bolghan qudret Uyghur millitining tomurida éqiwatqan issiq Qanda  mewjuttur.

Iz

 

03.04. 2015 Germany

Awtori: Iz

Heqiqi Düshmendin qutulush  üchün,

paydilinishqa bolidighan düshmenlerdinmu paydilan!

(Xatire Deptirimdin)

Urush bolsa xelq araliq Gruplar , Döwletler yaki bir Döwlet ichidiki chong gruplar arisidki teshkillik asasta, Qoral küchi bilen élip birilghan zorawanliq bir hil küreshtur.

Urush asasliqi Dinni, Milli, Siyasi we Iqtisadi mempeetlerge irishish üchün ilip birilidu.

Yiqinqi zamanlardiki urushlarning asasi seweplirining biri bolsa chong döwletlerning dunyadiki xojodarliq hoquqini téximu kücheytish üchün öz iqtisadining jan tömiri bolghan xam Eshya we Énérgiye talishish urushliridur.

Mesilen:  Chichenistan, Groziye, Iraq, Süriye we Okrayinghiche bolghan bu urushlarda Amerika, Rossiye, Xitay, Yawropa  zadi nimini talishidu. Emeliyette bularning talishidighini del ènérgiyege bolghan  igidarchiliq hoquqidur. Bu atalmish Énérgie bolsa asaslighi Néft, Gaz, Kömur we Uran qatarliqlardur.

Amerika iqdisadining yadrosi bolsa Néft ustige qurulghan bolup, yeni  Néft sodisini Amerika Dolliri arqiliq hésap uzush tuzulmisi, Néft turbusi, Néft transiporti Déngiz tonili, Néft pishiqlap ishlesh Sanaiti, Néft ishleshtiki pütün ishlepchiqirish halqilirini öz qolida tutush qatarliqlar bolsa  Amerikining  ghayet zor mempeetige aylanghan.

1764-yilliri James Watt (1736 – 1819) ijat qilghan Kömurni yéqilghu qilghan Par Mashinisi arqiliq Engiliye tézdin sanaetliship, Dunyada kömurning wastisi bilen öz nopusini tiklidi disek, bugunki künde Amerkaning nopusi Néft ustige qurulghan disek xatalashmaymiz.

Par Mashinisining ijad qilinishi bilen Kömur maddisi Engiliyening bash köturishide asasliq rol oynidi yeni Poyuzning suritini Par Motiri arqiliq tizletti hem at küchini ashurdi. Déngizda Kémiler yelken bilen emes belki Par Motor bilen nahayiti éghir yuklerni élip mangalaydighan boldi. Buning bilen mustemlikichiler Dunyaning heyqaysi yerlirige birip, tajawuschiliq urush arqiliq öz mustemlikke qilghan ellerdiki bayliqlarni igenlidi. Buning wastisi bilen Engiliye dunyadiki eng qudretlik döwletke aylanghan.

1893-yili Rudolf Diesel (1858 – 1913), Diesel Motorni ijat qilghandin kiyin téximu hayati küchke ige bolghan Ayropilan, Tanka, Yéngi tiptiki Poyuz, Paraxut, Abtomubillar meydangha kélip, Néft bilen tebiy Gaz bolsa Sanaetning jan tomuri bolup qaldi.

Sanaetning téz surette tereqqi qilishi bilen Insanlarning turmushi, xizmet sur´eti we rétimi tézleshti, ishlepchiqirish küchlirining tereqiyati yuquri köturuldi.

Amerikida Néft we Gaz bayliqlirini ichilishi bilen Amerika tézdin bash köturup, Engiliyening ornini ilishqa bashlidi.  Amerika Dunyadiki Néftning bahasini békitidighan hoquqnimu igenlidi. 1950-yilliri Amerika ishlepchiqarghan Néft dunya Néftining Üchten ikki (2 / 3) qismini igenlidi. 1970-yillirigha kelgende Amerika ottura sherqte pütünley Engiliyening ornini igenlep, Ottura shertiki May kilapanni kontrol qildi. Dimekki bir döwletning iqtisadi tereqqiyatida Néft asasliq amil bolup qalghan. Shuning üchün Néft  Dunyadiki urushlarning asasliq seweplirining biri bolup hésaplinidu.

2-Dunya urushi waxtida Adolf Hitler (1889.4.20 – 1945.4.30) ning “Chaqmaq Urushi” qilishining asasliq seweplirining biri shuki Gérmaniyening uzun muddetlik urush qilish üchün Énérgiye membesi yoq idi. 1938-yilliri Gérmayniyening 60% Néftini Yawropaning sirtidiki Memliketlerdin temin itéletti.

1945-yili 11-ayning 20-künidin ta 1949-yili 4-ayning  14-künigiche dawam qilghan, Gérmaniyening Nürnberg sheride élip birilghan,  2-dunya urushidiki Urush jinayetchilirini sotlighan sotta, Gérmaniyening herbi hazirliq we Urush qomandanlirining Sovet ittipaqigha wujum qilish qararini chiqirishning asasi sewebi Néft ikenligini ashkarlanghan. Hitlerning sitiragidiyelik nishani bolsa sabiq Sovet ittipaqining Baku we Kawkaz Néftlikige érishish bolghan.

Yaponiyemu oxshash, yiraq sherq urushida, sherqi Hindi taqim aralliri we  sherqi jenubi Asiyagha wujum qilishidiki mexsidi Néft bolghan. Téch okyan urushidin ilgiri Yaponiyening özini Néft bilen qamdash nisbiti aran 10% bolghan, 80% ni Amerkidin import qilghan, 10% ni Hindoniziyedin import qilghan. Yaponiye izchil halda Amerika we Engiliye bilen düshmenliship qilishtin saqlanghan. Kéyin Hitlerning Yawropa urushi meydanidiki ghelbisi Yaponiyeni esebiyleshturgen. Yaponiye andin jenupqa yurush qilip, sherqi jenubi asiyadiki Néft menbelirini igenlep, uzun muddetlik urush qilish iqtidarini hazirlashqa teyarliq qilghan.

Yiqinqi waqitlardiki Chichen urushi we Groziye urushliri yene bir tereptin  Russiye bilen Amerkining Néft turba liniyesini talishish urushliri bolup hésaplinidu.  Sovet ittipaqi parchilanghanda, ichki Déngizda ikki Néft yetkuzush turba liniyesi bolup, buning biri Ezerbeyjanning Baku  bilen Russiyening qara Déngiz porti bolghan  Noworissik liniyesi.

Yene biri Baku bilen Groziyening Supsa liniyesi idi. Bu liniyelerning Néft yötkesh iqtidari yuquri bolup, bu liniye Chichenistandinmu  ötidu. Bu liniyeni öz waqitta gherip döwletliri mebghleq chiqirip rémot qildurghan idi. Kiyin Russiye bu liniyening bashqurush hoquqini qoldin bérip qoymasliq üchün Grozin we  Chichenistanda qanliq urush qozghighan idi.

Nöwette qaraydighan bolsaq Amerika ottura sheriqtiki Néftke bolghan hökumranlighin saqlap qilish üchün, herbi herkitini kücheytmekte, ISIS (Iraq sham islam döwliti) ni bana qilip, qaytidin Iraqqa kirishke bashlidi.  Amerika Déngiz okyanlardiki Néft turba liniyesi üchün zor meghleq salidu. Peqet Néft ishlep chiqirish we Turba liniyesini kontorol qilalisila andin Yawropa we Asiyadiki Néft bahasini bikitishni kontorol qilalaydu.

Yawropa ellirigimu Néft yetküzilidighan birqanche turba liniyesi bar bolup, biri Baku – Supsa liniyesi, bu arqiliq ichki Déngiz Néftini Yawropagha yetkuzidu. Yene bir eng köp  Néft yetküzpsh liniyesi bolsa Russiye – Okrayina liniyesi. Nöwette bu liniyeni Amerika arliship, parlech haletke chüshürüp qoydi.  Buning bilen Russiyening iqtisadi zor zerbige uchridi.

Yene bir muhim liniye Iraq-Türkiye-Gritsiye liniyesi. Bu liniyeni ISS ning zoriyishigha egiship, uzulup qilish xepige duch kelmekte. Yene bir liniye Iraq – Suriye liniyesi bolup Suriye urushi sewebidin asasen kardin chiqti. Yawropagha Néft Déngiz transiporti arqiliqmu toshilidu . Seudi Erebistanning qizil Déngizidiki portidin Suweyish qanili arqiliq Yawropagha toshulidu. Uningdin bashqa Afriqa elliridinmu Néft toshulidu. Liwiye we Aljiriye, Nigirye döwletliridinmu kilidu.

Yawropa itipaqi özining menpeeti üchün Néft sodisini Yawro arqiliq hésawet qilish tuzulmisini yolgha qoyush üchün birqanche yildin biri Russiye,  Ezerbeyjan, Groziye, Okrayin qatarliq döwletlerdiki Néft liniyelirige küchep meghleq salmaqta. Bu Amerkining dunyadiki Néft sodisini Dollar arqiliq yurguzush sodisigha tehdit keltürdi.

Russiye bolsa Amerkining kontorolliqindin ayrilghan bir Néft, Gaz ékiport döwliti.  shunga Russiye Amerkining asasliq reqibi. Russiye Amerkining Néft bahasini békitish tuzulmisini qollimaydu. Shunga Russiye Xitay bilen Néft sodisida hemkarliship, Özara sodida Dollar qollanmay belki Xitay puli Yuen bilen Russiyening Rublisini qollinishqa qarap yüzlenmekte.

Xitay  Iran bilen bolghan Néft sodisini Xitay puli Yuen bilen élip birish toghrisida yéqinda muzakirleshti. Énérgie bixeterlik nuxtisidin qarighanda, Yawropa, Russiye we Xitay Amerkining énérgieye baha békitish monopolluq séstimisini buzulushini halaydu.

Eger Amerika dawaliq Néft bahasini békitishni kontorol qiliwalsa Yawropa, Xitay, Yaponiye, Hindistan qatarliq énérgieyege éhtiyaji bar chong döwletler üzlüksiz halda Amerkining békitken bahasi boyinche, Dollarni waste qilip sétiwalidu. Bundaq ehwalda u döwletlerning ixtisadining tereqiyati uzluksiz Amerkigha biqinghan  halette bolidu. Uning üchün énérgieye import qilidighan Xitay hemde énegieye éxport qilidighan Russiye we Iran Amerkining hojayinliq chembirigidin qutulush üchün herket qilidu.  Emma bu weziyet Amerkini qattiq biaram qilidu, Russiye bilen Iranning Dollar bolmighan baha  békitish Döwlitige aylinishigha qet´i qarshi turidu, bu énérgie baziridiki riqabet sitragiyesi bolup hésaplinidu, Urush bolsa yétekchilik hoquqigha ige bolushtiki wastedin ibarettur. Amerika bolsa „Dunyadiki Néftni kim kontorol qilsa, shu Dunyagha hoja bolidu“ dep qaraydu.

Amerika Prezindenti Kennedy:“Tengrining bizni qoghdishini we yardemchi bolushini tileyli, emma, shuni unutmaslighimiz lazimki Tengrining Yer yuzidiki qilidighan ishlirini biz ustimizge wezipe qilip  alduq“ digen idi. Prezindent George W.Bush.“ Köktiki Tengridin ilham élip, Dunyani Tertipke sélish üchün tirishiwatimen“ dep, Iraqqa tajawus qilip, kirgen. Nöwettiki Okrayin mesilisi gerche waqitliq toxtighandek qilsimu, emma yenila urush tumanliri qaytidin peyda boliwatidu.

Xitay bolsa dunyadiki eng chong énérgiyege éhtiyajliq döwlet bolup hésapnilidu. Xitay eng éhtiyajliq bolghini Néft, Gaz, Kömur, Uran qatarliqlar.

Néft:  Xitay iqtisadining téz tereqiy qilishigha egiship 1993-yildin bashlap, Néft import qilidighan döwletke aylanghan. Hazir Xitay özige éhtiyajliq Néftning 60% ni import qilidu. Xitay hazir künige 6,3 million Barrel Néftni import qiliwatidu. Eger Xitayning iqtisadi tereqiyati mashu surette maghidighan bolsa 2030-yilgha barghanda Xitayning Néftke bolghan éhtiyaji hazirqidin bir hesse yuquri bolidighanlighi mölcherlenmekte.

Xitayning 2013-yildiki herqaysi döwletlerdin Import qilghan Néftning % exwali töwendikiche:

Seudi Erebistandin:         20%

Angoladin:                      12%

Iran:                                 11%

Russiye:                           8%

Oman:                              7%

Iraq:                              5%

Kuvait:                              5%

Sudan:                               5%

Venezuela :                       5%

Qazaqistan :                    4%

Birleshme Erep Emirat :   3%

Braziliye :                         3%

Kongo :                             2%

Bashqa Döwletlerdin :      10%

Gaz: Xitay Gazni asasen ottura asiyediki döwlerler bilen Russiyedin import qilidu. Wetimiz Uyghuristanning tupraqlirdin ötken Gaz turbuliri (Pipelines) arqiliq kelturudu.  Xitay yene wetinimiz Uyghuristaning tupraqliridin chiqidighan tebiy Gazdinmu ach közluk bilen  paydiliniwatidu.

Kömur:  Kömur Xitayning asasliq énérgiye membesining biri bolup, Xitayning qollinidighan énégiyening 70% Kömurdin kilidu. Xitay dunyadiki eng chong Kömur ishlep chiqirdighan döwlet bolup hésaplinidu. Xitay iqtisadining téz tereqqi qilishi bilen énérgiyege bolghan éhtiyaji hessilep ishishqa bashlidi, buning bilen Xitay shiddet bilen özidiki Kömurkan bayliqlirini achti, bolupmu ana Wetinimiz Uyghuristan Xitayning asasliq Kömur ishlepchiqiridighan bazisi bolup hésaplinidu. Kömur kanlirining pilansiz ichilishi sewebidin güzel Taghlar, güzel Yaylaqqa weyran qilindi. Ékoligioyelik muhitta éghir tengpungsizliq körulmekkte. Hetta Xitay öz ichkir ölkiliridiki muhitning bulghinishidin saqlinish üchün, Uyghuristanda qizilghan Kömurlerni ishkiri ölkilerge toshimay eksiche özige kireklik énérgiyege yeni Tokqa aylandurup toshumaqta. Bu munasiwet bilen  ghayet zor éléktér ishlepchiqiridighan élektér Zawutlirini qurup, ishlepchiqarghan sap Tokni yutkimekte, pütün qalduq xelde-xeshekni bolupmu Kömur yiqulghusidin chiqqan  Kohlendioxid bilen  wetimiz Uyghuristanning kök Asminini éghir bulghimaqta.

Xitayning énérgiyege bolghan éhtiyajining éshishi bilen 2010-yildin bashlap,  Xitay Kömurnimu import qilidighan eng chong Döwlet bolup qaldi.

Uran: Xitay hazir dunyadiki eng chong Atom énérgiye programmisini pilanlighan döwlet bolup hésaplinidu. Uning üchün Xitay  ghayet zor miqtardiki Urangha éhtiyaji bar. Xitay yilliq 1000 Tonna Uranni özidin teminleydu, bu Uranning Zor köpi yanila wetimiz Uyghuristandin chiqidu. Emma Xitayning hazirqi yilliq Urangha bolghan éhtiyaji 8000 Tonna bolup, bu Uranni Xitay dunyadiki Uranla chiqidighan pütün dunya elliridin import qilidu. Mesilen: Australien, Kanada, Qazaqistan, Usbegistan, Nambiye,  Jenubiy Afriqa we Sénigal qatarliq döwletlerdin kirguzidu. Xitayning éhtiyaji tupeylidin dunyadiki Uraniyumning bahasi nahayiti yuquri köturlup ketken.

Xitay bolsa yuqirda chushendurup ötken asasliq Énérgiye membelirige bolghan éhtiyajini qandurush üchün mehsus Énérgiye diplomatiyesini yurguzmekte. Énérgiye éxport qilidighan döwletler bilen hersahede hemkarlashmaqta. Mesilen: Qoral-yaraq sodisi, tereqiyat jehettin yardem, ösumsiz qerze puli, herxil eslihelerni nahayiti töwen bahada sétish hetta heqsiz teminlesh qatarliqlar.

Hazir Xitay özining diplomatiyeside nahayiti téz sur´et bilen Afriqa ellirige we Latain Amerika ellirige yurush qilmaqta.

Xitayning Néft shirketliri 200 din oshuq projektilirini 50 döwletke qatnashturghan bolup, bu turlerge sélinghan meghleq 80 milliart Amerka dolliridin ashidu. Xitay bu meghleqlerni yenimu ashurmaqta.

Xitay 1950-yilliridin biri Afriqa elliri bilen yéqin diplomatiye munasiwette bolup kelgen. Bundaq uzaq muddetlik dosluq 2000-yillirgha kelgende Xitaygha zor payda kelturushke bashlighan. Bolupmu Afriqa ,Xitaygha kireklik bolghan xam eshya bazisigha aylinishqa bashlighan.

2011-yildin bashlap, Xitay sirtin import qilidighan Néftning 25% ni Afriqa elliridin kelturdighan bolghan. Néft sodisini Xitay puli arqiliq , teng qimmette towar almashturush usuli arqiliq we u döwletlerning eslehelirige téxnik, emgek küchi yardem birish qatarliq herxil usullar bilen élip bérilmaqta. Shuningdek u döwletlerdiki diktatturlarni iqtisadi jehettin, qoral-yaraq jehettin teminlep, u döwletlerdiki Xam eshya bayliqlirini qolagha kelturmekte.

Dunyadiki sumurguchi chong döwletler Afriqini, özlirige  Tengri teripidin in´ane qilnghan zimindek qaraydu.  Afriqida qimmet bahaliq  Tebi bayliqlardin Néft, Uran,  Altun, Almas, Kawchuk qataliqlar bolghachqa, burunqi we hazirqi mustemlikichiler,  bashqilarning u yerlerge singip kirishige qarshi turidu. Uning üchün  u yerlerde dawamliq ichki urush chiqirip, diktatturlarni yaritip, öz xelqlirini bir-birlirige qirduridu. Herxil qorqunuchluq yuqumluq késellerning peyda bolushimu tesedibiy hadise bolmastin belki sun´iy usulda peyda qilghan késeller bolup, ulargha bir terptin yardem qolini sunup, herxil Tibbiy yardemchi xadimlirini ewettip, késellerni  dawalisa, bir tereptin ularning Gén tereptiki san-sifirlargha ige bolup, bu arqiliq ulargha mas kélidighan yéngi dorilarni ijat qilip, bazargha sélip, özlirining Dora sanaetliri üchünmu bazar hazirlaydu. Bu arqiliq Afriqigha meblegh salghuchilarni qachirushqa urinidu.

Énérgiyening sewebidin dawamliq  Ottura sherq, Balqan, Kafkaz, Ottura asiya, Afriqida urush oti uchmeydu. Shu jümlidin wetinimiz Uyghuristandimu Xitayning tereqqiyatigha yeni iniq qilip éytqanda Xitayning énérgiyege bolghan éhtiyajining ishishigha egiship, ong tanasip halda Uyghuristandiki zulum kündin-künge ashmaqta we bu zulumgha qarshi Uyghur xelqqining küreshlirimu kündin-künge kücheymekte. Uyghur xelqining mewjutluqi, Uyghur millitining  Xitaygha bolghan nepriti, intiqamining cheksiz bolghanliqida.

Hazir dunyagha nezer salidighan bolsaq, dunyaning hemme yéride bir parche urushning oti yanmaqta. Bu Ot  asaslighi Amerika bilen Russiye iqtisadi menpeti tupeylidin yeni énérgiye baziri hoquqi sewebidin yanghan.  Bu Ot yalqunining küchluk hararitinidin, bir-birige bolghan xéris tupeylidin bu döwletlerning  közliri kor bolup, hetta heqiqi düshmen körelmes derijisige yetken. Emme  Russiye kelguside  heqqi otning   Xitay teripidin yandurlidighanlighini tonup, kozi échilidu. Mana bu chagh Uyghuritanda 3- qitimliq Jumhuryetni qurushqa sewepchi bolidighan otning piltisini yenila Russiye yaqidu.

ChünkiOttura sherq bolsa Dunya Énirgieye menbesining nöwettiki merkizi, ichki Déngiz bolsa dunya énirgieyesining kelgusidiki merkizi. Kelgusidiki ichki Déngiz yeni quruqluq yoli arqiliq énirgiye yötkesh yolliri asasen Xitayning qedimqi Yépek yoli sodisini Tömur yol arqiliq turutashturush stératigiyelik pilanlirining biri . Xitay bu yol( Shanghey- Téhran tömur yoli) arqiliq ottora asiye we ottura shertiki Néftliklerge hoja bolmaqchi.  Bu Russiye bilen Amerkining menpeetige ziyan salidu. Mana bu chaghda Xitay ,Amerka bilen Russiyening ortaq düshminige aylinidu. Bu chaghda Uyghuristanliqlar bu weziyettin unumluk paydilinishi lazim.

Biz hazirdin bashlap ottura Asiyada yashawatqan Uyghurlarning musteqqilliq kürishimizdiki rolini téximu jari qildurush üchün aktip herketke ötushimiz lazim. Bolupmu Qazaqistandiki Uyghurlarning paaliyetlirini janlandurushimiz lazim. Eger Qazaqistan qatarliq döwletler köp partiye arqiliq bashqurush tuzumige köchse, derhal Qazaqistanda Uyghlarning Parlamitta hoquq tutushi üchün bir Uyghur Partiyesini qurup chiqishi kirek. Bu Partiye  Uyghur xelqining menpeeti üchün ijabi xizmetletni qilishi kirek. Dimekchi bolghunum Russiye kelguside yenila Énérgiye talishish we Xitayning ottura asiya döwletliridki  tesiridin qutulush üchün Amerika bilen emes belki  Xitay bilen dushmenlishidu. Bu bizning neq qayta térilish nuxtimiz bolidu.

Ottura Asiyadiki Uyghurlar bolsun, meyli Amerika, Kanada , Awustaraliye, sherqi jenubu Asiya, Türkiye, Yawropa qatarliq ellerdiki hemme Uyghurlar ne ölumlerdin qutulghan, wetensiz qalghan, tupraqsiz qalghan, Ata-anisiz , qirindashsiz qalghan, ailisini yoqatqan Insanlarmiz. Ana wetenimiz paran-parche bolghan insanlarmiz, arqidan qalghan izlirimiz rohimizni shundaq azaplisimu emma héch qaxshimay algha qarap, öz umutlirimiz izdigen Insanlarmiz.

Biz hemmiz yat memliketlerge kélip, qayta térilish üchün küresh qilduq. Gerche biz mustemlike bolghan bir memliketning pütün dunyagha tériqtek térilip ketken Insanliri bolsaqmu héch waqit umut, arzulirimizdin waz kechmiduq. Hesretlirimizni, séghinishlirimizni échimizge yutup, adalet üchün küresh qilip kelduq.

Eskilikning yoli tuz hem qisqa bolidu, emma könglige ulughwar ghayilerni pükken yaxshi Insanlarning yoli egir-toqay hem uzun bolidu. Biz hijrettiki yashawatqan Uyghurlar  hemmiz könglimizge alem-shumul ghayilerni pükup, bu ulughwar yolgha chiqqan ikenmiz,  Wetende yuz bergen tarixi tiradigiyelerni we kelguside yuz biridighan yaman aqiwetlerni közde tutup, bir-birimizge muhebbetlik qarap, inaq-itipaqliq bilen béshimizgha kelgen bu kulpetlerge taqabil turushimiz lazim.  Urush bilen Énérgiye otturidiki ong tanasipni toghra tonup, kelgusidiki énérgiye basisi bolidighan Ottra asiyening siyasi exwali, iqtisadi exwali we yelqning kündili ijdimaiy turmushidiki ishlarghiche yiqindin alaqidar bolup, peytni kutup, özimizni kuchluk düshmenge taqabil turush üchün hazirlishimiz lazim.

Itipaqlashsaq küchiyimiz, kücheysek héch kim bizni izelmeydigha bu heqiqetni, heqiqi mahiyiti bilen tonip yétishimiz lazim.
Wetenge, Milletke, Dingha sadaqet bolushimiz lazim, sadaqtet Allaning néhmitidur, bu néhmetni bilmigenler Allaning lenitige uchraydu. Shuning üchünmu her küni bu néhmetni oylushimiz refahning bizge kélish yollirining biridur

Yene bir heqiqet shuki,

Dunyada öz igilik hoquqigha ige bolmighan Milletler mewjutla bolup turidiken,

Urushtin saqlinishmu mumkin emes.

Hörmet bilen,

IZ

13.12.2014 Germany-München

Bir küni melum kishi peyghember eleyhissalamning yénigha kélip, «qiyamet qachan bolidu?» dep soridi. Peyghember eleyhissalam: «qiyamet üchün sen néme hazirliding?» dégen so’al bilen jawab qayturdi. U kishi: «allah we uning peyghembirining söygüsini hazirlidim» dep jawab berdi. Buni anglighan peyghember eleyhissalam «sen söygenliring bilen birge bolisen» dédi. (muslim, sile – rehim babi)
Eslide peyghember eleyhissalam u sözliri arqiliq mö’minlerge xush xewer bermekte idi. Qeliblirini heqiqiy söygü bilen, yeni allahqa we peyghember eleyhissalamgha bolghan chin söygü bilen toldurghan hemde shu söygü bilen yashighan mö’minlerning allah we uning resulining söygüsige sazawer bolidighanliqidin xush xewer bermekte idi.
Eziz dostlar!
Her da’im eng güzel du’alirini bizlerge örnek qilip qaldurghan peyghember eleyhissalam bir qétim allahqa mundaq dep du’a qilghan idi:
«i allah! sendin séni söyüshni, séni söygen kishini söyüshni, séning söygüngge érishturidighan emellerni nésip qilishingni tileymen. I perwerdigarim! öz söygüngni manga, özemdinmu we a’ilemdinmu söyümlük qilip bergin!» (tirmizi, dewet babi 72 -hedis)
Peyghember’eleyhissalam mana bu du’asi arqiliqmu pütün mexluqatlargha söygü -muhebbet bilen mu’amile qilishimizni telim bermekte.
Eziz dostlar!
Söygü – muhebbet ulugh perwerdigarimizning barche mexluqatlargha ata qilghan ilahiy merhimiti we katta né’mitidur. Allah ta’ala bendilirining qeliblirige söygü – muhebbetni orunlashturghuchi bolush bilen birge öz nöwitide yene, söygü – muhebbetning tüp menbesidur. U «wedud» dégen süpetning igisi bolup, söygüchi we söyülgüchidur. Ene shu söygu – muhebbiti sayiside pütün mexluqatlarni riziqlandurghuchidur. Allah bu cheksiz söygü – muhebbiti bilen, biz bendilirige yardem qilidu we xataliqlirimizni epu qilidu.
Alemlerning rebbi «meghpiriti keng, söygüsi chongqur zattur» (süre buruj 14 – ayet) cheksiz köyüm – shepqetning igisidur, u bendisini söyginide, bendining tilginini ata qilidu. Özining rehmitige sighin’ghanlarni qoghdaydu. Meghpiret tiligenlerni epu qilidu. Bendining tileshni bilishila kupaye qilidu. Rebbige layiqida muraji’et qilsila we yüzini rebbige udullap, qelbini rebbige achsila boldi.
Eziz dostlar!
Mö’minning yüriki her da’im allah süygüsi bilen soqidu. Bu söygü qandaqtur peqetla qelibte hés qilinidighan tuyghu bolupla qalmastin, belki yene pütün pozitsiye we mu’amile – munasiwetliride, pikir, söz we ipadiliride namayan bolup turidu. Qelbi allahning söygüsi bilen tolghan her qandaq mö’min allahning rehmitige chömülgen bolidu. U hemme nersidin xatirjem, qorqmaydighan bolidu. Uning tili nachar, exlaqsiz sözlerge quluplan’ghan we xeyrilik sözlerge échilghan bolidu. Bundaq xususiyetke ige herqandaq mö’min qur’an kerimdiki «iman éytip, yaxshi emellerni qilghanlar barghu?! rehim shepqetlik allah ene shularni (qeliblerge) söydüridu» (süre meryem 96 – ayet) dégen ayetning xosh xewirige mez’her bolidu. Allah undaq mö’minni aldi bilen özi söyidu, andin yaritilmishlargha söydüridu, rehim – shepqetlik allah bundaq kishilerni heqiqy söygüge sazawer qilidu.
Eziz dostlar!
Epsuski, bügünki kündiki insanlar söygüsizlik girdabigha pétip qalghan ehwalda turmaqta. Janliq we jansiz pütün yaritilmishlargha nisbeten söygü – muhebbet tapqili bolmaydighan bolup qaldi. Allah qelbimizge orunlashturghan we peyghembirimiz bizge telim bergen söygü – muhebbet, köpinchimiz teripidin untulup ketti. Söygüdin nésiwisini alalmighan qelibler tashtek qatmalliship, shexsiyetchi bolup ketti. Mana bügünki künde ni – ni ésil insanlar xushalliqini maddidin izdeydighan bolup qaldi. Buning netijiside ilahiy in’am bolup hésablinidighan söygü yalghan’gha, menpe’etke, we ichi quruq ehmiyetsiz geplerge qurban qilinidighan halgha keldi. Qelibliride söygü we méhri – shepqet orun almighan kishilerning yaxshiliq, yardemsöyerlik, pidakarliq we rehimdilliq tuyghuliri yoqaldi.
Eziz dostlar!
Allah söygüsidin, köyüm – shepqet we meniwi qimmet qarashlardin mehrum halda yétishkenlerning ibretlik aqiwetlirini yéqinqi mezgildin buyan hemmimiz birlikte körmektimiz. Bundaq kishiler öz – özige, a’ilisige, etrapidikilerge, jem’iyetke, we pütün insaniyetke ziyan yetküzmekte. Islamning rehim – shepqet bilen tolghan telimatlirini özige singdürmigen kishiler teripidin sadir qiliniwatqan zorwanliq, térrorluq, wehshiylik we qetli’am qilmishliri pütün insaniyetning kelgüsige tehdit shekillendürmekte.
Eziz dostlar!
Bu nachar ehwallarning birdinbir rétsipi, islamning söygü- muhebbet, köyüm – shepqet, adalet we méhribanliqqa tolghan telimatlirigha mehkem ésilishtin ibarettur. Ulugh dinimiz insaniyetke sunmaqchi bolghan ülgilik ümmetke aylinishimiz üchün tirishichanliq körsitelishimiz shundaqla «yaritilmishlarni yaratquchi üchün yaxshi körüsh» desturini özleshtürelishimizdin ibarettur. Démisimu iman éytquchilar bolush süpitimiz bilen bizning söygümizning menbesi ilahiy söygidur, buning namayendisi bolsa, bir – birimizdin menpe’et kütmestin, riyasiz we hésabsiz shekilde yaxshi körelishimiz bolup, özimiz üchün telep qilghanlirimizni qérindishmiz üchünmu telep qilalaydighan bolushimizdin ibarettur. Pitne – pasat, malimanchiliqqa tolghan muhitlarni peyda qilidighan, qérindashliqimizni, birlik we barawerlikimizni, ulpet we muhebbetlirimizni yoqitishqa urun’ghanlargha qet’iy purset bermesliktin ibarettur.
Bizler heqiqiy söygü bilen rebbimizni we bir – birimizni söyidighanla bolsaq, hazirqi dewrdikige oxshash chin söygüdin mehrum, dunyaliq hayati menisiz, semimiyettin uzaq, saxta söygü -muhebbetlerge giriptar bolushtin qutulup qalimiz. Méhri – shepqet iqlimidin uzaqliship ketkenlerning rehimsizlerche éqitqan qanliri, meydan’gha chiqiriwatqan wehshiylikliri del ene shu chaghda toxtighan bolidu. Buzulghan ang we qatmallashqan qelibler seweb boluwatqan urushlarmu ene shu chaghdila heqiqiy menide axirlashqan bolidu. Öchmenliklerning ornini dostluqlar, nepretning ornini méhri – shepqet igileshke bashlaydu.
Eziz dostlar!
Shuni untumayliki, allahni söygüchiler we allah üchün bir – birini söygüchiler hergiz endishe we qorqunchqa muptila bolmaydu. Bundaq kishiler dunya hayatini tinchliq we xatirjemlik ichide ötküzidu we ular allah ta’alaning töwendiki xush xewirining namayendisige aylinidu:
«peqet méning üchünla bir – birini söygen, méning raziliqim üchünla bir yerge jem bolghan, méning raziliqimgha érishish meqsitide bir – birini ziyaret qilghan we peqet méning rizaliqim üchünla sediqe bérip, yaxshiliq qilghuchilar méning söygümge heqliq bolidu.» (muwetta yamanliq babi 16 -hedis)
Allah hemmimizning qeliblirini öz’ara köyüm – shepqet we méhri -muhebbet bilen toldurghay, amin!!!

http://www.trt.net.tr/uyghur/%

20-esirdiki tunji uyghur döliti sherqiy türkistan islam jumhuriyiti toghrisida qisqiche mulahize
Tarqitilish 02.04.2015 yéngilinish 02.04.2015 AA
-1933yili 11-ayning 12-küni uyghur xelqi öz musteqilliqini jakarlap, 20-esirdiki tunji, öz – özige xoja bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurghan idi.

Uyghur tarixidin tamchilar – 7
Uyghur tarixidin tamchilar – 7
Türkiye awazi radiyosi: -1933yili 11-ayning 12-küni uyghur xelqi öz musteqilliqini jakarlap, 20-esirdiki tunji, öz – özige xoja bolghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurghan idi. Ene shu kündin étibaren 12-noyabir küni uyghur xelqining tarixidiki untulmas sehipe bolup qaldi.
Tarixiy melumatlargha asaslan’ghanda, 1931-yili uyghur xelqining 20-esirdiki keng kölemlik milliy azadliq qozghilingining tunji oqliri sherqiy türkistanning sherqidiki qumulda étildi. Xoja niyaz hajim rehberlikidiki bu qozghilang barghanséri kéngiyip, sherqiy türkistanning hemmila jaylirigha küchlük tesir körsitishke bashlidi. Bu weziyet uyghurlarning azadliqqa, musteqilliqqe we erkinlikke bolghan ishenchisini ashurdi. Netijide, xoten xelqi memet imin bughraning rehberlikide 1933-yili 2-ayning 13-küni qozghilang kötürüp, shu yili 4-ayning 11-küni xoten hökümitini qurdi. Turpanda mexmut muhitining bashchiliqida xelq qozghilingi yüz berdi. Bulardin bashqa, 1932- we 1933-yili kucha, aqsu, qeshqer qatarliq jaylardimu qozghilang kötürülüp, bu jaylardiki jin shurén hökümranliqi aghdurup tashlinip, hakimiyetni qozghilangchilar tartiwaldi. Xoja niyaz hajim we mehmut muhitilar bashchiliqidiki qumul-turpan qozghilangchilirimu sherqiy türkistanning jenubiy rayonlirigha kéngeydi. Mana mushundaq shara’ittin paydilinip, musteqil «sherqiy türkistan jumhuriyiti» ni qurush üchün, sabit damollam bir qisim qoshunni bashlap xotendin qeshqerge kélip, qeshqerde «sherqiy türkistan istiqlal jem’iyiti» ni qurup, jiddiy teyyarliqlardin kéyin, 1933-yili 11-ayning 12- küni qeshqer shehiride sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulghanliqini jakarlidi.
Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining dölet rehberliri töwendikiche:
Dölet re’isi : xoja niyaz haji
Bash ministir : sabit damollah abdulbaqi
Dölet mudapi’e ministiri : général mexmut muhiti
Ichki ishlar ministiri : siytzade yunus bek
Tashqi ishlar ministiri : qasim jan
Ma’arip ministiri : abdulkerimxan mexsum
Weqpe ishliri ministiri : shemsettin turdi
Adalet ministiri : zarif qari
Yéza igilik we tijaret ministiri: abdul hüseyin
Maliye ministiri : éli axun
Sehiye ministiri : abdullah xani
Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlarning jumhuriyetchilik idiye tarixidiki tunji milliy we islamiy jumhuriyiti, shuningdek bu sahediki tunji tejribisi. Mezkur musteqil hakimiyet öz asasiy qanuni, dölet nizamnamesi, dölet bayriqi, dölet gérbi qatarliq döletchilik simwollirigha, shuningdek yene, 16 ministirliqqa ige bolup, xoja niyaz hajim re’islik, sabit damollam bash ministirliq wezipisige teyinlendi. Mezkur jumhuriyet gerche ilgiri-kéyin bolup aran 3 ay mewjut bolup turalighan bolsimu, lékin u, özining qisqighine mewjutluq tarixida bir qatar ishlarni emeliyleshtürdi we téximu köp pilanlarni emelge ashurushqa tirishti. Emma, mezkur yash dölet tashqi jehettin sowét ittipaqining arilishishi, ichki jehette ma jungying terepdarliri bolghan tunggan qoralliq küchlirining biwasite herbiy hujumi shundaqla murekkep ichki ziddiyetler sewebidin aghduruwétildi. Sowét ittipaqining « ézilgen milletlerning azadliqigha yardem bérish sho’arliri we sowét ittipaqi wekilliri hem shéng shiseyning wedilirige ishen’gen xoja niyaz hajim bashliq bir qisim rehberler ürümchige kélip, shéng shisey bashchiliqidiki ölkilik hökümetke qatnashti. Bu emeliyette uyghur siyasiy tarixidiki tunji birleshme hökümet bolup, xoja niyaz hajim ölkige mu’awin re’is bolup, bashqa bir qisim qozghilang rehberliri bir qanche nazaret, idare, wilayet we nahiyelerning rehberlik wezipilirige érishti weyaki bashqurush sistémisigha qatnashti. Bu héchqachan uyghurlarni hakimiyetni idare qilishqa qatnashturush yaki muhim rehbiri hoquqlarni teqsim qilip bérishni oylap baqmighan, hoquqperes showénist shéng hökümranliri öz tarixida tunji qétim xoja niyaz hajimgha ölkining mu’awin re’islik yuqiri hoquqini bérishi idi.
Biraq, bu uzun’gha barmidi, 1937-yilidin kéyin, uyghur xelqi sowét ittipaqining yölishidiki shéng shisey mustebit hakimiyitining qaytidin qanliq basturushigha uchridi, xoja niyaz hajim qatarliq shéng shisey bilen hemkarlashqan uyghur we bashqa qérindash milletlerning wekilliri shéng shisey wekillikidiki militaristlarning wedisige wapa qilmay, qaytidin basturushigha uchrap, netijide uyghur we bashqa qérindash xelqler ikkinchi qétim keng kölemlik milliy azadliq küresh meydanigha özini atti.
Gerche, 1933-yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qisqa ömür sürgen bolsimu, lékin uning rohi we en’enisi shundaqla ay yultuzluq kök bayriqi 1944-yilining 12-noyabirigha miras bolup qalghan idi. Sherqiy türkistan islam jumhuriyitining ömri gerche qisqa bolsimu, mezkur jumhuriyet 20-esirde uyghurlar qurghan ikkinchi jumhuriyetning qurulushigha asas sélip bergen idi.
Xulasilep éytqanda, yérim esirdin köp waqit ötkendin kéyinki bu künlerde, qeshqerde élan qilin’ghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy, medeniyet we milliy kimlik tebirlirini bérishte kem bolsa bolmaydighan atalghugha aylandi.

http://www.trt.net.tr/uyghur/

1. Eqli oyunlar;
Shahmat, xet toldurush , resim qurashturush, tépishmaq tépish qatarliq oyunlar balilarning tepekkur qabiliytini yuqiri kötürüsh hemde mesillilerni bir terep qilish iqtidarini yuqiri kötüridu.
2. Muzika ögünüsh;
Kanada torunto unwirstitining bir tetqiqatidin körsitilishiche, muzika ong mingining tepekkur qilishini chéniqturup, balining eqli quwiti we ögünüsh netijisini yuqiri kötüridiken.
3. Ana süti;
Ana süti « chong mingining ozuqi» dep qarlidu, shunglashqa ana süti bilen béqilghan balilarning mingisining yitilishi saghlam hem tiz bulidu. Uzun mezgillik tetqiqatlardin bayqilishiche ana süti bilen béqilghan balining eqli quwiti ana süti bilen béqilmighan balidin %5 yuqiri bulidiken.
4. Aktip beden chéniqturush;
Amérika ilinoyi unwirstitining tetqiqatidin bayqilishiche, bashlan’ghuch mektep oqughuchilirining ögünüsh netijisi tenterbiye netijisi bilen zich baghlinishliq bulup ong tanasipliq munasiwet shekillendürdiken.
5. Vide’o oyunliri;
Muwapiq miqdarda balilargha vedi’o oyunlirini oynitish balilarning hemkarlishish qabiliyti we yéngiliq yartish iqtidarini yuqiri kötürüsh we közitish iqtidarini chéniqturush ünümi yuqiri bulidiken.
6. Exlet yimekliklerdin yiraq turush;
Exlet yimekliklerdin yiraq turush we yuqiri qentlik yimekliklerning köp istimal qilish balilarning zihin quwitini cheklep quyidiken.
7. Qiziqish shekillendürüsh;
Qiziqish balilarning bilishke bolghan telpünishini oyghitidu, ularning izdinish iqtidarini shekillendüridu. Balilarning qiziqishni shekillendürüshke ehmiyet birish we ularning üzlüksiz izdinishke ilhamlandurush , ularning köp su’al surash, sirtlargha izdinish pa’aliyetlirige élip chiqish we birge herxil qiziqarliq tejirbilerni qol sélip ishlesh hemde hikaye sözlep birish qatarliqlar balilarning qiziqishini qozghashning muhim nuqtiliri iken.
8. Köp oqush;
Köp kitab oqush balilarning yaxishi ösüp yitilish jeryandiki addi hem ünümlük bolghan usullarning biri. Shunglashqa balilargha uxlashtin burun her xil hikayilerni oqup birish arqiliq ularning kitap oqush aditi yitildürshige yardem birish kirek.
9. Özige ishinish;
Balilarning özige ishnishi köp hallarda ata-anilarning maxtishidin kilidu, shunglashqa ata-anilarning balilarni köprek maxtap ilhamlandurshi intayin muhim. Selbi menilik sözlerni ishlitishtin saqlinish lazim
10. Ettigenlik nashta qilish;
Seherdiki nashtiliq balining mekteptiki chüshtin burunqi pa’aliyetlirige we ders özleshtürüsh ünümige zich munasiwetlik bulidu. Shunglashqa ata-anilar balilarning etigenlik nashtisigha we süpitige kapaletlik qilish kirek.

Insan hayat bolsa  tilikige yitedur, tilekke yitish üchün hayatliq bir sermayidur. Hayatliqni tile, arzuni tilime, arzugha yitish üchün hayatliq yölektur. 

———-Yüsüp Has Hajip

Dr. Memet Emin

Bu kisel zadi qandaq kisel?

Bu kisel Englizchide “Attention Defect hyperactive disorder” yeni qisqartilip ADHD dep atilidighan bolup, 4 yashtin 17 yash ariliqidiki balilar arisida eng kop uchuraydighan rohi kisellik katigoriyesige kiridighan bir xil kisellik, hazirgha qeder unumluk dawasi yoq. Peqetla kisellik ehwaligha qarap bezi dawalash arqiliq kisellik alametlirini melum derijide konturul qilish mumkin.

2013-yili 4-ayning 1-kuni New York waqit gezitide ilan qilghan bir xewerge asaslanghanda,  Amerkidiki 4 yashtin 17 yashqiche bolghan balilardin jemi 6.4 miliyun bala bu xil kiselge giriptar bolghan bolup, bu kiselge diyagunuz qoyulghan balilarning sani 2007-yilidin 2013-yilghiche bolghan ariliqta 41% ashqan.

http://www.nytimes.com/2013/04/01/health/more-diagnoses-of-hyperactivity-causing-concern.html?pagewanted=all

Bu kiselning qandaq alametliri bolidu?

Bu kisellikni ipadilengen alametlirige qarap towendikidek 3 xil turge ayrish mumkin.

Diqqitini yighalmasliq kisili: asasliq alamiti towendikilerdin ibaret.

1. Diqqiti asanla chichilip kitish, unutqaqliq, asanla bir ishtin yaki bir herkettin yene bir ish yaki herketke kochush, soz ish herkette baghlinish we logika bolmasliq;
2. Diqqitini bir yerge yighalmasliq, bir ishni axirghiche dawamlashturalmasliq, hemme ishta qalaymiqan bolush, retsizlik.
3. Asanla bir ishtin zirikish, herqandaq ish qilghanda axirghiche dawamlashturalmasliq.
4. Asan bir nersilerni yoqutup qoyush, qoyghan nersini tapalmasliq.
5. Tapshuruqlirini ishliyelmeslik we yaki wahtida tugutelmeslik;
6. Bashqilarning sozige qulaq salmasliq, yaki diqet bilen anglimasliq.
7. Es hushi jahida bolmasliq, asan qaymuqup qilish, birnersilerni asan chushenmeslik.
8. Bashqilarning korsetmisige egishelmeslik, yolunushni asan yoqutp qoyush

Jim turalmasliq kisili: asasliq alamiti towendikilerdin ibaret

1. Bir yerde jim olturalmasliq, bire yerde uzun turalmasliq, midirlapla turush
2. Toxtimay gep qilip turush
3. Korgenki nersilerni tutup biqish, oynap biqish, muhit we waqit arimasliq
4. Taqiti nachar bolush, asanla taqitini yoqutush;
5. Bir ishqa saqlap turalmasliq, bashqilar bilen oynighanda, ozining nowitini kutup turalmasliq;
6. Ozini konturul qilalmasliq, aqiwitini oylimay, normaldin ashqan herketlerni qilish;

Diqqitini yighalmasliq we Jim turalmasliq kisili: yuqarqi alametlerning her ikki turi tengla mewjut.

Bu kiselning sewepliri nimilerdin ibaret?

Bu kiselni peydaq ilghan amillar tixi iniq emes, yeni balilar nime seweptin bu kiselge giriptar bolidu digen sualgha hazirgha qeder iniq bir jawap yoq. Shundaqtimu tetqiqatchilar bu kislening towendiki amillar bilen munasiwetlik bolushini oturgha qoymaqta.

1. Irssi amillar, yeni gendiki bezi orgurushler, tepsilati iniq emes
2. Muhit amilliri, etirapta balilraning diqitini chachidighan amillar kop bolush, turmush muhiti saghlam bolmasliq, turmushta inaqliq, we yaxshi olge kem bolush;
3. Tughulushtin burun we kiyinki minge zehmisi

Bu kisel bashqa nurghun kisellerge oxshash kop we murekkep amillarning birilishidin kilip chiqqan kisel bolushi mumkin.

Bu kiselge qandaq diyagunuz qoyulidu?

Hazirgha qeder bu kiselge diyagunuz qoyushta ishlitilidighan alahide tekshurush we olchem yoq. Uning ustige bu kiselge giriptar bolghanlarning kisellik alametliride periq kop bolghachqa sobiktip amillarning tesiri kop.  Shunga  eger balilarda yuqarqi kisellik alametliri 6 ay we uningdin artuq dawam qilghan bolsa, balilar dohturi, rohi kisellikler dohturi we balilar pisxilogiye doxturining ortaq baha birishi arqiliq diyagunuz qoyulidu.

Bu kiselni qandaq dawalash kirek?

Bu kiselge hazirgha qeder unumluk dawa yoq. Peqetla kisellik ehwaligha qarap kop tereplimilik dawalash ilip birish arqiliq kisellik ehwalini konturul qilish, ugunush netijiside kozge korunerlik ozgurushlerni peyda qilish mumkin.

Mining qarishimche bu kiselge giriptar bolghan balilarning eqil parasiti we ugunush netijisi alhide tesirge uchurmighan bolsa, alahide endishe qilip kitishning hajiti yoq, ayshning chongishigha egiship bara bara yaxshi bolup kitidu. Eger herkiti bek kop bolup, bashqilargha diqqet itiwarini birelmise, yeni derislerni kongul qoyup angliyalmisa, eqil parasiti we ugunush netijisi tesirge uchurghan bolsa, we yaki ozini konturul qilalmay asan bashqilargha zarar birish we urush jidel peyda qilidighan ehwallar bolsa, eng yahshisi rohi kisellikler doxturxanisidiki munasiwetlik doxturlargha korunup, muhapiq dawalash ilip birishi kirek.

Hazir bu kiselni dawalashta bir az ortaqlashqan usullar towendikiche:

1. Dora bilen dawalash

Towendiki dorilar bu kiselni dawalash uchun Amerkining FDA testiqidin otken dorilar

Dora Ismi	Dorining Ximiyelik Ismi	Balilarning yishi
Adderall	amphetamine	3 yashtin yuquri
Adderall XR	amphetamine (extended release)	6 yashtin yuquri
Concerta	methylphenidate (long acting)	6 yashtin yuquri
Daytrana	methylphenidate patch	6 yashtin yuquri
Desoxyn	methamphetamine hydrochloride	6 yashtin yuquri
Dexedrine	dextroamphetamine	3 yashtin yuquri
Dextrostat	dextroamphetamine	3 yashtin yuquri
Focalin	dexmethylphenidate	6 yashtin yuquri
Focalin XR	dexmethylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Metadate ER	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Metadate CD	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Methylin	methylphenidate (oral solution and chewable tablets)	6 yashtin yuquri
Ritalin	methylphenidate	6 yashtin yuquri
Ritalin SR	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Ritalin LA	methylphenidate (long acting)	6 yashtin yuquri
Strattera	atomoxetine	6 yashtin yuquri
Vyvanse	lisdexamfetamine dimesylate	6 yashtin yuquri

Bu dorilarni ishlitip turghan balilarning kisellik ehwalini konturul qilishta yaxshi unum bersimu, biraq dora toxtalghandin kiyin kisellik ehwali yene qayta qozghulishi mumkin. Undin bashqa bu dorilarning balilarning ishtini yoqutush, uyqisigha tesir korsutush, mijezni ozgertish qatarliq ekis tesilriri bar.

2. Eneniwi we tebbi dorilar bilen dawalash. Bu xil dawalashning unimige hazirgha qeder iniq sanliq melumat yoq. Biraq sinap baqsa bolidu. Mesilen: BrightSpark, Focus Formula (Native Remedies)
3. Rohi jehette dawalash
4. Ata anisi we uruq tuqqanlirini yardem qilishi we qollishi

Towendiki ulanmida Amerkining hokumet teripidin tuzup chiqqan bu kiselning qollanmisi bar.

http://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder/adhd_booklet.pdf

 

Posted by Memet Emin at 12:52 PM

Siz qanchan eng axirqi qitim kompiyuturingizning konupka taxtisini tazlighan idingiz? Yuqumluq zukam tarqawatqan bu pesilde, tetqiqatchilar kopunche kishiler ishlitiwatqan kompiyutur konupka taxtisining obirnidin 400 hesse meynet ikenligini bayqighan. Chunki biz her kuni kompiyutur konupka taxtisini meynet qolimiz bilen tutimiz, uningha qarap nepslinimiz we hotilimiz, biraq biz adette uni obirni we bashqa nersilerni tazlap turghundek kunde tazlap turmaymiz. Tetqiqatchilar saghlamliq uchun kompuiyutur konupka taxtisini kem digende heptide bir qitim ispirit bilen tazlap turushni tewisiye qilidu.
********************************************

When was the last time you sanitize your keyboard? During the flu season, the researchers found most of the keyboards that we are using in every day are 400 times dirtier than the toilet in term of germ, because of we are touching it with our dirty fingers, and breathing  and coughing on it on daily bases without regularly cleaning it as we do to our toilets. They suggest us to sanitize the keyboard at least once a week with alcohol pad. If we do so, we may avoid getting into a lot of unnecessary troubles.

Posted by Memet Emin at 2:53 PM

Vitamin heqqide qisqiche chushenche

Memet Emin

Vitaminning muhimliqini hemmimiz bilimiz, hem shundaqla birer yimeklikning ozuqluq qimmitini tilgha alghanda terkiwide mol vitamin maddisi bar dep alahide eskertimiz. Undaqta Vitamin digen zadi qandaq madda? Biz Vitaminni qanche kop istimal qilsaq salametlikimizge shunche paydiliqmu? Biz vitamin dorilirini dawamliq istimal qilip turush arqiliq saghlam yashash we yaki uzun omur korush mexsitimizge yiteleymizmu? Towende men bu jehette qisqiche tonushturush birip otush bilen birge oz koz qarashlirimni oturgha qoymaqchi.

Vitamin digen zadi qandaq madda? Ularning roli nime?

Vitamin diginimiz bedende kem bolsa bolmaydighan we bedende ishlep chiqirilmaydighan, choqum ozuqluq arqiliq sirittin qobul qilish zorur bolghan kop xil organic madilar toplimi bolup, bu maddilar biz kunde istimal qilip turghan 3 chong ozuqluq maddisi yeni may, aqsil we shikerlerge oxshash bedenni inirgiye bilen teminlimeydu, ebiraq ular bedenning mitabolizimliq fonkisiyesini tengsheshte nahayti muhim rol oynaydu. Eger adem bedini melum xildiki vitamin’gha irishelmigende we yaki bedende melum  xildiki vitamin kem bolghanda, adem bedining normal mitabolizimliq fonkisiyesi tesirge uchurap, her xil munasiwetlik kiselliklerge asan giriptar bolidu. Elwette adem bedinidiki vitamin normaldin yuquri bolghanda we yaki biz istimal qilghan vitamin bedenning ihtiyajidin iship ketkende, bedinimizdiki melum organlarning zeherlinishini kelturup chiqiridu we bedinimizde bezi kiselliklerni peyda qilidu. Shunga vitaminning bedendiki muhimliqini qarghularche qoghlushup, ularni ihtiyajdin artuq istimal qiliwilish, oxshashla xeterlik. Eng muhimi vitaminning muhimliqini tonup yitish bilen birge uni muhapiq istimal qilish, bedenning vitamin’gha bolghan ihtiyajini qandurush bilen birge, vitamindin jeherlinishtinmu saqlinish kirek.

Qandaq ehwalda vitamin kemlik kilip chiqidu?

Adette bedinimz ihtiyajliq bolghan  vitamin miqdari az bolup, bezi vitaminlar bedinimizde melum miqdarda melum mezgil saqlinidu, shundaqla biz kundilik turmushta istimal qilip turiwatqan barliq yimek ichmek terkiwide her xil vitaminlar bar, shunga normalda asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu.

Bizning her xil vitaminlargha bolghan ihtiyajimiz oxshash bolmaydu,  her xil vitaminlarning bedende saqlinish waxti we miqdarimu oxshash bolmaydu. Bedinimiz bezi vitaminlarni yiterlik miqdarda xili uzun zaman saqliyalaydu, bundaq vitaminlarni biz bir mezgil istimal qilmisaqmu, asanliqche kemlik kilip chiqmaydu.  Mesilen, Vitamin A, Vitamin B12 we Vitamin D qatarliq vitaminlar balaghetke yetken kishilerning jigiride yiterlik miqdarda saqlinidighan bolup, biz bu xil vitaminlarni bir nechche ay istimal qilimisaqmu, asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu. Yene bezi vitaminlar bedende kop miqtarda saqlanmaydu, eger biz bu xildiki vitaminlargha uzluksiz iriship turmisaq, bir ikki ayda vitamin kemlik kilip chiqidu.

Undaqta qandaq kishilerde we yaki qandaq ehwalda vitamin kemlik kilip chiqidu?

1. Uzun muddet tamaq yimigen kishilerde, yeni yiterlik yimeklik bolmasliq, achliq ilan qilish we yaki kisellik tupeylidin yiterlik ozuqlinalmighan kishilerde.
2. Tamaqni tallap yiyishke adetlen’gen, yeni istimal qilghan tamaqning turi nahayti cheklik bolghan, we yaki uzun muddet bir xilla yimeklikni istimal qilishqa adetlen’gen kishilerde.
3. Ucheyde mewjut bolghan melum kisellikler tupeylidin, beden yimeklik terkiwidiki vitaminlarni unumluk qobul qilalmighan ehwal astida.
4. Melum sewepler tupeylidin misalen dawamliq haraq ichish, tamaka chikish we yaki bezi dorilarni istimal qilish sewebidin, bedenning vitaminlarni qobul qilishi cheklimige uchurghan ehwal astida.
5. Melum kisellikler tupeylidin beden melum xildiki vitaminlarni yoqutush, we oz waxtida toluqlanmasliq sewebidin.

Qandaq qilghanda vitamin kemliktin saqlan’ghili bolidu?

Biz kundilik turmushta istimal qilip qilip turiwatqan her xil yimek ichmek terkiwide her xil vitaminlar yiterlik bar  bolup, oxshash yimeklikte oxshimighan vitaminlar bolidu, oxshimighan yimekliklerdiki oxshimighan vitaminlarning miqdarimu oxshash bolmaydu. Bezi vitaminlar koktatlar terkiwide kop bolsa, yene bezi vitaminlar gosh terkiwide mol. Bezi vitaminlar yel-yemishler terkiwide mol bolsa, yene beziler guruch, bughday we qonaq terkiwide mol. Shunga biz yimeklik tallimay, her xil yimekliklerni yeni her xil sey koktat, yelyimish, guruch, un tamaqlirini, gosh we biliqlarni muhapiq istimal qilip bersek, normalda vitamin kemliktin tamamen saqlinalaymiz.

Biz normalda vitamin dorilirini istimal qilishqa ihtiyajliqmu?

Eger biz yimeklik tallimay, her xil yimekliklerni muhapiq istimal qilsaq, yeni kunduluk turmushimizda koktat we yelimishler kem bolmisa asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu.

Eger bizde yuqurda dep otken vitamin kemlikni kelturup chiqiridighan alahide ehwallar bolmisa vitamin dorilini istimal qilishning hichqandaq ihtiyaji yoq.

Biz peqetla towendiki ehwallarda vitamin dorilirini istimal qilishqa ihtiyajliq

1. Vitamin kemlik kilip chiqqanda;
2. Melum xildiki vitamin mol bolghan yimekliklerni uzun muddet istimal qilalmighanda we yaki istimal qilish sharahitimiz bolmighanda;
3. Gerche vitamin mol bolghan yimekliklerni dawamliq istimal qilip turghan bolsaqmu, biraq melum kisellikler tupeylidin, ashqazan we ucheyning hezim qilish iqtidari nachar bolup, yimekliklerni parchilap uning terkiwidiki vitaminlarni qobul qilish tesirge uchurghanda.
4. Biz melum xildiki kisellerge giriptar bolup, bedenning melum xildiki vitamin’gha bolghan ihtiyaji iship ketkende we yaki vitaminning bedendin yoqulishi tizliship ketkende;
5. Yimeklik aditimiz tupeylidin yimekliklerni pushurush jeryanida yimeklik terkiwidiki xer xil vitaminlar weyran qiliwitilgende.
6. Yimek ichmikide bolup ichidighan sut we bowaq yimeklikide yiterlik vitamin bolmighan osup yitiliwatqan balilar.
7. Hezim qilish iqtidari nachar bolghan, we yaki bezi yimekliklerni istimal qilish imkaniyiti bolmighan yashan’ghan kishiler.

Vitamin dorilirini tallighanda nimilerge diqet qilish kirek?

Men deslepte tekitlep otkendek biz vitaminni qanche kop istimal qilsaq we yaki bedinimizde vitamin qanche kop bolsa salametlikimizge shunche paydiliq digen gep yoq.  Hem vitamin quwet qilidighan ozuqluq maddisimu emes. Biz peqet we peqetla bedinimiz ihtiyajliq bolghan vitamin’gha irishsekla kupaye.  Eng yaxshi supetlik vitamin tebii yimek ichmek terkiwidiki vitamin bolup, saghlam yimekliklerni istimal qilish arqiliq bedinimiz ihtiyajliq bolghan eng supetlik vitaminlargha irisheleymiz.

Eger heqiqeten vitamin dorilirini istimal qilish zorur bolghanda, amal bar kilish menbesi iniq bolghan, nopuzluq dora shirketliri ishlep chiqarghan vitaminlarni talash kirek. Vitamin gerche kilish menbesi mol, tennerqi erzan dora bolsimu, biraq supet jehette olchemge yetmigen vitaminlarni istimal qilghinimizda, yalghuz kozligen mexsetke yitelmey qalmastin belki bedinimzge ziyan salidighan ish yuz birishi mumkin. Vitamin dorilirining supiti we unimi digende biz yalghuz uning beden’ge ihtiyajliq bolghan vitaminlarni toluqliyalishighila emes, belki uning beden’ge ilip kelgen ekis tesirining nahayti towen we yaki asasen yoq bolushighimu qarishimiz kirek. Chunki supiti yaxshi bolmighan vitamin doriliri terkiwide bizge kireklik bolghan vitamin maddiliridin bashqa, biz ihtiyajliq bolmighan qalduq maddilarmu bar bolup, bu maddilarning terkiwi qanche yuquri bolsa, yeni vitamin dorisining sapliq derijisi qanche towen bolsa, bedinimzdiki bu dorilarni bir terep qilidighan jigger we borekning yukini ighirlashturup, bedinimizge bezi yaman aqiwetlerni kelturup chiqirishi mumkin.

Vitaminlarning turliri

Adette diyiliwatqan vitaminlar yeni kop ishlitilidighan we muhim bolghan vitaminlar 13 xil vitaminni oz ichige alidighan bolup, ular Vitamin A, Vitamin B1, Vitamin B2, Vitamin B3, Vitamin B5, Vitamin B6, Vitamin 7, Vitamin B9, Vitamin B12, Vitamin C, Vitamin D, Vitamin E we Vitamin K din ibaret. Ularning ichide Vitamin D bolsa Vitamin D1, Vitamin D2, Vitamin D3, Vitamin D4 we Vitamin D5 din ibaret 5 xil vitaminni oz ichige alidu. Vitamin K bolsa Vitamin K1 we Vitamin K2 din ibaret 2 xil vitaminni oz ichige alidu.

Yuqarqi 13 xil vitamindin bashqa yene Vitamin B8, Vitamin F, Vitamin G, Vitamin H, Vitamin J, Vitamin L1, Vitamin L2, Vitamin M, Vitamin O, Vitamin P, Vitamin PP, Vitamin S we Vitamin U digendek vitaminlar bar bolup, ularning ichide bezilerning vitaminliq salahiti ilip tashlanghan, yeni vitamin digen namni emeldin qaldurup, bashqa namlar bilen atalghan bolsa, yene bezilerni yuqarqi 13 xil vitamin katigoriyesige kirguzuliwitilgen. Mesilen: Vitamin G we Vitamin J, hazir Vitamin B2 gha qoshuwitilgen, Vitamin H bolsa Vitamin B7 ge qoshuwitilgen,  Vitamin M bolsa Vitamin B9 ge qoshuwitilgen, Vitamin PP bolsa Vitamin B3 ge qoshuwitilgen; Vitamin P ning vitaminliq salahiti ilip tashlan’ghan. Vitamin L1 ning bedende muhim emesliki bayqalghan.

Bedinimizde vitamin kem bolghanda qandaq aqiwet kilip chiqidu?

1. Vitamin A kem bolghanda kozning korushi quwiti ajizlaydu, bolupmu kichide kormeydighan bolup qalidu.
2. Vitamin B1 kem bolghanda beriberi (脚气病) dep atalghan bir xil kiselni kelturup chiqiridu.
3. Vitamin B2 kem bolghanda til yallughi, ighiz boshlughi yallughi qatarliq kisellerni kelturup chiqiridu.
4. Vitamin B3 kem bolghanda tire zexmilinish, tire chushup kitish qatarliq bir xil tirek kisili (糙皮病) ni kelturup chiqiridu.
5. Vitamin B5 kem bolghanda Perissiziya dep atalghan tire sezgurligi iship kitish kiselligini kelturup chiqiridu. Bu kiselge giriptar bolghanda tire koygendek, qichishqandek, yingne sanjighandek her xil gheyri tuygha we sizimlar bolidu.
6. Vitamin B6 kem bolghanda qan kemlik, nirwa zexmilinish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiridu.
7. Vitamin B7 kem bolghanda tire yallughi, uchey yallughi qatarliq kisellerni kelturup chiqiridu.
8. Vitamin B9 kem bolghanda qan kemlik peyda qilidu. Hamile bolghan ayalning qosiqidiki balisda bezi tughma kisellikni kelturup chiqiridu.
9. Vitamin B12 kem bolghanda qan kemlikni kelturup chiqiridu.
10. Vitamin C kem bolghanda tire, chish we ighiz boshluqi qanash asasliq kisel alameti bolghan (坏血病) kiselini kelturup chiqiridu.
11. Vitamin D kem bolghanda songek yumshap qilish (软骨病, 佝偻病) kisilini kelturup chiqiridu.
12. Vitamin E kem bolghanda yingi tughulghan balilarda qan kemlik kelturup chiqiridu. Erlerde tughmasliq, ayallarda balisi asan chushup kitish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
13. Vitamin K kem bolghanda beden asanla qanaydighan yeni tire we ichki ezalardin asan qan chiqidighan bolup qalidu.

Qandaq ehwalda vitamin bilen zeherlinish  kilip chiqidu? We ularning aqiwiti qandaq bolidu?

Normalda vitamin bilen zeherlinish yeni bedinimzdiki vitamin miqdari ihtiyajimizdin iship kitish ehwali vitamin kemliktek kop uchurmaydu, biraq shundaqtimu uzun muddet kop miqdarda vitamin dorilirini istimal qilghanda bedinimzdiki vitamin miqdari ihtiyajimizdin iship kitip, vitamin bilen zeherlinishtek yaman aqiwetlerni kelturup chiridu.

1. Vitamin A bilen zeherlen’gende songek sewepsiz yumshiwilish, aghrish, ishiwilish, kozi ghuwalishish, bishi qiyish, bishi aghrish, ishtiyi tutulush, kongli ilishish, qandiki kaltsi iship kitish, jigger zexminilish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
2. Vitamin B1 bilen zeherlen’gende muskul boshushush we maghdursizlinishtek aqiwetler kilip chiqidu.
3. Vitamin B3 bilen zehelen’gende jigger zexmige uchuraydu.
4. Vitamin B5 bilen zeherlen’gende ichi surush, kongli ilishish we qusushtek aqiwetler kilip chiqidu.
5. Vitamin B6 bilen zeherlen’gende nirwa zexmige uchuraydu.
6. Vitamin B12 bilen zeherlen’gende danaxorrekke oxshash tire kiselligini peyda qilidu.
7. Vitamin D bilen zeherlen’gende beden susizlinish, qusush, ishtiyi tutulush, yarghinliq his qilish, ichi qitiwilish, muskul ajizliqi, kaltsi bilen zeherlinish we nurghun organlarda tash peyda bolushtek aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
8. Vitamin E bilen zeherlen’gende beden asan qanash, Vitamin K ning unimi towenlesh, qandiki may terkiwi yuqurlash qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
9. Vitamin K bilen zeherlen’gende qan asan uyishiwilishni kelturp chiqiridu.

Qaysi xilidiki  yimekliklerde qaysi turdiki vitaminlar kop bolidu?

1. Vitamin A1 barliq siriq renglik yelmishlerde, barliq yopurmaqliq koktatlarda, sewzide, kawida, sutte, biliqta, jiger qatarliqlar terkiwide kop bolidu.
2. Vitamin B1 barliq koktatlarda, jiger, tuxum, guruch terkiwide kop bolidu.
3. Vitamin B2 bananda, qonaqta, purchaqta, Lusun (芦笋) terkiwide kop bolidu.
4. Vitamin B3 gosh, biliq, tuxum, kopunche koktatlar, mogu (蘑菇) terkiwide kop bolidu.
5. Vitamin B5 gosh, brokili (椰菜), avokado (鳄梨) terkiwide kop bolidu.
6. Vitamin B6 gosh, koktat, banan terkivide kop bolidu.
7. Vitamin B7 xam tuxumda, jigerde, xuasing (花生), barliq yopurmaqliq yishil koktat terkiwide kop bolidu.
8. Vitamin B9 barliq yopurmaqliq koktat, bughday uni, jiger terkiwide kop bolidu.
9. Vitamin B12 gosh we barliq haywan mesulatlirida kop bolidu.
10. Vitamin C mutleq kop sandiki yelimish bolupmu achciq chuchuk yelimish, koktat, jiger terkiwide kop bolidu.
11. Vitamin D biliq, tuxum, jiger, mogu (蘑菇) terkiwide kop bolidu.
12. Vitamin E mutleq kop sandiki yelimish, koktat, yangaq, mighiz, uruq terkiwide kop bolidu.
13. Vitamin K yopurmaqliq yishil koktat, tuxumning siriqi, jiger terkiwide kop bolidu.

Eskerish: Jiger terkiwide her xil vitaminlarning hemmisi kop bolsimu, biraq jigerni vitamin toluqlaydighan asasliq yimeklik qilmasliqimiz kirek. Chunki jiger terkiwide yalghuz  her xil vitaminlar kop bolupla qalmastin belkim yuquri miqdarda kolestirol bolup, jigerni kop istimal qilghanda, qandiki may miqdari iship, yuquri qan bisimi, yurek we minge qan tomur kisilige giriptar bolush xetirini ashuriwitidu.

http://saghlam-bolung.blogspot.de/search?updated-min=2013-01-01T00:00:00-05:00&updated-max=2014-01-01T00:00:00-05:00&max-results=14

Torelme kilon qilish texnikisi

Dr. Memet Emin

Torelme ghol hujeyre tetqiqati jeryanidiki bosush xarektirlik bir ilgirlesh torelmini kilon qilish texnikisi bolup, uning muhapiqiyet qazinishi, torelme ghol hujeyre tetqiqatining tiz ilgirlishige nahayta chong asas saldi.

Janliqlar jinsi munasiwet qilghandin kiyin erkek janliqning uruqi bilen chishi janliqning tuximi birikip uruqlanghan tuxum (fertilized egg) hasil qilidu. Uruqlanghan tuxum bir hujeyre bolup, bolunup kopiyish arqiliq torelme hujeyrisi (blastocyst) tereqqi qilidu, andin bala yatqu timidin orun ilip tereqqi qilip torelmi (embryo) ge aylinidu. Andin torelme tereqqi qilip yingi bir janliq bolup yitilidu we ying bir hayatliq dunyagha kilidu.

1978-yili 7-ayning 25-kuni beden siritida yeni tejirbe neychisi ichide sunni uruqlandurush arqiliq dunyagha kelgen tunji balining tughulushi kiyinki torelmini kilon qilish we torelme ghol hujeyrisini yitildurup chiqishning asasi hisaplinidu.

Torelmini kilon qilish diginimiz yuqarda dep otken sunni uruqlandurushning dawami bolup, ularning tupki oxshimaydighan yiri, eneniwi sunni uruqlandurushta erkek haywanning uruqi bilen chishi haywanning tuxumini sunni uruqlandurush arqiliq, torelme yitildurup chiqqan bolsa, torelmini kilon qilishta bedendin ilinghan xalighan bir hujeyre bilen yadrosi ilip tashlanghan tuxumdin sunni uruqlandurush peyda qilish arqiliq yitildurp chiqqan torelmini kozde tutidu. Bu xil texnika beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) texnikisi dep atilidighan bolup, aldi bilen tuxumning yadrosini yeni gin alahidiligini konturl qilidighan DNA sini tuxumdin chiqirip tashlap, uning ornigha beden hujeyrisi (somatic cells) ning yadrosini silish arqiliq „uruqlanghan tuxum“ peyda qilish, we bu arqiliq torelme yitildurup chiqish. Bundaq yitildurup chiqilghan torelmide peqetla beden hujeyrisini teminligen terepning gini ipadilinip chiqidu. Eneniwi usulda yitildurup chiqqan torelmide bolsa erkek terep bilen chishi terepning gin alahidiligi yirimdin ipadilinip chiqidu. Yene erkekning gin alahidiligi 50%, chishi haywanning gin alahidiligi 50% ipalinip chiqidu.

Insanlarni kilon qilishning ihtimalliqi barmu?

Insanlarni kilon qilishning ihtimalliqi barmu?

Dr. Memet Emin

Torelmisini kilon qilish texnikisining sut emguchi haywanlarda muhapiqiyet qazinishi we bu kilon qilinghan torelme arqiliq sut emguchi haywanlarni yitildurup chiqishning muhapiqiyet qazinishi, insanlarni kilon qilishning ihtimali barliqining texnikiliq asasi dep qarashqa bolidu.

Sut emguchi haywanlarni kilon qilish digende asasliqi beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) texnikisi arqiliq yitildurup chiqqan torelmini sut emguchi haywanning bala yatqusigha silip, normal eghir ayaq bolghangha oxshash jeryani bashtin otkuzgendin kiyin, tughulghan yingi bir sut emguchi haywanni kozde tutidighan bolup, bu yingi tughulghan haywanda putunley shu beden hujeyrini teminligen bir terepning gini ipadilinip chiqqanlighi uchun, bu yingi tughulghan haywan shu beden hujeyrisini teminligen haywanning kiloni dep qarilidu. Normalda bu yingi tughulghan haywanda tuxumni teminliguchi we qosaq koturup bu haywanni tuqquchi haywanning gin alahidiligi ipadilenmeydu. Mundaqche eyitqanda ularda irsi jehette hichqandaq qandashliq munasiwet bolmaydu.

Insanlarni kilon qilish digendimu yuqarda dep otken sut emguchi haywanlarni kilon qilish jeryanigha oxshash nurghun basquchlarni oz ichige alidu. Yeni aldi bilen ayalning tuxumi bolush, we uning yadrosini chiqirip tashlash, andin kiyin kilon qilinmaqchi bolghan adem (er yaki ayal) bedinidin beden hujeyre yaki herqandaq bir hujeyre ilip, uning yadrosini ilip chiqirip, yadrosi ilip tashlanghan tuxumgha yotkep silish arqiliq, uruqlanghan tuxum peyda qilish, andin bu uruqlanghan tuxumni, pidayi bolushni xalaydighan bir ayalning bala yatqusigha silip, u ayalni eghir ayaq qilish, andin u ayal bu baligha 9 ay hamildar bolup, eng axirda bu balini tughush. Andin bu bala bashqa normal yol bilen tughulghan balilargha oxshash nurghun yillarni bashtin otkuzup, balaghetke yetken bir adem bolup yitilip chiqish.

Ademni kilon qilish jeryani, beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) qismidin bashqa barliq jeryanlar sunni uruqlandurush arqiliq bala ilish jeryani bilen putunley oxshaydighan bolup, ular arisidiki eng chong periq kilon qilip tughulghan bala bilen beden hujeyre teminliguchi bir terepning ginidiki eng zor derijidiki oxshashliq.

Sut emguchi haywanlarning muhapiqiyetlik kilon qilinishi texnikiliq jehette insanlarni kilon qilishning asasi bolup hisaplinidighan bolsimu, biraq eneniwi exlaq pezilet jehette nahayti zor cheklimige uchurghanliqi uchun, nurghun dowletler bu jehettiki tetqiqatni putunley cheklep kelmekte.

Hazirgha qeder kilon qilinip muhapiqiyetliq bolghan haywalar chashqan, qoy, kala, at, mushuk, ishit, choqqa we maymun qatarliqlarni oz ichige alidu.

1997-yili tunji kilon qilinghan qoy Dolly dunyagha kelgen.

2007-yili tunji kilon qilinghan maymun dunyagha kelgen. Maymun ademge eng yiqin bolghan haywanlarning biri bolghanlighi uchun, kelguside bu texnikining insanlarni kilon qilishta muhapiqiyet qazinishning ihtimalliqini tiximu kuchaytiwetken.

Posted by Memet Emin at 12:08 AM

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2011/08/insanlarni-kilon-qilishning-ihtimalliqi.html

Ghol Hujere Toghursida Omumi Cheshenche

Dr. Memet Emin

Ghol Hujeyre digen nime (What is stem cells) ?

Ghol hujeyre (Stem Cells) diginimiz hayatliqning desliwide we osup yitilish jeryanida bolunush arqiliq her xil oxshimighan hujeyrilerge tereqqi qilish iqtidarigha ige bolghan hujeyrilerni korsitidu

Insanlar we sut emguchi haywanlarning bedini 200 din artuq oxshimighan turdiki tiriliyunlighan hujeyriler toplimidin terkip tapqan bolup, ghol hujeyre bolsa bu hujeyrelilerning atisi hisaplinidu. Ghol hujeyride yalghuz ozini kopeyteleydighan (self renew) alahidilik bolup qalmastin belki bolunush arqiliq janliqlar bedinidiki 200 din artuq oxshimghan shu tiriliyunlighan hujeyrilerge aylinalesh (differentiation) alahidilikige ige.

<> Jornilidiki bir maqalida ghol hujeyrisige mundaq terip birilgen, „Ghol hujeyre bolmisa, jarahet mengu saqaymaydu, tire we qan usluksiz ozini ozi toluqlap turmaydu, uruqlanghan tuxum yitilip bowaq bolmaydu, hem shundaqla bowaq yitilip balaghetke yetken adem bolmaydu.“

Yighinchaqlap eytiqanda ghol hujeyre bedendiki barliq eza we organlardiki hujeyrilerning barliqqa kilishi we ularning dawamliq mewjut bolup turushining asasi.

Ghol hujeyrisini adette kilish menbesi we alahidilikige asasen torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem cells) we balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) yaki beden ghol hujeyrisi (somatic stem cells) dep ikki xilgha ayrish mumkin. Torelme ghol hujeyrisi bolunush arqiliq bedendiki her qandaq hujeyrige aylinish alahidilikige ige. Balaghetke yetken ghol hujeyre bolsa bolunush arqiliq bedendiki bir qisim hujeyrilerge aylinish alahidilikige ige.

Ghol hujeyre tetqiqati (Stem cells research)

Tetqiqatchilar ghol hujeyre tetqiqatini 1950-yilliri bashlighan bolup, eyni waqitta tetqiqatchilar songek ilikide qan ishlep chiqarghuch ghol hujeyre (hematopoietic stem cells) we songek ilik qurulma ghol hujeyre (bone marrow stromal stem cells, mesenchymal stem cells) din ibaret ikki xil ghol hujeyrining barliqini bayqighan. Qan ishlep chiqarghuch ghol hujeyresi (hematopoietic stem cells) digende bolunush arqiliq qandiki her xil hujeyrilerge aylinaylaydighan ghol hujeyrini kozde tutidu. Songek ilik qurulma ghol hujeyre (bone marrow stromal stem cells, mesenchymal stem cells) si bolsa bolunup tereqqi qilish arqiliq songek, yumshaq songek, may, tala toqulma (fiber tissue) hujeyrilerge aylinalaydighan ghol hujeyrini kozde tutidu.

Tetqiqatqchilar yiqinqi yillardin buyan balaghetke yetken ghol hujeyre tetqiqatida kopligen ilgirleshlerge ige bolghan we yurek, minge, muskul, tire, jiger qatarliq eza we organlardimu ghol hujeyrining barliqini bayqighan.

1981-yiligha kelgende tetqiqatchilar, chashqandin tunji torelmey ghol hujeyrisini yitildurup chiqqan. Insanlarning tunji torelme ghol hujeyrisi bolsa 1998-yili yitildurulgen. Insanlarning torelme ghol hujeyrisini, tetqiqat uchun pidayilarning qoshulushi arqiliq sunni uruqlandurulghan torelmidin ajirtip chiqqan.

Undin bashqa tetqiqatchilar chonglar ghol hujeyrisini qayta porogurammilashturush arqiliq yingi bir xil ghol hujeyrisini yitildurup chiqqan bolup, bu yitildurup chiqilghan kop iqtidarliq ghol hujeyre (induced pluripotent stem cells. iPSCs) dep atilidu.

Ghol Hujeyre bilen bedendiki bashqa hujeyrilerning periqi

Ghol hujeyrisini bashqa hujeyrilerdin towendiki 3 xil alahidiliki arqiliq periqlendurush mumkin.

1. Birinjidin ghol hujeyre bolunup kopiyish arqiliq oz ozini kopeytish (self renew) alahidilikige ige, bezide uzun mezgillik herketsiz jeryandin kiyinmu oz ozini kopeyteleydu.
2. Ikkinjidin ghol hujeyre alahide xizmet texsimatigha ige bolmighan iptidayi (undifferentiated or unspecialized) hujeyre.
3. Uchunjidin ghol hujeyre melum fizilogiyelik we yaki tejirbe sharahiti arqiliq toqulma we organlarda xas bolghan alahide iqtidargha ige hujeyrilerge (differentiated, or specialized) aylinish alahidilikige ige.

Torelme ghol hujyerisi (embryonic stem cells) bolsa bolunup kopyish arqiliq bedendiki her qandaq alahide iqtidarliq hujeyrige aylinalaydu.

Beden ghol hujeyrisi yaki balaghetke yetken ghol hujeyre (Somatic or adult stem cells) bolsa kopligen toqulmilar we organlarda, bolunush arqiliq kopeygende, hem ozining ghol hujeyrilik alhidilikini saqlap qilish, hem bashqa alahide iqtidarliq hujeyrilerge aylinip, zexme bolghan we yaki olgen hujeyrilerning ornini toluqlash alahidilikige ige.

Mesilen qizil qan hujeyrisining omuri adette 120 kun bolup, olgen qizil qan hujeyrisining ornini qandiki ghol hujeyre toluqlap turidu. Zexmilinish we bashqa sewepler tupeylidin beden kop miqdarda qan hujeyriliri yoqatqanda, songek ilikidiki qan ishlep chiqirish ghol hujeyliri derhal herketke kilip, bolunup qandiki her xil hujyerilerge aylinsh arqiliq yoqalghan qan hujeylirini toluqlaydu. Tire zexmilengende tiridiki ghol hujeyre bolunush arqiliq tiridiki her xil munasiwetlik hujeyrilerge aylinidu.

Bedendiki bashqa hujeyriler bolsa ozidin bashqa hujeyrilerge aylinalmaydu. Ular bolunup kopeygendin kiyinmu peqet eslidiki hujeyre alahidilikini saqlap qalidu.

Yighinchaqlap eyitqanda, ghol hujeyrining bedendiki bashqa hujeyrilerge oxshimaydighan eng muhim alahidiliki shuki ghol hujeyre tixi bedendiki bashqa hujeyrilerge oxshash alahide xizmet texsimatigha ige bolmighan iptidayi (undifferentiated) hujeyre bolup, hem oz ozini kopyetip saqlap qilish (self renew) hem muhapiq sharahit yitilgende, alahide xizmet texsimatigha ige yitilgen huyrige aylinish (differentiated, or specialized) alahidilikke ige.

Torelme Ghol Hujeyre (Embryonic stem cells)

Haywanlar we yaki insanlar jinsi munasiwet qilghandin kiyin erning uruqi ayalning tuximi bilen birikip uruqlanghan tuxum (fertilized egg) hasil qilidu. Uruqlanghan tuxum bir hujeyre bolup, bolunup kopiyish arqiliq torelme hujeyrisi (blastocyst) ge tereqqi qilidu, eger bu torelme hujeyrisi bala yatqu timidin orun ilip, tereqqi qilsa torelmi (embryo) ge aylinidu. Bu torelme tereqqi qilsa bowaq bolup yitilidu we ying bir hayatliq dunyagha kilidu.

Torelmey ghol hujeyre bir hepte ichidiki torelme hujeyre (blastocyst) din yeni tixi bala yatqu timidin orun almighan torelme (embryo) din ilinghan hujeyre torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem cells) hisaplinidu. Torelmidin torelme ghol hujeyrisini chiqiriwalghandin kiyin bu torelme tereqqi qilip bowaq bolup yitilish pursitini yoqutidu. Mundaqche eyitqan dunyagha kelmekchi bolghan bir yingi hayatliq nabut bolidu.

Hazir bar bolghan torelme ghol hujeyrining kopunchisi eghir ayaq bolghan ayalning bala yatqusidiki torelmidin ilinghan bolmastin belki tejirbexanida sunni uruqlandurush arqiliq yitildurulgen torelmdin ilinghan.

Undin bashqa tetqiqatchilar sut emguchi haywanlarning beden hujeyrisi bilen tuxum arqiliq torelme yitildurup, uningdin torelme ghol hujeyrisige ige bolmaqta. Bu xil texnika beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) dep atilidighan bolup, aldi bilen tuxumning yadrosini yeni DNA chiqirip tashlap, uning ornigha beden hujeyrisi (somatic cells) ning yadrosini silish arqiliq „uruqlanghan tuxum“ peyda qilish, we bu arqiliq torelme yitildurup chiqish. Bu adette kilon qilish texnikisi depmu atilidu.

Yiqinda tetqiqatchilar bala hemri suyi (amniotic fluid) dinmu torelme ghol hujeyrige oxshash alahidilikke ige hujeyrilerining barliqini, we bu hujeyrilerning torelme ghol hujeyrisige oxshash bolunush arqiliq bedendiki her qandaq hujeyrige aylinish alahidilikige ige ikenligini bayqighan.

Tetqiqatchilar torelme ghol hujeyrige ige bolghandin kiyin, ularni tejirbexanida suni yitildurup kopeytidu, we melum basquchta bu hujeyriler tonglutulup saqlinidu.

Beden yaki Balaghetke Yetken Ghol Hujeyre (Somatic or adult stem cells)

Toluq yitilgen haywan we yaki insanlar (bowaq yaki balaghetke yetkenler) ning bedendiki her xil organlardin we ezalardin, shundaqla bala hemri (placenta) din, bala kindik qini (umbilical cord blood) din ayrip chiqilghan ghol hujeyriler balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) yaki beden ghol hujeyre (somatic stem cells) hisaplinidu.

Balaghetke yetken ghol hujeyre bolunush arqiliq bedendiki ozige tewe bolghan organ, eza we yaki toqulmilardiki bir we bir nechche xil hujeyrilerge aylinish alahidilikige ige Mesilen Songek ilikdiki qan ishlep chiqarghuchi ghol hujeyre (hematopoietic stem cells) bolunup tereqqi qilish arqiliq qandiki her xil hujeyrilerge aylinalaydu, biraq u hergizmu nirwa hujyerisi we yaki yurek muskul hujeyrisige aylinalmaydu. Gerche beziler bir toqulmidiki ghol hujeyrisidin putunley oxshimighan bashqa bir toqulmidiki hujeyrini yitildurup chiqish mumkin dep qarighan bolsimu, biraq bu yenila talash tartish boliwatqan mesile.

Hazirgha qeder bedendiki minge, songek iliki, qan tomur, muskul, tire, chish, yurek, uchey, jiger, tuxumdan we tashshaq qatarliq nurghun organ we ezalardin balaghetke yetken ghol hujeye ayrilip chiqilghan. Bu ghol hujeyriler ozi tewe bolghan eza we organlarning melum qismigha orunlashqan bolup, adette kopiyishke hajiti chushkiche uzun mezgil herketsiz halitini saqlap qalidu. Peqet toqulmilar zexmige uchurghanda we yaki toqulmilar kisel bolup olgende, andin derhal herketke kilip, bolunush arqiliq kopiyip, zexme bolghan we yaki olgen hujeyre we yaki toqulmilarning ornini alidu.

Adette her bir toqulmida nahayti az miqdarda ghol hujeyre bolidu; ular bedendin ayrilghanda ularning bolunushi cheklimige uchuraydu, we kop miqdarda ghol hujeyre yitildurush qiyinlishidu. Nurghun tejirbexanilardiki tetqiqatchilar kop miqdarda ghol hujeyre yitildurushning we ularning bolunup kopiyishini monupul qilishning, hem shundaqla ularni her xil kisel we zexmilerni dawalashta ishlitishning amalini tipishqa tirishchanliq korsetmekte. Mesilen tetqiqatchilar ghol hujeyrini diyabit kisilige giriptar bolghanlarning insulin ishlep chiqiridighan hujeyrilerning xizmitini eslige kelturushke, yurek kisilige giraptar bolghanlarning zexme bolghan yurek toqulmilirini eslige kelturushke ishlitip, ularni dawalap saqaytishning yolini izdimekte.

Torelme ghol hujeyre bilen balaghetke yetken hol hujeyrining periqi

Torelme ghol hujeyre bilen balaghetke yetken ghol hujeyre arisidiki muhim bir periq, ularning bolunush arqiliq ozgureleydighan hujeyrilerning tur sani tuptin periqlinidu. Yeni torelme ghol hujeyre bedendiki barliq hujeyrilerge ozgureleshtek alahidilikke ige. Balaghetke yetken ghol hujeyre bolsa ozi mewjut bolghan organ we toqulmilardiki bir we bir nechche xil hujeyrilerge ozgureleydu.

Torelmey ghol hujeyrini tejirbexanida yitildurup kopeyitmek nisbeten asan. Balaghetke yetken ghol hujeyrini toqulmilardin ayrip chiqish, yitildurush we kopeytish xilila qiyin.

Ghol hujeyresining dawalashta ishlitilishi we hel qilishqa tigishlik mesililer

Hazir songek ilikidin we bala kindik qini (umbilical cord blood) din ayrip chiqilghan balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) 80 xil oxshimighan kiselliklerni dawalashta ishlitilmekte.

Ghol hujeyrining tetqiqati we uning kisel dawalashta ishlitilishi nahayti keng bolup, hazirqi eng muhim bolghan mesile towendikilerni iniqlap chiqishtin ibaret.

(1) Bolunmigen iptidayi (undifferentiated) ghol hujeyrening qandaq sharahitta bolunup bashqa hujeyriler (differentiated cells) ge aylinidighanliqini iniqlap chiqish.

(2) Rak, tughma kiseller qatarliq bezi ighir kisellikler hujeyre bolunushning normalsizlighidin kilip chiqqan kisellikler bolup, bu kiselliklerning kilip chiqishi toghursida chushenchini tiximu iniqlash, we bu kiselliklerni dawalashning amalini tipip chiqish.

(3) Hujeyre bolunushning qanunyetlirini tiximu iniq chushunush, hujeyre bolunushni umut qilghan yolunushke bashliyaldighan amillarni tipip chiqish.

(4) Ghol hujeyrining ying dorilarni tekshurush we sinaq qilishta ishlitish.

(5) Ghol hujeyre arqiliq ihtiyajliq hujeyre we toqulma yitildurup chiqish, we uni dawalashta ishlitish, yeni organ we toqulma almashturshni yiterlik menbe bilen teminlesh.

Hazir sogha qilinghan organ we toqulmilar zexme bolghan we yaki olgen organ toqulmilarning ornini ilishta ishlitilmekte, biraq ihtiyaj nahayti chong bolghachqa, ishlitishke bolidighan organ we toqulma menbesi bekla cheklik. Ghol hujeyre tetqiqati bu mesilini hel qilip, Alzimir kisili, umurutqa zexmisi, minge qan tomur kisili, ighir derijidiki koyuk, yurek kisili, diyabit kisili, rumatizim kisili qatarlqi kisellerni dawalashta yiterlik hujeyre we toqulmilar bilen temin itishi mumkin.

Mesilen ghol hujeyre tetqiqati, saghlam yurek muskul hujeyrisini tejirbexanida yitildurup, andin bu hujeyrilerni yurek kisili bar bimarlargha silish arqiliq ularning yurek kisilini dawalashni riyalliqqa aylandurushi mumkin. Chashqanda ilip birilghan tejirbilerning netijisi shuni ispatlidiki songek ilikidiki qurulma hujeyrisi zexme bolghan yurekke yotkelgende, zexme bolghan yurekning yaxshilinishini ilgiri surgen.

Insanlarning torelme ghol hujeyrisi tetqiqati 1998-yili bashlanghan bolup, Dr. James Thomson tunji torelme ghol hujeyrisini Wisconsin Universitida yitildurup chiqqan. Gerche tetqiqatchilar torelme ghol hujeyresini her xil kiselliklerni bolupmu Parkinson we Alzimir kisilini dawalashta hel qilghuch rol aynaydu dep qaraydighan bolsimu, biraq uning kiselliklerni dawalashta ishlitilishi nahayti bashlanghuch halette. Torelme ghol hujeyresini kiselliklerni dawalashta sinaq qilip ishlitish tunji bolup 2009-yili 1-ayning axirida bashlanghan.

Insanlar ghol hujeyre tetqiqati bilen eneniwi exlaq arisidiki toqunushlar

Insanlar torelme ghol hujeyre tetqiqati we eneniwi exlaq arisida bezi toqunushlar mewjut. Uning asasliq sewebi, tetqiqatchilar insanlar torelme ghol hujeyrisge ige bolush uchun kelguside yitilip yingi bir janliqqa aylinidighan torelmini weyran qilishqa, yeni kelgusi tughulmaqchi bolghan bir bowaqni qurban qilishqa toghura kilidighan bolghachqa, bezilerni uni bala alghuziwitish bilen oxshash dep qarisa, yene beziler uni bir ademni olturgen bilen barawer dep qaraydu. Shunga nurghun kishiler insanlarning torelme ghol hujeyre tetqiqatigha qarshi turup kelmekte.

Undin bashqa ghol hujeyre tetqiqatidiki eng muhim texnikining biri bolghan torelmini kilon qilish texnikisi, kelguside ademni kilon qilishqa ishlitish ihtimali bolghanliqi uchun, nurghun kishiler insanlar torelme ghol hujeyre tetqiqatigha qarshi turup kelmekte.

Posted by Memet Emin at 12:01 AM

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2011/08/ghol-hujere-toghursida-omumi-cheshenche.html

Kundilik Turmushtiki Saghlamliq Sawatliri

Memet Emin

1. Saghlam yimekliklerni istimal qilishqa adetlining. Mayliq gosh, hayman miyi, jigger, borek qatarliq haywanning ichki ezaliri, tuxumning siriqi, qaymaq qatarliq yimekliklerni kop istimal qilmang, bolupmu yishingiz 40 tin ashqanda bundaq yimekliklerni istimal qilishtin tiximu ihtiyat qiling. Chunki bu xildiki yimeklikler terkiwide kop miqtarda kolestirol bar bolup, kolestirolni kop istimal qilghan kishilerning yurek we minge qan tomur kisilige giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu. Adette osumluktin yasalghan yimeklikler haywan mesulatliridin yasalghan yimekliklerge nisbeten saghlam. Oruq gosh simiz goshke nisbeten saghlam. Qush we dingiz haywan goshliridin yasalghan yimeklikler quruqluq haywan goshliridin yasalghan yimekliklerge nisbeten saghlam.
2. Beden ighirlighingizni muhapiq konturul qilip, heddidin ziyade semirip kitishning aldini iling.Simizlikni turmush bayashatliqning netijisi dep qaraydighan qarashni ozgerting. Tereqqi qilghan ellerde simiz kishilerning kopunchisi kembigheller yaki mediniyet sewiyesi towen kishiler bolup, ularda mewjut bolghan nurghun kisellikler simizlik bilen biwaste munasiwetlik.
3. Usuzluqni yiterlik istimal qiling. Adette adem bedinidiki artuq su maddisi ter we suduk arqiliq beden sirtigha chiqip kitidighan bolup, usuzluqni kop istimal qilghanda bedendiki qalduq we zeherlik maddilar ter we suduk arqiliq waxtida tazlinip bedendin chiqip kitidu, borek we suduk yolida asan tash peyda bolup qalmaydu, suduk yoli yallughigha we bezi kisellerge giriptar bolghanda tiz eslige kilishke paydiliq, tirining ilastikilighini yaxshi saqlighili bolidu.
4. Ichimlikni heddidin ziyade qizziq ichmeng. Chay, shorpa yaki suyuq ashni heddidin ziyade qizziq ichishke adetlengen kishilerning qizil ongkech perdisi zehmige uchurap, qizil ongkech rakigha giriptar bolush ihtimalliqi yuqurlaydu. Uyghur Ilidiki Qazaqlar bilen Guwangdongning Shantu digen yiridiki kishiler chayni heddidin ziyade qizziq ichishke adetlengen bolup, bu kishilerning qizil ongkech rakigha giriptar bolush nisbiti bashqa kishilerge nisbeten xilila yuquri.
5. Tuzni kop istimal qilmang. Tuz turmushta kem bolsa bolmaydighan muhim madda, biraq adem tuzni normaldin artuq istimal qilghanda, qan bisimi yuqurlap, bezi yurek qan tomur kisilinng kilip chiqishigha sewep bolidu.
6. Heddidin ziyade kop haraq ichmeng, shundaqla bashqilarni haraq ichishke zorlimang. Uzun muddet kop miqdarda haraq ichken kishiler jigger qitiwilish, jigger raki, ashqazan kisili, qol titiresh qatarliq kisel yaki aqiwetlerge asan giriptar bolidu.
7. Xam yimeklik bolupmu xam gosh bilen pishshiq yimeklikni birge qoymang. Xam yimeklik bolupmu xam goshning terkiwide bezi baktirye yaki kichik qurutlar bar bolup, eger siz xam yimeklikni pishshiq yimeklik bilen arilashtursingiz, bezi kiselliklerge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu. Yimekliklerning pakiza bolmasliqidin kilip chiqqan bezi kiseller qisqa waqit ichide ipadilinip chiqsimu, biraq yene beziliri uzun waqit otkendin kiyin andin ipadilinip chiqidu. Kopunche kishiler kiyin bolghan u kiselni burunqi u aditi bilen baghlashturmaydu.
8. Goshni xalighanche xam yimeng. Bezi dowletlerdiki birqisim kishilerning bezi yimeklik aditining bashqa ellerge kengiyishige egiship, nurghun dowletlerde nurghun kishiler kala goshi, biliq goshi qatarliq goshlerni xam yiyishke bashlidi. Adette xam yeydighan gosh alahide gosh bolup, belguluk salametlik olchimige yetken. Eger siz xalighan goshni xam yisingiz, ichki ezayingizda qurut peyda bolup qalidighan bezi kiselliklerge giriptar bolup qilishingiz mumkin. Mesilen adettiki kala goshi terkiwide kala tasma qurti bar bolup, bundaq goshni xam yigen kishiler uchey kala tasma qurti kisilige asan giriptar bolidu. Bu kisel Uyghur Ilining charwichiliq rayunlirida nahayti kop. Buning asasliq sewibi u kishilerning kala goshini xam yigenlikidin emes, belki xam gosh kesken pichaq bilen pishshiq gosh kisip yigenlikidin bolghan. Adettiki biliq goshide jiger qan shorughuch qurti bar bolup, Junggoning jenubidiki rayunlarda jiger qan shorughuch kisilige giriptar bolghan kishiler nahayti kop.
9. Xam gosh bilen pishshiq gosh yimekliklerge ishletken qacha qucha we pichaqlarni oz ara arilashturmang. Xam goshke ishletken qacha qucha we pichaq bilen pishshiq goshke ishletken qacha qucha we pichaqlarni ayrip ishliting, yaki kem digende xam goshke ishletkendin kiyin, yaxshi yuyup tazlap andin pishshiq yimeklikke ishliting. Yuqurda dep otkendek xam gosh terkiwide bolupmu kala goshi terkiwide bir xil qurut bolup, pishiq yimeklikingiz bu hil qurut bilen bulghansa, sizning u quruttin kilip chiqidighan kiselge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu.
10. Renglik yaltiraq (pilastik) xaltigha yimeklik qachilimang. Renglik yaltiraq xaltining ziyanliq madda terkiwi yuquri bolup, bu maddilarning adem bedinige bolghan ziyini nahayti asta bolidu. Uzun waqit renglik yaltiraq xaltigha qachilanghan pishshiq yimekliklerni istimal qilghanda, bezi asta xaraktirliq kiselge giriptar bolush ihtimalliqi yuquri bolidu. Shunga pishiq yimekliklerni renglik yaltiraq xaltigha qachilashqa herguz bolmaydu. Pishshiq yimekliklerni eng yaxshisi rengsiz yaltiraq xaltigha yaki bashqa saghlam nersilerge qachilang.
11. Pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tekkuzmeng. Pul gerche nahayti yaxshi nerse bolsimu, biraq u nahayti meynet nerse. Pul kunige nurghun kishiler bilen uchurashqanlighi uchun, pulda nurghun baktirye we mikiruplar bolidu. Eger pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tekkuzup sanashqa adetlengen bolsingiz, bezi kiselliklerge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu. Shunga pul sanighanda qolingizni aghzingizgha tekkuzmeng, shundaqla pul sanap bolup eng yaxshisi qolingizni yuyiwiting.
12. Hajet qilishtin burun qol yuyushqa adetlining. Adem qolining kisellik baktirye we mikropliri bilen uchurshush pursiti eng kop bolup, bedendiki ezalar ichide eng meynet eza hisaplinidu. Mutleq kop sandiki kishiler hajettin kiyin we tamaqtin burun qol yuyushqa adetlengen bolup, hajettin burun qol yuyidighanlar nahayti az. Jemiyetning tereqqi qilishi we muhitning bulghunishigha egiship, nurghun yingi kiseller tarqalmaqta. Normal ehwal astida kopunche kisellik mikropi yaki baktiryeler ighiz yoli, nepes yoli we chong kichik teret yoli arqiliq adem bedinige yuqudighan bolup, terettin burunmu qol yuyushqa adetlensingiz, kiselning chong kichik teret yoli arqiliq bediningizge kirish ihtimalliqini towenliteleysiz.
13. Amal bar tamaka chekmeng, bolupmu oy ichide, eghirayaq ayal yaki bala bar sorunda tamaka chekmeng. Tamaka chikish yalghuz opke rakinila kelturup chiqarmastin belki yurek kisilining qozghulishigha turtke bolidu. Bir ademning tamaka chikishi gerche ozining shehsi ishi bolsimu, biraq uning bashqa kishiler bar sorunda tamaka chikishi, uchigha chiqqan shehsiyetchilik.
14. Natonush kishilerning yaki ishenchilik bolmighan kishilerning qolidin tamaka chekmeng.Jemiyette xiroyin qatarliq zeherlik chikimlik sodisining ewji ilishigha egiship, zeherlik chikimlik sodisi bilen shughulliniwatqan bezi kishiler, ozige koplep xiridar tipish uchun, adettiki tamakigha xiroyin arilashturup bashqilargha chekkuzidighan exwallar kunsayin kopeymekte. Eger siz bile bilmey shundaq tamak chikip, zeherlik chikimlikke humar bolup qalsingiz, kiyin kop ziyan tartisiz.
15. Quyash nuri bilen muhapiq uchurshung. Hazir kopunche kishiler bolupmu chong sheherlerdiki kishiler tirisining qaridap kitishidin ensirep, quyash nuri bilen muhapiq uchirashmasliqtek ehwallar ighir. Quyash nuri bilen muhapiq uchirashqanda, nurghun kisellerdin saqlanghili bolidu. Elwette hichqandaq qoghdash wastisi qollanmay, quyash nuri bilen heddidin ziyada uchurshushmu ziyanliq.
16. Qol tilfuni bilen sozleshkende qol tilfuningizni uzun muddet bir quliqingizda qoyup sozlushushtin saqlining. Qol tilfuni bilen sozleshkende eng yaxshisi uzun muddet sozleshmeng, yaki tilfuningizni ikki quliqingizgha almashturup sozlushung, we yaki qulaqqa silip sozlushidighan anglighuch (headset) arqiliq sozlushung. Bezi dokilatlargha asaslanghanda qol tilfunini uzun muddet bir quliqida qoyup sozleshken kishilerning minge, qulaq osmisige giriptar bolush ihtimalliqi bashqilarningkidin yuquri bolidiken.
17. Qalaymiqan we yaki natonush kishiler bilen jinsi munasiwet qilishtin saqlining. Jemiyetning tereqqi qilishigha egiship, kishilerning exlaq pezilet olchimde bezi orgurushler bolmaqta, we shundaqla nurghunlighan jinsi kiseller tarqimaqta. Herxil jinsi yuqumluq kisellerge giriptar bolup, ozingizge we ahilingizge nurghunlighan kongel aghriqi we bexitsizlik ilip kilishtin saqlinish uchun, oz hemrahingizgha sadiq bolup, qalaymiqan kishiler bilen jinsi munasiwet qilishtin saqlining.
18. Supiti nachar bolghan yaki saqta girim boyumlirini ishlitishtin saqlining. Supiti towen yaki saqti girim boyumlirining terkiwide ziyanliq madda terkiwi yuquri bolup, bundaq girim boyumlirini uzun muddet ishletkende, bezilirini hetta birla qitim ishletkendimu bezi tire kiselliklirini kelturup chiqirishi mumkin. Beziliri hetta tughmasliq we bezi rak kisellirini kelturup chiqirishi mumkin. Adette bu xildiki girim boyumlirining kopunchisining ekis tesiri nahayti asta bolup, bir nechche yildin birnechche on yilda andin iapdilinip chiqidu.
19. Hormun terkiwi bar dora yaki saqliqni saqlash boyumlirini uzun muddet ishlitishtin saqlining. Hormun terkiwi bar dora we yaki saqliqni saqlash boyumlirini uzun muddet ishletkende, bedendiki normal hormun tengpungliqi tesirge uchurap, salametlikingizge tesir qilidu.
20. Herqandaq kisellik alamitige sel qarimang. Kopunche kishiler bezi yenggil kisellerge giriptar bolghanda yaxshi bolup kitermen dep waxtida doxturxanigha barmaydu, shuning bilen kiselge waxtida diyagunuz qoyup, waxtida dawalash pursitini qoldin birip qoyidu. Mutleq kop sandiki rak kisilining deslepki mezgilidiki kisel alametliri anche ighir bolmaydighan bolup, u rak kisellerni unumluk dawalshning birdin bir amali, kiselni baldur bayqash. Shunga bolupmu yash 40 ashqan kishilerde korulgen herqandaq alametke herguz sel qarimasliq kirek.
21. Osup yitiliwatqan balilargha tebi bolmighan yimeklik we ozuqluq boyumlirini kop bermeng.Hazir putun Zhungguoda kichik balilarning her hil ozuqluq boyumliri nahayti kop bolup, bezilirini kichik balilarning ishtiyini achidu dise, yene bezilirini kichik balilarning boyini osturidu deydu. Bu boyumlar nahayti chong ihtizadi kirim ilip kelgenligi uchun, hem shundaqla hormunning tesiri bilen kichik balilarning ishtiyi yaxshilanghanlighi, we boyi tiz oskenligi uchun, koplep bazar tipiwatidu. Braq emiliyette u boyumlarning mutelq kop qismi saghlamliq olchimge muhapiq emes bolup, balilarning kelgusi normal osup yitilishige nahayti ziyanliq.
22. Osup yitiliwatqan balilarning yiterlik uxlishigha kapalet qiling. Hazir nurghunlighan yash ata anilar he dise olturash we toylar bilen aldirash bolup, balilarning ritimliq aram ilishigha we yiterlik uxlishigha kapaletlik qilmaywatidu. Bu balilarning normal osishige ziyanliq.
23. Osup yitiliwatqan balilarni siritlargha ilip chiqishqa ehmiyet biring. Osup yitiliwatqan balilar yiterlik quyash nuri bilen uchurshushqa ihtiyajliq bolup, sheherlerde chong bolghan balilarning mutleq kop qisim waxti oy ichide otidu. Eger siz muhapiq waqit chiqirip balliringizni siritlargha ilip chiqip, quyash nuri bilen uchurashturmisingiz, balilar kalsiy kemlik qatarliq kisellerge giriptar bolup, normal osup yitilishige dexli yitishi mumkin.
24. Osup yitiliwatqan balingizni yingidin sirlighan oyde yaki hawasi bulghanghan muhitta qoyushtin saqlining. Bezi sirlar adem bedinige ziyanliq bezi puraqlarni chiqiridighan bolup, bu hil puraq gerche alhide ghelite bolmisimu biraq balilarning salamet osup yitilishige tesir qilidu. Hawasi bulghanghan muhit balilarning normal osup yitilishige ziyanliq.

Posted by Memet Emin at 2:46 PM

Dr. Memet Emin

Kaltsiy (Calcium, 钙) adem bedinde kem bolsa bolmaydighan miniral maddilarning biri bolup, adem bedinining saghlamliqida nahayti chong ehmiyetke ige. Eger melum kishining qinidiki Kaltsiyning miqdari 8.5 mg/dL (yaki 2.13 mmol/L) din towen bolup munasiwetlik kisellik alametlirini kelturup chiqarghan bolsa, bu kishi Kaltsiy Kemlik Kisili (Hypocalcemia, 低血钙症) ge giriptar bolghan bolidu.

Uyghurlar ichide Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolghanlar nahayti kop, bolupmu balilar bilen yashanghan ayallarda. Balilar her xil sewepler tupeylidin Kaltsiy Kemlik Kiselge giriptar bolup, tutqaqliq kisel qozghalghanda yaki yighlap tiliqip awazi yoqap ketkende we yaki ongay chochidighan bolup qalghanda, bezi ata anilar, baligha jin chapliship qaptu dep qarap, mollam we baxshilargha oqutup, dawalashni kichikturwitidighan ehwallar mewjut. Bundaq ehwallardin saqlinish uchun Kaltsiy Kemlik Kisilining kilip chiqish seweplirin we uningdin qandaq qilip saqlanghili bolidighanliqni chushunup yetmek lazim.

Kaltsiy Kemlik Kisilining asasliq sewepliri

1. Yimeklik arqiliq ige bolghan Kaltsiy yaki Vitamin D yiterlik bolmasliq, yeni Kaltsiy yaki Vitamin D mol yimekliklerni yiterlik istimal qilmasliq.
2. Ighir ayaq bolghan yaki bala imitiwatqan ayal wahtida yiterlik Kaltsiygha ige bolmighanliqtin, suttiki Kaltsiy miqdari towen bolup, bowaqni yiterlik kalsi bilen teminliyelmeslik.
3. Yingi tughulghan bowaqqa wahtida biliq miyi qatarliq Kaltsiy mol yimekliklerni bermeslik, yaki baligha bergen sutte Kaltsiy yiterlik bolmasliq, shundaqla baligha birilgen qoshumche yimeklik wahtida, yiterlik bolmasliq.
4. Ucheydiki melup kisellikler tupeylidin yimekliktiki Kaltsiyni toluq qobul qilalmasliq.
5. Kun nuri bilen uchurchush yiterlik bolmasliq. Jemiyetning tereqqi qilishigha egiship, kishiler arisida saghlam bolmighan bezi koz qarashla peyda bolghan bolup, nurghun ata anilar ballirining yaki ozining qara bolup qilishidin ensirep, kun nurigha qaqlinishtin ozini qachurmaqta. Shuning bilen bedendiki Kaltsiy miqdari tesirge uchurmaqta.
6. Qayta qayta yaki asta haraktirlik qansizlinish, bolupmu ayallardiki hiyiz miqdarining kop bolushi yaki kop bala tughush sewibidin kop qitim qansizlinip, kop miqtarda Kaltsiy yoqap, wahtida toluqlanmighanliqtin.
7. Qalqansiman Yandash Bizi (parathyroid glands, 副甲状腺或甲状旁腺) ning ihtidari towen bolush sewibi tupeylidin kireklik bolghan bezi hormunlar toluq ishlep chiqirilmay, qandiki Kaltsiy miqdarigha tesir korsutush.
8. Borek yaki ashqazan asti bizida melum kisellikler bolghanda.
9. Qandiki magniy towen bolghanda. Adem kop miqdarda haraq ichkende yaki bezi bir ozuqluq yitishmeslik kisilige giriptar bolghanda, qandiki magniy towen bolup, Kaltsiyning qandiki miqdari biwaste tesirge kuchuraydu.
10. Cimetidine甲腈咪胍qatarliq bezi ashqazan kisilining dorisini we bezi suduk mangguzidighan dorilarni uzun muddet istimal qilghanda qandiki kaltsiyning miqdarigha tesir uchuraydu.
11. Qandiki pospur kisiltasi tuzliri (phosphate, 磷酸盐) kop bolghanda. Adem kop miqdarda kok (coke) ichimliklirini istimal qilghanda, qandiki pospur kisiltasi tuzlirining miqdari kopiyip, kaltsiyning miqdari tesirge uchuraydu.
12. Qalqansiman bez rakigha giriptar bolghanda, adem bedinidiki kaltsiy towen bolidu.
13. Asta haraktirlik jigger kisilige giriptar bolghanda kaltsiy miqdari tesirge uchuraydu.

Kaltsiy Kemlik Kisilining Qandaq Elametliri Bar?

Adem Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolghanda yaki adem bedinidiki kaltsiy miqdari normaldin towen bolghanda ohshimighan yashdiki kishilerde ohshimighan kisel alametliri korulidu.

Yingi tughulghan bowaqlarda bolidighan alametler

Kaltsiy Kemlik Kisilining yingi tughulghan bowaqlardiki alemtliri anche iniq emes bolup, ohshimighan bowaqlar arisida periq chong, hem toghura hokum chiqirish bir az qiyin, shundaqtimu kopunche bowaqlarda towendikidek alametler korulidu.

1. Tutqaqliq kisel qozghulush, bolup yighlighanda tiliqip qilish yaki awazi yoqap kitish.
2. Etiraptiki muhitqa bolghan inkasi towen bolush.
3. Ongay chochush, adettiki awazlardin asan qorqush.
4. Bedini yaki muskulliri tartiship qilish yaki titiresh.
5. Yaxshi emmeslik yaki ishtiyi yaxshi bolmasliq.
6. Bedini bashqa normal bowaqlardin ajiz bolush.

Kichik balilarda bolidighan alametler

1. Tutqaqliq kisel qozghulush, bolup yighlighanda tiliqip qilish yaki awazi yoqap kitish.
2. Etiraptiki muhitqa bolghan inkasi towen bolush.
3. Bedini bashqa normal balilargha nisbeten ajiz bolush.
4. Bedini yaki muskulliri tartiship qilish yaki titiresh.
5. Ishtay yaxshi bolmasliq, asan yandurush we ichi surulush.
6. Sezgurligi yuquri bolush, ongay chochush, asan qorqush, tola yaman chush korush.
7. Songekning yitilishi asta bolush, yeni songek wahtida qitishmasliq.
8. Bash songikining ustidiki boshluq wahtida putmeslik, yaki bashqa normal balilardin xilila kiyin putush.
9. Mingish we bashqa herketler bashqa balilardin xilila kiyin bolush.
10. Pachaq songiki ghelite yitilish, yeni ikki tizini bir yerge ekelgende tizining towen qismi bir yerge kelmeslik, pachaq songiki X sheklide bolup qilish, yaki ikki putini bir yerge ekelgende ikki tizini bir yerge ekilelmeslik, pachaq songiki O sheklide bolush qilish.

Chonglarda yaki yashanghanlarda bolidighan alametler

1. Put qoli we ighizining etirapi qolushush yaki chumule mangghandek sizim bolush.
2. Put qoli we ighizining etirapidiki muskullar ozlighidin tartiship qilish yaki yighiliwilish, titiresh, tutqaqliq kisel qozghulush.
3. Keypiyati towen bolush, rohi chushkun bolush., birer ishlar uchun asan chichilip kitish.
4. Iside saqlash qabiliyiti towenlep kitish, bir nersini asan iside saqliyalmasliq.
5. Gheyri sizimler peyda bolush, hiyalchan bolush.
6. Beden ajiz bolush, eghirlighini yoqutush.
7. Asta haraktirlik ichi surulush yaki asan ichi surulush.
8. Songek boshap kitish, yaki songek asan sunup kitish.
9. Songek sunup ketkende tutush asta bolush, yaki wahtida tutmasliq.
10. Put qolliri yaki bedinidiki songek aghrish, bishi aghrish.
11. Tire qurghaq bolush.

Qandaq qilghanda Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolushning aldini alghili bolidu?

1. Kaltsiy yaki Vitamin D mol yimekliklerni kyiterlik istimal qilish kirek.
2. Ighir ayaq bolghan yaki bala imitiwatqan ayal wahtida yiterlik Kaltsiygha ige bolushi, yimekliktiki Kaltsiy yiterlik bolmighanda Kaltsiy dorilirini istimal qilishi kirek.
3. Uyghurlar kop istimal qilidighan songek shorpisida kop miqtarda Kaltsiy bolup, Kaltsiy kemlik kisilining aldini ilishta nahayti kop ehmiyetke ige, biraq songekning ilikide kop miqdarda kolestirol bolup, ilikni kop miqtarda istimal qilish heterlik.
4. Yingi tughulghan bowaqqa wahtida biliq miyi qatarliqlarni berish kirek.
5. Kun nurigha muhapiq qaqlinish kirek, bolumu bowaq balilar muhapiq kun nuri bilen uchurshushi kirek.
6. Qayta qayta yaki asta haraktirlik qansizlanghanda, bolupmu kop bala tuqqan yaki hiyiz miqdari kop bolghan ayallar Kaltsiyni wahtida toluqlashqa alahide ehmiyet birish kirek. Kaltsiy qitilghan sutlerni we dorilarni istimal qilishi kirek.
7. Qandiki magniy towen bolghanda wahtida toluqlash kirek.
8. Kop miqdarda haraq ichmeslik, ozuqluq tengpungliqigha alahide ehmiyet birish kirek.
9. Kaltsiy miqdarigha tesir korsutidighan Cimetidine甲腈咪胍qatarliq dorilarni uzun muddet istimal qilishtin saqlinish kirek.
10. Kok (coke) ichimliklirini kop miqdarda istimal qilmasliq kirek.
11. Bedenning Kaltsiyni qobul qilishigha tosalghu bolidighan yaki Kaltsiygha biwaste tesir korsutidighan herqandaq kiselge giriptar bolghan wahtida dawalinish kirek.

Kaltsiy Kemlik Kisilini Dawalash

Kaltsiy Kemlik Kisilini adette kelturup chiqarghan sewibige asasen dawalaydighan bolup, kopunche hallarda Kaltsiy we Vitamin D ni istimal qilish arqiliq saqayitqili bolidu. Biraq yingi tughulghan bowaqlarda bolidighan Kaltsiy kemlik kisili wahtida dawalap saqaytilmisa, songek ghelite yitilip, bedende bir omur ghelitilik qalidu. Kiyin dawalap kem Kaltsiyni toluqliwalghili bolsimu, biraq ghelite yitilip qalghan songekni dawalap tuzimek qiyin.

Memet Emin

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish (Sleep Apnea  睡眠呼吸暂停) diginimiz adem uxlawatqanda nepesning ushtumtut qayta qayta qisqa muddet toxtap qilishni korsitidu.

Biz normalda uxlawatqanda her minutta 12 qitim nepeslinimiz; yeni biz her 5 sikunutta bir qitim nepes alimiz. Eger bizning nepisimiz qisilghan we yaki nepeslenmigen waxtimiz, yeni opkimizge kiriwatqan hawa iqimi azlap ketken we yaki putunley tosulup qalghan waqit 10 sikinuttin iship ketse, biz buni nepisi toxtash- towenlesh korsetkuchisi (Apnea Hypopnea Index, AHI) dep ataymiz.

Eger biz uxlawatqanda, bir saet ichide yuz bergen bu xil nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) 5 din artuq bolsa, yeni bir saet ichide yuz bergen nepes toxtash – towenlesh qitim sani 5 qitimdin artuq bolsa, biz uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan bolimiz;

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette 5 qitimdin artuq 15 qitim towen bolsa Yenggil derijidiki nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette 15 – 30 qitim arisida yuz berse bolsa otura derijilik nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette ichide 30 qitimdin artuq yuz berse ighir derijidiki nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan kishilerde, uxlawatqanda nepesning toxtap qilishidin kilip chiqqan oksigin kemlik sewebidin minge ghidiqlinip qayta qayta uyqidin oghunup kitish, qayta qayta  orulush arqiliq uxlash sheklini ozgertish, netijide uyqining supiti we miqdari yiterlik bolmasliq qatarliq ehwallar bolidu.

Adette uxlawatqanda nepisi toxtap qilish towendikidek 3 xil bolidu:

1. Nepes yolining tosulap qilishi xaraktirliq nepes toxtap qilish
2. Nirwa xaraktirlik nepisi toxtap qilish
3. Arilashma xaraktirlik nepisi toxtap qilish

Adette eng kop uchiraydighan uxlawatqanda nepisi toxtap qilish nepes yoli tosulap qilish xaraktirlik nepisi toxtap qilish (Obstructive sleep apnea, OSA)  bolup, men bu yerde peqetla bu kisel toghursida toxtulup otmekchimen.

Undaqta nepes yoli tosilap qilish xaraktirliq uxlawatqanda nepisi toxtap qilish nime seweptin kilip chiqidu?

Ighiz boshluqidiki toqulmilar boshushup ketkende, simizlik sewebidin ighiz boshluqidiki bezi toqulmilar normaldin chong bolghanda, asta xaraktirliq yallughlunush sewebidin ighiz boshluqidiki bez we limfa tugunchiliri chongiwalghanda, uxlighandiki yitish ehwalining oxshimasliqigha asasen bu normaldin chong bolghan  we yaki boshap ketken toqulmilar nepes yoli terepke sanggilap chushup, nepes yolini tosuwilish sewebidin kilip chiqidu.

Qandaq kishiler bu kizelge asan giriptar bolidu?

1. Simiz kishiler, bolupmu boyi pakar, boyni qisqa kishiler
2. 30 yashtin ashqanlarda,  hem yashning ishishigha egiship eghirlishidu.
3. Erler, yeni erlerning bu kiselge giriptar bolush ihtimali ayallargha nisbeten kozge korunerlik derijide yuquri bolidu. Amirka kisellikni konturul qilish idarisining sanliq melumatlargha asaslan’ghanda Amirkidiki balaghetke yetken erlerning 4%, ayallarning 2% bu kiselge giriptar bolghan iken.
4. Adette beden chinuqturmeydighan we yaki herketni az qilidighan bedendiki muskul we toqulmilar bosh kishilerde.
5. Tamaka chekken kishilerde
6. Haraq ichken kishilerde

Bu kiselning kisellik alametliri

1. Uxlighanda ighir xorrek tartish;
2. Ushtumtut xorriki yoqap kitish, we yaki nepisi toxtap qilish, 10, 20 sikinottin kiyin qayta eslige kilish, we bu xil ehwal qayta qayta dawam qilish;
3. Uxlawatqanda nepisi qiyinlishish yaki xiqirap qilish;
4. Uyqusi yaxshi bolmasliq we kichide qayta qayta oghunup kitish;
5. Etigende bishi aghrish, we harghinliq his qilish;
6. Uyqigha qanmasliq, kunduzliki mugdep qilish we yaki putun kun esnep chiqish;

Bu kiselning aqiwiti

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan kishilerde asta xaraktirlik mingige oksigin yitishmeslik sewebidin towendiki alametler we aqiwetler kilip chiqidu:

1. Iside saqlash qabiliyiti towenlep kitish;
2. Xizmet we ugunushning unimi towenlep kitish;
3. Asan qatnash weqesige uchurash;
4. Yurek minge qan tomur kisilige, giriptar bolush;
5. Yuquri qan bisimi kisilige giriptar bolush
6. Opke qizil qan tomur bisimi yuquri bolush;
7. Yurek tiqilmisigha, yurek zeyiplikige giriptar bolush we olup kitish;

Sanliq melumatlargha asaslan’ghanda putun dunyada her xil kisel sewebidin olup kitiwatqanlarning 30% yurek qan tomur kisili sewebidin olup kitiwatqan bolup, bu kishilerning 30-40% tide bu kisel bar iken; bu kiselge giriptar bolghan kishilerning 50% ti etirapida  yurek qan tomur kiselliri bar iken.

Diyagunuz

Bu kiselge giriptar bolghanlarning kop qismi ozide bundaq bir kiselning barliqini bilmeydu. Amirkining kisellikni konturul qilish idarisining sanliq melumatigha asaslan’ghanda bu kiselning kisellik alametliri bolghan her 50 adem ichide aran bir adem bu kisel toghursida tekshurush ilip biril diyagunuz qoyulghan iken. Shunga bu kiselge baldur diyagunuz qoyush we muwapiq bir terep qilish yaman aqiwetlerning kilip chiqishining aldini ilishta bek muhim;

1. Kisellik alametlirige asasen diyagunuz qoyush;
2. Uyqa ewalini we qandiki oksigin miqdarini tekshurush;
3. Polysomnogram (PSG) digen tekshurush bu kiselge diyagunush qoyushta eng mohim bolghan tekshurush hisaplinidu;

Oz ozige diyagunuz qoyush usuli

Towendiki 8 xil ehwalgha noldin uchqiche nomur qoyusiz, eger towende diyilgen herqandaq ehwal astida mugudep qalidighan ehwal mutleq yoq bolsa nol birisiz, bezide anche munche (10 qitim ichide 3 qitimdin az)  mugudep qalidighan ehwal  bolsa bir nomur birisiz, otural derijide mugudep qalidighan ehwal bolsa (10 qitim ichide 4 – 6 qitim) ikki nomur birisiz, ighir derijide (10 qitim ichide 7 qitimdin artuq) mugudep qalidighan ehwal mewjut bolsa uch nomur birisiz. Her bir turge birilgen nomurlarni qoshqanda, jemi nomur 10 yaki uningdin yuquri bolsa, sizde bu kiselning bar bolush ihtimaliq nahayti yuquri bolghan bolidu. Siz choqum uyqa mutexesisige korunup, bu jehette tekshurush ilip birishingiz zorur.

1. Jim olturup kitap oqughanda
2. Tilivizur koriwatqanda
3. Jamaet sorunlirida mesilen tiyatirxanida, kinoxanida, yaki yighin zalida jim olturghanda
4. Bashqilarning mashinisida uzun waqit jim olturghanda
5. Chushtin kiyin sofada aram ilish uchun (biraq uxlash uchun emes) yatqanda
6. Jim olturup bashqilar bilen paranglashqanda
7. Chushluk tamaqtin kiyin jim olturghanda
8. Mashina heydewitip qizil chiraqqa toxtighanda we yaki qatnash tosulup qalghanda.

Aldini ilish we dawalash

1. Oruqlash, we beden eghirlighini konturul qilish;
2. Beden chiniqturush;
3. Tamaka chekmeslik we yaki tamakini tashlash;
4. Haraq we bashqa mes qilish doriliridin yiraq turush;
5. Uxlighanda dum yitish;
6. Tibbi dawalash
7. Uxlighanda maskiliq sunni nepeshlendurguch (CPAP) ishlitish;

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2010_12_01_archive.html

Autori: Iz

„Bilim Insan üchün yaxshi zamanlarda bir bayliqtur, nachar zamanlarda qoghdighuchi we yaxshi bir Yol körsetküchidur.“

Aristoteles

Ghuljida yéngi Maarip herkiti yeni Jeddichilik bolsa Ana wetinimiz Uyghuristanda birinji bolup bashlanghan jay bolup hésaplinidu. 19-esirning axiri 20-esirning bishidila  Ghulja diyarida meripetperwer ziyalilar teripidin yéngi maaripni yolgha qoyghan mektepler ichilishqa bashlighan.

Yünenlik Yang Zishing Wetinimiz uyghuristanda 1912-yildin 1928-yilghiche bolghan 17 yil jeryanida, xelqimizni jailiyet, Xurapatliqqa undep, ilghar pikirlik kishilirimizni ölturup, putun ana yurtta zorawanlik bilen hökum surgen zamanlarda idi. . U chaghda uyghuristanda mustebit hökumet teripidin öz mempeetini chiqish qilip achqan , henzu til ügitidighan „Shotang“ digen mekteptin bashqa penni mektepler yoq idi.  Mana mushu mushkul zamanlarda Ghulja xelqi yéngiliqqa intilip, yéngi maaripni yolgha qoyup, mektep silishtek ulugh ishlarni qilghan.

Shu chaghdiki jeddichilik herkitining pishwaliridin biri bolghan meripetperwer Mutaali Kamal xelpitim 1895 –yili Yerkettin Ghuljigha kilip, Döngmelide Elabay mejidining yinigha Mektep achidu.

Shu yili yene Kenjaxun, Yaqupaxunlar Uchderwazda mejit silip aridin uzun ötmey mejitning arqa teripige   asti-usti taxtayliq Mektep binasi salidu.

Hesuha Damullam 1924-yili Ghuljida yéngi maaripni yolgha qoyushta tolimu jür´etlik qilghan. Hesuha Damullam Misirning Ezher Univirsitini pütturgen bolup, Misirdin ilip kelgen matiryalliri asasta Ghuljida Elabay mejitining yinida mektep ichip, Yashlargha penni derislerni ötken. Jamaet sorunlirida usuli Jedidin terghip qilip, mundaq digen: “ Ilim penni ügünup, dunyagha közimizni achmisaq, bizning insan ikenligimizni héchkim bilmeydu „ dep ,  Xelqqimizni xurapatliqtin qol uzushke, yéngiliqqa intilishke dewet qilghan. Damollamning azghina waqitta ijdimai tesiri köchuyup, telepkar shagirtliri köpuyidi. Ghulja shehiri we yézilarda ghul-ghullar peyda bolidu. Mektepte oqoydighan yashlarning köpuyishi bilen mektep yinigha qizlar sinipimu ichilidu. Qizlargha Hesuha Damullamning ayali oqutquchiliq qilidu. Mektepte Hésap, Til-edebiyat, Tarix, Jughrapiye we Ten-terbiye derisliri ötulidu. Türkiyede oqup kelgen Mesum ependi bu Mektepte Hésap we Ten-terbiye derislirini birip,  Damollamgha Qol-qanat bolidu. Epsus shu chaghdiki mustebit hökumetke yan tayaq bolghan muteesip küchler teripidin : Dinimizni buzdi, „Kalte Quyruqlar“  digen betnamlar bilen qarlinip, mustebit hökumetke chaqidu we shu muteesip Qazi-kalamlar teripidin qattiq urulup, Damollamni naka qilip qoyidu. Bu xorluqqa chidimighan Damollam Jaghastay digen yézigha hijret qilidu.

1923-yilliri Hashir Rizzaq xelpitim Ghuljida yéngi maaripni yolgha qoyidighan mektep achidu.  Naghirchida Esqer qarim we Muratbeg digen  ilghar pikirlik kishiler „Roshen“ mektiwini quridu. Shu yillarda yene Türkiyede oqop kelgen Tursun ependi, Mesum ependiler Medirisning yinigha Mektep achidu.  Mashu yillarda yitim-hésir, ige-chaqisiz ballar üchün Qazanchida 16 ighizliq öyini « Heyriye » mektiwining binasi üchün teghdim qilghan, „Yétimlarning Anisi „ dep nam alghan meripetperwer Ayxan anining ijdimai tesiri  Ghulja sheride nahayitimu küchluk bolghan.

1915-yili Türkiyede oqup kelgen Mesud Sabiri ( Tarixtiki „üch Ependi“ ning biri ) ning mektep ichish tirishchanlighi alahide gewdilik bolup, uning milletning qalaq we namratliqtin qutuldurushtiki paaliyetliri küchluk bolghan.

1920-yili Musabaylarning iqtisadi jehettin qollishí bilen Abduraxman ependi, Tursun ependi, Mesud Sabirilar Ghulja sheride toluqsiz ottura mektep derisliki biridighan yéngi maarip mektiwini achidu. Bu mektepte Til-adebiyat, Algibira, Tarix, Jughrapiye, Botanika derisliri ötulidu. Bu mektep uyghur maarip  tarixida ottura mektep derisligi ötulidighan birinji mektep bolup hésaplinidu.

Sovet Itipaqiliq Xeriq shunas Alim B.B.Fartolbidning bir esiride mundaq yizilghan: „1913-yildin 1920-yilliri Ghulja sheride Jeddichilik herkiti eng kücheygen dewriler bolup. Ghulja sherining naposimu köpeygen. Sheherde 8 chong mejit barliqqa kelgen, onlighan ilghar penni derislikler ötidighan mektepler we ikki ottura mektep qurulghan. Bu mekteplerde yéngiche oqush yolgha qoyulghan, qizlar siniplirimu ichilghan” dep yézilghan . dimekki shu dewrilerde Ghulja sheri Uyghuristanning yéngi en-eniwi iqim bolghan Jeddichilik herkitining merkizige aylanghan. 1920-yilliri Ghuljida olturaqlashqan Rus we Tatarlarning sanimu xélila köp bolup, bularning ichide Ali mektepni pütturgenlerning sanimu xéle bar idi. Bularning beziliri öz öyliride Rus tili ügutush kurslirini achsa beziliri Bughaltirliq ilmidin derislerni bergen.

Mana mushu zamanlardiki Jeddichilik herkitining eng chong pishwaliridin biri yene Huseyinbeg Yunus bolup, bu kishi Ghuljidiki halliq meripetperwer ailide 1890 -yili dunyagha kelgen.Huseyinbeg ösmurluk dewrilirini Guljidiki yéngi maarip mektepliride ügushnush bilen ötkuzgen. Huseyinbegning dadisi Yunusbeg  oghlini 1906-yili Tashkentke oqushqa ewetken.

Huseyinbeg Tashkentte Rus tili oqughan. Shunindek bir milletning tereqi qilishida metbeechilikning (Neshiryatchiliq) neqeder muhimlighini tonup yitip, qoshumche shu kesipni ügunush bilen shughullanghan. 1918-yili wtenge qaytish chighida Metbee Mashinisi, Herip qoyush Mashinisi we birqanche Herip qiliplirini ilip, Kseyniya Iwannowa digen Téchnik ayali ilip kelgen. Buning bilen Ghuljida yéngi maarip mekteplirige kireklik bolghan oqush matiryallirini yeni Depter, kitap, Jornal we derisliklerni teyarlap , bisish ishlirida nahayitimu zor töhpilerni qoshqan. Almutuda nesir qilinghan “Sadayi Taranchi” digen Jornallar ene shu Huseyinbegning metbeeliride teyarlanghan. Huseyinbeg yene yitim-yisirlargha yardem qolini sunushnimu unutmighan. 1924-yili Uchderwazda ichilghan mektepke “Umut” digen namni biridu. Bu mektepning nemuniliq mektep bolishi üchün Huseyinbeg alahide küch chiqiridu. 1928-yili yitim balilar üchün ,Metep yinigha asti-usti taxtayliq besh sinip, bir Shipaxane saldurdu.

1934-yili Aprilda Tereqi perwer Huseyinbeg we Téyip hajim , 1933-yili qurulghan „Sherqi Türkistan Islam Jumhiryitining” bash Ministiri , uyghur xelqining pexirlik Alimi we dahisi Sabit Damollamning teshebusi we orunlashturushi bilen Ghuljida Uyghur Uyushmisi qurup chiqidu.  Sabit Damollam bolsa  shundaq murepkep tarixi sharaitlarda, Weten – Milletning bir pütünligige, Ghulja xelqining kelgusi maarip ishlirining tereqiyatighimu köghul bölgen bir ulugh zat. Yeni 1933-yili 6-ayning 4-küni Jimsar Fukangda eskerliri bilen turghan Qumul dixanlar qozghilangining rexpiri Hoja Niyaz hajim bilen Shing shisey Sovét terepning kilishturishi bilen 10 maddiliq bitim tuzidu. Bu 10 maddiliq bitimda Weten shu chaghda ikkige bölungen bolup yeni  Atalmish Jenubi Xinjiang ( buninggha Qumul, Turpan , Pichan, Toxsun qataliq rayonlarmu kirguzulgen) we Ximali Xinjiang. Jenubu Xinjiangning amanliqini saqlash bash qumandani Xoja Niyaz hajim bolup, herbi, medeni, jümlidin maaliye hoqoqi qatarliq hemmisige Xoja Neyaz hajimni mes´hul idi. Ximali Xinjianing qomandani jallat Shingshisey idi. Emma shu yili 11-ayda Qeshqerde “Sherqi Türkistan Islam Jumhiryiti” quruldi.

Dimek mushundaq Tarixi sharaitta Sabit Damollam Ghuljida Uyghur Uyushmisini qurushni orunlashturdi.

Emdi öz gipimizge kelsek bu dewrilerde Shing shisey qoy tirisige oriniwalghan Böre bolup, yalghandin 6 büyuk siyasettin yolgha qoydi. Tereqi perwer Huseyinbeg mashu pursettin paydilinip, Sabit Damollamning qollishi bilen Ghuljida Uyghur uyushmisini qurup chiqidu.

Uyushmining Reisi Huyesinbeg, Muawini Téyip hajim, heyet ezaliri Reximjan Sabirhaji, Kasimjan Qembiri, Osman Nasirow, JalalidinYehyarow we Ziya Semidiler bolup saylinidu.

Uyushmini xeliq ichide keng teshwiq qilish üchün bir senet ömigi teshkil qilinidu. We Kassirit kichiligi orunlashturush üchün téz tutush qilinidu. Bu kassir teyarlash ishlirigha , shu chaghlarda Gulja xelqi ichida nam abroyi bar Roza tembir Aka nahayiti zor küch chiqiridu. Uyushmigha kitidighan iqtisadi rasqut mesillirini hel qilish üchün Kansirit kichiligige Ghuljidiki baylarnimu chaqirish üchün ularning bir qatar tizimligi turghuzilidu. Konsirit teyarlighi pütkendin kiyin Ghuljidiki Rus mektiwining zalida Konsirit kichiligi ötkuzilidu. Konsiritning 1-perdisi omomi hor bilen bashlinip Roza tembir otturisida ikki chette Huseyin tembir, Abdunebi, Duttarda Sawut aka bilen Jamikam qatarliq dangliq sazendilerning orunlishida bolidu. Tamashibinlarning qattiq alqishlirigha muyatser bolidu. Konsirit axirida Huyesinbeg sözge chiqip: ”Qedirlik Tamashabinlar, Eziz qirindashlar hemmimizge melumUyghurlar qedimi tarixqa bay , medeni muraslargha ige xeliq, biz emdi pursetin paydilinip ashu nadir muraslirimizgha mérasliq qilip, uni téximu riwajlandurushqa heqliqmiz. Hemme birlikte köp yillar kutken arzu-armanlirimizni yoruqluqqa chiqirishqa hem algha surushke seperwerlik qilishimiz lazim. Aldimizda Mektep, Qulup binalirini selish we köpligen ishlarni qilish kutup turidu.Gémnaziye binasi silishmu muhim. Bu ishlar özimizge munasiwetlik. Arimizda qol ilkide bar , mert, mötiwerlirimiz olturuptu. Eqillisi biz silerning xeyri-xaliqqinglargha muxtaj. Men chong tijaretchimu emes, baymu emes shundaq bolsimu wesilemdiki bar bolghan 50 ser altunni bu ishqa hediye qilimen” didi. Pütun zaldikiler alqish sadalar yangratti, arqidin Tudaxunbay, Sirajidin baywetchi, Dallabay, Yaqupbay, Setiwaldibaylarmu sözge chiqip, öz atighanlirini birip bu ishni qollaydighanlighini bildurdi, shundaq qilip bu konsirit kichiligidila Uyghur Uyushma  binasi, Gemnaziye binalirigha yitip ashqidek meghleq toplandi. Kiyin uyghur uyushmisi wekilliri yighin ichip mundaq 5 xil qararni aldi.

1-“Yéngi Elipe” tuzup chiqish, Edibiyat oqush kitaplirini neshir qilip basturush, buning üchün shu chaghiki edip, shairlardin Abduweli Muhemidi ependining hékayilirini we uyghur shairlirining shéirlirini ediyat derislikige kirguzush. Bu ishlargha Abduraxman Eysa, Qasim Göherbaqi qatarliq ziyalilarni meshul qildi.

2- Algibira, Géometir, Jughrapiye derislikliri Almutuda neshir qilinghan derislik kitaplardin ijabi paydilinishni bu ishlargha Merup Seidini meshul qilip bikitti.

3- Mualimler kursisi ichish chünki u chaghlarda Ghulja sheride mekteplerde deris ötush üchün kireklik bolghan zuyalilar kam idi. Shunga mualimler mesilisini hel qilish üchün Kurs oronlashturush bu ishqa Hashir Rizaqi, Abduraxman ependi, Abdirim Eysa, Helil Sattari , Enwer Nesurulla qatarliq ziyalilar meseul qilip bikitildi.

4-Uyghur uyushma binasining pütushige ölgertip qoyush üchün “Anarxan” ,“Nazugum”  Dramma eserlirini sehnileshturush, buning üchün ertislerni teyarlash, bu ishlargha uyushma teshkili ishlargha meshul xadim Kasimjan Qembiri , Rejissur Jalalidin Yahyarow , qoshumche diramma eserlirini yézish üchün Ziya Semidi, Zunun Qadir qatarliqlar meshul qilindi.

5- Dramma eserlirige , Senet kichiligi ötkuzushke teyarliq qilish üchün sazendilerni  tizimlikke kirguzdi yeni Hasan Tembir, Rozi Tembir, Jamikam, Abdulla Dunbaq, Seydulla Iskurupka we hisamidin, Zikri elpetta qatarliqlar bolup, bulargha yéngi ahanglarni ishleshni, xeliq qoshaqlirini retlesh wezipiliri birildi.

Shuning bilen Ghulja sheride Ili deryasining dolqunlap iqishigha tengkesh kilip yéngi maarip jeddichili herkiti ta Shing shisey “Alte böyuk “ siyasettin yüz örup, öz apti-beshirisi ichip, yawuz yuzini körsetkenge qeder dawam qildu.

“İlim bilen meshghul bolghan kishining uyqusi, Jahil kishining namazidin bekrek paydiliqtur”.

Hz. Muhammed (sav.)

Hörmet bilen ,

Iz

• Germany-München

Autor: Iz

Hayat men üchün qimmet,

Hayattinmu qimmettur muhebet.

We likin kechimen her ikkilisidin,

Erkinlik azatliq üchün men peqet.

(Sandur Petofiy 1823-1849)

Sherqiy Türkiatan Islam Jumhurriyiti mundin 80 yil muqedem , Merhum ustaz , Uyghur millitining söyumluk oghlani, döwlet erbabi, mutepekkur Alim Sabit Damollam (1883-1941)  rexperligide , Hoten dixanlar qozghilangining ghelbisi bilen 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde qurulup, Könchi mehellisining aldidiki meydanda  Bayraq chiqirilidu.

Bu bayraq Ay-Yultuzluq kök bayraq idi. Bayraq chiqirilip, jumhuriyet qurulghanliqini jakarlash chong yighinida, hökümet teshkiliy apparati, asasiy qanun we dölet marshi élan qilindu.

Döwlet  Bayriqimizning renggining kök reng bolushi bolsa uyghur millitining Iptidai itiqatti (Tutum) bolghan Kök asman Ilahi bilen munasiwetlik bolup, uyghur helqi qedimqi zamanlarda Kök asmanning renggini Tengri ilahining supitini bildurdighan rengge aylanghan. Shunga uyghurlarda kök reng muqedesligi kilip chiqqan. Oghuzxan dastanlirida bolsa  Oghuzxan tughulghanda yuz-közining köp-kök bolushi, Oghuzxan eskerlirini bir kök yayliq, kök tukluk, erkek börining yol bashlap mangidighanlighi riwayet qilinidu. Shunga bizning adetlirimizde kök reng bek muhim bolup, ta hazirghgiche Qumul rayonida saqlinip qilinghan qedimlighi küchluk bolghan “Kök meshrep”  bar bolup , meshrepte mundaq Nezmiler éytilidu:

Ul Xudaning qudriti bilen,

Birla kökerdi shu kököm.

Shahi renglik, ghunche menglik,

Dermehel östi kökum.

Kök öchkini ölturup,

Cherwisini otqa qaqlisilla.

Kökni tutqan biz iduq,

Bizni untup qalmisla.

Bu del shu kök reng muqedesligige baghlinidu. Uning üchünmu mutepekkur ustaz Sabit Dammolla Bayriqimizni millitimizning simholli  kök reng , muqeddes Islam éytiqatimizning simholi  Ay-yultuzni birleshturup , Bayriqimizni  Ay-yultuzluq kök  bayraq qilip bikitken.

Epsuski bu Jumhuryitimizning ömri anche uzungha barmay, böshigidila ichki we tashqi mustebit küchlerning zorawanlighi bilen ujuqturwitilidu. Shundaq minglighan , on minglighan shehitlarning qan bedilige kelgen bu Jumhurriyetting qurulushidiki tarixi dewrilerge nezer közimizni artturidighan bolsaq , u chaghdiki Uyghuristanning weziyiti intayin murekkep idi.

Xelqimiz bolsa Yang Zengshin (1863-1928 ) ning 17 yilliq mustebit hakimyiti dewriliridin bashlap yeni 1912-yili  Yang Zengshin textige chiqip , wetinimizning pütun memuri, herbi , siyasi hoquqini öz qoligha ilip , intayin hiligerlik bilen siyaset yurguzup, ilghar pikirlik ziyali we alimlirimizni ölturup, milletni nadan qaldurush siyasiti bilen döwlet bashqurdi. Mana bu chaghda Qumulda  Tömur Xelpe  yitekchiligidiki Dixanlar qozghilangi partlaydu , likin siyasi séhirger, mekkar tülke Yang Zengshin  “Yolwasni Tangdin chüshurup, Qepezge Solash” hilisini ishlitip , qol astidiki Tunggan herbi Siling hem dindin omdan xewiri bar , Li Shifuni 12 taghni igenlep yatqan Tömur Xelpining yinigha sulhi qilishqa ewetidu.  Lishifu Tömur xelpini Urumchige ekitish üchün mundaq yalghan qesem ichidu:” Jamaet men hazir Allaning öyi bolghan bu Meschiti mubarekte herqaysilirigha nahayiti muhim bir gepni éytimen. Men Alla ta alani bir, Muhemmet Mustapa sellahu eleyhisalamni Allaning bizge ewetken heq rosuli dep, dilim bilen testiq  we tilim bilen iqrar qilip, mehsher kuni jawap berguchi bendilikim bilen shuni eytimenki : Yang Jangjun janabiliri Tömur xelpini Urumchige chillishida qilche yaman niyiti yoq .Hemmisi el-yurtning amanlighi üchün. Bu gipim yalghan bolsa , mana qolumda turghan mushu ulugh Qur´an kerim mini ursun. Qiyamet kuni hemminglarning qizil tirnighi péqirning yaqisida bolsun! “  .    wahalenki ming epsus Tömur xelpe Urumchige aldinip kilip, 1913-yili 9-ayning 6-kuni  Yang Zengshinning jallatliri teripidin   wehshilerche qetle qilinidu. Mana mushu qozghilanggha ishtirak qilghan Hoja Niyaz haji u chaghda Tömur xelpe bilen Urumchige barmay Taghning ichige kirip kitip, owchiliq bilen shughullanghan bolup , Tömur xelpe ölturulgendin kiyin, Qumul wangi Shah Mexsut teripidin tutush buyrughi chiqirilidu.  Shuning bilen Hoja Niyaz Qumul tangliri arqiliq Altay, chöchek tereplerde  yurup , ahiri Sovet itipaqigha ötup kitidu.  U Yarkenttiki Welibay digen kishining qolida ishlep yurup, nurghun ilghar pikirlik Uyghur ziyalliri we sodigerler bilen tonishidu. U chaghalarda Almatada 1878 –yilliri char Rossiyening ilini bisiwilip, ilidin mejburi yette su rayonigha köchurgen Uygurlarning ewlatliridin biri bolgha Abdulla Rozibaquyup digen bala bolup, u uyghurlarni oyghutush, ilim –meripet bilen közini ichip, axiri wetinimizni munqerzliktin qutuldurush mexsitide  1916- yili “Jongghar taranchilar ittipaqini “ qurghan hem Bolshiviklar partiyesige mexpi eza bolghan  bolup, kiyin öktebir inqilawi ghelbe qilghanda Yarkent rayon inqilawi kumititning bashlighi bolghan , kiyin  Almata Inqilawi kummitining ezasi bolup, muhim hizmetlerde bolghan bu yigit 1919-yili Almatata “Jongghar Taranchilar itipaqi”  ning chong qurultiyini chaqirlip , bu yighinda  “Jongghar Taranchilar itipaqi” ni “ Uyghuristan inqilawi itipaqi” qilip özgertidu. Mana mushu chaghda Hoja Neyaz Haji Abdullaning tonushturishi bilen bu teshkilattaqa eza bolidu. Bu teshkilat 1921-yili shu chaghdiki Türkistanning merkizi bolghan Tashkentte 111 wekilning qattishi bilen chong bir yighi ichip , muhim qararlarni alidu. Yeni Ili rayoni we Qeshqeryede Uyghurlarni oyghutup, Jeddichili mekteplerni ichish we axiri Uyghuristanni qurup chiqish . we shu yéli özining arzu , umutliri putulgen nizam-namilarni ilip, Abdulla Rozabaqiyup bashchilighidiki üch kishlik ömek Moskowagha birip, Lenin bilen körushidu we özlirining Sovet itipaqining hamilisidiki  Uyghuristan qurush pilanini tapshuridu. likin Lenin uch kündin kiyin jawap biridighanlighini éytip, ularni yatiqigha qayturidu. Epsus üch kündin kiyin bulargha mes`hul hadim ularning Almatagha qaytishini , Almatada jawapni kutushni éytidu.  Abdullam Almatagha kilip 9 aydin kiyin jawap tapshurup alidu, epsus ming epsus shunche waqittin biri kutken arzu-armanliri yoqqa chiqip,”Uyghuristan” qurush tekliwi ret qilinip, hemde bu “Uyghuristan inqilawi itipaqi” qanunsiz teshkilat dep bikitilip, pütün ezalar tarqitilidu . Dimek bu teshkilatqa eza bolghan we Sovetta herbi telim-terbiye körgen Hoja Neyaz haji 1923-yili Rossiyede ichki urush bashlanghanda Welibay bilen bille Ghuljigha qaytip kilidu. Kiyin Urumchige kilip olturaqlishidu.

1928-yili 5-ayning 16-küni Shah Mexsut wang ölup, ornigha oghli Nezer wang bolidu. Shu yili yeni 1928-yili 7-ayning 7-küni Yang Zengshing Urumchi qanun mektiwining 1-qarar oqughuchilarning mektep puttush murasimida , özining qol astidiki Goming dangchi (Xelq inqilawi partiyesining ezasi)  Fen Yawnen teripidin itip ölturilidu. Ornigha purset perez, epyunkesh Jin Shurén (1979-1941)  eskiri küchige tayinip, Fen Yawneni ölturup, hakimyetni qolgha ilip ,  pütün Uyghuristanning Dubini dep ataydu. Jin Shurén hakimyet bishigha chiqqandin kiyin xeliqning küni téximu nacharlishidu, pul paxallighi éghirlap, alwang-siliq köpiydu.  Buning bilen 1931-yili 2-ayning 20-küni Jin Shuréning bir tuqqan qirindishi , Qumul Aratürk nahiyesining walisi Zhang Gohua  bir Uyghur qizigha mejbur toy qilmaqchi bolup, 33 neper chiriki bilen kilip, daqqa-dumbaqlar bilen murasim ötkuzidu, bu pursttin paydilanghan xelq chiriklerge sharap ishkizup, mes qilip, qolliridiki qorallarni tartiwilip, hemmsini ölturidu. Buning bilen yene bir qitim Qumul diyari we pütun Ana zimin oyghunup kitidide, inqilapning yalqunluq oti pütün Uyghuristan ziminni qaplaydu. Hoja Neyaz haji aldin pilanlighan inqilapning peyti yitip.keldi dep bilip, Salih dorgha, Abduniyaz miraplar bilen qozghilangchilar qoshunini  teshkillep chiqidu. Birneche qitimliq jenglerdin kiyin Hoja Neyaz haji qoshunliri Qumulni tel-tukus azat qilidu.  1932-yili 6-ayda qozghilangchilar Hoja Neyaz hajini bash qomandan qilip teyinleydu. Bu qozghilangning zerbiside Jin shurén hakimyiti tewrinip qalidu. 1933-yili 6-ayda Yaponoyede oqup kelgen herbi emeldar Shéng shisey atalmish “12-april” özgirishini qilip, Jin Shurénning ornigha chiqidu.

Shéng shiseyning qoshunliri bolsa Hoja Neyaz qoshunliri bilen urushup köp chiqim tartidu, jeng bilen yéngishqa közi yetmigen  mekkar, qiltaqchi Shéng shisey chong hélilerdin ajiz qilip, dosluq zenjirini qimirlitip, dosloq surti bilen qolida “Dosluq qongghiriqini “ jiringlitip, Chitay xan emeldarlirining öz reqibini yoqutushtiki eng unmluk eneniwi kilassik usuli “Emelge teyinlesh hilisi” ni ishlitishke bashlaydu.

1933-yili 4-ayning 4-küni Hoja Neyaz hajining turushluq orni Fukanggha Shéng Shiseyning wekilliridin Ching Dili, Huseyinbeg, Tursun Baba, Mensurjanbay, Exmethan Darin we Sovet konsolining wekili qatarliq 7 kishi kilp, Hoja Neyaz hajigha Sovet kipil bolidu dep, 10 maddiliq  urush toxtitush bitimi tuzulidu. Buning asasi mezmuni: Xinjiang ölkisini Simal we Jenup dep ikki qisimgha ayrip, bitimge imza qoyushqan her ikki terep, yeni urush mezgiligiki Urumchi waqitliq hökumiti bilen Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti barawer idare qilinidu. Qumul, Turpan, Pichan,  Toxsun qatarliq rayonlar Jenubi Xinjianggha, Bariköl bolsa Shimali Xinjianggha tewe qilinidu. Jenubi Xinjiangning herbi, memuri, jumlidin maliye hoquqi Jenubi Xinjiang amanliq qoghdash bash qomandani Hoja Neyaz haji bashchilighidiki Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti qolida bolidu. Emeldarlarni teyinlesh we qaldurush ishlirini shu hökumetning özi bashqurup, peqet ularning tézimligini Urumchi waqitliq hökumetke melum qilip turidu.  Jenubu Xinjiang hökumiti 5000 din köp esker saqlimaydu. Xinjiangda urush tuggenge qeder, mezkur qoshunning qoral-yaraqi bilen oq-doraliri Urumchi terep teminleydu we ewal ikki ayliq maashi derhal tarqitilidu. Zörur tipilghanda bir terepning iltimasi bilen ikkinchi terep uninggha shertsiz herbi yardem biridu we yardem zöriyiti tuggen haman öz tewesige qaytidu. Bu bitim Xitayche,  Uyghurche  3 nusxa qilip yizilip, bir nusxisi merkizi hökumetke yollandi, jenubu we Ximali Xinjiang hökumiti bir nusxidin ilip qilindi. Bu bitimgha Shéng doben bilen Hoja Neyaz haji imza qoydi, tamghiliri basidu we Urumchidikin Sovet  bash konsoli shayit bolup qol qoydi.  Shuning bilen Hoja Neyaz haji jenup terpke yurup kettidu . Likin yolda dawamliq Ma Juying qoshunliri bilen urushup mangdi.

Emdi gimimizge qaytip kelsek Sabit Damolla “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitini” qurup mertlik bilen Reislikke Hoja Neyaz hajini bikitken bolsimu, bu qopal , surluk, qaram, tersa, sadda, aq köngul, nadan , merdane dixanlar qozghilangining bu dahisi düsminining hilisige we Sovet itipaqining atalmish wedilirige ishinip, öz qini, öz millitining qeqrimanliri qurghan bu Jumhur Reislikni qobul qilmay, yatlarningki yardemchi Reislikini qobul qildu.   Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining bash ministiri bolghan Sabit Damollamni Urumchige yalap apirip, jallat Shéng Shiseyge tapshurup beridu, buning bedilige , özi ölkilik hökumetning muawin reisi bolghan Hoja Neyaz hajimgha Séng Shisey .özi Orus yéridin ekeldurgen Arghimaqlar bilen Hadik  sogha qildu hem ustilep bir Sovetning qara pikawinimu béridu.Shuning bilen Hoja Neyaz haji chong ayali Qemberhanimni özi turghan mihmanxanigha orunlashturdi.  Kucha xénimi Xan ayimni Urumchi Shixabadiki Rozi hajimning baghchisigha, Qumuldiki Ayimini Turpangha köchurup, qora-jay qilip, orunlashturdi. Özi bolsa Xénimlar arisida barkanning Mokkisidek qatrap, birde qara pikapta, birde orus arghimiqi qoshulghan Hadikte héchnimidin ghimi yoq behirman kün ötkuzup yuriwirip, 1937-yili 12-ayning 10-küni Yapon jahangirligining jasusi Shüytiyen bilen til birikturup, Xinjiangda Islam döwliti qurmaqchi boldung digen betnam bilen qolgha alidu.  1938-yili kuzde Hoja Neyaz haji bashliq Qumul dexanlar qozghilangining rexperliridin Salih dorgha, Gusul, Baqi Neyaz haji we bashqa Kamal ependi, Abbas ependi, Boqan Xélil qatarliq ilghar pikirlik uyghur oghlarliridin 108 kishini boghup ölturup, Jang Guangchen bashchilighidiki jallatlar, Sayupuning gherbidki Taqqa kömuwitidu.

Shundaq qilip dihanlar ghozghilangining dahisi , “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining”  Jumhur Reisi we shundaqla meghlup bolushning sewepchilirining biri , shunche zor qozghilanglargha tutush qilghan turuqluq, qiliwatqan ishining nishaninimu iniq bilmey, hetta bayraq layihileshni oylapmu yitelmigen , izilgen xeliqning béshi turuqluq, düshminige qol bergen bu sadda bashchimizning hayati bolsa tarixta Uyghur milliti könup qalghan , ichinishliq téragidiye bilen axirlishidu.

Gerche “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyiti” ning ömri uzun bolmisimu ,bizge Pexirlengidek ejdatlar rohidin bir dasatan miras qalduridu.

Ejdatlirimizning bizge qaldurghan rohi jewherlirini unutmaslighimiz, eslep, yad itishmiz bizning meniwi azawibimizgha meghlem bolidu.

Tarix bolsa hayatning eyniki, Tarix ewlatlarning ustazi.

Tarixtiki qeqrimanlarning ish-izlirini eslep turush bolsa  dawamliq qilinghan ibadetke oxshaydu. Chünki  Insanning rohimu jennet we dozaqtek qatmu-qat bolup, siz jennet qismigha nezer salsingiz güzel Baghlar, hushpuraq Güller , sup-suzuk aqqan Iriqlarni körusizde, özingiz meghrur his qilisiz. Siz özingizning rohini dawamliq bu tarixi eslimilerni  eslep , ulardin ülge ilip, yaxshi ish yaxshi herket bilen shughulnup , Rohingizni paklap tursingiz elwette siz dawamliq Rohi dunyaringizning jennet qismida yashaysiz.

Eger siz eksi halda Rohi dunyaringizning Dozaq qismigha mensup bolup qalsingiz, uhalda özingizning qilghan eskiligingiz, rezilligingiz bilen dawamliq yuzlushup, hayatingizda qilghan pütün shermendilikler sizge öz sayingidek egishidu. Hayatingizda qilghan eskiligingiz, qilghan yalghanchilighiz, Kishilerge bergen azarliringiz, Hesetxorliqingiz, eski Niyetliringiz, Xainliqingiz, bir waqitlarda chin yurektin qilghan qesemliringiz kiyin u qesemni shermendilerche buzghanliqingiz ….. mana bular  mengguluk köz aldingizda namayen bolidu. Del shuchaghda bilsizki öz Rohingizning neqeder kirleshkinini!

Hazir millitimiz nahayiti bir zor tiragidiyelik sinaqqa duch keldi.  Bu tiragidiye her bir uyghurni öz ustidin oylinishqa mejbur qilishi kirek.

Bundaq özi bilen oylinishqa mejbur bolush bir qitimliq medeniyet güllinish we musteqqiliq tuyghusining piltisi bolidu.

Hazirqi  milletning ustige kelgen tiragidiyelik halaket yene öz nöwitide insanning qimmitini, hayatning cheksiz qedirligini his qilduridu. Millet mundaq  halaketning zerbiside rohi jehettin yene bir qitim chöchup oyghunup, özidin yoshurun küchning cheksiz nürini qézip chiqidu. Özining bizip ötken  seltenetlik izlirini eslep, Tarixtiki ghayet zor meniwi ététiqati we ishenchilirining sirliq qesirlirini özining toxtawsiz qedemliri bilen yene bir bisishqa umutlenduridu.

Ötmush bolsa bir kölenggu, bugun bolsa realliq, kelgusi bir mewhum tesewur, nihayet kelgusi   biz Uyghurlarning musteqqilliqqe bolghan umudi.

Ötmush bir kölenngu bolsimu, bir tup Alma derixi üchün tupraqqa kömulgen yiltizi qanche muhim bolghinidek , biz üchpnmu bizning eslimiz, neslimiz, etqadimiz we umutlirimiz kömulgen yeraq ötmush shunchilik muhimdur.

Sherqi Türkistan Islam Jumhuryitidin bizge miras qalghan kök bayraqning chüshurgen ghuwa sholisi, Rohi térilishimizni yeni maddi bayliq chushep qoyghan insani rohinimizni tirildurwatidu. Térilish , Oyghunush bolsa insan Rohi ata qilghan gherezlik imtihandur. Bu rohning tirilishi Ana wetendin uzaq ayrilghan bizdek insanlargha, hayatimizning mewjutlughidur, millitimizning ghoruridur. Wujudimizni illitiwatqan sirliq soqushlarning, polat simlardin elekter iqimi emes belki Kök Ay-yultuzluq bayraqning kökush nurliridiki jushquniwatqan issiq qan ikenligini eskertidu

Sherqi Türkistan Jumhuryitining 81 yillighini eslep, tézghan bu Satirlirimni ustaz Sayramining munu Nezmiliri bilen axirlashturimen:

Musherrep bildiy, ewlattiki Ana qerzide ölmekni,

Weten tupriqida oqya tutup, jengde  kömulmekni.

Sanaqsiz merd qénidin boldi hazilki qizil derya,

Sewep erkin numus bolghach wetensiz yashimaq tenha!

Hörmet bilen ,

Iz

2014 Germany-München

Nurullah AYDIN

 

İnsanlık gelişirken; değişim ve dönüşümlerde yaşamaya devam ediyor. Belki yaşam kolaylaşmıştır ancak köleleştirme, yöneten yönetilen ilişkisi, sürüleştirme uyuşturma ve ayrıcalıklı kesimin mutlu ve rahat yaşama anlayışı değişmemiştir. Öylesine ki köleleştirme köleleşme değişmemiş sadece şekil değişimine uğramıştır.

 

Bilgi Çağında; bilgisizlik ve çaresizlik nedeniyle işbirlikçilik moda olmuştur.                                  

 

Aydın mı yoksa kimliksizleşen aydınlar mı var sorusu soruluyor!                                              

 

Ülkelerin yönetimine gelmek için kriterlerin başında, küresel sermaye ve örtülü derin dünya örgütlerin icazeti gelmektedir.                                                      

 

Aydınların gaflet ve hıyaneti, aydınlardaki ideolojik körlükten ileri gelmektedir.                                                      

 

Bilim adamı ve sorumluluğunu yitirmiş akademisyenler, devşirilen aydınlar ve embesil medya mensupları; sonu kaosa giden yolları döşemektedirler.                                 

 

Dönek Aydınlar ve Diplomalı cahiller kafa karıştırmaktadır. Kimliksizler etkili ve yetkilidir.

 

Beynin biyolojik ve sosyolojik ritmi bozulmuş, siyasi iradeleri felç etmek üzere ve biyolojik ve psikolojik Savaş her alanda her şekilde kural tanımaksızın uygulanmaktadır.                                       

 

İnsan ve toplum üzerinde zihin operasyonları ile kitlesel zihin çökertme silahı kullanılmaktadır.                                

 

Kontrollü Gerilim Stratejisi; kitlelerin düşünme sorgulama melekelerini alt üst etmiştir.

Dinleme merakı insanları sarmalamıştır. Casus yanıbaşınızdadır.

İstihbarat sistemlerinin şifreleri elinde olan küresel güç dünyayı dinliyor.                                         

Terörün yeni silahı internettir ve siber savaş her alanda sürdürülmektedir.

Tele kulak ve medya-siyaset içiçe olmuştur.                                                      

 

Özel Hayatın Gizliliğinin İhlali artmıştır. Bu nedenle derin kulaklara dikkat edilmelidir.                                                    

 

Korku ülkesi algısı, kitlelerde oluşmuştur.                              

Bilgi toplumu ve çağın gerçekleri ortada iken insanlar teknoloji bağımlısıdır. Tehlikeleri algılamaktan uzaktır.

Siber güvenlik ortadan kalmış, bilgisayar yoluyla da takip sürmekte, mailler okunmaktadır.              

 

Beyin avcıları işbaşındadır. Yabancılar uzman, gazeteci, danışman, iş adamı akademisyen kimlikleriyle ülkeleri mesken tutmuşlardır. Provokasyonlarını örtülü bir şekilde rahatlıkla yapar hale gelmiştir.

 

Toplumlar; kaosa sokulmuştur. Küresel merkezlerin kaostan kozmosa stratejisi işlemektedir. Bölge ülke lider ve kadroları, figüranlığı kabul etmiş, rollerini oynamaktadırlar.

 

Dikkat edin: Bilgi kirliliği yaratan sosyal ajanlar peşinizde olabilir. Bunlar her meslek grubundan olabilir.

Muhbirlik, gizli tanıklık nemalanma ve takdir edilme kimliğine dönüşmüştür.

 

Gazete sayfalarında yer alan ve TV ekranlarında yer alan ucube tipler, ücretli asalak işbirlikçilerdir. Ajan akademisyenler, ajan gazeteciler, ajan siyasetçilerle kolkoladır.

 

Gizli Tanıklık nedeniyle gizemli soruşturmaya maruz kalma endişesi, duyarlı herkeste panik meydana getirmiştir.

 

Asimetrik psikolojik savaş yürütülürken, Kontrollü Gerilim Stratejisi uygulanmaktadır.

Köleleşmeyi kabullenen insanları uyandırmak aydınlatmak dünyanın en zorlu yoludur.

 

Günün Sözü: güç, makam, unvan, servet ve şöhret insanın vazgeçemediği tutkularıdır.

(Mesel)

Burinqi zamanda bir Ormanliqta nurgun Kirpiler behtiyar yasharmish,vaqitning utushi bilen Dunya kilimatining buzilishi seweplik u yerning inliq hawasi zimistan qish hawasiga ozguruptu,shunung bilen Kirpiler ottursidiki behtiyar hayatmu asta asta yuqulup unung yirini oz – ara ihtilap we herhil pikirler ilishqa bashlaptu,beziler illiq iqlimlarga kétishni telep qilsa yene beziler shu yerde qilip illiq iqlimning kélishini kuteyli deptu,epsuslinarliq yiri ularning chongliridin biri bir qance yil ewwel ulup ketkenligi üchün ularni hicbiri birlikke kelturelmey ahiri herbiri özi bilgen yolgha rawan boptu. Beziler u tupraqta sebir bilen illiq hawaning kélishini saqlaptu,yene bir qisimliri hich soghaq bolmaydigan illiq hawani izden chet ziminlarga rawan boptu.

Tagh dawanlarni ishiptu, ahiri umut qilghan, illiq hawaliq behtiyar ziminni tipiptu. Ular bir mezgil behtiyar xoshal – xuram yashishiptu, uzaqqa barmay ichidiki isyankarliq,bilermenlik,menmencilik,shehsiyetcilik, körelmeslik….tin ibaret yaman illetliri otturiga chiqishqa bashlaptu we öz- ara jidel – majira ularning hayatining bir qisimiga aylinip, u behtiyar turmushnungmu taza temi qalmigili turuptu.
Emdi öz yurtida baharnining kélishini kutup yatqan u bichchare Kirpilerge kelsek, ulani bu qitim shundaq sogaq uruptiki Boran – Chapqun ,Qar- Yamgur her kün kem bolmaptu,ular azghina ozuqqa, kéchikkine Uwigha zar boptu.
Künduzliri teslikte birnerse tipip yise, kéchilliri bir – birsige chapliship yitishqa mejbur boptu, epsuski ularning tirilliri tikenlik bolghanligi üchün bir – birsige chapliship yitish u derijide ungay bolmaptu, ayrilip biqiptu, soghaq  Hawa ulargha rehim qilmaptu, hetta bezilliri tonglap uluptu. Axirida soghaqtin ölmektin, bir – birimizning Tikenlirining achchiqigha chidimaq yaxshiraq iken  digen yerge keptu we bir – birige u qeder chaplishiptuki ularning Tikenliri bir- birige sanchilip u yerdin chiqqan qan bir – birining wujudiga kirip, bir jan bir ten bulushqa bashlaptu we bu achchiqqimu könep qaptu. Uzaq ötmey baharmu keptu,güller ichilip, illiq hawa we yazdin bisharet biriptu.
Yene u musapir kirpilerge kelsek, ular yene ilgirkidekla öz – ara jidel- majralar bilen bir – biridin yamanlap, biri tagda biri bagda yashashqa bashlaptu,bezillirini Pil dessep ölturse, bezilliri Kirpe ikenligini untup It,  Ishek bolup yashashqa bashlaptu……hetta ularning ichide Kirpiligidin numus qilidiganlarmu az emes iken..

Yollughuchi: Iz