Monat: Januar 2015
Uyghur Latin Yéziqi (ULY) Heqqide
Uyghur Kompyutér Yéziqi (yeni Uyghur Latin Yéziqi– ULY) kompyutér saheside we bashqa munasiwetlik sahelerde kona yéziqqa yandash qilip ishlitilidighan latin herpliridin tüzülgen yéziq bolup, 2001- yilning aldinqi yérimida Ibrahim Mutihi, Mirsultan Osman, Muhebbet Qasim, Imin Tursun, Abliz Yaqup, Xemit Zakir, Arslan Abdulla, Hoshur Islam, Türgün Ibrahim .. qatarliq alim, tilshunas, doktor we proféssorlarning qatnishishi bilen 5 qétimliq ilmiy muhakime yighini arqiliq 2000-yilighiche ishlitilgen 15 xildin artuq oxshash bolmighan lahiyini estaidil muzakire qilish arqiliq 2001-Yil 3-Iyul küni birlikke keltürülgen. Shuning bilen bir waqitta, birlikke keltürülgen lahiye Shinjang Uniwérsitéti teripidin aptonum rayunluq xelq hökümitige we til-yéziq komététige yollan’ghan. Aptonum rayunluq xelq hökümiti sabiq reis Ablet Abdurishitning teshkillishi bilen shu yili baharda „Uyghur isim – familisi we UKY toghrisida mexsus pikir anglash yighini“ chaqirip, deslepki qedemde Uyghur isim – famililirini qéliplashturush, shundaqla UKY ning ammiwiy asasini puxtilash, undin kéyin sharait pishship yétilgende qayta muzakire qilish qararigha kelgen.
Ilmiy muhakime yighinlarda „Uyghur Kompyutér Yéziqi (yeni Uyghur Latin Yéziqi) ni ishlitish yéziq özgertish islahati qilish bolmastin belki kona yéziqqa qoshumche qilip ishlitilidu…“ dep éniq körsitilgen hem tekitlen’gen.
UKY ning birlikke kélishi moshu bette saqit qilin’ghan nurghun mutixesis we tordashlarning ilmiy munaziriler arqiliq barliqqa kelgen ortaq netije bolup, u melum bir shexis yaki tor békitining ijadiyiti emes. UKY élipbesi nöwette nurghun tor béketliri, kündilik alaqe we ilmiy tetqiqat hem bashqa sahetside keng kölemde ishlitilmekte. UKY élipbesi jedwili töwendikiche:
(Teshwiq qilish üchün moshu resimni ishliting)
Eskertish: 1. Eger „öö, üü, éé“ larni kirgüzüshke imkan bolmighanda, UKY belgilimisige asasen mas halda „Oo, Uu, Ee“ larni ishlitishke bolidu. Ularni kigüzüsh usuli http://www.ukij.org/teshwiq/uey eou.HTM da körsitildi.
2. [zh] bolsa „j“ (jurnal) herpining oqulushini ipadilesh üchün toluqlima süpitide ishlitidilidu. Mesilen: Jurnal [zhurnal]
——————————————————————————–
Diqqet: 2005-yilining bashlirida tordashlarning teklipi we qollishi bilen Uyghur Kompyutér Yéziqi (UKY) dégen atalghuni Uyghur Latin Yéziqi (ULY) dep élip qarar qilin’ghan. Bundaq qilishtiki meqset UKY ning kompyutér tili/yéziqi bolghan 0 we 1 ler bilen ariliship kétip kishilerde atalgha yaki uqum qalaymiqanchiliqi peyde qilishtin saqlinish üchündur. UKY we ULY lar bir nersini körsitidu. Ular Uyghurche sözler arisida qisqartilma atalghu sheklide ishlitilgende mas halda“Uyghur Kompyutér Yéziqi“ we „Uyghur Latin Yéziqi“ dep oqilidu (yeni qisqartilghan söz ShUAR ni „Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni“ dep oqighandek).
——————————————————————————–
UKY Muhakime Yighinliri
Waqitliri: 2000- Yili 24- Noyabir (1- Nöwetlik)
2000- Yili 1- Dékabir (2- Nöwetlik)
2000- Yili 14- Dékabir (3- Nöwetlik)
2001- Yili 9- Iyun (4- Nöwetlik)
2001- Yili 3- Iyul (5- Nöwetlik)
Orni: Shinjang Uniwérsitéti Kutupxanisi 2-Qewet Yighin Zali
——————————————————————————–
UKY gha ait xewerler we maqaliler Arxipliri
1. ürümchi Kechlik Géziti 2000-yil 16-dékabir (kona yéziq .jpg format)
2. Shinjang Uniwérsitiéti Géziti 2000-yil 25-dikabir (kona yéziq .jpg format)
*3. Shinjang Téléwiziye Istansisi 2-Qanalda(XJTV-2) de 2001-yilining béshida tarqitilghan UKY gha ait mexsus xewer we Shinjang Géziti, Shinjang Iqtisad Géziti qatarliq metbuatlardiki xewerlerni arxip süpitide teminlishingizni qarshi alimiz.
4. Internet Toridiki Arxip (Misran.com) , http://www.voy.com/37018
5. An Introduction to Latin-Script Uyghur (by Jean R. Duval, Waris A. Janbaz, 2006)
——————————————————————————–
Teshekkürler
UKY ning birlikke kélishini töwendiki orun we shexislerning yighin’gha qatnishishi yaki pikir bérish arqiliq qilghan yardimidin ayrip qarighili bolmaydu:
Ablet Abdurishit (Shinjang Uyghur Aptonum Rayuni sabiq reisi): Hökümet namidin UKY toghrisida mexsus pikir anglash yighini oyushturghanliqigha rehmet
Tursun Ershidin (Sh.U.A.R xelq qurultiyi): UKY ni birlikke keltürüshke tenqidiy pikirlerni bérip, chüshenchilerni aydinglashturushqa yardem qilghanliqigha rehmet.
Mirsultan Osman (Tilshunasliq alimi): 2001-Yil 20-Iyul qismen herplerni békitishte we UKY imlasi toghrisida mexsus ziyaritimizni qobul qilip qimmetlik pikirlerni berginige alahide rehmet.
Hoshur Islam, Waris A. Janbaz (Shinjang Uniw.): Her qétimliq UKY ilmiy muhakime yighinigha deslepki lahiye teklipi tüzüp teshkillesh we teshwiqat xizmiti ishliginige rehmet.
Abduréhim, M.Erdem: UKY ni birlikke keltürüsh we uni tor béketliride ishlitish arqiliq toghra teshwiq qilish yolida 4 yildin buyan tewrenmey izdinip tordashlarning soallirigha estaidil jawab bérip körsetken ejrige köp rehmet.
Tilshunaslar Ibrahim Mutihi, Muhebbet Qasim, Mirsultan Osman, Imin Tursun, Abliz Yaqup, Xemit Zakir, Razaq Metniyaz, Tahir Abduweli, Enwer Exmet, Jamile Sattar, Arsilan Abdulla qatarliq Alim, Doktur, Proféssor we tetqiqatchilarning qimmetlik pikirlirige rehmet
Kompyutér Mutixesisliri Hushur Islam, Türgün Ibrahim, Mirshat Létip, Alim Ehed, Yasin Imin, Waris Abdukérim Janbaz, Perhat Muhemmed, Mijit Ablimit, Erkin Imir qatarliq Proféssor, Dotsint we tetqiqatchilarning qimmetlik pikirlirige rehmet.
Shinjang Uniw. Rehberliri Tashpolat Tiyip (Doktur), Arsilan Abdulla(Dotsint), Türgün Ibrahim(Dotsint) yighinni qollighanliqigha we teshkillesh jehette qimmetlik pikirlerni bergenlikige rehmet.
Shinjang Uniw. Oqutquchiliri Mijit Xudaberdi (Proféssor), Yasin Ghupur, Memtimin Ghéni(Doktur), Razaq Metniyaz (Proféssor), Abdukerim Raxman(Proféssor), Qeyser Qadir, Ayqiz Qadir, Raxmanjanlarning qimmetlik pikirlirige rehmet.
Shinjang Uniw. Kutupxanisi; Shinjang Uniw. 863 Tetqiqat Goruppisi Abdurusul Kichikaxun, Hoshur Islam, Yasinjan Memet, Mutellip Mamut larning matéryal, yighin orni teminligenlikige we qimmetlik pikirlerni bergenlikige rehmet.
Jem’iyet erbabliri Nijat, Nejmidin(Qarluq.com), Muhemmed Erdem latin yéziqining jem’iyette qollinilishi we bashqa jehetlerde qimmetlik pikirlerni bergenlikige rehmet.
Torda pikir bergenler Abduréhim, Niyaz, „Boran“, Alimjan, Alijan, „Palwan“, „Qizziqchi“, Tursun, Dilmurat, Abdüshkür, „Tilshunas“, „Adil“, Muhtar … qatarliqlarning tor arqiliq yighindikilerge qimmetlik pikirlerni ayimighanliqigha rehmet. (tepsili pikirlerni bu yerdin körüng.)
Metbuat we Teshwiqat Orunliri Shinjang Téliwiziye Istanssi, ürümchi Kéchlik Géziti (muxbir: Niyaz), Shinjang Géziti, Shinjang Ishchilar Waqit Géziti, Shinjang Uniwérsitéti Géziti, merhum „Makanim“ tor békiti, Misran tor békiti, Oyghan tor békiti qatarliq orunlarning UKY ni TOGHRA teshwiq qilighinigha rehmet.
Bashqilar UKY ni birlikke keltürüsh yolida ilmiy yusunda selbiy pikirlerni bérip, meqsetni aydinglashturushqa yardem qilghan hem munazire mezmunini béyitqan kishilerge rehmet. UKY ni ishlitip tor békiti yasap toghra teshwiqat élip barghan, we UKY gha ait yumshaq détallarni yasighanlargha rehmet.
——————————————————————————–
UKY Imla Qaidisi
Uyghur Latin Yéziqi yeni Uyghur Kompyutér Yéziqi (UKY) bilen xet yazghanda töwendiki qaidiler boyiche yézish kérek.
1. Jümlining birinchi sözining bash herpi chong herp bilen yézilidu.
2. Adem we nersilerning isimliri, dölet namliri, milletlerning namliri we yer-jay isimlirining bash herpi chong yézilidu.
Mesilen: Mehmud Qeshqeri, Uyghur, Amérika, Ürümchi
3. Xas isimlarning bash herpi chong herp bilen yézilidu. Chettin kirgen xas isimlar Uyghur tiligha boy sundurup yézilidu, esli shu tilda yézilishini tirnaq ichige élip qoysimu bolidu.
Mesilen: Qeshqer, Yüsüp Xas Hajip, Nyu York (New York), Béyjing (Beijing), Arman
4. Qisqartilghan isimlar chong herp bilen yézilidu.
Mesilen: AQSh, BDT, UKY
5. Xelq’ara birlikler, qisqartilma sözler we tawar namliri öz péti yézilidu.
MTV, VCD, DVD, m, cm, volt, Microsoft
6. Qisqartilghan sözlüklerning ichide qoshma herp bolsa shu herpning birinchi herpi chong yézilip ikkinchi herpi kichik yézilidu.
A.Q.Sh (Amérika Qoshma Shitatliri), B.D.T.(Birleshken Döletler Teshkilati), ShUAR. (Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni)
7. Memuriy orunlarning namlirining bash herpi chong herp bilen yézilidu.
Mesilen: Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni
8. Yuqirikilerdin bashqa ehwallarda herpler birdek kichik yézilidu.
9. Melum sözde bir boghum uzuk tawush bilen axirlashsa shu boghumning arqidin kelgen yene bir boghum sozuq tawush bilen bashlansa, bu ikki boghum apostrof (‚) bilen ayrip yézilidu.
Mesilen: sen’et, chet’el, qet’iy, jem’iyet
10. Melum sözde bir boghum sozuq tawush bilen axirlashsa shu boghumning arqidin kelgen yene bir boghum sozuq tawush bilen bashlansa, bu ikki boghum apostrof (‚) bilen ayrip yézilmaydu. Chünki, Uyghur gramatikisi boyiche yeni Uyghur tilida her bir boghumda bir sozuq tawush bolidu, ikki sozuq tawushning arqimu-arqa kélishinig özila boghum ayrishning bisharitidur.
Mesilen: maarip, daire, radio, mueyyen, tebiiy, paaliyet
11. Perqlendürüp oqushqa asan bolush üchün s’h, n’gh, n’g, ng’h arisighimu apostrof qoshup qoyilidu.
Is’haq, Özbékistan’gha, Hin’gan, Cheklen’gen, Ganggirap, Bashlan’ghuch.
——————————————————————————–
UKY Resimlik élipbesi
Aptori: Abduréhim (herplerni cheksingiz misallarni köreleysiz)
Uyghur Ereb Yéziqi (UEY) we Uyghur Latin Yéziqi (ULY) Resimlik élipbesi
Yuqiridiki resimlik élipbeni A4 yaki uningdinmu chong qeghezge yuqiri éniqliqta bésip chiqirish üchün töwendiki höjjetlerdin paydilining:
1. PSD format (22 mb): basqandiki éniqliq derijisi eng yuqiri. Uni échish üchün kompyutéringizda Adobe Photoshop we UKIJ Tuz Tom dégen font bolishi kérek.
2. PDF format (685 kb): basqandiki éniqliq derijisi ottura hal. Uni échish üchün kompyutéringizda Adobe Acrobat Reader bolishi kérek.
3. GIF format (2.08 mb): basqandiki éniqliq derijisi yuqiridikilerdin töwen.
Eskertish: Eger teshwiqat qilishni xalisingiz, yuqurdiki tepsilatlarni yaxshi oqung. „Yéziq özgertidikenmiz …“ , „UKY ni ishlitish Uyghur kona yéziqini islaha qilish…“ dégendek xata teshwiqat élip barsingiz ashkara tenqid qilinisiz.
© Bu matéryallar delil ispatlargha asasen Oyghan.com din Waris A. Janbaz we Misran.com din Abduréhim teripidin teyyarlandi. Paydilansingiz bashqilarning emgikige hörmet qilish yüzisidin „Uyghur Kompyutér Ilimi Jem’iyiti http://www.ukij.org din“ yaki yuqurdiki tor béketlirining biridin élindi dep eskerting.
Bu höjjet élan qilin’ghan waqit: 2004 – Yil 10 – May
Axirqi qétim yéngilan’ghan waqit: 2006-10-19 14:38
(Bu matéryal ULY HTML format, UEY HTML format, PDF formatlarda tarqitildi)
Méni xush kepsen dep warqiranglar!
Méni xush kepsen dep warqiranglar!
Men ishik we derizilerning hemmisini taqiwettim.
Bu tamlarning arisi payansiz alem boshluqigha aylansun.
Bu qarangghuluq ölük okyanlardek kengeysun.
Bu bina yalghuzluqqa bölensun, timtasliqta uxlisun …we kök qehrige ejel téghidek yükselsun.
Méni zaman, makan we rehimdillik qetli qilinghan bu pinhan hem xilwet tik qiyagha ésiwitinglar.
Hey put-qolumdin bulduqlap aqqan qip-qizil qénimgha ussighan rohim,
Hey gholghundin uzaqlishalighan yigane qehriman,
Hey yarilanghan yürükümni oyup yigen qismitim sanga apérin!
Men emdi qarliq choqilardin quyashning tughulishini we qara chöllerge pétishini körüp yashaymen!
Men meshuqimning tughulghan we ölgen chéghidiki eshu jimjitliqni söydüm.
Men söyüshning ilahiy nurigha chümüldüm…
Her tangda, u tughulghanda köz yéshigha bölündüm,
Her axsham, u qaranurgha patqanda ademiylikke kömüldüm!
Men jehennemdin qoghlanghan adem,
Men meshuqimning wehshiy düshmini.
Men bu yalghuzluqni depla özümni we hawani öltürgen qatil!
Men ilgirkidek ularning, ular ilgirkidek méning emes!
Men ularni öltürüp artuq ademge aylandim!
Hey taqalghan muhtesem ishik-deriziler, hey qarangghuluq patmay qalghan jennitim, hey kökke sanchilip turghan baghrini manga anamdek achqan dergahlar, hey méning ishretxor meshuqum, méni xush kepsen dep warqiranglar!
Meynet chiraylar, hesetxor közler, rezil yüreklerni dessep turghan
bu taghlarmu emdi méni xush kepsen, dep warqirisun! (K.Atahan)
Bu tamlarning arisi payansiz alem boshluqigha aylansun.
Bu qarangghuluq ölük okyanlardek kengeysun.
Bu bina yalghuzluqqa bölensun, timtasliqta uxlisun …we kök qehrige ejel téghidek yükselsun.
Méni zaman, makan we rehimdillik qetli qilinghan bu pinhan hem xilwet tik qiyagha ésiwitinglar.
Hey put-qolumdin bulduqlap aqqan qip-qizil qénimgha ussighan rohim,
Hey gholghundin uzaqlishalighan yigane qehriman,
Hey yarilanghan yürükümni oyup yigen qismitim sanga apérin!
Men emdi qarliq choqilardin quyashning tughulishini we qara chöllerge pétishini körüp yashaymen!
Men meshuqimning tughulghan we ölgen chéghidiki eshu jimjitliqni söydüm.
Men söyüshning ilahiy nurigha chümüldüm…
Her tangda, u tughulghanda köz yéshigha bölündüm,
Her axsham, u qaranurgha patqanda ademiylikke kömüldüm!
Men jehennemdin qoghlanghan adem,
Men meshuqimning wehshiy düshmini.
Men bu yalghuzluqni depla özümni we hawani öltürgen qatil!
Men ilgirkidek ularning, ular ilgirkidek méning emes!
Men ularni öltürüp artuq ademge aylandim!
Hey taqalghan muhtesem ishik-deriziler, hey qarangghuluq patmay qalghan jennitim, hey kökke sanchilip turghan baghrini manga anamdek achqan dergahlar, hey méning ishretxor meshuqum, méni xush kepsen dep warqiranglar!
Meynet chiraylar, hesetxor közler, rezil yüreklerni dessep turghan
bu taghlarmu emdi méni xush kepsen, dep warqirisun! (K.Atahan)
*****
29.12.14 Gérmaniye
Milliy Iptixarliq Tuyghusi we Milletning Kélichigi!
Milliy Iptixarliq Tuyghusi we Milletning Kélichigi!
Ügettim, Ügetkin Ügetsun!
Uyghur medeniyiti 10 ming yilliq shanliq tarixqa ige bolup,bügünki künde perde arqisidiki qarangghuluq küchler teripidin ortaq yoqutiwitish obyékti bolup qaldi.Ular Uyghur millitini, bir étnik topluq süpitide tarix sehnisidin süpürüp tashlashni meqset qilghan bolup, weten ichi we sitritida öz-ara hemkarliship herket qilmaqta!Xelqimiz milliy kimligi jümlidin milliy medeniyitini qoghdap qélish üchün bar imkanlarning hemmini ishqa séliwatqan bolsimu, her türlük tehditlerdin toluq qutulup ketkini yoq!
Biz Uyghurlar bilen paralil yaki oxshash jemiyette yashawatqan bir qisim milletler, milliy kimliki we milliy medeniyitini qoghdashta ijabiy qedemlerni alghan bolsa, biz Uyghurlar xuddi milliy kimlikimiz we medeniyitimizdin özligimizdin uzaqlishiwatqandek halette sistimliq we programmiliq shekilde yatlashturulmaqtamiz! Tibet we Tungganlargha qaraydighan bolsaq, ulardiki milliy iptixarning barghanche küchlinip bériwatqanliqini körümiz! Biz Uyghurlarning milliy kimliki bir tereptin düshmen küchlerning mexpiy pilanliri sewebidin ajizlishishqa qarap yüzlengen bolsa, yene bir tereptin bizning meniwiy medeniyet, maddiy medeniyet hadisillirige bérip chétilidighan qurulushlarni milliy alahiyidilikimizge uyghun shekilde pilanliyalmighanliqimizdin boliwatidu.
Biz Xitay we xitayning mustemlike rayonlirigha nisbeten ayrim bir étnik xeliqqe oxshighinimiz bilen, bashqa rayonlardiki xeliqler bilen bolghan perqimizni rushen békitelmigenlikimiz üchün, dunyada ayrim bir millet dégen obrazni téxi tikliyelmiduq!Diniy, kultural we siyasiy meselilerde milliy alahiydilikimizge alahiyde yer bérishke sel qarawatimiz! Biz milletchilikimiz yéterlik dep qaraymiz, emma biznning milliy iptixarliq tuyghumiz intayin ajizliship ketken bir dewirde yashawatimiz. Bügünki künde Uyghurda Tibet yaki tungganlarchilik milliy iptixar yétilgen bolsaidi, weten nahayiti tiz azat bghan bolatti.
Xelqimiz qanche ming yildin béri bügünki kündimu zamaniwiyliqini hich yoqatmighan, kötürüp yürüshke eplik, herqandaq kéyim-kéchek bilen maslishidighan, mol we renggareng milliy medeniyitimizde yaquttek julalap turghan türi köp, lahelinishi addiy we körkem doppini etiwarliq ata mirasliri qatarida qoghdap kelmekte.Uyghur doppisi méditsina, pelesepe, din, sennet, algébra, astirnomiye we tarix qatarliq köp xil ilimlargha munasiwetlik mezmunlar gireleshken bir eser bolup, uningdiki motiflarning hazirgha qeder siri échilghini yoq!
Uyghur doppilliri, her xilliqi, tikish we keshtilesh jehettiki pirinsipchanliqi we oxshashliqi jehettin alahiyde özgichilikke ége bolup, dunya medeniyet ghezinisidiki tengdashsiz mirastur!
Dunya milletlirining medeniyitide Uyghur xelqide bar bolghan doppining peqet bir türi yaki shu doppidiki melum bir motif(Milliy Imag) we yaki adettiki bir belgidek nerse bar bolghan bolsa özlirini alahiyde medeniyetlik sanaydu. Uni bayraqliri, dewlet giribi, milliy bankillirining simiwoli, pul we imfort-ikisport pay-cheklirining belgüsi…qatarliq nurghun tereplerde etiwarlap ishlitidu!
Xelqimiz ming yillardin béri milliy kimlikimizning belgüsi süpitide qoghdap kéliwatqan doppa medeniyiti zamanisigha layiq tereqqiy qildurulmighan bolup, buning seweplirining biri xelqimizning bash kéyimi enenisige yéterlik ehmiyet bermigenlikidin bolmaqta. Hazir arimizda shu qeder güzel doppimizni kiyishtin nomus qilidighan mangqurtlarmu az emes! Uyghur kéyim-kéchekliri tarixning dehshetlik buran-chapqunlirida éghir sinaqlardin ötken bolup, uning insan oghlining yaritilishi yeni jismaniy we rohiy alahiydilikini téximu güzelleshtüridighanliqi heqqidiki heyranliq xelqara jemiyette barghanche kücheymekte!
Doppa dunyadiki bash kéyimlirining ichide Uyghurlargha eng yarishidighan kéyim-kéchekning biri bolup, doppa kiygen erler söletlik, doppa kiygen qizlar sülketlik tesir béridu.Tariximizda medeniyet jehette arqida qélish, iqtisadiy jehette namratlishish, siyasiy jehette qul qilinish sewebidin, xelqimiz rohiy we jismaniy jehettin chuwalchaqliship, tashqiy körünishimiz tarixtikige oxshimayla qalghan bügünki künde, uyghurlarni bir étnik topluq yeni musteqqil millet qilip körsütidighan bayliqlirimizning biri doppa bolsimu, bezilerning bashqa milletlerni dorap kiygen bash kiyimliri ademning könglini élishturidu.Bundaqlar özining jismaniy we rohiy tereplerdiki eyiplirini doppa qatarliq milliy kéyim-kécheklirimiz bilen bizey démeydu, manglur xitaylardek yürse yüriduki,pakistanliq we afghanlarning kültektek bash kéyimini, éghi yoq ishtanlirini, we ereplerning xalta köyneklirini kiyiship,diwanidek setliship yürse yüriyduki, doppa kiygenlerni kemsitidu, doppigha yéqin kelmeydu, kéyishni teshebbus qilghanlardin yirginidu.
Nöwette Uyghur kiyimlirige Uyghurlarning qiziqishining töwen bolishi, Uyghur yémeklirige Uyghurlarning xéridar bolmasliqi milyonlighan qiz-yigitlirimizning ishsiz qélip, yat ellerde sersan-sergerdan bolup yürishinila keltürüp chiqarmay, milliy rohtin yatlishish hadisinimu keltürüp chiqarmaqta! Milliy rohiy ajiz xeliqlerde milliy iptixarliq tuyghusi ölüp, hemme tereptin yat milletlerge qulchiliq qilidighan ang yétilidu.Bu xil ang milletning iqtisadiy, siyasiy, sotsiyal we kultural enenisini buzup, étnik topluqlarning kolliktip yoqulishini keltürüp chiqiridu.Shu seweptin tehdit astidiki milletler, tarixiy enenilliri arqiliq milliy kimlikini muhapizet qilip, öz xelqining milliy iptixarini oyghutup turidu.
Men tordin Tungganlarning bir qétimliq diniy bayramda, milliy kéyim-kécheklirini qandaq istimal qilghanliqini körüp, biz Uyghurlarning bu jehette bek ajizlap ketkenlikimizni, yaki milliy medeniyitimizdin barghanche uzaqliship, bashqa köp-xil medeniyetlerning buzghunchiliqigha uchrawatanliqimizni hés qilip, intayin ghezeplendim!
Sen Uyghur bolsang bashqa ishlarni qilishtin awal, eng deslepte tungganlarning bu jehettiki alahiydiliki heqqide yaxshi oylan.Ularning kiyim-kéchekliri özige xas xususiyetke ige bolsimu, bu jehette Uyghur kéyim-kécheklirining qoligha su quyup bérelmeydu! Shunche mol medeniyetni özige yughurup, güzellikte tengdashsiz ülge yaratqan, Uyghur kéyim-kécheklirini tereqqiy qildurush, markilashturush, bashlamchiliq bilen sétiwelip ishlitishni her bir uyghur wijdaniy buruchum, dep qarisa, shu arqiliq milliy iptixarliq tuyghumizni küchlendürüp, milletning kélichigini kapaletke ige qilishning daghdam yolini achqili we iqtisadiy jehettin arqida qéliwatqan, namratliq destidin ingirawatqan xelqimizge ünümlik yar-yülek bolghili bolidu!
Biz milliy kéyim kécheklirimizge, folklorimiz we her türlük örpi-adetlirimizge heqiqiy ige chiqalisaq, hich bolmisa xitay ölkilliride éghir milliy xorluqqa uchrawatqan hede-singillirimizni xizmet we turaqliq iqtisadiy kirimgha ige qilip, ularni ar-nomus we qulluq zenjiridin azat qilalaymiz! Bu heqiqiten büyük bir milliy inqilap bolidu!
Töwendiki resimde tungganlar özlirining bash kéyimi bilen sürlük, heywetlik, küchlük, jasaretlik körüngen.Uyghurlar namaz oqughan camening aldida tartilghan resimlerge qarisa, u yerde xuddi xitay dölitidiki 56 milletning hemmisi bardek körinidu.Bu échinishliq hadisini özimiz keltürüp chiqarduq!Tungganlarning bir yerim milyart düshmen ichide qandaq tik turghanliqining özimu biz uyghurlar üchün qattiq oylunishqa tégishlik bir möjize bolup, uning seweplirining biri, ulardiki buninggha oxshaydighan milliy xususiyetlerdur!Qarang bu tungganlargha, bundaq bir milletni körgen düshmen qorqunch ichide qalidu!
Tungganlar xitayning destidin aldirap, bir milliy dewlet quralmasliqi mumkin, bu tungganlarning biz Uyghurlargha oxshimaydighan yéri, lékin ular diniy itiqatta tallighan yolining toghriliqi, emeliyetchanliqi, milliy iptixarliq tuyghusining küchlükliki, ejdatliri shekillendürgen milliy enenillirige bolghan tewrenmes sadaqiti qatarliqlar seweblerdin étnik, kultural, iqtisadiy we siyasiy heq hoquqlirini baturluq bilen qoghdap kéliwatidu!
Hey eziz millitim, doppa we shuninggha oxshighan milliy kéyim-kécheklirimiz, biz üchün peqet bir bash kéyimi emes!Uninggha tariximiz, medeniyitimiz, diniy itiqadimiz, milliy örpi-adetlirimiz, siysiy ghayimiz qatarliq nurghun heqiqetler yoshurunghan!
Uyghur kéyim-kéchekliri jümlidin Doppa uyghurlarning milletchilik éngining möjizige tolghan xezinisi!.Bizni biz qilip turghini tilimiz, qénimiz, kulturimiz, dinimiz we ata miras wetinimiz! Doppa qatarliq milliyche kéyim-kécheklirimizning chirayimizni, hesiyatimizni, tuyghumizni, herkitimizni, pikirimizni, hayatiy küchimizni, ghayimizni qeyitsiz, sheritsiz dunyagha jakarlap turghan engüshter ikenligini Unutmayli! (K.Atahan)
11.08.14 Gérmaniye
Uyghurlarning Parlaq Kélichigi Kim Teripidin Inshah Qilinidu?!
Gepni nahayiti qisqartip éyitqanda, millitimizning qudret tépishi yaki halak bolishining achquchi özimizning qolida! Bügünki nomus we xorluq astida qalghan milliy teqdirimizning jawapkari yenela özimiz!
Biz Uyghurlarning küchlinishimizni eng aldi bilen qérindashlirimiz xalimisa, némila qilghinimiz bilen düshmenni yéngiyelmeymiz!Millitimizning qed kötürüshining aldinqi sherti, wetinimizdiki xitaydin bashqa milletlerge adil. heqqaniy we insanperwerlik bilen muamile qilish, xoshna millet(Dewlet)lerge eminlik, xatirjemlik, barawerlik tuyghusi bérish, diplomatik ussullar bilen uzaqtiki érqiy we diniy qérindashlarning könglini utush, bashqa yat millet(dewlet)lerge mukemmel insaniy tesir qaldurush! Ejdatlirimizning yaghi yandin, bela qérindashtin, dégen sözni ésimizdin her zamanqidin bekraq chiqarmasliq!
Qérindash türkiy xeliqler jümlidin türkmenler qanche on ming yilliq milliy enenimizge biwaste warisliq qilip, qaytidin güllinish basquchigha kirdi.Küchlükler iradisi ajiz, ishenchisini yoqutup qoyghan, milliy kimlikidin nomus qilidighan we teslimiyetchi peskesh milletlerni dessep ötüwatqan bu dunyada, biz uyghurlar milliy kimlikimizdin barghanche yatliship, ejdatlirimizgha asiyliq qilish derijisige bérip yettuq! Eger waqtida közimizni échip, rohiy jehettin eslimizge qayitip, ejdatlirimizning kütken yéridin chiqmisaq, teqdirning téximu yaman jazasigha uchraymiz!
Biz Uyghurlar bügünki künde hich bolmighanda qérindash türkmenlerchilik bir tereqqiyat pelliside bolishimiz kérekidi! Epsus, ming epsus xelqimiz téxiche mustemlikedin qurtulush uyaqta tursun, düshmenlerning zeherni shéker, shékerni zeher körsütidighan hiyle-mékirlik zéhin kontruli astida, kirse chiqmas qarangghu-patqaq yolgha kirip kétiwatidu!
Biz uyghurlar dunyadiki eng mukemmel milletlerning biri bolsaqmu, dunyagha yétilgen bir xeliqtek tesir bérelmiduq.
Biz uyghurlar tarixta qurulghan 16 Émparaturluq we yüzdin artuq dewletning qurulishigha sewep bolghan weyaki biwaste qatnashqan millet bolsaqmu, dayim wetinimizni milliy namimiz bilen atash jehette eng arqida qalghan qalaq milletlerning qolighimu su quyup bérelmiduq.
Biz Uyghurlar ejdatlirimizdin qalghan ata miras wetinimizni, wetinimizde dewlet qurushqa jan-jehli bilen qarshi turup kelgenlerning ejdatliri we bügünki ewlatliri qoyup qoyghan isim bilen atap, uninggha hazirghiche özimiz keskin bir milliy isim qoyalmiduq.
Bir dewlet birqanche qewim we milletning milliy kimlikini emes, shu jughrapiyilik rayonda yashawatan yerlik, eng chong, qedimiy we asasliq bir milletning milliy mewjutluqi we érqiy alahiyidlikini qoghdash üchün qurilidu.Birinchi dunya urushidin kéyin dunyada yéngi bir tertip ornutulushqa bashlidi. Dewlet=Millet pelesepisi insanlarning milliy teqdirini hel qilishtiki asasiy éqim bolup kelmekte!
Türkiye türklerning yeni türkleshken xelqlerning ihtiyaji üchün qurulghachqa, yene bir türkiy dewletning éhtiyaji bolmighanliqtin Qazaqistan, Üzbekistan, Qirghizistan…lar quruldi.Tarix tereqqiy qilip Sherqiy we Gherbiy türkistan dégen atalghular mawjut milletler we dewletlerning janijan menpeetlirige zit kélidighan mena ipadileydighan bolup qaldi.
Dunya nopusi 10 milyondin ashidighan hemme millet özini-özi idare qilidighan, hemme dinlar öz-ara bir-birini hürmetleydighan, hemme dewletler tinchliqta bille yashaydighan, hemme medeniyetler parallil tereqqiy qilidighan yéngi tertipke qarap tereqqiy qildurulidu.Tarix chaqi arqigha emes aldigha ilgirleydu…Uyghurlar dewirge, zamangha, makangha layiqlishishqa, bashqilar bilen bolghan zamaniwiylashqan inaq xoshnidarchiliq we dostluq munasiwetlirini shekillendürüshke téximu muhtaj.
Dewlitimiz bolmighanliqtin exlaqimiz buzuldi, bashqilar aldidiki sür-heywimiz, inawitimiz, itibarimiz yerge uruldi.Yasighan pichaqlirimiz qeghezni késelmeydu, tömürni emes yaghachnimu bashquralmiduq, yung, paxta we yipektin ishligen meshulatlirimiz bashqilarning arqisida qaldi, inshah qilghan binalargha tash we polat ishlitelmigenlikimizdin diwanidek tökülüp turidu.Qol-hünerwenchiligimiz weyran bolup qizlirimiz ishsiz qaldi, yéza-igilik qurallirimiz arqida qalghachqa yigitlirimiz milliy daramitimiz bilen alaqisi bolmighan kesiplerge bérilip kétip, yer köchmenlerning qoligha ötüp ketti…
Biz Uyghurlar qanche ming yildin béri, kéyinki ikki esirdikidek bolupmu kéyinki yérim esirdikidek bundaq qorqunchluq derijide zamanning arqisida qalghan emes!
Bu hadise biz uyghurlarningla emes, belki pütün dunyaning diqqitini tartishi kérek boliwatidu.Uyghurlar dunya medeniyitige öchmes töhpilerni qoshqan, tili-yéziqi, medeniyeti, diniy-étiqadi we örpi-adetliri shertsiz qoghdap qélinishqa tégishlik bir xelq bolup, insaniyet üchün uyghurlarning 21-yüz yildiki bir étnik qewim süpitide chöküshige héch ish bolmighandek hangweqip qarap turushtinmu artuq shermendichlik bolmaydu!
Biz Uyghurlar bir millet süpitide mewjutlughimizni qoghdash we qeddimizni qaytidin kötürüsh üchün qandaq qilishimiz kérek?!
1)Tariximizda untulushqa yüzlengen, emma mewjutluqimiz üchün eng kéreklik bolghan nersilerni tépip chiqip, özgertiwetmeslik, eslige sadiq bolush pirinsipi bilen yéngidin yashnitish.
2)Tariximizda eng qimmetlik dep qarilip kéliniwatqan, millet süpitide qed kötürüshimizge putlakashang boliwatqan hem tosqunluq qiliwatqan paydisiz sheyi we hadisilerni tépip chiqip uningdin waqtida waz kéchish.
3)Dunyadiki qudret tapqan we zawalliqqa yüzliniwatqan qewimlerni küzitishke mayir bolup, milletning parlaq kélichigini ilmiy pilanlash.
4)Kilassik qewmi-qérindash we dost-düshmen chüshenchisini chörüp tashlap, menggülük qérindash, menggülük düshmen we menggülük dostning bolmaydighanliqini étirap qilish.
5)Siyaset we qanunda, soda we iqtisadda, medeniyet we itiqadta, hüner we sanaette, edebiyat we senet qatarliqlarda adil, semimiy, rastchil we estayidil bolushni qedemmu-qedem ishqa ashurush.
6)Alemni, dunyani, insanlar we haywanlarni Xudaning iradisige uyghun shekilde qoghdash, perwish qilish we söyüshni ortaq qayidige aylandurush.
7)Dost we düshmen bilen sharait toluq piship yétilmigüche hergiz söhbette olturmasliq, qettiy sülhiy qilmasliq pirinsipida ching turup, ichkiy we tashqiy meselilerni hel qilishta bir qolda zeher, bir qolda hesel, bir qelibte nepret yene bir qelibte muhabbet, bir qolda qilich, bir qolda qelem bolushni ishqa ashurush.
8)Milliy qehrimanlirini medihiylesh, qewmi-qérindashlirini shertsiz hürmetleshni asas qilip, saghlam adem, saghlam aile, saghlam jemiyet, saghlam millet bolush terbiyisini kichiktin chongghiche élip bérish arqiliq millitimiz terkiwidiki, milliy teqdirimizge biterep muamile qiliwatqanlar, düshmenge mayillashqanlar hem hemkarlishiwatqanlar we üzil-késil düshmen terepke ötüp ketkenlerni, düshmen quchighigha téximu ittiriwetmey, heqiqetke qayitishqa dewet qilish herkitini qanat yaydurush.
9)Ejdatlirimizdin miras qalghan téritoriye, til-yéziq, edebiyat-sennet, pen-medeniyet, diniy étiqat we örpiy-adetlirimizni qanchilik imkan bolsa, shunchilik küch bilen qoghdash we perwish qilish.
10)Riqabetke tolghan bu dunyada yat millet we qewimlerning zamaniwiylashqan yirtquch tebiyitini tiz mölcherlep, ichidin we téshidin xuddiy yigirme tört saet meslihetlishiwatqandek öz-ara masliship, milliy kimlikimizni qoghdap qélishning yéqin, ottura we uzaq mezgillik pilanliri üstide bash qaturush, tüzüsh we ijira qilish!
Özige ishengenler, özini chüshengenler, özige köyüngenler üchün zeper derwazisi menggü taqalmaydu! Uyghurlarning parlaq kélichigi Uyghurlar teripidin inshah qilinidu! (K.Atahan)
*****
22.10.14 Gérmaniye
Rohiy Qehetchilikke Duchar Bolghan Bir Milletke Xitap!
Rohiy Qehetchilikke Duchar Bolghan Bir Milletke Xitap!
Insan qarni achliqqa 7 kün berdashliq béreleydu.Ozuqluq yétishmigen, dayim qursiqi toyghidek yémek yéyelmeydighan namratlarni körüwatimiz.Ularning émont küchi ajizlap tiz sürette shexsiy yaki kolliktip qirilip kétidu.Insanning émont küchini ashuridighan élimintlarning biri vitamin.Vitamén dégen bilenla ish pütmeydu.Vitaminning A din Z giche bolghini bar.C eng muhimlirining biri.émont küchi ajizlap ketkenlerning turuqi ademge oxshimaydu.Tolimu qorqunchluq.
Rohiy jehettin échirqap kétishmu maddy jehettin échirqap kétishke oxshaydu.Undaq bolsa insan oghli meniwiy achliqqa qanche kün berdashliq béreleydu?!Yeydighan nerse peqet yoq bolsa topa yise bilidu.Emma meniwiy ozuqluq yétishmise, yaki pütünley yoq bolsa uning aqiwiti wabadinmu yaman.Ach qalghan kishi 7 kün berdashliq béreleydiken, emma meniwiy achliqqa 7 saetmu berdashliq bergili bolmaydu.Eger adem tamaq yémise 7 kündin kéyin, meniwiyet yétishmise 7 saettin kéyin ölidu.Maddiy achliq meniwiy achliqtin yaxshi bolup ölüpla tügüshidighan gep.Emma 7 saettin kéyiinki meniwiyetning ölüshi intayin échinishliq bolup, bu démek exlaq, wijdan, ghurur, iman, itiqat, muhabbet we nepret tuyghusini yoqutup, halal bilen haramni periq qilalmastin bir esirge yéqin ittek sörülüp yashash dégenlik bolidu!
Meniwiyiti ölgen insanlarning neziride weten, millet, qérindash we dost chüshenchisi bolmaydu.Ularning neziride iman, itiqat, xuda, ölüm, jennet we duzaq yoq!Ular kawap bilen polo üchün hemme töshüktin ötüdu…Hemme bazarning qazinida qaynaydu.Millitimizde meniwiyiti ölgenlerning sani hemmidin köp bolup, ular bu jehette meniwiyiti saghlam kishilerni késel deydighan derijige yetken.
Mana bu tereptin qarighanda biz Uyghurlar alla burun meniwiy échirqash dewrige kirip bolduq! Eger hayat qalghan bolsaq bügünkilerning yaki gheyri resmiy küchlerning sewebidin emes, tarixta ejdatlirimiz yaratqan shanliq medeniyetning yoshurun iniritsiyisidin boliwatqan bolishi mumkin.Biz Uyghurlar meniwiy ozuqqa Somalidiki namratlar nangha ihtiyaj bolghandek muhtaj boliwatimiz.Heptiyektin sawadimizni chiqirip, besh waq namaz oqup, 32 pare quraniy kerimni sudek yadilap kéyinki ikki yüz yilni qara basqandek ötküziwettuq! Démek hayatliq üchün kéreklik bolghan vitaminning bir xilidin her küni qursaq étilip ketküdek yigen bilenmu ish pütmeydiken.
Shuninggha qarighanda hayatliq, ölüm, madda, roh, milliyet we meripet heqqidiki chüshenchillirimizge téxiche ottura esir zéhniyiti hükmaranliq qiliwétiptu.Bizni düshmen emes, özimiz halak qiliwétiptuq.Biz özimizdin özimiz:
Siler yashash üchün téxiche polo bilen kawap yepla yürüwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla oquwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla xizmet qiliwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla toy qiliwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla aile quruwatamsiler?!
Siler téxiche kawap bilen polo yiyish üchünla bala béqiwatamsiler?!
dep soraydighan waqit alla burun yétip kelmidimu?!
Eger yashashtiki ghayenglar peqet kawap bilen polo bolup qalghan bosa halinglargha way!
Bundin kéyin yer sharida insanlar uyaqta tursun, haywanlarningmu qarni ach qalmaydu.21-yüz yil biz üchün jismaniy achliqni emes, rohiy achliqni toyghuzush esiridur! Millitimizning rohiy tarixta hichqandaq millette körülüp baqmighan derijide échirqap ketti.Bizning rohiy bayliq ishlepchiqiridighan dewlitimiz yoq.Emma medeniyet sahimizde ghayet zor miqdardiki rolini jariy qilduralmaywatan ölük mehsulat(Iqtisas igilliri)lirimiz bar.
Bir Yaponiyedila 300 ge yéqin doktur yétiship chiqti.Ulargha oxshaydighanlarning hemmisining sani 300, 000gha yétishi mumkin.Biz meniwiy jehettiki échirqash we qehetchilikning aldini élip, milletning rohiy jehettin gumran bolup kétishining aldini élish üchün, yoqarqi kalampay qoshundin paydilinishning yollirini keship qilishimiz kérek.Polo bilen kawap bolmisimu ölüp qalmaymiz.El-Farabiydek, Yüsüp Has Hajiptek, Elshir Nawayidek meshhur zatlarni yétishtürgen bu millet yene shuninggha oxshaydighan perzentlerni tughalaydu.
Bilimdarlirimiz tekshürüp tetqiq qilish, dewletsiz teshkillinishke qarap yüzlünüsh, bar bolghan herqandaq imkaniyettin paydilinip, jimjit dawarang qilmay, bashni ichige tiqip heriket qilish, ewlatlardin ilmiy qoshun yitildürüshke jiddiy köngül bölüsh, teshkillesh, pütün saheler boyinche chiqish yoli xeritisini sizishqa pidayi bolup qatnishish lazim.Ilim-penning we xelqara ijtimayi penlerning tereqqiyati üchün biz uyghurlar bolmisaqmu öz ritimi boyinche kétiwéridu.
Wetinimizdin yat dewletlerge köchken qérindashlirimizning meniwiy jehette millitimizdin yatliship kétishi, bilim we medeniyet sewiyisining barghanche chékinip kétishi, erkin-hür dunyadin behir alalmay, yashash muhitining barghanche tariyip kétishi méni intayin ümüdsizlendürdi.Wetendiki qérindashlarni we bularni qoghdap qélish bir-qanche kishiningla wezipisi bolmastin, shu dewirde yétiship chiqqan ziyalilarning ortaq wezipisi bolushi kérek! Nurghun qérindashlirimiz oqup diploma alghandin kéyinmu ailiwiy jahandarchiliq ishi bilen bolup kétiwatidu.Deslepte xizmet tapimen dédi, kéyin öylinimen, dédi,uningdin kéyin balam tughuldi, dédi, uningdin kéyin mashina alimen, dédi, uningdin kéyin wetenge bir bérip kéliwalay, dedi.Uningdin kéyin öy alimen dewatidu.Milliy dawayimiz ularni terbiligenge layiq menpeetlinelmidi?!Bichare xelqimiz chet-elde oquwatqan perzentliridin némilerni kütken bolghiydI?!
Men 13 yildin béri Awropada yashawatimen, balayi apet astida qalghan mezlum xelqimiz üchün bir chiqish yoli izdep waqtimni, zihnimni, iqtisadimini yétishtürelmey kétimen.Hazirghiche özemnila oylap bésip oqughan bolsam, bir-ikki aliy mektepning diplomasini élip bolghan bolattim.Emma rehimsiz riyalliqqa taqabil turush üchün millitimiz milyonlighan pidakar insanlargha ihtiyaj tuyghanda xatirjem shexsiy kélichigim üchün waqit ajritalmidim.
Bir küni Awropada oquwatqan bir dostum:Séni chüshinimen.Emma millet sendek ikki tok-tok ademning qiliwatqan bu ishliri bilen azat bolmaydu.Ailengni, balliringni, özengni oyla!, dédi.Men:Sen shunche yiraqtin hür dunyagha kelip nahayiti köp bilim alding, yene oquwatisen.Insanning bilimi ashqanche heq-naheq tuyghusi küchiyidu.Rastingni dep baqe, nimishqa oquysen?!-dédim.U:Insaniyetke bexit yaritish üchün,-dédi.Men séning ata-anang, qérindahliring we qewming haywanning künini körüwatidu.Ular insan emesmu?!-dédim achchiq külüp.
Toghra toxtimay ügünishimiz kérek, toxtimay mewjutluqimizni qoghdishimiz kérek.Bilim pul tépish, qursaq toyghuzush yaki rahet-paraghet üchünla bolghan bolsa, bu heqiqiten échinishliq bolup qalidu.Bilimlik bolush héchqachan meniwiy acharchiliqning axirlashqanliqidin, rohiy qehetchilikning yoqalghanliqidin dérek bérmeydu.
Elbette yaxshiraq bir xizmetke orunlushush muhim, purset tépip, bar imkanlarni muhtaj millitimiz üchün xizmet qilidurush uningdinmu muhim.Hemme adem binagha ot kétiwatsa xiyalida yoq, otning némilikini tetqiq qilish bilen bolup ketse, netije chiqquche adem ölüp, mal-mülükke ziyan bolidighan ish chiqidu. Nurghun tonushlirim bar bilimlik emma ölük mehsuklat!Ularning sayisi weten-milletke emes xotuni we ballirigha, iri yaki tuqqanlirigha chüshidu.Bu yéterlik emes.Millitimizning mawjutluqi üchün zadiche polo bilen kawapqa emes, bügünki mushundaq yaman peyitlerde millitimiz üchün eng paydiliq bolghan chaghdash pen-téxnika bilimliri, pelesepe we zamaniwiy sennetke téximu ihtiyajimiz bar! Biz muskullirimizning emes, pikirimizning tereqqiyatigha ihtiyajliq!(K.Atahan)
21.11.14 Gérmaniye
Heqiqetning Tughumi we Jahaletning Ölümi
Toghra bilen natoghrani hemmila adem degüdek bilidighandek tuyghu bilen yashaydu! Insanlar mutleq köp hallarda xatani toghra, toghrini xata déyishke adetlengen! Adem köp yerler derijidin tashqiri xeterlik yerlerdur! Ular qul qilinmighan bolsa undaq toplanmaydu.Bizni bu halgha chüshürüp qoyghanlar, ejdatlirimiz nijatkar dep xata talliwalghan bir top qullar bolup, ularning serkilliri millitimizning bügünki qatilliridur.
Ademdek özige we nesli(milliti)ge intayin asan satqunluq qilidighan ikkinchi bir mexluq yoq! Qarap turup aldinidu, éziqturulidu, esir-esirlep qarangghuluqqa mehkum qilinidu.Öz neslidin yüz örüp, öziningkini inkar qilip, yatlarningkini ornigha dessitidu!Toghra bilen xatani periq etkendin bashlap, kolliktip halak bolghangha qeder yolning toghrisida emes xatasida méngishni yaxshi köridu.
Ademler bir pada, yol bashlaydighan serkisi we bashqurup turidighan chopangha muhtaj.Eger yol bashlaydighan serkisi we bashqurup turidighan chopan bolmisa özini intahar qiliwélish üchün toxtimay bahane-sewep izdep yashaydu!
Ular awal yalghan nersilerni oydurup chiqiriship, axirida yalghanlarni enene we örpi-adetning ornigha dessitiship özlirimu uninggha rasttek ishiniship yashaydu.Heq bilen naheq, güzellik bilen rezillik, muhabbet bilen nepret küch taliship qanche ewlat ötüp kétidu.
Ular özliri toghra dégen meydanda xuddi hasharetlerdek mighildap yashaydu.Mangghan yol xata bolghachqa hasharetlerdek milyonlap qirilip kétidu, hetta axirida nesli qurup kétidu.
Méngishqa tégishlik yollarning hemmisi menggülük toghra yaki menggülük xata bolmaydu! Xatani toghra, toghrini xata déyishke heqiqiy nöwet kelgen jiddiy peyitlerde asanliqche hichkim kökrek kérip otturgha chiqalmaydu. Buni insanlarning ortaq ajizliqi belgüligen.
Milyonlighan kishi teripidin esir-esirlep heqiqet déyilgen nersini jahalet, jahalet déyilgen nersini heqiqet diyeleydighan kishisi bolmighan qewim dewliti bolghan teqdirdimu bashqilar teripidin asanla bésiwélinidu.
Milyonlighan kishi teripidin eser-esirlep heqiqet déyilgen nersini jahalet, jahalet déyilgen nersini heqiqet diyeleydighan kishisi bolghan qewimni hichkim herqandaq sharayitta qul qilalmaydu.
Bir millette heqiqet üchün jiddiy peyitlerde qarini aq, aqni qara déyeleydighan arislan yürek insanlar yüz yilda bir qétim tughulidu! Eqilsiz milletler uni bizdek öltürüp, étini tirnaqliri bilen titip, meze qilip yep tügütiwétidu, waqitliq hozur üchün bir pütün milletning parlaq kélichigini nabut qiliwitidu! Eqilliq milletler allahning özlirige teqdim qilghan möjizisige egiship, parlaq istiqbalining daghdam yolini inshah qilidu.
Qul qilinghan milletler yüz yilning adimining dunyagha kélishni segeklik bilen kütüshi, kelgen haman aqilanilik bilen periq étishi we baturluq bilen uni qoghdishi kérek!Yüz yilning adimini xata tonuwalmasliq lazim!Qattiq diqqet qilishqa tégishlik bolghini xata tonup qélinghan yüz yilning adimi milletni özi yalghuzla öltürüp yerlikke qoyghuchidur! Millet yüz yilning adimi dep qalidighan düshmenmu yüz yilda bir qétim tughulidu!
Heqiqet pütkül alemlerni yorutup turghan qoyashqa oxshaydu! Küchluk kün nuridin peqet uxlawatqanlarla rahetsiz bolidu.Kün nurining toghriliqi ispat telep qilmaydu! Lenet bolsun esirdinmu uzaq kéchilerge!
(K.Atahan)
*****
07.12.14 Gérmaniye
Alahiyde Agahlandurush! General Warnung! Acele Uyari!
-Yaghi yandin bala qérindashtin.
———–Uyghur ata sözi
Hey Uyghur milliti, hilighu musulman yaki Türükken hetta dadang bilen anang bolsimu aldirap ishenme, siringni berme, pilaningni ashkarilima!
Uyghuristan Ziyariti we Uyghur-Türük munasiwetliride saqliniwatqan kishini chöchütidighan ishlar barghanche su yüzige chiqmaqta!
Dunyaning herqaysi jayliridin, otura sheriqtiki erep dewletliridin jümlidin türükiyedin bir qisim tehlikelik kishiler her türlük yollar bilen wetinimiz Uyghuristangha köp baridu.
Ular özini xitaygha men Kürt…., Uyghurgha men Türük yaki sanga yardem qiliwatqan Erep dep tonushturidu.
Uyghurlar bek köngülchek, mehmandost we qérindashperwer. Xelqimiz ularni türükiyeden kelgen Türük/ qérindishim dep oylaydu, yigüzidu, ichiridu, oynitidu hemmidin yamini siyasiy sirini/mexpiyetlikini bériwetidu.
Bu tiptiki Türük qiyapitige kiriwalghanlar diplomatiye, soda we bashqa ishlar bilen meshghul boliwatqandek qilghini bilen emiliyette xitay yaki Türük istixbaratigha ishleydighan, yaki oxshash waqitta her ikki terepke ishleydighan gumanliq kishiler bolup, ular bilen alaqilashqanda intayin diqqet qilghan yaxshi.
Bir tonushumning éytip bérishiche Uyghuristandiki nurghun siyasiy teshkilat we milletchi qiz-yigitler ularning wastisi bilen pash qilinghan, türmige tashlanghan we öltürülgen.
Xitay Uyghurlarning arisida biwaste özi erkin herket qilalmighachqa, weten ichi we siritida xitaygha sétilghan yalghan musulman yaki türk we uyghur qiyapitidiki ishpiyonlar arqiliq melumat igillimekte.
Nöwette Xitay Sherqiy Jenubiy asiyadiki Uyghur köchmenler weqesidemu yene shundaq arqa körünüshtiki jasuslarni ishqa salmaqta.
Demisimu Xitaylarning Türükiyege qarshi kürtlerge iqtisadiy, siyasiy we eskiriy jehettin mexpiy yardem qilip kéliwatqinigha 60 yil boldi.
Kürtler hergiz Uyghurlarni dep xitay bilen bolghan munasiwitige tesir yetküzmeydu we Uyghurning menpeetini özining menpeeti üstige qoymaydu.
Uningdin bashqa Türükiye hökümitiningmu xitay bilen birliship qiliwatqan bezi ishliri bar!Waqti kelgende özining paskina menpeetini dep peqet bir Kürt yaki Türük emes Uyghurdin bashqa yene nurghun milletlerning qilidighini bir-biridin anche periqlenmeydu.
Uyghurlar bügün bir top yalghan diniy qérindash, yalghan qan qérindash, yalghan dimokratchi, yalghan kishlik hoquq paaliyetchisi, yalghan teshkilat we yalghan reyislerning qorshawi ichide qaldi.Ularning rasti bilen yalghinini periq étish qabiliyitini yétildürmise wetende yildin-yiligha téximu köp qan tökülidu.
Düshmen ichi we téshidin chüshünüsh qiyin boliwatqan bir sisstem bilen bizge qarshi yumshaq we qattiq, yéqin, ottura we uzaq mezgillik pilan bilen öz-ara masliship oyun oynawatidu. Ular toniwalghusiz shekilde arimizgha kiriwaldi.
Biz bombining üstide turiwatqandek bolup qalduq. Hichqandaq yerde hayatimiz, mal-barliqimiz we temel heq-hoquqlirimiz kapaletke ige emes. Xitay qolini sozup öyimizge qeder kirdi. Wetende ot köyüwatidu, köz yéshi yamghurdek, qan deryadek éqiwatidu.
Bu ot bügün bashqa bir yurttiki Uyghurgha tutashqan bolsa, ete yurtdéshing, ögün xoshnang, indinliqqa ailengge tutishidu. Hey millet oyghan, közüngni ach, bir kishini bolsimu palakettin qutqaz, bu uchurni her terepke tarqat.
Axirda deydighinimiz millitimiz allaburun intayin xeterlik bir quyunning ichide qaldi. Janabiy Alla qérindashlirimizni öz-panayida saqlisun!
Uyghuristan Kultur Merkizi
02.01.14 Gérmaniye
Tengriqut Oghuzhanning wesiyiti!
Hey tomurida téxiche méning qénim éqiwatqan eziz millitim.Ilgirimu ata we ana düshmenlirimiz bolghan. Ilgirimu yaghilar yandin, bala qérindashtin bolghan! Ilgirimu bizge asiyliq qilghanlar bolghan.Ular tinich yillarda yaghining süyide éqip, urush yillirida yaghining otida köyüp, düshmen terepte turup biz bilen urush qilidu.Bezide rohimiz we bezide jismimizning qénini töküdu! Ularni qérindash dep oylimanglar, ularning tatliq sözlirige aldanmanglar, ular yürgen yolarda mangmanglar! Ular siler eng chong düshminim dep qarighanlardinmu better xeterlikdur! Ular héli qénimizni, héli dinimizni, héli medeniyitimizni süyistimal qilip, yilikimizdin su ichidu.Dayim biz bixestelik qilighan haman qediriyetlirimizni ikki pulgha sétip, itibarimizni yer bilen bir qilidu!
Ularning közi bar jahalettin bashqilni körmeydu, aghzi bar xurapattin bashqini sözlimeydu, qulighi bar oyghan dése anglimaydu, puti bar mang dése turiwalidu, qoli bar özini-özi uriwalidu! Ularni yoqutush üchün düshmen kérek emes, özige özi yétip éship qalidu.Ularning ghelbe dégini teslimiyet, mujadile dégini halaket, jennet dégini ölüm!Ular özini özi ichige tashliwalghan zindangha oxshaydu! Ular eshu qarangghu zindanning ichide özini özi chéqip, özini özi ghajap, özini özi yalmap halak qilidu!
Siler Uyghurluqinglarni herqandaq sharayitta ésinglardin chiqarmanglar! Hey tomurida téxiche méning qénim éqiwatqan eziz millitim riqabet, küresh we urush bilen güzellishidighan bu payansiz dunyada zewiq bilen yashanglar! Hey tomurida téxiche méning qénim éqiwatqan eziz millitim yaman künlerde ümitsizlinip özenglarni yoqutup qoymanglar, yaxshi künlerde meghrurlinip düshmenge purset tughdurup bermenglar.Hey tomurida téxiche méning qénim éqiwatqan eziz millitim, eger buzekni buzek qilmisanglar qiyamet küni üstünglardin eriz qilidu. Ajizlarni yashatmanglar, ularni xorlighandin öltürüplawetken téximu yaxshi! béshinglargha herqandaq yaman kün kelsimu düshmenge hergiz yélinmanglar! Tebiyiti pes insanlar bilen dostluq ornatmanglar, ulardin ümid kütmenglar! Ulardin yardem sorighan til bolsa késiwétonglar, Ulardin yardem kütken köz bolsa oyiwétinglar, Ulardin yardem alghan qol bolsa sunduriwétinglar!
Düshmininglarning sanining köp bolishi silerdin küchlük bolghanliqidin emes.Küchlüklerning sanining az bolishi rebbimning iradisi. Sani azlar bilen urush qilishqa mejbur bolghanlar hichqachan küchlük hésaplanmaydu.Bizning ezeldin sanimiz azidi. Ularning ezeldin sani köpidi.Shundaqtimu biz hükmaran ular qul yashayti.Küchlük dégen söz adil we teslim bolmighanlargha, ajiz dégen söz Zalim we qorqqaqlargha qaritilghan. Eslide ular xar, biz eshundaq eziz yaritilghan.
Hazir biz qul ular hökmarandek körüniwatidu.Emeliyet undaq emes. Alemlerning yaratquchisi qurghan bir sistem bar, yatlar uninggha asiyliq qilishti. Bu sistimdin yüz chörüp uni yoq sanighanlar we buzghanlar siler oylighandek u sani köpler emes.Bu yerde bir sir bar, eger bu tépishmaqni yéshelisenglar, yaqilar étek, étekler yaqa bolmaydu! Ularning rohi ayaqlarning astigha, silerning rohinglar yer yüzidki pütün bashlarning üsti teripige yeni erishke apiride qilinghan. Ularning jehennem déngizidiki nale-peryatliri anglinip turidighan kök asmanda erkin perwaz qilinglar! Qarangghuluq qaplighan dunyani yorutunglar! Siler ewlatmu-ewlat hayatning, küreshning we hüriyetning temini tétip yashash üchün yaritilghan!
Tuyuq yoldiki milliy inqilap
Tallanghanlar bir esir ilgirila Uyghurlar üchün öz dewlitige baridighan bir yol xeritisi sizip qoyghan! Millitimiz shu yolda méngishni qarar qilghan haman düshmenler jiddiy herketke kélip, u ulughwar pilanini buziwitishke teyyar turudu! Milliy inqilawimiz dayim hemme kishige tonushluq bolup ketken bir tuyuq yolda meghlup bolidu.Bashqilar bizni urushta emes siyasette, jeng meydanida emes, shire üstide yéngip keldi.
Dunyani kontrul qilip turiwatqan bir küch bar, biz hazirghiche ular bilen yüzmu-yüz uchrushup baqmighan bolsaqmu, ular bizni, bizdin yaxshi chüshinidu.Qarangghu kéchide qolimizdin bir tal yingnining yerge chüshüp ketkenligidin eng awal ular xewer tépighliq.Bizning hür we musteqil dewlitimizge baridighan yolni yüz yil awal ular sizip chiqqan.Emma biz kalte pemlikimizdin qanche qétim u yoldin éghip kettuq!Ular bizdin ümidini üzgendin kéyin, uxlisa dewlet chüshigimu kirip chiqmaydighanlarghamu birdin dewlet qurup berdi.
Échinishliq yéri ularning hazir bizni basturushta düshminimizge yardem qiliwatqanliqi! Xelqimizning ularning kütken yéridin chiqishi hazirche bek testek körüniwatidu.Aldimizda ikki yol bar. Biri: özimizningkini burunqidek nadanlarche toghra dep, qirilip tügep kétish, ikkinchisi:Xelqara bilen düshmenleshmestin, birinchi we ikkinchi jahan urushidin kéyin 500 yilliq pilan bilen, pütkül insaniyet teripidin tüzülgen dunyawiy tertipke parallil herket qilish. Undaq bolmay ishlirimiz bu péti kétiwerse yene ronaq tapalmaydu! Chünki hazir méngiwatqan yollirimizning hemmisi biz üchün bir qorqunchluq tozaq! Biz yoq bolup ketmeyli dések, qiliwatqanlirimizni jiddiy közdin kechürüp chiqishimiz lazim!
Bizni shu halgha chüshürüp qoyghanlar dayim qaltis inqilapchi körüngen bir qisim milliy munapiqlar bolup keldi.Bolmisa düshmen herqanche küchüyüp ketken teqdirdimu, bügünki halimiz türkistandiki herqandaq bir xeliqningkidin jiq yaxshi bolatti. Millitimiz parlaq istiqbaligha baridighan yolning belgü we isharetliri, bizge chandurulmay düshmenimiz teripidin özgertiwitilgen bolup,dawamliq ong terepke kétidighan yerde sol terepni körsütiwatidu.Mushundaq nurghunlighan ichkiy we tashqiy seweplerdin azatliq kürishimiz kirse chiqmas tuyuq yolgha yene bir qétim kirip qaldi! Biz uning perqide yoq, bir-birimizni maxtap uchurup yüriwatimiz. Bundaq kétiwerse paydisi düshmenge bolidu we orunsiz bek jiq qan tökülüp kétidu.Waqit, eqil, jan we bayliq qatarliqlarda ziyanning eng chongini tartidighan biz bolup qalimiz.
Men muajirettiki 10 yilliq dawa hayatimda shundaq bir xulasige keldim.Milliy dawagha bolghan hazirliqimiz piship yétilmigen, pilanimiz xam, yolimiz xata bolup, teshkilatlinishimizda jiddiy tüzütüshke tégishlik éghir xataliqlar bar! Bu meselide awam-xeliqte hichqandaq gunah yoq, yenila altundek jiringlap turughluq, emma ishni oylaydighan, pilanlaydighan we bijiridighan yerde qabiliyetsiz, bilimsiz kishiler köp bolghandin bashqa, qolidin ish kelmeydighan, qongigha mingni tepip yüzige tükürsimu xijil bolmay bir olturghan yéride yétiwalidighanlar bar bolup, ular intayin xeterlik we gumanliqtur! (K.Atahan)
*****
01.12.14 Gérmaniye
21-Yüz yildiki Ottura Esir Milletliri
Ularning yérimi onggha, qalghan yérimi solgha qéyip ketken.Heqiqet üchün qiliwatqan küreshlirimizni özliriche mensitmeydu.Néme qiliwatqanliqi heqqide özimu etrapliq pikir bayan qilalmaydu.Pikir bayan qilghan teqdirdimu, küreshlirimizge birge bolsa bidiet, kupar we murted ishlar, dep zeherini chachidu yene birge bolsa qelem bilen yaki kompéyutérning arqisigha ötüwélip néme ish qilghili bolatti, déyiship qara chaplaydu.
Buningdin ularning muqeddes étiqatimiz we milliy küreshlirimiz heqqidiki sewiyesini körüwalghili bolidu.Ularning medeniyet sewiyesi töwen, exlaqiy qarashliri chakina, adalet tuyghusi namrat bolghachqa bir milletni toghra-durust yétekliyelmeydu! Ularning til-haqaretlirining köpligidin sanap tügetkilimu bolmaydu.Birdemdila ular séni dinsizgha chiqirip bolidu, qaymuqup arsaldichiliqta qalisen.Jennet bilen jehennemning ishigini béqiwatqan malayilkilerdek körengleydu.Birdemdila wetenning xayini, milletning asisi qiliwétidu.Ewlatmu-ewlat, bezide bir ömür pidakarliq bilen weten-millet üchün xizmet qilip qachanlarda düshmenge aylinip qalghanliqingni bilelmeyla qalisen.Polo we kawap hidigha adetlinip ketken nadan xeliq, Sabit damullamni tutup bérip, Elihan Töremning yüzige tükürüp yenila charwidek ularning arqisidin egishidu. Ahmetjan Qasimi yoqap kétip 3 ayghiche xewiri bolmisimu, külke-chaqchaq, neghme-nawa qiliship qeyerge ketti, dep bir-biridin hergiz sorashmaydu!
Amerika bilen sözleshtuq, Sowitler ittipaqi bizge yardem qilidighan boldi deydu.Balamning ismini Bin Ladin qoydum, u chong bolghanda Xitayning körgülüki bar, Sadam Hüseyin we Mursiy bilen iptarda birge bolduq we birleshken döletler teshkilatida xitayni mat qilduq, deydu.Ular sözleshkenche, mat qilghanche teshkilatlirimiz weyran, millitimiz téximu sersan bolushqa bashlaydu. Nege qarisingiz wehez-nesihet, qeyerge qarisingiz hereng-sereng resimler…Ular diniy-itiqat hem weten-millet heqqide biljirlisa, milliy menpeetimiz üchün shehid bolghan ölüklerningmu erwayi uchmay qalmaydu! Buni körüp kök bayraqni düshmen qoligha éliwalghan bolmisun yene, dep qalidu eqli bar kishi.
21-yüz yildiki milletni nadanliq, qulluq we jahalet ichige bashlap kirip kétiwatqan bu ottura esir ademliri bilen doqurushup qalsang, qorqqunch we ensizlikdin ününg ichingge chüshüp kétidu.Yüje rebbimizdin yardem istep etrapinggha kichik balidek telmürüp qarap kétisen. Özengni xuddi 1000 yil awalqi zaman karidori ichige kirip qalghandek hés qilisen! Hemme nerse birdinla özgürep, qattiq qara bésip kétiwatqandek biaram bolisen.Özengning bashqilar teripidin bésiwélinghanliqingni bilip turup zuwan sürelmeysen.Özengni bashquralmay ulardek herket qilishqa mejbur bolisen.
Ular tinim tapmay tewrinidu, emma qizziq yéri xuddi böshüktek bir qedemmu ilgirliyelmeydu.Ular rohni, iradini, jasaretni uxlitishtin bashqini qilalmaydu.Milliy menpetimizge ziyan salghanda bir-birige ajayip masliship herket qilishidu! Qilghanliridin memnun halda bir-birining dolisigha urushup öz-ara teqdirlishidu.Ularning hemkarliship qiliwatqini yiltizini-özi paltilawatqan yaghach ademgila oxshaydu.Düshmenler ularni körüp awal heyran qalidu, andin külüp kétidu axirida késelning tarqilip kétishidin ensirep özini tutalmay yighlap tashlaydu.
Hey tengriqut Oghuzhanning ésil qanliq ewlatliri! Sen ichige solunup qalghan herqandaq qepezlerni yer bilen yeksan qil! Sen muhtaj bolghan küch eslide tomurungda örkeshlep éqiwatidu.Üzengni chüshen we özengge ishen! 21-esirdiki bu ölüm déngizida toxtimay chayqiliwermey, kichikkine purset tapalisangla nurluq qirghaqlargha qarap ilgirle! Dunya renggareng we güzel, hayat menidar we qimmetlik, küresh we riqabet köngüllük we zewiq bergüchi. Dunyagha héliqi ming yilliq tar rujektin emes, her-bir tamdiki kengri we yoruq penjirilerdin qarashni ügen.Qérindash yaki dosttek körüngen pursetperes, yalghanchi we kazzap tebiyetlik insanlardin hezer eyle!Katek ichidiki toxadek emes, tik choqilarning üstidiki boran-chapqunluq kök asmanda üchiwatqan bürküttek jushqun, ümidwar we jessur roh bilen yasha! ( K.Atahan)
*****
29.11.14 Germaniye
Milliy Dewlet, Emperiyalizim We Milliy Roh!
Dewlet eng bashta rohta qurulidu.Rohda qurulghan dewletni herqqandaq küchlük düshmen yiqitiwitelmeydu!Beziler Yehudiylar bilen bizni sélishturup, ular 2000 yilda dewlitini qaytidin qurup chiqti, bizge téxi baldur dégendek tétiqsiz sepsetini bazargha salmaqta. Bizni Yehudiylargha oxshutushqa bolmaydu.Chünki 200 yil awal bizning dewlitimiz yiqilishtin burunla rohimizdiki dewlet xurapatliq we nadanliqning mudhish qarangghuluqida allaburun gumran bolup bolghan. Yehudiylar 2000 yil dewletsiz qalghan bolsimu, rohidiki dewlettin ikki yüz esirde bir minutmu ayrilip qalmighan. Bizning rohimizdiki dewlitimiz jismimizdin awal yiqldi, Yehudiylarning rohidiki dewlet 2000 yil ichide xuddi derex yiltizidek derijidin tashqiri uzurap we küchlinip ketti.Hazir birla Israil emes pütün dunya Yehudiy dewliti bolup qaldi dégen paranglarmu yoq emes!
Dewletni eslige keltürimiz deydikenmiz, eng awal qaghjirap bir tire-bir ustixan bolup ketken milliy rohiymizni tirildürüshimiz kérek! Milliy rohiymizni tirildürüshning, riqabet we küreshte dayim tik turush tebiyiti yétildürüshning charisi asan:
*Awal kichik balidek kitap oqush, andin chong ademdek kitap oqush, andin yene yétishken alimlardek kitap oqushni pütkül jemiyitimizde xuddi her küni üch waq tamaq yigendek adetke aylandurush! Özimizning kitabinimu, yatlarning kitabinimu hetta düshmen milletlerning kitabinimu zirikmey oqush!
*Ömür boyi birla kitapni oqup, bolishigha dua qilip, bir ishek hem sütlük kala, issiq öy, xotun bala üchünla yashawermey, Matimatika, pelesepe, qanun, iqtisadshunasliq, astirnomiye, edebiyat-sennet, tibabet, Jughrapiye, siyaset, eskeriyet, biologiye, ximiye, pizika, tiologiye we sotsologiye… penlirige ayit bilimlirimizni bashtin axirghiche yéngilash.
*Milliy enene we medeniyitimizdiki bizge yük bolup qalghan waqti ötken, konirighan, küchtin qalghan jisim we dewletchilik éngi qatarliqlarni baturluq bilen ming yil ilgirkisige sadiq bolghan halda zamanisigha layiqlashturup islaha qilish !
Insanning jahalet qaplap ketken jismi insan tebiyitining türmisi.Waqti ötken dewletchilik Insaniyetning türmisi! Jisim we rejim shunche qélin, shunche égiz we shunche soghaq tört tamdek esir-esirlep qénimizni ichip keldi! Insaniyetning jümlidin millitimizning pelesepe, edebiyat we sennet tarixi insan rohigha zindan bolghan jisim we insaniyetke türme bolghan dewletchilikke qarshi turup rohni azat qilish tarixidur.
Peqet pelesepe, edebiyat we sennet arqiliqla bizning qénimizni ichip, rohimizni qetli qiliwatqan eshu mudhish tort tamgha qarshi urush qilalaymiz! Milletning dunya qarashi, qimmet qarishi we istitik istekliri bilimning éshishigha egiship tediriji zamaniwiyliship ilghar milletlerning sewiyisige yétidu.Bu waqit küchimeyla dewletke yene kélip sünniy we saxta emes heqqiy bir dewletke ige bolup qalghan waqtimiz bolidu!
Közüngni ach! Qilghanliring, qiliwatqanliring we qilmaqchi bolghanliringgha munasiwetlik yollar xata lahiylengen! Pilanlar bashqilar teripidin tüzülgen, nishan bashqilar teripidin békitilgen.Shundaq bolghachqa azatliq tangliri ikki yüz yildimu atmidi, qénimiz sharqirap éqiwatidu, mislisiz derijidiki mal-barliqimiz we waqtimiz israp bolup kétiwatidu.Bu millet yoq bolmisun, qéni sharqirap aqmisun, waqit we mal-bisatimiz shamalda sorulmisun, ademdek yashisun, dunyaning bashqilardek rahitini körsun, özining eskiri, özining saqchisi, özining türmisi bolsun, özining dewliti, özining bayriqi bolsun déseng Özengni, düshminingni, dunyani hazirdin bashlap toluq chüshinishni bashla!
Sen ichingdin yétiship chiqqan hökümdarliringgha asiyliq qilghan Ikki esirdin béri Aldanding, kemsitilding, qul qilinding! Düshmenler uzaqtin milliy teqdiring, milliy tepekkuring we diniy itiqadingni sanga paydisiz shekilde kontrul qilip keldi.Shu seweptin köp hallarda sen bir terep, pütün dunya bir terep bolup qaldi! Bu dunya ghaliplarning, sen ularning sépidin yer élishqa layiq isil milletsen! Ular bilen qarshilashsang düshmining bilen birliship yene séni basturidu! Ular eslide bizning her türlük küreshlirimizni hémaye qilishni oylaydu.Biz dayim ularning zitigha tigidighanlargha aldinip, ishni buzup qoyiwatimiz! Özingge kel, sen tégiddin isil bir milletning ewladisen. Sanga qarap turghanlargha jasaritingni bir körsütüp qoyghin. Sanga qarap turghanlargha küchüngni bir tonutup qoyghin. Sanga qarap turghanlargha iradengni bir namayan qilip qoyghin!
Sanga qarap turghanlar séni körüp xatirjem bolmastin teshwishke chüshsün! Ular séni körüp mensitmeslik keypiyatide bolmastin özini asta daldigha alsun! Ular séni körüp qorqqinidin wetiningge xatirjem kelelmisun!
Ular séni körse bu bélining astini toxtimay tolghaydighan zeypane bir milletken dep qalmastin, Arislannning buqisidek jinsi iqtidari urghup turidighan, shan-sheripi we nomusi üchün ölümdinmu qorqmaydighan, jéni chiqip ketsimu düshmendin xeyrixaliq kütmeydighan heqiqiy erkek bir milletken déydighan bolsun! Mana bu meniwiy dewlettur!
Hür yashay déseng rohingni xuddi düshmendek siqmay, pelesepe, edebiyat we sennet penjiresi arqiliq hayatliq we dunyagha qarashni ügüniwal! Jahalettin uzaq tur! Insanlarning medeniyet jehettiki oyghunishida tarix boyi pelesepe yol, edebiyat yolbelgüsi we sennet dayim köwrük bolup keldi! Bu qanuniyet özgermeydu!
Insanlar eng kamida besh ming yidin béri jisimdin qutulush üchün jisim, dewlettin qutulush üchün delwlet qurushtin ibaret bésip ötmise bolmaydighan qarangghuluq dewridin halqip kételmidi.Biz uyghurlarmu shuning ichide.Meniwiy bir dewliting bolmay turup hichnimini étirap qildurghili bolmaydu.
Dewlet qurmay turup milletke tehdit boliwatqan yat milletning dewletchilikige qarshi küresh qilghili bolmaydu.Küresh qilish üchün eng bashta meniwiy dewlet kérek! Dewlet qurush üchün bashta tömür tesek we mal-dunya emes zamaniwiylashqan pelesepe, edebiyat we sennet kérek! Dunyada hemme kishi dewlet yaki dewliti üchün küresh qiliwatidu, bizmu shu, emeliyette kilassik dewletning alla burun waqti ötüp ketti! Dunyaning qeyiridila bolimisun irade, bilim we téxnika kimning qolida bolsa dewlet uning bolidu! Nurghun dewlet we milletler yoshurun dewlet yaki yoshurun xandanliqlarning qanunluq mülikige aylinip qaldi. Dunya 21-yüz yilgha kelgende intayin kichiklep, insanlar alla burun tarixta hich körülmigen bashqa bir dewirning ichige kirip ketti!(K.Atahan)
*****
06.12.14 Gérmaniye
Uyghurlarda Yéziq We Idiqut Ma’aripi
Yéziq – medeniyitining birdinbir simwoli, ma’aripining asasiy qorali.
Uyghurlar ottura asiyada yéziq tarixi xéli uzun medeniyetlik milletlerning biri. Uyghur yéziqi yunanliq aka – uka kelir we metudilar (1) ijad qilghan slaywan yéziqidin köp esirler burun meydan’gha kelgen.
Miladining 5 – esirigiche uyghurlarning asasiy yéziqi yénsey (ronik) élipbesi idi, uningdin kéyin bolsa urxun uyghur élipbesi ishlitilgen.
Qedimqi uyghur yéziqida nurghun qoshaq, muzika tékistliri, pédagogikiliq risaliler, menggü tashlar we ilmiy eserler yézilghan. Bu yadikarliqlarning bir qismi zamanimizghiche yétip kélip, uyghur tarixi, medeniyiti we ma’aripining yiraq ötmüshni yorutup bermekte. Qedimqi uyghur yéziqi qoshna milletlerdin mongghullar, manjular, qitan (kidan) lar we naymanlarningmu yéziq ijadiyitige asas salghanidi.
Qedimqi uyghurlarning medeniy – ma’arip hayatida muzika, naxsha we türlük éstétik iqtidar asasiy telim – terbiye wasitiliridin biri idi. Buningdin 1500 yil burun ötken meshhur uyghur sha’iri we küychisi qoghusur altun (507 – 687 – yillar) ijad qilghan dangliq “tura naxshisi” pütün uyghurlar ichide, jümlidin memlikitimiz da’iriside keng tesir qozghighan we esirlerdin bezi wetenperwerlik terbiye simwoli bolup kelgen. Bu muzika tékisti hazir xenzu mekteplirining derslikige kirgüzülüp süyüp oqulmaqta. Hetta yaponiyidimu bu tékist qizghin tetqiq qilinmaqta.
Epsuski, bu muzika derslikining qedimqi uyghur yéziqidiki tékisti bizgiche yétip kélelmigen. Peqet memlikitimizning ataqliq muzika derslik toplamliridin biri bolghan “orda muzika tékistliri toplimi” ichide xenzuche terjimisila saqlinip kelgen. Uning mezmuni mundaq:
Chughay téghi baghridin,
Aqar tura suliri.
Keng dalini purkeptu,
Asman shekli chédiri.
Cheksiz asman, dala hem,
Köpkök déngiz bipayan.
Egiz otlar yelpünse,
Peste migh – migh koruner-
San – sanaqsiz qoy – qulan.
Eger biz qétirqinip tehlil qilidighan bolsaq, bu muzika we naxsha tékistining obraz teswiri, oxshitishliri chongqur telim – terbiyiwi ehmiyetke ige. Buningda uyghurlar (sherqiy turalar) ning dunya qarishi, turmush aditi, tarixiy, jughrapiye menzirisi intayin ixcham we tesirlik qilip teswirlen’gen. Shunga u yalghuz muzika derslikila bolup qalmay, belki qisqartilghan tarix we tebi’et dersliki bolush qimmitigimu ige.
“tura naxshisi” we “erq pütük” bilen bille eng qedimki uyghur yéziqida yézilghan tunji dédaktik eser “chashtani ilik beg” dastani hésablinidu. Bu eser kök türk xandanliqi (552 – 744) dewrining harpisida yézilghan. Uningda yoruqluq bilen zulmet otturisidiki keskin kürةshler bayan qilinidu. Shunga uningda xéli köp terbiyiwi ehmiyetke ige mezmunlar bar.
Qedimqi uyghur yéziqida yézilghan yazma yadikarliqliri uyghur xelqini heqiqiy tarixiy derslik bilen teminlidi. Ulardin meshhurliri: “köl tikin menggü téshi” (732 – yili teklen’gen), “bilge qaghan menggü téshi” (735 – yili), “tunyuquq menggü téshi” (716 – yilliri) we “qutluq bilgeqaghan menggü téshi” (759 – yili) dur.
Yuqiridiki menggü tashlar tezkiriliri eyni zamandiki uyghur xelqining tarixiy hayatini, turmush ehwalini tesirlik we eynen teswirlep bergen. U hem tarixiy derslik qimmitige hem bedi’iy edebiyat qimmitige ige. Bu menggü tashlar tezkirisini yazghan aptorlar shu dewrning ataqliq oqutquchiliri, edibliri we mahir xettatliri idi.
Lékin, uyghurlarda yéziq tarixi bashlan’ghandin kéyin, mektep ma’arip ishlirigha tunji asas sélin’ghan makan turpan idiqut hésablinidu. Idiqut eyni zamanda shةrq bilen gherb medeniyiti bir – biri bilen singiship yughurulghan merkiziy tügün idi. U yerde türlük dinlar erkin pa’aliyet élip baratti, ibadetxanilar quratti, mektepler achatti, kitablar basatti. Uyghurlarning qedimqi tarixida budda kitabliri eng köp yézilip saqlan’ghan jaymu ene shu idiqut idi. Bu yerde tépilghan yazma yadikarliqlar bir nechche tümendin artuq.
Kishiler idiqutni eyni zamanda ottura asiyaning ” yer asti kütüpxanisi ” dep bikar éytmighan. Töwendiki pakitlar bu bahani ispatlaydu:
Bu yerde nisturi (2) diniy eqidisi mezmun qilin’ghan: ” iwan’glum ” (bext sadasi), “sant g’orkining shéhit bolush xatirisi”; Mani dinigha alaqidar eserlerdin: “ikki yiltiz nom “, ” mani murtlirining töwenamisi “, “erq pütük”; Zara ostir (3) (ateshpereslik) eqidisige a’it eserlerdin: “ewliya qesidiliri”; Budda dinigha a’it eserlerdin: “altun yaruq”, “sekkiz yükmek”, “a’itri simit” namliq yigirme yette perdilik drama (4), tarixiy dastan – “maxarabata”; 294 tom 25 kitabni öz ichige alghan “seltenetke yardem bergüchi örnek – tedbirler”; Besh tomluq chong chöchekler toplimi – “penchi tantira”; Edebiy eserlerdin: “etebetul heqayiq”, “izop meselliri”, “oghuzname” hemde besh tomluq riwayetler toplimi; “chastani ilik beg”, “qedimqi turpan qoshaqliri”, “méditsina bilimliri”, “ikki tilliq lughet” we idiqut xanlirining menggü tash xatiriliri, iqtisadiy höjjetler; Ereb yéziqidiki eserlerdin: “tomur tezkirisi”, “tezkiri ewliyalar”, “mérajname”, “köngülname”, “bextname”, “sha’ir harazimi tallanmiliri” we “mewlane lutfi shé’irliridin tallanma”; Buningdin bashqa dédaktik telim – terbiye mezmunidiki edebiy, shé’iriy eserlerdin ” ” axawarka “, ” qalyamqara – papamqara “; Dédaktik nesriy eserlerdin: ” chong maymun patmaral “, ” bextiyar shahzad “, ” ressam bilen yaghachchi hékayiliri ” qatarliq intayin köp eserler yézilghan we terjime qilin’ghan.
Yuqirida tizip ötkenlirimiz idiquttin tépilghan medeniy yadikarliqlarning peqet bir türkümidinla ibaret. Mutleq köp qismi 19 – esirning axirliridin bashlap chet el arxé’ologlirining qoligha chüshüp ketken.
Yalghuz gérmaniyining töt qétimliq arxé’olog etritila bu yerdin élip ketken yazma höjjetler birnechche tümendin éship kétidu! bashqa ellerning élip ketkenliri buning sirtida.
Idiqutta qandaq qilip bunchiwala tarixiy yadikarliqlar meydan’gha kelgen we saqlinip qalalighan?
Birinchidin, idiqutta ma’arip we idé’ologiye erkinliki yolgha qoyulghan, qaysi étiqadqa mensup bolushidin qet’iynezer, u bilim igisi bolsila, bolupmu ewladlarni terbiyiliguchi bolsila hörmetke sazawer idi. Xelqqe menpe’et yetküzgüchi bundaq kishiler “iltebir ” (ilteber) dep atilatti.
Ikkinchidin, idiqutta kitab yézish we köchürüsh eng sawabliq kesip dep qarilatti. Bundaq étiqad “buyan ” (buyan) déyiletti. Mesilen: pütülgen kitablarning xatimiside mundaq sözler alahide yézilatti: ” bu kitabning sawabi aldi bilen xan sariyigha, andin qalsa merhum ejdadlargha we yaru – buraderlerge bolghayler…”.
Üchinchidin, idiqutta bilge kéngishi (ma’aripperwer danishmenler kéngishi) tesis qilin’ghan. Ular derije, unwanlarni belgileytti hem el ichidiki aqartish ishlirigha yétekchilik qilatti. Bilge kéngishi nurghun tilliq izahliq lughetler (sanskrit – uyghurche, xenzuche – uyghurche, tuxar – uyghurche, soghdi – uyghurche) ni qollanma süpitide tüzüp chiqqan.
Idiqut uyghurliri yene süpetlik qeghez keship qilghan. Xet pütülüshtin burun qeghez üstige aq shilim sürtületti. Bu qeghez ” partlap yézish usuli ” déyiletti. Qaraghujida yene xéli chong qeghez zawutimu qurulghan.
Idiqutluqlar öz aldigha yaghach metbe’e keship qilghan. Herpler dane – dane kwadrat yaghachlargha uyulup, andin qélipqa békitilip üstidin reng sürtülüp xilmu xil renglik kitablar bésilatti. Mushundaq metbe’e herpliridin chet el arxé’ologlirining élip ketkenliri 100 mingdin artuq (4).
Eyni zamandiki idiqut ma’aripi toghriliq ataqliq seyyah wang yendi (939 – 1006 – yillar) özining ” astane xatiriliri ” namliq esiride mundaq yazghan: ” idiqutta kespiy mu’ellimler bar iken, uyghurlar shé’ir we qoshaqqa xushtar iken. Ular öz yéziqini kündilik éhtiyaj üchünla emes, belki türlük edebiy eserlerni, kitablarni yézishqimu ishlitidiken, u yerde her xil tillarda yézilghan nurghun kitablarni kördüm…”.
Idiqut uyghurliri ana tilining sapliqini qoghdap qalghanidi. Ular mensep namlirini atashta urxun uyghurlirining en’enisige warisliq qildi. Mesilen: ular ” qaghan ” sözini uzaqqiche qollandi. Bu söz hökümran, impérator, xan meniliride bolup, hon, türk we siyanpilarmu bu sözni ortaq ishletken, hazirqi zamanda bu atalghu – isimlarning axirigha ulinidighan hörmet qoshumchisi süpitide ishlitilmekte. Mesilen, qazaqlarda ömerqan, tilewqan, uyghurlarda abdukérimxan, qadirxan dégenlerdek. ” idiqut ” sözi – bextke yétekligüchi dégen bolidu. ” qut ” sözi hazirmu ishlitilidu. Mesilen: “qutluq bolsun “, “sanga bu mal qut etsun, qutap qalsun ” dégendek.
Quchu uyghur xanliqi (miladining 9 – 13 – esirler) dewride idiqut ma’aripi nurghun tilshunaslarni, köp tillardin xewerdar terjimanlarni, abroyluq oqutquchilarni, meripetlik edib – sha’irlarni, dramatorglarni, boghaltir – hésabatchilarni, tewip – doxturlarni yétishtürgenidi. Bularning ichide: singqu seli (bu heqte kéyinki babimizda mexsus toxtilimiz), ataqliq edib we terjiman , ma’aripchi, yazghuchi, dastanchi apirinchuritkin, “hékmetler peziliti ” ning aptori, dédaktik sha’ir ki ki, sha’ir chinuya totung, sha’ir qalim kéyxi, sha’ir atsang, koltarqan, asix totung, qarundaz qatarliqlar bar.
Shuni mu’eyyenleshtürüshke boliduki: qochu (idiqut) xanliqi dewride pütkül ma’arip idé’ologiyisi üstide herxil diniy eqidiler hokümran orunda turatti. Biraq, u omumiy xelq edebiyati we ma’arip üchün éytqanda qismen ramkidinla ibaret. Uning tektide xelqning arzu – tilekliri, ijtima’iy turmush ré’alliqi, tarixi we medeniy – ma’aripi yenila küchlük eks étip turatti. Buninggha meshhur ” oghuzname ” qissisi téximu toluq ispat bolalaydu. ” oghuzname ” uyghur xelqining qedimqi hayat tarixi, dunya qarishi, ijtima’iy örp – adetliri, peziletliri we jenggiwarliq xisletlirini tonushturidighan qisqa we uniwérsal derslik qollanmidur.
Izahatlar:
(1) aka – uka kelir (528 — 968 kelir) we metudi (728 — 588 metudi) miladining 855 – yil 5 – ayning 25 – küni bulghariyide tunji rus – slawyan yéziqini kةship qilip bergen. Slawyanlar bu künni her yili xatirilep turidu.
(2) nisturi (401 – 451 – yillar) – xristi’an dinining bir mez’hibi bolghan nisturi eqidisini tesis qilghuchi. Rahib araban 635 – yili idiqutqa kélip bu dinni terghib qilghan.
(3) zara ostir – (miladidin 8 esir burun ötken) usta doxtur we sha’ir, zerdexit dinining ewliyasi.
(4) pirtanrakxit teripidin terjime qilin’ghan bu drama 9 -, 10 – esirlerde bashbaliq qatarliq qochu sheherliride sehnide oynalghan. Buningdin ilgiri qedimqi kösen (kucha) ning “ejdiha oyuni”, “sumuch oyuni” qatarliq ochuq sehne oyunlirimu drama we komédiye sheklini alghan oyunlar idi.
(5) 20 – esirning bashlirida rosiyilik oldinburg turpan’gha kélip, yaghach metbe’ege (kelagerofi) herpliridin 100 mingdin artuqraqini élip kétip, moskwa muziyigha tapshurup bergen. Idiqut uyghurlirining metbe’e téxnikisi taki gérmaniye alimi inogin kodinborg keship qilghan métal herplik ilghar metbe’e téxnikisi ishlitigüchilik (15 – esirgiche) dunyada aldinqi orunda turatti. Buningdin idiqut ma’aripi, neshiriyatchiliqining xéli zor kolemde rawajlan’ghanliqini körüwalalaymiz
(Uyghuristan uniwérsitéti adimiyet penliri instituti 2009-yilliq chaghatay uyghur til-edebiyati kespi magéstr aspranti qedirdin nur’ehmed quttékin)
Uyghurlarning Büyük Ejdadi Oghuzhanning Hayati We Küreshliri
Oghuzname
Ashundaq bolsun déyishti. Uning turqi mana mundaq (Bu qurning keynige bir Arislanning buqisining resimi sizilghan iken) shundin kéyin shatliqqa muyesser boldi.
Bir küni ayxanning közi yorudi, u bir oghul tughdi. Bu oghulning yüz-chirayi kök idi, éghzi choghdek qizil, közliri hal, chachliri, qashliri qara idi. U hör-perilerdinmu chirayliqraq idi. Bu oghul anisining oghuzini bir qétim émipla, ikkinchilep emmidi. Xam gösh, ash, mey soridi, tili chiqishqa bashlidi. Qiriq kündin kéyin , chong boldi, mangdi, oynidi.
Uning puti buqa putidek, béli böre bélidek, mürisi qara bulghun mürisidek, köksi éyiq köksidek idi. Pütün bedinini qoyuq tük basqan idi. U yilqilargha qaraytti, atlarni minetti, ow owlaytti.
Künler ötüp, tünler ötüp, u yigit boldi, bu chaghda bu yerde bir chong orman bar idi, uningda köp tagh-éqin bar idi. Bu yerde yawayi haywanlar köp bolup, qushlar uchushup yüretti. Bu orman ichide bir chong qi’at bar idi, u mal-charwa we xelqning jénigha zamin bolghan intayin wehshiy bir haywan idi, u el-jama’etke zor jewri-japa keltürgen idi.
Oghuz xaqan bir batur adem idi, u bu qi’atni owlimaqchi boldi. Künlerning biride owgha chiqti, neyze élip, oq-ya élip, yene qilich élip, qalqan élip atlandi. Bir bugha owlidi, u bu bughini talning chiwiqi bilen derexke baghlap qoyup ketti. Etisi tang atqanda kelginide kördiki, qi’at bughini élip kétiptu. U yene bir éyiq owlap, uni altun belwéghi bilen derexke baghlap qoyup ketti. Ikkinchi küni tang atqanda kelginide kördiki, qi’at éyiqni élip kétiptu.
Oghuz xaqan héliqi derexning tüwide turghinida , qi’at kélip béshini oghuzning qalqinigha urdi. Oghuz neyzisini qi’atning béshigha urdi, uni öltürdi, qilich bilen béshini kesti, uni élip ketti. U yene kelginide kördiki, bir shungqar qi’atning ich-baghrini yep turghan, u shungqarni oq-ya bilen öltürdi, uning béshini kesti. Andin éytti: ” qarang, mana bu shungqarning turqi ( bu yerge bir shungqarning resimi sizilghan iken) qi’at bugha yédi, éyiqni yédi, u gerche tömürdek qattiq bolsimu neyzem axir uni öltürdi, ” sözlep bolup kétip qaldi. Mana bu qi’atning turqi( Bu yerge kerkidan’gha oxshap kétidighan taq mönggüzlük bir haywanning resimi sizilghan iken).
Künlerning biride oghuz xaqan bir yerde tengrige séghiniwatqanda, etrap qarangghuliship, asmandin bir kök yoruq chüshti, u kündinmu nurluqraq, aydinmu yoruqraq idi, oghuz xaqan uning yénigha bérip qarisa, bu yoruqning ichide bir qiz tenha olturghan. U sahibjamal bir qiz idi, uning péshaniside choghdek parqiraq méngi bolup, xuddi tömür qozuqqa (1)oxshaytti, u qiz shundaq güzel idiki, u külse tengrimu küler idi, u yighlisa tengrimu yighlar idi. Oghuz xaqan uni körginide pütün bedinini titrek bésip, hoshidin ketti, uninggha köyüp qaldi, uni aldi, uning bilen birge yatti, tilikige yetti. Künler ötüp, tünler ötüp, uning közi yorudi, üch oghul tughdi, tunjisigha kün dep, otturanchisigha ay dep, kenjisige yultuz dep at qoydi.
Bir küni oghuz xaqan owgha chiqti, aldidiki kölning otturisida bir tüp derexni kördi. Bu derexning kawikida bir qiz tenha olturatti, u intayin sahibjamal idi, uning közi asmandinmu kökrek, chéchi su éqimidek, chishi ünchidek idi. U shundaq sahibjamal qiz idiki, yer-jahandiki kishiler uni körse ” ah,ah! janni alidiken ” der idi. Sütmu qimizgha aylinatti.Oghuz xaqan uni körginide hoshidin ketti, yürikige ot chüshti, uninggha ashiq boldi, uni aldi, uning bilen bille yatti, tilikige yetti. U qiz ikki qat boldi, künler ötüp, tünler ötüp uning közi yorudi, üch oghul tughdi, tunjisigha kök, otturanchisigha tagh, kenjisige déngiz dep at qoydi.
Shundin kéyin oghuz xaqan chong toy berdi, el-jama’etni teklip qildi, ular kélip qatnashti. Qiriq shire, qiriq orunduq yasatti. Köpchilik türlük nazu-németni yéyishti, türlük mey-sharapni ichishti. Toydin kéyin, oghuz xaqan beglerge we el-jama’etke yarliq chüshürüp mundaq dédi:” men silerge boldum xaqan, élinglar ya bilen qalqan. Tamgha bizge bolsun buyan (2), kök böre bolsun hem uran(3);Tömür neyziler bolsun orman, owliqta yürüshsun mal-waran; Hem aqsun derya we éqin, quyash tugh bolsun, asman qorghan.”
Andin kéyin , oghuz xaqan terep-terepke yarliq chiqardi. Mektup yézip elchilerdin ewetti. Bu mektupta mundaq déyilgen” men uyghurlarning xaqanimen, men pütün jahanning xaqani bolushum kérek. Men silerning manga boy sunushinglarni soraymen. Kimki méning aghzimgha baqsa, men uninggha tartuq tartip, uning bilen dost bolimen. Kimki aghzimgha baqmisa, ghezep bilen leshker tartip, uni özümge düshmen tutimen. Leshkerlirim hemmila yerde silerni yoqitidu”. Bu chaghda , ong terepte altun xaqan dégen bir xaqan bar idi, bu altun xaqan oghuz xaqan’gha elchi ewetip, nurghun altun-kümüsh, nurghun yaqut, ünche-merwayitni sowgha qilip, oghuz xaqan’gha béqinidighanliqini bildürdi. Oghuz xaqan uning yaxshi begliri bilen dostluq munasiwet ornatti, altun xaqan bilen dost boldi.
Sol terepte ürüm(4) dégen bir xaqan bar idi, bu xaqanning leshkerliri we sheherliri nurghun idi. Bu ürüm xaqan oghuz xaqanning yarliqini qobul qilmidi, uni hörmetlep aldigha barmidi,” bu sözlerge pisent qilmaymen” dep yarliqqa boy sunmidi. Buning bilen oghuz xaqanning ghezipi kélip, uninggha esker chiqirishqa teyyarlandi.
Tughlirini kötürüp, eskerlirini bashlap atlandi. Qiriq kündin kéyin , muz tagh dégen taghning baghrigha yétip bardi. Chédir tikip, shük bolup uxlashti. Tang süzülgende oghuz xaqanning chédirigha kündek bir yoruq chüshti. U yoruq ichidin kök tüklük, kök yayliliq chong bir erkek böre chiqti. Bu böre oghuz xaqan’gha mundaq dédi:” hey oghuz, sen urumgha esker chiqarsang, men aldinglarda yol bashlap mangimen.”shundin kéyin oghuz xaqan chédirlirini yighip atlandi. Qarisa, leshkerlirining aldida kök tüklük, kök yayliliq chong bir erkek böre yol bashlap méngiwatqan, buning bilen ular börining keynidin egiship ilgirilidi.
Birnechche kündin kéyin kök tüklük, kök yayliliq bu chong erkek böre yoldin toxtidi, oghuzmu leshkerliri bilen birge toxtidi. Bu yerde étil(5) dégen bir derya bar idi. Étil deryasining qirghiqidiki qara tagh baghrida qattiq urush boldi, ikki qoshun arisida nahayiti köp jiddiy urush boldi, urush el-jama’etning könglige köp qayghu saldi. Urush shundaq qattiq boldiki, étil deryasining süyi qipqizil sirgha aylandi.Oghuz xaqan yengdi, ürüm xaqan qachti, oghuz xaqan ürüm xaqanning xaqanliqini aldi, el-jama’etni özige qaratti, nurghunlighan jansiz we janliq gheniymetler oghuz xaqanning ordisigha kirdi.
Ürüm xaqanning bir qérindishi bolup, uning ismi urus(6) beg idi, urus beg oghlini tagh béshigha jaylashqan, etrapi chongqur xendek bilen oralghan sheherni qoghdashqa ewetti, hemde oghligha:” sheherni qoghdishing kérek, urush bashlan’ghandin kéyinmu, sheherni qoghdap qélishing kérek” dédi. Oghuz xaqan ashu sheherge atlandi. Urus begning oghli oghuz xaqan’gha nurghun altun -kümüsh ekeldi, hemde:” éx, sen méning xaqanimsen! atam bu sheherni manga bergen hemde sheherni qoghdishing kérek, urush bashlan’ghandin kéyinmu sheherni qoghdap qélishing kérek, dégen. Eger atam xapa bolup qalsa, méning halim ne bolur? Men séning yarliqingni ijra qilishqa teyyarmen, bizning bextimiz , séning bexting; Bizning urughimiz, séning derixingning urughidin; Tengri sanga pütün zéminni ata qilmaqta. Méning jismim we bextim sanga mensup, men sanga tartuq tartip turup, dostluqtin chiqmaymen” dédi. Oghuz xaqan’gha yigitning sözi yaqti, shadlinip küldi, hemde:” manga köp altun teqdim qilipsen, sheherni yaxshi saqlapsen” dédi. Shunga uninggha ” saqlap”(7)dep at qoydi, uninggha dostluq qildi.
Shundin kéyin oghuz xaqan leshkerliri bilen bille étil deryasigha keldi. Étil deryasi chong bir derya idi, oghuz xaqan buni körüp éyttiki:” itilning süyidin qandaq ötermiz?” leshkerler ichide ulus orda beg dégen bir yaxshi beg bar idi, u qabiliyetlik we eqilliq adem idi. U beg derya boyida nurghun tal-yaghachlarning turghanliqini kördi, buning bilen héliqi beg…. Ashu yaghachlar…. Kesti. Uni suning üstide leylitip, özliri uning üstige chiqip étil deryasidin ötti. Oghuz xaqan shadlinip küldi, éyttiki:” hey, sen bu yerge bolghin beg, qipchaq(8) sanga at bolsun. ”
Ular dawamliq ilgirilep mangdi. Shundin kéyin , oghuz xaqan yene héliqi kök tüklük, kök yayliliq erkek börini kördi. Bu kök böre oghuz xaqan’gha éyttiki:” oghuz, emdi leshkerliringni bashlap bu yerdin qozghal, sen el-jama’et we beglerni bashlap mang, men sanga yol bashlap mangimen.” tang atqanda oghuz xaqan erkek börining leshkerliri aldida yol bashlap kétip barghanliqini körüp shadlandi hemde dawamliq ilgirilep mangdi.
Oghuz xaqan bir chipar ayghir atqa minetti. U bu ayghirni intayin yaxshi köretti. Yolda bu ayghir közdin yütti. Bu yerde égiz bir tagh bar idi, uning üstide tong-muzlar bar idi, uning choqqisida ap’aq qarlar bar idi. Shunga bu tagh muz tagh dep atilatti. Oghuz xaqanning éti muz tagh ichige kirip ketti, buning bilen oghuz xaqan uzun’ghiche azab chekti. Leshker ichide bestlik we tembel bir er bar idi, u héchnémidin qorqmas batur adem idi, jenglerning sinaqlirigha berdashliq bergen adem idi. Bu adem atni izdigili taqqa kirdi, toqquz kündin kéyin , oghuz xaqan’gha ayghirni hazir qildi. Muz tagh intayin sogh bolghachqa, bu begning pütün et-janini qar-muz qaplighan idi. Oghuz xaqan xursen bolup küldi, éyttiki:” hey, sen beglerge bolghin bashliq, menggülük isming bolsun qarluq(9)” . Hemde uninggha nurghun dunya teqdim qildi.
Yene dawamliq ilgirilidi. U yolda égiz bir öyni kördi, bu öyning témi altundin, tünglüki kümüshtin, ishiki tömürdin yasalghan idi. Ishiki quluplan’ghan bolup, achquchi yoq idi. Leshker ichide bir chéwer ustam bar idi. Uning ismi tömürdu qaghul idi, oghuz uninggha:” sen bu yerde qal, ishikni ach, ishikni achqandin kéyin ordigha qaytip bar” dep yarliq chüshürdi hemde uninggha ” qalach(10)” dep at qoydi.
Yene dawamliq ilgirilidi. Bir küni kök tüklük, kök yayliliq erkek böre yene yoldin toxtidi. Oghuz xaqanmu yoldin toxtap, chédirlirini tikti. Bu térilmighan tüzlenglik bir yer bolup, jurchit(11) dep atilatti. Uning el-jama’iti köp, yerliri keng idi, bu yerde yilqilar, pada-kalilar, altun-kümüsh, ünche-merwayitlar köp idi. Jurchit xaqan we el-jama’iti oghuz xaqan’gha qarshiliq bildürdi. Urush bashlandi, ikki terep oq chiqirip, qilich urushup jeng qildi. Oghuz xaqan jurchit xaqanni yengdi, uning béshini élip öltürdi, jurchitning el-jama’itini öz aghzigha qaratti. Urushtin kéyin , oghuz xaqanning leshkerlirige, nökerlirige we xelqige shundaq köp gheniymetler chüshtiki, uni toshushqa shunchila at, qéchir, kalilar azliq qildi.
Oghuz xaqanning leshkiri ichide bir chéwer kishi bar bolup, uning ismi barmaqliq yosun billig idi. Bu chéwer adem bir égiz harwa yasidi. Harwa üstige jansiz gheniymetlerni qachilidi, harwining aldigha janliq gheniymetlerni qoshti, ulargha harwini tartquzdi. Nökerler , el-jama’et buni körüp heyran boldi, ularmu harwa yasidi. Égiz harwa mangghanda ” qan’gha, qan’gha” dégen awaz chiqatti, shunglashqa uninggha ” qan’gha” dep at qoydi. Oghuz xaqan qan’ghalarni körüp küldi, éyttiki:” qan’gha bilen jansiz gheniymetni janliq gheniymet sörep mangidiken. Égiz harwini menggü untup qalmasliq üchün, qan’ghuluq(12) sanga at bolsun” sözini tügitip yürüp ketti.
Andin kéyin , oghuz xaqan yene kök tüklük, kök yayliliq erkek böre bilen bille sindu(13), tangghut(14), shagham(15) tereplerge yürüsh qilip bardi, köp urush we toqunushlardin kéyin , u jaylarni ishghal qildi we u yerlerni öz dölet térritoriyisige qoshti. Untup qalmasliq kérek, jenub terepte barqan(16) dégen yerning barliqini bilish kérek, u yer nahayiti munbet we issiq yer iken. U yerde haywanlar we qushlar köp iken, altun-kümüsh, bayliq köp iken. U yerdiki xelqlerning chirayi qapqara iken, xaqanining ismi masar(17) xaqan iken. Oghuz xaqan shu yerge atlandi, intayin qattiq urush boldi. Oghuz xaqan yengdi, masar xaqan qachti. Oghuz xaqan bu yerni ishghal qildi, buningdin uning dostliri xursen boldi, düshmenliri zar qaqshidi. Oghuz xaqan uni yenggendin kéyin , pütmes-tügimes bayliqqa we mal-charwigha ige boldi hemde ularni öz élige toshup ketti.
Untup qalmasliq kérek, kishilerge bildürüsh kérek. Oghuz xaqanning yénida aq saqalliq, boz chachliq, qabiliyetlik bir qéri kishi bar idi. U bilermen we lilla wezir idi, uning ismi ulugh türk idi. Künlerning biride, u chüshide bir altun ya bilen üch kümüsh oq kördi, bu altun ya kün chiqishtin ta kün pétishqiche sozulghan idi. Üch kümüsh oqning uchi shimalni körsitip turatti. Uyqudin kéyin , u chüshige kechkenlerni oghuz xaqan’gha éytip mundaq dédi:” hey xaqanim, sanga uzun ömür yar bolsun;Hey xaqanim, séning el-nizaminggha adalet yar bolsun; Kök tengri chüshümde berdi manga isharet, ishghal qilghan yerlirini urughigha bölüp bersun dep. “oghuz xaqan ulugh türkning sözini anglap, intayin xursen boldi hemde:” éytqining kelsun ” dédi.
Ikkinchi küni tang atqanda, balilirini chaqirip keltürüp éyttiki:” hey oghullirim, owni könglüm tartip turidu. Yashinip qalghanliqim üchün owgha chiqishqa chamim yetmeydu. Kün, ay, yultuz, üchinglar tang atar terepke béringlar. Asman, tagh, déngiz üchinglar tün qarangghusi terepke béringlar.” buning bilen ücheylen tang atar terepke, qalghan üchi tün qarangghusi terepke ketti. Kün, ay, yultuz nurghun haywan, qushlarni owlidi, hemde yoldin bir altun yani tépiwaldi, shundaqla uni atisigha tapshurup berdi. Oghuz xaqan shadlandi hemde altun yani üch bölekke böldi we éyttiki:” hey akilar, bu ya silerge mensup bolsun, siler yagha oxshash oqni kökke étinglar.”
Yene shundin kéyin , asman , tagh, déngiz nurghun haywan we qushlarni owlidi, yoldin üch kümüsh oq tépiwaldi hemde uni atisigha tapshurup berdi. Oghuz xaqan shadlandi hemde oqlarni üchige bölüp berdi, éyttiki:” hey iniler, bu oq silerge mensup bolsun, ya oqni toghrilaydu, siler oqqa oxshash yagha boy sununglar” .
Shundin kéyin oghuz xaqan chong qurultay chaqirdi. Nökerlirini, el-jama’etni chaqirtti, ular kélip bameslihet olturushti. Oghuz xaqan chong chédirda……,…. Ong teripige, qiriq ghulachliq uzun bir yaghachni qadatturdi, uning uchigha bir altun toxuni asti, uning tüwige bir aq qoyni baghlidi. Sol teripige qiriq ghulachliq uzun bir yaghachni qadatturdi, uning uchigha bir kümüsh toxuni asti, tüwige bir qara qoyni baghlidi. Ong terepte buzuqlar(1) olturdi, sol terepte üch oqlar(2) olturdi. Qiriq kéche-kündüz toy boldi.
Ichishti, yéyishti, xursen bolushti. Shundin kéyin oghuz xaqan oghullirigha yurtni üleshtürüp berdi, éyttiki:” hey oghullirim, men köp yashidim, köp urushlarni bashtin kechürdüm. Ya bilen köp oq attim, ayghir bilen köp yollarni kezdim. Düshmenlerni zar yighlitip, dostlarni shad eylettim, tengri aldida mejburiyitimni ada qildim. Emdi yurtni silerge bölüp bérimen. ……………..
———————————————-
Izahatlar:
(1)tömür qozuq __ shimaliy qutup yultuzi
(2) uran __ jenggiwar sho’ar
(3) buyan__ bext, qut
(4) ürüm__ __ bu yerde sherqiy rimni körsitidu.
(5)étil____ qedimki uyghur tilida wolga deryasini körsitidu.
(6) urus____ orus, qedimki ruslarni körsitidu.
(7) saqlap __ bu söz erebche saqaliba[ slawyan] ning köplük shekli, slawyanlarni körsitidu
(8) qipchaq__ türk qebililiri ichidiki meshhur qebile, miladi 9-esirdila bu nam islam tarixlirida körülidu, mongghul dewride bular altun orda xanliqini qurghan asasliq küch idi, shundaqla hazirqi qazaqlarning’ejdadi, qazaqistan ” deshti qipchaq” depmu atilidu.
(9) qarluq__ tarixta ötken meshhur türk qebilisi, miladi 774-yili bu qebile qedimki uyghur, basmillar bilen birliship sherqi türk xanliqini yoqatqan, bular eslide altay téghining gherbiy jenub rayonida yashighan. 8-esirde yette su wadisini igiligen, kéyin téximu jenubqa siljip, qeshqer etraplirinimu igiligen.
(10) qalach__ hazirqi iranning gherbi shimal qismida olturaqlashqan türk qebilisining nami.
(11) jurchit__ jurjitlar , jin sulalisini qurghan
(12) qan’ghaluq__ qedimki türk qebilisining nami, qazaqlar ichide hazirmubir qebilining nami mushundaq atilidu, xenzuche menbelerdiki 高车
Qangli , bu namning menen terjimisidur.
(13) sindu __ hindistanni körsitidu
(14) tangghut __ gherbi shiyani körsitidu; Mehmud qeshqeri ” bu yéqin chin’gha olturaqlashqan türk qebilisi” dégen; Bezi türki menbelerde bu nam zangzularnimu körsitidu.
(15) shagham__ sham, süriyeni körsitidu.
(16) barqan__ bu éniq emes, qara xitayni körsitidu dégüchilermu bar.
(17) masar__pilli’ot bu sözni misirni körsitidu dep qaraydu. Lékin delil-ispat yéterlik emes.
Uyghuristan Klassik Edebiyat Namayendiliri
Oghuzname
Oghuzname qehrimanliq éposi bolup , uningda oghuzning qehrimanliqi , Eqil – parasiti we oghuzxan yétekchilikidiki qebililerning Ajizliqtin zoriyip , chéchilangghuluqtin uyushup , bashbashtaq…liqtin Birlikke kélip , tedrijiy zorayghan hem dawamliq algha basqan Ehmiyetlik paaliyiti obrazliq , janliq we tesirlik yosunda bayan Qilin’ghan . Oghuzxan qehriman we dana xan . Éposta uning obrazi uzun , Murekkep we dehshetlik muhit ichide yétilip chiqqan , yeni oghuzning Shexsiy xaraktéri keng ijtimaiy muhit ichige qoyulup , tedrijiy Omumiy xaraktérge ige qilin’ghan . Uning wujudigha eyni chaghdiki Batur , parasetlik kishilerning tamghisi bésilghan . Oghuz ilghar Küchlerni algha yétekligüchi we ijtimaiy tereqqiyatni ilgiri Sürgüchi bolupla qalmastin , belki ejdadlarning xaraktéri we tebiiy Xususiyitini özige mujessemligen , ejdadlarning shan–sheripi we Ewladlar qizghinliqining merkiziy nuqtisigha aylan’ghan. Oghuzxan yérim ilahlashqan, yérim ademlik xaraktérge ige obraz . Xelq qelbide uning törilishi we süpiti ilahiliq derijisige Kötürülgen . Eserde uning nahayiti usta mergen , qilichwaz , Neyziwaz we tedbirlik qomandan , dana we adil xaqan ikenliki Süretlen’gen , yeni uning baturluqi adimiylik derijisidin Ayrilmighan . U yashan’ghanda ölümdin söz achmighan bolsimu , közige Körünüp turghan réalliqtin özini qachurmay , balilirigha yer – Zéminni adil teqsim qilghan . U hergizmu ilahliq haletke ötüp , Menggü yashash istikini qilmighan . «Oghuzname» de ejdadlarning kishilik we jem’iyet qarishi , étika we Exlaqiy chüshenchiliri , örp – adet we ijtimaiy munasiwetliri eks Ettürülgen . U biz üchün til , shéiriy tepekkur , bediiy tesewwur Qatarliqlarni öginishte qimmetlik matériyal .
Menggü tash edebiyati
Türk xanliqi (552 – 744) we uyghur xanliqi (744 – ?840) Dewride Xaqanlar , shahzadiler we wezir , qomandanlarning ish – paaliyetliri Qoram tashlargha nepis , güzel we obrazliq til bilen xatirilep Qoyulghan hem ular eyni zamanda menggü tash dep atalghan . Zamanimiz Tetqiqatchiliri ularni «menggü tash edebiyati» dégen nam bilen atap Kelmekte . Omumen menggü tashlar uyghur tili bilen yézilghan eng deslepki edebiy Eser bolup , nöwette ular qehrimanliq dastanliri yaki épos dep Hésablanmaqta . Ularda yerlik xelqlerning ajizliqtin küchiyip , Chéchilangghuluq , bashbashtaqliqtin inaqliq , birlik , ittipaqliqqa Qarap burulush yasighanliqi , küchlük xanliq qurup , xelqni uyushturup , Bextlik , güllen’gen we qudretlik jem’iyet qurush arzusi Ipadilen’gen . Junggo milletlirining üzlüksiz algha bésish rohini eks Ettürgen .
Tonyuquq menggü téshi
Bu menggü tash türk xanliqida bash meslihetchi bolghan tonyuquq sheripige Miladiye 712 — 716 – yilliri bayin choqtu ① «bayin choqtu — olanbatur Shehiridin 60 kilométir yiraqliqta .» Dégen jaygha tiklen’gen . Menggü tashta tonyuquqning el – yurt üchün körsetken pidakarliqi teswirlen’gen.
Qochu uyghur xanliqi dewridiki shéiriyet
Qochu uyghur xanliqi (?850 – ?1250) Dewride shéiriyet tereqqiy qilghan . Bu dewrge mensup 1000 kupléttin artuq shéir zamanimizgha yétip Kelgen . Bularning beziliri imzaliq shéirlar bolup , bezilirining Aptorliri éniq emes . Öz zamanisida aprinchor tégin , chisuya Tutung , qalim qayshi , buyan qayaqal , ki ki , atsang qatarliq Shairlar ötken . Köpligen shéirlarda örp – adet mesililiri obrazliq eks Ettürülgen bolup , ularni réal turmush teswirlen’gen ammibab Shéirlar dep atashqa bolidu . Bundaq shéirlarda töwendikidek Mezmunlar eks ettürülgen : Birinchi , ilim – meripet medhiyilen’gen , bilimlikler küylen’gen , Nadanliq , bilimsizlik mesxire qilin’ghan . Ikkinchi , güzel exlaqqa , ésil erdem – peziletke dalalet Qilin’ghan , nachar qiliq , osal keypiyat eyiblen’gen . Üchinchi , chin muhebbet medhiyilen’gen . Tötinchi , adil we dana xaqanlar obrazi yaritilghan we ulargha Medhiye oqulghan , adalet we xelqchiliq teshwiq qilin’ghan . Beshinchi , tebietning güzel , arambexsh qiyapiti chongqur héssiyat Asasida teswirlinish bilen birge , yurt , weten’ge bolghan cheksiz Muhebbet ipadilen’gen .
Yüsüp xas hajip we «qutadghubilik»
Yüsüp xas hajip (20 / 1019 – 6 / 1085) qaraxaniylar xanliqi zamanisi (?850 – 1212) Da ötken mutepekkur shair bolup , balasaghunda tughulup , Qeshqerde yashap , shu yerde wapat bolghan . Yüsüpning «qutadghubilik» namliq dastani 1069 – 1070 – yilliri Qeshqerde yézilghan . 85 Bab , 290 ,13 misra . «Qutadghubilik» uyghur medeniyet tereqqiyatining muqerrer netijisi , Köp dewrlik uyghur ziyaliylirining küresh qilip ijtihat bilen qolgha Keltürgen medeniyet durdanisi . U bir pütün medeniyet hawasida , Merkezlik hem konkrét halda uyghur medeniyiti ilmiy idiyisini Gewdilendürüp , buning bilen özining uyghur medeniyet tarixidiki Tewretkili bolmaydighan ornini tikligen . Meyli idiyiwi mezmun , meyli bediiy shekildin qarighanda , «Qutadghubilik» ottura esir uyghur shéiriyitining tipik nemunisi Bolup , u asasliqi qaraxaniylarning ijtimaiy réalliqi we Uyghurlarning eyni chaghdiki ang halitini eks ettürüp béridu . Omumen , qaraxaniylar xanliqining ijtimaiy turmushi we qedimki Uyghurlarning ang qarshi «qutadghubilik»ning asasiy mezmunini hasil Qilghan . «Qutadghubilik»te adalet gewde qilin’ghan barawer , inaq we xatirjem Ghayiwi jem’iyet süretlen’gen . Xisletlik yéri shuki , muellip eserde Mundaq ghayiwi jem’iyetni süretlesh bilenla qalmay , yene bu ghayiwi Jem’iyetke baridighan yol üstide dadil izden’gen . Bu yol qanun , Exlaq we bilimdin ibaret . Qanun — bu ghayiwi jem’iyetni yölep Turidighan térek . Exlaq — bu ghayiwi jem’iyetning ichki böleklirini Tutashturidighan rishte . Bilim — qanunning ishqa éshishi , exlaqning Hörmetke érishishini kapaletlendüridighan tüp asas . Dastan weqeliki bashtin – axir dégüdek üch chong munasiwetke wekillik Qilghuchi töt pérsonajhning öz’ara sözlishishi we munazirisi asasigha Qurulghan bolup , muellip mushundaq sözlishish we munaziriler arqiliq Jem’iyette yüz bériwatqan herxil mesililer heqqidiki özining Ijtimaiy , pelsepiwi pikirlirini bayan qilghan . Jem’iyettiki Herxil tebiqe , gurunglarning orni , hökümranlarning ulargha tutqan Pozitsiyisi , jem’iyetning ichki ehwali — ijtimaiy tereqqiyatining Ilgirilishige küch chiqirip we uning medeniyet terghibatchiliq rolini Oynap , medeniyet jewherlirini mujessemlep chiqqan . Shundaq bolghachqa , U aldi bilen öz dewrining , medeniyitining yuqiri pellisige Wekillik qilidighan shahane eser süpitide gewdilinip turghan . «Qutadghubilik» te merkiziy idiye merkezlik we gewdilik ipadilinish Üchün toqquz neper pérsonajh obrazi yaritilghan . Ularning ichide Küntughdi , aytoldi , ögdülmish , odghurmish qatarliq töt neper Pérsonajh asasiy obraz bolup , ular toghruluq tepsiliy teswirler Bérilgen . Küntughdi qanun , adaletning simwoli qilin’ghan . U bilimlik , Iqtidarliq , istédatliq adil hökümran , «kim eqil – parasetlik Bolsa , uni yükseldüridighan» , «etrapigha dunyadiki herxil Idrakliq , bilimlik kishiler zich toplan’ghan» , «elni tüzep , ongshap N xelqni béyitqan , uning zamanida böre bilen qoy bille su ichken» Ulugh shexs süpitide oqurmen tesewwurida gewdilinidu . Dastanda aytoldi küntughdi iligning weziri bolup , bext – saadet Simwoli qilin’ghan . Ögdülmish aytoldining oghli we iz basari , u Bilim we eqil – parasetning simwoli . Odghurmish küntughdi iligning Memlikitide bir gharda pinhan turmushni tallighan zahid bolup , qanaet We aqiwetning simwoli qilin’ghan . Démek , yüsüp xas hajip «qutadghubilik»te özining bir pütün Ijtimaiy , siyasiy , idiyiwi sistémisini mana mushu töt asasiy Pérsonajh arisidiki söhbet , munazire we dramatik toqunush jeryanigha Singdürüp , jem’iyetni , jümlidin döletni qanun , bilim we exlaq – Pezilet bilen idare qilish heqqidiki bir qatar ghayiwi qarashlirini Ipadiligen , öz dewridiki réalliqni islah qilishqa qaritilghan Bezibir ijtimaiy teshebbuslirini otturigha qoyghan . Réalliqni Perdazlap körsetmestin , belki uningdiki mewjut illetlerni dadilliq We rehimsizlik bilen pash qilghan hem sökken , adaletlikler , Peziletlikler , bilimlikler hem istédatliqlar köp bolghan ghayiwi bir Dölet qurush arzusini ipadiligen . «Qutadghubilik» tin örnekler Bilik oqush erdemin asighin ayur (Bilim bilen eqilning pezilet we paydiliri bayanida) Tilekim söz erdi ay bilge bögü , Oqushugh bilikig özüm sözlegü . Oqush ol bula teg qarangghu tüni , Bilik ol yaruqluq yarutti seni . Oqushun aghar ol biliktin bedür , Bu ili bile er aghirliq körür . Oqush bolsa esil bolur bolsa er , Bilik bolsa beglik qilur qilsa er . Kimengde oqush bolsa esil bolur , Qayuda bilik bolsa beglik bolur . [Tilegim idi söz , ey alim hékim , Eqil we bilimdin sözlesh meqsitim . Eqildur chiraghdek qarangghu tüni , Bilim u yoruqluq , yurutqay séni . Öser er eqildin , bilimdin buyur , Bu ikki bilen er qedirlik bolur . . . . . . Eqil bolsa , ésil bolur bolsa er , Bilim bolsa , beglik qilur qilsa er . Eqil kimde bolsa , bolur u ésil , Bilim kimde bolsa , bolur xan u , bil .] (Yüsüp xas hajip)
Mehmud qeshqeri we «diwanu lughetit türk»
Mehmud qeshqeri (?20 / 1019 — ?4 / 1113)Ning toluq ismi mehmud ibni El hüseyin ibni muhemmed el kashgheri . Mehmud qeshqeri qeshqer (Konisheher nahiyisining) opal yézisi aziq (bu kent kéyinche qumbagh Dégen nam bilen atalghan) kentide qaraxaniylar xanliqining xan Jemetige mensup ailide tughulghan , ottura we aliy melumatni Qeshqerdiki mekteplerde alghan . Kéyinche ottura asiyadiki dangliq Sheherlerge bérip , u yerde oqup , dawamliq bilim ashurghanliqi Perez qilinidu . Mehmud qeshqeri qaraxaniylar xanliqigha tewe yéza – Qishlaqlar , sheher – bazarlarni , uruq – qebile , aymaqlarni Texminen on nechche yil aylinip , mol til we folklor matériyallirini Toplap , andin aghdadqa bérip , miladiye (1077 – 1072 – yilliri «Diwanu lughetit türk» («türkiy tillar diwani») namliq eserni yézip Chiqqan . Bu kitabning esliy nami «kitabu diwani lughet türk» dur . «Diwan»gha texminen 7500 parchidin artuq sözlem (söz we ibare) , 242 Parche shéir – qoshaq , 200 parchige yéqin maqal – temsil , 10 nechche Parche epsane , riwayet we dastan , époslardin parche kirgüzülgen . Tilshunas mehmud qeshqeri sözlem , maqal – temsil we qoshaq (dastan , Époslardin parchilar buning ichide)larni uyghur tilida bérip , Ularni ereb tilida izahlighan , mundaqche éytqanda , alim Kitabini ereb tilida yazghan . Miladiye esirning otturiliridin bashlap ereb impériyisi , Bolupmu uning merkizi baghdadta türkiy tilliq xelqlerning tesiri Küchiyishke bashlighanidi . Buning netijiside «türkiy til bilen ereb Tili beygige chüshken ikki attek teng chépip kétiwatqan» halet Shekillen’gen , meripetperwer alim mehmud qeshqeri ereblerning «öz Derdini éytishi we türkiy tilliq xelqlerge yéqish üchün ulargha Türkiy tilida sözlishishtin yaxshiraq yol yoq» ikenlikini közde tutup , Yüksek mes’uliyetchanliq tuyghusining ilhami bilen bu katta eserni Yézip chiqqan . «Diwan» ikki tilning , yeni türkiy tili bilen ereb tilining addiyla Sélishturma lughiti emes , shundaqla ereblerning türkiy tilni öginishi Üchün tüzüp qoyulghan addiy sözlükmu emes , belki énskilopédiye Shertige yéqin bolghan lughet . U üch jild (üch tom) we 10 bölümdin Ibaret . Hem bir bölümi öz nöwitide birqanche bab hem qoshumche chataq (Paragraf)qa bölün’gen . «Diwan»diki shéir – qoshaqlar ichide bilim öginishke , eqil – Parasetlik bolushqa ündeydighanliri kishini özige alahide jelp Qilidu . Mesilen : Erdem tile ögrenipen bolma küwez , Erdemsizin ögünse engme güze eger . [Ilim – hékmet izde , öginishtin chékinme , ghadayma , birer nersini Ögenmeyla özini bilimdan körsitip maxtinidighan kishi sinaqta Hoduqup qalidu .] Alghil ögüt mendin oghul erdem tile . Boyda ulugh bilge bolup bilking ule . [Ey oghlum , mendin ügüt – nesihet al , pezilet tile , edeplik We tertiplik bolushqa tirish , taki el ichide ulugh alim bolup , Edep we ilim – hékmet tarat .] Bilge erig ezgü tutup sözin eshit , Erdemini ögrenipen ishqa sora . [Alim , danishmen we aqil kishilerge yaxshiliq qil , ularning sözini Angla , erdem (pezilet) lirini ögen , ögen’genliringni ish yüzide Körset .] «Diwan»gha yene chin muhebbet , semimiy – sadaqetmenlik , wapadarliq Qatarliq insaniy xisletler küylen’gen shéir – qoshaqlarmu kirgüzülgen . Töwende mundaq qoshaqlardin bir qanchisini körüp ötimiz : Bardi közüm yaruqi , Aldi özüm qonuqi . Qanda erinch qaniqi , Emdi udin ozghorur . [Köz nurum (söygen yarim) ketti , u méning rohimnimu özi bilen Birge élip ketti . Emdi u qeyerlerdikin ? (Uning piraqidin Közümge uyqu kelmeydu .)] Udik meni qomitti , Saqinch manga yumitti . Könglüm angar emitti , Yüzüm mening sargharur . [Yargha bolghan ishq – muhebbitim méni hayajan’gha saldi , qayghu – Elemler manga toplandi , könglüm hemishe yargha intilidu , shunga méning Yüzüm sarghaymaqta .] «Diwan»da ata – anilarning nesihetlirini anglashtin ibaret Étikiliq mesililermu tilgha élin’ghan bolup , bu heqte mundaq béyit Bar : Eshtip ata – anangning sawlarini qadirma , Neng qut bolup güwezlik , qilinip yana quturma . [Ata – anangning nesihetlirini angla , ulargha söz yandurma , mal – Mülük we bext tapsang , heddingdin éship qutrima .] Omumen , «diwan» diki edebiy parchilar meyli idiyiwilik jehette , Meyli bediiy jehette bolsun , qaraxaniylar dewridiki uyghur Edebiyatining omumiy ehwalini bilishte , eyni chaghdiki ejdadlarning Edebiyat qarishini öz ichige alghan ijtimaiy chüshenchilirini Bilishte we öginishte birinchi qol matériyal hésablinidu
Ehmed yükneki we «etebetulheqayiq»
Ehmed yüknekining toluq ismi edib ehmed binni mehmud yükneki . U Texminen qaraxaniylar xanliqining axirqi mezgilide yashighan . U ema Shair bolup , uningdin «etebetulheqayiq» (heqiqetler bosughisi) Namliq dastan miras qalghan . Bu eserning yene «hibetulheqayiq» (Heqiqetler sowghisi) dégen namimu bolghan . Shair öz esirini «türkiy kitab» dep atighan . Edib ehmedtin Kéyinrek ötken emir arslan xojatarqan dégen kishi eserning Axirigha yazghan ilawiside mundaq uchurni qaldurghan : Tamami erur kashgher tili bile , Aytmish edib riqqati dil bile , Eger bilese kashgher tilin her kishi , Bilur ol edibning nekim aytmishi . «Etebetulheqayiq» 14 bab , 484 misradin terkib tapqan . Uninggha Kéyinrek bashqilar teripidin yene üch parche shéir qoshulup 512 misragha Yetken . Dastanda bilim , exlaq , adalet toghrisidiki qarashlar chirayliq Bediiy til we mukemmel shéiriy shekil arqiliq ipadilen’gen . Shair bilim , ilim – meripetning orni , roli qatarliq mesililer Toghrisida chongqur , obrazliq pikir qilghan . Mesilen : Biligdin erurmen , sözümge ula , Biliglikke ya dost özüngni ula . Bilig birle bolnur saadet yoli , Bilig bil , saadet yolini bula . Bahaligh dinar ol biliglik kishi , Bu jahil biligsiz bahasiz béshi . Biliglik biligsiz qachan teng bolur , Biliglik tisi er , jahil er téshi . Söngekke yiligteg eren’ge bilig , Eren körki eqil ol söngekning yilig . [Bilimdin salay dost sözüm ulini , Tutup mang bilimlik kishi qolini . Échilghay bilimde saadet yoli , Bilim alki achqin bext yolini . Bahaligh dinar ① «dinar — altundin yasalghan pul .» Dur bilimlik kishi , Bilimsiz nadanning bahasiz béshi . Bilimlik , bilimsiz qachan teng turar , Bilimlik ayal – er , nadan er – chishi . Söngekke yilig teg , ademge bilim , Erkörki eqildur , söngekning yilig .] Shair dastanda exlaq mesilisi toghrisida köp toxtalghan . U ilim – Meripetke , bilim élish üchün tirishqan kishilerge , merdlik , Kemterlik , köyümchanliq , adaletlik , insanperwerlik qatarliq Insaniy xisletlerge qizghin medhiye oquydu . Bilimsizlik , toxu Yüreklik , qabahetlik , tekebburluq , wapasizliq , xesislik , ach Közlük qatarliq illetlerni qattiq eyibleydu .
Elishir newaining hayati we ijadiy paaliyiti
Elishir newai uyghur xelqining medeniyet we edebiyat tarixida Qaraxaniylardin kéyinki güllinish dewrining wekili , sherq oyghinish Dewrining yüsüp xas hajiptin kéyin barliqqa kelgen namayendisi , Ottura esirde ötken büyük mutepekkur , edebiyatshunas , tilshunas , Ijtimaiy paaliyetchi , pen – medeniyet erbabi , ulugh shair . Newai 1441 – yili 2 – ayning 9 – küni xurasan ölkisining merkizi Hératta ghiyasidin baxshi ailiside dunyagha kelgen . U shéiriyet Sahesige 15 – 16 yéshidin bashlap kirishken hem ikki tilda shéir Yézip «zullisaneyn» (ikki tilliq shair) dégen nam bilen shöhret Qazan’ghan . U türkiy tildiki shéirlarni newai texellusi bilen , Parsche shéirlirini fani texellusi bilen yazghan . Newai sawaqdishi hüseyin bayqara teripidin 1472 – yili hératta , Ordida diwan bégilikige teyinlen’gen . U ordida xizmet qilghan Chaghlarda , elde adalet , toghra tertip ornitip nurghunlighan Islahat élip barghan we bu heqte pilanlirini otturigha qoyghan . Lékin ordidiki mejiddin’ge oxshash yuqiri qatlam muteessip küchliri Uning bu ilghar pilanigha qarshi chiqqan , uni hüseyin bayqaragha Chaqqan . Shuning bilen newai ordidiki pitne – pasat tüpeyli 1467 – Yili xizmitidin istépa bergen hem 11 yilghiche dölet ishlirigha Arilashmay edebiy ijadiyet bilen qizghin shughullan’ghan . Uning mutleq Köp sandiki eserliri del mushu chaghlarda yézilghan . Nurghun murekkep kechürmishlerni ötküzgen newai axir késel sewebidin , 1501 – Yili 1- ayning 3 – küni hérat shehiride 60 yéshida alemdin Ötken . Newai türkiy tilda hem pars tilida edebiy ijadiyet bilen Shughullan’ghan . U 60 yilliq hayatida zor zéhniy küch serp qilip 30 Parchidin artuq eser yézip qaldurghan . Elishir newai edebiy ijadiyet bilen shughullinip köpligen nadir Eserlerni ijad qilghandin bashqa , yene. Mejalisun nefais» (güzeller yighilishi) . Lisanutteyr (qushlar tili) Muhakimetul lugheteyn (ikki til toghrisida muhakime) . Mehbubul qulub (köngüller söygüsi) edebiyatshunasliq , tilshunasliq heqqidiki ijtimaiy , Pelsepiwi ilmiy Eserlerni yaratti. Xezainulmeani «Xezainulmeani» newaining yirik lirik shéirlar toplimi . Bu toplam 1491 – Yilidin 1498 – yilighiche bolghan ariliqta tüzülgen . Töt chong Diwandin tüzülgini üchün yene «chahar diwan» dep atalghan . Bu töt Diwan kishilerning ömür tertipige asasen tüzülgen . Bular : ① «Gherayibussigher» (ösmürlük gharayibliri) , ② «newadirushshebab» (Yigitlik nadirliqliri) , ③ «bedaiulweset» (ottura yashliq Güzellikliri) , ④ «fewaidulkiber» (qériliq paydiliqliri) . «Xezainulmeani»ge lirik jhanirning 16 xil sheklidiki shéirlar Kirgüzülgen . Eserde 3132 parche lirik shéir bar bolup , jem’iy 45 Ming misradin teshkil tapqan . Eserdiki 16 xil shéiriy shekil ichide Ghezel asasiy orunda turidu . Uningda jem’iy 2600 ghezel bar. Xemse newai «Xemse» ijadiyiti — sherq edebiy oyghinish dewride barliqqa kelgen Yirik edebiy éqim bolup , elishir newai «xemse» yézish riqabitige Qatniship zor utuq qazinip «xemse newai»ni yézip chiqti . «Xemse Newai» qisqartilip «xemse» depmu atilidu . Newai bu eserni 1483 — 1485 – Yilliri hérat shehiride uyghur – türkiy tilida yézip chiqqan . Uninggha töwendiki besh dastan kirgüzülgen : ① «heyretul’ebrar» (Yaxshi kishilerning heyranliqi) ② «perhad we shérin» ③ «leyli we Mejnun» ④ «seb’i seyyare» (yette seyyare) ⑤ «seddi iskender» (Iskender sépili) . Bu besh dastan jem’iy 52 ming misradin teshkil Tapqan . Elishir newai «perhad we shérin» dastanini yene «méhnetname we Piraqname» dep atighan . Dastan jem’iy 54 bab , 5453 béyittin terkib Tapqan . Mejalisun nefais» (güzeller yighilishi) . Bu newaining Edebiyatshunasliq ilmini rawajlandurush meqsitide yazghan edebiyat Tarixi heqqidiki eser , 1490 — 1491 – yilliri yézilghan . Eserde 458 Aptorning hayati we ijadiyiti tonushturulghan . Buning ichide 35 Tin artuq aptor türkiy tilda eser yazghan aptorlardin ibaret Lisanutteyr (qushlar tili) . Bu simwolizm ijadiyet métodi bilen Yézilghan pelsepiwi dastan bolup , uningda qushlar pérsonajh qilin’ghan . Eserde nuqtiliq tengri — tebiet — insan mesililiri muhakime Qilin’ghan . 1498 — 1499 – Yilliri yézilghan . Muhakimetul lugheteyn (ikki til toghrisida muhakime) . Bu eser 1499 – Yili yézilghan . Eserde türkiy til bilen pars tili Tilshunasliq nuqtisidin tehlil qilinip , uyghur tilining Artuqchiliqini körsitish arqiliq uning bilen nadir bediiy Eserlerni yaratqili bolidighanliqi chüshendürülgen we bu arqiliq Newaining ana tilini we edebiyatini qoghdash we rawajlandurush Idiyisi ipadilen’gen . Mehbubul qulub (köngüller söygüsi) . Bu eser üch qisimdin Terkib tapqan , 1500 – yili yézilghan . Bu aptorning ijtimaiy , Siyasiy , exlaqiy , pelsepiwi qarashliri ipadilen’gen eser . Newaining yashliq dewridin tartip , ta hayatining axirighiche bolghan Pütün ömridiki sergüzeshtliri , tejribiliri , ijtimaiy bilimi Bediiy pikirler bilen bayan qilin’ghan . Asasliqi adil padishah , Exlaq , ijtimaiy turmush , bilim toghrisidiki ijtimaiy , Pelsepiwi mesililerni nuqtiliq otturigha qoyghan .
Hirqeti
Hirqeti Yerken xanliqining axirqi mezgilide ötken , ishq témisida Dastan yézip muweppeqiyet qazan’ghan shair . Uning toluq ismi muhemmed imin xajemquli hirqeti . U Esirning kéyinki yérimida qeshqerning tazghun yézisi baghchi kentide Dunyagha kelgen , apaq xoja huzurida atisi bilen baghwenchilik qilghan . Shair shéiriy ijadiyitide hirqeti dégen edebiy texellusni Qollan’ghan . U «muhebbetname we méhnetkame» namliq dastan bilen Meshhur . Muhebbetname we méhnetkame Hirqetining meshhur destani bolup simwolizmliq ijadiyet métodi bilen Yézilghan 2000 misra etrapidiki dastan . Dastandiki weqelik üch chong Qisimgha ayrilip bayan qilin’ghan . Birinchisi muqeddime qismi bolup , Buningda nesriy bayan , béyit , nezmiler bolghandin tashqiri , yene bir Kichik muqeddime , besh kichik mawzu orunlashturulghan , axirda Shairning dastanni bashlash toghrisidiki köz qarashliri bayan qilin’ghan . Ikkinchi qisimda dastanning asasiy weqeliki bayan qilin’ghan . Bu Ikki chong babtin terkib tapqan bolup , aldinqi babida töt betlik Nezme , 16 mawzu orunlashturulghan . Kéyinki babida üch betlik nezme , 23 Mawzu orunlashturulghan . Üchinchisi xatime qismidin ibaret . Dastan mesnewi (ikkilik) sheklide yézilghan . «Muhebbetname we méhnetkame» — dostluq , ishq – muhebbetke Béghishlan’ghan dastan
Abduréhim nizari
Abduréhim nizari esirning axirliri qeshqerde dunyagha kelgen , Esrining axirlirida qeshqerde wapat bolghan . U oqush hayatida Ana tilini , ereb – pars tillirini , uyghur qedimki medeniyiti we Edebiyatini , xelq éghiz edebiyatini puxta igilep , öz Zamanisining yuqiri bilimlik adimi bolup yétilgen hem edebiy Ijadiyet bilen shughullan’ghan . Rabiye we seidin dastani «Rabiye we seidin» réalistik xususiyetlirining küchlükliki bilen Esir uyghur edebiyatida yüksek orun tutidighan tragédiyilik dastan . Bu dastanda teswirlen’gen weqe 1832 — 1833 – yilliri qeshqer Yéngisheher nahiyisining yamanyar yézisida yüz bergen . Aptor bu weqe Asasida tarqalghan rabiye we seidin heqqidiki hékayilerni igilep , Bularni mulahizilerdin ötküzüp , özige xas uslub bilen mezmun we Bediiyilik jehette zor tesirchanliqqa ige bu dastanni yézip chiqqan , Dastanda ilghar réalizm bilen ijabiy romantizm métodi Qollinilghan. «Rabiye we seidin » dastanidiki weqelik réal bolghan weqe .
Molla bilal nazimi
Molla bilal nazimi 19 esir edebiyatida abduréhim nizaridin Kéyin réalistik edebiyatni dawamlashturghan , satira jhaniri bilen Tenqidiy réalizm edebiyatini yéngi sewiyige kötürüshte töhpe qoshqan Réalizmchi , xelqchil shair . Uning toluq ismi molla bilal binni molla yüsüp , nazimi uning Edebiy texellusi . U 1825 – yili ghuljida tughulup , hayatining köp Qismini shu yerde tirikchilik qilish , yéziqchiliq qilish bilen ötküzgen , Ömrining axirini hazir qazaqistan’gha tewe Yerkent shehiride Namratliq hem weyranchiliqta ötküzüp , 1900 – yili ema bolup Alemdin ötken . Molla bilal nazimi köp yil edebiy ijadiyet bilen shughullinip Töwendiki eserlerni yézip qaldurghan : 1) «Ghezelyat» — lirik shéirlar toplimi 2) «Ghazat der mülki chin» — 1876 – yili yézilghan . 3 ) «Nuzugum» — 1882 – yili yézilghan tragédiyilik dastan . 4) «Changmoza yüsüpxan» — 1882 – yili yézilghan . Ghezelyat Molla bilal nazimi teripidin yézilghan lirik shéirlar toplimi bolup , shair buni 1852 – Yili 27 yash waqtida yazghan . «Ghezelyat» 65 parche lirik shéirni öz Ichige alidu . Shair shéirlirida muhebbet témisini asas qilip , Milliy xaraktér , örp – adet , féodalizm jem’iyitining Balayiapiti , xurapatliqning ziyini , erkinlik , barawerlik , Adalet , adil padishah qatarliq mezmunlarni ipadiligen .
Ghazat der mülki chin
1876 – yili Molla bilal nazimi teripidin yézilghan . Bu dastanda / 1864 – Yili ili rayonida yüz bergen féodal ékspilatatsiyige qarshi Déhqanlar qozghilingining jeryani obrazliq eks ettürülgen . U Réalizmliq ijadiyet métodi bilen yézilghan tarixiy témidiki Dastandur . Shair bu dastan arqiliq réalizmliq ijadiyet usulini Yene bir baldaq yuqiri kötürgen ; Xelqperwerlikni eks ettürüshning Ülgisini yaratqan .
Nuzugum
1882 – yili Molla bilal nazimi teripidin yézilghan tragédiyilik dastan . Uningda Hörlük we adalet üchün ornidin des turghan qiz nuzugumning shanliq Obrazi yaritilghan .
Changmoza yüsüpxan
1882 – yili Molla bilal nazimi teripidin yézilghan . Uningda 1838 – Yilliri ili rayonining ketmen yézisida yüz bergen weqe téma qilin’ghan . Bu dastan tenqidiy réalizm métodi bilen yézilghan . Dastanning Hejwi xaraktéri küchlük bolup , bu aptorning «长帽子» (uzun telpek) Dégen atalghuni qollinishida roshen ipadilinip turidu . Molla bilal nazimi dastanda , diniy ton’gha oriniwalghan aldamchi , Ach köz , saxtipez , ighwager yüsüpxanning saxta qilmishlirini ötkür Hejwiy qilish arqiliq échip bérip , keng xelq ammisini bundaq Qilmishlardin hezer eyleshke chaqirghan . Yüsüpxan qoyuq satirik we komédiyilik xaraktérge ige Muweppeqiyetlik yaritilghan obraz , qan – qénigha singip ketken kespiy Aldamchining tipi , shundaqla diniy ton’gha oriniwalghan hiyliger jallat.
Tengritagh Akademiyesi 