I. GiRiŞ

Birçoklarımız bilerek veya bilmeyerek eski medeniyetlere hayranlıkla bakıyor, bu medeniyetlerin yaratıcılarının birtakım konularda bugüne nazaran daha ileri olduklarına inanıyoruz. Hepimiz milattan 3 bin yıl önce eski Mısırlı hekimlerin beyin ameliyatı veya diş dolgusu yaptıkları gibi haberleri, popüler kitaplarda veya gazete sütunlarında oldukça sık okumuşuzdur. Ancak birinci elden kaynaklara inip, yazılı belgelerin ışığı altında o medeniyetlerin verilerini araştırdığımızda, bu tür savlardan birçoğunun, yanlış yorumlar sonucu ortaya çıktığını görüyoruz.

Herkesin büyük ümitlerle baktığı, bir mucize beklediği ve sayıları 30 bini geçen Bogazköy Hitit arşivi tabletlerinden hareketle din, hukuk, bilim , teknik, edebiyat, güzel sanatlar, felsefe, matematik, ekonomi, coğrafya, tarih, astronomi, harp tekniği, sosyal ve ekonomik yaşam, tıp, doğa gözlemleri v.s. ve daha birçok konularda derinlemesine bir inceleme yapıldığında araştırıcı, yönelttiği ve metinlerden yanıtını beklediği sorunlardan bazı hallerde %70’in üzerinde bir oranın açık kaldığını görünce hayretler içinde kalıyor.

Bu arşiv arasında örneğin, „falanca kral veya adam öldüğünde 65 yaşındaydı; askerlerin birçoğu harpte yaralandı; bugün kar yağıyor; bay-bayan X kara saçlı, kara gözlü, güzel-çirkin bir kimseydi; X merdivenleri inerken ayağı kaydı ve düştü; deprem oldu “ v.s. ve daha bunun gibi binlerce, insanın dış ve ruh dünyası ile ilgili birgok şeylerin hiç ifade edilmemiş olduğunu görüyoruz. Bu durum tabiatıyle bu arşivin bir kraliyet arşivi olması, yalnız kral ve kraliyet ailesiyle ilgili konuları kapsaması, halkla ilgili hemen hiçbir konuya yer vermemesinin bir sonucudur.

Hitit ve genel olarak eski doğu insanının dünyaya bakış şekli de elbette büyük rol oynamıştır. Ion doğa düşünürlerine kadar, kim ne derse desin, bu konuda fazla bir ilerleme yoktur.

Yalnıca var olanları değil, eksik olanların da bir „olumsuz kataloğu“nu yapmak, araştırıcı için elbette büyük yararlar sağlamakta, belirli bir uygarlığı daha iyi anlamamıza yardımcı olmaktadır.

Bu açıdan bakıldığında, Hitit tıbbına da bir göz atıp, insanlığın çok önemli ve kaçınılmaz bir konusunu oluşturan bu dalda Hititlerin neleri bilip, neleri bilmediklerinin kısa bir bilançosunu vermek,
yararlı olacaktır.

Şimdiye dek bu konuyla ugraşan araştıncılar, haklı nedenlerle bir Hitit tıbbı olmadığı , Hititlerin dünya tıp bilimine hiçbir şey katamadıkları kanısındadırlar . (1)

Son zamanlarda Hitit tıbbı üzerine bir doktora tezi yazmiş olan C. Burde bunun aksi kanıdadır. Bazı tek tük ilaçlara dayanarak ve sünnetsiz erkeklik uzvunun tedavisinde ayrı yöntemler uygulanmış olduğu tezinden hareketle, Hititlerin Babil tıbbını aynen kopya etmiş olmakla birlikte, ona bir takım katkılar yaptıklarını öne sürmektedir .(2)

Hititçede „tıp“ sözcüğünün karşılığı dahi yoktur. Hint – Avrupai dillerdeki „medicina, medicus, medicine “ v.s.’nin kökü *med – „ölçmek, ölçülü olmak“ ile ilgilidir. (3) Hititçede bunun benzeri bir kelime yoktur. mat – „katlanmak, cesaret etmek“ fiili herhalde bu kelimeyle etimolojik ilişkiye geçirilemez.

MÖ. I. bin yılın ikinci yarısında medeni dünyanın hiçbir yöresinde görülmeyen bir zirveye ulaşan ve Achamenid sarayına Istanköy’lü Apollonides ve Knidos’lu Ktesias gibi doktorlar gönderen, modern hekimliğin babası gene Istanköy’lü Hippokrates’i ve daha sonra da Lokman Hekim‘ i yetiştiren batı Anadolu’nun, eğer tabiri caizse MÖ. II. bin yılda bir „cehalet devri“ yaşamış olması, insanı gerçekten şaşırtıyor.

O Hippokrates ki (MÖ. 460-370) bir hastalığın teşhisinde esas aldığı faktörleri şöyle sıralamaktadır:

„insanın tabiatı, hastalık durumu, hastanın bizzat kendisi, verilen ilaçlar, verilmesi gereken ilaçlar, hava durumu, arazinin yapısı , alışkanlıkları, yaşam tarzı , uğraşları, yaşı , konuşmaları, davranışları, suskun olup olmadığı, düşünceleri, uykusu, uykusuzluğu, gördüğü rüyaların cins ve zamanı , saçlarıyla oynayıp oynamadığı, kaşıntı, gözyaşları, ateşi, büyük ve küçük abdestleri, balgamı, istifrası, o zamana dek geçirilen hastalıkların sayısı ve silsilesi , nasıl iyileştikleri veya geliştikleri, terleme, üşüme, nöbet tutması, öksürme, tıksırma, yutkunma, nefes alma, bağırsak gazı (gürültülü veya gürültüsüz), kanama ve basur“ (4 ).

MÖ. II bin yıl Anadolu’sunda maalesef bu kadar gelişmiş bir tıp ve böyle bir hekim göremiyoruz. Buna karşın Hippokrates’ten yaklaşık bin yıl önce yaşayan Hitit prensi Kantuzili , şu sözleriyle kaderciliğin adeta somut bir örneğini veriyor:

„Yaşam ölümle, ölümse yaşamla yakından ilgilidir . İnsanoğlunun ömrü ebedi değildir. Onun günleri sayılıdır. Eğer insanoğlunun ömrü ebedi olsaydı, bir süre kötü bir hastalığa katlanabilirdi ve bu hastalık onun için bir intikam olmaktan çıkardı“ (5).

Mukayeseli dil bilime dayanarak erken devir Hint – Avrupai kavimlerde tip bilimine baktığımızda, tedavi yöntemlerinin hakim olan uğraşı sahalarına göre şu üç sınıfa ayrıldığını görüyoruz (6):

1 — Din ve dolayısıyle rahiplerin hüküm sürdüğü toplumlarda büyüyle tedavi (mathro. baesaza -) .
2 — Savaşçı toplumlarda „bıçak“la tedavi, yani cerrahi kareto. baesaza-) .
3 — Tarımla ugraşan toplumlarda şifalı otlarla tedavi ,
(urvaro. baesaza-. )

Eğer Hitit tıbbını bu kategorilerden birine sokmak gerekirse bunun, tarımla ugraşan bir toplum olarak droglara (hit. wassi- , ak. SAMMU ) dayanan bir tip olduğunu, aşağıda vereceğimiz bilgilerden sonra görecegiz. Ancak bu arada dinin de etkisi büyük olduğundan, büyü ile tedavinin de büyük yer tuttuğunu izleyecegiz. Bu sonuncu faktör MÖ. 13. yy. da ağırlığını gösteren Hurri etkilerinden sonra daha da artmıştır. Majik ritüellerin pek çoğu Hurri , Luvi ve Arzava kökenlidir. Savaşçı bir kavim olmalarına rağmen, cerrahinin, tabii metinlere aksettiği ölçüde, Hititlerde hiç yer almadığını görüyoruz.

Sosyal yaşamın tüm diğer yönleri gibi, hastalıklar konusu da tanrılarla çok yakından ilişkilidir. Hititçede „hastalanmak, hasta olmak“ sözcügü (istark- ) geçişli bir fiildir (7) , ve bunun çoğu zaman belirtilmeyen öznesi, tarihi devirlerde unutulmuş ve kalıplaşmış olmasma rağmen, tanrılar veya demonlar olacaktır. Bundan dolayı, açlık, kıtlık, doğal afetler, hastalıklar v.s. gibi ilahi cezalardan kurtulmanın tek çaresi, tanrılara gerekli ihtimamı göstermek, onlara hiyerarsik bir şekilde programlaştırılmış olan kurbanları zamanında sunmaktı .(8)

Diğer taraftan, tanrılar da aynı şekilde insanlara bağlıydılar; Romalılarda olduğu gibi „do ut des “ (veriyorum ki veresin) prensibine ve karşılıklı çıkar esasına dayanan bu bağımlılığın, tanrılar da, insanlar da farkındaydılar. Bu karşılıklı çıkarın en güzel örneğini, Kumarbi efsanesinde tanrı EA’nin , insanları yok etmeyi planlayan tanrılara verdigi şu öğütte buluyoruz:

„İnsanlığı niçin mahvetmek istiyorsunuz? Onlar tanrılara kurban sunup, ıtriyat olarak sedir ağaçı yakmıyorlar mi? Eğer insanları mahvederseniz, tanrılar varlıklarını sürdürebilirler mi ? Onlara ekmek ve şarabı kim sunacak? Kahraman Fırtına Tanrısı’nın sapana yapışıp ekin ekmesi; İştar ve Hepat’ın da öğütme taşında (un) öğütmeleri gerekmeyecek mi? “ (9).

II. Mursili veba dualarında tanrılardan vebayı durdurmalarını, aksi halde, Hatti ülkesinde herkesin öleceğini ve onlara kurban sunacak kimsenin kalmayacağını, gayet kurnazca ve açık bir mantıkla dile getiriyor. Kraliçe Puduhepa’nın adak metinleri, kocası Hattuşili’nin iyileşmesi, hayatta kalması karşılığı sonsuz vaatlerle doludur (10).

Başka bir metinde, kralın sefere çıkmadığı yıl „sefere çıkma bayramı“’nın kutlanmıyacağı yazılıdır. Bu kadar dindar olarak tanıdığımız Hitit insanının kurnazlık ve pratik zekası, gerçekten insanın takdirini kazanıyor.

Burada hastalıklarla tanrılar arasındaki yakın ilişkiyi gösterebilmek için bazı örnekler vermekte yarar vardır:

Gene Kantuzili duasına benzeyen bir metinde şunları okuyoruz:

„Bana bu hastalığı hangi tanrı verdi? Ey güneş tanrısı , o tanrı ister gökte ister yerde olsun, sen ona git ve ona sor ! Ey tanrım ben sana ne yaptım , ne günah işledim? Beni yaratan tanrım ! Kara toprağı yaratan(? ) tanrı ! şimdi ben sana ne yaptım (da bana bu hastalığı verdin?)“ (11) .

Fal metinleri hastalık nedenlerinin ve bu hastalığı yapan tanrıların araştırılıp bulunması ile ilgili olarak sorularla doludur (12).

Puduhepa, eniştesi Tattamaru’ya bir mektubunda şöyle diyor:

„Sen Tattamaru, kızkardeşimin kızını zevce olarak almıştın. Ancak talih tanrıçası (Gulses ) sana kızdı ve o senin için öldü.“ (13)

Bir fal metninde kral, bu sene mi , yoksa 2., 3., 4., 5., 6., 7., 8., senede mi öleceğini tanrısından soruyor .(14)

Gene II. Mursili veba dualarında, Hatti ülkesini kırıp geçiren büyük salgın hastalığına neden olarak şu ihtimalleri sayıyor:

1 — Tanrıların ihmali.
2 — Genç Tathalya’nın haksız yere öldürülmesi.
3 — Mısır – Hitit antlaşmasının getirdiği yükümlülüklere uyulmaması.
4 — Mala (Fırat) nehrine sunulan kurbanların ihmali.
5 — Babası I. Suppiluliuma’nın Mısır’dan getirdiği esirlerin vebayı taşımaları ve Hatti ülkesine yaymaları ki , bu sonuncusunu gerçek nedenlerin başında saymak gerekir; diğerleri ise hep tanrılarla ilgilidir .(15)

Gerçekte ise, bu esirlerin hastalıklı olarak geldikleri kesin değildir. Veba herhalde kötü bakım ve sıkışık konaklama sonucu Hatti ülkesinde çıkmış olacaktır . (16)

Diğer taraftan dualar ve majik rituallerde tanrılardan genellikle şu iyilikler istenmektedir:

Hayat (huiswatar), sağlık (haddulatar, tarrilatar), zindelik (innarawatar), uzun yıllar (MUHLA GID.DA) , sağlık , selamet (assul) , gelişme, bereket, bolluk (minumar), erkek veya kız evlatlar (DUMU MEŞ, DUMU . SAL MEŞ ), sevgi, şefkat (assiyatar), sevinç, neşe (duskaratt-), ruhun tenviri (ZI-aş lalukkima-) , gözlerin görme gücü (IGI HIA – was uskiyawar), boyunun dikliği (?) , kasgücü (?) (GU-tar), diklik [Sara appatar), cinsel kudret (tarhuilatar), muzqffer silahlar (para neyantes GlS TUKUL) , gelişme, büyüme (sisduwar), itaat (tummantiya-) (17) .

Buna karşı tanrılardan şu kötülükleri de alıp uzaklaştırmaları istenmektedir: hastalık (irman-), korku (?) (wetman- = weritema-?), harnapista-, baş hastalığı (harsanas GIG-an), insanın kötü şeyleri (antuhsas idalu INIM MES -ar) , intikam (kattawatar), diz hastalığı (ginuwas GIG -an), kalp/iç hastalığı (SA-as GIG-an) (18) .

II. DOKTORLAR

devamı pdf de
https://epub.ub.uni-muenchen.de/5390/1/5390.pdf
________________________________________

Sümerlerde Ninhursag hayat tanrıçasıydı. Asurlularda İştar hem ana tanrıça, hem de sağlık tanrıçasıydı. Mısırlıların ulu tanrıçası İsis aynı zamanda hekimdi. Hititlerin Kubaba (veya Kubebe)’sı, Friglerin Kibele’si, Efeslilerin Artemis’i, Yunanlıların Demeter’i hayat. bereket ve ölüm tanrıçalarıydı. Minoslular, Mikeneliler, Giritliler de iyileşmek için sağlık ve hayat tanrıçalarından medet umarlardı. Ölüm tanrıçası, aynı zamanda yeniden doğuş tanrıçasıydı. Asurluların ölüm tanrıçası Gula „ulu hekim“ olarak da bilinirdi. İsis de ölüm sembolleri taşırdı. Varoluş çizgisinde hayat ve ölüm birbirinden ayrılmaz gerçeklerdi.

https://www.facebook.com/groups/1454978088050849/

Aotori:Achnuq

Yash chongayghansiri baliliqni eslesh bekla hozurluq bolidiken. Yurtumgha ajayip bir muhabbitim bar (külkilik anglandi belki, xuddi jahanda méning apamdek köyümchan apa yoq dégen gépimdek). Bundaq bolushi asasliqi sürettek heywetlik tengritaghlirining muzluq choqqilirini ishiktin chiqipla körüsh, hem shu tékes jilghisidiki ili deryasining béshi bolghan tékes deryasini igizde turup köreleshtek imkaniyet bolsa kérek. Xantengrining shu meghrur turiqi kishige ajayip bir küch biridu. Shundaq, méning yurtummu shu wetendiki bashqa jaylargha oxshashla sizge tebi’etning güzellikini her waqit eslitip turidighan bir yurt, eng muhimi, bu yurttiki kishilermu oxshashla teb’et söyer xelq. Gerche 5 tin 10esirgiche islam dini itqadida bolsaqmu (elbette islammu bizni teb’etni söyüshke chaqiridu, ussuz yaki ach qalghan haywanlargha shepqet körsitish sizni jennetke bashlaydighan ishlardin biri hetta), teb’et bilen zich birikken tengrizim itqadimizning qalduqliri yenila saqlinip qalghan. Emeliyette islamda islamdin burunqi itqadlarni pütünley yoqqa chiqiridighan ish yoq, her dewirlerde peyghemberler kelgen, roza tutushqa oxshash ishlar bolghan. Kishiler haman bir ilahi küchning barliqigha ishinip kelgen, bizge nisbeten, bu xil itqad yaki yaratquchigha bolghan chüshinish islam bilen tügüllendi, yaki shu zaman’gha kelgende insanning bilimi andin allahni toghra chüshinishke qabil boldi dep chüshensekmu bolar. Nimila deyli, biz, uyghur xelqi, tarixtin béri shundaq bir itqadta yashap kelgen xelq. Bu itqadlirimiz bizni insaniyliqqa, teb’etke shundaq yiqin qilip keldi (elwette bu yerde bashqa tesirlermu bar).

Tughulup ösken shu yurtumda, ejdatlirimiz bilen ortaq itqadda yashap kelgen mongghullarmu xili bar. Mehellimizde, uyghur, qazaq, mongghul bolup xoshna -xolum bolup ötettuq. Apamning bashlan’ghuch mekteptiki xizmetdashliri bolsun, dadamning aghinéliridin bolsun, mongghullar xili köpti, hem bek yiqin ötetti. Bizmu ayrimliq qilmay bille qoy – kala baqattuq, xonixeyning süyide chömülettuq. Hetta, mekteptiki mongghul qizlargha mongghul aghinilirimizdin öginiwalghan gepler bilen chaqchaq qilattuq. Ularning geplirimizni anglighandiki xijilliq chiray ipadiliridin mest bolattuq (kichiklikte emdi… …, artuqche chüshendürüp kettimmu). Bowamning jine ésimlik bir bek yiqin aghinisi bar idi, ajayip ichip qoyatti ikkisi aq haraq dégenni. Kéyin anglisam shu kishi üch wilayetke qatniship muzdawandin ötkenler arisida bar iken. Xoshna olturattuq, namrat kishiler idi. Bowamdin ajayip qorqattim, achchiqi bek yaman, bek sürlük adem idi. Öyimiz bir töpilikte, taza yamghurluq künlerde bowam renggi qariyip ketken birzinittek yamghurluq chapini bilen uzaqtin peyda bolatti, atning üstide birdem uyaqqa bir dem buyaqqa siljip. Undaq waqtlarda momammu bek qorqatti, qoruqtiki eski tamlarning yériqliridin bowamni del hilqi ”üzük shahi“ kinosidiki atliq qara küchlerdek körettim. Rastinla shundaq idi, yiraqtin chirayni körgili bolmaytti, yamghurluq chapinining bökisi bek chong bolghachqa, hem atning üstide bishimu töwen silin’ghan bolghachqa, ajayip bir qorqunuchluq tüs bilen kéletti. Elbette, u atlarmu manga ajayip chong körünette wijik jismimgha nisbeten, körünüshke téximu sür qoshup (emeliyettimu mongghulkürening atliri bek yoghan bolidu, ularning aldida ürümchi sheher sirti sayahet orunliridiki atlar éshektekla ).

Belki shundaq mongghullar bilen yiqin arliship ötkechkimu, bizningkilerni periq qilghili bolmaytti bu hayat chembirikide. Hemme adem shundaq sadda, aqköngül, ochuq, mihmandost, baturluqni söyidighan téplardin. Bu yerdiki baturluq shu at bilen ötken hayat bilen aynidiken. Nimishqikin yurtimizning atliri bek shash hem achchiqi yaman bolidighan, belki her yili taghlarda at topi bilen bir mezgil yashap kelginidin bolsa kérek. At chéshliwalidighan ishlar bolup turatti. Arqidiki xoshnimizning bir jiren éti bolidighan, adem körsila qoghlap chishleydighan, bek qorqattuq. Bu atlarni köndürmekning özi bir xeterlik ish. Deslepte ménishke köndürimiz, andin harwigha. Harwigha köndürgende bezide at harwini apqachip qaza bolidighan ishlarmu bolup qalidu. Yene birige atni taqilash, bilsem dadamning öz dadisimu tömürchi bolup, shundaq taqilarnimu yasayttiken. Dadammu atqa ajayip amraqti. Shu medeniyet inqilabida, mehellining atlirini dadam baqattiken, kichiklikide qandaq qéynalghanliqini peqet mest bolup qalghanda ghil-pal dep biridighan. Dadam hissiyatini bek ipadilimeytti, dawamliq qapiqi türükla turatti, achchiqimu xili yaman idi, shu achchiqidin qorqattim, emeliyette urmaytti, tillmaytti, shu warqirap qoyatti, shu bowamdek. 4 yaki 5 yashlirim bolsa kérek, bir qishning küni mest kelgen dadam méni jiren qashqa étigha min’güzüpla atni bosh qoyiwetti. Atmu gep qilmastin öydin yiraqlap mangdi. Yiqilip kitishtin qorquwatimen, arqamgha aran burulup qaraymen, awazimni aranla chiqirip yighlawatimen. Dadamning qilche ensiresh tuyghusi bermeydighan külkisini kördüm, kallamdin ötmeydighini shunche mihiriban apammu dadamgha bir nimelerni ghutuldap qoyupla kari bolmighini boldi. At bolsa dawamliq uzap kitiwatidu, ichimde achchiq, xep, bu at méni eketsimu kari yoqkena, boldi bu at emdi qaytmaydu, tügeshtim… yighlawatimen. Alahezel 500 mitir mangghan at, toxtap bir munche qarni hozurlinip yewetkendin kéyin, hem azraq uzaqlargha biqiwetkendin kéyin, yenggil 180 gradus burulup öyge qaytti, uhh, könglüm axiri izigha chüshti. Emdi ölüp qalmaydighan boldum. At mangghan péti udul éghilgha kirip ketti. Hazir oylighudek bolsam, shu at méning kichiklikimni bilemdikin deymen, tértek, yügürük, adem minip bolghuche chépip bolidighan xuyi bar, achchiqining yamanliqigha baqmay shundaq séliq man’ghanti. U chaghlarda derwaza ornigha qasharimiz bar idi, texminen bir métir igizlikte ikki tal yoghan yaghach. Bu étimiz dadamning mesitlikige baqmay, biz qashani ichip qoyushni untup qalghan kechlerde, sekrepla kéretti, mest dadamni saq pétim yerdin térwalattuq. Qizghuch renglik bu étimizning qerttiki ölchemlik bop markisigha oxshash qéshi bar idi, shunga jéren qashqa dep qoyattuq, amma, lékin, biraq, salapitige gep toghra kelmeydu. Bir atningmu shundaq xaraktéri bar bolidiken dep qalimen bezide.

At shundaq eqilliq, hem uzun chüshüp turidighan yaylisi, bir nersini démekchi bolghandek qarashliri-kishneshliri bilen yughurulghan latapéti (bu sözning bu yerdiki derijisi hayatimdiki wehshet ashiq bolghan qizni süpetligendinmu yuquri turidu) bolghachqimu ishqilip, bekla neri issiq bolidu. 8 ,9 yashlirim bolsa kérek, dadam kombayin bilen ghuljigha ketkende at ölüp qaldi. U bir tuqqinimizning sewebliki idi. Xeyir, amma dadam qolidiki jiddi ishini tashlap alayten qaytip keptiken, etisi yene ketti. Shu chaghdila dadamning u étini qanchilik yaqturdighinini his qilghan idim. Her qitim birawning toyi bolup oghlaq tartish bolghanda, dadamning öydin shu étining ölchemlik yorghisi bilen (bilishimche dadam özi ügetken iken) atliqlar sipige yürüsh qilghan halitidiki jesur hem lerzanliq xuddi qarchuqumda qitip qalghan sürettekla. Menmu ajayip amraqtim u atqa, baliliqmning yérmi shu idi, mekteptin keldimmu boldi, soghurimen dep bahane bilen yaydaq minipla mehellining eng töwinidi bulaqqa birip kélettim. Aghzini tartip turmisa yügürimenla dep turidighan at idi, elwette öyge yolda chapturupmu qoyattuq, mana emse yügerseng dep, qamcha lazim bolmaytti hichqachan.

Uzun yillar ötti, qachandur bir küni, dadam yütüp ketken shébliti heqqide gep qilwitip, ”jéren atning renggide idi xep“ dep qaldi. Rast, rast shundaq rengde idi… … dadamning sighinchini his qildim, shu dadam bilen, shu jéren at bilen, qanche qitimlap uzaq-uzaq taghlardiki mongghul- qazaq, biz hich tonumaydighan charwichilarning öylirige birip, shu apamning, ”qachan qumlaq ekilsiler, qumlaq yoq… … yenila qumlaq yaxshi, bolmisa nanni qandaq yaqimen“ (qumulaq, quruqi bek wehshet köyidu) dep ghutuldighan talay qitimliq yumshaq bisimliri seweblik, qumlaq toshup kelduq!? Yene qanche qitimlap, shu qoylarni, kalilarni, étimizni 4 ayliq qishtin ongushluq ötküzüsh üchün paxal-chöpke barduq!? U atning puriqi dimiqimgha hazirmu urulidu. Shu kuuuul siyaqida, men tashlap bergen chöpni israp qilip yigech turidu ene köz aldimda.

Mana menmu shu jéren atning renggide kéyim kéyip yürüptimen, shu rengni sighinimen, shu reng öz ichige alghan eslimilerni sighinimen. Qizziqla ish boldi, mongghullarni yazimen dep jéren atni yézip saldim.

Shu mehellidiki mongghullargha amraq idim, ularning qehirmanliqni, qaramliqni chong bilidighan xaraktérini eslep qalimen, bir xil hörmitim qozghilidu. Apam mongghulchini anglisam xili chüshinimen déginidin, ularningmu kichikide qanchilik yiqin ötkinini tesewwur qilip qalimen. Bizning mongghullirimiz hemmisi uyghurche sözliyeleydu, likin biz mongghulche sözlishelmeymiz. Ürümchige barghanda, pidagogika uniwérsitétining yinida mongghulche mektep barliqini körüp shular üchün xosh bolghan idim. Ular rast yurtimizda az, her halda bizde shulargha hörmet qilidighan yürek bar iken. Lékin bizning üstümizdiki xeliqlerdin biz undaq dostanilikni körelmiduq. Méning nezirimde, bu xeq teb’ettin ayrilghan xelq, shunglashqimu, insaniyliqtin ayrilghan. Menche peqet teb’et insan’gha insanliqini eslitidu, muhebbetni ügitidu. Teb’ettin ayrilghan kishilerge ichim aghriydu, ularning hayati peqet qosaq hozuri, jinis hozuri, we yaki bashqilardin üstün bolush hozuri bilen cheklense kérek.

Tünügün donay derya boyida ”derya rétsarliri“ning meshiqini körwitip bir yilan körüp qaldim, bek chirayliq yilanken, bir mitirche uzunluqta, aldimdila, ot-chöplükning ichide xili bir waqitlarghiche ting-tinglap yürdi. Elwette, x*taylargha chet’ellik körün’gnim bilen, bu yawrupaliqlargha yenila asiyaliq körünimen. Méning hayajan chirayimdin ensirgen biraw, ”yep yürmenglar uni“ dep qaldi. Ichim bir xil ajayip achchiq bolup qaldi. Gep qilmidim, peqet nime körse shuni yeydighan bir qewimge oxshitilghinim har keldi. Bilse idi, teb’etni qanchilik derijide söyidighan, insaniyliqi qanchilik küchlük bir qewimning oghli ikenlikimni… …

Shu mongghullirimizdin konsirwatipiraqliri kichik waqtimda murdini mehelle aldidiki igiz binemge tashlap qoyidighan aditi bar idi. Yaxshi yéri, qoyulghan yerge bayraqlarni téklep belge qoyup qoyatti. Biz bolsaq qiziqsinip, hem qorqonuch ichide qoy baqqach yaki binemde oynighach etrapliridin egip ötüp qalattuq, bezidu burun tutup aran ötettuq shamal yönilishidin. Ular shundaq qilidu, insan ölgendin kéyin teb’etke qaytishi kérek, rohi shuni yigen böre, quzghunlarning rohigha ötüshi kérek deydu.

Apamning hikayiliri köp, hemme hörmet qilidighan bir mongghul bowayning öz oghli terpidin köreshke tartilghinigha chidimay, öyige biripla galgha pichaq uruptu. Mehellide qiqas-choqan, kishilerning qutquzush üchün harwigha silip yötkesh jeryanida, boynidin jingghip bisim bilen kökke étilip chiqiwatqan qanni apammu körüp qaptu, ”ademning qéni shundaq jiq bolidiken, towwa, nimishqimu qarighan bolghiydim, bek qorqup ketken idim“ deydu apam. Qanche qanlar köklerge, yerlerge étildi shu zamanlar… … teb’etni söyidighan xeliqlerge rezil siyasi ilip kelgen, insaniyliqqa yat qilmishlar! teng tarttuq, hemmini teng qilduq, hem teng tarttuq, üch wilayet inqilabida teng kötürgen tughlar, teng chapqan atlar… … uningdin uzaq tarixqa baha birelmeymen. Peqet shu baliliqimda yarliqlardin kim uzun’gha sekreshtin besliship, kim su ichide uzun turalaydu, kimning mushti küchlük dep besliship yürgen, teb’etning qoynidiki balilar iduq. Mana emdi shu teb’ettin asta-asta ayrilmaqtimiz, wujudimizni tinichlanduridighan shu qelibtiki itqadimizla qaptu. Hazir u mongghullirimning ewlatliridin eser qalmighandek. Hemmisi balilirini x*tay mektepke birishiptu, mehellidikilirimu yoq boptu, ichim sérilip qaldi bir xil. Ular rastinla yoqap kitiptu. Peqet her qitim qaytqinimda ”ehwal“ sorap kilidighan mongghul saqchi bar, xursinimen, bashqa millettin bolsichu dep… …

Mongghullirimni sighindim, ularning taghlargha bolghan hörmitini, atqa bolghan hirismenlikini, hich-qandaq yasalmiliqin xaliy dostluqini sighindim. Mana emdi ramzan keptu, buzulghan teb’et üchün, zorlan’ghan xelqler üchün du’a qilay. Allah bizni teb’et bilen birge yashashqa nisib qilsun, teb’etni balilirimizdin ayrimisun. Teb’etsiz baliliq, neqeder échinishliq!

Yéqinda tordin ularning altan urag ansanbélini tépiwaldim, muzikiliridin ularning teb’itini körgendek boldum, baliliqimdiki shu mongghullirimini körgendek boldum. Hem ularni qollash üchün, amazondin sétiwaldim yaqturghan muzikilirimni. Töwendikisi shu, belkim silerge yarimasliqi mumkin, manga bek yaridi lékin.

19.yüzyılın başlarında yaşamış Uygur Türklerinin İffet,cesaret ve Kahramanlık sembolu ; İpar Hanım (Nam-i diğer Dilşat Sultan)

Yrd.Doç.Dr.Adem ÖĞER (Nevşehir Hacı Bektaş Ün.öğretim üyesi)
Uygurların sözlü edebiyatında bir kahraman olarak anlatılan kadınlardan biri de İparhan’dır. İparhan, Apak Hoca (Hidayetullah) tarafından Üçturfan’a sürülen Saidiye Hanlığı’nın hükümdarı Emir Muhammet’in torunu Nur Alanurhan’dır. Güzelliği ve misk kokusu nedeniyle insanlar ona “İparhan” adını vermiştir. Ata binip ok atmada mahir olan İparhan, savaşlarda kahramanlık gösteren Uygur kızlarından biridir. 1820 yılında eşi Cihangir Hoca’nın Çinlilere karşı ayaklanması sonucu yenilgiye uğrar ve Afganistan’in Badehşan Emiri dilşah’a sığınır.Ancak,Adilşah Cihangir Hoca ve ailesini Çin askerlerine teslim ederler.Demir kafese’te Pekin’e götürülen Cihangir Hoca,İmparator’un huzuruna çıkarılmadan önce Çin askerleri tarafından dili kesilir.Huzura açıkarılan Cihangir Hoca Çin imparatoru’nun sorularına dili olmadığı için cevap veremez.İmparaton bunun üzerine kendisini aç köpeklerin önüne atarak onlara parçalatarak idam ettirir. Uygurlar arasında onun namının yayılması, Mançu hanlarından İşingnu’nun askerleriyle yaptığı savaşta kahramanlık göstermesi ve esir düşmesi sonunda İşingnu Han’ın onunla zorla evlenmek istemesi nedeniyledir.
Uygurların kadın kahramanı İparhan hakkında çeşitli efsaneler anlatılmaktadır. Düşman askerileri, savasta esir düşen İparhan’ı Pekin’e götürmüş ve İsingnu Han’a teslim etmişlerdir. İlk görüşte ona âsık olan İsingnu Han, onu kendisiyle evlenmeye razı etmek için, onun her isteğini yerine getirmişse de, İparhan onun eşi olmaya asla kabul  etmemiştir.  Çin imparatoru İpar Hanım’i kendisi ile velenmeye razı etmek için  onun Yarkent’teki ailesi ve akrabalarını Pekin’e getirerek sarayın çevresine yerleştirmiş ve ailesiyle görüsmesini sağlamıştır.

Yine İparhan’ın “Benim yurdumda meyvesi altın, yaprakları gümüş, dalı silah ve kokusu misk olan bir ağaç var, o ağaçtan buraya getirmeni isterim!” demesi üzerine, İsingnu, Hâkim Beg ve Suçiñ komutasındaki askerlerini iğde ağacı getirmek üzere Yarkent’e gönderir. Bunlar, Yarkent halkına eziyet ederler ve yüz kadar iğde ağacını kökünden söküp Pekin’e taşıyan Yarkentliler, yolda “İğde Ayaklanması” adıyla bilinen ayaklanmayı çıkarırlar ve Hâkim Beg ve Suçiñ başta olmak üzere bütün Mançu askerlerini öldürürler. Bunun üzerine İşingu Han, İparhan’a zorla sahip olmak ister. Ancak İparhan onu bıçaklayarak yaralar ve bu emeline ulaşmasına engel olur. Sonunda İşingnu bir sefere çıktığında, İsingnu Han’ın annesi ve saray erkânı, İparhan’ı zehirleyerek öldürür.Bu konuda  rivayetler çeşitlidir.
Uygurlar için İparhan, efsanevî bir kahramandır. Halkına ve geride bıraktığı akrabalarına ihanet etmek yerine, ölümü yeğleyen tavrıyla iffetin ve erdemin sembolü olur.

Daha sonraki yıllarda Çinli bir yazar “İpek Kokulu Prenses” adı ile bir roman yazar.İpar Hanımın hayatı filimlere ve tiyatro oyunlarına konu olur.

Türkiye’de ise,1990’lı yılılarda Yazar Muzaffer Akgün İpar Hanımın dramatik hayatını anlatan “Dilşat Sultan” adı ile bir piyes yazmış ve Marmara Üniversitesi Tiyatro topluluğu tarafından sahnelenmiştir.

http://www.uyghurnet.org/26589-2/

İskenderin doğumunu betimleyen bir minyatür. Kahramanın Doğumu.. Elinde Usturlab olan ve gökyüzündeki yıldızların konumuna bakan bir Astrolog..

Makedonyalı İskender için yazılmış bir „Mitoloji“ kitabı…Avrupalı-Makedonyalı bir yabancı olmasına rağmen, Türk-İslam dünyasında çok değer verilmiş Gerçek-Mitolojik Kahraman.. M.Ö. 300 yıllarında yaşamış..Çok büyük bir savaşçı ve komutanmış.

Autori:Abdushükür Muhemmetimin

Sen öz qelbingni yorutalaydighan nürluq chiraq bol!
(Sakyamuni)

1.Séhirlik rohiyet Dunyasi.

«Insan – ka’inatning mergizi» dégen qarashqa emdilikte étiraz bildürgüchiler köp bolmisa kérek. Emma, bu qarash nopuzgha érishkenche insaniyet nechche ming yilliq séhirlik qarash we adetlerge bent bolushup, qandaqtur özini «rohiyettin xaliy», «özlük rohiyiti bolmighan» mexluq sanap kélishti. Ular insandiki rohiy hadisilerni qandaqtur yaxshi yaki yaman ilahlarning, izgü yaki qabahetlik erwahlarning insandiki sholisi, séhriy tesiri, bughi (sawasi) dep qarap kélishti. Iptida’iy insan türkümliri qudretlik tebi’et hadisliri heqqide dehshetlik tesewwurlirigha itiqad baghlap, özlirini eng qedimki tebi’et ilahchiliqi qarashliri bilen bezlep kélishti. Ana uruqigha séghinish ejdad itiqadchiliqining ishikini achti. Arqidinla texminen yéngi tash qural – epsane dewridin bashlap insaniyet rohiyiti adem qiyapetlik tengriler tesewwurigha ötti. Insan rohiyitining bu ikkinchi chong tarixiy basquchi, epsunkarliq möjiziliri bilen bézendi. «Bediwilik» nami bilen atalghan mushu dewrde kéyinki «siwilzatsiye» dewrining maddiy medeniyet qélipliri bilen meniwi medeniyet törelmiliri turmushqa kirip keldi.
Promitining asiy süpitide siktaylar diyaridiki qiyagha zenjirlinishi bilen adem bilen hewwa’ing érem jennitidin gunahkar süpitide zimingha heydilishi kerche insan témisining tepekkur dunyasigha kirip kéliwatqanliqini, bu téma yenila iptida’iy insangha xas «özlük rohiyiti bolmighan» mexluq – insan heqqidiki eneniwi qarashqa nisbeten «isyankar», «gunahkar» insan témisi salahiyitide yüz bériwatqan bolsimu, bu hal yenila «insan ka’inatning merkizi» dégen qarashning royapqa kélishining téxiy tolimu yiraq tarixiy musapide turuwatqanliqini körsetti. Soqrat we epilatun ajayip- gharayipliq bilen gadirchach bolup ötken rohiyet we medeniyetni menggülük ölchem bilen – soqrat exlaq bilen, epilaton idé’al chüshenche bilen tertipke salmaq boldi. Arstotil bu ikki ulugh pishiwagha qarighanda tebi’et qanunlirigha köprek itibar bérip, rohiyetni «fizika» (tebi’et ilimliri) séstimisidin kéyinki «mitafizika» (tebi’et alimliridin kéyinki alimlar) séstimisigha kirgüzdi.

Grék heykeltarashliri ishligen «déska atquchi» (milonning) «üch teqdir ilahi» (fidi’asning), «Neyze atquchi» (pilukritning), jümlidin nidustiki afrodéta», «Milostiki afrodéta», «ra’okun» qatarliq heykeller bilen xten dendan öylüktin tépilghan sherq winasi «lakshimi» (öz tengri) resimi qedimki junggudiki «Insan – hemme nersining ölchimiy» dégen qarash bilen bille qedimki dunyagha insan we uning hayati toghrisida chaqnighan bir chéqin bolup ötti.

Texminen éysa selb taxtisigha mixlinip, toqquz on esirdin kéyin, sherqte «Mutezz bilim» bilen «Risalet» namliq qamus mu’ellipliri, deslepki sopizm namayendiliri, jümlidin farabi we uning warisliri insanni uning eqliy bilish iqtidari noqtisidin ka’inatning eng ali möjizisi, heqiqet qulubining achquchi, dep qarashti. Bu xil pikir éqimi gherbi yawrupa medeniyet oyghinishidin kéyin, pelsepe we senet wastiliri bilen keng rawajlanduruldi. Uningdin mikran jiru, li’unardu dawinchi, rafa’il, didro, golbax, montski, békondin taki gégél, gyoti, fyirbax hetta nitzi, fré’od, rk frumm, sartriy, maslowghiche bolghan senet we pelsepe mutupekkurliri bilen rohiyetshunas alimliri köp tereplime ilhamlinishti. Shundaq qilip, éghizda bolsimu «Insan – ka’inatning merkizi», «Insan – hemme nersining ölchimiy» dégen qarash yéqinqi bir- ikki esirdin béri resmiy neziryiwi pende yene munazire témisi bolup qaldi. Bir qeder nopuz tikligen we medeniyet tarixida ratsé’onalizimliq gumanizm dep atalghan bu pelsepiwi, exlaqi sistémigha pisxologlar, eng aldi bilen rohiy késellikler tetqiqatchisi fré’od we uningdin ilhamlanghan insanshunaslar hem itirap qilghuchi, emma konkirtlashturghuchi közqarashliri bilen yandashti. Ular qoyghan mesilining tügüni: insanni hem eqil parasette mu’eyyenleshtürüp, hem edep- medeniyette kishenlep uni noqul ijtima’iyliqqa mehbus qilip qoymasliq; insanni yene hés- köngüldimu i’étirap qilip, shexsning yekke turmushini chüshinip, uning bi’ologik mewjutliqigha chiqish yoli bérishtin ibaret.

Insan – özi toghrisida tolimu nadan. Insan toghrisidiki bir qatar ilim we meripetlerning insanning séhirlik rohiy dunyasigha yüzlinishi yaki yüzlinelishi shübhilik. Ularning yekünliri ziwisning promiti, yehwaning (yehwa- xiristiyan dinidiki allaning yene bir xil atilishi) adem – hewwa üstidiki epsaniwi hökümliridin perqsiz. Paji’e mana mushu yerde!
Qiziqarliq, amma tragédiyilik, shuningdek pütün siwilizatsiyidin ilgiriki we kéyinki insaniyet tarixida dawamliq wizowi yanar téghidek pat- pat lawa chachritip turidighan ghayet zor – emeliy téma köz aldimizda turuptu.

2.Étikichi bilen Pisxologning dé’alogi.

Pisxologiye tetqiqatchiliri hazir birqanche türge bölünüp ketken bolsimu, u yenila fizi’ologiyilik iqtidarni pisxik pa’aliyetning négizi dégüchi bi’o- pisxiklar bilen ijtima’iy angni pisxik pa’aliyetning herketlendürgüchi küchi dégüchi sotsi’ologiyilik pisxiklardin yiraqlashmaydu. Emeliy pisxologiye rohiy késellikler tetqiqati arqiliq insanning asasliq hayati mewjutluq qatlimi yenila tughma iqtidarni ul qilghan bi’o – pisxologiyilik jeryangha taynidighanliqini, bu hayatiy mewjutluq qatlimini atlap ötüp rohi pa’aliyetning ijtima’iy shekli bolghan nutuqluq (mentiqiliq) ang qatlimi toghrisidiki söz échish mumkin emeslikini körsetti. Netijide, insan turmushini bilish üchün insan tebi’itini bilish lazimliqi, bashqiche éytqanda rohiy pa’aliyetning eqliy ginosologiyilik (bilish neziryisi) qatlimini közütüsh üchün, rohi pa’aliyetning bi’ologiyilik- onologiyilik (eslizatliq) qatlimini öginish lazimliqi gewdilinip chiqti.bu hélimu jiddiy nopuzluq eneniwi qarashqa taqilidighan ötkür munazire témisi bolup turmaqta.

Étikichi (exlaqshunas) bilen pisxologning di’alogini biz «A», «B» belgisi boyiche bir qur körüp chiqayli:
A: exlaq – medeniyetning yiltizi we güli, insaniyetni yawayiliq we bediwiliktin qutquzghan pishang. Uning nopuzi muqeddes we dexlisiz.
B: exlaq – insanni peqet rohiyetning ang shekli bolghan eqilge boy sundurup, uni ita’etmen qilidighan shaman we kahin. Eneniwi exlaq qarishini we birqanche ming yilliq ejir- emgek bilen qed kötürüp turghan medeniyet qarishini qaytidin tenqidiy opratsiye qilish lazim.
A: insaniyetning ijtima’iy yüksilishi medeniyetni, medeniyetning tarixiy utuqi eqil tereqqiyatini teqezza qilidu.
B: hazirghiche bolghan medeniyet we eqil rawaji insanning pérsonalliqini (xaraktér xasliqini) chekleshni, insanni eqli tepekkur boyiche, héssiy rohiyet boyiche öz- özige qatil qilishni bedel qilmidumu?
A: medeniyet we eqil arqiliqla bextke érishish mumkinchilikini inkar qilip bolamdu?
B: medeniyet we eqil insangha bext ata qilish bilen bille, apetmu élip kélidu, u medeniyetlik dunyani yaratti we insanni uningdiki mehbusqa, qulgha aylandurdi. U, insanni yatlashturushtin insanning atalmish gheyriy yawayi könükishini shekillendürdi.
A: insan tebi’iti cheklesh we uninggha bésim qilish ishqa ashurulmighanda, héchqandaq ijtima’iy ilgirlesh bolmaydu. Bésim eqilge muwapiq kélish bilen bille yene eqilge muwapiq xizmettur.
B: medeniyet tarixi muhebbet xahiyishini mergez qilghan insan rohiyitini bésishwe uni insandin yatlashturush tarixi bolup keldi, u xuddi buddizmdek muhebbet xahiyishini medeniyetke (jümldin edep we eqilge) zit qoyup, xuddi xrstiyandek bu xahiyshni «tunji günah» dep qarap keldi! Netijide hemmila medeniyet formatsiyiliri insan mahiyetliri bilen köp qirliq toqunush hasil qildi.
Di’alog témiliri buning bilenla ayaghlashmisimu, mesile nahayiti roshen, ötkür, izchil we qedimiylikliki bilen xarattérlinidu.
Bu ziddiyet din we exlaq, senet we hoquqning nurghun cheklengen ratonlirighiche kéngeytilgen.
Din: insan öz xayishilirige yol qoyup tunji gunah sadir qilghan, diniy exlaq tunji gunahning tekrarlanmasliqini, istighfar we itiqad arqiliq uningdin paklinishni telep qilidu, – dése; bu qarashning muxalipliri: ziwis we uning muqeddes a’ilisi iptida’iy jinis étiqadchiliqi, shaman we kahinlarning tunji kéchilik hoquqi, iptida’iy xirstiyan chérkawliridiki yat jinislar uchrishishliri, buddizm ressamliqidiki yalingach adem teswiri, islam itiqadidiki köp xotunluq qatarliq diniy étiqadtiki jinsiy xayish hadislirini qandaq izahlash mumkin? – Deydu?
Exlaq: insanning kamaliti özini tebi’iy we haywaniy – bediwi xahishtin paklashturup, idé’al – ghaye – xudaliq kamalitige yétishtur, – dése; bu xil qarashning muxalipliri: exlaqiy qurulmilar insanni meqset qilishi, jemiyetni insangha layiqlashturishi, eks halda insanni exlaq qéliplirida quyulghan qorchaq butqa aylandurup qoymasliqi lazim, – deydu.
Senette ehwal murekkep. Uning bir qismi: senet aldinqi angning qarshiliqi, chuqan we fontan arqiliq ipadilengen azadliq intilishi, – dése; uning yene bir qismi: senet siyasiy, qanun, exlaq we dingha maslishishi, kishilik torini teshkil qilghan yiplarni tutashturup turidighan tügün bolushi lazim, -deydu.
Hoquq- omumen igdarchiliq tüzülmisi we munasiwetlirige layiq rohiyet tüzülmisi we munasiwetlirining biqaraliqini yaqilaydu.

Munberdiki tepekkur we notuq bilen sözlengen bu ibariler beribir janliq insan aghzidin chiqqan. Qiziqarliqi shuki, kahin kéchilik hoquqidin zoqlinishtin özini chekliyelmeydu. Exlaqshunas köngli chüshüp qalghan chuwanning qiyapitini, awazini séghinip bi’aramliqta azap chékidu. Ularning chüshlirige aplatunning étikiliq réjimliri tolimu qélipidin chiqqan rohiy diktatura simasida saye tashlaydu. Emma, ular özining kespiy formilirini kiyiship munberge chiqqanda yenila qéliplashqan öz ehkamliri üstide meruze süzlishidu.

3.Insan Rohining ikkige bölünüsh qanuni.

Insan haywanat dunyasidin ijtima’iy insangha aylanghandin kéyin, uning rohiyiti asmandin chüshkini yoq, belki ilgiriki bi’ologiyilik rohiy énistinkit (tughma iqtidar) asasida, uni ul qilghan yéngi rohiy qatlamgha muyesser boldi. Insan rohiyiti ikki kénezlikke – énistinkit kénezliki bilen eqliy bilish (paraset) kénezlikige ayrildi. Tarix, bu ikki kénezlikning biri jahankushay süpitide, ikkinchisini istila qilish, netijide bir pütün rohiy medeniyet impériyisining shekillinishi mumkin emeslikini milyun hékayiliri, milyard paji’eliri bilen dawamliq uchur qilmaqta.
Insan rohining ikkige bölünüsh qanuni birqanche qatlamliq rohiyet hadisliride ipadilinip, ajayip- gharayip renggarenglik hasil qilghan. Mesilen, hayat xayishi bilen mamat xayishi; ümid telpünishi bilen ümidsizlik rohiyiti; eqil iqtidaridin hem bext, hem azap hés qilish; arzu bilen mumkinlik arisida bi’aram bolush; ang bilen köngül (poténsi’al ang) arisida tingirqash; jinsiy énistinkitliq arqiliq rohiy azap izdesh we özini qaytidin rohiy mehbusliqqa sélishqa aldirash; muhebbet qoyup muhebbetke érishelmeslik; wapa we eqidiliri üchün wapasizliq we xiyanetkarliqqa uchrash azabini chékish; nikah we muhebbetning bir-biridin yatliship kétishi; éghir exlaqiy bésim muhiti ichide turup ixtiyarsiz ishq esebiylik késilige giriptar bolush; köngül we jinsiy xahishining dawamliq qayta teshkillinip türüshi; üzini aldash, ghidighlash we zeherlesh arqiliq saxta rohiy shadliq qoghlishish; énistinkitliq xahish bilen yene özini eyipdar bilishtek ziddiyetchan rohiyitige teng giriptar bolush; muhebbet we uningdin tughulghan reshik… Bular uning bir qisim tipik misali, xalas.
Insan rohiyitining ikkige bölünüsh qanunini her xil rohiy qatlamlar arisidiki munasiwettila emes, yene birxil rohiy qatlamning, mesilen: eqilning jinsiy xahishning, muhebbet xayishining obyékt we sobyékt herket küchliri arisidiki munasiwettimu körüshke bolidu.
Éytish kérekki, énistinkitning xushalliqni aliy maqam qilghan pa’aliyetchan iqtidari bolghan köngül (fri’odning esli ibarisidiki «Unconscious» – yoshurun ang) bilen eqilning ré’alliqni aliy pirinsip qilghan pa’aliyetchan iqtidari bolghan ang (fri’odning esli ibarisidiki «Consiusness») arisidiki bölünüsh insan rohining ikkige bölünüsh qanuniyitining oqi we tipik shekli bolup hésaplinidu.
Insaniyetning bilish tarixida beden bilen rohning ayrilishi; bedendiki tupraq we sudin ibaret éghir zat (tadu)lar bilen hawa we ottin ibaret yenggil zat (tadu)larning ayrilishi; insandiki tughma we haywaniy itidarlar bilen exlaqiy we érishken iqtidarlarning ayrilishi; insandiki besh «oghri qachti» (buddizm ibarisi) sezgüler bilen qelb közi we peziletlik xasiyetlerning ayrilishi; insandiki énistinkitliq bilen medeniyetlik angning ayrilishi heqqidiki bayanlar marks, darwén, fré’od qatarliq kishiler tilgha alghan bir chong heqiqetke mergezleshken. Bu bolsimu, insaniyet mewjutluqining bi’ologiyilik qatlimi bilen ijtima’iy qatlimining nisbi bir pütünliki we ziddiyitidin ibaret.

Insan xuddi farabi éytqandek haywanda bolidighan ozuqlinish, nesil qaldurush, sézish itidari üstige nutuq- tepekkur itidari qoshulghan mewjudat.
Insan xuddi ijtima’iy haywan. Insanning ijtima’iyliqi uning mi’éralliqi, ösümlükliki yaki pak- pakiz ijtima’iyliqi üstige emes, belki uning haywanliqi üstige qoshulghan. Insanning ijtima’iyliqi uning bi’ologiyilik hazirliqlarni inkar qilish, uning haywanliq tüzülme we iqtidarini yoqqa chiqirish bedilige emes, eksiche, uning pütünley bi’ologiyilik jismaniy tüzülme we hayati quwwetlirige yeni énistinkitliq- angdin xasliq rohiy iqtidar bilen nutuqluq- ang tepekkurluq rohiy iqtidaridin ibaret ikki qewetlik bina sheklidiki pisxik xasliqni berpa qilishni bedel qilghan.

«Jennettin ayrilghan insan» we «insandin ayrilghan jennet»ning herikkisi insangha namunasip bolup qaldi! Ang –insanni noqul, yügensiz poténsi’al angdin, tughma ixtidaridin yatlashturdi. Insan üchünmu, ang we tepekkur tizginidin ayrilghan énistinkit, bolupmu tughma jinsiy xahish cheklinishi, tizginlinishi lazim boldi.
Insan rohiyiti xuddi otturisi üzülgen taqa shekildiki maginittek, köngülge layiq nerse bilen eqilge muwapiq nerse, muhebbet xahishi bilen exlaq nizami arisida toxtimay pirqirashtin menggü xalas bolalmasliq séfirasigha jaylashti. Mana bu, teqwidar kahinlar, suxensaz exlaqshunaslar, meripetperwer mutepekkurlar yoshurup kelgen chinliq- insanning rohiyitining ikkige bölünüsh qanuni, qiziqarliq teqqas: kishiler rojdéstow bayrimi ötküzüsh aqiliq éysa peyghemberning tughulghan künini tebriklep tentene qilishidu, wehalenki, ashu nurane perzentning töt kocha aghzida krést yaghichigha mixlinip turghan teqdirini ésige keltürüshmeydu…

4.Insan rohining birpütünliki we köp qatlamliqi.

Insan gerche janliq tebi’etning yuquri derijilik semerisi bolsimu, u angsiz tebi’et möjisi bolmastin, yenila ijtima’iy anggha ige bolghan medeniyet möjizisidin ibaret. Insan üchün xas bolghan bir qatar fizi’ologiyilik tughma iqtidar hadisiliri yenila insan üchünmu xas bolghan pisxologiyilik alahidilikler bilen shekillinidu, herketlinidu we ipadilinidu. Gerche insanda eqliy bilish eqli ang arqiliq meydangha kelmeydighan yaki bundaq bilish we ang arqiliq birdin terk étip bolmaydighan bir qatar énistinkitliq poténsi’al ang xaraktirlik rohiy hadisiler, eng aldi bilen héssiy, köngül tüsini alghan hadisiler bolsimu, emma u yenila insangha xas bolup, pütünley haywani emestur. Eger bu noqta bolmighan bolsa, ikkige bölünüsh toghrisida éghiz achqili bolmaytti.
Derheqiqet, insan bi’ologiyilik tüzülme we ijtima’iy (medeniyet) tüzülmisige ige möjize. Shuningdek insan bi’ologiyilik ihtiyaj we xayish, ijtima’iy éhtiyaj xahishqa ige mewjudat. Insandiki tebi’iy we ijtima’iy xayish insanning tebi’iy we ijtima’iy tüzülmisi, ihtiyaji asasida birxil libidu (Libidu- jinsiy istek), intilish we béghishlash sheklide tejelli bolidu, urghup chiqidu. Bu, omumen sewebiyatliq, qanuniyetlik bolush bilen bille yene ilmiy tepekkurgha – eqilge muwapiqtur.
Insanning bi’ologiyilik tüzülmisi noqul jinsiy tüzülme bolmastin, eng aldi bilen uning hayatiy iqtidari, hayatiy xahishi, hayatliq kamaliti bolghan saghlamliqqa bolghan intilishini temileydighan hayatliq tüzülmisidin ibaret. Pende «a’ura» dep atilidighan, ademning beden haliti sirtini qaplap turidighan bir qatlam hayatiy nur chembiriki we bu a’ura qatlimining süpet haliti del mushu hayatliq tüzülme ixtidarini körsitidu. Budda, manizm we xrstiya riwayetliri asasida bash qismini qaplap turghan nurchembiri bilen muqeddes obrazlarni sizish aditi, hazirqi künde pütün bedenning tashqi nur chembiri bolghan a’uraning ilahilashturulghan bir qismi dep qaralmaqta. «A’ura»- hayatiy küch bolup, uning «libidu»- énistinkitliq iqtidar (quwwet)din kattiliqida mesile bolmisa kérek. Mamatliqqa zit bolghan bu tüpki hayatiy tüzülme, iqtidar, xayish we intilishning ikki alahidiliki bolup, birinchidin, u insandiki bashqa barliq tebi’iy we ijtima’iy iqtidar, xayish we intilishlerning uli; ikkinchidin, u bashqa barliq tebi’iy we ijtima’iy iqtidar, xayish we intilishlerni öz ichige alghan. Diqqet qiling: insan üchün hayatliq qimmiti noqul janliq tebi’et qimmiti- bi’ologiyilik qimmet bolmastin, yeni ijtima’iy qimmet we medeniyet qimmiti! Insanning bi’ologiyilik tüzülmisidiki tughma iqtidar heqqide aldimizda ikki meshhur muhakime turuptu. Uning biri, fré’odning «jinsiy xahish énistinkitning merkizi» dégen qarishi. Bu qarash «insanning haywanliqi- eslidiki menliktur» dégen tézisqa asaslanghan. Uning yene biri fré’oddin azkem ming yil ilgiri yashighan ebu eli ibinsinaning «risale ishq» namliq esiride tilgha alghan «kamaletke intilish- muhebbettur», «kamaletke intilish ka’inatning tüp qanuniyiti», «özide bolmighan qutupqa intilish, toluq- mukemmellikke intilish, ewzellikke intilish- kamaletke intilishtur», «ikki jins arisidiki söygü- ka’inat ishqining insandiki ipadisidur» dégen qarashlardin ibaret. Fa’é’od bilen ibin sina bir nersini- alemning menpi- musbet qanuni, ziddiyet tereplirining jezbidarliqini, bu omum hadisning insandiki padisini tilgha alghan.

Fré’od rohiy késellikler üstidiki emeliy tejirbilerdin xuddi islam sopizmi tilgha alghan eqildin ayrim, mentiqiy tepekkurdin xaliy, angdin tiren bolghan «köngül» ibarisige oxshaydighan poténsi’al ang atalmisini yekünlidi. Ibin sina özining tebi’et pelsepisi qarashliri bilen di’ali’éktik rohqa ige ratsé’onalizmliq sopizmliq qarashlar ulida özining «risale ishq» (muhebbet risalisi) namliq esirini yazghan.
Fré’od gerche jinsiy xahish bilen muhebbet xahishini bir-birige tutashqan, emma bir-biri bilen pütünley birdek bolmighan xahish dep izahlisimu, jisniy xayishning tizginsiz yamrap ketmeslikini tilgha alsimu, u angdin xaliy bolghan jinsiy xahishni tughma iqtidarning yadrosi, xushalliq intilishining hemmini bésip chüshidighan hökümran shekli, dep qaraydu.

Amérika pisxologi maslow insandiki ihtiyajlar toghrisida toxtalghanda, tughma iqtidar (énistinkit) nerizyisini bir pütün insandiki tebiy (bi’ologiyilik) we ijtima’iy (medeniyet) ihtiyaji asasida, yuquri- töwen derijige ayrip izahlashni otturgha qoydi. U insandiki ihtiyajni (teqezza, Needs ) (bi’ologiyilik ihtiyaj), «bixterlik ihtiyaji», «muhebbet ihtiyaji», «qedirlinish ihtiyaji», «öz ixtidarini jari qildurush ihtiyaji»din ibaret beshke ajratti. Uningche, aldinqi ihtiyaj hel qilinmighinida, kéyinki ihtiyaj shekillenmeydu. Maslowmu tebi’iy ihtiyajni yimek- ichmek, bixeterlik bilen bashlap, insanning öz iqtidari boyiche tarixiy töhpe yaritishtin ibaret yuquri derijidiki ijtima’iy ihtiyaji bilen axirlashturghan. Maslow tilgha alghan éhtiyaj qatlamliri, insandiki xahish we pa’aliyetning herketlendürgüch küchliri hésaplanghan. Méningche, maslow tilgha alghan éhtiyajlarni téximu inchikileshtürüsh, shuningdek üch qatlamliq ihtiyajgha omumlashturush mumkin. Bu fizi’ologiyilik ihtiyaj we xahish, muhebbet ihtiyaji we xahishi, meniwi medeniyet (bolupmu meniwi medeniyet yaritish) ihtiyaji we xahishidin ibaret. Melum menide özi ach- yalingach halette ötkür gewdilinidighan fizi’ologiyilik éhtiyajdin xaliy bolsimu, közi achliq tüpeyli mal –dunya hérisliqi bilen élip bérilidighan pa’aliyetlerni töwen qatlamdiki ihtiyaj, xahishigha yandashturush mumkin. Insandiki yushurun iqtidarni jari qilip, kishilik medeniyet tarixigha töhpe qoshup, héch bolmighanda özining noqul fizi’ologiyilik obyékt we a’iliwi sobyéktliq salahiyet bilen cheklenmeydighan ijtima’iy qimmitini gewdilendürüshtin ibaret yuquri derijilik éhtiyaj we xahishi bilen fizi’ologiyilik we töwen derijidiki eqelli ijtima’iy xahish arisida muhebbet éhtiyaji we xayishi jaylashqan.
Insan rohining ikkige bölünüshi bilen uning birpütünlikide gewdilik rol oynaydighan muhebbet éhtiyaji we xahishi heqqide ayrim toxtulush ja’iz.

5.Muhebbet xahishining Insan rohiyitidiki orni

Muhebbet – noqul jinsiy xahish bolmastin, «Alemning tüp qanuni – kamaletke intilish» we uning «ikki jins arisidiki ipadisi» (Ibin Sina), «Hayatliq istigi» (gorkiy), «Barche hisiyatlarning ewji we ghalipi» (hénrix héyni), «bizni qayta yaratquchi qudret» (dostoyiwiski), «mehbub hayatigha qoshulup yashash» (tolustoy), «bext xezinisi» (mollér)… Muhebbet – insanning tughma iqtidaridiki jinsiy xahishida, insanning ang we ixtiyaridiki ijtima’iy telpünüshide, qisqisi insanning tebi’iy we ijtima’iy tüzülmisi, teqezzasi we xahishida ipadilengen maddi we meniwi pa’aliyetchanliqini qarmap turghan ulugh alem qanuniyitidin tashqiri nerse emes. U insandiki ikki kénezlik qatlimining birlik halqisi, insan hayatigha mahiyet, iqtidar we qimmet béghishlighuchi herketlendürgüch küch. Mamatliq xahishigha zit hayatliq xahishi mahiyette yenila muhebbet – kamaletke intilish xahishidur.

Shuni tilgha élish hajetki, muhebbet ihtiyaji we xahishi qarimaqqa xuddi maslow körsetkendek tebi’iy éhtiyaj bilen ijtima’iy éhtiyaj arisigha jaylashqandek qilsimu, mahiyette bu ihtiyaj we xahish ajiz yaki küchlük halette insan teqezzasi we xahishlirining hemme qatlamliridin tépilidu. U ang, tepekkur, exlaq we mejburiyet bilen yéngi hayati küch, medeniyet xaraktéri alghan eng tüpki we eng da’imiy hayatiy teqezza, pa’aliyetchan xahish. U insan üchün «köngülge yaqidighan nerse» bilen eqilge muwapiq nerse»ning mujessem gewdilinishi. Muhebbet noqul angdin xaliy tüzülmini ghidighlash we rohlandurushni emes, yene ang we angliq pa’aliyetni yétildürüsh we ilhamlandurushni özige qana’et we iptixar nuqtisi qilghan. Heqiqiy muhebbetning küchi yalghuz jinsiy xahishni qozghashwe tizginleshtila emes, yene ümidsizlikni yéngishte, özi üstidin ghelibe qazinishta, qérish we ölümning aldini élishta, möjiziler yaritidighan meniwi qizghinliq we jasarette jilwilinidu. Roshenki mewjutluq qimmiti bilen insanning öz mewjutluq qimmitige bolghan angliq bilishi – muhebbet we uning küch- qudritining heqiqiy buliqidur.
Bu yerde tekitleshke tégishlik ikki mesile bolup, uning biri ibin sinaning «risale ishq» namliq esiride tilgha élinghan. Ibin sina noqul jinsiy xahishqa bérilishni muhebbetning mahiyitini körmestin, peqet uning sirtini körgenlik, deydu. U peqet üch nersige érishish – söyüshmek, quchaqlashmaq we jinsiy alaqige érishish, peqet muhebbetning söritige érishish bolup, ular xuddi «aydingni qétiq dep bilgendek», muhebbet arqiliq érishish lazim bolghan mahiyettin quruq qalghan bolidu, dep körsitidu. Bu mahiyet – ewzellik, mukemmellik, kamalettin ibaret. Heqiqiy jinsiy turmush öz mehbubidin insaniyet arisidiki meniwi yétilish we meniwi ewzellik alametlirini tépish, uningdin behrimen bolush bilen qoshulghan iptixar tughduridu. Démek, muhebbet xahishi – meniwi ewzellikke intilish xahishi bolushi lazim.
Uning ikkinchisi, maslowning «insan niyiti heqqidiki nezeriye» namliq maqaliside tilgha élinghan. U; fizi’ologiyilik éhtiyaj bilen bixeterlik éhtiyaj qana’etlendürülgendin kéyin, muhebbet we tewelik éhtiyaji yéngi mergez bolup qalidu. Kishi dost, mehbub, xotun, er, perzent xahishining küchlük türütkiside bir qatar rohiy ziddiyetlerge giriptar bolidu, deydu. Muhebbet xahishi uchigha chiqqanda, insan öz rohiyitidiki xahish cheklesh tuyghusining tormuzini buzup, xeterge qarimay, ilgiriki tughma iqtidar xahishining qana’etlinish eslimisini qaytidin ré’allashturushqa yaki yéngidin mundaq qana’etlinishni qolgha keltürüshke urunushi mumkin. Hetta qana’etlinishtin qana’etlenmeslikke ötüp, yéngi qana’et üchün dawamliq izdinishi mumkin. Mejnunluq ene shundaq telwilikning esebiy shekli, xalas.

Maslow herqaysi xahishning orundilishini shu xahishni tughdurghan éhtiyajdin bashqa, tashqi righbetlendürgüchi obyékt bilen ichki medeniyet tüzülmisining tesiridin ajritip qarighili bolmaydighanliqini izahlaydu. Muhebbet xahishining sergüzeshtilirimu xuddi shundaq. Mesile shu yerdiki, nurghun kishiler fizi’ologiyilik we eqelliy ijtima’iy xahishni hel qilghandin kéyin kéyin, meniwi medeniyet yartish, özidiki yoshurun eqil we iqtidarni jari qildurup insaniyetke töhpe qaldurush éhtiyajigha ötmey muhebbet xahishida leylep yaki chögüp qalidu. Bu ular üchün xuddi ibin sina éytqandek muhebbet süritige ériship, muhebbet mahiyitidin mehrum qilishtur. Rohiyet we medeniyet tetqiqatchilirining mesuliyiti, ularni özini, öz mohitini bilish arqiliq kamaletke righbetlendürüsh we yétekleshtin ibaret.
Muhebbet üchün «libidu» (jinsi ang) addiyla jinsiy iqtidar emes, u ewzellikini qobul qilish bilen kamalet (töhpe, qimmet) béghishlashtin ibaret. Mushu menide, adem ölüp, uni orap turghan mujessem bi’ofizik nur chembiri «a’ura» öchkendin kéyinmu bu kamil menidiki «libidu» uzaq saqlinishi mumkin.

6.Yéngiche rohiy medeniyet: köngül bilen angning hemjehetliki.

Maqalimizni «insan – ka’inatning merkizi» dégen höküm bilen bashlighanduq. Pütkül maddiy we meniwi medeniyet tarixi bilen jimiki «fizika» we «métafizika» penliri érishken muweppeqyetler insandin ibaret ulugh möjizining öz- özi heqqide téxi iptida’iy izdinish bosughisida turiwatqanliqini körsetti. Bu insaniyetning tebi’et, jemiyet, ilahiyet heqqide yaratqan «nezeryiwi dunya», «leqidiler dunyasi», «tesewwur dunyasi», «baqiy alem» qarashliri hemde bolup ötken we köz aldimizda zahir boluwatqan ré’al dunya hadisliri bilen neqeder keskin sélishturma- he?!

Insan özi heqqide izdenginige birqanche ming yil boldi. Bundaq izdinish insanning birqanche ming yilliq yatlishish tarixi bilen bille yatliship turdi. Morgan teripidin shertlik menide ishlitilgen atalmish «siwilzatsiye dewri» insanning yatlishish tarixi bilen qoshgézek bolup töreldi, insan özi yaratqan maddiy medeniyet méwiliri uning teyyartap hakimliri üchün, qirghuchi urushliri üchün, az bir qismi kündilik tirikchilik zörüriyetliri üchün serp qilindi. Insaniyet yaratqan meniwi medeniyet netijilirining heqiqiy ilim we senettin bashqiliri insanni dawamliq yatlashturush we ajayip –gharayip eqide – nizamlar bilen chüshep qoyush wastiliri bolup qaldi. Tarixi desturlar saray hadisliri we jengnamilerni mergez qilghan sehipiler döwisige aylinip qaldi. Enqa qushi jennetke kirip ketkendek, bext- sa’adet arzuliri baqi alemge qalduruldi. Insan heqqidiki, bolupmu insan rohiyiti toghrisidiki izdinish tiragédik senet bilen rohiy késeller teqiqatining arqa hoylisigha heydeldi. Anche- munche bash kötürgen insanshunasliq ab- hawasi bezide sopizm, bezide bidetlik, bezide burju’a insan tebi’iti neziryisi namida haqaretlendi. «Hemme nersining ölchimiy bolghan insan» öz- özige ölchem bolalmidi. U xuddi tughma emadek téxi öz siyaqidin bixewer péti qéliwerdi. Insan öz muhitini suniy we tebi’iy bayliqlar bilen bézesh bilen bille, öz rohiyitini yéterlik bulghiwaldi. Ular jinayi meydanlarda bulghinish bilen diniy ihramlarda istighfar oqushni arqaq- örüsh qilghan ömür pelsepisini yépiniwélipmu rohiy azatliqqa, köngül xatirjemlikige érishelmidi. Birzamanlarda insan turmushigha kirip kelgen aqcha barghanséri insanning hemme ihtiyaj we xahishlirini igilep, iptida’iy insan tesewwuridiki tengrining ornidin hessilep artuq bolghan yégane rohiyet ilahigha aylinip qaldi. Insan rohiyiti öz- özi üstide téxi héchnimige érishmey turup, aqcha toghrisidiki texirsiz, pütmes- tügimes rohiyet esebiylikige gherq boldi. Biz del mana mushundaq ré’alliq astida, del mana mushundaq étibarsiz tashlanghan téma – insanning rohiy mahiyiti toghrisida néme diyishimiz mumkin?
Insan qaytidin heqiqiy ilmiy asasta, barliq dini we birtereplimilik idiyiwi qarashlar bésimi hem chemberlerdin xaliy halda tetqiq qilinishi lazim;
Siwilzatsiye tarixi insanni mergez we mizan qilghan halda qaytidin apératsiye qilinishi, birqanche ming yilliq medeniyet hadisliri insanni yatlashturush we insan mahiyetlirini échish, insanni tereqqiyatning wastisi yaki meqsidi qilish boyiche telqin qilinishi lazim?

Insanning maddiy tüzülmisi özining éléméntar asasliri boyiche alem tüzülmisige oxshash fizikiliq – xémiyilik tebi’ettin tüzülgenliki, uningda tebi’et éléméntliri we énérgiyilirining mujessem herkette turghanliqi, insanning bi’ologiyilik, fizi’ologiyilik, pisxologiyilik tüzülme we pa’aliyetke ige ikenliki, insanning tebi’iy alametliri bilen ijtima’iy alametlirining köp qatlamliq birgewdiliki we özara ötüshchanliqi, insan pütün ka’inattiki hemme asasiy qatlam we jeryanlardin tüzülgen eng murekkep we eng aliy möjize ikenliki tetqiq qilinishi lazim;

Insanning tebi’iy, fizi’ologiyilik we xqtima’iy kompléks (mujessem) sheyilikige munasip, uning bu jehettiki i’étiyaj, itidar we xahishliri mewjutluq nuqtisidin pütünley étirap qilinishi, yaxshiliq yaki yamanliq katégoriyilirining qaratmiliqi we tizginlesh (tedbiq qilinish) da’irisi tolimu cheksizlinip, insanni yatlashturush wastilirining birige aylinip qalmasliqi lazim;

Insan rohiyitide gewdilengen iqtidar, teqezza we xahishlarning ziddiyet we böhranliri insanning kamaliti, medeniyti, eqil- tepekkurini yétekchi we tizginligüchi küch qilghan halda, eng jiddiy töwen derijilik iqtidar, teqezza we xahishni behrimen qilishning pazil we ewzel usulliri bilen hel qilinishi, noqul idé’ologiye arqiliq basturuwétishtin saqlinishi lazim;

Insanning yémek- ichmek, kiyim –kéchekm ijtima’iy xatirjemlik we jinsi turmushtin ibaret tar da’iridiki xahish we behrimenlik ichige chöküp qélishi uning eng zor israpchiliqi ikenlikidin uni xewerdar qilish arqiliq uni éléméntar turmushtin halqighan ulugh töhpikar (himmetkar)liqqa dewet qilish lazim. Himmet- insan rohiyitining kamil muqamidin ibaret.

Exlaq – insanni özining insaniy mahiyetlirini emelge ashurushqa righbetlendüridighan, insanni türlük bésimlar arqiliq öz mahiyetliridin yatlashturidighan atalmis «siwilizatsiye»din perqliq yéngiche heqiqiy siwilizatsiye wastiliridin birige aylinishi; u, öz pa’aliyitini insanning xususiy turmush qatlamlirigha emes, belki uning insaniyet, jemiyet we tereqqiyat bilen bolghan ijtima’iy alaqilirining yaxshi yaki yamanliq xaraktérige qaritishi lazim.

Tebi’et ulugh möjize – insaniyetni yaratti.
Insaniyet – güdeklik we ösmürlük dewrilirini bashtin kechürüp hazirqi maddiy muhiti bilen rohiy dunyasini shekillendürdi. Insaniyet téxi yash. U özini izdep tapqini, özini mergez qilghini, yushurun iqtidarlirini eng yuquri derijide jari qilduralighini yoq. U apet, acharchiliq, nadanliq, jenggi –jédel, birtereplime qarash we eqidiler ichide temtirimekte, ingrimaqta. Uning rohiyiti uning hazirqi haliti bilen- hazirqi medeniyet mohiti bilen toghra tanasip. Uning rohiyitidiki ziddiyetler uning tarixiy sewiyisige uyghun. Insaniyetning tizginsiz bulghinishi we tebi’et hadisliri tüpeyli yer yüzide insaniyet uruqi qurup ketmisila, insaniyet rohiyet we medeniyetning pazil pellisige kötürülidu.

1993-Yil 4- ayning 21-küni
Menbe: «Uyghurlarda islam medeniyiti»

Facebook’ta Paylaş Tweetle Google+ Paylaş LinkedIn’de Paylaş

KANSER O KADAR YAYGINLAŞTI Kİ ARTIK GENÇ YAŞLI DEMEDEN HERKESİ
YAKALIYOR. BU PAYLAŞIMI LÜTFEN SAYFAMDAKİ HERKES PAYLASSIN. BELKİ BİR YARDIMIMIZ OLUR. SONUÇTA, BİR ZARARI YOK, DENEMEKTE FAYDA VAR…
Bu yazılar çok müthiş, birçok „gizli dünya yönetenlerini“ rahatsız ediyor… O kadar ki, örneğin „World Without Cancer“, yani „Kansersiz Dünya“ isimli kitap, halen (Türkçe dahil) birçok dile çevrilmedi!..
Yani şunu bilin ki, KANSER diye bir hastalık yok!

Kanser, sadece vitamin B17 eksikliği!
Başka bir şey değil!
Kemoterapi, ameliyat veya değişik ağır haplar almanıza gerek yok!..
Düşünün bir zamanlar denizciler, çok sayıda niçin öldüler?
İSKORBÜT denilen hastalığa yakalanıyorlardı…
Çok sayıda insan öldü…
Ve bazıları da bundan çok büyük PARA ve gelir elde etti!..
Sonra ne buldular?..
Meğer İskorbüt sadece vitamin C eksikliği imiş!
Yani hastalık bile değil!
KANSER de öyle!
KANSER SANAYİSİ var artık!..
KANSER den milyar milyar milyar kere milyar PARA kazananlar var!
Bu konu çok uzun. Çok derin!..
KANSER SANAYİSİNIN kökü, ta ikinci dünya savaşına kadar dayanıyor!…
Ne dolaplar dönüyor…
SİZ İNANMAYIN!
Her gün sadece 15-20 kayısı çekirdeği yemeniz yeterli!
Kanser olmuşsanız, önce KANSERIN ne olduğunu ANLAMAYA çalısın!
KORKMAYIN
Sakin KEMOTERAPİ filan yaptırmayın
ARAŞTIRIN önce…
Biz bu siteyi bazı „sözde doktorların sayfasına gönderdik, facebook’ ta, 5 dakika bile geçmeden „yorumsuz“ olarak sildiler!…
SİZ bu kitabın TÜRKÇEYE ÇEVRİLMESİ için DUA edin.
ÇOK ÇOK ÖNEMLİ bir eser bu!
Tekrar edelim,
Günümüzde İskorbüt den ölen var mi artık?
YOK!…
Çaresi biliniyor…
Peki KANSER?
SANAYİ haline gelmiş!
Ancak, çaresi çoktan bulundu.
VİTAMİN B 17 eksikliği!
Hepsi bu!
Buğday çimi ekin… Buğday şırası için.
Kanseri engelleyen besinlerin başında atalarımızın Orta Asya`da içtikleri Buğday şırası geliyor. Klasik tedavi yöntemlerini reddeden tüm doktorların ortak iddiası, buğday çimi yenilmesi ve buğday şırası içilmesi…

Pakistan`daki Hunzakut Prensliğinde kanserden ölüm yok. Ayrıca Hunzakutlular, acı badem ve kayısı çekirdeğini yiyorlar ve kansere yakalanmıyorlar.
Türkiye`de acı badem ve kayısı tüketilen bölgelerde kanser vakalarının azlığı dikkat çekiyor.
Ödemiş`le Salihli arasında, binbir efsaneye konu olmuş Bozdağ`ın eteklerinde cennet gölcük kıyısında kanseri yenen, bu zaferi kazandıktan sonra mücadelesi herkese örnek olsun diyerek bir de kitap yazan Doktor İlhami Güneral ile sohbetimiz sürüyor.

Önemli olan bağışıklık sisteminin güçlendirilmesidir.
Bağışıklık sistemini güçlendirmek çok da zor bir şey değildir.
Buğday müthiş bir kanser ilacıdır. Buğday şırası kanseri önler ve bu önemli bir bitkisel tedavi aracıdır. Buğday çimi, bol klorofil maddesi dışında 100 kadar vitamin, mineral ve besin maddesi içerir. Taze olarak kullanılan Buğday çiminde, aynı ağırlıktaki portakaldan 60 kez daha fazla C vitamini ve aynı ağırlıktaki ıspanaktan 8 kat fazla demir bulunmaktadır.
Buğdayın bir başka özelliği ise kandaki toksinleri nötralize eden maddeler içermesidir.
Sıvı oksijenle dopdolu olan buğday çimi doğanın en güçlü anti kanseri olan `laetril` içermektedir.
Izgara etler ve füme besinlerin kanserojen maddeler taşıdığı kanıtlanmıştır. (Japon Bilim Adamı Nagivara)
Japon Bilim Adamı Nagivara, taze buğday çiminde bu maddeyi etkisiz hale
getiren enzimler ve amino asitler bulmuştur.
– Buğday çimini evde üretebilir miyiz?
– Evde de üretilebilir, küçük bir saksıda bile üretilebilir ve olduğu gibi yenebilir, evde üretemeyenlere tavsiyemiz ise buğday şırası üretmeleri…
– Buğday şırasını herkes üretebilir mi?
– Evet herkes üretebilir.
İsterseniz tarif edelim.
Bir bardak aşurelik buğday, önce tertemiz yıkanarak bir litrelik cam kavanoza konur. Üzerine 3 bardak su -klorlu olmamak şartıyla- ilave edilir.
Kavanozun ağzı bir tülbentle kapatılarak serin bir yerde 24 saat bekletilir.
Bu ilk su kullanılmaz, dökülür.
Kavanoza yeniden 3 bardak su ilave edilir.
24 saat bekletildikten sonra oluşan yarı gazozlu su içilmek üzere bir kaba aktarılır.
Böylece bir bardak aşurelik buğdaydan kış aylarında günde 5 kez, yazın
ise günde 3 kez şıra alınır. Buğday şırasının lezzeti bazılarına itici gelebilir. O takdirde her şıra bardağına bir C vitamini tableti eklenirse, nefis bir içecek ortaya çıkar.
– Az önce sözünü ettiğimiz `laetril` buğday çiminden başka nelerde bulunur? Çünkü anlaşılıyor ki, `laetril` kanserin tedavisinde en etkin maddelerden biri… Elmanın çekirdeğini de yiyin!
– Evet, Türkiye`de en kolay laetril`e ulaşabileceğimiz yer acı badem ve kayısı çekirdeğidir.
Ayrıca laetril elma çekirdeğinde de vardır. Elmanın çekirdeği yenilirse çok da iyi olur.

Amerika`daki ilaç sanayinin maşaları bu `laetril` adlı ilacı yasaklatmayı başarmışlardır ama Meksika`da satılan `laetril` bu ülkeden alınıp kaçak olarak ABD`ye sokulmaktadır.
Laetril, vitamin ve minerallerle verildiğinde çok daha iyi sonuçlar alınmaktadır.`Kanserin Ölümü` adlı kitabında Manner, laetril ile yüzde 90 başarı kazandığını söylemişti.
– Acı badem ve kayısı çekirdeği de laetril içeriyor öyle mi?
– Evet öyle. Türkiye`de acı badem ve kayısı çekirdeğinin sıkça tüketildiği yerlerde resmi bir istatistik yok ama kanser vakalarının az olduğuna inanılıyor. Resmi istatistik yapılan bir ülke var…
Pakistan`a komşu küçük bir prenslik olan Hunzakut`ta şimdiye kadar hiç kanser olayına rastlanmadı.
Hanzakut`un özelliği temel besinleri kayısı ve kayısı çekirdeği…
– Dünyada bugün kullanılmakta olan kemoterapi ve radyoterapi bağışıklık
sistemini bozduğunu iddia ediyorsunuz alternatif tedavilerin bir sıralamasını yapsak en öne hangisini koyarsınız?
– Önceliği bağışıklık sistemini güçlendiren tedavilere veririm, daha sonra biyolojik tedaviler ve bitkisel tedaviler gelir.
Bağışıklık sistemi konusunda Alman Doktor Issel`in tüm beden tedavisi bugün bu ülkedeki 60/70 klinikte başarı ile uygulanmaktadır.

http://www.medya14.net/genel/kanser-hastalik-degil-h1197.html

– Timur Kocaoğlu

admin 19 Şubat 2015 Genel, Sizin için Seçtiklerimiz Leave a comment 1,991 Views

http://azertag.az/xeber/894699#.VinoVdludqF.facebook

Tögi-Tögileng Oyuni
“ tögi-tögileng“ oyuni-bir yilining qish peslidin bashqa hemme pesilde , yeni alahide soghuq we pewqul’ade isisiq bolimighan ehwal astida tala- tüzde, del- derexj sayiside qiz-ughullar birlikte oynaydighan bir xil qoshaqliq uyun. Bu oyun’gha qatnashmaqchi bolghan balilar özliri arisidin teyinlen’gen ikki “ ana“ ning tallap bölüshi arqiliq ikki gurupipigha bölünidu (her bir grrupipida sekkizdin toqquzghiche bala bolsa bolidu). Ulardin bir guruppa qol tutushup chember yasaydu. Yene bir guruppa ezaliri “ ana“ sini bashqa élip boyséri qatar bulushup, bir-birining arqa péshini tutushup, xuddi yiraq-yiraqlargha yolgha chiqish aldida turghan töge karwinigha oxshash sep tüzüshidu. Shunglashqa, ular “ qatar tögiler“ depmu atilidu. Bu balilar öz sépini buzmastin, düglek bolup turghan balilarning her birining qoltuqidin bir-birlep ötüshidu-de, bu ikki guruppa baliliri arisida qoshaq éytishish bashlinidu,
Düglek bolup turghab balilar:
-qatar-qatar tögiler,
Nege-nege mangdinglar?
Töge bolup turghan balilar:
-tuzgha-tuzgha mangduq biz.
-tuzung nege tööüldi?
-ara yolgha töküldi.
-tasqap-tasqap alsangchu?
Taghring gha salsangchu?
-taghirimda töshük bar,
Marap turghan müshük bar.
Bu oyun ikki guruppining almishishi bilen yuqiriqi mezmunda dawamlishidu.
Chach Késish  Oyuni
“ chach késish“ oyuni adette yaz peslidiki yamghur yaghqan künliri yamghur toxtap asmanda hesen-hüsen körün’gen chaghlarda( ayrim hallarda hesen-hüsen körünmismu meyli, emma yamghur yaghqan bolushi shert) qizlar teripidin hoyla-aramlarda oynilidu. Chünki, balilarning chüshenchisidimu uning peqet öyning bosughisi etirapida oynilidighini éniq.
Bu oyunni oynashta, qizlar yamghur yéghishqa bashlighan haman chachlirini pakiz yuyup, targhaq-süzgüch sélip tarap, aldin az-tola teyyarliq körüwalidu. Andin mehellini birlik qilip melum bir qizning hoylisigha yighilidu-de, yamghurning toxtishini, héchbolmighanda bir az pesiliyishini kütkech“ yaghach aypalta“ yasaydu(qanche gurupipigha bölünüp oynash pilanlan’ghan bolsa, shunche aypalta teyyarlinidu). Özliri xalighanche gurupipilargha bölün’gendin kéyin, oyun körsitish nöwitini talishidu.
Oyun bashlash nöwitini alghan qiz ong qolida(aypalta)ni, sol qolida tal-tal yaki bir jüp örülgen chéchining uchidin bir-.ikki santimétir kélidighan qisimini tutup bosughigha éngishidu. Oyun köridighan bashqa qizlar uning etirapigha oliship, diqiitini yighip jimjit turidu. Oyun körsitighan qiz özige ong kelgen terepni asas qilighan halda chéchini bosughigha ong-sol yandin qoyup, könglide “ chéchim téz ussun, awusun, tom bolsun“ dep, keskendek shekil peyda qilidu. Bu xil shekildiki heriket yuqiri tertip boyiche shu küni oyun’gha qatnashqan qizlar teripidin tekrarlinidu. Hemimisi bir qétimdin “ késip“ bolghandin kéyin, késilgen “ chech“ lirini hoylawe baghlardiki güllerning tüwige kömüwétip, öz’ara“ chéching uzun, köp, awushluq, tum bolsun“ dep tekrarlishidu, chiraylirigha külke yügürtüp shadlinidu.
Chach Örüsh Oyuni
“ chach örüsh“ oyuni-uyghur qiz ösmürliri oynaydighan , roshen xasliqqa ige bir xil oyun türidur.
Bu oyun yaz we küz pesillirining hawa ochuq (höl-yéghinsiz) künliri ériq-östeng boylirida qizlar teripidin oynilidu. Oyun’gha qatnashmaqchi bolghan yette-hekkiz qiz bir yerge jem bolup, öz aldigha chachlirini chuwup-tarap teyyarlinidu. Ular ichidin bir qiz oyun riyasetchisi qilip saylinidu, riyasetchi qiz nashqa ish qilmay, oyun körsitidighanlarning hirikitini közitip, axirida lilla derijige ayriydu; Chéchini telepke layiq örüyelmigenlerni belgilik muddet ichide qayta örüshke buyruydu, yenila örüyelmise “ jaza“ béridu. Oyun riyasetchisi qizning ijaziti bilen bashlining, qizlar bes-beste chach örüydu.
Shert“ chach chong-kichikliki oxshash qiriq tal( oyun bashlinishtin awwal qanche tal örüsh békitilgen bolsa, shu boyiche bolsimu bolidu) örülüshi, chach örügüchining herikiti téz, qa’idilik, körkem bolushi, öz’ara parang sélishmasliqi, chach örüwatqan qizlar bir-birige qarap retlik ikki sep tüzüp yaki ikki qiz bir-birige qarap we yaki chöridep olturushi; Qandaq olturushtin qet’inezer, chach örüwatqan terepke sel-pek églip , qizlargha xas ewrishimlikini namayet qilishi, tazliqqa ehmiyet bérip, uchisidiki kiyim-kéchikini pakiz tutushi lazim.
Waqit jehettin, oyun riyasetchiliki her bir qizgha bir qétimdin aylan’ghan’gha qeder dawamliship, yéngilgenlerge “ jaza“ bérish bilen tamamlinidu.
Tüpek: Oyuni
“ tüpek“ oyuni qedimki uyghur balilar oyunliridin biri bolup, bu heqte mehmut kashigherining “ türkiy tillar diwan“ diki xatirlerge asaslan’ghanda, tüpek- söget we shuninggha oxshash derexlerning notisidin yasilidighan bir xil oyunchuq miltiq bolup, balilar noyining yaghichini postidin sughuruwélip, neychige kumilach tiqip, uning bilen qushqach étip oynaydu. Qushqach étishqa ishiltilidighan tüpek yene yaghachining ichini kawak qilip oyush yoli bilenmu yasilidu. Hazir bu oyunining eswabi( tüpiki) we jeryanida bezi özgirishler yüz bergen. Hazir adette balilar etiyazliqi su tüpek yaki su miltiqi bilen su chéchiship oynaydu. Tüpek adette qara söget notisida yasilidu, aldi bilen söget botisining postini tolghap yumshitip uning yaghichi chiqiriwélinidu. Andin uning üch-töt santimiétir uzunluqta bir parche yaghach késiwélinip, ottursidiki özek qisimi inchike zixcha bilen kolap chiqirilidu, yene shu yaghachining qalduq qisimidin toqquz-on santimétir uzunluqta bir parchisi késip tashlinidu. Andin héliqitöshük chiqirilghan, kichik parche yaghichi chiqirwétilgen söget postining bir béshigha kizgüzülidu, héliqi késip tashlan’ghan qisimi yene bir béshigha kirgüzülüp, söget postining aldidiki pütey qismidin töt santimétirdek arliq melum kenglkte qatar-qatar tilip tashlinidu. Bu tüpekning sap qisimi aldigha ittirilgende qatlinip, arqigha tartilghanda türlinish rolini oynap, xuddi shipirsqa oxshash suni sümürüp-chiqirip béridu. Balilar( su miltiqi) ning bu qa’idsidin paydilinip, bir-birige su chéchiship oynaydu.
Tartma Tartishmaq Oyuni
Tartma tartishmaq oyunida on bala bolsa, awwal her birini özining barawerige jüp qilip, andin kéyin on balining ichidin ikki chong bala ayrilip chiqilidu. Bu ikkisi qalghan sekkiz bala qataridiki her bir jüp bdlidin birdin bölüwalidu, yeni ikki chong balining keynide töttin sekkiz bala bir-birining bélini tutup turidu. Alidida ikki chong bala bir-birining qollirini tutup öz teripige tartidu. Ikki terep shundaq tartiship, aldidiki chong balini qalghan töt bala bilen qoshup tartip nishandin ötküzüwalsa ywngiwalidu. Küchi yetmey tartilip ketken balilar mat bolidu.
Bu oyunining yeni“ ötüshmek“, “ tartishmaq“ dégen ismimiu bar bolup, bu oyunining tarixi tolimu uzaq, yeni “ türkiy tillar diwani“ da bu oyun heqiqide mundaq melumat qaldurulghan: “ ötüsh: oyunida ötüsh, bu oyunmundaq bolidu. Balilar halqa shekilde olturup, aridin biri yénidikisini türtidu we uninggha ötüsh, ötüsh deydu, yeni senmu yéningdiki balini tut deydu. Umu shundaq qilidu. Halqining taki axirighiche shundaq dawam qilidu.“ tartma tartshmaq oyuni hazirqi shekilde öre turup yuqiriqidek oynilidighan bolup özgertilgen.
Saqa Oyuni
Bu oyun balilarning köp oynaydighan oyunliridin biri bolup, shaptul yaki güle uruqchisi yaki yangaqta oynilidu. Uruqchida oynalghanda xshta yasalghan saqa, yangaqta oynalghanda yangaq saqa qilinidu. Oyunining jeryani mundaq:
Yette- sekkiz bla bir guruppa bolup tüz siziq orunni tallaydu. Orun tallan’ghandin kéyin tüz siziq boyiche her bir chamdam yerge ikkidin uruqcha yaki yangaq jüp qoyulidu. Bu “ gen“ depmu atlidu. Andin nöwet bilen gen’ge qaritip saqa yumilitilidu. Birinchi bolup saqa yumilatqanining saqisi genlerning birerige tegse, u dawamliq onawéridu. Shu oynash bilen genlerning hemimisini soquwetse, shu nöwetlik oyun shuning utuqi bilen axirliship, oyun yene qaytidin bashliniau. Eger saqa genlerge tegmey, yumilap bérip bir yerde toxtap qalsa, shu yerdin midirlitlmaydu, uning shu qétimqi nöwiti tügep nöwet kütidu. Eger bir-ikkisige, hetta mytleq köpige tégeip kéyinkiliride tegimise , umu nöwet kütüshke mejbur bolidu. Mundaq ehwal körülgende, kéyinki saqa yumilatquchi “ saqa- paqa arilash“ dep saqisini yomilatsa, uning saqisi meyli gen’ge tegsun yaki saqilargha tegsun, u oyunini dawamlashturéwiridu. Saqisi soqulup ketken, shu qétimqi oynash hoquqidin mehrum bolup utqan genlirini uninggha bérishke mejbur bolidu. Oyun shu teriqide ikki-üch meydan dawamliship axirlishidu.
Chaqpelek (sarghaydi) Oyuni
“ chaqpelek“ oyuni- uyghur xelqining eng yaxshi köridighan milliy en’eniwi oyunlirining biri bolup, u qedemdin tartip her yili déhqanlar kaléndari boyiche bash bahar pesli(1-ay) diki yéngi bir yilgha qedem qoyghan künde- héyit- bayram künlerde ötküzülüp kelgen. Bu künlerde déhqan-charwichilar anche aldirash bolimighachqa, ene shundaq toy-merike künliride bu oyun bir nechche kün, hetta on nechche kün’giche qizghin dawam qilidu,
Chaqpelek texminen 15-20 métir égizliktiki xada yaghachqa harwa chaqini kiydürüp, chaqning üstige ikki tal yaghach birge jüplinip baghlinip yasilidu. Bu yaghach chaqning xada üstide mezmut turushni kapaletlendüridu. Oyunchilar ésilip turidighan ilenggüch arghamchilar shu chaq üstidiki jüplime yaghachqa muqim békitilgen bolidu.
Chaqni aylandurdighan yene bir yaghach xadining astigha toghrisigha qilip muqim orunlashturulghan bolup, bu toghra yaghachning ikki chishi chaqqa arghamcha bilen tutashturulidu. Toghra yaghachining ikki teripide tötitin sekkizgiche adem turup, bir xil tézlik bilen ong yönilishke qarap ittiridu. Shuning bilen ikki chaqmu bille aylinip, chaqqa bashlan’ghan ilenggüchtiki ikki “ uchquchi“ asta- asta kökki kötürilidu. Chaq qanchilik téz aylansa, uchquchilaramu shunchilik tézlikte égizge kötürülidu. Uchush ewjige chiqqanda, uchquchilar qizghin shad- xuramliqqa chömidu. Oyun oynighuchilar almiship turidu.
Bu xil oyunining xas qa’ide- tertipi bolup, yigtwéshi teripidin bashqurulidu. Eger oyun tertipini buzghuchilar chiqip qalsa, qa’ide -tertipke asasen körsitilgen sewenlikning ehwaligha qarap, yigitwéshi teripidin jazagha tartilidu. Éghir xilapiliq qilghuchilar meydandin heydep chiqirilidu.
“ chaqpelek: oyuni her yili héyit-bayram künliri oghlaq tartishish, chélishish qatarliq heriketler bilen birliktimu élip bérilidu. Uningdin bashqa, bu oyun mexsus toy- tökünlerdimu oynilidu. Toy qilghuchi özi xirajet qilip bu oyunni uyushturuidu.
“ chaqpelek“ oyunining haziriqi oynilish usulidin bashqa, tarix bir qeder uzunraq bolghan yene bir xil oynlish usulimu bar. Bu xil usulda chaqpelekning xada yaghichi texminen altemétirdin sekkiz métirghiche bolup, bu xada yaghach yerge tik qilip mustehkem ornitilidu. Bu xada yaghachining uchigha yenila harwa chaqi yaki shareklik chaq kiydürülidu, chaqning üstige ( ) shekliik ikki basturuq yaghach baghlan’ghan bolidu. Chaqning chembirige oxshash aliq qoyup, töt dane halqa mustehkem békitilip, bu halqlardin töt tal halqa ésilip heriketlinish arghamchisi chüshürlidu.

Bu arghamcha 80-100 kilogiramliq küchinishke berdashliq béreleydighan bolup, xada yaghachtin 30-50 santimétir qisqa bolidu. Arghamchining yöwen’ge chüshürülgen uchi heriketlinip, uchquchining yotisi patqudek ilmek qilip chégilidu. Uchquchilar eng köp bolghanda töt kishidin ashmaydu. Bular sol putini arqanining ilimiki ichige sélip, sol qolida arghamchini mehkem tutidu. Yuqiriqi teyyarliqlar pütkendin kéyin, herqketlinip kötürilidu we aylinish hasil qilidu. Chüshüshke toghra kelgende, chaqpelekte uchquchilar uchush sür’itini astilitip yerge chüshidu

Qan, Köz yéshi we Dertning dost-düshmenning aldida tökülmigini yaxshi: Qan, köz yéshi we dertke ayit uchurlar bir millet üchün mexpiyetlik hesaplinidu.Qan, köz yéshi we dertni milliy bixeterlikni asas qilip istrategiye we taktika sewebidin dengsep turup epchillik bilen töküsh, kérek bolmighanda uni tökmeslik üchün düshmen bilen resmiy yaki gheyri resmiy shekilde mureselishish kérek!

Dunyadiki milletlerning tebiyiti yirtquch haywanlarghila oxshaydu, ajizliqing qaysi yaqta bolsa, shu tereptin hojum qilidu!Dert tökme, dert töktüm dep sir we mexpiyetlikliringni tökiwetseng ishing téximu teslishidu!Baturluq bilen hich bolmisa dert tökkiche bolghan ariliqta tölinidighan bedilini oylap qoyup yasha!Qarghidek ming yil yashighiche, arislandek bir yil yasha,deptiken ejdatlirimiz.Düshmendin, düshmenning dostliridin we purset peres etnik topluqlardin ihtiyat qil!
Biz Uyghurlar qan, köz yéshi we dertni qalaymiqan töküp, paydisidin ziyinini köp körduq.

Qan, köz yéshi we dertning milliy mexpiyetlik ikenlikini etrapliq aydinglashturiwalmay quyash parlap turghan bu dunyada, dost we düshmenlerning aldida intayin better bir künge qalduq. Jiddiy bir shekilde milliy bixeterlikning charisini tapmisaq, yaki u weyaki bu düshmenge yem bolup kétimiz.Qan, köz yéshi we dert tökülmisun deydikenmiz tereqqiy qilghan milletlerge, dunyadiki sufer küchlerning istratégiysige yéqindin diqqet qilip turishimiz kérek.Bizni yiqitqan millet bizni yülep turghuzalaydu.Bizni yiqitqan millet biz ornimizdin turghandin keyin yene yiqitalaydu.Engilizlar süküt qilmighan bolsa Ruslar bizni yiqitalmayti, Ruslar bizni yülimekni xalisa Engilizlar yene süküt qilishqa mejbur bolidu.

Bizning xitaylarning mustemlikisi astida qélishimiz Xitayning bizni qul qilalaydighanliqidin emes, Engilizlarning süküt qilghanlliqi we Ruslayrning küchiyishimizni xalimighanliqidin bolghan.Undaq bolsa Ruslar bizning dewlet qurushimizni xalimamdu?! Ruslar Uyghurlarning dewlet qurushini xalaydu emma qandaq dewlet…1870. , 1930. we 1940yillardiki hakimiyetlerge oxshash dewlet qurulsa yene yiqilidu.Qurulidighan dewlet eng az bolghandimu Qirghizistangha oxshaydighan, bir az yaxshi bolsa Üzbekistangha oxshaydighan bolghanda, u dewletni qurushqa yardemlishidu.Herqandaq kichik dewlet bir chong dewletning himayisi astida bolidu.

Ruslar Gheriptiki herqandaq bir küchning tesiri astidiki bir dewletning xitay bilen özining jughrapiyisi arisida peyda bolup qélishini hergiz xalimaydu.Buning üchün Uyghurlar qan, köz yéshi we dert derijidin tashqiri tökülüp ketmisun dése dunyani, xelqara tertipni, zamaniwiy dewlet chüshenchisini milliy meniwiyitide aldi bilen shekillendürüshi kerek!Ruslar Uyghurlar bir dewlet qursun dése eng awal achchighi kélidighini Engilizlar, eng awal qollaydighini Xitaylar bolidu.Russiyening istiqbali intayin chong.Uning üstige Türkiy xeliqler bilen yiraqtin qandash kélidu, Ruslar özige qarighanda Uyghurlarni bekraq chüshinidu.

Uyghurlarni yöleshi, Uyghurlargha yardem qilishni we Uyghurlarni xuddi Qazaq, Qirghiz we Üzbek qérindashlirimizdekla sépide körüshni xlaydu. Emma perde arqisidiki düshmenler milliy herkitimizning tigh uchini bir-ikki esirdin bashlap awal Ruslargha andin Xitaylargha qarshi qilip qoyghan. Pütün Téragédiyelerning tughulidighan yéri milliy herkitimizdiki xata istiratigiye we chuwalchaq xelqara munasiwetlerdin tughuliwatidu.Bizni basturiwatqan Rusning eqli, gheripning süküti we Xitayning eskiri.

Eger biz bir dewlet qursaq hazirqi Üzbekistanning sistimisi bilen idare qilalaydighanliqimizgha közi yetse, Ruslar Xitaylarni millliy musteqqilliq herkitimizge tosalghu bolmasliqqa mejburliyalaydu.Eger Ruslar Uyghuristan dégen bir dewletni qurushni xalisa Engilizlar we Awropa ghing qilalmaydu. Teshkilatlinishni qanchilik imkan bolushtin qettiynezer Moskiwada bashlash we bezi küchlerni Russiyege yötkesh kérek! Jesur Rus milliti Xitayni purset tapsam ajizlashtursam, deydu…Ruslarning eng achchighi kelgini bizning ümitni Amerikigha baghlighanliqimiz…!

Yiraqtiki tuqqandin yeqindiki xoshna ela, degen maqal bar.Eyni waqitta qarangghuluq ichidiki sheytanlarning gépige qulaq salmay, Ruslar bilen ish birliki qilip, ularning pilani boyinche ish qilghan bolsaq, hazir hich bolmighanda Qazaqistanchilik bir dewlitimiz bolghan bolatti! Emdi yéter, Ishikini échilidighan terepke emes taqilidighan terepke ittiriwermeyli!

Bizge qarap chishini bülewatqanlar köp.Ularning bezilliri bizge ming yildin béri tonush, bezilliri natonush.Hetta bezilliri qandash we dindash.

Ularning kitabidin qandashlar we DINdashlar üchün…, dégen jümle chiqiriwétilgen.Undaqlarning bezillirining qilghan yardemining ikki esirdin béri hessilep ziyinini tarttuq…Bir belasi bolmisa quyruq yatamdu sayda?!… Hichkim bizge oxshash axmaq emes.

Dunyadiki milletlerning tebiyiti yirtquch haywanlarghila oxshaydu, özidin bashqilarni tonumaydu.Dunyada milletler arisida qandashliq munasiwiti dégen bir nerse yoq, bar bolsimu yol qoyulmaydu.Menpeetdashliq dégen nerse bar. Kim kimge yardem qilsa shu uning qérindishidur! Yer sharida kimde kim dinlar ara munasiwetke, ériqlar ara munasiwetke, menpeetler ara munasiwetke hem medeniyetler ara munasiwetke segek we chéchenlik bilen xelqara ölchemler asasida muamile qilalmisa, uning bedilini qan, köz yéshi we qulluq zenjirining dat-peryatliri ichide nahayiti éghir öteydu!(K.Atahan)

*****
23.10.14

1-Turan Empiriyesi
‚
Bu xanliq miladidin burunqi 200-yillardin burun höküm sürgen bolup ,
Beshkiremdiki (xan’öy shehri xarabisi) ni paytexit qilghan. Meshhur xaqani alip
Ertunga. Alip ertunga musa peyghember bilen zamandash yashighan.

2-Asya Hun Empiriyesi

Bu impiriyemiladidin burunqi 200-yillardin taki miladi
487-yillaghiche höküm sürgen. Tarixchilar; ( honlar uyghurlarning ejdadi. Hon
Dimek, uyghur dimektur) deydu. Ular orxun yeni ( uyghurhon) wadisini paytexit
Qilghan. Meshhur xaqani baturtengriqut.

3-Qangqil Xanliqi ;
Uyghurlaning Biwaste ejdadi bolghan qangqil xanliqi487-yilidin 546-yilighiche höküm sürgen.
4-Köktürük Xanliqi;
Buxanliq 546-yilidin 745-yilighiche höküm
Sürgen.,ular orxun yeni ( uyghurhon) wadisini paytexit qilghan..
5-Büyük Uyghur Xanliqi;
Buxanliq 605-yilidin 847-yilighiche höküm
Sürgen. Ular mu orxun yeni( uyghurhon) wadisini paytexit qilghan.
6-Uyghuriye Kengsu Xanliqi;
Buxanliq 850-yillardin 1036-yilighiche höküm
Sürgen.ular gensuni paytexit qilghan.

7-Uyghuriye Idiqut Eli
Bu Xanliq 866-yilidin 1393-yilighiche höküm sürgen. Paytexti turpan.
8-Uyghuriye Qaraxaniye Xanliqi;
Miladi 870-yilidin 1212-yilighiche höküm
Sürgen. Meshhur xaqani sutuq bughraxan. Paytexti qeshqer. 9-chaghatay xanliqi;
1270yilidin 1570-yilighiche höküm sürgen. Meshhur xaqani tughluqtömürxan.
10-Yerkent Se’idiye Xanliqi;
1514-yilidin 1680-yillarghiche höküm sürgen.
Meshhur xaqani abdureshtxan. Paytexti yeken.

11-Uyghuriye Qorchaq Apaqxoja Xanliqi;
1680-yillardin 1697-yillarghiche höküm sürgen. 12-miladi 1697-yilidin 1900-yilighiche manjular höküm sürgen . Ariliqta manjulargha qarshi qozghilanglar Bolghan., (qozghilang wekilliridin; Sadirpalwan, siyit nochi, Nuzukum….iparxan…yetteqizlirim…… Qatarliqlar bar.) 1864-yilidin 1878-yilighiche 14 yil Qeshqeriye höküm sürgen. 1880-yili ching sulalisididin Zozungtang xan’ghe teklip birip shinjanggha qoshun tartip kilip ,hile bilen yaqupbegni
Zeherlep , qoshunlirini asanlam yoqatqan. Hemde (shinjang ölkisi) dep atap Bashqurup kelgen. Miladi 1900-yilidin 1930-yillarghiche yangzingshin bashqurup Tömürxelpe qatarliq qozghilangchillirimizni Aldamchiliq bilen qirghan.
1930-yillardin1945-yilighiche jallat shingshisey höküm sürüp ghojaniyaz’hajim qatarliq
Qozghilangchilarni yene jellat sitalin bilen birliship aldap yoqatqan. .. …
Paydilan’ghan menbe;

(1) Nurulla Mö’min yulghunning «gherbi yurt-tariximizdiki xaqanlar»digen kitabi.

(2)Yüsüpjan Yasinning «Mu medeniyiti»heqqidiki maqalisi
Menbe:karwan munbiri
Salonimizdiki barliq mezmunlarni körüsh üchün,888 ni yollang

Ön Türklerin atayurdu konusunda bir çok sav olsa da en çok kabul gören tez Orta Asya’dır. Türkler, Hunlar döneminden itibaren kurdukları devletler ve imparatorluklarla dünyanın bir çok yerine göçmüşler ve çoğu zaman yerel halklar arasında erimişlerdir. Ön Türklerin büyük çoğunluğu, G, J, K, L, N, Q, R gibi çeşitli Y-DNA haplogruplarına sahipti. Bu haplogruplar temelde F haplogrubunun türevleridir. Buna ilave olarak az miktarda C, E, I, O, T gibi haplogruplar da ilk zamanlardan itibaren Türkler arasında yer almaya başlamıştır.
ANADOLU’NUN TÜRK YURDU HALİNE GELMESİ
Anadolu’ya ilk akın yapanlar 395 ve 398 yıllarında Hunlar olmuştur. Hunları takiben, 508 ve 516 tarihlerinde Sabirlerin, Doğu Anadolu başta olmak üzere Anadolu’ya geldikleri Bizans ve İran kaynaklarında geçmektedir. Uzun süre Azerbaycan’ı kontrol altında tutan Hazar Türkleri, 683 ve 686 tarihlerinde, Doğu Anadolu’ya çeşitli akınlar düzenlemiştir. Bizans kaynaklarına göre, Bizans İmparatoru Hazar lakaplı Leo zamanında önemli miktarda Hazar Türkü, Bizans kalelerine yerleştirilmiştir. 530 ve 755 yılları arasında Bulgar Türkleri, Bizans tarafından paralı asker olarak Anadolu’yu korumak üzere Anadolu’nun kilit noktalarına yerleştirilmiştir. 1048 ve 1071 yılları arasında Avrupa’daki Peçenekler, asker olarak Anadolu’da görevlendirilmişlerdir. Miryokefalon savaşı öncesi bir miktar Kuman Batı Anadolu’ya yerleştirildi. Bizans tarafından Anadolu’ya yerleştirilen Bulgarlar, Kumanlar ve Peçeneklerin bir kısmı, Hıristiyanlaştıkları için Rumlar ve yerli halklar arasında erimiştir. Anadolu’ya ilk akınlarını 1016 yılında gerçekleştiren Selçuklular, 1071’den itibaren kalıcı olarak yerleşmeye başlamışlardır. 1220’lerden itibaren Moğol istilasıyla Oğuzlar başta olmak üzere çok sayıda Orta Asyalı Anadolu’ya sıkışmıştır. Sonuç itibariyle 4. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar geçen sürede Anadolu, Türk yurdu haline gelmiştir. 395’ten 1300’lere kadar geçen süre zarfında Türklerin Anadolu genetiğine en az %60 oranında katkıda bulundukları tahmin edilmektedir.

BALKANLARA TÜRK AKINLARI
4. yüzyılda Hunların Avrupa’ya akınlarını, 6. yüzyılda Avar Türkleri izlemiştir. Hunlar ve Avarlar, 4. ve 6. yüzyıllar arasında Fransa ve Kuzey İtalya’ya kadar olan bölgelere çeşitli akınlar düzenlemişlerdir. 7. yüzyılda İdil çevresinde ve Kafkasya ile Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan Bulgarların önemli bir kısmı, Balkanları istila etmiş ve bu bölgede Slavlaşana kadar hakimiyetlerini sürdürmüşlerdir. 837’de Onogurlardan Magyar (Macar) boyları İç Avrupa’ya göç ederek o bölgedeki Macar devletinin temellerini atmışlardır. 860’lardan itibaren Balkanları Peçenekler istila etmeye başlamıştır. Peçeneklerin önemli bir kısmının Bizans ile yapılan bazı ittifaklar nedeniyle Balkanlardan Anadolu’ya yerleştikleri de Bizans kaynaklarında geçmektedir. Peçeneklerin önemli bir kısmı Hıristiyanlaştıkları için Anadolu’da Rumlar, Balkanlarda Slavlar ve Yunanlar arasında erimişlerdir. 1050’lerden sonra Uzların Balkanlara girdiği tarihi kayıtlarda geçmektedir. Gagauzların Uzlarla ilişkili olduğu düşünülmektedir. Uzların ardından 1068’den sonra Kumanlar Balkanlara girmiştir. Kumanların da Bizans tarafından Miryokefalon Savaşı öncesi Ege bölgesine yerleştirildiği Bizans kayıtlarından bilinmektedir. Oğuz Türklerinin ise Balkanlara ilk geçişi 1331 olmakla birlikte 1350’lerden sonra fetih ve iskan faaliyetleri başlamıştır. Osmanlı kayıtlarına göre 1800’lü yıllarda Bulgaristan ve Batı Trakya gibi bölgelerde halkın %50’den fazlasının Müslüman ve Türk olduğu belirtilmektedir. Ancak Bulgar isyanıyla birlikte Türklere katliam yapıldığı kayıtlarda geçmektedir. Balkan savaşlarıyla birlikte bölgedeki Türk varlığı azalmış ve yerini Bulgar ve Yunan halkları almıştır. Tarihsel bağlamda Türklerin Balkan genetiğine önemli miktarda katkıda bulundukları düşünülebilir.

İRAN’DA TÜRKLER
1040 yılında Dandanakan Savaşıyla İran’a Oğuz Türklerinin akınları başlamıştır. Gazneniler, Selçuklular, Kirman Selçukluları, İldenizliler, Salgurlular, Akkoyunlular, Karakoyunlular, Timurlar, Safeviler, Afşarlar ve Kaçarlar gibi Türk toplulukları tarafından 1925 yılına kadar yönetilmiş, daha sonra hakimiyet İngilizler ve Rusların işbirliğiyle Farslara geçmiştir.
Günümüzde 78 milyon nüfusu olan İran’da yaklaşık 30 milyon Azerbaycan Türkü, 4 milyon Kaşkay Türkü ve 2 milyon Türkmen yaşamaktadır. Türklerin İran genetiğine %50 oranında katkıda bulundukları düşünülmektedir.

KAFKASYA’DA TÜRKLER
Kafkasya’da çok eski zamanlardan beri Türklerin varlığı bilinmektedir. Hazarlar döneminde Kafkasya tümüyle Türk hakimiyetinde kalmıştır. Günümüzdeki Kafkasya Türklerinden Balkarların, İdil çevresinde hüküm süren Bulgar Türklerinin soyundan geldiği düşünülmektedir. Karaçay, Nogay ve Kumuk Türkleri de Kuzey ve Kuzeydoğu Kafkasya’nın kadim Türk halklarındandır.

AFGANİSTAN’DA TÜRKLER
Afganistan’da Özbekler, Türkmenler ve Uygurlar önemli sayıdadır. Geçmişte bu bölge, Gazneliler, Selçuklular, Harzemşahlar, Delhi Türk Sultanlığı ve Babürler gibi Türk devletlerinin hakimiyeti altına girmiştir. Afganistan’daki en kalabalık gruplardan Hazaralar ise Dari dili konuşan ancak Türk kökenli olan halklardandır.

PAKİSTAN’DA TÜRKLER
Pakistan’da kurulan Türk devletlerinin sonucunda bölgede yeni bir ordu dili ortaya çıkmıştır. Bu dile Urduca denir. Kelime itibariyle Türkçedeki Ordu kelimesinden türemiştir. Çeşitli halklardan oluşan askerlerin oluşturduğu sonradan olma bir dil olan Urdu dili, Türkçe, Moğolca, Farsça, Sanskritçe, Arapça, Hintçe karışımı bir dildir. Tarih boyunca Ak Hunlar, Gazneliler, Delhi Türk Sultanlığı ve Babürlüler bölgeye hakim olmuştur.

HİNDİSTAN’DA TÜRKLER
11. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Hindistan’ın büyük bir kısmını Türkler yönetmiştir. Gazneli Mahmud’un akınlarını Delhi Türk Sultanlığı hanedanları, onu da Babür İmparatorluğu takip etmiştir.

Proto-Turkic people had various derivatives of Y-DNA haplogroup F such as G1, G2, I, J1, J2, K, L, N, Q, R1a, R1b etc.

ILHAN CENGİZ
www.haplogruplar.com

Resmi daha net görmek için tıklayınız:
http://www.haplogruplar.com/wp-content/uploads/2015/10/on-turkler-proto-turks-map-v1.png

Orta Asya Türklerinde görülen Y-DNA haplogrupları G, J, K, L, N, Q, R genel olarak F haplogrubunun türevleridir. Yani F grubuna mensuptur. Sondan eklemeli diller de 45.000 yıl önceki F haplogrubundan türemiştir.

Paylaştığım haritada Proto Türk (Ön Türk) tabiri ile genel olarak MÖ 200-MS 500 yılları arasında yaşamış olan öncü Türkleri kastettim. Ancak bu daha öncesini de kapsıyor olabilir, bunu yeni antik DNA örnekleri zamanla ortaya çıkaracaktır. Bir çok tez Türklerin, İç Asya’ya Batı Asya’dan gittiğini, Sümerce-Türkçe, Elamca-Türkçe, Hattice-Türkçe, Hurrice-Türkçe vb diller arasındaki benzerliklerden yola çıkarak öne sürmektedir. Dolayısıyla MÖ 10.000-8.000 arasında koyun ve keçiyi evcilleştiren yarı göçebe halkların, Batı Asya’dan Orta Asya’ya göç ettikleri veya MÖ 4000 dolaylarında İç Asya’dan Ön Asya’ya da ters yönde göçlerin olduğu konusunda değişik görüşler mevcuttur. Bu bağlamda Ön Asya ve Orta Asya arasındaki ortak haplogruplar genel olarak G ve J’dir. Diğer taraftan, Zerjal’in savına göre, tarımı geliştiren, koyun ve keçiyi evcilleştiren G ve J haplogrupları, Anav kültürü üzerinden, L, N, R ve Q haplogrupları ile Orta Asya’da tahminen MÖ 6000 veya daha öncesinde buluşmuştur (Zerjal, 2002). Bu bağlamda her bir Türki unsurda kurucu unsurların farklı haplogruplardan olması gayet doğaldır. Ancak Zerjal’in bu görüşünü destekleyen antik DNA verileri henüz boşluğu tam olarak doldurmamaktadır. Nitekim F haplogrubundan ilk olarak, H haplogrubu ayrılmış ve Hindistan’da Dravid dillerine ön ayak olmuştur. Daha sonra G haplogrubu, F’den ayrılarak Ön Asya’ya ve oradan Avrupa’ya geçmiştir. J haplogrubunun bazı dalları da G’yi takiben Orta Asya’dan Batı Asya ve Avrupa’ya geçmiştir. Nitekim son çalışmalarda, 80.000 yıllık homosapienslerin Güney Çin’de bulunması, F’nin atalarının da Orta Asya çevrelerinde olduğuna işaret etmektedir. Batı Asya’ya giden ve sondan eklemeli dil konuşan Elam, Sümer, Hatti, Hurri, Urartu vb kültürleri oluşturanların da G ve J haplogrubu mensupları oldukları düşünülmektedir. Bükümlü diller olan Latince, Hellence ve Afroasyatik dillerin ise F kadar eski olan E haplogrubundan türediği düşünülebilir.

Şimdi, Türk budunlarındaki haplogrup çeşitliliğini bazı örneklerle açıklayalım.

Tatarlar, Argınlar, Balkarlar, Kumuklar ve Nogaylarda bulunan G haplogrubu varyasyonları damdan düşmüş olamaz elbette. Adige Çerkezlerinde bulunan G’den daha fazlası ve çeşitliliği Türki halklarda var. Yayımlamış olduğum haritada G’lerin hepsi Türk demiyoruz; ancak Ön Türklerin teşkilinde yer alan önemli haplogruplardan biri de G’dir. Haritamızda Gök Türkler öncesi Türki halklarda G’nin varlığını belirtiyoruz.

Örneğin Argınların kurucu unsuru güpegündüz G1 haplogrubu mensuplarıdır; bunun aksini etmek mümkün değildir. Kazakistanlı Argınlar geçmişte Karluklara bağlı bir boydur. G1 haplogrubunu oran olarak dünyada en fazla taşıyan halk Argınlardır. Ön Türklerin sadece R1a veya Q1a olduğunu iddia eden odaklar, Argınların Türkleşmiş olduğunu iddia edecek kadar genetiği basite indirgemekte ve tarih bilgisi yoksunluklarını açıkça belli etmektedirler. Karluk kökenli Argınlar, en az Başkurtlar, en az Oğuzlar kadar özbeöz Türk’tür ve Orta Asya’nın yerlisi bir halktır.

J1 konusuna gelecek olursak, bir çok varyasyonu Türki halklarda, Moğolistan’da bile mevcuttur. J1 haplogrubunun Batı Asya’da neredeyse hiç görülmeyen ender dalları da Ön Asya ve Avrupa’ya Orta Asyalı Türkler vasıtası ile getirilmiştir. Karadenizin kuzeyinde Sarmatlara ait antik J1 örnekleri tesadüf olamaz. Moğolistan’ın kuzeyindeki Hun mezarlarında da J haplogrubuna işaret eden veriler elde edilmiştir. Günümüz Moğol halklarında dahi az miktardaki J1’in varlığı dahi buna işaret etmektedir. J haplogrubunun paragrupsal verileri Shou vb genetik çalışmalarda tespit edilmiştir. Bu da J’nin köklerinin zannedildiğinin aksine Orta Asya olabileceğine bir işarettir.

J2’ye gelecek olursak, MÖ 50’ye tarihlenen Hun kurganında bulunmuştur ve otozomal yapı itibariyle günümüz Çuvaş Türklerine benzemektedir. 500 yıllık otozomal geçmişi dikkate alındığında bu örneğin Altay’daki geçmişi MÖ 500’lere kadar götürülebilir. MS 720 yılına (Gök Türk dönemine) ait J2 Altay örneği de Türkî otozomal yapıya sahiptir. Yine Hazar dönemi (7. ve 8. yy) R1a, J2 ve G örnekleri bulunmuştur. Tüm bunlar J2 haplogrubunun Hunlar zamanından günümüze kadar Türkler arasında yer aldığını göstermektedir. Hun ve İskit dönemlerinde, Altay dağında bulunan üç temel haplogrup: J2, Q1a ve R1a’dır.

FTDNA Oğuz Türkleri projesi ve diğer Türkî projelerden elde edilen genetik verilere bakıldığında, Oğuz Türklerinde en fazla sırasıyla J, N, G ve R1b ’nin olduğu görülür. Bu da Oğuzların Kuzey Kafkasya, İdil, Aral Gölü, Hazar Denizi arası bölgelerden geldiklerini açıkça göstermektedir. Nitekim o bölgelerde günümüzde ve antik DNA örnekleri baz alındığında bu dört haplogrup (G, J, N, R1b) mevcuttur. Karadenizin kuzeyindeki antik DNA örnekleri arasında G2, J2, R1a, R1b, N mevcuttur.

N ve R1b örnekleri İdil bölgesinin olmazsa olmazıdır. R1b örnekleri de otozomal yapı itibariyle Türkîdir. N, R1a ve Q1a örnekleri de antik mezarlarda bulunan diğer Türkî haplogruplardır ve otozomal yapılarının Türkî olduğu bilinmektedir.

Bunca antik Y-dna örneği varken hepsini görmezden gelip Ön Türkler Q’dur veya R1a’dır gibi bir çıkarım yapmak doğru değildir. Böyle bir çıkarımda bulunanlar, bilimsellikten uzaklaşarak „R1a olmayan Türk değildir veya Q1a olmayanlar Türk değildir“ mesajı vererek, Anadolu, Azerbaycan ve İran Türklüğünü aza indirgemek mi istiyorlar? Bu kimseler, bilimsel bulguları veya antik DNA örneklerini görmezden gelmektedirler ve bu güne kadar toplumda bir algı operasyonu yapmışlardır.

R1 tezini savunanlarla ve Q1 tezini savunanların tezleri, genetikteki son gelişmeler ve yeni bulgularla geçerliliğini kaybetmiştir. Gerek günümüz Orta Asyalı Türklerinde gerekse Ön Türklerde (Göktürklerin öncülerinde) G, J, K, N, Q, R haplogrupları mevcuttur. Bu haplogruplar da F HAPLOGRUBUNUN TÜREVLERİDİR. Antik DNA örneklerinde Türklerin Hunlar zamanından beri bu haplogrupları taşıdıkları bilimsel olarak antik DNA örnekleriyle tescil edilmiştir. Ayrıntılı bilgi için web sitemizde kaynakları verilen makalelerimizi okuyabilirsiniz: www.haplogruplar.com

Türk kavramı, Gök Türklerle önem kazanmıştır ve zaman içinde Oğuz, Kıpçak, Tatar, Özbek, Uygur, Kırgız, Kazak, Balkar, Nogay, Kumuk vb halkların tamamını tanımlamak için kullanılmıştır. Türkler tarih boyunca budunlar halinde yaşamışlardır. Her bir budunun binlerce senelik geçmişi vardır. Örneğin Kırgızların ve Hunların MÖ 200’lerden beri Çin kaynaklarında adı ayrı ayrı geçmektedir. Aynı şekilde daha batıda (bugünki Kazakistan coğrafyasında, Karadeniz ve Kafkasyanın kuzeyinde) yaşayan Türkler, Tölesler adıyla Çin kaynaklarında geçmektedir. Her bir Türkî halk Çin kaynaklarında farklı adlarla geçmektedir. Aynı şekilde Hazar Denizinin doğusunda yaşayan Türkî grupların adları da Çin kaynaklarında çeşitli adlandırmalarla geçmektedir. Gök Türkler zamanında dahi Gök Türklerin Oğuzlar ve Kırgızlarla olan mücadeleleri geçmektedir. Türkler, genel olarak budunlar ve boylar halinde yaşamış, çoğu zaman birleşip imparatorluklar kurarken kimi zaman da küçük devletçikler şeklinde birbirleriyle mücadele etmişlerdir. Ancak dilleri ortak olmakla birlikte Karadeniz ve Kafkasya’nın kuzeyinden Altay dağlarına, İran’dan Moğolistan’a ve Hazar Denizinden Çin’e kadar geniş bir alanda en hakim ulus olmayı başarmışlardır.

Bu bağlamda böyle büyük ve geçmişi olan bir milletin temelinin çok daha eskilere dayandığını düşünmek gayet doğaldır, her bir budunda farklı haplogrupların baskın olması gayet doğaldır. Bu durum Türklerin derleme bir topluluk olduğunu göstermez; aksine 40.000 yıl önceki F haplogrubunun hemen bir çok varyasyonunu taşıyan Türk toplumunun, F’nin dağılma noktasında bulunduğunu ve çok eski bir millet/ulus olduğunu gösterir. Yani diğer bir ifadeyle, F haplogrubundan türeyen gruplar, Orta Asya’dan dünyaya dağılmıştır. Orta Asya’nın farklı bölgelerinde kalan gruplar da kendi içlerinde çeşitli varyasyonlarla ayrışmıştır.

Örneğin Sibirya’da Yenisey bölgesini yurt edinen Kırgızlarda kurucu unsur R1a olabilir, ancak Başkurtlarda kurucu unsur R1a diyemeyiz çünkü Başkurtlarda en fazla görülen haplogrup R1b’dir.

Benzer şekilde Uygurlar (Dokuz Oğuz), Hazarlar ve Oğuzlarda kurucu unsurun Q ya da R1 olma ihtimali yoktur; Oğuzlar ve Hazarlar için J haplogrubu daha güçlü bir ihtimal olarak karşımıza çıkmaktadır. Oğuzların bir boylar konfederasyonu olduğu düşünüldüğünde, G, J, N ve R1b ’nin ağırlığını görmekteyiz; ancak en baskın grup J2’dir. Bu haplogruplardan müteşekkil boyların birlikte Oğuz konfederasyonunu oluşturduklarını görmekteyiz. Türklerdeki J çoğunluğu ile Uygurlardaki J çoğunluğu Dokuz Oğuz, Hazarlar ve Oğuzlar arasındaki tarihsel bağlara da işaret etmektedir.

Yüksek bir uygarlığa sahip olan Uygurların J2 ağırlıklı olması tesadüf olamaz, Uygurlar, diğer Türkî halklar içerisinde en yüksek uygarlığa sahip Türk topluluğudur. J2’nin Doğu Türkistan’da 3 bin yıldan eski olduğunu Shou et al makalesinde belirtmektedir. Bu bağlamda Uygur-Sümer bağlantısı olabilir mi sorusu akla gelmektedir. Zerjal et al (2002) de, J2’nin Orta Asya’ya Neolitik çağda (muhtemelen MÖ 6000’den önce) vardığını, J’nin koyun ve keçiyi evcilleştiren ve Orta Asya’ya götüren halk olduğunu makalesinde belirtmektedir. Neolitik çağda J haplogrubu muhtemelen G1 ile birlikte, BMAC (Anav kültürü) üzerinden Altay’a kadar çıkmıştır. Nitekim Hunlar döneminde MÖ 50’lere tarihlendirilen antik J2 örneğini görmekteyiz.

Ayrı bir budun olan ve farklı bir lehçe konuşan Sakalar (Yakutlar) için N’yi baskın unsur olarak öne sürebiliriz ancak G, J, Q ve R gibi haplogruplar alakasız kalır.

Türkçe derleme bir olmamakla birlikte, Türkler sayısı bir kaç milyon olan basit bir topluluk da değildir. Keskin ve ileri düzey kuralları olan Türkçenin, bol istisnalara sahip Avrupa dilleri gibi melez bir dil olmadığını çoğu dilbilimci de kabul etmektedir. 200 milyonu aşkın bir toplumdan söz ediyoruz ve bu toplumun kurucuları yakın zamandaki bir kaç binlik veya on binlik bir gruptan değil, çok daha eskiye, 45 bin yıl önceki F haplogrubu mensuplarına dayanıyor olabilir. F haplogrubundan ayrılan grupların dili zaman içinde coğrafi izolasyon nedeniyle değişmiş olsa da sondan eklemelilik özelliklerini korumuştur. F’nin varyasyonları çok daha eski zamanlardan beri Ön Türk topluluklarını oluşturmuş olabilir.

Günümüzde tüm halklar birden çok haplogruptan müteşekkildir. En az karışımlı olduğu düşünülen Japonlarda bile C, D, J, Q, N, O gibi haplogrupları görmek mümkündür. Bunu daha küçük ölçekli topluluklarda da görmekteyiz. Örneğin küçük bir topluluk olan Adigelerde bile E, G, I, J, R, Q gibi çok sayıda haplogrup vardır. İşin aslına baktığımızda Ön Çerkezleri tek bir haplogruba mensup düşünmek de yanlış olur. Küçük bir topluluk olması nedeniyle Çerkez toplumu ilk oluştuğu evrelerde farklı haplogruplarda aile veya kabilelerin bir araya gelmesiyle oluşmuş bir halk olabilir ve dilleri de bu ailelerin bir araya gelmesiyle evrilmiş olabilir. Ancak aynısını 200 milyonluk Türk dünyası için düşünecek olduğumuzda, daha geniş coğrafyada yaşamalarına rağmen şive veya lehçe farklılıklarıyla aynı dili konuşan Türklerin ortak köklerinin daha eskiye dayandığı ve F haplogrubunun merkezinde olduğu bariz ortadadır.

Bu bağlamda Türkleri tek bir haplogruba bağlama peşinde olanlara dikkatle yaklaşılması gerekmektedir. Ayrıca Türkü Türk yapan, Bilge Kağan’dan Selçuk Bey’e, Alparslan’dan Ertuğrul Gazi’ye, Fatih’ten Atatürk’e çok sayıda Türk kökenli önder ve kahramanlardır. Tüm bu kahramanların (tek haplogrup benimseyen araştırmacılar tarafından) her birinin Q olduğunu ya da R1a olduğunu iddia etmek mümkün değildir. Türk dilinin kökeninin Q’dan ileri geldiğini iddia etmek ise (Q’nun yaşından dolayı) Türkçenin yeni bir dil olduğunu iddia etmek demektir. Türkçe kuşkusuz F haplogrubuna dayanacak kadar 50.000 yıllık geçmişi olan eski ve kadim bir dildir. Türkçe ve Sümerce arasındaki benzerlikler de her ne kadar batı dünyası ve destekçileri tarafından gizlenmeye çalışılsa da Türkçe, tarih boyunca varlığını sürdürmüş ve bir çok dilin temelinde yerini almış köklü bir uygarlık dilidir.

İLHAN CENGİZ
www.haplogruplar.com

Söz konusu haritayı görmek için tıklayınız:
http://goo.gl/rYStlf

Ilhan Cengiz, Gürsel Yilgin, Onuralp Yüncü, Kuman Atabek, Necati Pakalınlı, Kemal Çakmak, Esmail Esmailnia, Béla Kovács, Hakan Bahadir,Yiğit Baldan, Hüseyin Can, Ali Altınkaynak, Onur Yıldız, Mustafa Onur Kutlay, Kemal AL Gazzah, Simay Kılınç, Timur Kocaoğlu, Eyüp Berk Batuhan, Seyhun Sugnak, Bilal Urhan, Zeynep Deniz, Islam Bayraktar,Andras Biro, Furkan Baylan, Ekrem Sorgun, Batuhan Hangün, Mete Biricik, Korash Atahan, Mustafa ÇaLışkan, Ahmet Guerova,

Uyghur 32 heripi uyghur medeniyiti we dunya medeniyiti til sahesidiki bir alahide möjize. Uning yighinchaqliqi, sanning azliqi, oqulushtiki asanliqi we éniqliqi bilen hemde til bilen atashta we yézishta yéterlikliki bilen uyghur medeniyitimizdiki bir göher abide.
Uyghur 32 heripi bir (1) dégen matématikidiki taq sanni a (1) dep ishlitish hemde bir (1) ni a (1) ni köpeytishtin bashlan’ghan. Mesilen:
Siz qolingizgha bir qanche santimétirliq (4 yaki 5 santimétir) inchike simni élip ewel uni bir ( 1) ge oxshash tüzleng. Andin uni (ia ) sheklige keltürüng, uni yene tüzlep (b) shekilge keltürüng, uni yene tüzlep (s) shekilge keltürüng… Boyiche 32 herplerning sheklini tüzigili bolidu. (chékit,ء hemziler, herplerni perqlendürüsh rolini oynaydu).
Eger bu bir (a) bilen 0 din 9 giche bolghan natoral sanlarning sheklini chiqirishqimu bolidu. Mesilen: yuqiriqi simni tüzlep, uning bilen nöl (0) ni sheklini chiqiring, uni yene tüzlep (a) shekilge keltürüng. Uni yene tüzlep (2) shekilge keltürüng…9 giche sanlar sheklini chiqirishqa boluwéridu. Démek, bu yerde 32 herp bilen 0 din 9 giche bolghan natural sanlarning mahiyet menbesi bu (1) boldi. Bu bir (1) taq san bolup, buni tebi’et dunyasidiki madda qanuniyetliri boyiche tetqiq qilghanda, taq sanning eksi jüp (2) san bolidu (jüp sani ‹2› ikki, bir taq sanning ikki qétim tekrarlinishidinla ibaret bolidu). Taq bilen jüp qarmu- qarshi bolghinidek tebi’et dunyasidiki maddilarmu qarimu- qarshiliqning mehsuli hésablinidu. Mesilen: qish- yaz, kéche- kündüz, er- ayal, höl- quruq, issiq- soghuq… Qanuniyetlerning mahiyitimu 32 herp we sanlar qanuniyitige oxshap kétidu.
Natural sanlar 0 din 9 giche bolsimu, uning qoshulush pirinsipliri intayin keng bolghinidek uyghur 32 herplirining qoshulushidin kélip chiqqan jümliler intayin keng türde she’iylerni til bilen ipadyleydighan yéziq bilen yézip chüshendüreleydighan qanuniyetni barliqqa keltüridu. 32 herp her biri 32 herptin orun almiship köpeyse jem’iy 1024 almishish bolidu hemde shu qanuniyet asasida ipadilimekchi bolghan mezmun éhtiyajimizgha qarap yene almishishi (bir herpning köp tekrarlinishi) din roman eserler barliqqa kélidu hemde herqandaq dunyawiy meshhur eserlerni terjime qilip, uyghur tilida ipadileshke bolidu we yétidu. Yétipla qalmastin bir teswirni bir qanche güzel til bilen teswirleshkimu bolidu. Yighinchaqlap éytqanda, yéziq we til qanuniyitidiki 1024 almishish 32 herpke toplinidu. 32 herp (a) ge toplinidu. Bir (a) dégen ibare bilen uyghur medeniytide eng muhim orunni tutidighan yéziq we tilni keship qilish dunya miqyasidiki eng pellige yetken yuqiri sewiye hésablinidu. Biz uyghur milliti buning bilen pexirlinishke orunluq. Aptur bu nuqtini téximu aydinglashturush we ilmiy ispat süpitide 32 herpning tebi’et dunyasidiki madda qanuniyiti bilen herplerdiki qanuniyetning bir ikenlikini ilmiy delillesh üchün madda qanuniyiti bilen 32 herp qanuniyiti birleshtürülgen 32 herplik shahmatni xelq’araliq (shahmat sheklide) keship qildim.
Teb’iy pen we 32 herp shahmiti birlik qanuniyette bolidu
Mijit 32 herp shahmitini oynash usuli: taxta üstidiki katekchilerge 32 herpler oyuldi. Uruqlargha 32 herpler oyuldi hem formililar oyuldi. Taxtidiki formula we herp bilen uruqdiki formula we herp oxshash bolghan katekchige yeni oxshash rengdiki katekchige uruqlarni qoyimiz, qoyup bolghandin kéyin méngishta maddilarning qarmu-qarshiliq qanuniyiti boyiche ot bilen tupraq tüz siziq boyiche mangidu. Hawa bilen su uruqi qiyiq ( bulungdin bulunggha) mangidu. Uruqlardiki derije sani ( derije déginimiz- her bir formulilardiki töt qewet qurulmilarning madda nisbetliri tedriji yuqiri-töwen bolushlirigha qaritilghan. Mesilen: bir yilning töt pesli tedriji dewrlen’gen’ge oxshash qanche bolsa shunche qedem mangidu. 1-derijidiki bir qedem, 2-derijidiki 1 ya 2 qedem, 3-derijidiki 1 ya 2 ya 3 qedem, 4-derijidiki 1 ya 2 ya 3 ya 4 qedem mangidu (turghan orni hésablanmaydu). Méngishta aldi ochuq bolushi shert. Uruqlarning 16 si töt singirliq, 16 si yumulaq sheklide yasilidu.
Yéyish usuli: uyghur tibabetchiliki ot bilen su yeni quruq issiq bilen höl soghaq (sepira bilen belghem), hawa bilen tupraq yeni höl issiq bilen quruq soghaq (qan bilen sewda) qarmu-qarshi bolush bularning her biri töt derijide xuddi 16 uruqlardiki töttin 16 derijilerdikidek bolushidin ibaret qanuniyet we dawalash pirinsipi asasida neziriye turghuzidu we emeliy dawalash élip baridu. Tebi’et dunyasida 4 amil bolidu. Adem bedinide töt xilit bolidu. Her bir amil we xilit yene 4 din 4 din 16 derijilerge bölünidu. Tebi’etliri qarmu-qarshi derijisi teng amillar we xilitlar bir-birini ékologiyede tengshep turidu. Derijisi teng bolsimu yaki yuqiri-töwen bolsimu qarmu-qarshi amil, xilitlar bir-biri bilen teqezzalishidu (qarshilishidu), mushu qanuniyet we pirinsip asasida uruqlar bir-birini yeydu, bir qétimda birla uruqni yéyishi shert (qedem sani yetmigen uruqni yiyelmeydu).
Madda qanuniyiti boyiche yingish we yingilish: eger maddilardiki qarmu-qarshiliq qanuniyiti boyiche oynalsa eng axirida taxta üstide ikki terepning uruqliridiki qarmu-qarshiliq asasidiki bir-birini yeydighan uruqdin kimning burun tügise yaki uruqi mangalmaydighan halette tosulup qalghan bolsa, shu terep yingilgen bolidu. Eger ikki tereptinla birdin uruqi qélip bir-birini yiyishelmey méngiwéridighan halet shekillense, kimning uruqidiki derije sani töwen bolsa shu terep yéngilgen bolidu. Eger oyun axirlashmayla bir terep ikkinchi terepni yéngishke közi yetmey men yéngildim désimu bolidu.
32 herpler boyiche yéngish we yéngilish: oynighuchilar herpler arqiliq birer xetni taxta üstide tüz bir qurgha (qur atlansimu bolidu) chiqirishni aldin déyiship élip, u xetni (birer jümle) kim burun chiqarsa shu yenggen bolidu. Mesilen: yengdim- y e ng d i m yaki teslim bol-t e s l i m b o l….. Eger xet chiqirish emelge ashmisa (xet chiqarmaqchi bolghan herpidin birersi yiyilip ketse déyishken xet chiqmaydu) oyun madda qanuniyiti boyiche oynilip axirlashsimu bolidu yaki xet chiqarmaqchi bolghan herpidin birerni yigüziwetken terep yéngilgen bolsimu bolidu.
16 formulaliq ot, hawa, su, tupraq yeni sepira, qan, belghem, sewdadin ibaret maddilarning 16 formulaliri qanuniyiti boyiche oynalsa tibabetchilik shahmiti oynalghan bolidu. 32 herpler boyiche bu shahmat oynalsa herpler orun almiship jümliler tüzesh qanuniyiti shahmiti oynalghan bolidu. Bu ikki pen bir-birige intayin maslashqan halda tüpki qanuniyiti birlik qanuniyetke mensup bolidu.
Uyghur 32 herpi tebi’et dunyasidiki maddilar qanuniyiti asasigha tedbiqlinip tüzülüp ijad qilghanliqi üchün u dunyadiki herqandaq herplerdin we xetlerdin alahidinmu alahide orunda turidu. Edebiy ipadilesh jehette 32 herpning almishishliridin tüzülgen til ahangliri we til bayliqi jehette dunyada eng aldin qatarda turidu. Uyghur 32 herpidin bashqa herqandaq milletning herpi yaki yéziqini tebi’et qanuniyiti bilen tedbiqlap shahmatlashturush mumkin bolmaydu.
Tebi’et dunyasidiki tüpki qanuniyet asasida uyghur tébatbetchilikining nezeriyesi we emeliyiti bu shahmatqa mujessemleshken we jewherlinip toplamlashturulghan hemde uyghur 32 herpining alahide bolushida siri tebi’et dunyasidiki maddilar qanuniyiti asasida barliqqa kelgen dep éniqlap yéshiwétildi.
32 herp shahmitining alahidiliki, uyghur tébabetchilikining nezeriyesi we emeliyiti bu shahmatqa mujesseleshken we jewherlinip toplamlashturuldi. 32 herp hem birleshtürüldi. Uyghur tébabet we herqaysi tébabet xadimliri, oqughuchiliri, heweskarliri, adettiki kishiler, ösmürler, tenterbiye xadimliri, musabiqe ötküzgüchiler we türkiy til tetqiqatchiliri, özige herp (xet) we til tetqiq qilghuchi milletler, dunyadiki eng mukemmel herpler we tilni tetqiq qilghuchilar… Oynash arqiliq tébabetchilikning adem bedinidiki xlitlarning, ezalarning mijezlerning, dorilarning pesillerning… Qanuniyet, pirinsip, qa’idilirini chongqur, mukemmel bilip alalaydu we tiz bilip alalaydu. Tibabetchilik emeliyitide ünüm intayin yuqiri bolidu hem herplerdin jümle tüzülüshlerning, jümliler kéngiyip, hésabsiz shey’ilerni til bilen atashqa bolidighanliqini we yétidighanliqini, pütün dunyadiki edebiy til bilen yézilghan barliq milletlerning romanlirini terjime qilishqa we atashqa yitidighanliqini bilishke bolidu. Oynash arqiliq medeniy köngül échish, musabiqe élip bérish, eqli we jismani charchighanda oynap harduqni chiqirish, oqu- oqutushta tibabet shagirtlirini bir tereptin oynutup bir tereptin tibbiy sawatqa mukemmel ige qilishqa bolidu. Her bir tibbiy xadim 32 herp shahmitidiki 16formulalarning qanuniyetlirini, orun almishish prinsiplirini, teqezzalishish qa’idilirini, amillirini choqum toluq bilishi shert. Chünki tibabetchilikning barliq qa’ide-qanuniyetliri bu 32herp shahmitidiki formulalar we shahmat qanuniyitining sirtida emes.
Bu 32herp shahmitidiki qa’ide qanuniyetlerni bilmigen tibbiy xadim mukemmel tibbiy xadim we kesip ehli hésaplanmaydu. Bu shahmatning tetqiqat qimmiti yuqiri bolushtin sirt dawalashta emeliyetke ghayet uyghun qilip tibabetchilik emeliyitide tejribidin ötküzüp keship qilindi. 32herpning emeliyiti shahmatta ispatlinip turuptu-elwette. Tebi’iy pende, tibabetchilikide eng mukemmel derijide jewherlinip toplamlashturulghan, 32herplerning alahide ikenlikini yeni tebi’et dunyasidiki maddilar qanuniyiti asasida tetqiq qilip barliqqa kelgenlikini chüshendüridighan neziriyining we emiliy ispatning yoq bolushigha xatime bérildi.(Shahmijithémitqomul)

Autori: H.A.Fikret

«tesewwup pelsepisi» dégen bu namomumiyliq jeh’ettin tesewwup idiyilirining omumiy namini bildüridu. Shundaqtimu uni özige xas bir diniy pelsepe h’ésablighan ikenmiz, uninggha qisqiche bolsimu tebir bérishimizge toghra kélidu.
«tesewwup pelsepisi» «wehditi wujud»(barliqningbirliki) telimatigha asaslan’ghan pelsepiwi telimat bolup, ka’inattiki barliq sheyilergerche körünüshte köp bolsimu, mah’iyet étibari bilen birla barliq (mewjutluq) barikenlikidin ibaret yekke barliq nezeriyini ilgiri süridu. Mana shu mah’iyet süpitidikibirlik bilen h’adise süpitidiki köplük otturisida baghlinish tesewwup pelsepisiningmezmunini teshkil qilidu. Emma tesewwup pelsepisidiki merkiziy orunda turidighanmesile yekke barliq bolghan wujudi mutleq bilen uning süpetlirining eng mujessemleshken h’aldiki tejellisi dep qaralghan insan otturisidiki munasiwet mesilisi bolup h’ésablinidu.shunga tesewwup pelsepisidiki barliq pikir, chüshenchiler mushu mesilini chöridigen h’aldaqanat yayidu.

Insaniyet özining tepekkur tarixida eng köp köngül bölgen,izdengen mesile dunyaning esli menbesi, mah’iyiti mesilisi bolup h’ésablinidu. Chünkibu mesile üstidiki izdinish mah’iyette insanning öz-özini chüshinish yolidiki urunushliriningaldinqi sherti idi. Qedimki yunan peylasopliridin télis alemning esli menbesini«su» din izdep barliq nerse sudin peyda bolidu we sugha qaytidu» dep chüshendürse,anaksimandir muqim shekilge ige bolmighan madda dep qarap buni «cheksizlik» dep atighanidi.anaksimén bolsa ka’inatning menbesini «h’awa» dep qaridi. H’éraklét esli menbeni«ot» dep qarap, «ka’inat ottin peyda bolghan, axiri yoqilip otqa qaytidu» dése,pifagor esli menbeni «san» dédi. Dimokrit «atom»din peyda bolghan dése, soqratalemning peyda bolushini «meqsetchilik» nezeriyisi bilen izahlidi. Platon «idiye»bilen sherhli -se, aristotil yuqiridiki qarashlarning h’emmisini yekünlesh asasida otturighachiqarghan «subistansiye» telimati bilen chüshendürdi.

Meyli sherqning qedimki peylasopliri bolmisun yaki gherbningbolmisun, ular oxshash bolmighan mewqede turup ka’inatning esli menbesini chüshendürü-shke tirishqan. Ularning beziliri bu menbeni konkrét bir maddidin, jisimd -in, sheyidinizdise, beziliri tashqi alemdin izdigen. Kéyinche marksizm klassikliri bu izdinishlerningomumiyliq jeh’ettin ikki xil yönilishke ige ikenlikini körsitip, bu ikki chongyönilishni «matériyalizm» we «idé’alizm» dep atighanidi. Bizge melum, marksizm klassiklirih’échqachan özidin ilgiriki idiyiwi miraslargha, meyli u idé’alistik xah’ishqa igebolushtin qetiynezer, pütünley inkar qilish pozitsiyisi tutmighan, eksiche ularningichidiki ilghar idiyilerdin, di’aléktik pikirlerdin tenqidiy ozuqlinip öziningpelsepe sistémisini berpa qilghan.
Islam dini ichide dunyagha kélip «quran» we h’edislerni’özining asasiy idiyiwi menbesi qilghan tesewwup pelsepisi alemning h’emmige qadir,qudretlik alla teripidin yaritilghanliqini qetiy mu’eyyenleshtüridu. Shungimu ularningqarishida, alladin bashqa h’échqandaq barliq mewjut emes deydighan yekke barliq qarishih’ökümran orunda turidu. Shundaq iken, ular «wehdeti wujud» telimatigha asaslinip,ka’inattiki mewjutluqlarni, alemning peyda bolushini qandaq chüshendüridu? Ular ka’inattikibarliq sheyiler -ni, alemni birdinbir h’eqiqiy barliq bolghan «wujudiy mutleq»ningsüpetlir -ining h’er xil shekillerde körünüshidinla ibaret dep chüshendüridu. Tesewwu-pta bu «tejelli» déyilidu.

«tejelli» sözining esli menisi «parlapkörünüsh, jilwilinish…» dégenlik bolup, tesewwupta h’eq süpetlirining ashkarilinishi,körünüshini körsitidu. Tesewwup ehlining qarishiche, birdinbir h’eqiqiy barliq bolghanalla özini körüshni we körsitishni xalighan we mushu sewebtin ka’inatni yaratqan:

Yar özin körmekke ayne ijad eylemish,
Süreti ijad alemdin bu menidur gherez.(1)

Démek, ularning pikriche «h’ösni mutleq» (mutleq güzellik)öz h’ösnini körüsh üchün eynek süpitide alem, ka’inatni yaratqan bolup, alemningyaritilishining tüp sewebimu mana shuningdin ibarettur. Tesewwup alemning yaritilishiningseweblirini özining zémini bolghan islam dinining alemning alla teripidin yaritilghanliqih’eqqidiki qarashlirida soqratqa awaz qoshup télé’ologizmliq (meqsetchilik) mewqesini’eks etturgen. Yuqirida körginimizdek, h’eq öz güzellikini körüp, uningdin zoqlinishüchün ka’inatni özige eynek süpitide yaratqan. Ularning bu qarishida yene ka’inatningyaritilish sewebini éstétik nuqti’inezerdin chüshendürüsh xah’ishimu eks etkenidi.buningdin sirt, sopilar yuqiridiki omumiy mewqesidin (yeni meqsetchilik nuqti’inezerdin)chetnimigen h’alda, ka’inatning barliqqa kélishi -ning seweblirini yene birqanche nuqtilardinchüshendurushke tirishqan. Grozin alimi é. D. Jawelidze tesewwuptiki alemning barliqqakélishining sewebi h’eqqidiki qarashlarning üch xil nuqti’inezerge merkezlishidighanliqinikörsi -tidu we ularning qarashliridiki asasiy xah’ishlargha asasen bu uch xil qarashni«éstétik prinsip», «ishqi prinsip», «génosologiyilik prinsip» (bilish prinsipi)dep ataydu. «h’ösni mutleq öz h’ösnini körmek üchün eynek ornida ka’inatni yaratqan»dégen qarash tesewwuptiki alemning barliqqa kélish sewebining «éstétik prinsipi» idi.

Emdi tesewwup telimatidiki alemning yaritilishining «ishqiprinsipi» we «génosologiyilik prinsipi»ni körüp baqayli. Tesewwupning qarishiche,wujudi mutleq özining tejelli qilghan «emma we sifat»ge ashiq, chünki u ka’inattinibaret eynekte öz h’ösnini körgendin kéyin, öz h’ösnige ashiq bolghan h’em eyneksüpitidiki ka’inatta körüngen h’ösninimu özige ashiq qilghan. Biz körüp ötken ezizidinnesefning «bu nur öz kamalini, esma we sfatini öz mez’h’irinde (körüshide) mushah’ide’etkini üchün (körgini üchün), ulargha (öz körünüshlirige) ashiqtur. Bu sewebtinademning roh’imu öz jismigha ashiqtur. Chünki adimiy jisim adimiy rohqa mez’h’erdur(érishkendur)» dégen sözliridimu bu qarash ochuq ipadilengenidi. Jalalidin rumimu«ademni ezeldin özüngge ashiq etkeniding, ishq ghelyani bilen alem barliqqa keldi»deydu.démek, ularning pikriche, h’ösni mutleq ka’inattin ibaret eynekni yaritip öz güzellikinikörgendin kéyin, ulargha ashiq bolghan h’em ularnimu özige ashiq qilghan. Shunga jalalidinromi «h’eq üchün ishq ölchem bolarmish» deydu we ka’inatning mewjutluqini, h’erikitini’ishq bilen chüshenduridu. Tesewwupning mewjudiyet qarishida h’eqiqiy barliq peqet bir,yeni wujudiy mutleq bolghaniken, u h’alda mentiqe jeh’ettin éytqanda, ularning nezeridikibu ishqning obyéktimu, subyéktimu bir, yeni ishqmu, meshuqmu eslide bir bolghan bolidu.shunga ularning qarishida «ishq allaning lutfi» bolup h’ésablinidu. Meshuq ezelde barliqlarni’özige ashiq qilip, ashiqlarning közliride özini körüp h’uzurlan’ghan: chünki sen ayne’ikewne tejella eyleding, öz jemaling cheshme’i ashiqden temasha eyliding. (sen ka’inateynikige tejelli qilding, öz jamalingni ashiqning közide körüp tamasha qilding) shunga,ularning nezeride birlikning köp körünüshige seweb nerse mana shu ishq. Eger ishqtinibaret bu tuyghu bolmisa alem peqet birlik h’alitide körüngen bolatti.

Ibin erebi bu h’eqte«eger ishq bolmighan bolsa birlik üzülüp qalmighan (yeni ashiq – meshuq dep köplüksheklide körünmigen) bolatti» deydu. Jalalidin rumimu «jümle meshuqtin ibarettur, ashiqperidur, tirik bolghini peqet meshuqtur, ashiq bolsa murdedur»deydu. Démek, ularningqarishida alemning peyda bolushining bir sewebi mana shu ishq, shunga özini untughanh’alda shu ishq qaynimigha chöküp meshuq bilen birliship kétish arqiliq eslidiki birlikh’alitige qaytish teswwuptiki eng aliy ghaye bolghan. Mana bu alemning yaritilishiningsewebliridin biri bolghan «ishqi prinsip» idi. Bulardin bashqa, ular yene alemningpeyda bolushining sewebini «wujudiy mutleqning bilinmekni xalighanliqi we mushu sewebtinka’inatni yaratqanliqi bilen chüshendüridu. Ularning pikriche bir h’edisi qudisi da allanamidin shundaq déyilgen: «men bir yoshurun xezine idim, bilinmekni istidim we bilinmeküchün dunyani yarattim». Shunga, tesewwupta insanning birdinbir meqqsiti h’eqni tonush,bilish dep qarilidu. Chünki ularning qarishiche h’eq bilinmek üchün ka’inatni yaratqan,yeni tejelli qilghan. Shunga ka’inattiki barliq sheyilerde wujudiy mutleqning süpetliri’eks etken bolidu. Insanmu h’eqning tejellisi, uningda h’eqning süpetliri eng mujessemh’alda tejelli bolghan. Shunga h’eqni tonush insanning özini tonushidin bashlinidu. Manabu alemning yaritilishining «génosologiyilik prinsipi» (bilish prinsipi) idi. Alemningyaritilishining sewebi toghrisidiki bu üch xil qarash emeliyette tesewwuptiki mewjudiyetqarishi bolghan «wehdeti wujud» telimatining sherh’isi bolup, birdinbir barliq bolghanwujudiy mutleqning h’er xil körünüshlerde tejelli bolushning sewebini chüshendürüshke intilishidi. Shunga «bu üch prinsipning h’emmisi bir – birini toluqlap, tebi’iy h’alda birlikke’ige bolghan». Mutesewwuplarning qarishiche, tejellining qandaq meydan’gha kélidighanliqini’alladin bashqa h’échkim bilmeydu. Chünki dunya h’er deqiqe yéngidin tejelli bolup turghanliqi’üchün tejellilerning qandaq meydan’gha kélidighanliqini bilgili bolmaydu.

Biz bolsaq dunyanijimjit, turghun h’alette h’ésablaymiz, emeliyette bolsa ka’inat h’er deqiqe ichide yéngidinyaritilip, yoqilip yene qaytidin yaritilip turidu. H’erqandaq bir sheyi bir xil shekildikitejellidin yoqilip, yene bir xil shekilde tejelli bolup turidu. Ularning qarishiche,biz turuwatqan bu maddiy dunyadiki h’er xil süretlerde körüngen sheyiler wujudiymutleqning esma we sifatning biwasite h’aldiki tejellisi (körünüshi) bolmastin, belkibirqanche basquchlardin (yeni birnechche alemdin) kéyinki körünüshi h’ésablinidu. Ularbuni «h’ezerati xemis» (besh mertbe) dep atighan. Ularning bu «besh mertbe»si wujudiymutleqning wujudining besh mertibi bolup, h’eqning ka’inatni yaritishtin ilgiriki yéganewujudi (yégane barliqi) uning esma we sfatning tejelli bolup köp körünüshning basquchlirini’öz ichige alghan. Bu besh mertbe töwendikiche:(1) «h’ezerati gheybi mutleq» (mutleqghayibliq mertibisi) bolup, bu mertibige «late’eyyun» (bilinmigen, melum bolmighan,ashkarilanmighan), «alemi itlaq» (erkin alem, azad alem), «gheybul gheyib» (ghayiblarningghayibi), «h’eqiqetul h’eqayiq» (h’eqiqetning h’eqiqiti), «zati ilah’iye» (xudaning zati),«emayi mutleq»11, «ghobi h’üwiyyet» (ghayib h’eqiqet) isimliri bérilgen. Ularning qarishichebuzat mertibisi bolup, idrakning sirtida bolghini, yeni bilish mumkin bolmaydighanliqi’üchün bu namlar bilen atalghan bolup, bu «eyani sabte we h’eqayiqi ilmiyye» (h’eqiqetilmi) alemi h’ésablinidu.21 (2) «alemi jeberut» (büyüklük alemi) mertibisi bolup,bu allaning namliri we süpetlirining deslepki namayan bolghan alemi dep qaralghan.shunga bu basquchta «te’eyyuni ewwel» (birinchi te’eyyun, deslepki ashkarilinish),«tejelli’i ewwel» (deslepki tejelli), «h’eqiqeti muh’emmediye», «eqliy wwel» (deslepki’eqil) «roh’iy külli» (omumiy roh, pütün roh), «kitabi mubin» (ashkara, ochuq kitab)dégenge oxshash namlar qollinilghan. Ularning pikride, buning «büyüklük alemi» déyilishiningsewebi namlar we sfatlarning ayrim shekillerde tejelli bolmighanliqi, zattin ayrilipchiqmighanliqidin bolghan. Shunga ular bu mertibini yene «wehdeti mutleq» (mutleq birlik)depmu atighan. Ularning qarishiche, bu birinchi te’eyyun «lamut alemi» (ilah’i alem)bolup h’ésablinidu. Shunga birinchi te’eyyunde (yaki deslepki tejellide) mülk mertibisimeleküt mertibisidin, meleküt mertibisi jeberut mertibisidin, jeberut luh’uttin ayrilmighanbolup, bularning h’emmisi téxi ayrim – ayrim h’alda tejelli bolmighan bolidu. (3)«alemi meleküt» yaki «alemi erwah» (perishtiler alimi yaki rohlar alimi mertibisibolup, buninggha «te’eyyuni sani» (ikkinchi ashkarilinish), «sidretul munteh’e»31,«berzah’i sughra»41, «alemi tefsil» (tepsiliy alem, h’emme nerse toluq ashkarilan’ghanalem), «alemi misal» (misallar alemi) dégenge oxshash namlar bérilgen. (4) «alemisheh’adet» (guwahliq alemi) mertibisi bolup, buninggha «alemi mülk» (alem, dunyameniside bolup, maddiy dunyani, yeni köz aldimizdiki dunyani körsitidu), «aleminasut» (insaniy alem), «alemi enasir» (unsurlar alemi, éléméntlar alemi),«alemi exlaq we enjum» (asmanlar we yultuzlar alemi), «alemi mewalid» (peydebolush, meydan’gha kélish alemi), «alemi h’és» (sezgüler alemi, yeni sezgü ezalarbilen h’és qilghili bolidighan alem) dégenge oxshash namlarmu bérilgen. (5) «alemi’insaniy kamil» mertibisi bolup, bu aldinqi mertibilerning h’emmisini özige mujessemleshturgenmertibidur.51 tesewwup ehlining qarishiche, zat mertibi bolghan «mutleq ghayibliq mertibisi»depeqet allaning zati mewjut bolup, süpetliri téxi zattin ayrilip tejelli bolmighan.zat mertibisi eqil – idrakning sirtida bolup, uni bilish mumkin bolmayla qalmastin,yene uni melüm makan we zaman ichige qoyup tesewwur qilghilimu bolmaydu. Shunga bumertibige «late’eyyun» (melum bolmaydighan, ashkara bolmaydighan, yeni mu’eyyen makan,zaman’gha teyin étishke bolmaydighan dégen menide) ismi bérilgen. Shunga ular zat mertibisi’idrakning sirtida bolghini üchün «wujudi mutleq»ning «esa we sifati» tejelli bolghanmertibilerni üchke bölidu. Bular «jeberut alemi» (ulughluq alemi), «meluküt alemi»(melekler, yeni perishtiler alemi) we «mülk alemi» (maddiy alem)din ibaret.

Ezizdin nesefi bu’üch alemning munasiwitini shundaq chüshenduridu: «zah’iri alemde batini alemning alametliribolidu. Mülkte melekütning belgiliri bolidu… mülk melekütke oxshaydu. Melekütningasasi jeberutta bolidu. Chünki mülk melekütke guwahliq béridu, meleküt bolsa jeberutnidelilleydu»61. «jeberut alemi mülk bilen melekütning bashlinish menbesi bolup, umülk bilen melekütke ashiq. Chünki u meleküt bilen mülkte öz h’ösnini körüp, öziningisim we süpetlirini tamasha qilidu. Xuddi shuninggha oxshash melekütmu mülükke ashiq.chünki mülkte meleküt özini namayan qilghan. Melekütte bolsa jeberut namayan bolghanbolidu»71. Nesefi bu alemlerning bir-birige baghlan’ghanliqini, biri bolmisa yene biriningmubolmaydigha nliqini éytidu: «meleküt bolmisa mülkning bolushi, mülk bolmisa melekütningbolushi mumkin emes, h’er ikkisi birlikte bolup, bir-biridin ayrilma -ydu» 81.ghezzaliy h’em alemni üchke bölidu: «alem birnechche alemlerge bölinidu: mülk alemibu tuyghulargha ashkara alem. Meleküt alemi ichki jeh’ette eqillerge melüm alem.jeberut alemi aridiki alem bolup, bu ikki alemning melum qisimlirini öz ichige’alghan bolidu». U yene insannimu xuddi bu alemlerge oxshash üchke bölidu. «alem,mülk …, meleküt, jeberut… alemlirige bölinidu. Mülk alemige séning bilishtetayinidighan h’ésiy ezaliring mas kélidu. Melekutke muwapiq kélidighini bolsa roh,eqil, küch – irade qatarliqlardur. Jeberut alemige mas kélidighini h’és tuyghulardikisezgu we küchlerdin ibarettur»91. Tesewwuptiki alem qarishi uning «wehdeti wujud»telimatini toluqlighan bolup, u «wehdeti wujud» qarishigha tayan’ghan h’alda pütün alemningpeqet birdinbir h’eqiqiy barliq bolghan allaning namliri we süpetlirining tejellisidinla’ibaret ikenlikini delilleshke tirishqan. H’er qaysi alemlerning munasiwitinimu mushunuqtini delillesh asasida chüshendurgen. Shunga h’emze pansori «esrar el – arifin»(ariflarning sirliri) namliq esiride «uning meyli (yaki xah’ishi, yeni özini körmekni’istigenliki) pütün alemge namayan bolghan (tejelli qilghan). Ewwilidin axirighiche,mexpiydin ashkarighiche h’emmisi uning (allaning) meylining tejellisidin bashqa h’échnerse’emes». «barliq shekiller uning shekilliri, barliq rengler uning rengliri, barliq tawushlaruning tawushliri, chünki u yégane, uning h’emrah’i (shériki) yoq»02deydu.h’ezriti ebubekrimu«men qarighan h’erqandaq bir sheyide allaning tejellisidin bashqa birnerse körmidim»12 dégeniken.

Shunga mutesewwuplarbarliqning eslide peqet bir ikenlikini, h’er türlük süret – shekillerning mana shuyégane barliqning süpetlirining körünüshliri ikenlikini obrazliq h’alda déngiz süyibilen dolqun’gha, suning h’er xil h’aletlirige simwol qilip chüshendüridu. Buni pars tesewwupshé’iriyitining wekilliridin biri bolghan fexiridin iraqi (3121 9821)ning töwendikisözliride éniq körimiz: «issiqning tesiri bilen déngiz üstidin h’awagha kötürülgensu zerriliri h’or déyilidu. Bular yuqiri kötürülüp birikip bulut h’asil bolidu. Tamche- tamche bolup töwenge chüshse yamghur bolidu. Yamghur suliri qoshulup derya bolidu. Tekrar- tekrar qoshulup déngiz h’aligha kélidu. Démek, déngiz, muz, h’or, bulut, yamghur, sel,usteng… h’emmisi suning türlük körünüshliri bolup, h’emmisining esli sudur. Shuninggha’oxshash ka’inatta bar h’ésablan’ghan nersilermu tengri supetlirining bashqa – bashqa körünüshliribolup, h’emmisining zati yekkidur, yeni alladur»22. U yene, «déngiz h’échqachan özgermeydu,uning qaynamliridin dolqunlar kötürülidu. Kishiler buni dolqunlar déyishidu. Emma h’eqiqetdebolsa bularning (dolqunlar) h’emmisi ashu déngizdinla ibaret»22deydu. H’emze pansorimubuni su bilen suning yüzidiki köpükke timsal qilip chüshenduridu: «köpük suning köpushibilen qopal (körümsiz) sheklige kirsimu, emma suni özining bashlinishi qilghini üchün,uning mah’iyiti nepisliktin bashqa nerse emes. Peqet okyanning yüzide köpük qopalh’alette peyda bolidu. Shunga u sudin peqet mejazi h’alda perqlinidu. Yeni suning körünüshinepis (güzel), köpükning bolsa qopal, lékin köpük h’eqiqiy mah’iyette sudin perqlenmeydu.uning shekli we ismi suningkige oxshimighini üchün kishiler uni köpük déyishidu. Emma’özining h’eqiqiy mah’iyiti nuqtisidin qarighanda u shekilgimu, barliqqimu ige emes.uning ismimu peqet xiyaldinla ibaret bolup h’eqiqiy emes, chünki köpük h’er da’imsuda qayta – qayta yoqilip turidu» deydu. Shunga ularning qarishiche, birdinbir h’eqiqiybarliq bolghan wujudiy mutleq bilen uning süpetlirining tejellisi bolghan insan otturisidikimunasiwetmu xuddi shuninggha oxshash bolup, insan exlaqiy jeh’ettin takamulliship özlüktinpütünley kéchip «xena» bolghanda, köpük suning ichide ghayib bolghandek h’eqning wujudidayoqilip kétidu. Ular bu waqitta «xena meqamigha ériship xuddi tashtek mustehkem bolghanda,tewh’idke (birlikke) qedem qoyiduki, bu xuddi «yoshurun xezine»diki barliqqa yakiköpükning suda ghayib bolup, köpük bolmighinigha oxshaydu. Emma «tewh’idke qedem bésish»bu peqet ipadilesh sheklidinla (yeni ipadiligüchi sözidinla) ibaret. Chünki mah’iyette,köpük bilen h’échqachan ikki nerse emes 42. Tesewwuptiki mana shu yégane barliq bolghan«wujudiy mutleq»ning süpetlirining tejelli bolup köp xil shekillerde körünidighanliqi,emeliyette bolsa barliqning peqet bir ikenliki toghrisiki «tejelli nezeriyisi »asasida sheyilerning dewri h’alda aylinip turidighanliqi, bir xil shekildin yene birshekilge özgiridighanliqi, köplüktin eslidiki birlik h’alitige qaytidighanliqi h’eqqidiki«dewrlik nezeriyisi» meydan’gha kelgenidi. Buning bilen tesewwup pelsepisidiki mushumezmunni eks ettürgen shé’ir türige «dewriye»dep nam bérilgenidi. «tejelli»ge asasenwujudiy mutleqning süpetliri öz tejellisidin peyda bolghan bir qanche alemdin ötüpmülk alemige, yeni biz yashawatqan maddiy dunyagha chüshidighanliqini körüp öttuq.

«dewrlik nezeriyisi»ge asasen, «bumaddiy alemge chüshken yekke barliq deslipide» «jemad» (ménrallar), andin «nebat»(ösümlük), andin kéyin «h’aywan», undin kéyin «insan» shekilliride tejelli qilip,uningdin «insaniy kamil» sheklige kiridu we h’eqqe qoshulup kétidu. Yeni «wujudiymutleq»tin qandaq chiqip, bu xakdan’gha (bu dunyagha) chüshse, qaytidin bu yerdin chiqipeslige qaytidu52. Mutesewwuplar wujudiy mutleqning süpetlirining tejellisining alemlerningeng töwini bolghan maddiy alemge yaki «alemi sufli» (töwenki alem)ge chüshüp h’erxil shekillerde körünüshi, bir xil shekildin bashqa bir xil h’aletke ötüsh we yene wujudiymutleqqe qaytishidin ibaret aylanma h’eriketni xuddi bir chember shekillik da’irige’oxshatqan bolup, bu dewr h’eriketni «qewisi nuzul» we «qewisi oruch» dep ikkigebölgen. «qewisi nuzul» wujudiy mutleqning «esma we sifat»ning «yay sheklide yuqiridintöwenge chüshken basquchliridur»62. Ularning qarishidiki bu basquchlarning tertipi töwendikiche:«wujudiy mutleq»tin ayrilip chiqqan «nuri ilah’i» (ilah’i nur) tertip boyiche «eqlikülli»din «uquli tis» (toqquz eqil)ge, uningdin «nufusi tis» (toqquz nefis)ke,uningdin «eflaki tis» (toqquz asman)ke, uningdin «tebayi erba» (töt xil tebi’et,yeni issiq, soghuq, qorghaq, h’öldin ibaret töt xil tebi’et)gha, ulardin «enasiri’erba» (töt unsur)gha ötidu. Bu mebde (bashlan’ghan jay) yaki «qewsi nuzul» déyilidu72.«qewsi oruch» töwendin yoqirigha qarap qews (yay) sheklide qilin’ghan h’eriketni bildüridu.«qewsi nuzul» arqiliq «alemi ghayib»din «alemi shuh’ud»gha chüshken barliq deslipidemedenlerge (jemad), andin nebatqa (ösümlük), andin h’aywan’gha, eng axirida insansüritide tejelli qilidu. Insandin «insaniy kamil»gha ötken «nuri ilah’i» arqisighaqaytip «insaniy kamil»din h’eq te’alagha (wujudiy mutleqqe ulishidu)82. Bu ikkinchi’aylanma (dewr) bolup me’ad (qaytip baridighan jay) yaki «qewsi oruch» (yay shekillikyuqiri örlesh) déyilidu. Shuning bilen bu «ilah’iy nur» öz «dewre»sini (aylinishni)tamamlaydu. Mutesewwuplarning «dewrlik nezeriyisi»diki «ilah’iy nur»ning «wujudiy mutleq»tinchiqip chember shekillik aylanma h’asil qilip tejelli qilish we axirida eslige qaytishjeryanini töwendikidek isxima bilen körsitish mumkin. Resim bar (eslidiki originalning33-bitide) «dewrlik nezeriyisi» omumiy jeh’ettin alghanda islam dinidiki insanölgendin kéyin rohning yene eslidiki dergah’igha qaytidighanliqi toghrisidki eqidilerasasida otturigha chiqip, qismen sirtqi tesirler bilen téximu toluqlan’ghan bolup,rohning ölmey aylinip yüridighanliqi (tenasux) qarashlarning rawaji idi. Shunga ibinerebimu «ewwilidin axirigha qeder barliq mewjudatlar peqet yégane tengridin peydabolidu we uninggha qaytidu» deydu92. Tesewwup pelsepisi diniy pelsepe bolush süpitibilen alemning peyda bolushi, tereqqiy qilishi we yoqilishini özining omumiy mewqesibolghan idé’alistik meydanda turup közitidu we chüshendüridu. Shunga ular alemning peydabolush, tereqqiy qilish we yoqilish jeryanlirini «nuri ilah’iye»ning oxshash bolmighanshekillerde tejelli qilishidinla ibaret dep qaraydu. Lékin bu yerde shunimu tilgha élipötüshke tégishlikki, tesewwup pelsepisidiki «dewrlik nezeriyisi» omumiyliq jeh’ettesheyiler tereqqiyatining ichki sewebi uning ichki qismidiki zidiyet ikenlikini inkarqilip, sheyiler tereqqiyatini rohning aylinishidinla ibaret dep chüshendursimu, emma’ularning mushu chüshendürüsh -liri ichide köpligen di’aléktik pikirlerning bixliri közgechéliqidighanliqi -ni étirap qilmay turalmaymiz, elwette. «dewrlik nezeriyisi» boyicheqarighanda «wujudiy mutleq»ning «esma we sifat»ning tejellisi bolghan ka’inat «ilah’iynur» birdinla yarilishi bilen barliqqa kelgen bolmastin, belki bu nurning tedrijiyparlishi bilen barliqqa kelgen. Bu nurning yuqiridin töwenge qarap tejelli qilish«qewsi nuzul» bilen deslep eqli külli barliqqa kelgen. Tertip boyiche eng töwengechüshkende «töt enasir», yeni tupraq, su, ot, h’awadin ibaret töt madda peyda bolghan.bu nurning yuqirigha qarap tejelli qilishi bilen töt enasirdin tedrijiy h’alda ménrallarbarliqqa kelgen. Andin tertip boyiche ösümlük (nebat), h’aywan, insan barliqqakelgen. Téximu diqqet qilishqa erziydighini , bu nur yuqirigha qarap tejelli qilghandikih’erqaysi basquchlarda peyda bolghan mewjudatlar özining aldinqi basquchigha qarighandabir baldaq tereqqiy qilghan, mukemmelleshken mewjudatlar idi. Jalalidin rumi «dewrliknezeriyisi»ni töwendikidek bayan qilghan: ewwel alemge kelgenti jemad, jemaddinbarliqqa keldi nebat. Yillarche ömür kechürüp nebat, jemaddin dunyagha kelginini h’échqilmidi yad. Nebattin h’aywan’gha ötkende bolsa, nebattiki h’alini eylimidi yad.03mewlane mesnewilir -idin biride yene shundaq deydu: «jemaddin murde dégen namgha igebolimen. Uningdin h’aywan bolup peyda bolimen we h’aywandin ölüp ademge aylinimen(shundaq iken). Manga ölüp yoqilip kétishtin endishe qilishning néme h’ajiti? Besherde(insanliqta) ölüp, pütünley yéngi qiyapetke ige bolup mela’ikilerdin bir belge’élish üchün qanat qaqimen. Emma melekni h’em terk étimen. Chünki «uning (allaning)wejidin (yüzidin) bashqa h’emme h’alak bolghuchidur (ölgüchidur)», mela’ikiler alimidimumen yene ölimen»13. Bu misallardin «dewrlik nezeriyisi»de ipadilengen di’aléktikpikirlirini éniq körgili bolidu. Bolupmu kéyinki basquchning aldinqi basquchni inkarqilish asasida meydan’gha kélishi we aldinqi basquchtikige qarighanda takamullishishqaqarap mangghanliqi lah’ide közge chéqilidu. «… sen xak (tupraq) iding, giyahqa aylanding.nebatat (ösümlük) dunyasidin bir qetre qan bolup h’aywanat dunyasigha öttüng. Nihayet,h’aywanat dunyasidin alemi insaniyetke. Mana bu qaltis möjize!» deydu jalalidinrumi23. Mewlanining eserliride bundaq di’aléktik özgirish jeryani ipadilengen misralarninah’ayitimu köp uchritimiz: «deslipide jemad peyda bolghanidi, andin nebat (ösümlük)barliqqa keldi. Uningdin h’aywan’gha öttung. Lékin bu jeryanlar sanga namelümdur. Uningdin(h’aywandin) ilim, eqil we iman igisi bolghan insan’gha ötti. Gerche h’emmisi uningdin(tupraqtin) mukemmelliship barliqqa kelgen bolsimu, ten yenila xakdanning (tupraqning)bir bölikidur»33. Körünup turuptiki, ularning «dewrlik nezeriyisi»diki «nuri ilah’i»ningtejelli qilish tertipi emeliyette sheyiler tereqqiyatining addiy h’alettin takamullishishqaqarap mangidighanliqi, kéyinki basquchtiki tereqqiyat h’aman aldinqi basquchni özigemenbe qilsimu, yene özining kona h’alitini inkar qilish arqiliq yéngi h’aletke ötidighanliqidinibart di’aléktik özgirish jeryanini eks ettürgenidi. Gerche ular bu jeryanlarnipeqet «wujudiy mutleq»ning süpetlirining tejellisi dep chüshendürsimu, lékin tejelliningh’erqaysi basquchtiki sheyilerning peyda bolush, mewjut bolup turush we yoqilip bashqasheyilerning peyda bolushigha seweb bolushidin ibaret tereqqiyat jeryanliri h’eqqidikitonushida, angsiz h’alda bolsimu sheyiler tereqqiyatining di’aléktik qanuniyitini ipadiligenidi.shunga biz tesewwup pelsepisidiki bu qarashlarni melum tereplerde bolsimu istixiylikh’alda sheyiler tereqqiyatining di’aléktik qanuniyitige oyghunlashqanliqi bilen yenila’ilgharliqqa ige dep qaraymiz h’em uni tereqqiyatni pütünley inkar qilidighan métafizikqarash «dewriylik» qarishidinmu qismen perqlendürimiz.

Menbe: «tesewup pelsepisi»