1. Eqli oyunlar;
Shahmat, xet toldurush , resim qurashturush, tépishmaq tépish qatarliq oyunlar balilarning tepekkur qabiliytini yuqiri kötürüsh hemde mesillilerni bir terep qilish iqtidarini yuqiri kötüridu.
2. Muzika ögünüsh;
Kanada torunto unwirstitining bir tetqiqatidin körsitilishiche, muzika ong mingining tepekkur qilishini chéniqturup, balining eqli quwiti we ögünüsh netijisini yuqiri kötüridiken.
3. Ana süti;
Ana süti « chong mingining ozuqi» dep qarlidu, shunglashqa ana süti bilen béqilghan balilarning mingisining yitilishi saghlam hem tiz bulidu. Uzun mezgillik tetqiqatlardin bayqilishiche ana süti bilen béqilghan balining eqli quwiti ana süti bilen béqilmighan balidin %5 yuqiri bulidiken.
4. Aktip beden chéniqturush;
Amérika ilinoyi unwirstitining tetqiqatidin bayqilishiche, bashlan’ghuch mektep oqughuchilirining ögünüsh netijisi tenterbiye netijisi bilen zich baghlinishliq bulup ong tanasipliq munasiwet shekillendürdiken.
5. Vide’o oyunliri;
Muwapiq miqdarda balilargha vedi’o oyunlirini oynitish balilarning hemkarlishish qabiliyti we yéngiliq yartish iqtidarini yuqiri kötürüsh we közitish iqtidarini chéniqturush ünümi yuqiri bulidiken.
6. Exlet yimekliklerdin yiraq turush;
Exlet yimekliklerdin yiraq turush we yuqiri qentlik yimekliklerning köp istimal qilish balilarning zihin quwitini cheklep quyidiken.
7. Qiziqish shekillendürüsh;
Qiziqish balilarning bilishke bolghan telpünishini oyghitidu, ularning izdinish iqtidarini shekillendüridu. Balilarning qiziqishni shekillendürüshke ehmiyet birish we ularning üzlüksiz izdinishke ilhamlandurush , ularning köp su’al surash, sirtlargha izdinish pa’aliyetlirige élip chiqish we birge herxil qiziqarliq tejirbilerni qol sélip ishlesh hemde hikaye sözlep birish qatarliqlar balilarning qiziqishini qozghashning muhim nuqtiliri iken.
8. Köp oqush;
Köp kitab oqush balilarning yaxishi ösüp yitilish jeryandiki addi hem ünümlük bolghan usullarning biri. Shunglashqa balilargha uxlashtin burun her xil hikayilerni oqup birish arqiliq ularning kitap oqush aditi yitildürshige yardem birish kirek.
9. Özige ishinish;
Balilarning özige ishnishi köp hallarda ata-anilarning maxtishidin kilidu, shunglashqa ata-anilarning balilarni köprek maxtap ilhamlandurshi intayin muhim. Selbi menilik sözlerni ishlitishtin saqlinish lazim
10. Ettigenlik nashta qilish;
Seherdiki nashtiliq balining mekteptiki chüshtin burunqi pa’aliyetlirige we ders özleshtürüsh ünümige zich munasiwetlik bulidu. Shunglashqa ata-anilar balilarning etigenlik nashtisigha we süpitige kapaletlik qilish kirek.

Insan hayat bolsa  tilikige yitedur, tilekke yitish üchün hayatliq bir sermayidur. Hayatliqni tile, arzuni tilime, arzugha yitish üchün hayatliq yölektur. 

———-Yüsüp Has Hajip

Dr. Memet Emin

Bu kisel zadi qandaq kisel?

Bu kisel Englizchide “Attention Defect hyperactive disorder” yeni qisqartilip ADHD dep atilidighan bolup, 4 yashtin 17 yash ariliqidiki balilar arisida eng kop uchuraydighan rohi kisellik katigoriyesige kiridighan bir xil kisellik, hazirgha qeder unumluk dawasi yoq. Peqetla kisellik ehwaligha qarap bezi dawalash arqiliq kisellik alametlirini melum derijide konturul qilish mumkin.

2013-yili 4-ayning 1-kuni New York waqit gezitide ilan qilghan bir xewerge asaslanghanda,  Amerkidiki 4 yashtin 17 yashqiche bolghan balilardin jemi 6.4 miliyun bala bu xil kiselge giriptar bolghan bolup, bu kiselge diyagunuz qoyulghan balilarning sani 2007-yilidin 2013-yilghiche bolghan ariliqta 41% ashqan.

http://www.nytimes.com/2013/04/01/health/more-diagnoses-of-hyperactivity-causing-concern.html?pagewanted=all

Bu kiselning qandaq alametliri bolidu?

Bu kisellikni ipadilengen alametlirige qarap towendikidek 3 xil turge ayrish mumkin.

Diqqitini yighalmasliq kisili: asasliq alamiti towendikilerdin ibaret.

1. Diqqiti asanla chichilip kitish, unutqaqliq, asanla bir ishtin yaki bir herkettin yene bir ish yaki herketke kochush, soz ish herkette baghlinish we logika bolmasliq;
2. Diqqitini bir yerge yighalmasliq, bir ishni axirghiche dawamlashturalmasliq, hemme ishta qalaymiqan bolush, retsizlik.
3. Asanla bir ishtin zirikish, herqandaq ish qilghanda axirghiche dawamlashturalmasliq.
4. Asan bir nersilerni yoqutup qoyush, qoyghan nersini tapalmasliq.
5. Tapshuruqlirini ishliyelmeslik we yaki wahtida tugutelmeslik;
6. Bashqilarning sozige qulaq salmasliq, yaki diqet bilen anglimasliq.
7. Es hushi jahida bolmasliq, asan qaymuqup qilish, birnersilerni asan chushenmeslik.
8. Bashqilarning korsetmisige egishelmeslik, yolunushni asan yoqutp qoyush

Jim turalmasliq kisili: asasliq alamiti towendikilerdin ibaret

1. Bir yerde jim olturalmasliq, bire yerde uzun turalmasliq, midirlapla turush
2. Toxtimay gep qilip turush
3. Korgenki nersilerni tutup biqish, oynap biqish, muhit we waqit arimasliq
4. Taqiti nachar bolush, asanla taqitini yoqutush;
5. Bir ishqa saqlap turalmasliq, bashqilar bilen oynighanda, ozining nowitini kutup turalmasliq;
6. Ozini konturul qilalmasliq, aqiwitini oylimay, normaldin ashqan herketlerni qilish;

Diqqitini yighalmasliq we Jim turalmasliq kisili: yuqarqi alametlerning her ikki turi tengla mewjut.

Bu kiselning sewepliri nimilerdin ibaret?

Bu kiselni peydaq ilghan amillar tixi iniq emes, yeni balilar nime seweptin bu kiselge giriptar bolidu digen sualgha hazirgha qeder iniq bir jawap yoq. Shundaqtimu tetqiqatchilar bu kislening towendiki amillar bilen munasiwetlik bolushini oturgha qoymaqta.

1. Irssi amillar, yeni gendiki bezi orgurushler, tepsilati iniq emes
2. Muhit amilliri, etirapta balilraning diqitini chachidighan amillar kop bolush, turmush muhiti saghlam bolmasliq, turmushta inaqliq, we yaxshi olge kem bolush;
3. Tughulushtin burun we kiyinki minge zehmisi

Bu kisel bashqa nurghun kisellerge oxshash kop we murekkep amillarning birilishidin kilip chiqqan kisel bolushi mumkin.

Bu kiselge qandaq diyagunuz qoyulidu?

Hazirgha qeder bu kiselge diyagunuz qoyushta ishlitilidighan alahide tekshurush we olchem yoq. Uning ustige bu kiselge giriptar bolghanlarning kisellik alametliride periq kop bolghachqa sobiktip amillarning tesiri kop.  Shunga  eger balilarda yuqarqi kisellik alametliri 6 ay we uningdin artuq dawam qilghan bolsa, balilar dohturi, rohi kisellikler dohturi we balilar pisxilogiye doxturining ortaq baha birishi arqiliq diyagunuz qoyulidu.

Bu kiselni qandaq dawalash kirek?

Bu kiselge hazirgha qeder unumluk dawa yoq. Peqetla kisellik ehwaligha qarap kop tereplimilik dawalash ilip birish arqiliq kisellik ehwalini konturul qilish, ugunush netijiside kozge korunerlik ozgurushlerni peyda qilish mumkin.

Mining qarishimche bu kiselge giriptar bolghan balilarning eqil parasiti we ugunush netijisi alhide tesirge uchurmighan bolsa, alahide endishe qilip kitishning hajiti yoq, ayshning chongishigha egiship bara bara yaxshi bolup kitidu. Eger herkiti bek kop bolup, bashqilargha diqqet itiwarini birelmise, yeni derislerni kongul qoyup angliyalmisa, eqil parasiti we ugunush netijisi tesirge uchurghan bolsa, we yaki ozini konturul qilalmay asan bashqilargha zarar birish we urush jidel peyda qilidighan ehwallar bolsa, eng yahshisi rohi kisellikler doxturxanisidiki munasiwetlik doxturlargha korunup, muhapiq dawalash ilip birishi kirek.

Hazir bu kiselni dawalashta bir az ortaqlashqan usullar towendikiche:

1. Dora bilen dawalash

Towendiki dorilar bu kiselni dawalash uchun Amerkining FDA testiqidin otken dorilar

Dora Ismi	Dorining Ximiyelik Ismi	Balilarning yishi
Adderall	amphetamine	3 yashtin yuquri
Adderall XR	amphetamine (extended release)	6 yashtin yuquri
Concerta	methylphenidate (long acting)	6 yashtin yuquri
Daytrana	methylphenidate patch	6 yashtin yuquri
Desoxyn	methamphetamine hydrochloride	6 yashtin yuquri
Dexedrine	dextroamphetamine	3 yashtin yuquri
Dextrostat	dextroamphetamine	3 yashtin yuquri
Focalin	dexmethylphenidate	6 yashtin yuquri
Focalin XR	dexmethylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Metadate ER	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Metadate CD	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Methylin	methylphenidate (oral solution and chewable tablets)	6 yashtin yuquri
Ritalin	methylphenidate	6 yashtin yuquri
Ritalin SR	methylphenidate (extended release)	6 yashtin yuquri
Ritalin LA	methylphenidate (long acting)	6 yashtin yuquri
Strattera	atomoxetine	6 yashtin yuquri
Vyvanse	lisdexamfetamine dimesylate	6 yashtin yuquri

Bu dorilarni ishlitip turghan balilarning kisellik ehwalini konturul qilishta yaxshi unum bersimu, biraq dora toxtalghandin kiyin kisellik ehwali yene qayta qozghulishi mumkin. Undin bashqa bu dorilarning balilarning ishtini yoqutush, uyqisigha tesir korsutush, mijezni ozgertish qatarliq ekis tesilriri bar.

2. Eneniwi we tebbi dorilar bilen dawalash. Bu xil dawalashning unimige hazirgha qeder iniq sanliq melumat yoq. Biraq sinap baqsa bolidu. Mesilen: BrightSpark, Focus Formula (Native Remedies)
3. Rohi jehette dawalash
4. Ata anisi we uruq tuqqanlirini yardem qilishi we qollishi

Towendiki ulanmida Amerkining hokumet teripidin tuzup chiqqan bu kiselning qollanmisi bar.

http://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder/adhd_booklet.pdf

 

Posted by Memet Emin at 12:52 PM

Siz qanchan eng axirqi qitim kompiyuturingizning konupka taxtisini tazlighan idingiz? Yuqumluq zukam tarqawatqan bu pesilde, tetqiqatchilar kopunche kishiler ishlitiwatqan kompiyutur konupka taxtisining obirnidin 400 hesse meynet ikenligini bayqighan. Chunki biz her kuni kompiyutur konupka taxtisini meynet qolimiz bilen tutimiz, uningha qarap nepslinimiz we hotilimiz, biraq biz adette uni obirni we bashqa nersilerni tazlap turghundek kunde tazlap turmaymiz. Tetqiqatchilar saghlamliq uchun kompuiyutur konupka taxtisini kem digende heptide bir qitim ispirit bilen tazlap turushni tewisiye qilidu.
********************************************

When was the last time you sanitize your keyboard? During the flu season, the researchers found most of the keyboards that we are using in every day are 400 times dirtier than the toilet in term of germ, because of we are touching it with our dirty fingers, and breathing  and coughing on it on daily bases without regularly cleaning it as we do to our toilets. They suggest us to sanitize the keyboard at least once a week with alcohol pad. If we do so, we may avoid getting into a lot of unnecessary troubles.

Posted by Memet Emin at 2:53 PM

Vitamin heqqide qisqiche chushenche

Memet Emin

Vitaminning muhimliqini hemmimiz bilimiz, hem shundaqla birer yimeklikning ozuqluq qimmitini tilgha alghanda terkiwide mol vitamin maddisi bar dep alahide eskertimiz. Undaqta Vitamin digen zadi qandaq madda? Biz Vitaminni qanche kop istimal qilsaq salametlikimizge shunche paydiliqmu? Biz vitamin dorilirini dawamliq istimal qilip turush arqiliq saghlam yashash we yaki uzun omur korush mexsitimizge yiteleymizmu? Towende men bu jehette qisqiche tonushturush birip otush bilen birge oz koz qarashlirimni oturgha qoymaqchi.

Vitamin digen zadi qandaq madda? Ularning roli nime?

Vitamin diginimiz bedende kem bolsa bolmaydighan we bedende ishlep chiqirilmaydighan, choqum ozuqluq arqiliq sirittin qobul qilish zorur bolghan kop xil organic madilar toplimi bolup, bu maddilar biz kunde istimal qilip turghan 3 chong ozuqluq maddisi yeni may, aqsil we shikerlerge oxshash bedenni inirgiye bilen teminlimeydu, ebiraq ular bedenning mitabolizimliq fonkisiyesini tengsheshte nahayti muhim rol oynaydu. Eger adem bedini melum xildiki vitamin’gha irishelmigende we yaki bedende melum  xildiki vitamin kem bolghanda, adem bedining normal mitabolizimliq fonkisiyesi tesirge uchurap, her xil munasiwetlik kiselliklerge asan giriptar bolidu. Elwette adem bedinidiki vitamin normaldin yuquri bolghanda we yaki biz istimal qilghan vitamin bedenning ihtiyajidin iship ketkende, bedinimizdiki melum organlarning zeherlinishini kelturup chiqiridu we bedinimizde bezi kiselliklerni peyda qilidu. Shunga vitaminning bedendiki muhimliqini qarghularche qoghlushup, ularni ihtiyajdin artuq istimal qiliwilish, oxshashla xeterlik. Eng muhimi vitaminning muhimliqini tonup yitish bilen birge uni muhapiq istimal qilish, bedenning vitamin’gha bolghan ihtiyajini qandurush bilen birge, vitamindin jeherlinishtinmu saqlinish kirek.

Qandaq ehwalda vitamin kemlik kilip chiqidu?

Adette bedinimz ihtiyajliq bolghan  vitamin miqdari az bolup, bezi vitaminlar bedinimizde melum miqdarda melum mezgil saqlinidu, shundaqla biz kundilik turmushta istimal qilip turiwatqan barliq yimek ichmek terkiwide her xil vitaminlar bar, shunga normalda asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu.

Bizning her xil vitaminlargha bolghan ihtiyajimiz oxshash bolmaydu,  her xil vitaminlarning bedende saqlinish waxti we miqdarimu oxshash bolmaydu. Bedinimiz bezi vitaminlarni yiterlik miqdarda xili uzun zaman saqliyalaydu, bundaq vitaminlarni biz bir mezgil istimal qilmisaqmu, asanliqche kemlik kilip chiqmaydu.  Mesilen, Vitamin A, Vitamin B12 we Vitamin D qatarliq vitaminlar balaghetke yetken kishilerning jigiride yiterlik miqdarda saqlinidighan bolup, biz bu xil vitaminlarni bir nechche ay istimal qilimisaqmu, asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu. Yene bezi vitaminlar bedende kop miqtarda saqlanmaydu, eger biz bu xildiki vitaminlargha uzluksiz iriship turmisaq, bir ikki ayda vitamin kemlik kilip chiqidu.

Undaqta qandaq kishilerde we yaki qandaq ehwalda vitamin kemlik kilip chiqidu?

1. Uzun muddet tamaq yimigen kishilerde, yeni yiterlik yimeklik bolmasliq, achliq ilan qilish we yaki kisellik tupeylidin yiterlik ozuqlinalmighan kishilerde.
2. Tamaqni tallap yiyishke adetlen’gen, yeni istimal qilghan tamaqning turi nahayti cheklik bolghan, we yaki uzun muddet bir xilla yimeklikni istimal qilishqa adetlen’gen kishilerde.
3. Ucheyde mewjut bolghan melum kisellikler tupeylidin, beden yimeklik terkiwidiki vitaminlarni unumluk qobul qilalmighan ehwal astida.
4. Melum sewepler tupeylidin misalen dawamliq haraq ichish, tamaka chikish we yaki bezi dorilarni istimal qilish sewebidin, bedenning vitaminlarni qobul qilishi cheklimige uchurghan ehwal astida.
5. Melum kisellikler tupeylidin beden melum xildiki vitaminlarni yoqutush, we oz waxtida toluqlanmasliq sewebidin.

Qandaq qilghanda vitamin kemliktin saqlan’ghili bolidu?

Biz kundilik turmushta istimal qilip qilip turiwatqan her xil yimek ichmek terkiwide her xil vitaminlar yiterlik bar  bolup, oxshash yimeklikte oxshimighan vitaminlar bolidu, oxshimighan yimekliklerdiki oxshimighan vitaminlarning miqdarimu oxshash bolmaydu. Bezi vitaminlar koktatlar terkiwide kop bolsa, yene bezi vitaminlar gosh terkiwide mol. Bezi vitaminlar yel-yemishler terkiwide mol bolsa, yene beziler guruch, bughday we qonaq terkiwide mol. Shunga biz yimeklik tallimay, her xil yimekliklerni yeni her xil sey koktat, yelyimish, guruch, un tamaqlirini, gosh we biliqlarni muhapiq istimal qilip bersek, normalda vitamin kemliktin tamamen saqlinalaymiz.

Biz normalda vitamin dorilirini istimal qilishqa ihtiyajliqmu?

Eger biz yimeklik tallimay, her xil yimekliklerni muhapiq istimal qilsaq, yeni kunduluk turmushimizda koktat we yelimishler kem bolmisa asanliqche vitamin kemlik kilip chiqmaydu.

Eger bizde yuqurda dep otken vitamin kemlikni kelturup chiqiridighan alahide ehwallar bolmisa vitamin dorilini istimal qilishning hichqandaq ihtiyaji yoq.

Biz peqetla towendiki ehwallarda vitamin dorilirini istimal qilishqa ihtiyajliq

1. Vitamin kemlik kilip chiqqanda;
2. Melum xildiki vitamin mol bolghan yimekliklerni uzun muddet istimal qilalmighanda we yaki istimal qilish sharahitimiz bolmighanda;
3. Gerche vitamin mol bolghan yimekliklerni dawamliq istimal qilip turghan bolsaqmu, biraq melum kisellikler tupeylidin, ashqazan we ucheyning hezim qilish iqtidari nachar bolup, yimekliklerni parchilap uning terkiwidiki vitaminlarni qobul qilish tesirge uchurghanda.
4. Biz melum xildiki kisellerge giriptar bolup, bedenning melum xildiki vitamin’gha bolghan ihtiyaji iship ketkende we yaki vitaminning bedendin yoqulishi tizliship ketkende;
5. Yimeklik aditimiz tupeylidin yimekliklerni pushurush jeryanida yimeklik terkiwidiki xer xil vitaminlar weyran qiliwitilgende.
6. Yimek ichmikide bolup ichidighan sut we bowaq yimeklikide yiterlik vitamin bolmighan osup yitiliwatqan balilar.
7. Hezim qilish iqtidari nachar bolghan, we yaki bezi yimekliklerni istimal qilish imkaniyiti bolmighan yashan’ghan kishiler.

Vitamin dorilirini tallighanda nimilerge diqet qilish kirek?

Men deslepte tekitlep otkendek biz vitaminni qanche kop istimal qilsaq we yaki bedinimizde vitamin qanche kop bolsa salametlikimizge shunche paydiliq digen gep yoq.  Hem vitamin quwet qilidighan ozuqluq maddisimu emes. Biz peqet we peqetla bedinimiz ihtiyajliq bolghan vitamin’gha irishsekla kupaye.  Eng yaxshi supetlik vitamin tebii yimek ichmek terkiwidiki vitamin bolup, saghlam yimekliklerni istimal qilish arqiliq bedinimiz ihtiyajliq bolghan eng supetlik vitaminlargha irisheleymiz.

Eger heqiqeten vitamin dorilirini istimal qilish zorur bolghanda, amal bar kilish menbesi iniq bolghan, nopuzluq dora shirketliri ishlep chiqarghan vitaminlarni talash kirek. Vitamin gerche kilish menbesi mol, tennerqi erzan dora bolsimu, biraq supet jehette olchemge yetmigen vitaminlarni istimal qilghinimizda, yalghuz kozligen mexsetke yitelmey qalmastin belki bedinimzge ziyan salidighan ish yuz birishi mumkin. Vitamin dorilirining supiti we unimi digende biz yalghuz uning beden’ge ihtiyajliq bolghan vitaminlarni toluqliyalishighila emes, belki uning beden’ge ilip kelgen ekis tesirining nahayti towen we yaki asasen yoq bolushighimu qarishimiz kirek. Chunki supiti yaxshi bolmighan vitamin doriliri terkiwide bizge kireklik bolghan vitamin maddiliridin bashqa, biz ihtiyajliq bolmighan qalduq maddilarmu bar bolup, bu maddilarning terkiwi qanche yuquri bolsa, yeni vitamin dorisining sapliq derijisi qanche towen bolsa, bedinimzdiki bu dorilarni bir terep qilidighan jigger we borekning yukini ighirlashturup, bedinimizge bezi yaman aqiwetlerni kelturup chiqirishi mumkin.

Vitaminlarning turliri

Adette diyiliwatqan vitaminlar yeni kop ishlitilidighan we muhim bolghan vitaminlar 13 xil vitaminni oz ichige alidighan bolup, ular Vitamin A, Vitamin B1, Vitamin B2, Vitamin B3, Vitamin B5, Vitamin B6, Vitamin 7, Vitamin B9, Vitamin B12, Vitamin C, Vitamin D, Vitamin E we Vitamin K din ibaret. Ularning ichide Vitamin D bolsa Vitamin D1, Vitamin D2, Vitamin D3, Vitamin D4 we Vitamin D5 din ibaret 5 xil vitaminni oz ichige alidu. Vitamin K bolsa Vitamin K1 we Vitamin K2 din ibaret 2 xil vitaminni oz ichige alidu.

Yuqarqi 13 xil vitamindin bashqa yene Vitamin B8, Vitamin F, Vitamin G, Vitamin H, Vitamin J, Vitamin L1, Vitamin L2, Vitamin M, Vitamin O, Vitamin P, Vitamin PP, Vitamin S we Vitamin U digendek vitaminlar bar bolup, ularning ichide bezilerning vitaminliq salahiti ilip tashlanghan, yeni vitamin digen namni emeldin qaldurup, bashqa namlar bilen atalghan bolsa, yene bezilerni yuqarqi 13 xil vitamin katigoriyesige kirguzuliwitilgen. Mesilen: Vitamin G we Vitamin J, hazir Vitamin B2 gha qoshuwitilgen, Vitamin H bolsa Vitamin B7 ge qoshuwitilgen,  Vitamin M bolsa Vitamin B9 ge qoshuwitilgen, Vitamin PP bolsa Vitamin B3 ge qoshuwitilgen; Vitamin P ning vitaminliq salahiti ilip tashlan’ghan. Vitamin L1 ning bedende muhim emesliki bayqalghan.

Bedinimizde vitamin kem bolghanda qandaq aqiwet kilip chiqidu?

1. Vitamin A kem bolghanda kozning korushi quwiti ajizlaydu, bolupmu kichide kormeydighan bolup qalidu.
2. Vitamin B1 kem bolghanda beriberi (脚气病) dep atalghan bir xil kiselni kelturup chiqiridu.
3. Vitamin B2 kem bolghanda til yallughi, ighiz boshlughi yallughi qatarliq kisellerni kelturup chiqiridu.
4. Vitamin B3 kem bolghanda tire zexmilinish, tire chushup kitish qatarliq bir xil tirek kisili (糙皮病) ni kelturup chiqiridu.
5. Vitamin B5 kem bolghanda Perissiziya dep atalghan tire sezgurligi iship kitish kiselligini kelturup chiqiridu. Bu kiselge giriptar bolghanda tire koygendek, qichishqandek, yingne sanjighandek her xil gheyri tuygha we sizimlar bolidu.
6. Vitamin B6 kem bolghanda qan kemlik, nirwa zexmilinish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiridu.
7. Vitamin B7 kem bolghanda tire yallughi, uchey yallughi qatarliq kisellerni kelturup chiqiridu.
8. Vitamin B9 kem bolghanda qan kemlik peyda qilidu. Hamile bolghan ayalning qosiqidiki balisda bezi tughma kisellikni kelturup chiqiridu.
9. Vitamin B12 kem bolghanda qan kemlikni kelturup chiqiridu.
10. Vitamin C kem bolghanda tire, chish we ighiz boshluqi qanash asasliq kisel alameti bolghan (坏血病) kiselini kelturup chiqiridu.
11. Vitamin D kem bolghanda songek yumshap qilish (软骨病, 佝偻病) kisilini kelturup chiqiridu.
12. Vitamin E kem bolghanda yingi tughulghan balilarda qan kemlik kelturup chiqiridu. Erlerde tughmasliq, ayallarda balisi asan chushup kitish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
13. Vitamin K kem bolghanda beden asanla qanaydighan yeni tire we ichki ezalardin asan qan chiqidighan bolup qalidu.

Qandaq ehwalda vitamin bilen zeherlinish  kilip chiqidu? We ularning aqiwiti qandaq bolidu?

Normalda vitamin bilen zeherlinish yeni bedinimzdiki vitamin miqdari ihtiyajimizdin iship kitish ehwali vitamin kemliktek kop uchurmaydu, biraq shundaqtimu uzun muddet kop miqdarda vitamin dorilirini istimal qilghanda bedinimzdiki vitamin miqdari ihtiyajimizdin iship kitip, vitamin bilen zeherlinishtek yaman aqiwetlerni kelturup chiridu.

1. Vitamin A bilen zeherlen’gende songek sewepsiz yumshiwilish, aghrish, ishiwilish, kozi ghuwalishish, bishi qiyish, bishi aghrish, ishtiyi tutulush, kongli ilishish, qandiki kaltsi iship kitish, jigger zexminilish qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
2. Vitamin B1 bilen zeherlen’gende muskul boshushush we maghdursizlinishtek aqiwetler kilip chiqidu.
3. Vitamin B3 bilen zehelen’gende jigger zexmige uchuraydu.
4. Vitamin B5 bilen zeherlen’gende ichi surush, kongli ilishish we qusushtek aqiwetler kilip chiqidu.
5. Vitamin B6 bilen zeherlen’gende nirwa zexmige uchuraydu.
6. Vitamin B12 bilen zeherlen’gende danaxorrekke oxshash tire kiselligini peyda qilidu.
7. Vitamin D bilen zeherlen’gende beden susizlinish, qusush, ishtiyi tutulush, yarghinliq his qilish, ichi qitiwilish, muskul ajizliqi, kaltsi bilen zeherlinish we nurghun organlarda tash peyda bolushtek aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
8. Vitamin E bilen zeherlen’gende beden asan qanash, Vitamin K ning unimi towenlesh, qandiki may terkiwi yuqurlash qatarliq aqiwetlerni kelturup chiqiridu.
9. Vitamin K bilen zeherlen’gende qan asan uyishiwilishni kelturp chiqiridu.

Qaysi xilidiki  yimekliklerde qaysi turdiki vitaminlar kop bolidu?

1. Vitamin A1 barliq siriq renglik yelmishlerde, barliq yopurmaqliq koktatlarda, sewzide, kawida, sutte, biliqta, jiger qatarliqlar terkiwide kop bolidu.
2. Vitamin B1 barliq koktatlarda, jiger, tuxum, guruch terkiwide kop bolidu.
3. Vitamin B2 bananda, qonaqta, purchaqta, Lusun (芦笋) terkiwide kop bolidu.
4. Vitamin B3 gosh, biliq, tuxum, kopunche koktatlar, mogu (蘑菇) terkiwide kop bolidu.
5. Vitamin B5 gosh, brokili (椰菜), avokado (鳄梨) terkiwide kop bolidu.
6. Vitamin B6 gosh, koktat, banan terkivide kop bolidu.
7. Vitamin B7 xam tuxumda, jigerde, xuasing (花生), barliq yopurmaqliq yishil koktat terkiwide kop bolidu.
8. Vitamin B9 barliq yopurmaqliq koktat, bughday uni, jiger terkiwide kop bolidu.
9. Vitamin B12 gosh we barliq haywan mesulatlirida kop bolidu.
10. Vitamin C mutleq kop sandiki yelimish bolupmu achciq chuchuk yelimish, koktat, jiger terkiwide kop bolidu.
11. Vitamin D biliq, tuxum, jiger, mogu (蘑菇) terkiwide kop bolidu.
12. Vitamin E mutleq kop sandiki yelimish, koktat, yangaq, mighiz, uruq terkiwide kop bolidu.
13. Vitamin K yopurmaqliq yishil koktat, tuxumning siriqi, jiger terkiwide kop bolidu.

Eskerish: Jiger terkiwide her xil vitaminlarning hemmisi kop bolsimu, biraq jigerni vitamin toluqlaydighan asasliq yimeklik qilmasliqimiz kirek. Chunki jiger terkiwide yalghuz  her xil vitaminlar kop bolupla qalmastin belkim yuquri miqdarda kolestirol bolup, jigerni kop istimal qilghanda, qandiki may miqdari iship, yuquri qan bisimi, yurek we minge qan tomur kisilige giriptar bolush xetirini ashuriwitidu.

http://saghlam-bolung.blogspot.de/search?updated-min=2013-01-01T00:00:00-05:00&updated-max=2014-01-01T00:00:00-05:00&max-results=14

Torelme kilon qilish texnikisi

Dr. Memet Emin

Torelme ghol hujeyre tetqiqati jeryanidiki bosush xarektirlik bir ilgirlesh torelmini kilon qilish texnikisi bolup, uning muhapiqiyet qazinishi, torelme ghol hujeyre tetqiqatining tiz ilgirlishige nahayta chong asas saldi.

Janliqlar jinsi munasiwet qilghandin kiyin erkek janliqning uruqi bilen chishi janliqning tuximi birikip uruqlanghan tuxum (fertilized egg) hasil qilidu. Uruqlanghan tuxum bir hujeyre bolup, bolunup kopiyish arqiliq torelme hujeyrisi (blastocyst) tereqqi qilidu, andin bala yatqu timidin orun ilip tereqqi qilip torelmi (embryo) ge aylinidu. Andin torelme tereqqi qilip yingi bir janliq bolup yitilidu we ying bir hayatliq dunyagha kilidu.

1978-yili 7-ayning 25-kuni beden siritida yeni tejirbe neychisi ichide sunni uruqlandurush arqiliq dunyagha kelgen tunji balining tughulushi kiyinki torelmini kilon qilish we torelme ghol hujeyrisini yitildurup chiqishning asasi hisaplinidu.

Torelmini kilon qilish diginimiz yuqarda dep otken sunni uruqlandurushning dawami bolup, ularning tupki oxshimaydighan yiri, eneniwi sunni uruqlandurushta erkek haywanning uruqi bilen chishi haywanning tuxumini sunni uruqlandurush arqiliq, torelme yitildurup chiqqan bolsa, torelmini kilon qilishta bedendin ilinghan xalighan bir hujeyre bilen yadrosi ilip tashlanghan tuxumdin sunni uruqlandurush peyda qilish arqiliq yitildurp chiqqan torelmini kozde tutidu. Bu xil texnika beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) texnikisi dep atilidighan bolup, aldi bilen tuxumning yadrosini yeni gin alahidiligini konturl qilidighan DNA sini tuxumdin chiqirip tashlap, uning ornigha beden hujeyrisi (somatic cells) ning yadrosini silish arqiliq „uruqlanghan tuxum“ peyda qilish, we bu arqiliq torelme yitildurup chiqish. Bundaq yitildurup chiqilghan torelmide peqetla beden hujeyrisini teminligen terepning gini ipadilinip chiqidu. Eneniwi usulda yitildurup chiqqan torelmide bolsa erkek terep bilen chishi terepning gin alahidiligi yirimdin ipadilinip chiqidu. Yene erkekning gin alahidiligi 50%, chishi haywanning gin alahidiligi 50% ipalinip chiqidu.

Insanlarni kilon qilishning ihtimalliqi barmu?

Insanlarni kilon qilishning ihtimalliqi barmu?

Dr. Memet Emin

Torelmisini kilon qilish texnikisining sut emguchi haywanlarda muhapiqiyet qazinishi we bu kilon qilinghan torelme arqiliq sut emguchi haywanlarni yitildurup chiqishning muhapiqiyet qazinishi, insanlarni kilon qilishning ihtimali barliqining texnikiliq asasi dep qarashqa bolidu.

Sut emguchi haywanlarni kilon qilish digende asasliqi beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) texnikisi arqiliq yitildurup chiqqan torelmini sut emguchi haywanning bala yatqusigha silip, normal eghir ayaq bolghangha oxshash jeryani bashtin otkuzgendin kiyin, tughulghan yingi bir sut emguchi haywanni kozde tutidighan bolup, bu yingi tughulghan haywanda putunley shu beden hujeyrini teminligen bir terepning gini ipadilinip chiqqanlighi uchun, bu yingi tughulghan haywan shu beden hujeyrisini teminligen haywanning kiloni dep qarilidu. Normalda bu yingi tughulghan haywanda tuxumni teminliguchi we qosaq koturup bu haywanni tuqquchi haywanning gin alahidiligi ipadilenmeydu. Mundaqche eyitqanda ularda irsi jehette hichqandaq qandashliq munasiwet bolmaydu.

Insanlarni kilon qilish digendimu yuqarda dep otken sut emguchi haywanlarni kilon qilish jeryanigha oxshash nurghun basquchlarni oz ichige alidu. Yeni aldi bilen ayalning tuxumi bolush, we uning yadrosini chiqirip tashlash, andin kiyin kilon qilinmaqchi bolghan adem (er yaki ayal) bedinidin beden hujeyre yaki herqandaq bir hujeyre ilip, uning yadrosini ilip chiqirip, yadrosi ilip tashlanghan tuxumgha yotkep silish arqiliq, uruqlanghan tuxum peyda qilish, andin bu uruqlanghan tuxumni, pidayi bolushni xalaydighan bir ayalning bala yatqusigha silip, u ayalni eghir ayaq qilish, andin u ayal bu baligha 9 ay hamildar bolup, eng axirda bu balini tughush. Andin bu bala bashqa normal yol bilen tughulghan balilargha oxshash nurghun yillarni bashtin otkuzup, balaghetke yetken bir adem bolup yitilip chiqish.

Ademni kilon qilish jeryani, beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) qismidin bashqa barliq jeryanlar sunni uruqlandurush arqiliq bala ilish jeryani bilen putunley oxshaydighan bolup, ular arisidiki eng chong periq kilon qilip tughulghan bala bilen beden hujeyre teminliguchi bir terepning ginidiki eng zor derijidiki oxshashliq.

Sut emguchi haywanlarning muhapiqiyetlik kilon qilinishi texnikiliq jehette insanlarni kilon qilishning asasi bolup hisaplinidighan bolsimu, biraq eneniwi exlaq pezilet jehette nahayti zor cheklimige uchurghanliqi uchun, nurghun dowletler bu jehettiki tetqiqatni putunley cheklep kelmekte.

Hazirgha qeder kilon qilinip muhapiqiyetliq bolghan haywalar chashqan, qoy, kala, at, mushuk, ishit, choqqa we maymun qatarliqlarni oz ichige alidu.

1997-yili tunji kilon qilinghan qoy Dolly dunyagha kelgen.

2007-yili tunji kilon qilinghan maymun dunyagha kelgen. Maymun ademge eng yiqin bolghan haywanlarning biri bolghanlighi uchun, kelguside bu texnikining insanlarni kilon qilishta muhapiqiyet qazinishning ihtimalliqini tiximu kuchaytiwetken.

Posted by Memet Emin at 12:08 AM

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2011/08/insanlarni-kilon-qilishning-ihtimalliqi.html

Ghol Hujere Toghursida Omumi Cheshenche

Dr. Memet Emin

Ghol Hujeyre digen nime (What is stem cells) ?

Ghol hujeyre (Stem Cells) diginimiz hayatliqning desliwide we osup yitilish jeryanida bolunush arqiliq her xil oxshimighan hujeyrilerge tereqqi qilish iqtidarigha ige bolghan hujeyrilerni korsitidu

Insanlar we sut emguchi haywanlarning bedini 200 din artuq oxshimighan turdiki tiriliyunlighan hujeyriler toplimidin terkip tapqan bolup, ghol hujeyre bolsa bu hujeyrelilerning atisi hisaplinidu. Ghol hujeyride yalghuz ozini kopeyteleydighan (self renew) alahidilik bolup qalmastin belki bolunush arqiliq janliqlar bedinidiki 200 din artuq oxshimghan shu tiriliyunlighan hujeyrilerge aylinalesh (differentiation) alahidilikige ige.

<> Jornilidiki bir maqalida ghol hujeyrisige mundaq terip birilgen, „Ghol hujeyre bolmisa, jarahet mengu saqaymaydu, tire we qan usluksiz ozini ozi toluqlap turmaydu, uruqlanghan tuxum yitilip bowaq bolmaydu, hem shundaqla bowaq yitilip balaghetke yetken adem bolmaydu.“

Yighinchaqlap eytiqanda ghol hujeyre bedendiki barliq eza we organlardiki hujeyrilerning barliqqa kilishi we ularning dawamliq mewjut bolup turushining asasi.

Ghol hujeyrisini adette kilish menbesi we alahidilikige asasen torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem cells) we balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) yaki beden ghol hujeyrisi (somatic stem cells) dep ikki xilgha ayrish mumkin. Torelme ghol hujeyrisi bolunush arqiliq bedendiki her qandaq hujeyrige aylinish alahidilikige ige. Balaghetke yetken ghol hujeyre bolsa bolunush arqiliq bedendiki bir qisim hujeyrilerge aylinish alahidilikige ige.

Ghol hujeyre tetqiqati (Stem cells research)

Tetqiqatchilar ghol hujeyre tetqiqatini 1950-yilliri bashlighan bolup, eyni waqitta tetqiqatchilar songek ilikide qan ishlep chiqarghuch ghol hujeyre (hematopoietic stem cells) we songek ilik qurulma ghol hujeyre (bone marrow stromal stem cells, mesenchymal stem cells) din ibaret ikki xil ghol hujeyrining barliqini bayqighan. Qan ishlep chiqarghuch ghol hujeyresi (hematopoietic stem cells) digende bolunush arqiliq qandiki her xil hujeyrilerge aylinaylaydighan ghol hujeyrini kozde tutidu. Songek ilik qurulma ghol hujeyre (bone marrow stromal stem cells, mesenchymal stem cells) si bolsa bolunup tereqqi qilish arqiliq songek, yumshaq songek, may, tala toqulma (fiber tissue) hujeyrilerge aylinalaydighan ghol hujeyrini kozde tutidu.

Tetqiqatqchilar yiqinqi yillardin buyan balaghetke yetken ghol hujeyre tetqiqatida kopligen ilgirleshlerge ige bolghan we yurek, minge, muskul, tire, jiger qatarliq eza we organlardimu ghol hujeyrining barliqini bayqighan.

1981-yiligha kelgende tetqiqatchilar, chashqandin tunji torelmey ghol hujeyrisini yitildurup chiqqan. Insanlarning tunji torelme ghol hujeyrisi bolsa 1998-yili yitildurulgen. Insanlarning torelme ghol hujeyrisini, tetqiqat uchun pidayilarning qoshulushi arqiliq sunni uruqlandurulghan torelmidin ajirtip chiqqan.

Undin bashqa tetqiqatchilar chonglar ghol hujeyrisini qayta porogurammilashturush arqiliq yingi bir xil ghol hujeyrisini yitildurup chiqqan bolup, bu yitildurup chiqilghan kop iqtidarliq ghol hujeyre (induced pluripotent stem cells. iPSCs) dep atilidu.

Ghol Hujeyre bilen bedendiki bashqa hujeyrilerning periqi

Ghol hujeyrisini bashqa hujeyrilerdin towendiki 3 xil alahidiliki arqiliq periqlendurush mumkin.

1. Birinjidin ghol hujeyre bolunup kopiyish arqiliq oz ozini kopeytish (self renew) alahidilikige ige, bezide uzun mezgillik herketsiz jeryandin kiyinmu oz ozini kopeyteleydu.
2. Ikkinjidin ghol hujeyre alahide xizmet texsimatigha ige bolmighan iptidayi (undifferentiated or unspecialized) hujeyre.
3. Uchunjidin ghol hujeyre melum fizilogiyelik we yaki tejirbe sharahiti arqiliq toqulma we organlarda xas bolghan alahide iqtidargha ige hujeyrilerge (differentiated, or specialized) aylinish alahidilikige ige.

Torelme ghol hujyerisi (embryonic stem cells) bolsa bolunup kopyish arqiliq bedendiki her qandaq alahide iqtidarliq hujeyrige aylinalaydu.

Beden ghol hujeyrisi yaki balaghetke yetken ghol hujeyre (Somatic or adult stem cells) bolsa kopligen toqulmilar we organlarda, bolunush arqiliq kopeygende, hem ozining ghol hujeyrilik alhidilikini saqlap qilish, hem bashqa alahide iqtidarliq hujeyrilerge aylinip, zexme bolghan we yaki olgen hujeyrilerning ornini toluqlash alahidilikige ige.

Mesilen qizil qan hujeyrisining omuri adette 120 kun bolup, olgen qizil qan hujeyrisining ornini qandiki ghol hujeyre toluqlap turidu. Zexmilinish we bashqa sewepler tupeylidin beden kop miqdarda qan hujeyriliri yoqatqanda, songek ilikidiki qan ishlep chiqirish ghol hujeyliri derhal herketke kilip, bolunup qandiki her xil hujyerilerge aylinsh arqiliq yoqalghan qan hujeylirini toluqlaydu. Tire zexmilengende tiridiki ghol hujeyre bolunush arqiliq tiridiki her xil munasiwetlik hujeyrilerge aylinidu.

Bedendiki bashqa hujeyriler bolsa ozidin bashqa hujeyrilerge aylinalmaydu. Ular bolunup kopeygendin kiyinmu peqet eslidiki hujeyre alahidilikini saqlap qalidu.

Yighinchaqlap eyitqanda, ghol hujeyrining bedendiki bashqa hujeyrilerge oxshimaydighan eng muhim alahidiliki shuki ghol hujeyre tixi bedendiki bashqa hujeyrilerge oxshash alahide xizmet texsimatigha ige bolmighan iptidayi (undifferentiated) hujeyre bolup, hem oz ozini kopyetip saqlap qilish (self renew) hem muhapiq sharahit yitilgende, alahide xizmet texsimatigha ige yitilgen huyrige aylinish (differentiated, or specialized) alahidilikke ige.

Torelme Ghol Hujeyre (Embryonic stem cells)

Haywanlar we yaki insanlar jinsi munasiwet qilghandin kiyin erning uruqi ayalning tuximi bilen birikip uruqlanghan tuxum (fertilized egg) hasil qilidu. Uruqlanghan tuxum bir hujeyre bolup, bolunup kopiyish arqiliq torelme hujeyrisi (blastocyst) ge tereqqi qilidu, eger bu torelme hujeyrisi bala yatqu timidin orun ilip, tereqqi qilsa torelmi (embryo) ge aylinidu. Bu torelme tereqqi qilsa bowaq bolup yitilidu we ying bir hayatliq dunyagha kilidu.

Torelmey ghol hujeyre bir hepte ichidiki torelme hujeyre (blastocyst) din yeni tixi bala yatqu timidin orun almighan torelme (embryo) din ilinghan hujeyre torelme ghol hujeyrisi (embryonic stem cells) hisaplinidu. Torelmidin torelme ghol hujeyrisini chiqiriwalghandin kiyin bu torelme tereqqi qilip bowaq bolup yitilish pursitini yoqutidu. Mundaqche eyitqan dunyagha kelmekchi bolghan bir yingi hayatliq nabut bolidu.

Hazir bar bolghan torelme ghol hujeyrining kopunchisi eghir ayaq bolghan ayalning bala yatqusidiki torelmidin ilinghan bolmastin belki tejirbexanida sunni uruqlandurush arqiliq yitildurulgen torelmdin ilinghan.

Undin bashqa tetqiqatchilar sut emguchi haywanlarning beden hujeyrisi bilen tuxum arqiliq torelme yitildurup, uningdin torelme ghol hujeyrisige ige bolmaqta. Bu xil texnika beden hujeyre yadro almashturush (somatic cell nuclear transfer) dep atilidighan bolup, aldi bilen tuxumning yadrosini yeni DNA chiqirip tashlap, uning ornigha beden hujeyrisi (somatic cells) ning yadrosini silish arqiliq „uruqlanghan tuxum“ peyda qilish, we bu arqiliq torelme yitildurup chiqish. Bu adette kilon qilish texnikisi depmu atilidu.

Yiqinda tetqiqatchilar bala hemri suyi (amniotic fluid) dinmu torelme ghol hujeyrige oxshash alahidilikke ige hujeyrilerining barliqini, we bu hujeyrilerning torelme ghol hujeyrisige oxshash bolunush arqiliq bedendiki her qandaq hujeyrige aylinish alahidilikige ige ikenligini bayqighan.

Tetqiqatchilar torelme ghol hujeyrige ige bolghandin kiyin, ularni tejirbexanida suni yitildurup kopeytidu, we melum basquchta bu hujeyriler tonglutulup saqlinidu.

Beden yaki Balaghetke Yetken Ghol Hujeyre (Somatic or adult stem cells)

Toluq yitilgen haywan we yaki insanlar (bowaq yaki balaghetke yetkenler) ning bedendiki her xil organlardin we ezalardin, shundaqla bala hemri (placenta) din, bala kindik qini (umbilical cord blood) din ayrip chiqilghan ghol hujeyriler balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) yaki beden ghol hujeyre (somatic stem cells) hisaplinidu.

Balaghetke yetken ghol hujeyre bolunush arqiliq bedendiki ozige tewe bolghan organ, eza we yaki toqulmilardiki bir we bir nechche xil hujeyrilerge aylinish alahidilikige ige Mesilen Songek ilikdiki qan ishlep chiqarghuchi ghol hujeyre (hematopoietic stem cells) bolunup tereqqi qilish arqiliq qandiki her xil hujeyrilerge aylinalaydu, biraq u hergizmu nirwa hujyerisi we yaki yurek muskul hujeyrisige aylinalmaydu. Gerche beziler bir toqulmidiki ghol hujeyrisidin putunley oxshimighan bashqa bir toqulmidiki hujeyrini yitildurup chiqish mumkin dep qarighan bolsimu, biraq bu yenila talash tartish boliwatqan mesile.

Hazirgha qeder bedendiki minge, songek iliki, qan tomur, muskul, tire, chish, yurek, uchey, jiger, tuxumdan we tashshaq qatarliq nurghun organ we ezalardin balaghetke yetken ghol hujeye ayrilip chiqilghan. Bu ghol hujeyriler ozi tewe bolghan eza we organlarning melum qismigha orunlashqan bolup, adette kopiyishke hajiti chushkiche uzun mezgil herketsiz halitini saqlap qalidu. Peqet toqulmilar zexmige uchurghanda we yaki toqulmilar kisel bolup olgende, andin derhal herketke kilip, bolunush arqiliq kopiyip, zexme bolghan we yaki olgen hujeyre we yaki toqulmilarning ornini alidu.

Adette her bir toqulmida nahayti az miqdarda ghol hujeyre bolidu; ular bedendin ayrilghanda ularning bolunushi cheklimige uchuraydu, we kop miqdarda ghol hujeyre yitildurush qiyinlishidu. Nurghun tejirbexanilardiki tetqiqatchilar kop miqdarda ghol hujeyre yitildurushning we ularning bolunup kopiyishini monupul qilishning, hem shundaqla ularni her xil kisel we zexmilerni dawalashta ishlitishning amalini tipishqa tirishchanliq korsetmekte. Mesilen tetqiqatchilar ghol hujeyrini diyabit kisilige giriptar bolghanlarning insulin ishlep chiqiridighan hujeyrilerning xizmitini eslige kelturushke, yurek kisilige giraptar bolghanlarning zexme bolghan yurek toqulmilirini eslige kelturushke ishlitip, ularni dawalap saqaytishning yolini izdimekte.

Torelme ghol hujeyre bilen balaghetke yetken hol hujeyrining periqi

Torelme ghol hujeyre bilen balaghetke yetken ghol hujeyre arisidiki muhim bir periq, ularning bolunush arqiliq ozgureleydighan hujeyrilerning tur sani tuptin periqlinidu. Yeni torelme ghol hujeyre bedendiki barliq hujeyrilerge ozgureleshtek alahidilikke ige. Balaghetke yetken ghol hujeyre bolsa ozi mewjut bolghan organ we toqulmilardiki bir we bir nechche xil hujeyrilerge ozgureleydu.

Torelmey ghol hujeyrini tejirbexanida yitildurup kopeyitmek nisbeten asan. Balaghetke yetken ghol hujeyrini toqulmilardin ayrip chiqish, yitildurush we kopeytish xilila qiyin.

Ghol hujeyresining dawalashta ishlitilishi we hel qilishqa tigishlik mesililer

Hazir songek ilikidin we bala kindik qini (umbilical cord blood) din ayrip chiqilghan balaghetke yetken ghol hujeyre (adult stem cells) 80 xil oxshimighan kiselliklerni dawalashta ishlitilmekte.

Ghol hujeyrining tetqiqati we uning kisel dawalashta ishlitilishi nahayti keng bolup, hazirqi eng muhim bolghan mesile towendikilerni iniqlap chiqishtin ibaret.

(1) Bolunmigen iptidayi (undifferentiated) ghol hujeyrening qandaq sharahitta bolunup bashqa hujeyriler (differentiated cells) ge aylinidighanliqini iniqlap chiqish.

(2) Rak, tughma kiseller qatarliq bezi ighir kisellikler hujeyre bolunushning normalsizlighidin kilip chiqqan kisellikler bolup, bu kiselliklerning kilip chiqishi toghursida chushenchini tiximu iniqlash, we bu kiselliklerni dawalashning amalini tipip chiqish.

(3) Hujeyre bolunushning qanunyetlirini tiximu iniq chushunush, hujeyre bolunushni umut qilghan yolunushke bashliyaldighan amillarni tipip chiqish.

(4) Ghol hujeyrining ying dorilarni tekshurush we sinaq qilishta ishlitish.

(5) Ghol hujeyre arqiliq ihtiyajliq hujeyre we toqulma yitildurup chiqish, we uni dawalashta ishlitish, yeni organ we toqulma almashturshni yiterlik menbe bilen teminlesh.

Hazir sogha qilinghan organ we toqulmilar zexme bolghan we yaki olgen organ toqulmilarning ornini ilishta ishlitilmekte, biraq ihtiyaj nahayti chong bolghachqa, ishlitishke bolidighan organ we toqulma menbesi bekla cheklik. Ghol hujeyre tetqiqati bu mesilini hel qilip, Alzimir kisili, umurutqa zexmisi, minge qan tomur kisili, ighir derijidiki koyuk, yurek kisili, diyabit kisili, rumatizim kisili qatarlqi kisellerni dawalashta yiterlik hujeyre we toqulmilar bilen temin itishi mumkin.

Mesilen ghol hujeyre tetqiqati, saghlam yurek muskul hujeyrisini tejirbexanida yitildurup, andin bu hujeyrilerni yurek kisili bar bimarlargha silish arqiliq ularning yurek kisilini dawalashni riyalliqqa aylandurushi mumkin. Chashqanda ilip birilghan tejirbilerning netijisi shuni ispatlidiki songek ilikidiki qurulma hujeyrisi zexme bolghan yurekke yotkelgende, zexme bolghan yurekning yaxshilinishini ilgiri surgen.

Insanlarning torelme ghol hujeyrisi tetqiqati 1998-yili bashlanghan bolup, Dr. James Thomson tunji torelme ghol hujeyrisini Wisconsin Universitida yitildurup chiqqan. Gerche tetqiqatchilar torelme ghol hujeyresini her xil kiselliklerni bolupmu Parkinson we Alzimir kisilini dawalashta hel qilghuch rol aynaydu dep qaraydighan bolsimu, biraq uning kiselliklerni dawalashta ishlitilishi nahayti bashlanghuch halette. Torelme ghol hujeyresini kiselliklerni dawalashta sinaq qilip ishlitish tunji bolup 2009-yili 1-ayning axirida bashlanghan.

Insanlar ghol hujeyre tetqiqati bilen eneniwi exlaq arisidiki toqunushlar

Insanlar torelme ghol hujeyre tetqiqati we eneniwi exlaq arisida bezi toqunushlar mewjut. Uning asasliq sewebi, tetqiqatchilar insanlar torelme ghol hujeyrisge ige bolush uchun kelguside yitilip yingi bir janliqqa aylinidighan torelmini weyran qilishqa, yeni kelgusi tughulmaqchi bolghan bir bowaqni qurban qilishqa toghura kilidighan bolghachqa, bezilerni uni bala alghuziwitish bilen oxshash dep qarisa, yene beziler uni bir ademni olturgen bilen barawer dep qaraydu. Shunga nurghun kishiler insanlarning torelme ghol hujeyre tetqiqatigha qarshi turup kelmekte.

Undin bashqa ghol hujeyre tetqiqatidiki eng muhim texnikining biri bolghan torelmini kilon qilish texnikisi, kelguside ademni kilon qilishqa ishlitish ihtimali bolghanliqi uchun, nurghun kishiler insanlar torelme ghol hujeyre tetqiqatigha qarshi turup kelmekte.

Posted by Memet Emin at 12:01 AM

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2011/08/ghol-hujere-toghursida-omumi-cheshenche.html

Kundilik Turmushtiki Saghlamliq Sawatliri

Memet Emin

1. Saghlam yimekliklerni istimal qilishqa adetlining. Mayliq gosh, hayman miyi, jigger, borek qatarliq haywanning ichki ezaliri, tuxumning siriqi, qaymaq qatarliq yimekliklerni kop istimal qilmang, bolupmu yishingiz 40 tin ashqanda bundaq yimekliklerni istimal qilishtin tiximu ihtiyat qiling. Chunki bu xildiki yimeklikler terkiwide kop miqtarda kolestirol bar bolup, kolestirolni kop istimal qilghan kishilerning yurek we minge qan tomur kisilige giriptar bolush nisbiti yuquri bolidu. Adette osumluktin yasalghan yimeklikler haywan mesulatliridin yasalghan yimekliklerge nisbeten saghlam. Oruq gosh simiz goshke nisbeten saghlam. Qush we dingiz haywan goshliridin yasalghan yimeklikler quruqluq haywan goshliridin yasalghan yimekliklerge nisbeten saghlam.
2. Beden ighirlighingizni muhapiq konturul qilip, heddidin ziyade semirip kitishning aldini iling.Simizlikni turmush bayashatliqning netijisi dep qaraydighan qarashni ozgerting. Tereqqi qilghan ellerde simiz kishilerning kopunchisi kembigheller yaki mediniyet sewiyesi towen kishiler bolup, ularda mewjut bolghan nurghun kisellikler simizlik bilen biwaste munasiwetlik.
3. Usuzluqni yiterlik istimal qiling. Adette adem bedinidiki artuq su maddisi ter we suduk arqiliq beden sirtigha chiqip kitidighan bolup, usuzluqni kop istimal qilghanda bedendiki qalduq we zeherlik maddilar ter we suduk arqiliq waxtida tazlinip bedendin chiqip kitidu, borek we suduk yolida asan tash peyda bolup qalmaydu, suduk yoli yallughigha we bezi kisellerge giriptar bolghanda tiz eslige kilishke paydiliq, tirining ilastikilighini yaxshi saqlighili bolidu.
4. Ichimlikni heddidin ziyade qizziq ichmeng. Chay, shorpa yaki suyuq ashni heddidin ziyade qizziq ichishke adetlengen kishilerning qizil ongkech perdisi zehmige uchurap, qizil ongkech rakigha giriptar bolush ihtimalliqi yuqurlaydu. Uyghur Ilidiki Qazaqlar bilen Guwangdongning Shantu digen yiridiki kishiler chayni heddidin ziyade qizziq ichishke adetlengen bolup, bu kishilerning qizil ongkech rakigha giriptar bolush nisbiti bashqa kishilerge nisbeten xilila yuquri.
5. Tuzni kop istimal qilmang. Tuz turmushta kem bolsa bolmaydighan muhim madda, biraq adem tuzni normaldin artuq istimal qilghanda, qan bisimi yuqurlap, bezi yurek qan tomur kisilinng kilip chiqishigha sewep bolidu.
6. Heddidin ziyade kop haraq ichmeng, shundaqla bashqilarni haraq ichishke zorlimang. Uzun muddet kop miqdarda haraq ichken kishiler jigger qitiwilish, jigger raki, ashqazan kisili, qol titiresh qatarliq kisel yaki aqiwetlerge asan giriptar bolidu.
7. Xam yimeklik bolupmu xam gosh bilen pishshiq yimeklikni birge qoymang. Xam yimeklik bolupmu xam goshning terkiwide bezi baktirye yaki kichik qurutlar bar bolup, eger siz xam yimeklikni pishshiq yimeklik bilen arilashtursingiz, bezi kiselliklerge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu. Yimekliklerning pakiza bolmasliqidin kilip chiqqan bezi kiseller qisqa waqit ichide ipadilinip chiqsimu, biraq yene beziliri uzun waqit otkendin kiyin andin ipadilinip chiqidu. Kopunche kishiler kiyin bolghan u kiselni burunqi u aditi bilen baghlashturmaydu.
8. Goshni xalighanche xam yimeng. Bezi dowletlerdiki birqisim kishilerning bezi yimeklik aditining bashqa ellerge kengiyishige egiship, nurghun dowletlerde nurghun kishiler kala goshi, biliq goshi qatarliq goshlerni xam yiyishke bashlidi. Adette xam yeydighan gosh alahide gosh bolup, belguluk salametlik olchimige yetken. Eger siz xalighan goshni xam yisingiz, ichki ezayingizda qurut peyda bolup qalidighan bezi kiselliklerge giriptar bolup qilishingiz mumkin. Mesilen adettiki kala goshi terkiwide kala tasma qurti bar bolup, bundaq goshni xam yigen kishiler uchey kala tasma qurti kisilige asan giriptar bolidu. Bu kisel Uyghur Ilining charwichiliq rayunlirida nahayti kop. Buning asasliq sewibi u kishilerning kala goshini xam yigenlikidin emes, belki xam gosh kesken pichaq bilen pishshiq gosh kisip yigenlikidin bolghan. Adettiki biliq goshide jiger qan shorughuch qurti bar bolup, Junggoning jenubidiki rayunlarda jiger qan shorughuch kisilige giriptar bolghan kishiler nahayti kop.
9. Xam gosh bilen pishshiq gosh yimekliklerge ishletken qacha qucha we pichaqlarni oz ara arilashturmang. Xam goshke ishletken qacha qucha we pichaq bilen pishshiq goshke ishletken qacha qucha we pichaqlarni ayrip ishliting, yaki kem digende xam goshke ishletkendin kiyin, yaxshi yuyup tazlap andin pishshiq yimeklikke ishliting. Yuqurda dep otkendek xam gosh terkiwide bolupmu kala goshi terkiwide bir xil qurut bolup, pishiq yimeklikingiz bu hil qurut bilen bulghansa, sizning u quruttin kilip chiqidighan kiselge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu.
10. Renglik yaltiraq (pilastik) xaltigha yimeklik qachilimang. Renglik yaltiraq xaltining ziyanliq madda terkiwi yuquri bolup, bu maddilarning adem bedinige bolghan ziyini nahayti asta bolidu. Uzun waqit renglik yaltiraq xaltigha qachilanghan pishshiq yimekliklerni istimal qilghanda, bezi asta xaraktirliq kiselge giriptar bolush ihtimalliqi yuquri bolidu. Shunga pishiq yimekliklerni renglik yaltiraq xaltigha qachilashqa herguz bolmaydu. Pishshiq yimekliklerni eng yaxshisi rengsiz yaltiraq xaltigha yaki bashqa saghlam nersilerge qachilang.
11. Pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tekkuzmeng. Pul gerche nahayti yaxshi nerse bolsimu, biraq u nahayti meynet nerse. Pul kunige nurghun kishiler bilen uchurashqanlighi uchun, pulda nurghun baktirye we mikiruplar bolidu. Eger pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tekkuzup sanashqa adetlengen bolsingiz, bezi kiselliklerge giriptar bolush ihtimalliqingiz yuquri bolidu. Shunga pul sanighanda qolingizni aghzingizgha tekkuzmeng, shundaqla pul sanap bolup eng yaxshisi qolingizni yuyiwiting.
12. Hajet qilishtin burun qol yuyushqa adetlining. Adem qolining kisellik baktirye we mikropliri bilen uchurshush pursiti eng kop bolup, bedendiki ezalar ichide eng meynet eza hisaplinidu. Mutleq kop sandiki kishiler hajettin kiyin we tamaqtin burun qol yuyushqa adetlengen bolup, hajettin burun qol yuyidighanlar nahayti az. Jemiyetning tereqqi qilishi we muhitning bulghunishigha egiship, nurghun yingi kiseller tarqalmaqta. Normal ehwal astida kopunche kisellik mikropi yaki baktiryeler ighiz yoli, nepes yoli we chong kichik teret yoli arqiliq adem bedinige yuqudighan bolup, terettin burunmu qol yuyushqa adetlensingiz, kiselning chong kichik teret yoli arqiliq bediningizge kirish ihtimalliqini towenliteleysiz.
13. Amal bar tamaka chekmeng, bolupmu oy ichide, eghirayaq ayal yaki bala bar sorunda tamaka chekmeng. Tamaka chikish yalghuz opke rakinila kelturup chiqarmastin belki yurek kisilining qozghulishigha turtke bolidu. Bir ademning tamaka chikishi gerche ozining shehsi ishi bolsimu, biraq uning bashqa kishiler bar sorunda tamaka chikishi, uchigha chiqqan shehsiyetchilik.
14. Natonush kishilerning yaki ishenchilik bolmighan kishilerning qolidin tamaka chekmeng.Jemiyette xiroyin qatarliq zeherlik chikimlik sodisining ewji ilishigha egiship, zeherlik chikimlik sodisi bilen shughulliniwatqan bezi kishiler, ozige koplep xiridar tipish uchun, adettiki tamakigha xiroyin arilashturup bashqilargha chekkuzidighan exwallar kunsayin kopeymekte. Eger siz bile bilmey shundaq tamak chikip, zeherlik chikimlikke humar bolup qalsingiz, kiyin kop ziyan tartisiz.
15. Quyash nuri bilen muhapiq uchurshung. Hazir kopunche kishiler bolupmu chong sheherlerdiki kishiler tirisining qaridap kitishidin ensirep, quyash nuri bilen muhapiq uchirashmasliqtek ehwallar ighir. Quyash nuri bilen muhapiq uchirashqanda, nurghun kisellerdin saqlanghili bolidu. Elwette hichqandaq qoghdash wastisi qollanmay, quyash nuri bilen heddidin ziyada uchurshushmu ziyanliq.
16. Qol tilfuni bilen sozleshkende qol tilfuningizni uzun muddet bir quliqingizda qoyup sozlushushtin saqlining. Qol tilfuni bilen sozleshkende eng yaxshisi uzun muddet sozleshmeng, yaki tilfuningizni ikki quliqingizgha almashturup sozlushung, we yaki qulaqqa silip sozlushidighan anglighuch (headset) arqiliq sozlushung. Bezi dokilatlargha asaslanghanda qol tilfunini uzun muddet bir quliqida qoyup sozleshken kishilerning minge, qulaq osmisige giriptar bolush ihtimalliqi bashqilarningkidin yuquri bolidiken.
17. Qalaymiqan we yaki natonush kishiler bilen jinsi munasiwet qilishtin saqlining. Jemiyetning tereqqi qilishigha egiship, kishilerning exlaq pezilet olchimde bezi orgurushler bolmaqta, we shundaqla nurghunlighan jinsi kiseller tarqimaqta. Herxil jinsi yuqumluq kisellerge giriptar bolup, ozingizge we ahilingizge nurghunlighan kongel aghriqi we bexitsizlik ilip kilishtin saqlinish uchun, oz hemrahingizgha sadiq bolup, qalaymiqan kishiler bilen jinsi munasiwet qilishtin saqlining.
18. Supiti nachar bolghan yaki saqta girim boyumlirini ishlitishtin saqlining. Supiti towen yaki saqti girim boyumlirining terkiwide ziyanliq madda terkiwi yuquri bolup, bundaq girim boyumlirini uzun muddet ishletkende, bezilirini hetta birla qitim ishletkendimu bezi tire kiselliklirini kelturup chiqirishi mumkin. Beziliri hetta tughmasliq we bezi rak kisellirini kelturup chiqirishi mumkin. Adette bu xildiki girim boyumlirining kopunchisining ekis tesiri nahayti asta bolup, bir nechche yildin birnechche on yilda andin iapdilinip chiqidu.
19. Hormun terkiwi bar dora yaki saqliqni saqlash boyumlirini uzun muddet ishlitishtin saqlining. Hormun terkiwi bar dora we yaki saqliqni saqlash boyumlirini uzun muddet ishletkende, bedendiki normal hormun tengpungliqi tesirge uchurap, salametlikingizge tesir qilidu.
20. Herqandaq kisellik alamitige sel qarimang. Kopunche kishiler bezi yenggil kisellerge giriptar bolghanda yaxshi bolup kitermen dep waxtida doxturxanigha barmaydu, shuning bilen kiselge waxtida diyagunuz qoyup, waxtida dawalash pursitini qoldin birip qoyidu. Mutleq kop sandiki rak kisilining deslepki mezgilidiki kisel alametliri anche ighir bolmaydighan bolup, u rak kisellerni unumluk dawalshning birdin bir amali, kiselni baldur bayqash. Shunga bolupmu yash 40 ashqan kishilerde korulgen herqandaq alametke herguz sel qarimasliq kirek.
21. Osup yitiliwatqan balilargha tebi bolmighan yimeklik we ozuqluq boyumlirini kop bermeng.Hazir putun Zhungguoda kichik balilarning her hil ozuqluq boyumliri nahayti kop bolup, bezilirini kichik balilarning ishtiyini achidu dise, yene bezilirini kichik balilarning boyini osturidu deydu. Bu boyumlar nahayti chong ihtizadi kirim ilip kelgenligi uchun, hem shundaqla hormunning tesiri bilen kichik balilarning ishtiyi yaxshilanghanlighi, we boyi tiz oskenligi uchun, koplep bazar tipiwatidu. Braq emiliyette u boyumlarning mutelq kop qismi saghlamliq olchimge muhapiq emes bolup, balilarning kelgusi normal osup yitilishige nahayti ziyanliq.
22. Osup yitiliwatqan balilarning yiterlik uxlishigha kapalet qiling. Hazir nurghunlighan yash ata anilar he dise olturash we toylar bilen aldirash bolup, balilarning ritimliq aram ilishigha we yiterlik uxlishigha kapaletlik qilmaywatidu. Bu balilarning normal osishige ziyanliq.
23. Osup yitiliwatqan balilarni siritlargha ilip chiqishqa ehmiyet biring. Osup yitiliwatqan balilar yiterlik quyash nuri bilen uchurshushqa ihtiyajliq bolup, sheherlerde chong bolghan balilarning mutleq kop qisim waxti oy ichide otidu. Eger siz muhapiq waqit chiqirip balliringizni siritlargha ilip chiqip, quyash nuri bilen uchurashturmisingiz, balilar kalsiy kemlik qatarliq kisellerge giriptar bolup, normal osup yitilishige dexli yitishi mumkin.
24. Osup yitiliwatqan balingizni yingidin sirlighan oyde yaki hawasi bulghanghan muhitta qoyushtin saqlining. Bezi sirlar adem bedinige ziyanliq bezi puraqlarni chiqiridighan bolup, bu hil puraq gerche alhide ghelite bolmisimu biraq balilarning salamet osup yitilishige tesir qilidu. Hawasi bulghanghan muhit balilarning normal osup yitilishige ziyanliq.

Posted by Memet Emin at 2:46 PM

Dr. Memet Emin

Kaltsiy (Calcium, 钙) adem bedinde kem bolsa bolmaydighan miniral maddilarning biri bolup, adem bedinining saghlamliqida nahayti chong ehmiyetke ige. Eger melum kishining qinidiki Kaltsiyning miqdari 8.5 mg/dL (yaki 2.13 mmol/L) din towen bolup munasiwetlik kisellik alametlirini kelturup chiqarghan bolsa, bu kishi Kaltsiy Kemlik Kisili (Hypocalcemia, 低血钙症) ge giriptar bolghan bolidu.

Uyghurlar ichide Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolghanlar nahayti kop, bolupmu balilar bilen yashanghan ayallarda. Balilar her xil sewepler tupeylidin Kaltsiy Kemlik Kiselge giriptar bolup, tutqaqliq kisel qozghalghanda yaki yighlap tiliqip awazi yoqap ketkende we yaki ongay chochidighan bolup qalghanda, bezi ata anilar, baligha jin chapliship qaptu dep qarap, mollam we baxshilargha oqutup, dawalashni kichikturwitidighan ehwallar mewjut. Bundaq ehwallardin saqlinish uchun Kaltsiy Kemlik Kisilining kilip chiqish seweplirin we uningdin qandaq qilip saqlanghili bolidighanliqni chushunup yetmek lazim.

Kaltsiy Kemlik Kisilining asasliq sewepliri

1. Yimeklik arqiliq ige bolghan Kaltsiy yaki Vitamin D yiterlik bolmasliq, yeni Kaltsiy yaki Vitamin D mol yimekliklerni yiterlik istimal qilmasliq.
2. Ighir ayaq bolghan yaki bala imitiwatqan ayal wahtida yiterlik Kaltsiygha ige bolmighanliqtin, suttiki Kaltsiy miqdari towen bolup, bowaqni yiterlik kalsi bilen teminliyelmeslik.
3. Yingi tughulghan bowaqqa wahtida biliq miyi qatarliq Kaltsiy mol yimekliklerni bermeslik, yaki baligha bergen sutte Kaltsiy yiterlik bolmasliq, shundaqla baligha birilgen qoshumche yimeklik wahtida, yiterlik bolmasliq.
4. Ucheydiki melup kisellikler tupeylidin yimekliktiki Kaltsiyni toluq qobul qilalmasliq.
5. Kun nuri bilen uchurchush yiterlik bolmasliq. Jemiyetning tereqqi qilishigha egiship, kishiler arisida saghlam bolmighan bezi koz qarashla peyda bolghan bolup, nurghun ata anilar ballirining yaki ozining qara bolup qilishidin ensirep, kun nurigha qaqlinishtin ozini qachurmaqta. Shuning bilen bedendiki Kaltsiy miqdari tesirge uchurmaqta.
6. Qayta qayta yaki asta haraktirlik qansizlinish, bolupmu ayallardiki hiyiz miqdarining kop bolushi yaki kop bala tughush sewibidin kop qitim qansizlinip, kop miqtarda Kaltsiy yoqap, wahtida toluqlanmighanliqtin.
7. Qalqansiman Yandash Bizi (parathyroid glands, 副甲状腺或甲状旁腺) ning ihtidari towen bolush sewibi tupeylidin kireklik bolghan bezi hormunlar toluq ishlep chiqirilmay, qandiki Kaltsiy miqdarigha tesir korsutush.
8. Borek yaki ashqazan asti bizida melum kisellikler bolghanda.
9. Qandiki magniy towen bolghanda. Adem kop miqdarda haraq ichkende yaki bezi bir ozuqluq yitishmeslik kisilige giriptar bolghanda, qandiki magniy towen bolup, Kaltsiyning qandiki miqdari biwaste tesirge kuchuraydu.
10. Cimetidine甲腈咪胍qatarliq bezi ashqazan kisilining dorisini we bezi suduk mangguzidighan dorilarni uzun muddet istimal qilghanda qandiki kaltsiyning miqdarigha tesir uchuraydu.
11. Qandiki pospur kisiltasi tuzliri (phosphate, 磷酸盐) kop bolghanda. Adem kop miqdarda kok (coke) ichimliklirini istimal qilghanda, qandiki pospur kisiltasi tuzlirining miqdari kopiyip, kaltsiyning miqdari tesirge uchuraydu.
12. Qalqansiman bez rakigha giriptar bolghanda, adem bedinidiki kaltsiy towen bolidu.
13. Asta haraktirlik jigger kisilige giriptar bolghanda kaltsiy miqdari tesirge uchuraydu.

Kaltsiy Kemlik Kisilining Qandaq Elametliri Bar?

Adem Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolghanda yaki adem bedinidiki kaltsiy miqdari normaldin towen bolghanda ohshimighan yashdiki kishilerde ohshimighan kisel alametliri korulidu.

Yingi tughulghan bowaqlarda bolidighan alametler

Kaltsiy Kemlik Kisilining yingi tughulghan bowaqlardiki alemtliri anche iniq emes bolup, ohshimighan bowaqlar arisida periq chong, hem toghura hokum chiqirish bir az qiyin, shundaqtimu kopunche bowaqlarda towendikidek alametler korulidu.

1. Tutqaqliq kisel qozghulush, bolup yighlighanda tiliqip qilish yaki awazi yoqap kitish.
2. Etiraptiki muhitqa bolghan inkasi towen bolush.
3. Ongay chochush, adettiki awazlardin asan qorqush.
4. Bedini yaki muskulliri tartiship qilish yaki titiresh.
5. Yaxshi emmeslik yaki ishtiyi yaxshi bolmasliq.
6. Bedini bashqa normal bowaqlardin ajiz bolush.

Kichik balilarda bolidighan alametler

1. Tutqaqliq kisel qozghulush, bolup yighlighanda tiliqip qilish yaki awazi yoqap kitish.
2. Etiraptiki muhitqa bolghan inkasi towen bolush.
3. Bedini bashqa normal balilargha nisbeten ajiz bolush.
4. Bedini yaki muskulliri tartiship qilish yaki titiresh.
5. Ishtay yaxshi bolmasliq, asan yandurush we ichi surulush.
6. Sezgurligi yuquri bolush, ongay chochush, asan qorqush, tola yaman chush korush.
7. Songekning yitilishi asta bolush, yeni songek wahtida qitishmasliq.
8. Bash songikining ustidiki boshluq wahtida putmeslik, yaki bashqa normal balilardin xilila kiyin putush.
9. Mingish we bashqa herketler bashqa balilardin xilila kiyin bolush.
10. Pachaq songiki ghelite yitilish, yeni ikki tizini bir yerge ekelgende tizining towen qismi bir yerge kelmeslik, pachaq songiki X sheklide bolup qilish, yaki ikki putini bir yerge ekelgende ikki tizini bir yerge ekilelmeslik, pachaq songiki O sheklide bolush qilish.

Chonglarda yaki yashanghanlarda bolidighan alametler

1. Put qoli we ighizining etirapi qolushush yaki chumule mangghandek sizim bolush.
2. Put qoli we ighizining etirapidiki muskullar ozlighidin tartiship qilish yaki yighiliwilish, titiresh, tutqaqliq kisel qozghulush.
3. Keypiyati towen bolush, rohi chushkun bolush., birer ishlar uchun asan chichilip kitish.
4. Iside saqlash qabiliyiti towenlep kitish, bir nersini asan iside saqliyalmasliq.
5. Gheyri sizimler peyda bolush, hiyalchan bolush.
6. Beden ajiz bolush, eghirlighini yoqutush.
7. Asta haraktirlik ichi surulush yaki asan ichi surulush.
8. Songek boshap kitish, yaki songek asan sunup kitish.
9. Songek sunup ketkende tutush asta bolush, yaki wahtida tutmasliq.
10. Put qolliri yaki bedinidiki songek aghrish, bishi aghrish.
11. Tire qurghaq bolush.

Qandaq qilghanda Kaltsiy Kemlik Kisilige giriptar bolushning aldini alghili bolidu?

1. Kaltsiy yaki Vitamin D mol yimekliklerni kyiterlik istimal qilish kirek.
2. Ighir ayaq bolghan yaki bala imitiwatqan ayal wahtida yiterlik Kaltsiygha ige bolushi, yimekliktiki Kaltsiy yiterlik bolmighanda Kaltsiy dorilirini istimal qilishi kirek.
3. Uyghurlar kop istimal qilidighan songek shorpisida kop miqtarda Kaltsiy bolup, Kaltsiy kemlik kisilining aldini ilishta nahayti kop ehmiyetke ige, biraq songekning ilikide kop miqdarda kolestirol bolup, ilikni kop miqtarda istimal qilish heterlik.
4. Yingi tughulghan bowaqqa wahtida biliq miyi qatarliqlarni berish kirek.
5. Kun nurigha muhapiq qaqlinish kirek, bolumu bowaq balilar muhapiq kun nuri bilen uchurshushi kirek.
6. Qayta qayta yaki asta haraktirlik qansizlanghanda, bolupmu kop bala tuqqan yaki hiyiz miqdari kop bolghan ayallar Kaltsiyni wahtida toluqlashqa alahide ehmiyet birish kirek. Kaltsiy qitilghan sutlerni we dorilarni istimal qilishi kirek.
7. Qandiki magniy towen bolghanda wahtida toluqlash kirek.
8. Kop miqdarda haraq ichmeslik, ozuqluq tengpungliqigha alahide ehmiyet birish kirek.
9. Kaltsiy miqdarigha tesir korsutidighan Cimetidine甲腈咪胍qatarliq dorilarni uzun muddet istimal qilishtin saqlinish kirek.
10. Kok (coke) ichimliklirini kop miqdarda istimal qilmasliq kirek.
11. Bedenning Kaltsiyni qobul qilishigha tosalghu bolidighan yaki Kaltsiygha biwaste tesir korsutidighan herqandaq kiselge giriptar bolghan wahtida dawalinish kirek.

Kaltsiy Kemlik Kisilini Dawalash

Kaltsiy Kemlik Kisilini adette kelturup chiqarghan sewibige asasen dawalaydighan bolup, kopunche hallarda Kaltsiy we Vitamin D ni istimal qilish arqiliq saqayitqili bolidu. Biraq yingi tughulghan bowaqlarda bolidighan Kaltsiy kemlik kisili wahtida dawalap saqaytilmisa, songek ghelite yitilip, bedende bir omur ghelitilik qalidu. Kiyin dawalap kem Kaltsiyni toluqliwalghili bolsimu, biraq ghelite yitilip qalghan songekni dawalap tuzimek qiyin.

Memet Emin

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish (Sleep Apnea  睡眠呼吸暂停) diginimiz adem uxlawatqanda nepesning ushtumtut qayta qayta qisqa muddet toxtap qilishni korsitidu.

Biz normalda uxlawatqanda her minutta 12 qitim nepeslinimiz; yeni biz her 5 sikunutta bir qitim nepes alimiz. Eger bizning nepisimiz qisilghan we yaki nepeslenmigen waxtimiz, yeni opkimizge kiriwatqan hawa iqimi azlap ketken we yaki putunley tosulup qalghan waqit 10 sikinuttin iship ketse, biz buni nepisi toxtash- towenlesh korsetkuchisi (Apnea Hypopnea Index, AHI) dep ataymiz.

Eger biz uxlawatqanda, bir saet ichide yuz bergen bu xil nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) 5 din artuq bolsa, yeni bir saet ichide yuz bergen nepes toxtash – towenlesh qitim sani 5 qitimdin artuq bolsa, biz uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan bolimiz;

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette 5 qitimdin artuq 15 qitim towen bolsa Yenggil derijidiki nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette 15 – 30 qitim arisida yuz berse bolsa otura derijilik nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Eger nepisi toxtash – towenlesh korsetkuchisi (AHI) her bir saette ichide 30 qitimdin artuq yuz berse ighir derijidiki nepisi toxtap qilish hisaplinidu.

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan kishilerde, uxlawatqanda nepesning toxtap qilishidin kilip chiqqan oksigin kemlik sewebidin minge ghidiqlinip qayta qayta uyqidin oghunup kitish, qayta qayta  orulush arqiliq uxlash sheklini ozgertish, netijide uyqining supiti we miqdari yiterlik bolmasliq qatarliq ehwallar bolidu.

Adette uxlawatqanda nepisi toxtap qilish towendikidek 3 xil bolidu:

1. Nepes yolining tosulap qilishi xaraktirliq nepes toxtap qilish
2. Nirwa xaraktirlik nepisi toxtap qilish
3. Arilashma xaraktirlik nepisi toxtap qilish

Adette eng kop uchiraydighan uxlawatqanda nepisi toxtap qilish nepes yoli tosulap qilish xaraktirlik nepisi toxtap qilish (Obstructive sleep apnea, OSA)  bolup, men bu yerde peqetla bu kisel toghursida toxtulup otmekchimen.

Undaqta nepes yoli tosilap qilish xaraktirliq uxlawatqanda nepisi toxtap qilish nime seweptin kilip chiqidu?

Ighiz boshluqidiki toqulmilar boshushup ketkende, simizlik sewebidin ighiz boshluqidiki bezi toqulmilar normaldin chong bolghanda, asta xaraktirliq yallughlunush sewebidin ighiz boshluqidiki bez we limfa tugunchiliri chongiwalghanda, uxlighandiki yitish ehwalining oxshimasliqigha asasen bu normaldin chong bolghan  we yaki boshap ketken toqulmilar nepes yoli terepke sanggilap chushup, nepes yolini tosuwilish sewebidin kilip chiqidu.

Qandaq kishiler bu kizelge asan giriptar bolidu?

1. Simiz kishiler, bolupmu boyi pakar, boyni qisqa kishiler
2. 30 yashtin ashqanlarda,  hem yashning ishishigha egiship eghirlishidu.
3. Erler, yeni erlerning bu kiselge giriptar bolush ihtimali ayallargha nisbeten kozge korunerlik derijide yuquri bolidu. Amirka kisellikni konturul qilish idarisining sanliq melumatlargha asaslan’ghanda Amirkidiki balaghetke yetken erlerning 4%, ayallarning 2% bu kiselge giriptar bolghan iken.
4. Adette beden chinuqturmeydighan we yaki herketni az qilidighan bedendiki muskul we toqulmilar bosh kishilerde.
5. Tamaka chekken kishilerde
6. Haraq ichken kishilerde

Bu kiselning kisellik alametliri

1. Uxlighanda ighir xorrek tartish;
2. Ushtumtut xorriki yoqap kitish, we yaki nepisi toxtap qilish, 10, 20 sikinottin kiyin qayta eslige kilish, we bu xil ehwal qayta qayta dawam qilish;
3. Uxlawatqanda nepisi qiyinlishish yaki xiqirap qilish;
4. Uyqusi yaxshi bolmasliq we kichide qayta qayta oghunup kitish;
5. Etigende bishi aghrish, we harghinliq his qilish;
6. Uyqigha qanmasliq, kunduzliki mugdep qilish we yaki putun kun esnep chiqish;

Bu kiselning aqiwiti

Uxlawatqanda nepisi toxtap qilish kisilige giriptar bolghan kishilerde asta xaraktirlik mingige oksigin yitishmeslik sewebidin towendiki alametler we aqiwetler kilip chiqidu:

1. Iside saqlash qabiliyiti towenlep kitish;
2. Xizmet we ugunushning unimi towenlep kitish;
3. Asan qatnash weqesige uchurash;
4. Yurek minge qan tomur kisilige, giriptar bolush;
5. Yuquri qan bisimi kisilige giriptar bolush
6. Opke qizil qan tomur bisimi yuquri bolush;
7. Yurek tiqilmisigha, yurek zeyiplikige giriptar bolush we olup kitish;

Sanliq melumatlargha asaslan’ghanda putun dunyada her xil kisel sewebidin olup kitiwatqanlarning 30% yurek qan tomur kisili sewebidin olup kitiwatqan bolup, bu kishilerning 30-40% tide bu kisel bar iken; bu kiselge giriptar bolghan kishilerning 50% ti etirapida  yurek qan tomur kiselliri bar iken.

Diyagunuz

Bu kiselge giriptar bolghanlarning kop qismi ozide bundaq bir kiselning barliqini bilmeydu. Amirkining kisellikni konturul qilish idarisining sanliq melumatigha asaslan’ghanda bu kiselning kisellik alametliri bolghan her 50 adem ichide aran bir adem bu kisel toghursida tekshurush ilip biril diyagunuz qoyulghan iken. Shunga bu kiselge baldur diyagunuz qoyush we muwapiq bir terep qilish yaman aqiwetlerning kilip chiqishining aldini ilishta bek muhim;

1. Kisellik alametlirige asasen diyagunuz qoyush;
2. Uyqa ewalini we qandiki oksigin miqdarini tekshurush;
3. Polysomnogram (PSG) digen tekshurush bu kiselge diyagunush qoyushta eng mohim bolghan tekshurush hisaplinidu;

Oz ozige diyagunuz qoyush usuli

Towendiki 8 xil ehwalgha noldin uchqiche nomur qoyusiz, eger towende diyilgen herqandaq ehwal astida mugudep qalidighan ehwal mutleq yoq bolsa nol birisiz, bezide anche munche (10 qitim ichide 3 qitimdin az)  mugudep qalidighan ehwal  bolsa bir nomur birisiz, otural derijide mugudep qalidighan ehwal bolsa (10 qitim ichide 4 – 6 qitim) ikki nomur birisiz, ighir derijide (10 qitim ichide 7 qitimdin artuq) mugudep qalidighan ehwal mewjut bolsa uch nomur birisiz. Her bir turge birilgen nomurlarni qoshqanda, jemi nomur 10 yaki uningdin yuquri bolsa, sizde bu kiselning bar bolush ihtimaliq nahayti yuquri bolghan bolidu. Siz choqum uyqa mutexesisige korunup, bu jehette tekshurush ilip birishingiz zorur.

1. Jim olturup kitap oqughanda
2. Tilivizur koriwatqanda
3. Jamaet sorunlirida mesilen tiyatirxanida, kinoxanida, yaki yighin zalida jim olturghanda
4. Bashqilarning mashinisida uzun waqit jim olturghanda
5. Chushtin kiyin sofada aram ilish uchun (biraq uxlash uchun emes) yatqanda
6. Jim olturup bashqilar bilen paranglashqanda
7. Chushluk tamaqtin kiyin jim olturghanda
8. Mashina heydewitip qizil chiraqqa toxtighanda we yaki qatnash tosulup qalghanda.

Aldini ilish we dawalash

1. Oruqlash, we beden eghirlighini konturul qilish;
2. Beden chiniqturush;
3. Tamaka chekmeslik we yaki tamakini tashlash;
4. Haraq we bashqa mes qilish doriliridin yiraq turush;
5. Uxlighanda dum yitish;
6. Tibbi dawalash
7. Uxlighanda maskiliq sunni nepeshlendurguch (CPAP) ishlitish;

http://saghlam-bolung.blogspot.de/2010_12_01_archive.html

Autori: Iz

„Bilim Insan üchün yaxshi zamanlarda bir bayliqtur, nachar zamanlarda qoghdighuchi we yaxshi bir Yol körsetküchidur.“

Aristoteles

Ghuljida yéngi Maarip herkiti yeni Jeddichilik bolsa Ana wetinimiz Uyghuristanda birinji bolup bashlanghan jay bolup hésaplinidu. 19-esirning axiri 20-esirning bishidila  Ghulja diyarida meripetperwer ziyalilar teripidin yéngi maaripni yolgha qoyghan mektepler ichilishqa bashlighan.

Yünenlik Yang Zishing Wetinimiz uyghuristanda 1912-yildin 1928-yilghiche bolghan 17 yil jeryanida, xelqimizni jailiyet, Xurapatliqqa undep, ilghar pikirlik kishilirimizni ölturup, putun ana yurtta zorawanlik bilen hökum surgen zamanlarda idi. . U chaghda uyghuristanda mustebit hökumet teripidin öz mempeetini chiqish qilip achqan , henzu til ügitidighan „Shotang“ digen mekteptin bashqa penni mektepler yoq idi.  Mana mushu mushkul zamanlarda Ghulja xelqi yéngiliqqa intilip, yéngi maaripni yolgha qoyup, mektep silishtek ulugh ishlarni qilghan.

Shu chaghdiki jeddichilik herkitining pishwaliridin biri bolghan meripetperwer Mutaali Kamal xelpitim 1895 –yili Yerkettin Ghuljigha kilip, Döngmelide Elabay mejidining yinigha Mektep achidu.

Shu yili yene Kenjaxun, Yaqupaxunlar Uchderwazda mejit silip aridin uzun ötmey mejitning arqa teripige   asti-usti taxtayliq Mektep binasi salidu.

Hesuha Damullam 1924-yili Ghuljida yéngi maaripni yolgha qoyushta tolimu jür´etlik qilghan. Hesuha Damullam Misirning Ezher Univirsitini pütturgen bolup, Misirdin ilip kelgen matiryalliri asasta Ghuljida Elabay mejitining yinida mektep ichip, Yashlargha penni derislerni ötken. Jamaet sorunlirida usuli Jedidin terghip qilip, mundaq digen: “ Ilim penni ügünup, dunyagha közimizni achmisaq, bizning insan ikenligimizni héchkim bilmeydu „ dep ,  Xelqqimizni xurapatliqtin qol uzushke, yéngiliqqa intilishke dewet qilghan. Damollamning azghina waqitta ijdimai tesiri köchuyup, telepkar shagirtliri köpuyidi. Ghulja shehiri we yézilarda ghul-ghullar peyda bolidu. Mektepte oqoydighan yashlarning köpuyishi bilen mektep yinigha qizlar sinipimu ichilidu. Qizlargha Hesuha Damullamning ayali oqutquchiliq qilidu. Mektepte Hésap, Til-edebiyat, Tarix, Jughrapiye we Ten-terbiye derisliri ötulidu. Türkiyede oqup kelgen Mesum ependi bu Mektepte Hésap we Ten-terbiye derislirini birip,  Damollamgha Qol-qanat bolidu. Epsus shu chaghdiki mustebit hökumetke yan tayaq bolghan muteesip küchler teripidin : Dinimizni buzdi, „Kalte Quyruqlar“  digen betnamlar bilen qarlinip, mustebit hökumetke chaqidu we shu muteesip Qazi-kalamlar teripidin qattiq urulup, Damollamni naka qilip qoyidu. Bu xorluqqa chidimighan Damollam Jaghastay digen yézigha hijret qilidu.

1923-yilliri Hashir Rizzaq xelpitim Ghuljida yéngi maaripni yolgha qoyidighan mektep achidu.  Naghirchida Esqer qarim we Muratbeg digen  ilghar pikirlik kishiler „Roshen“ mektiwini quridu. Shu yillarda yene Türkiyede oqop kelgen Tursun ependi, Mesum ependiler Medirisning yinigha Mektep achidu.  Mashu yillarda yitim-hésir, ige-chaqisiz ballar üchün Qazanchida 16 ighizliq öyini « Heyriye » mektiwining binasi üchün teghdim qilghan, „Yétimlarning Anisi „ dep nam alghan meripetperwer Ayxan anining ijdimai tesiri  Ghulja sheride nahayitimu küchluk bolghan.

1915-yili Türkiyede oqup kelgen Mesud Sabiri ( Tarixtiki „üch Ependi“ ning biri ) ning mektep ichish tirishchanlighi alahide gewdilik bolup, uning milletning qalaq we namratliqtin qutuldurushtiki paaliyetliri küchluk bolghan.

1920-yili Musabaylarning iqtisadi jehettin qollishí bilen Abduraxman ependi, Tursun ependi, Mesud Sabirilar Ghulja sheride toluqsiz ottura mektep derisliki biridighan yéngi maarip mektiwini achidu. Bu mektepte Til-adebiyat, Algibira, Tarix, Jughrapiye, Botanika derisliri ötulidu. Bu mektep uyghur maarip  tarixida ottura mektep derisligi ötulidighan birinji mektep bolup hésaplinidu.

Sovet Itipaqiliq Xeriq shunas Alim B.B.Fartolbidning bir esiride mundaq yizilghan: „1913-yildin 1920-yilliri Ghulja sheride Jeddichilik herkiti eng kücheygen dewriler bolup. Ghulja sherining naposimu köpeygen. Sheherde 8 chong mejit barliqqa kelgen, onlighan ilghar penni derislikler ötidighan mektepler we ikki ottura mektep qurulghan. Bu mekteplerde yéngiche oqush yolgha qoyulghan, qizlar siniplirimu ichilghan” dep yézilghan . dimekki shu dewrilerde Ghulja sheri Uyghuristanning yéngi en-eniwi iqim bolghan Jeddichilik herkitining merkizige aylanghan. 1920-yilliri Ghuljida olturaqlashqan Rus we Tatarlarning sanimu xélila köp bolup, bularning ichide Ali mektepni pütturgenlerning sanimu xéle bar idi. Bularning beziliri öz öyliride Rus tili ügutush kurslirini achsa beziliri Bughaltirliq ilmidin derislerni bergen.

Mana mushu zamanlardiki Jeddichilik herkitining eng chong pishwaliridin biri yene Huseyinbeg Yunus bolup, bu kishi Ghuljidiki halliq meripetperwer ailide 1890 -yili dunyagha kelgen.Huseyinbeg ösmurluk dewrilirini Guljidiki yéngi maarip mektepliride ügushnush bilen ötkuzgen. Huseyinbegning dadisi Yunusbeg  oghlini 1906-yili Tashkentke oqushqa ewetken.

Huseyinbeg Tashkentte Rus tili oqughan. Shunindek bir milletning tereqi qilishida metbeechilikning (Neshiryatchiliq) neqeder muhimlighini tonup yitip, qoshumche shu kesipni ügunush bilen shughullanghan. 1918-yili wtenge qaytish chighida Metbee Mashinisi, Herip qoyush Mashinisi we birqanche Herip qiliplirini ilip, Kseyniya Iwannowa digen Téchnik ayali ilip kelgen. Buning bilen Ghuljida yéngi maarip mekteplirige kireklik bolghan oqush matiryallirini yeni Depter, kitap, Jornal we derisliklerni teyarlap , bisish ishlirida nahayitimu zor töhpilerni qoshqan. Almutuda nesir qilinghan “Sadayi Taranchi” digen Jornallar ene shu Huseyinbegning metbeeliride teyarlanghan. Huseyinbeg yene yitim-yisirlargha yardem qolini sunushnimu unutmighan. 1924-yili Uchderwazda ichilghan mektepke “Umut” digen namni biridu. Bu mektepning nemuniliq mektep bolishi üchün Huseyinbeg alahide küch chiqiridu. 1928-yili yitim balilar üchün ,Metep yinigha asti-usti taxtayliq besh sinip, bir Shipaxane saldurdu.

1934-yili Aprilda Tereqi perwer Huseyinbeg we Téyip hajim , 1933-yili qurulghan „Sherqi Türkistan Islam Jumhiryitining” bash Ministiri , uyghur xelqining pexirlik Alimi we dahisi Sabit Damollamning teshebusi we orunlashturushi bilen Ghuljida Uyghur Uyushmisi qurup chiqidu.  Sabit Damollam bolsa  shundaq murepkep tarixi sharaitlarda, Weten – Milletning bir pütünligige, Ghulja xelqining kelgusi maarip ishlirining tereqiyatighimu köghul bölgen bir ulugh zat. Yeni 1933-yili 6-ayning 4-küni Jimsar Fukangda eskerliri bilen turghan Qumul dixanlar qozghilangining rexpiri Hoja Niyaz hajim bilen Shing shisey Sovét terepning kilishturishi bilen 10 maddiliq bitim tuzidu. Bu 10 maddiliq bitimda Weten shu chaghda ikkige bölungen bolup yeni  Atalmish Jenubi Xinjiang ( buninggha Qumul, Turpan , Pichan, Toxsun qataliq rayonlarmu kirguzulgen) we Ximali Xinjiang. Jenubu Xinjiangning amanliqini saqlash bash qumandani Xoja Niyaz hajim bolup, herbi, medeni, jümlidin maaliye hoqoqi qatarliq hemmisige Xoja Neyaz hajimni mes´hul idi. Ximali Xinjianing qomandani jallat Shingshisey idi. Emma shu yili 11-ayda Qeshqerde “Sherqi Türkistan Islam Jumhiryiti” quruldi.

Dimek mushundaq Tarixi sharaitta Sabit Damollam Ghuljida Uyghur Uyushmisini qurushni orunlashturdi.

Emdi öz gipimizge kelsek bu dewrilerde Shing shisey qoy tirisige oriniwalghan Böre bolup, yalghandin 6 büyuk siyasettin yolgha qoydi. Tereqi perwer Huseyinbeg mashu pursettin paydilinip, Sabit Damollamning qollishi bilen Ghuljida Uyghur uyushmisini qurup chiqidu.

Uyushmining Reisi Huyesinbeg, Muawini Téyip hajim, heyet ezaliri Reximjan Sabirhaji, Kasimjan Qembiri, Osman Nasirow, JalalidinYehyarow we Ziya Semidiler bolup saylinidu.

Uyushmini xeliq ichide keng teshwiq qilish üchün bir senet ömigi teshkil qilinidu. We Kassirit kichiligi orunlashturush üchün téz tutush qilinidu. Bu kassir teyarlash ishlirigha , shu chaghlarda Gulja xelqi ichida nam abroyi bar Roza tembir Aka nahayiti zor küch chiqiridu. Uyushmigha kitidighan iqtisadi rasqut mesillirini hel qilish üchün Kansirit kichiligige Ghuljidiki baylarnimu chaqirish üchün ularning bir qatar tizimligi turghuzilidu. Konsirit teyarlighi pütkendin kiyin Ghuljidiki Rus mektiwining zalida Konsirit kichiligi ötkuzilidu. Konsiritning 1-perdisi omomi hor bilen bashlinip Roza tembir otturisida ikki chette Huseyin tembir, Abdunebi, Duttarda Sawut aka bilen Jamikam qatarliq dangliq sazendilerning orunlishida bolidu. Tamashibinlarning qattiq alqishlirigha muyatser bolidu. Konsirit axirida Huyesinbeg sözge chiqip: ”Qedirlik Tamashabinlar, Eziz qirindashlar hemmimizge melumUyghurlar qedimi tarixqa bay , medeni muraslargha ige xeliq, biz emdi pursetin paydilinip ashu nadir muraslirimizgha mérasliq qilip, uni téximu riwajlandurushqa heqliqmiz. Hemme birlikte köp yillar kutken arzu-armanlirimizni yoruqluqqa chiqirishqa hem algha surushke seperwerlik qilishimiz lazim. Aldimizda Mektep, Qulup binalirini selish we köpligen ishlarni qilish kutup turidu.Gémnaziye binasi silishmu muhim. Bu ishlar özimizge munasiwetlik. Arimizda qol ilkide bar , mert, mötiwerlirimiz olturuptu. Eqillisi biz silerning xeyri-xaliqqinglargha muxtaj. Men chong tijaretchimu emes, baymu emes shundaq bolsimu wesilemdiki bar bolghan 50 ser altunni bu ishqa hediye qilimen” didi. Pütun zaldikiler alqish sadalar yangratti, arqidin Tudaxunbay, Sirajidin baywetchi, Dallabay, Yaqupbay, Setiwaldibaylarmu sözge chiqip, öz atighanlirini birip bu ishni qollaydighanlighini bildurdi, shundaq qilip bu konsirit kichiligidila Uyghur Uyushma  binasi, Gemnaziye binalirigha yitip ashqidek meghleq toplandi. Kiyin uyghur uyushmisi wekilliri yighin ichip mundaq 5 xil qararni aldi.

1-“Yéngi Elipe” tuzup chiqish, Edibiyat oqush kitaplirini neshir qilip basturush, buning üchün shu chaghiki edip, shairlardin Abduweli Muhemidi ependining hékayilirini we uyghur shairlirining shéirlirini ediyat derislikige kirguzush. Bu ishlargha Abduraxman Eysa, Qasim Göherbaqi qatarliq ziyalilarni meshul qildi.

2- Algibira, Géometir, Jughrapiye derislikliri Almutuda neshir qilinghan derislik kitaplardin ijabi paydilinishni bu ishlargha Merup Seidini meshul qilip bikitti.

3- Mualimler kursisi ichish chünki u chaghlarda Ghulja sheride mekteplerde deris ötush üchün kireklik bolghan zuyalilar kam idi. Shunga mualimler mesilisini hel qilish üchün Kurs oronlashturush bu ishqa Hashir Rizaqi, Abduraxman ependi, Abdirim Eysa, Helil Sattari , Enwer Nesurulla qatarliq ziyalilar meseul qilip bikitildi.

4-Uyghur uyushma binasining pütushige ölgertip qoyush üchün “Anarxan” ,“Nazugum”  Dramma eserlirini sehnileshturush, buning üchün ertislerni teyarlash, bu ishlargha uyushma teshkili ishlargha meshul xadim Kasimjan Qembiri , Rejissur Jalalidin Yahyarow , qoshumche diramma eserlirini yézish üchün Ziya Semidi, Zunun Qadir qatarliqlar meshul qilindi.

5- Dramma eserlirige , Senet kichiligi ötkuzushke teyarliq qilish üchün sazendilerni  tizimlikke kirguzdi yeni Hasan Tembir, Rozi Tembir, Jamikam, Abdulla Dunbaq, Seydulla Iskurupka we hisamidin, Zikri elpetta qatarliqlar bolup, bulargha yéngi ahanglarni ishleshni, xeliq qoshaqlirini retlesh wezipiliri birildi.

Shuning bilen Ghulja sheride Ili deryasining dolqunlap iqishigha tengkesh kilip yéngi maarip jeddichili herkiti ta Shing shisey “Alte böyuk “ siyasettin yüz örup, öz apti-beshirisi ichip, yawuz yuzini körsetkenge qeder dawam qildu.

“İlim bilen meshghul bolghan kishining uyqusi, Jahil kishining namazidin bekrek paydiliqtur”.

Hz. Muhammed (sav.)

Hörmet bilen ,

Iz

• Germany-München

Autor: Iz

Hayat men üchün qimmet,

Hayattinmu qimmettur muhebet.

We likin kechimen her ikkilisidin,

Erkinlik azatliq üchün men peqet.

(Sandur Petofiy 1823-1849)

Sherqiy Türkiatan Islam Jumhurriyiti mundin 80 yil muqedem , Merhum ustaz , Uyghur millitining söyumluk oghlani, döwlet erbabi, mutepekkur Alim Sabit Damollam (1883-1941)  rexperligide , Hoten dixanlar qozghilangining ghelbisi bilen 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde qurulup, Könchi mehellisining aldidiki meydanda  Bayraq chiqirilidu.

Bu bayraq Ay-Yultuzluq kök bayraq idi. Bayraq chiqirilip, jumhuriyet qurulghanliqini jakarlash chong yighinida, hökümet teshkiliy apparati, asasiy qanun we dölet marshi élan qilindu.

Döwlet  Bayriqimizning renggining kök reng bolushi bolsa uyghur millitining Iptidai itiqatti (Tutum) bolghan Kök asman Ilahi bilen munasiwetlik bolup, uyghur helqi qedimqi zamanlarda Kök asmanning renggini Tengri ilahining supitini bildurdighan rengge aylanghan. Shunga uyghurlarda kök reng muqedesligi kilip chiqqan. Oghuzxan dastanlirida bolsa  Oghuzxan tughulghanda yuz-közining köp-kök bolushi, Oghuzxan eskerlirini bir kök yayliq, kök tukluk, erkek börining yol bashlap mangidighanlighi riwayet qilinidu. Shunga bizning adetlirimizde kök reng bek muhim bolup, ta hazirghgiche Qumul rayonida saqlinip qilinghan qedimlighi küchluk bolghan “Kök meshrep”  bar bolup , meshrepte mundaq Nezmiler éytilidu:

Ul Xudaning qudriti bilen,

Birla kökerdi shu kököm.

Shahi renglik, ghunche menglik,

Dermehel östi kökum.

Kök öchkini ölturup,

Cherwisini otqa qaqlisilla.

Kökni tutqan biz iduq,

Bizni untup qalmisla.

Bu del shu kök reng muqedesligige baghlinidu. Uning üchünmu mutepekkur ustaz Sabit Dammolla Bayriqimizni millitimizning simholli  kök reng , muqeddes Islam éytiqatimizning simholi  Ay-yultuzni birleshturup , Bayriqimizni  Ay-yultuzluq kök  bayraq qilip bikitken.

Epsuski bu Jumhuryitimizning ömri anche uzungha barmay, böshigidila ichki we tashqi mustebit küchlerning zorawanlighi bilen ujuqturwitilidu. Shundaq minglighan , on minglighan shehitlarning qan bedilige kelgen bu Jumhurriyetting qurulushidiki tarixi dewrilerge nezer közimizni artturidighan bolsaq , u chaghdiki Uyghuristanning weziyiti intayin murekkep idi.

Xelqimiz bolsa Yang Zengshin (1863-1928 ) ning 17 yilliq mustebit hakimyiti dewriliridin bashlap yeni 1912-yili  Yang Zengshin textige chiqip , wetinimizning pütun memuri, herbi , siyasi hoquqini öz qoligha ilip , intayin hiligerlik bilen siyaset yurguzup, ilghar pikirlik ziyali we alimlirimizni ölturup, milletni nadan qaldurush siyasiti bilen döwlet bashqurdi. Mana bu chaghda Qumulda  Tömur Xelpe  yitekchiligidiki Dixanlar qozghilangi partlaydu , likin siyasi séhirger, mekkar tülke Yang Zengshin  “Yolwasni Tangdin chüshurup, Qepezge Solash” hilisini ishlitip , qol astidiki Tunggan herbi Siling hem dindin omdan xewiri bar , Li Shifuni 12 taghni igenlep yatqan Tömur Xelpining yinigha sulhi qilishqa ewetidu.  Lishifu Tömur xelpini Urumchige ekitish üchün mundaq yalghan qesem ichidu:” Jamaet men hazir Allaning öyi bolghan bu Meschiti mubarekte herqaysilirigha nahayiti muhim bir gepni éytimen. Men Alla ta alani bir, Muhemmet Mustapa sellahu eleyhisalamni Allaning bizge ewetken heq rosuli dep, dilim bilen testiq  we tilim bilen iqrar qilip, mehsher kuni jawap berguchi bendilikim bilen shuni eytimenki : Yang Jangjun janabiliri Tömur xelpini Urumchige chillishida qilche yaman niyiti yoq .Hemmisi el-yurtning amanlighi üchün. Bu gipim yalghan bolsa , mana qolumda turghan mushu ulugh Qur´an kerim mini ursun. Qiyamet kuni hemminglarning qizil tirnighi péqirning yaqisida bolsun! “  .    wahalenki ming epsus Tömur xelpe Urumchige aldinip kilip, 1913-yili 9-ayning 6-kuni  Yang Zengshinning jallatliri teripidin   wehshilerche qetle qilinidu. Mana mushu qozghilanggha ishtirak qilghan Hoja Niyaz haji u chaghda Tömur xelpe bilen Urumchige barmay Taghning ichige kirip kitip, owchiliq bilen shughullanghan bolup , Tömur xelpe ölturulgendin kiyin, Qumul wangi Shah Mexsut teripidin tutush buyrughi chiqirilidu.  Shuning bilen Hoja Niyaz Qumul tangliri arqiliq Altay, chöchek tereplerde  yurup , ahiri Sovet itipaqigha ötup kitidu.  U Yarkenttiki Welibay digen kishining qolida ishlep yurup, nurghun ilghar pikirlik Uyghur ziyalliri we sodigerler bilen tonishidu. U chaghalarda Almatada 1878 –yilliri char Rossiyening ilini bisiwilip, ilidin mejburi yette su rayonigha köchurgen Uygurlarning ewlatliridin biri bolgha Abdulla Rozibaquyup digen bala bolup, u uyghurlarni oyghutush, ilim –meripet bilen közini ichip, axiri wetinimizni munqerzliktin qutuldurush mexsitide  1916- yili “Jongghar taranchilar ittipaqini “ qurghan hem Bolshiviklar partiyesige mexpi eza bolghan  bolup, kiyin öktebir inqilawi ghelbe qilghanda Yarkent rayon inqilawi kumititning bashlighi bolghan , kiyin  Almata Inqilawi kummitining ezasi bolup, muhim hizmetlerde bolghan bu yigit 1919-yili Almatata “Jongghar Taranchilar itipaqi”  ning chong qurultiyini chaqirlip , bu yighinda  “Jongghar Taranchilar itipaqi” ni “ Uyghuristan inqilawi itipaqi” qilip özgertidu. Mana mushu chaghda Hoja Neyaz Haji Abdullaning tonushturishi bilen bu teshkilattaqa eza bolidu. Bu teshkilat 1921-yili shu chaghdiki Türkistanning merkizi bolghan Tashkentte 111 wekilning qattishi bilen chong bir yighi ichip , muhim qararlarni alidu. Yeni Ili rayoni we Qeshqeryede Uyghurlarni oyghutup, Jeddichili mekteplerni ichish we axiri Uyghuristanni qurup chiqish . we shu yéli özining arzu , umutliri putulgen nizam-namilarni ilip, Abdulla Rozabaqiyup bashchilighidiki üch kishlik ömek Moskowagha birip, Lenin bilen körushidu we özlirining Sovet itipaqining hamilisidiki  Uyghuristan qurush pilanini tapshuridu. likin Lenin uch kündin kiyin jawap biridighanlighini éytip, ularni yatiqigha qayturidu. Epsus üch kündin kiyin bulargha mes`hul hadim ularning Almatagha qaytishini , Almatada jawapni kutushni éytidu.  Abdullam Almatagha kilip 9 aydin kiyin jawap tapshurup alidu, epsus ming epsus shunche waqittin biri kutken arzu-armanliri yoqqa chiqip,”Uyghuristan” qurush tekliwi ret qilinip, hemde bu “Uyghuristan inqilawi itipaqi” qanunsiz teshkilat dep bikitilip, pütün ezalar tarqitilidu . Dimek bu teshkilatqa eza bolghan we Sovetta herbi telim-terbiye körgen Hoja Neyaz haji 1923-yili Rossiyede ichki urush bashlanghanda Welibay bilen bille Ghuljigha qaytip kilidu. Kiyin Urumchige kilip olturaqlishidu.

1928-yili 5-ayning 16-küni Shah Mexsut wang ölup, ornigha oghli Nezer wang bolidu. Shu yili yeni 1928-yili 7-ayning 7-küni Yang Zengshing Urumchi qanun mektiwining 1-qarar oqughuchilarning mektep puttush murasimida , özining qol astidiki Goming dangchi (Xelq inqilawi partiyesining ezasi)  Fen Yawnen teripidin itip ölturilidu. Ornigha purset perez, epyunkesh Jin Shurén (1979-1941)  eskiri küchige tayinip, Fen Yawneni ölturup, hakimyetni qolgha ilip ,  pütün Uyghuristanning Dubini dep ataydu. Jin Shurén hakimyet bishigha chiqqandin kiyin xeliqning küni téximu nacharlishidu, pul paxallighi éghirlap, alwang-siliq köpiydu.  Buning bilen 1931-yili 2-ayning 20-küni Jin Shuréning bir tuqqan qirindishi , Qumul Aratürk nahiyesining walisi Zhang Gohua  bir Uyghur qizigha mejbur toy qilmaqchi bolup, 33 neper chiriki bilen kilip, daqqa-dumbaqlar bilen murasim ötkuzidu, bu pursttin paydilanghan xelq chiriklerge sharap ishkizup, mes qilip, qolliridiki qorallarni tartiwilip, hemmsini ölturidu. Buning bilen yene bir qitim Qumul diyari we pütun Ana zimin oyghunup kitidide, inqilapning yalqunluq oti pütün Uyghuristan ziminni qaplaydu. Hoja Neyaz haji aldin pilanlighan inqilapning peyti yitip.keldi dep bilip, Salih dorgha, Abduniyaz miraplar bilen qozghilangchilar qoshunini  teshkillep chiqidu. Birneche qitimliq jenglerdin kiyin Hoja Neyaz haji qoshunliri Qumulni tel-tukus azat qilidu.  1932-yili 6-ayda qozghilangchilar Hoja Neyaz hajini bash qomandan qilip teyinleydu. Bu qozghilangning zerbiside Jin shurén hakimyiti tewrinip qalidu. 1933-yili 6-ayda Yaponoyede oqup kelgen herbi emeldar Shéng shisey atalmish “12-april” özgirishini qilip, Jin Shurénning ornigha chiqidu.

Shéng shiseyning qoshunliri bolsa Hoja Neyaz qoshunliri bilen urushup köp chiqim tartidu, jeng bilen yéngishqa közi yetmigen  mekkar, qiltaqchi Shéng shisey chong hélilerdin ajiz qilip, dosluq zenjirini qimirlitip, dosloq surti bilen qolida “Dosluq qongghiriqini “ jiringlitip, Chitay xan emeldarlirining öz reqibini yoqutushtiki eng unmluk eneniwi kilassik usuli “Emelge teyinlesh hilisi” ni ishlitishke bashlaydu.

1933-yili 4-ayning 4-küni Hoja Neyaz hajining turushluq orni Fukanggha Shéng Shiseyning wekilliridin Ching Dili, Huseyinbeg, Tursun Baba, Mensurjanbay, Exmethan Darin we Sovet konsolining wekili qatarliq 7 kishi kilp, Hoja Neyaz hajigha Sovet kipil bolidu dep, 10 maddiliq  urush toxtitush bitimi tuzulidu. Buning asasi mezmuni: Xinjiang ölkisini Simal we Jenup dep ikki qisimgha ayrip, bitimge imza qoyushqan her ikki terep, yeni urush mezgiligiki Urumchi waqitliq hökumiti bilen Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti barawer idare qilinidu. Qumul, Turpan, Pichan,  Toxsun qatarliq rayonlar Jenubi Xinjianggha, Bariköl bolsa Shimali Xinjianggha tewe qilinidu. Jenubi Xinjiangning herbi, memuri, jumlidin maliye hoquqi Jenubi Xinjiang amanliq qoghdash bash qomandani Hoja Neyaz haji bashchilighidiki Jenubu Xinjiang waqitliq hökumiti qolida bolidu. Emeldarlarni teyinlesh we qaldurush ishlirini shu hökumetning özi bashqurup, peqet ularning tézimligini Urumchi waqitliq hökumetke melum qilip turidu.  Jenubu Xinjiang hökumiti 5000 din köp esker saqlimaydu. Xinjiangda urush tuggenge qeder, mezkur qoshunning qoral-yaraqi bilen oq-doraliri Urumchi terep teminleydu we ewal ikki ayliq maashi derhal tarqitilidu. Zörur tipilghanda bir terepning iltimasi bilen ikkinchi terep uninggha shertsiz herbi yardem biridu we yardem zöriyiti tuggen haman öz tewesige qaytidu. Bu bitim Xitayche,  Uyghurche  3 nusxa qilip yizilip, bir nusxisi merkizi hökumetke yollandi, jenubu we Ximali Xinjiang hökumiti bir nusxidin ilip qilindi. Bu bitimgha Shéng doben bilen Hoja Neyaz haji imza qoydi, tamghiliri basidu we Urumchidikin Sovet  bash konsoli shayit bolup qol qoydi.  Shuning bilen Hoja Neyaz haji jenup terpke yurup kettidu . Likin yolda dawamliq Ma Juying qoshunliri bilen urushup mangdi.

Emdi gimimizge qaytip kelsek Sabit Damolla “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitini” qurup mertlik bilen Reislikke Hoja Neyaz hajini bikitken bolsimu, bu qopal , surluk, qaram, tersa, sadda, aq köngul, nadan , merdane dixanlar qozghilangining bu dahisi düsminining hilisige we Sovet itipaqining atalmish wedilirige ishinip, öz qini, öz millitining qeqrimanliri qurghan bu Jumhur Reislikni qobul qilmay, yatlarningki yardemchi Reislikini qobul qildu.   Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining bash ministiri bolghan Sabit Damollamni Urumchige yalap apirip, jallat Shéng Shiseyge tapshurup beridu, buning bedilige , özi ölkilik hökumetning muawin reisi bolghan Hoja Neyaz hajimgha Séng Shisey .özi Orus yéridin ekeldurgen Arghimaqlar bilen Hadik  sogha qildu hem ustilep bir Sovetning qara pikawinimu béridu.Shuning bilen Hoja Neyaz haji chong ayali Qemberhanimni özi turghan mihmanxanigha orunlashturdi.  Kucha xénimi Xan ayimni Urumchi Shixabadiki Rozi hajimning baghchisigha, Qumuldiki Ayimini Turpangha köchurup, qora-jay qilip, orunlashturdi. Özi bolsa Xénimlar arisida barkanning Mokkisidek qatrap, birde qara pikapta, birde orus arghimiqi qoshulghan Hadikte héchnimidin ghimi yoq behirman kün ötkuzup yuriwirip, 1937-yili 12-ayning 10-küni Yapon jahangirligining jasusi Shüytiyen bilen til birikturup, Xinjiangda Islam döwliti qurmaqchi boldung digen betnam bilen qolgha alidu.  1938-yili kuzde Hoja Neyaz haji bashliq Qumul dexanlar qozghilangining rexperliridin Salih dorgha, Gusul, Baqi Neyaz haji we bashqa Kamal ependi, Abbas ependi, Boqan Xélil qatarliq ilghar pikirlik uyghur oghlarliridin 108 kishini boghup ölturup, Jang Guangchen bashchilighidiki jallatlar, Sayupuning gherbidki Taqqa kömuwitidu.

Shundaq qilip dihanlar ghozghilangining dahisi , “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining”  Jumhur Reisi we shundaqla meghlup bolushning sewepchilirining biri , shunche zor qozghilanglargha tutush qilghan turuqluq, qiliwatqan ishining nishaninimu iniq bilmey, hetta bayraq layihileshni oylapmu yitelmigen , izilgen xeliqning béshi turuqluq, düshminige qol bergen bu sadda bashchimizning hayati bolsa tarixta Uyghur milliti könup qalghan , ichinishliq téragidiye bilen axirlishidu.

Gerche “Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyiti” ning ömri uzun bolmisimu ,bizge Pexirlengidek ejdatlar rohidin bir dasatan miras qalduridu.

Ejdatlirimizning bizge qaldurghan rohi jewherlirini unutmaslighimiz, eslep, yad itishmiz bizning meniwi azawibimizgha meghlem bolidu.

Tarix bolsa hayatning eyniki, Tarix ewlatlarning ustazi.

Tarixtiki qeqrimanlarning ish-izlirini eslep turush bolsa  dawamliq qilinghan ibadetke oxshaydu. Chünki  Insanning rohimu jennet we dozaqtek qatmu-qat bolup, siz jennet qismigha nezer salsingiz güzel Baghlar, hushpuraq Güller , sup-suzuk aqqan Iriqlarni körusizde, özingiz meghrur his qilisiz. Siz özingizning rohini dawamliq bu tarixi eslimilerni  eslep , ulardin ülge ilip, yaxshi ish yaxshi herket bilen shughulnup , Rohingizni paklap tursingiz elwette siz dawamliq Rohi dunyaringizning jennet qismida yashaysiz.

Eger siz eksi halda Rohi dunyaringizning Dozaq qismigha mensup bolup qalsingiz, uhalda özingizning qilghan eskiligingiz, rezilligingiz bilen dawamliq yuzlushup, hayatingizda qilghan pütün shermendilikler sizge öz sayingidek egishidu. Hayatingizda qilghan eskiligingiz, qilghan yalghanchilighiz, Kishilerge bergen azarliringiz, Hesetxorliqingiz, eski Niyetliringiz, Xainliqingiz, bir waqitlarda chin yurektin qilghan qesemliringiz kiyin u qesemni shermendilerche buzghanliqingiz ….. mana bular  mengguluk köz aldingizda namayen bolidu. Del shuchaghda bilsizki öz Rohingizning neqeder kirleshkinini!

Hazir millitimiz nahayiti bir zor tiragidiyelik sinaqqa duch keldi.  Bu tiragidiye her bir uyghurni öz ustidin oylinishqa mejbur qilishi kirek.

Bundaq özi bilen oylinishqa mejbur bolush bir qitimliq medeniyet güllinish we musteqqiliq tuyghusining piltisi bolidu.

Hazirqi  milletning ustige kelgen tiragidiyelik halaket yene öz nöwitide insanning qimmitini, hayatning cheksiz qedirligini his qilduridu. Millet mundaq  halaketning zerbiside rohi jehettin yene bir qitim chöchup oyghunup, özidin yoshurun küchning cheksiz nürini qézip chiqidu. Özining bizip ötken  seltenetlik izlirini eslep, Tarixtiki ghayet zor meniwi ététiqati we ishenchilirining sirliq qesirlirini özining toxtawsiz qedemliri bilen yene bir bisishqa umutlenduridu.

Ötmush bolsa bir kölenggu, bugun bolsa realliq, kelgusi bir mewhum tesewur, nihayet kelgusi   biz Uyghurlarning musteqqilliqqe bolghan umudi.

Ötmush bir kölenngu bolsimu, bir tup Alma derixi üchün tupraqqa kömulgen yiltizi qanche muhim bolghinidek , biz üchpnmu bizning eslimiz, neslimiz, etqadimiz we umutlirimiz kömulgen yeraq ötmush shunchilik muhimdur.

Sherqi Türkistan Islam Jumhuryitidin bizge miras qalghan kök bayraqning chüshurgen ghuwa sholisi, Rohi térilishimizni yeni maddi bayliq chushep qoyghan insani rohinimizni tirildurwatidu. Térilish , Oyghunush bolsa insan Rohi ata qilghan gherezlik imtihandur. Bu rohning tirilishi Ana wetendin uzaq ayrilghan bizdek insanlargha, hayatimizning mewjutlughidur, millitimizning ghoruridur. Wujudimizni illitiwatqan sirliq soqushlarning, polat simlardin elekter iqimi emes belki Kök Ay-yultuzluq bayraqning kökush nurliridiki jushquniwatqan issiq qan ikenligini eskertidu

Sherqi Türkistan Jumhuryitining 81 yillighini eslep, tézghan bu Satirlirimni ustaz Sayramining munu Nezmiliri bilen axirlashturimen:

Musherrep bildiy, ewlattiki Ana qerzide ölmekni,

Weten tupriqida oqya tutup, jengde  kömulmekni.

Sanaqsiz merd qénidin boldi hazilki qizil derya,

Sewep erkin numus bolghach wetensiz yashimaq tenha!

Hörmet bilen ,

Iz

2014 Germany-München

Nurullah AYDIN

 

İnsanlık gelişirken; değişim ve dönüşümlerde yaşamaya devam ediyor. Belki yaşam kolaylaşmıştır ancak köleleştirme, yöneten yönetilen ilişkisi, sürüleştirme uyuşturma ve ayrıcalıklı kesimin mutlu ve rahat yaşama anlayışı değişmemiştir. Öylesine ki köleleştirme köleleşme değişmemiş sadece şekil değişimine uğramıştır.

 

Bilgi Çağında; bilgisizlik ve çaresizlik nedeniyle işbirlikçilik moda olmuştur.                                  

 

Aydın mı yoksa kimliksizleşen aydınlar mı var sorusu soruluyor!                                              

 

Ülkelerin yönetimine gelmek için kriterlerin başında, küresel sermaye ve örtülü derin dünya örgütlerin icazeti gelmektedir.                                                      

 

Aydınların gaflet ve hıyaneti, aydınlardaki ideolojik körlükten ileri gelmektedir.                                                      

 

Bilim adamı ve sorumluluğunu yitirmiş akademisyenler, devşirilen aydınlar ve embesil medya mensupları; sonu kaosa giden yolları döşemektedirler.                                 

 

Dönek Aydınlar ve Diplomalı cahiller kafa karıştırmaktadır. Kimliksizler etkili ve yetkilidir.

 

Beynin biyolojik ve sosyolojik ritmi bozulmuş, siyasi iradeleri felç etmek üzere ve biyolojik ve psikolojik Savaş her alanda her şekilde kural tanımaksızın uygulanmaktadır.                                       

 

İnsan ve toplum üzerinde zihin operasyonları ile kitlesel zihin çökertme silahı kullanılmaktadır.                                

 

Kontrollü Gerilim Stratejisi; kitlelerin düşünme sorgulama melekelerini alt üst etmiştir.

Dinleme merakı insanları sarmalamıştır. Casus yanıbaşınızdadır.

İstihbarat sistemlerinin şifreleri elinde olan küresel güç dünyayı dinliyor.                                         

Terörün yeni silahı internettir ve siber savaş her alanda sürdürülmektedir.

Tele kulak ve medya-siyaset içiçe olmuştur.                                                      

 

Özel Hayatın Gizliliğinin İhlali artmıştır. Bu nedenle derin kulaklara dikkat edilmelidir.                                                    

 

Korku ülkesi algısı, kitlelerde oluşmuştur.                              

Bilgi toplumu ve çağın gerçekleri ortada iken insanlar teknoloji bağımlısıdır. Tehlikeleri algılamaktan uzaktır.

Siber güvenlik ortadan kalmış, bilgisayar yoluyla da takip sürmekte, mailler okunmaktadır.              

 

Beyin avcıları işbaşındadır. Yabancılar uzman, gazeteci, danışman, iş adamı akademisyen kimlikleriyle ülkeleri mesken tutmuşlardır. Provokasyonlarını örtülü bir şekilde rahatlıkla yapar hale gelmiştir.

 

Toplumlar; kaosa sokulmuştur. Küresel merkezlerin kaostan kozmosa stratejisi işlemektedir. Bölge ülke lider ve kadroları, figüranlığı kabul etmiş, rollerini oynamaktadırlar.

 

Dikkat edin: Bilgi kirliliği yaratan sosyal ajanlar peşinizde olabilir. Bunlar her meslek grubundan olabilir.

Muhbirlik, gizli tanıklık nemalanma ve takdir edilme kimliğine dönüşmüştür.

 

Gazete sayfalarında yer alan ve TV ekranlarında yer alan ucube tipler, ücretli asalak işbirlikçilerdir. Ajan akademisyenler, ajan gazeteciler, ajan siyasetçilerle kolkoladır.

 

Gizli Tanıklık nedeniyle gizemli soruşturmaya maruz kalma endişesi, duyarlı herkeste panik meydana getirmiştir.

 

Asimetrik psikolojik savaş yürütülürken, Kontrollü Gerilim Stratejisi uygulanmaktadır.

Köleleşmeyi kabullenen insanları uyandırmak aydınlatmak dünyanın en zorlu yoludur.

 

Günün Sözü: güç, makam, unvan, servet ve şöhret insanın vazgeçemediği tutkularıdır.

(Mesel)

Burinqi zamanda bir Ormanliqta nurgun Kirpiler behtiyar yasharmish,vaqitning utushi bilen Dunya kilimatining buzilishi seweplik u yerning inliq hawasi zimistan qish hawasiga ozguruptu,shunung bilen Kirpiler ottursidiki behtiyar hayatmu asta asta yuqulup unung yirini oz – ara ihtilap we herhil pikirler ilishqa bashlaptu,beziler illiq iqlimlarga kétishni telep qilsa yene beziler shu yerde qilip illiq iqlimning kélishini kuteyli deptu,epsuslinarliq yiri ularning chongliridin biri bir qance yil ewwel ulup ketkenligi üchün ularni hicbiri birlikke kelturelmey ahiri herbiri özi bilgen yolgha rawan boptu. Beziler u tupraqta sebir bilen illiq hawaning kélishini saqlaptu,yene bir qisimliri hich soghaq bolmaydigan illiq hawani izden chet ziminlarga rawan boptu.

Tagh dawanlarni ishiptu, ahiri umut qilghan, illiq hawaliq behtiyar ziminni tipiptu. Ular bir mezgil behtiyar xoshal – xuram yashishiptu, uzaqqa barmay ichidiki isyankarliq,bilermenlik,menmencilik,shehsiyetcilik, körelmeslik….tin ibaret yaman illetliri otturiga chiqishqa bashlaptu we öz- ara jidel – majira ularning hayatining bir qisimiga aylinip, u behtiyar turmushnungmu taza temi qalmigili turuptu.
Emdi öz yurtida baharnining kélishini kutup yatqan u bichchare Kirpilerge kelsek, ulani bu qitim shundaq sogaq uruptiki Boran – Chapqun ,Qar- Yamgur her kün kem bolmaptu,ular azghina ozuqqa, kéchikkine Uwigha zar boptu.
Künduzliri teslikte birnerse tipip yise, kéchilliri bir – birsige chapliship yitishqa mejbur boptu, epsuski ularning tirilliri tikenlik bolghanligi üchün bir – birsige chapliship yitish u derijide ungay bolmaptu, ayrilip biqiptu, soghaq  Hawa ulargha rehim qilmaptu, hetta bezilliri tonglap uluptu. Axirida soghaqtin ölmektin, bir – birimizning Tikenlirining achchiqigha chidimaq yaxshiraq iken  digen yerge keptu we bir – birige u qeder chaplishiptuki ularning Tikenliri bir- birige sanchilip u yerdin chiqqan qan bir – birining wujudiga kirip, bir jan bir ten bulushqa bashlaptu we bu achchiqqimu könep qaptu. Uzaq ötmey baharmu keptu,güller ichilip, illiq hawa we yazdin bisharet biriptu.
Yene u musapir kirpilerge kelsek, ular yene ilgirkidekla öz – ara jidel- majralar bilen bir – biridin yamanlap, biri tagda biri bagda yashashqa bashlaptu,bezillirini Pil dessep ölturse, bezilliri Kirpe ikenligini untup It,  Ishek bolup yashashqa bashlaptu……hetta ularning ichide Kirpiligidin numus qilidiganlarmu az emes iken..

Yollughuchi: Iz

(  IZ )

Kelgusini körush üchün zörur bolghan nur peqet ötmushni toluq we toghra bilishtin ibaret.

(Xatire deptirimdin)

Sherqi Türkistan Jumhuryiti bundin 70 yil muqedem, muqedes sejdigahimiz Uyghuristanning shimalidiki güzel makan Ilida, minglighan –onminglighan yigit –qizlirimizning issiq qanlirining bedelige meydangha kelgen.

Sherqi Türkistan Jumhuryeti bolsa Uyghur yiqinqi zaman tarixidiki, Uyghur xelqi söyunup, pexirlinip suningdek chongqur azap ingimiz bilen esleydighan, Musteqqil bir döwlet aparatigha ige bolghan, döwlet ustqurulmiliri toluq bolghan, shu zamanighan layiq herbi esliheler bilen qorallanghan , jenggiwar Armiyesi bolghan birdin-bir musteqqil Jumhuryettur.

Sherqi Türkistan Jumhuryitining qurulushigha sewep bolghan asasliq amil yenila Xitay mustemlikichilirining yeni shu chaghdiki hakimyet yurgiziwatqan Gomindang hökumitining wetimiz Uyghuristandiki éghir milli zulum chidimay qarshiliq inqilawi yolgha mangghan, Ili wadisidiki Olastay taghlirida partizanliq herket qiliwatqan  merdane, batur oghlanlirimizdin Ghini batur, Fatiq batur(Tatar millitidin), Ekper batur(Qazaq millitidin) qatarliqlarning qozghilaghi sewep bolghan.

1944-yili 10-ayning bashlirida Nilqa nahiyesining Gomindang saqchi bashlighi 50 yiqin toluq qorallanghan chirikliri  bilen Ulastaygha kilip „At sélighi, Chöp silighi“ dep qanchilighan biguna ademlerni urup, bir nechchisni baghlap, kembeghel Dixan-charwuchilarning At-ulaqlirini bulang-talang qilidu. Shu chaghalrda Jalinqul, Jattoghan, Köktay digen yerlerde adem toplap yurgen Ghini baturlar bu pajieden xewerdar bolidu.  Partizanlar derhal atlinip, Ghini baturning „Hurra“ dep, Tapanchisidin itilghan bir pay oq bilen bir chirik yer chishleydu. Tuyuqsiz qilinghan bu wujumdin chirikler tire-pireng bolup,10 öluk tashlap beder qachidu. Mana bu erkinlik üchün, milliy Roh üchün, musteqqilliq üchün itilghan 1-pay oq idi. Bu Qozghilang ghelbisidin  kiyin Ghini baturlarning sipige qoshulghan yigitlerning sani tézdin köpiyip 500 ge yitidu. qozghilangchilar derhal seplirini muntizimlashturup, 3 etretke bölinidu.

1-etretke qomandan Ekper bolidu.

2-etretke qomandan Fatiq batur bolidu.

3-etretke qomandan Ghini batur bolidu.

Buning bilen  qozghilangchilar derhal Nilqa nahiyesige wujum qilip, qattiq jenglerdin kiyin 10-ayning 12-küni Nilqini azat qilidu. Partizanlar sani 800 ge yitidu. 10-ayning 19-küni partizanlar seplirini qaytidin tertipke silip, Düshmenning Mazar digen yerdiki istikamlirigha wujum bashlaydu. Mazar 21-chisla azat bolidu. Partizanlar arqa-arqidin qilinghan birnechche qitimliq jenglerdin kiyin Ghulja sheherde aktip paaliyet qiliwatqan “Azatliq teshkilat” -ning orunlashturushi boyiche 11-ayning 6-küni ,3 yölunish boyiche Ghulja sheherrni muasirgha alidu. Pilan boyiche Ghini batur qomandanliq qilghan etret Ghuljining sherqi jenubi teripidin, Seyit batur(Ekper baturning inisi, Ekber batur urushta Qurban bolidu) Sherqi shimaldin, Fatiq batur gherip tereptin wujum qilip, düshmen chiriklirini tézlik bilen meghlup qilidu. Abdukirem Abasof  Ili wilayetlik saqchi idarisige wujum qilip, düshmenning qattiq qarshiliq qilishi bilen qattiq jeng bolidu,  Saqchi idarining bashlighi Gaw Wiying menglup bolishining aldida qanxurluq bilen insan qilipidin chiqqan wehshi usullar bilen Saqchi idarisige biguna solangha 280 Uyghur ölturup, hajetxanigha tashlaydu, patmighanlirini Saqchi idarisi ichidiki Quduqqa usti-ustige qistap tiqidu. Düshmen meghlup bolup saqchi idarisi ilinghandin kiyin Partizanlar nurghun qoral, oq-dorilarni ulja alghan bolsimu likin nahayiti ichinishliq bir paajihe bilen uchrishidu. Düshmen teripidin ölturulgengenlerning közliri oyulghan, put-qolliri kisilgen bolup, bu ichinishliq körunush Partizanlarning düshmenge bolghan ghezep-nepritini hessilep ashuridu.

Ghulja azat bolghandin kiyin  Azatliq teshkilatining heyet ezaliri derhal yighin ichip “Sherqi Türkistan Jumhuriyitining”  siyasi programmisini tuzup chiqishni qarar qilinidu bu wezipe shu chaghda tesis qilinghan  “Sherqi Türkistan Géziti“ ning bashlighi Hebibulla (Hebib) ependige tapshurulidu. Hebib ependi nahayiti bilimlik kishi bolsimu bu wezipini nahayiti mes´hulyetchanlighi küchluk bolghan wezipe ikenligini közde tutup, Sherqi Türkistan Gézitige kündilik maqalarni, xewerlerni yézish bilen meshhul bolup yurgen Exmetjan Qasimini

birge tuzushke teklip qilidu . Exmetjan qasimi bolsa 1914-yili 4-ayning 14-küni Ghuljida qol-hunerwen ailiside dunyagha kelgen, Exmetjan Qasimi kichik chighidila Dadisidin waqitsiz ayrilghan bolup, turmushning qiyinchilighidin Anisi bilen birge Taghisi Qasim ependining yinigha yeni hazirqi Qazaghistangha tewe bolghan Yerkenke köchop ketken . Yerkette 7 yil  bashlanghuch we ottura mektepni oqughandin kiyin 1937-yildin 1940-yilghiche Tashkent ottura asiye döwlet Uniwersitida oquydu we Moskovagha birip, Bilim ashurup Tarixi penler boyiche unwan alghan. Roschini nahayiti yashi bilidu.

1940-yili etiyazda Chöchek arqiliq wetinimizge qaytip kelgen we Shing Shiseyning zorawanlighi hökum surgen chaghlarda Urumchi türmisige qamalghan. Gomondang hökumiti kelgende türmidim chiqip, Ghuljigha qaytip kelgen. Mana bu exwallardin birqatar xewerdar bolghan  Hebib ependi, Exmetjan ependining bilimlik , weten, millet söyer yigit  ikenligini tonup yetken. Exmetjan ependi bu teklip qobul qilip shu chaghdiki bezi Ros´che qollanmilardin, Yawropa elliridiki Démmugratik döwletlerning Programmiliridin we Türkiye Jumhuryitininhg Programmilirini körup chiqip,  Uyghuristanning shuchaghdiki emeliy ehwalini chongqur teklil qilish arqiliq siyasi we ijdimaiy mezmuni mol bolghan we shu chaghdiki Dunya weziyitini we Uyghuristanning emeliyitige uyghun 9 maddiliq Programma layhesini Hebib ependige sunidu we bu 9 maddiliq Programma Sherqi Türkistanning Siyasi programmisi qilip bikitilidu. Bushundaq bir qatar muhim mesiller hel bolgahndin kiyin Sherqi Türkistan Jumhuryitini qurush teyarliq xizmiti tammamlinidu. 11-ayning 8-küni “Azatliq teshkilatining” yétekchiligide heyhetler yighini ichilip,  muhim mesiller muakime qilinip, qararlar ilindi. Qurulmaqchi bolghan Jumhuryetning döwlet aparatliri turghuzuldi. Ichki ishlar nazariti, Sehiye nazariti, Dinni ishlar nazariti, Ediliye nazariti, Maliye nazariti, Maarip nazariti, Herbi teminat idarisi, Transport idarisi qatarliq muhim organlar turghuzilidu  we ularning rexperliri bikitildi. Hökumet reisi Ilixan Töre, muawin reis Hekimbeg Hoja, idara heyet ezaliri Reximjan Sabirhaji, Abdukirem Abbasof, Muhemetjan Mesum, Hebibulla(Hebib) Yunichi, Enwer Musabayup, Obulheyri Töre, Maskalow qatarliqlar teyinlendi, bash katipliqqa Abdurup Mexsum teyinlinidu.

Döwlet bayriqimiz 1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde quyrulghan Sherqi Türkistan Islam Jumhuryitining  döwlet  bayriqi bolghan Ay yultuzluq kök bayraq yeni Uyghur millitining simholi bolghan kök reng bilen muqedes Islam itiqatimizning simholi bolghan Ay yultuzdin birleshturlgen  Bayraq bolsa  döwlet bayriqimiz qilip bikitildu.

1944-yili 11-ayning 12-küni Ghulja sheherning köpkök asmidida Quyash bashqiche parlighan bolup, özining illiq nüri bilen bash Qish mevsimidiki qalduq yapraqlar  yuzini julalandurwetken idi. Ili xelqi bilen mungdash, zamandash, ezeldin uyghur xelqining dilawer, mert oghlanlirigha hem nepes, hem sirdash bolup kelgen, nechche waqittin biri biaram bolup, ghem-qayghu, dert-elemlirini ichige yutup, uzaqtin-uzaqqa tolghunup aqqan Ili deyyasi, öz wujudigha singdurgen jenggiwar , merdane qiyapitini ashkarlap, jush urup, shawqun chiqirip, örkesh yasap,  özini qiyan tashlargha urup, merwayit danchilirini etrapqa sixélik bilen chachritip, öz hisyatini ipadilimekte idi. mana shu tapta  Sherqi Türkistan Jumhuryitining reisi Ilihan Töremmu öz hemraliri bilen hökumet binasi ichide qisghin keypiyat ichide tentenige chömgen idi.

Ilixan Töre Shakirxan Töre oghli 1885-yili 3-ayning 21-küni hazirqi Qirghiztanning Toqmaq(Balasaghun) digen yiride halliq Özbek ailiside dunyagha kelgen. Edibiy tahellusi Saghuni, uning Atisi Shakirxan Töre chong oghli Ilimxan töre bilen Ilixan töreni Medinige oqushqa ewetken. Medinide oqughandin kiyin Buxara medirisliridimu ilim tesis qilghan. 1916-yili Toqmaq teweside Char Rossiyege qarshi qozghilang basturulghanda bu qozghilangning aktip ishktirachiliridin biri bolghan Ilixan Töre qichip yurgen . 1920-yili Qeshqerge kelgen, kiyin qaytishqa mejbur qalghan.1922-yili Sovet hökumiti teripidin qolgha ilinip bir mezgildin kiyin qoyup birilgen . 1930-yili qayta qolgha ilinip, 10 yilliq qamaqqa hökum qilinghan likin doslirining yardimi bilen Türmidin qichip chiqip, Ghuljigha kélip olturaqlashqan. Ghulja xelqi Ilixan Törige  nahayiti hörmet körsetken hetta u olturghan mehelini Ilixan Törening nami bilen “Törem mehelisi” dep atighan, hilihemmu bu mehele  shu nam bilen atilip kelmekte. 1937-yili jallat Shing Shisey teripidin Türmige tashlanghan. 1941-yili türmidin chiqqan. Ilixan töre türmidin chiqqandin kiyin Ghulja sheride bir tereptin Tiwiplik qilip, xeliqning jismani jehettiki axriqlirini dawalisa yene bir tereptin Chong medirislerde Dinni tebliq qilip, Xelqning meniwi jehettiki kisilini dawalap, Ghulja xelqini erkinlikke, Ilim- meripetke, heqqiqi islam eqidisige dewet qilghan we Ghuljida mexpi qurulghan Azatliq teshkilatining asasliq xadimi bolup qalghan.  Ghulja azat bolghanda Sherqi Türkistan Jumhuryitining reisi bolghan. Mana bu bidakar ustaz bugun Jumhuryetni Ghulja xelqi bilen birge ten-tene qilmaqta. To-top bolghan Yégit- Qizlar, ushaq balilar, aq saqal Bowalar, mukcheygen Momaylar qeddini ruslap, hökumet binasi terepke qarap seldek aqmaqta. Pütün memuri idarilerge isilghan Gomindangning bayrighi yulup, ilip tashlinip, ornigha kök Ay-yultuzluq bayriqimiz jewlan qilip lepildimekte. Mana bu Uyghur millitining erkinligining, musteqillighining simholi idi.  Mana bu uyghur millitining milliy iradisining mehjutlughining, adaletsizlikke, mustemlikichilikke bolghan qarshiliq küchidin mehrum qalmighanlighini roshen ipadisi idi. Kök bayraqtin jiwalighan nürlar esirlerdin biri zulmet qaranghuluq ichide qalghan Millitmizning rohiyet dunyasini yorutup, Oghuzxan rohini yene bir qitip oyghutup, Insanning qimmitini, erkinlikning qimmitini, Azatliq söygisini, Hayatning cheksiz qedir-qimmitini Millitimizge his qildurghan idi. Hökumet binasi aldigha yighilghan xelq “yashisun sherqi Türkistan !”,  “ yashisun Ay Yultuzluq kök bayraq” dep, töwlighan awazliri Ghulja sherini zil-zilge saldi. Bu chin yurektin itilip chiqqan yangraq awazlarning  Tengri téghidiki  eksi sadaliri ta Tarim wadisigiche tarqilidu.

Ilixan Töre hayajan ichide Hökumet binasi aldiki Gomindangchilar teripidin oruntilghan Shirning geyjgisige dessep turup, Xelqqe mundaq nada qildu:

“Essalamu eleykum, eziz qirindashlar! Men bugün Sherqi Türkistan Jumhuryiti namidin esirlerdin biri mustemlikichilerning qatmu-qat zulumi chekken Uyghur xelqi öz azatlighini qolgha kelturgen bu künni barlighim bilen chin könglumdin tebrikleymen. Eziz qandash- qirindash, tuqqanlar ! biz nechche esirlep hökum surup kelgen zulum zalalet, qarangghu jahaliyet qaplighan zamanlarda az zahmet, az horluq, kulpet chekmiduq? Zalimler tögmen tishi, biz bolsaq Sukendiki bughday bolduq, zorawanlar neyze-qilich, biz bolsaq qol-ayaqlirimiz zenjir bilen baghalnghan mexbus bolduq,  ular ach köz yilpiz-yolwas biz bolsaq qotandiki Qoy bolduq. Bayashat Turmush nime? Erk-azatliq nime? qet`i rewishte körmidung. Yoruq tanggha, parlaq Quyashqa zarlinip öttuq.  Ezeldin Uyghur xelqqi kim? Shuni unutmaslighimiz lazimki , Ol batur Tengriqut ewladi! Ol nami, dangqi dunyagha taralghan jesur, merdane Xelq, dunya medeniyetdiki zor töhpilerni qoshqan Xelq! Uyghurlarning peqetqine ming yil ilgerki Orhun Uyghur döwliti, Qaranhanilar döwliti, Turpan idiqut döwliti we Gensu Uyghur döwliti bolghan, shuni éytishqa heqliqmenki Türuk, Qipchaq, Özbek, Qazaq qatarliq Türky xeliqlerning atesi uyghurdur. Hosh axirqi esirlerde omumen bizning bishimizgha yetken mudhish kulpetlerning türluk sewebi nime? Uni asasen tajawuschi mustebit, qanxor hakimyetning qulluq, jahaliyet zenjiri bilen chirmap, pen-maaripni cheklesh Tupeylidin rohiyetimizge chüshken merez keseldindur. Qedirlik tuqqanlar! Mana emdi esirlerdin biri  telmurup, arzu qilip kutken Quyash bizge baqmaqta. Waqitni ghenimet bilip, emdi toluq oyghanmisaq, emdi qolimizgha Qoral almisaq Allamu rawa körmeydu? Eksiyetchi Gomindang bizni hertereptin Ejdihadek chirmap ilip, öz dimigha tartip keldi, ular wehshilerche Ana tupraghimizgha bisip kirip, bizlerni qanliq Tigh-Qilichlardin ötkuzdi, Ana aq sutuge temshelgen bowaqlirimizni böshugide boghup, taaret xanilargha tashlidi. „ Atang erdur, Erdek qiliq qil“ digen iken Sadir pelwan Bahadir. Men silerni qutluq wetinimiz, janijan xelqimizning hörligi üchün qanliq Jenggahqa chaqirimen! kimki Jenggahta  köksige oq tigip yiqilsa Alla yolida shihittur! Siz eziz qirindashlar yawuz, qanxor tajawuschilardin jan´gha jan, qan´gha qan  alishke teyarmusizler! „

Xelq topidin “teyyar!” Digen sadalar yangridi, bu yangraq sadalar  Tagh-tawanlar iship ta Tarim boyighiche yetti. Bu yangraq sadalar türkiside Milletning teghdiri, Wetenning istiqbali ustide yene bir qitim oylunishning muqedimisi bashlandi………nechche esirlerdin béri  jahaliyet tutekliri qaplap kelgen Tarim wadisining asminida nürane yultuzlar charlashqa, Tengritagh Atining giganit gewdisi biliner-bilinmes midirlashqa, un-tunsiz éqip kiliwatqan Ili deryasi shawqunlashqa, neche esirdin biri pushshuldap yatqan bu qedimi tupraq asta-asta silkinishke bashlidi.

Azatliq kürishi tézdin ulghuyup arqa –arqidin ghelbiler qolgha keldi. Partizanlar sanimu kündin-künge köpeydi. Her kündiki ghelbiler, bahardirlirimizning qeqrimanliq ish-izlirmu Sherqi Türkista Gézita ilan qilinip turdi, mana  bu chaghda Exmetjan ependi Gézitning bash texriri bolup ishlidi. Shu yili 12-ayda Sherqi Türkistan Jumhuryitining nizamnamisi yene toluqlunup, 1945-yili 5-yanwarda Gézitta ilan qilindi. Asasliq qoshulghan mezmunlar Sherqi Türkistanni uzul-kisil azat qilish, buning üchün milliy Armiyeni qurush idi. Exmetjan qasimi mana mushundaq  nahayiti ni´gizlik pikirlerni otturgha qoyup, nizamnamigha kirguzdi.Exmetjan ependi bir qatar xizmetliridin kiyin kündin-künge közge körunushke bashlidi. 1945-yili 1-ayda hökumet ezalighigha qobul qilinip Herbi bölumning bashlighi bolup ishlidi we Milliy armiyening nizamnamisimu tuzup chiqip , 1945-yili 8-apirilda Milliy armiyening resmi qurulghanlighi jakalandi. Milliy armiyening bayriqigha „Sherqi Türkistanning azatlighi üchün algha !“ dep yézilghgan idi. Milliy armiye pütün Sherqi Türkistanning azatlighi üchün 3 yönulush boyiche herbi yurush ilip bardi, mana bu chaghda Exmetjan ependi Ros herbi mutexesliri bilen birge Uyghuristanning Jughrapiyelik arqa körunushi we herqaysi rayonlarning siyasi we ijdimai emeliyitini toluq teklil qilip, herbi yurush pilani tuzup chiqqan.

Mana bu tarixi ehmiyetlik bolghan herbi yurushlerde Milli Armiye nahayiti qeqrimanliq bilen jeng qilip,  Azatliq, hörluk üchün Shijazet we jasaret meydanining chewendazliri mingen Arghimaqliri bilen Düshmen stikamlirigha shiddet bilen itildi. Urush meydanida herqanche mushaqetlerge duch kelsimu, pisent qilmiydi. Zimistan soghaqlarda, Deshit chollerde yurgende, Bahadirlirimiz At ustide yolwastek mustekkem olturup, dushmen seplirini yirip tashlidi. Düshmenning top zembirekliri  Milliy armiyening jasariti aldida hich nimige erzimidi. 1945-yili 5-aydin 9-ayghiche bolghan qisqighine 4 ay ichide 1milyon ahalisi bar bolghan 300 ming km² zimin azat qildi. Özidin nechche hesse köp bolghan hemde küchluk éghir qorallar bilen qorallanghan Düshmen armiyesini yer bilen yeksan qildi.

Mana mushundaq shijaset bilen shiddetlik ilgirlewatqan Milliy armiye Manas derya boyigha kelgende, algha ilgirleshke yol qoyulmidi yeni shu chaghdiki Xeliq ara weziyette 2-dunya urushi ayaqliship, Yalta shernamisigha imza qoyghan, ghelbe qilghan döwletler qatarida Gomondang hökumitimu bar idi. Dunya urush ghelbisidin kiyin uljigha Sherqi Türkistanning istiqpali tutup birilip, Gomindang bilen téchliq bitimge mejburlandi. Gerche shu chaghda uzul kisil musteqilliq idiyesi ige bolghan, mol  siyasi tejirbilerge ige bolghan Ilihan Töre muressechilkke uzul-kizil qarshi turghan bolsimu  küchi kargha kelmide hemde 1946-yili 6-ay 12-küni Sovetning jasusliri teripidin nezertben qilinip, Sovet itipaqigha ilip kitildi, shuning bilen ta 30 yilgha yiqin nezertben hayat kechurup, 1976-yili 2-ayning 28-küni 91 yishida alemdin ötti. Ilixan Töre nezertbent hayatida ilmi ijadiyet bilen shughullunup, özining nidametlik qismetke tolghan bu tarixlarni eks etturidighan meshhur “ Sherqi Türkistan qayghusi” digen bibaha ilmi qimmetke ige  eserni biz ewlatlargha yézip qaldurdi. Ulugh Alla yatqan yérini jennet qilsun!

Ilixan Töre dewridin kiyin Exmetjan ependi dewri bashlandi bu dewir asasen siyasi küresh dewri bolup, bu küreshte Exmetjan ependining weten we millet qoshqan pidarkarlighi xelqimizning tilida dastandur. Mining shexsi nezirimde Exmetjan ependi öz waxtida muressechi terepdarliri bolush  supiti bilen öz hayatidiki 1- we axirqi xataliqni sadir qilghan. U 11- bitim tuzush jeryanidiki Gomindang hökumitining rezil oyunlirini öz közi bilen köridu we bitimdin kiyin birleshme hökumet qurulghanda, Gomindang  Exmetjan ependini ölturush üchün suyqes pilanlaydu likin Exmetjan Ependining qeyser iradisi we eqil-parasiti aldida kargha kelmeydu. Nenjingdiki Gomindang qurultiyida Exmetjan ependi Uyghur xelqining heqiqi erkinligini telep qilip, Gomindang hükumitining közige miqtek taqilidu.  Shu chaghdiki murekkep tarixi sharaitta Exmetjan ependi bilen periq itish tuyghusi ajiz, cholaq tepekkurgha ige, yéraqtiki upuqni körushke Köz nürliri ajizliq qilghan  Uyghurning ichindin chiqqan Gomindang terepdarliri bilenmu zidiyet ötkurlishidu. Mana munshundaq qatmu-qat bisimla astida Exmetjan ependim özining ghayisidin qet´i yanmaydu we musteqqilliq idiyesi kündin-künge küchiyidu.

Musteqqilliqqa irishmigen bir memlikette ölum we zawalliqqa yüzlunishning muqerer ikenligini. Bu her ikkilisidin qutulushning birdin-bir yoli Musteqqilliq ikenligini ,  uzul- kisil musteqqilliq yolini tutmighiche Xelqimizning hörligige kapaletli qilghini bolmaydighanlighini heqiqi türde tonup yitidu.

Bitim boyiche Uyghuristanning herqaysi wilayet , Sheher we Nahiyeliride Démugratik usulda ilip birilidighan saylamda Gomindang özining hakimyet tutalmaydighanlighigha közi yitip, saylamgha öz qol-chomachiliri bilen buzghunchiliq herketlerni ilip baridu, buning bilen  1947-yilgha kelgende 11 bitip buzulidu. Exmetjan ependi Uyghuristanning tup mempeti üchün, heqqi weten perwer ziyalilarni toplap, Urumchidin  Ghuljigha qaytip kilip, Ghuljida milliy Armiyeni kücheytish, Maaripni küpcheytish we Xelqimizning iqtisadi exwalini yaxshilash üchün ilghar siyasetlerni tuzup chiqip, emilleshturidu. Uyghuristan herqaysi rayonlirigha öz ademlirini ewetip xelqimizni heqqi türde erkinlik, azatliqqa chaqiridu we  heqiqi musteqqilliq idiyeside ching turup 1949-yili 8-ayning 27-küni Atalmish sunhi yasalghan Ayropilan weqesi bilen qurban bolidu.

Exmetjan ependi qet´i qilip, özining   Musteqqilliq idiyesi mundaq ipadileydu:”Bizning Xelqqimizge  200 yildin biri erkinlikke  irishish purseti emdi keldi, biz bu pursetni qoldin bersek bundin kiyin bundaq bir pursetning kilishi bekmu tes!”.

Exmetjan ependi Xitay we Sovet terepning layhesini qet`i  ret qilghan, buning bilen özining hayatini qurban qilish bilen öz musteqqilliq idiyesini Pütün Uyghuristan Xelqige ölmes abide qilip, qaldurup ketken.

Exmetjan ependi hergizmu Xitay teshwiqatidiki we Xitay teripidin  neshir qilinghan matiryallargha asaslinip hökum chiqarghan, öz millitimiz ichidiki kemtuk tepekkurchilarning iytqinidek  Zhongguo Démmugratik inqilawigha töxpe qoshqan bir shexsi emestur.

Zeliliy:”Xalayiqning közide perde-gheplet,Nür ayan bolmas” dep éytqinidek, xamushlarche, hamaqetlerche yuriwemeyli, musteqqil pikir qilish aditini yétildureyli. Periq itish tuyghusi xunuk millet köp hallarda Meshhel kötergen oghlanlirining boynigha sirtmaq sélishtek xataliqni tola tekralaydu. Dimekki Exmetjan Qasimi Ularning Neziridiki Exmetjan bolmastin belki Uyghuristan azatlighi üchün öz haytini teghdim qilghan, Uyghur xelqi  iptixarliq bilen esleydighan söyumluk Dahiyimizdur,  Shuningdek  kirizis tuyghusi eng küchluk, Milletke bolghan muhebbiti eng chongqur , réyalliq heqqidiki chüshenchisi eng téren, étiqad we eqidisi chongqur,  milliy mejburiyet tuyghusi eng küchluk,  tenqidiy rohqa bay, yéraqni körer ,chongqur tepekkur qilish additige ige bolghan Uyghur xelqining bahadir Oghlanidur .

Bizning milliy qimmet tuyghumizni ashurup, iptihar éngimizni kucheytidighan Sherqi Türkistan Jumhuryiti bolsa bizni yene bir jehettin  ökunush, hesret, pushayman tuyghusigha gheriq qilidighan yéqinqi zaman  tariximizning  omumi mezmunidin ibarettur.

Gerche tarixtiki ishlar zaman jehettin qaytillanmas bolsimu, lékin Rohi tinim tapmastur. Bugun ötmushning dawami, kelgusining bashlinishi. “bugün” bolsa hikmet tolghan “jahanname” ikenligini bilishimiz lazim. Yeni “bugün”ni tuqqan ötmushning zadiy qandaq kechmishler bilen tolghanlighini bilgendila , kelgusimizge qandaq jawaplarning yoshurun´ghanlighini éniq kureleymiz. Eger ötmushtiki Tarixi weqelerge ötup ketken nerse dep, Tarixqa biperwaliq bilen qaraydighan bolsaq,  parlaq yingi Tarixni yaritishimiz mumkin emes! Biz Tarixtin biri bishimizda egip yurgen bu ejdahaning kölenggusini körmey turup “bugün” ning Tarixning köz yishi ikenligini bilelmeymiz. Uzaq tarixning cheksiz upuqida qitip qalghan qan dighéni körmey turup, qelbimizning pinhan bulungliridiki ökunushni his qilalmaymiz.

Shuning bilen birge yene Millitimizge azap ingini singdurushimiz lazim. Yiqinqi bir nechche yillardiki key-keynidin yuz bergen  tragidiyelik weqeler  tupeylidin  millitimizge azap ingi birqeder singgen bolsimu likin yenila yiterlik emes. Azap éngi ademning qinida iqip yurgen bir hil hayati kuch , bir hil meniwi supet, bir hil qozghatquchi énergiye , u bir xil menewi qoraldur. Herqandaq Ademde öz-özide oylinish tuyghusi, ensiresh we azap  tuyghusi bolghandila,  öz hayatida ezeldin hés qilip baqmighan boshluqlargha qayta nezer sélishqa bashlaydu. Shuning bilen  adem öz-özidin halqip, meniwi jehettin takammullishidu. Bu tereqqi qilip, insanning erkinlikke intilishi, musteqqilliq idiyening törelmisini peyda qilidu. Musteqqil idiye bolsa bizning nusret yolimizdur.

Hemmige ayanki her bir wijdan igisining öz millitige bolghan muhebbiti tosuwalghili bolmaydighan derijidiki qudretlik Roh. Meningche millet qelbining tartish küchi yersharining tartish küchidin qudretlik. Likin shu nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur. Bizning musteqqilliq yolimiz heqiqi menidiki heqqani, ebidi toghra Yoldur.

Hörmet bilen,

Iz

• 2014 Germany

Pen téxnikining uchqandek tereqqiy qilishi bilen yanfon we kompyutér qatarliq ilghar pen-téxnika üsküniliri her millet xelqining turmush, öginish, xizmet, alaqe sahelirige köp qolayliqlarni élip keldi, emma yanfon, kompyutér qatarliq éléktir üsküniliri meshghulat qilish jeryanida tarqatqan éléktir we atom magnit radiyatsiyesi kishilerning salametlikige yoshurun tehditbolmaqta. Köpligen kishilerde oxshash bolmighan derijide radiyatsiye ziyinining alametliri körülmekte. Undaqta éléktir magnit radiyatsiyesi dégen néme? U’adem bedinige qandaq ziyanlarni élip kélidu? Éléktir magnit radiyatsiyesi éléktir üsküniliri chiqarghan éléktir magnit dolqunini körsitidighan bolup,dunya sehiye teshkilati kompyutér, téléwizor, yanfon qatarliq éléktir üsküniliri chiqarghan éléktir magnit radiyatsiyesining hamilige bolghan ziyini, chong méngining estesaqlash iqtidarigha bolghan ziyini nahayiti yuqiri bolidu, dep qarighan. Töwendebiz mutexessislerning bu heqtiki bayanlirini qisqiche tonushturimiz.
Birinchi zéyini:balilar eqli qabiliyitining kemtük bolup qélishini keltürüp chiqiridu. Eng yéngi tekshürüshtin melum bolushiche, memlikitimizde her yili tughulghan 20 milyon bowaqning ichide 350 ming bowaq kemtük tughulghan, buning ichide 250 mingi eqli iqtidari kemtük tughulghan bowaqlar bolup, mutexessisler buning asasliq seweblirining biri bolsa éléktir magnit radiyatsiyesining ziyini, dep qarighan.
Ikkinchi ziyini: radiyatsiye kishilerning yürek qan tomur sistémisigha tesir qilip, yürek gheyri soqush, yürek suqush ritimi astilap kétish, yürekning qan étip chiqirish miqdari aziyip kétish, yürek suqush ritimi qalaymiqan bulush qatarliqlarni keltürüp chiqiridu. Eger yürekke sün’iy qozghatquch ornatqan bimarlar yuqiri éléktir magnitliq radiyatsiye muhitida turghanda, yürek qozghatquch eswabining normal ishlitishige tesiri bolidu.
Üchinchi ziyini: kishilerning körüsh sistémisigha tesiri bar. Köz bolsa ademning éléktir magnitliq radiyatsiyege qarita sezgürlüki yuqiri bolghan eza bolup, yuqiri éléktir magnitliq radiyatsiye tesiri körüsh quwwitining töwenlishi, közge aq chüshüsh késellikini keltürüp chiqiridu. Köz méngige eng yéqin eza bolghachqa, radiyatsiye közge tesir qilish jeryanida, méngining normal ishlishige tesir körsitidu.
Tötinchi ziyini: ademlerning köpiyish sistémisigha tesir körsitidu, asasliqi er-ayalliq munasiwet normalsizlishish, erlerning uruq süpitining chüshüp kétishi, bir qisim ayallarda adet qalaymiqanlishish, hamildarlarning hamilisining tebi’iy chüshüp kétishi we hamilining gheyrilikini keltürüp chiqiridu.
Beshinchi ziyini: radiyatsiye adem ténidiki rak hüjeyrisining köpiyishini tézlitidu. Éléktir magnit radiyatsiyesidin bulghinish adem ténidiki qan aylinish sistémisi, immunitét we madda almishish iqtidarigha tesir körsitidu, éghir bolghanda rak késilini qozghap, adem ténidiki rak hüjeyrisining köpiyishini tézlitidu. Shiwitsariyilik tetqiqatchilarning xatiriside mundaq körsitilgen: etrapida yuqiri bésimliq sim ötken yerde olturushluq ahalilerde süt bézi raki bulush nisbiti normal ademlerge qarighanda 7.4 hesse yuqiri bolidu. Amérika téksas ishtati rak késel dawalash fondi jem’iyiti birqisim éléktir magnit radi’atsiyiside yarilan’ghan bimarlarni tallap laboratoriyelik tekshürgende, yuqiri bésimliq simning yénida xizmet qilidighan ishchilarning rak hüjeyrisining üsüsh sür’iti adettiki ademlerdin 24 hesse yuqiri bolidighanliqini éniqlighan.

Altinchi ziyini: radiyatsiye balilarda aq qan késilini keltürüp chiqiridighan seweblerning biri hésablinidu. Tébbiy tetqiqat shuni ispatlidiki,uzun muddet yuqiri éléktir magnit radiyatsiye muhitida turghan chaghda, qan suyuqluqi, lima suyuqluqi we hüjeyrining esli halitide özgirish peyda bolidu. Italiyelik mutexessis tetqiqat netijiside bayan qilishiche, mezkur dölette heryili 400 din artuq balilar aq qan késiligegiriptar bolup qalghan, uning asasliq sewebi bolsa yuqiri bésimliq éléktir simining yéqin bolghanliqi üchün éghir bolghan éléktir magnit radiyatsiyesi ziyan qilghan.
Démek, etrapimizdiki éléktir magnit radiyatsiyesini köz bilen körgili bolmisimu, emma uning bizge bolghan yoshurun tehditi intayin éghir bolmaqta. Rayonimiz kishiliri radiyatsiye ziyinining alamiti éniq körülgen’ge qeder radiyatsiyege sel qarimaqta. Shu seweb beriket radiyatsiyedin saqlinish mehsulatlirini mexsus sétish merkizi ichkiri ölkilerdiki tereqqiy qilghan sheherdin ilghar pen-téxnika asasida ishlepchiqirilghan, yuqiri ünümlük radiyatsiyege qarshi turush üskünilirini kirgüzdi.
Radiyatsiyeni ölchemlik ölchesh eswabi, kompyutér radiyatsiyesini yoqitish eswabi, radiyatsiyesiz tingshighuch, radiyatsiyedin saqlinish köz eyniki, radiyatsiyedin saqlinish kiyim-kéchekliri we her xil radiyatsiyedin saqlinish üsküniliri radiyatsiye dewridiki eng yaxshi mudapi’e bolalaydu.
Birkün baldur ishletsingiz salametlikingizni bir kün baldur asrighan bolisiz!

Radiyatsiyedin saqlinish mehsulatliri

Radiyatsiyeyoqatquch: 1.kompyutér bash apparati, ékran, kunupka taxtisi, ma’us qatarliq bir yürüsh kompyutér eslihelirining radiyatsiyesini yoqitipla qalmastin, yene xet bésish mashinisiningmu radiyatsiyesini yoqitalaydu.
2.meshghulat qilish asan,kompyutérni qayta qozghitish hajetsiz.
3.qoshumche menpiy iyonluq iqtidar seplen’gen bolup, etraptiki hawani saplashturush iqtidarigha ige.
4. USBlik ulash éghizi bar bashqa üskünilerningmu radi’atisiyesi yoqitalaydu.
5.töwen,ottura we yuqiri dolqunluq radiyatsiyening hemmisini yoqitalaydu.
6.gérmaniyelik énzhinirlar layiheligen bolup, sipta, chirayliq, jelp qilarliq. Alma uslubini özige mujessemligen.
Aptomatik radiyatsiye yoqatquch
Aptomatsiz radiyatsiye yoqatquch
Radiyatsiye ölchigüch: 1.qaysi üskünilerde radiyatsiye bolidighanliqini bilgili bolidu.
2. Éléktir üsküniliri, éléktir simi we sana’et’eslihelirining radiyatsiye da’irisini, radiyatsiyening küchlük-ajizliqini ölchigili bolidu.
3.meshghulat qilish asan, tézlikte her xil éléktir’üskünilirining radiyatsiyesini ölchep chiqqili bolidu.
4. Her xil üskünilerningradiyatsiyesini éniq sélishturghili bolidu.
5.radiyatsiyedin saqlinish üskünilirining heqiqiy-saxtiliqini ölchep bilgili bolidu.
6.her xil éléktir üsküniliridiki radiyatsiyeni ölchep körüsh arqiliq radiyatsiyege bolghan hoshyarliqni ashurghili bolidu.
7.ölchesh da’irisi kengri. Ishlitish da’irisi köp.
8.élip yürüsh qolayliq.
9.bahasi muwapiq.
10.chirayliq layihelen’gen, kespiy uslub gewdilendürülgen.
11.bixeterlik ölchimige yetken mehsulat.
Radi’atsiye ölchigüch
Radiyatsiyesiz tingshighuch: 1.turuba shekillik bolup, ishlitish qolayliq, turubisi yighinchaq.
2.awaz turuba bilen qulaqqa baridighan bolup, radiyatsiyening qulaqqa ziyan qilishidin saqlap qalidu.
3.turuba ichide tok simi bolmighachqa, sim üzülüp kétishtin ensireydighan ehwallar bolmaydu.
4.shawqunsiz bolup, tingshighuchtin gheyri gizhildighan awazlar anglanmaydu.
5.tingshighuch radiyatsiyesiz bolghachqa,uzaqqiche ishletsimu qulaqqa ziyan qilmaydu.
6.tingshighuch béshi 4 xil bolup, herqandaq kishige mas kélidu.
7.hamilidar ayallar ishletse, radiyatsiyening ziyan qilishidin saqlap qalghili bolidu.
Radiyatsiyesiz tingshighuch
Kök nur radiyatsiyesidin saqlinish köz eyniki: 1.kök nurni tosaydu.
2.radiyatsiyeni tosaydu.
3.binepshe nurni tosaydu.
4.küchlük nurni tosaydu.
5.köz charchashning aldini alidu.
6.süzük körsitidu.
7.eynek jijilmaydu.
Kök nur radiyatsiyesidin saqlinish köz eyniki
Radiyatsiyedin saqlinish köngliki: her xil éléktir üsküniliri chiqarghan radiyatsiyedin saqlaydu. Hamilidar ayallarning yaxshi tallishi bolup, radiyatsiyening hamilige bolghan ziyinidin saqlap qalidu.(Uyghuristan Awazi)

Qisqiche mezmuni: bu maqalide newruz — yéngi yil bayrimining kélip chiqishigha da’ir tarixiy pakitlar otturigha qoyulup, newruz bayrimining eslidin hun (un’ghur), uyghur qatarliq türkiy milletlerning milliy bayrimi ikenliki, türkiy qowmlar arqiliq yawro–asiyagha tarqalghanliqi, newruz bayrimining uyghur–türk medeniyitidiki en’eniliri qisqiche tonushturulup, newruz bayrimini ötküzüshning ehmiyetlik terepliri körsitip bérilidu.
Achquchluq sözler: uyghur–türkler, newruz — yéngi yil bayrimi, en’ene

1. Newruzning kélip chiqishi we tarqilishi
Milletlerni millet qilip tutup turghan meniwi amillar adet–en’eniliri, mirasliri we bashqa medeniyet amilliridur, bir milletni tutup turghan, uni yashnatqan, dawamlashturushqa mumkin qilghan türk medeniyet ülgiliridin biri newruz (yéngi yil) bayrimidur. Türk xelqliri tarixtin bügünki künimizge qeder, ijtima’iy we diniy hayattiki bezi ünümlük waqit, weqelerni bayram dep qutluqlap kelgen. Bularning biri newruz (yéngi yil) bayram künidur.
«newruz» eslide parsche söz bolup, new — yéngi, ruz — kün, yeni yéngi kün, «tunji bahar küni», «yéngi yil küni» dégen menilerni bildüridu. Uyghurlarda newruz bayrimi bashqa türkiy xelqlerge oxshash her yili 3– ayning 21– küni qutluqlinidu. Uyghurlarda bu bayram yéngi yil bayrimi dep qutluqlinidu. Newruz miladiye kalindari boyiche kéche bilen kündüz tenglishidighan mezgil mart éyining 21– künidin 23– künigiche bolidu.
Newruz — yéngi yil bayrimi 2009– yili dunya medeniyiti mirasigha kirgüzülgen bolsa, 2010– yildin bashlap xelq’ara newruz bayrimi qilip belgilendi.
Newruz pa’aliyiti herqaysi dölet we rayonlarda, milletlerde her xil isim–atashlar bilen qutluqlan’ghan. Türkiy xelqlerde bu diniy bayram bolushtin köprek, bir tebi’et bayrimi, bir qutulush bayrimi, bahar bayrimi bolup dawamliship kelgen.
Eng qedimki türkiy xelq bayrimi bolghan newruz türkiy xelqlerde eng deslep barliqqa kelgen.
Newruz birqanche ming yillardin béri türk qowmliri arisida qutluqlinip kelgen. Bu bayram miladidin burunqi 8– esirde hunlar (un’ghur) teripidinmu qutluqlan’ghan, shuningdin kéyinki yillarda pütün türk qowmliri teripidin eng büyük bayram dep alqishlinip kelgen. (türk bayrimi newruz: http://www.turksolu.com.tr/78/adiguzel78.htm)
Tarixchilarning tetqiqatigha qarighanda, newruz nami bilen qutluqlinip kelgen bu bayram yenisey (anasay), orqun etrapliridin, altay taghliri etrapliridin hun (un’ghur)larning yawropagha yürüsh qilishi bilen majaristan (wén’giriye–hun’giriye), balqan we yawro–asiyagha tarqalghan. Miladi 8– esirdin bashlap, hazarlarning jenubidin anadolugha we missipotamiyege tarqalghan. Misir newruzni yilbéshi dep muqimlashturghan. Türklerning bu yéngi yil bayrimi iranliqlar teripidin qobul qilinip, newruz dep terjime qilip qollinilghan. Iran arqiliq ereblergimu tarqalghan. Islamiyettin kéyin abbasiylar dewride newruz bayrimi dep qutluqlash dawam qilghan, saljuqilarda, osmaniy (osman türkliri)larda bu en’ene dawamlashturulghan. Herqaysi jaylarda newruzni qutluqlash perqliq bolsimu, lékin köpligen ortaq tereplermu bolmaqta. Ortaq tereplerning biri newruz otidur, qedimki türklerde ot bext dep qarilidu.
Türkiy xelqlerning milliy bayrimi bolghan newruz atilirimiz bolghan hunlardin bashlinip, köktürk, uyghur, türkmen, qirghiz, tatar, özbék, qazaq qatarliq türk qowmlar arisida tarixtin buyan yéngi yilning bashlan’ghini bolup qutluqlan’ghan hem bügün’giche dawam qilip kelmekte.
Junggoning qedimki tarix matériyalliri bolghan «tarixiy xatiriler» we «xenname. Hunlar tezkirsi»diki melumatlargha asaslan’ghanda, hunlarda miladidin burunqi 3– esirde modun (mete–batur) tengriqut zamanisidin béri türklerde bahar bayrimi ötküzülgen. Hunlar 21– martta türlük yémekliklerni hazirlap, yaylaqlarda yighilip, ata–ejdadlirini esliship, mal–charwa we nopus sanini éniqlap, tebi’et, zémin’gha, tengrige atap mal–charwilarni soyup, dash qazanlarni ésip, muzika sadaliri ichide neghme–nawa, türlük köngül échish, tenheriket pa’aliyetlirini ötküzgen. «newruz oti» yéqilip, uning üstidin atlap ötken, sudin atlap ötken, chünki türk medeniyitide «ot» we «su»da mol hosul, beriket, hayatliq, tirilish jem bolidu dep qaralghan. Islamiyettin ilgiriki «yéngi kün»ning bashlinishigha baghlinishliq ishlar hazirmu uchraydu.
1) türklerning erginequndin chiqish küni 3– ayning 21– küni bolup, türk xelqleri bu künni «qutulush bayrimi» dep qutluqlap kelmekte.
2) on ikki haywanliq qedimki türk teqwimi (kaléndari)da, kéche bilen kündüzning tengleshken küni del 3– ayning 21– küni bolup, «yilbéshi» dep étirap qilinmaqta, bu künde yéngi yil qutluqlanmaqta.
3) qish mewsumi axirliship baharning bashlinishi, tebi’etning janlinishi 21– martta bolup, türkiy xelqler qishlaqlardin yaylaqlargha köchüshke bashlaydu, bu kün «bahar bayrimi» bolup chong we keng kölemde qutluqlinidu.
Bu bayram qedimdin bashlap shemsiye (kün) kaléndari boyiche qish axirliship, baharning bashlinish küni (3– ayning 21– küni), yeni kün bilen tün tengleshken bash baharning birinchi küni ötküzülidu.
«uyghurlar arisida newruz bayrimining qachandin bashlan’ghanliqi heqqide ishenchlik matériyallargha ige emesmiz. Lékin, ‹newruz› bayrimi heqqidiki köpligen güzel epsane–riwayetlerge asaslan’ghanda, ‹newruz› bayrimining peyda bolushi uyghurlarning islam dinigha étiqad qilishtin burunqi kök tengrige choqun’ghan dewrliri bilen munasiwetlik.» («uyghur örp–adetliri» namliq kitabtin)
Bezi tetqiqatchilar tarixiy menbelerge asaslinip, «newruzning kélip chiqqinigha 4000 yildin ashqan» (abdushükür muhemmed’iminning «newruz bayrimi we uning tarixiy qatlimi toghrisida» namliq maqalisi) dégenni otturigha qoyushidu.
«newruz noqul tebi’et bayrimila emes, u xéli uzaq bir zaman quyashqa, otqa we yoruqluqqa bolghan diniy étiqad tüsinimu élip keldi. Bu zara astrizmdin ilgiri quyashqa choqunush, tebi’et ilahchiliqi sheklide we zara astrizmdin kéyinki axrumazdagha séghinish, diniy ilahiyetchilik sheklide ikki basquchni béshidin ötküzdi» (abdushükür muhemmed’iminning «newruz bayrimi we uning tarixiy qatlimi toghrisida» namliq maqalisi). Newruzning qaysi küni bashlinidighanliqi heqqide köpligen astronomlar, jümlidin ebur reyhan bironi, ömer heyyam… qatarliqlar «qozi (hemel)» burjida bashlinidighanliqini otturigha qoyidu. Hetta, zara astrizimning muqeddes kitabi «awétsa»dimu newruzni qozi burji bilen bashlinidu, dep yézilghan. Zara astrizimning muqeddes kitabi «awétsa» miladidin burunqi 10– esirde yézilghan.
Islamiyettin burun kök tengrige téwin’ghan uyghurlar asmandiki yultuzlargha isim qoyup, «aq qoza» atliq yultuzgha insanlargha qut–bext bergüchi ilah dep téwin’ghan we «aq qoza» éyining tunji künini yéngi kün (newruz) dep qutluqlashqan, bu hazirqi miladiye kaléndari boyiche 3– ayning 21– künidur).
Hazirgha qeder, türkiy xelqlerde bu xil adet–en’ene, qa’ide ottura asiyadin balqan’gha, hettaki amérikidiki qizil derliler arisidimu öz ipadisini körsetmekte. Her yili, yeni 3– ayning 21– künidin
23– künigiche bu kün qutluqlinidu. Bu künde «köje» dégen alahide tamaq teyyarlinidu. Mazarliq ziyapiti élip bérilidu, ziyapette halwa, polu we türlük tamaqlar tartilidu, naghra–sunay chélinip, türlük tenheriket pa’aliyetliri, elneghme oyunliri ötküzülidu.
Bügün’ge qeder, türk qowmliri arisida xiristiyan bolghan chuwashlar, buddist bolghan tuwalar we musulman bolghan qirghiz, azeriylermu bu bayramni qutluqlaydu. Eger u shi’e–alewi bayrimi bolsa idi, xiristiyan dinigha éiqad qilidighan türk qowmliri qutluqlimas idi, buddist türklerning bu bayramni bille qutluqlighini bu bayramning diniy sewebtin bolmighanliqini ochuqlashturidu.
Islamdin ilgiri, türk dunyasida 12 haywan namidiki möchel teqwimi qollinilatti, türkler islam dinini qobul qilip bu din ichige kirgendin kéyin, hijiriye teqwimini(kaléndarini) qollinishqa bashlighan.
Yéqinqi yillardin buyan, newruz — yéngi yil bayrimini bezi étnik guruppilar siyasiy ölchem süpitide sinaq qilip qollinishni stimekte. Buning üchün, newruzning kélip chiqishini köpligen güzel epsane–riwayetlerge, mesellerge baghlashturup tetqiq qilmaqta.
Newruz — yéngi yil (bahar) bayrimini qutluqlash heqqide élip bérilghan tetqiqatlarda, newruz bayrimining töwendikidek ishlar bilen baghlinishliq bolghanliqi körülmekte, mesilen:
* newruz türklerning erginequndin chiqqan künidur.
* newruz hezriti elining tughulghan künidur.
* newruz ateshpereslerdin qalghan bir bayramdur.
* newruz tengrining dunyani yaratqan künidur (kéche bilen kündüzning tengleshken waqtida).
* insan newruz küni (kéche bilen kündüzning tengleshken waqtida) yaritilghan.
* newruz qutluq xelqning bayram künidur.
* newruz türklerde bahar bayrimi künidur.
* newruz iran we afghanistan teqwimige köre resmiy yil béshidur.
* newruz türklerde tömür tawlash bayram künidur.
* newruz we nuh peyghember. Nuh topan balasidin kéyin, yeni newruz küni yerge qedem basqan.
* newruz erkinlikni, musteqilliqni qolgha keltürüsh bayram künidur.
* newruz baharning bashlan’ghan künidur.
* newruz peyghember muhemmedning mekkidin medinige hijret qilghan künidur.
* newruz hezriti eli bilen patimening toy qilghan künidur.
* newruz yahut hezretning nuhning kémisini ziyaret qilghan künidur.
Buningdin shuni chüshiniwélishqa boliduki, newruz türk qowmlirining islamiyettin burun qutluqlap kelgen, milliy tirilish, dölet qurghan künidur. (türklerde yéngi yil: http://www.igdirli.com)
Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyinmu bu xil en’ene dawamlashqan. 11– esirde uyghur qaraxaniylar qaghanliqi (miladi 850 — 1212)da ötken uyghur alimi mehmud kashgheri «diwani lughetit türk» namliq esiride: «yéngi kündin kéyinki tunji bahar ayni oghlaq ay deydu, uningdin kéyinki ay ulugh oghlaq ay déyilidu. Chünki, bu ayda oghlaqlar chongiyidu, insanlar we janliqlar newruz bilen janlinidu. Newruz — jahan bext–sa’aditining anisi, beriket we xushalliqning menbesidur. Bu sewebtin, kishiler bir–birige köngüllirini ipadilep séxiylarche xushalliqini namayan qilidu» dégen. (mehmud kashgheri: «diwanu lughetit türk», shinjang xelq neshriyati, uyghurche, 1– tom 452– bet)
Uyghurlarda qachandin béri «newruz» sözining «diwani lughetit türk»te xatirilen’gen «yéngi kün» sözining ornigha qollinilghanliqi éniq emes. Qedimki en’enilerdin qarighanda, bu bayramning waqti ikki hepte, yeni 15 kün qilip belgilen’gen. Hazir yette kündin üch kün’giche qilip xatirilinidu.
Yüsüp xas hajip «qutadghu bilig» dastanida newruzning bashlinish küni heqqide:
Quyash yandi bolghay yene ornigha,
Béliq quyruqidin qozi burnigha.
Dégen béyit arqiliq yil axirliship, yeni 12– möchel (béliq) ötüp, 1– möchel (qozi burni)ning yétip kelgenlikini, zimistan qish ötüp kétip, illiq bahar peslining öz jilwisini körsetkenlikini (newruzning yétip kelgenlikini) bayan qilghan.
Newruz zimistan qish tügep, pütün tebi’et oyghan’ghan, qar–muz we tonglar érip, egizler we ériq–östenglerde sular shildirlap éqishqa bashlighan, del–derex, gül–giyahlargha su yügürüp, kökirip chéchekleshke yüz tutqan, déhqanlar etiyazliq térilghugha kirishidighan güzel bahar peslining yétip kelgenlikidin dérek béridu. Bu hal «qutadghu bilig» dastanida nahayiti roshen halda eks ettürüp bérilgen.

2. Uyghurlarda newruz en’enisi pa’aliyiti töwendikidek élip bérilidu.
Newruz bayrimi toqquz resimiyet boyiche ötküzülidu:
1) kona yilni uzitip, yéngi yilni qutluqlash. Buning üchün newruz naghrisi, naghra–sunaylar chélinip, yurt–yurtlargha newruz bayrimining — yéngi baharning yétip kelgenliki jakarlinidu. Newruzning bashlan’ghanliqi élan qilinidu. Öymu’öy arilap «newruz eshrep, newruz beg, newruz salam, newruz kel» qatarliq oyunlar körsitilidu.
2) newruz — yéngi yil taziliqi qilish. Newruz naghrisi anglighan jama’et kona yilni uzitip, yéngi yilni, yéngi baharni kütiwélish yüzisidin barliq bulung–pushqaqlarni ala qoymay tazilaydu, yerlerge süpsüzük bahar suliri sépilip, öylerdiki idishlar bahar süyige liq toldurulidu.
3) soghuq qoghlash. Bu asasen bayraminng birinchi küni kechte élip bérilidighan pa’aliyet bolup, yashlar soghuqni hejwiy qilp, ot yéqip, qapaq köydürüp, jutni qoghlap, baharni kütüwalidu, kéchiche uxlimay yurt–yurt, mehellilerde qoshaq qétip, soghuqni qoghlash pa’aliyiti élip baridu. Yol boyida soghuq tamaq yéyilidu.
4) «newruzgha chiqish», «newruz éshi» yéyish we «newruz du’asi» qilish. Her mehellining merkizide chong qazanlar ésilip «köje» tamaq pishurulidu. Hemme kishi bu tamaqtin éghizlinidu, ibadetke qatnishidu, andin qol siqiship körüshüp, bir–biri bilen mubarek bolsun déyiship qizghin alqishlishidu. Bu birlikte yep–ichmek, du’a qilmaq bolup, birlik, barawerlikni ipadileydu. Ötüp ketken yildiki ishlar üstidin yekün chiqirilip, yéngi yil ishliri pilani tüzülidu, newruz pa’aliyitide qilinidighan ishlar élan qilinip, türlük teyyarliqlarni hazirlash uqturulidu.
«newruz éshi» yéyish. Ikkinchi küni etigende her kishi qudritining yétishiche, mehellidiki bu pa’aliyetke atap, un, yagh, shéker, quruq yémish, nan we bashqa xilmuxil yémekliklerni keltüridu. Jama’et bir yerge jem bolup, tapqan–tergini boyiche chong dashqazanda yette xil dan yaki toqquz xil yémekliktin newruz éshi teyyarlinidu, bu pa’aliyetke qatnashqan chong–kichik, qéri–yash hemmisi éghiz tégishidu.
«newruz du’asi» qilish. Kishiler pakiz, yarishimliq kiyimlirini kiyiship, mazar–tupraq béshini yoqlap, ölüp ketkenlerning qebrisini yoqlap, du’a qilishidu. Bu «newruz du’asi» déyilidu.
5) kishiler bir–birini yoqlishidu, yardemge mohtajlargha yardem qilishidu, késellerni, ajiz, méyiplarni yoqlaydu. Yaman ish–herikette bolghanlargha nesihet qilidu. Arazliship qalghanlar, qolum–qoshnilar yarashturulidu. Öylinish yéshigha toshqanlargha her xil teshebbuslar qilinidu.
6) newruz seylisi. Bu pa’aliyet sap hawaliq, chéchek bilen pürken’gen baghda suning boylirida ötküzülidu, her yerde at seylisi, bezme seylisi, tagh seylisi, yurt seylisi, kök seylisige oxshash türlük seyle pa’aliyetliri uyushturulidu. Bu jayda hüner–kasiplar, meddahlar, naxshichilar, ussulchilar, elneghmichiler, yazghuchi, sha’irlar nezme oqushup öz maharitini körsitidu hemde jama’et öz perzentlirini her xil ustazlargha shagirtliqqa bérishidu. Hékaye, dastan éytish, jeng qisselirini, meshhur zatlarni tonushturush élip bérilidu. Meddahlar dastan we qisselerni éytishidu. Elneghmichiler «newruzname» oqushidu. Mesilen:
Keldi newruz — yil bashi, ketti köngülning chirkini,
Newruz dibankelurler xatunlarning türkini,
Güller qisur qiz–oghul, egri qoyar bökini,
Mejlis qilip oynashur, achar köngül mülkini,
Qayghu–méhnetler kétip, yayrishar kündur bügün.
7) newruz yarishi. Bu pa’aliyet musabiqe türini alghan bolup, türlük shekildiki xelq tenterbiye pa’aliyiti, elneghme, newruz muqam meshrepliri, sama oyunliri, meddahliq, serwazliq, darwazliq, atliq tenterbiye pa’aliyiti, oghlaq tartish, chélishish, at chapturush, chewgen top tenherikiti, buqa soqushturush (xetiri köp bolghachqa, élip bérilmaydighan boldi), toxu soqushturush, türlük qiziqchiliqlar, chaqpelek, gülengge oyunliri qatarliqlar ötküzülidu, kechte oghlaq alghan kishi yurt ichide meshrep uyushturidu.
8) newruz meshripi. Bu meshrepke yigit béshi (yurt aqsaqili yaki eng hörmetke sazawer bolghan, kishilerning étirap qilishigha érishken kishi) saylinidu, pashshap, mirshaplar saylinp meshrep tertipini qoghdaydu, ottuz oghul, toqquz qiz meshrepke bash bolup, pota oynash, béyit éytish, her xil jaza türliri (yeni kishilerni edep–exlaqqa ündeydighan) élip bérilip meshrep ewjige kötürülidu.
9) newruzluq tilek. Bayramning 3– küni yurttiki herbir a’ile tapqini boyiche qazan ésip, bu yil tinch–amanliq bolushini, zira’etlerning balayi’apettin saq–salamet ötüshini, ishlirining beriketlik bolushini, jan–janiwarlargha köp töl élishni meqset qilip nezir béridu, yoldin ötken–kechkenler hem barliq yurt ehli tamaqqa éghiz tégip, du’a béridu, axirida jama’et, yéqin uruq–tughqanlar, dostlar öz’ara bir–birige aman–ésenlik, yaxshi tilek tiliship bayram axirlishidu.
Qisqisi, newruz pa’aliyiti arqiliq qish–zimistanni qoghlash, asayishliq yéngi baharni kütüwélish, yéngi yilning yéngiche xushalliq ekélishini tilesh, yéshilliqqa pürken’gen tebi’etni küylesh, kishilerni ilim–meripetke ündesh, ittipaqliq we inaqliqni teshebbus qilish, saxawetlik we diyanetlik bolush qatarliq ilghar ijtima’iy mezmunlar eks ettürülidu. Shunga, u tebi’et bayrimi, mol hosul bayrimi, emgek bayrimi, inaqliq–uyushush bayrimi, hüner–kesip bayrimi, tenterbiye bayrimi, shadliq bayrimi, körek qilish bayrimi, edebiyat–sen’et bayrimi, milliy xasliqni körsitish bayrimi, qisqisi, elning türlük hüner–kesip, téxnikilirini namayish qilidighan, ögitidighan, her tereplime iqtidar yétildüridighan, échiwétilgen, xelq mektipidur.

Izahatlar:
1) erginequndin chiqish küni. Türklerning erginequndin qozghilip chiqqan küni bahar kelgen kün bolup, bu künni qutulush küni dep, her yili yil béshida chong kölemdiki qutluqlash, xatirilesh pa’aliyiti élip baridu. Miladidin burunqi 8– esirdin bügün’ge qeder, uyghur élidin balqan’gha qeder pütün türk qowmliri we qebililiri her yili 3– ayning 21– küni qutluqlash élip baridu.
Epsanilerge köre, türklerning pütün qowmliri birliship, türklerdin öch almaqchi bolghan terepke atlan’ghan we 10 kün urush qilghan, urushta türklerni yéngishke közi yetmigen qarshi terep hiyle ishlitip türklerni yenggen. Türklerning pütün chatirlirini, mallirini éghir ziyan’gha uchratqandin kéyin, türklerning hemmisini qilichlap öltürgen. Kichiklirini qul qilip élip ketken. Kök türk xani élxanning kichik oghli qiyin bilen yéqini tokuz xotunliri bilen birlikte asarettin qutulush üchün qéchishtin bashqa yoli qalmighachqa, qéchip, bir yerge kélip qalghan. Ular bu yerni erginequn dep atighan. Bu yer bek munbet bolghachqa, ular bu yerde 400 yil turghan. Ular köpiyip, buyerge sighmighan, kishiler erginequndin chiqish kéreklikini déyiship, bu taghni tömür bilen téship, tashqirigha chiqqan. Düshmenlirini yéngip, öchini alghan. Bu waqitta ularning bashliqi (hökümrani) börtechine bozqurt idi, bu kün yéngi yilning bashlan’ghan küni bolup, kök türkler bayram dep qutluqlashqa bashlighan. (http://blog.Millet.Com.tr)
2) 12 haywanliq türk teqwimide, bir kün 12 bölümge ayrilghan, herbir bölümge waqit–chagh éti bérilgen. Bir chagh ikki sa’et, bir kün 24 sa’etke ayrilghan, yil béshi kéche bilen kündüz tengleshken 3– ayning 21– küni bolup, bu kün newruz, yeni yéngi yil bashlan’ghan kün déyilip qutluqlinidu.
2014.3.6
—————
Aptor: xoja niyaz (aqsu ma’arip instituti dotsénti)

http://uyghurpedia.com/index.php?

-12 Dékabir yashlar bayrimigha béghishlaymen -Aptordin

Beziler Milletchilikni wetenperwerliktin ayrip qarap, küchlük milletlerning kéngeymichilikini, téximu toghrisi tajawuzchiliq herkitini milletchilik dep xata chüshendürüshke orunghandek, mustemlike astidiki xeliqlerning milliy qarshiliq körsütüsh herkitinimu milletchilik katégoriyesige kirgüzüdu.Emeliyette küchlük milletlerning kéngeymichiliki milletchilk hésaplanmighandek, milliy zulum astidiki xeliqlerning meyli qaysi shekilde bolmisun élip barghan azatliq herketliri heqqaniy küresh bolup eriqchiliq yaki téror hésaplanmaydu.

Milletchilik insanliqning dunyada ortaq étirap qilinghan xususiyetliridin biri bolghachqa, dunyada milliy dewletler barliqqa kelgen.Milletchilik/Dewletchilik herqandaq bir milletning özige tewe bolghan jughrapiyiwiy rayonda, özi adetlengen til-yéziqtin paydilinip, etnik, siyasiy, iqtisadiy, diniy, medeniy we kultural alahiyidiliklirini saqlap qélish hemde tereqqiy qildurush zörüriyitidin bar bolghan bolidu.

Arimizdiki bezi kishiler bezide dinni bezide eksiyetchi peylasoplarning éyitqanlirini bazargha sélip, milletchilikni qandaqtur binormal nezeriyeler bilen xunukleshtürüp chüshendürüp,bizge tuydurmay milliy éngimizdiki milletchilik/dewletchilik iddiysini zeherlewatidu.Ular xitayning kengeymichilik herkitini milletchilik dep burmilap, xelqimizge milletchilikni xuddi wabadek qorqunchluq shekilde körsütüshke orunmaqta. Bizningche Xitay tajawuzchiliqi miletchilik emes, kengeymichilik, uyghurlarning weten qutquzush herkiti téror emes milletchiliktur.

Milletchilik shekillenmey turup wetenperwerliktin söz achqili bolmaydu…ikkisi bir-biri bilen sewep netijilik munaswetke ige…Biri yene birini teqezza qilidu…Tarixta herqandaq bir siyasiy millet qanche ming yillardin béri belgülük jughrapiylik rayonda yashap, oxshimighan dewletlerini qurup, xeliqarada muhim rollarni oynap kelgen.Siyasiy Millet ming yillap yashighan bir rayon dewlet yaki ishghal astidiki dewlet-weten- bolup, millet bu jughrapiyede apiride bolghan maddiy we meniwiy jewherlerning organik birikmisidin ayrilip bir tereplime halda özini qoghdiyalmaydu.Bu jehettin alghanda dewlet yaki milletni rayon, erq, itiqat, kultur, medeniyet qatarliqlardin ayrip qarighili bolmaydu.

Milletchilik sobiyektipliqqa mayil wetenperwerlik, wetenperwerlik obyektipliqqa mayil milletchiliktur…Xitayning S.turkistan/Uyghuristan tajawuzi milletchilikmu emes, wetenperwerlikmu emes eksinche pashizimdur…Pashizimning etnik, kultural we siysiy hedipide milletchilik we wetenperwerlik degen uqum inkar qilinghan bolidu.Eger tajawuzchilar din, eriq we medeniyet heqqide biljirlighan bolsa, otturgha chiqqini süyistimaldin bashqa nerse emes…

Xitaylarning Uyghur we ishghal astidiki bashqa xeliqlerge qaratqan assimilatsiye siyasitini xitay milletchiliki dep chüshünidighanlar bar…emeliyette bu Xitay milliy kimlikinining geligha sürtülgen ötkür pichaq bolup, esli tragediye bu yerdin kélip chiqidu.Uyghurlardek Obyekit qilinghuchimu,Xitaylardek obyekit qilghuchimu halak bolidu…Dunyada hazirqi zaman Fashizimi we Impériyalizimining birqanche örniki bar…biri Imperiyal sistemgha ayit bolghan Yaponiye modeli, ikkinchisi fashizim sistemisigha ayit bolghan eski sowitler ittipaqi modeli undin bashqa Xitay ultra kapitalizimi …Biri milliy kimlikni itirap qilghachqa küchlinidu…ikkinchisi we üchünchisi milliy kimlikni inkar qilighachqa yoqilidu…

Pelsepe nuqtisidin qarisaq xitayning mustemlike rayonlargha qaratqan siyasiti uning dunyagha xoja bolush shirin chüshini buzup tashlaydighan birinchi amil…Mustemlike arqiliq hökmaranliq qilish alla burun ebjiqi chiqip ketken aqmas mata, zorlap satadur…Xitaymu bizdin küchlük hésaplanghini bilen dunyada arqida qalghan qalaq bir millet bolghachqa Yaponiye, Germaniye we Fransiyening yolini tutalmaywatidu…Xitaylar eger Xitay dewliti Sherqiy Türkistan mustemlikisidin waz kechse, téximu küchiyidighanliqini oylap xiyalighimu keltürmeywatidu…Tarixta Asiyada qurulghan küchlük dewletlerning qaysisi uyghurlar bilen ittipaq tüzmigen?!Xitaylar buni chüshinemdu?!Chüshense nimishqa millitimiz bilen düshmenlishidu…Bu düshmenlik xitaylar teripidin körüklendikche, xitay dewliti ajizlap Uyghur milletchiliki küchlinidu…! Bu halette yeni igilik hoquqimizni qayturup almay turup, xitayning bizni dost sanighinidin düshmen sanighini téximu ewzel…

Xitayning Uyghuristanliqlargha qarita düshmenliki bizning milliy inqilap qoshunimizni berpa qilishimizning pütmes buliqi we milletchilik iddiymizge asas salidighan tunji mektep…wetinimiz Sherqitürkistan/Uyghuristanda tajawuzchilar bilen millitimiz ottursidiki ziddiyet alla burun xitay hökümiti hel qilalmaydighan basquchqa kirip boldi. Düshmen bolsa millitimiizning istixiyilik shekilde élip bériwatqan qarshiliq körsütüsh herketlirini, hür dunyadiki siyasiy herkitimizni melum derijide konturul qilghandek özi sizghan siziqqa chüshürelmey qattiq sarasimge chüshüp qaldi… Bu hadisini chüshenmigenler xitaygha aq bayraq kötürüp chiqishiwatidu, milletchi qiyapitige kiriwélip xitay bilen muresseleshmekchi boliwatidu…Ular alla-towa kötürüp, „xitaylar küchüyüp ketti, tuxumni tashqa urghanning paydisi yoq“, „xitaylar yashlirimizni bek qiriwetti, siyasiy qilmay medeniyet bilen meshghul bolayli“, „Tilimizni qoghdap qalsaq kéyin bir gep bolidu“, „Hazir weten bek yaxshi bolup ketti, bu yerde néme ish qilisiler“, „Bizning dewlitimiz we bayriqimiz bolup baqmighan“, „Biz xitay, xitaydin kelduq“, Uyghuristan yaki Sherqiy Türkistan emes Xinjiang, xitay emes xenzu, xitay dewliti emes zhunggo“, „Bir millet qet kötürimen deydiken awal ilim-pende qeddini tiklishi kerek“…déyiship düshmenning nénigha qaymaq sürtiwatidu.Ular saqal-burutni qoyushup, doppa bilen etlesni kiyiwelip, hür dunyada yashap turup, nomus qilmay siyasiy teshkilatlirimizni yétim qaldurushqa orunmaqta.

Ular siysiy herket qilmisa xitay itnik we kultural qirghinni toxtutidighandek, milliy kimlikimizni qoghdaydighandek tetenpete xiyallarda bolmaqta…Ular wetini we dewliti yoq milletning milliy kimlikini qoghdap qalalmaydighanliqini, ilim-pende hem qed kötürelmey üzik-késil halak bolidighanliqini bilmemdikine?!Ular siyasiy teqdirimizge köngül bölmestin herqanche milletchi we wetenperwer qiyapetke kiriwélip men uyghur dep warqirisimu, bizning nezirimde xitaydin better we xeterliktur!

Dunyada melum menidin éyitqanda üch türlük millet bar: biri itnik millet/Dewlet, ikkinchisi siyasiy millet/Dewlet, üchünchisi iqtisadiy millet/Dewlet…Uyghur bilen Xitaylar bu üchning ichide siyasiy milletke, Amerika, Japon we Germanlar iqtisadiy milletke, Tibet we mungghullar itnik milletke kiridu…Itnik milletler bilen siyasiy milletlerning arisidiki munasiwet bilen siyasiy milletler bilen siyasiy milletlerning arisidiki munasiwet, siysiy milettler bilen iqtisadiy milletlerning arisidiki her türlük munasiwetler oxshimighan rayon we milletlerde wetenperwerlik we milletchilik uqumida roshen perqlerni keltürüp chiqarghan…Gheripning milletchilik uqumini Uyghuristangha, Xitaylarning wetenperwerlik uqumini Uyghuristan xelqige qarisigha tedbiqlashqa bolmaydu…itnik, siysiy, iqtisadiy milletlerning milliy inqilawimizgha bolghan wastiliq we biwaste munasiwetlirini chongqurlap tetqiq qilmay turup, herqandaq import qilinghan idiologiye bilen weten/milletning azatliqi üchün élip bériliwatqan siyasiy küreshlerimiz ghelbe qilalmaydu…!

Milletsiz weten, wetensiz millet bolmighinidek, wetensiz dewletmu bolmaydu…Milletchilik/Dewletchilik bilen wetenperwerlik biri yene birini aldinqi shert qilghan sobyektip barliq bolup, hergizmu biri-birini chetke qaqmaydu hem ayrilalmaydu. Uyghurlarning milliy herkiti-wetenperwerlik-heqqaniy herket bolup, u ishghal astidiki dewletni yeni tehdit astidiki milletni qutuldurushni yüksek ghaye qilghan milletchiliktur!(K.A)