BY ADMIN · NOVEMBER 22, 2016

It’s only fair to share…

Kidney stones, are small, hard stones made of mineral and acid salts that form inside your kidneys as deposits.

Eating to much meat or very little vegetables, or the intake of inadequate amount of water through the day is not the definite cause for the formation of the kidneys, although these things may increase the risk.

When your urine contains more crystal formed substances (calcium, oxalate and uric acid) the fluid in your urine is diluting.

This can be really painful, but kidney stones can pass on their own.

However, some of them can rise and become too big, so there will have to be a surgery. In order to avoid this, use apple cider vinegar.

How Apple Cider Vinegar Works

Apple cider vinegar is used to flush out the toxins of your entire body and excess minerals by detoxing your liver and kidneys, so that they can’t accumulate and form stones.

This acid helps in dissolving small stones, that cannot be expelled through the urine.

How To Use Apple Cider Vinegar To Dissolve Kidney Stones

Apple cider vinegar is a completely safe alternative to surgery or a highly toxic medication.

1. ACV And Water

This will be the quickest way to use ACV for kidney stones.

Ingredients:

2 tablespoons of organic apple cider vinegar
8 ounces of lukewarm or hot water.

Instructions:

Mix the ingredients, and drink it immediately on an empty stomach.
For those who already have kidney stones, take it once a day to dissolve the stones, and for everyone else, take it once a week as a preventive measure.

2. ACV and Baking Soda

The consummation of baking soda will help you to heal the damage of your kidneys from being full of stones.

Ingredients:

2 tablespoons of apple cider vinegar
• 1/2 teaspoon of baking soda
• 1 glass of water

Instructions:

Mix these ingredients together.
Stir and drink.
Consume it twice a day in order to eliminate kidney stones.

3. ACV and Honey

We all know that honey has antibacterial effects which in this case will prevent the infections in the kidneys, if the stones scratch when they leave the body.

Ingredients:

1 teaspoon of apple cider vinegar
2 teaspoons of honey

Instructions:

Mix the honey and the apple cider vinegar together.
Consume this mixture twice a day to eliminate kidney stones.
Add a glass of water to the mixture in order to treat the kidney stone problem more effectively.

4. ACV, Olive oil & Lemon Juice

Lemon juice also contains citric acid and will help you to easily dissolve kidney stones as well as the prevention of an infection in the urinary tract.

Ingredients:

1 tablespoon of ACV
2 oz of organic extra-virgin olive oil
2 oz of lemon juice
24 oz of water

Instructions:

Mix ingredients together.
Follow up with a tall glass of water.
Drink 8 oz of the beverage every 30 minutes or so until it’s all finished.

5. ACV, Coconut Oil and Water

This recipe will keep your urinary tract clean and healthy as it adds a little variety into the mix.

Ingredients:

2 tablespoons of ACV
2 tablespoons of coconut oil
16 ounces of water

Instructions:

Mix all the ingredients together.
Follow up with a tall glass of water.
Drink 8 oz of this mixture in the morning and the rest 8 oz in the evening.
These are natural remedies for dissolving kidney stones only when they are small. However, if you suffer from sever pain caused by kidney stones, you have to visit your doctor.
source:healthyrecipeshome.com/how-to-use-apple-cider-vinegar-to-dissolve-kidney-stones/

http://www.turkcenindirilisi.com/turk-tarihi/sumerlerin-kengerler-turklugune-iliskin-kanitlar/526#.WDW_GsjbEWk.facebook

Jalaidin Rumi (Hz. Mevlane)ning asaslighi besh eseri bar boluip bular:
Mesnevi, Divan-Kebir, Fihi-Mafih, Mejelisi-Seba we Mektubatlar.

Mesnevi bolsa jemi alte jiltliq 25618 béyittin terkip tapqan, Kilassik sheriq edebiyatidiki shiér uslubida yézilghan yeni ikki misraliq , öz-ara qabiyedash yeni „Failatun – failatun – failun“ digen shiér uslubi sheklide yézilghan.

Mesnevining tili Parische bolup, Mevlane sözligen béyitlarni, hékayilerni, hikmetlik sözlerni shagirti Husemettin Chelebi xatirlep, retlep kitab qilghan.
Mesnevi xuddi Mevlane özi :“ Bu kitab Mesnevi kitabidur, Mesnevi heqiqetke irishish üchün we Allahning sirlirigha agah bolush we eqlini yetkuzushni oylighanlar üchün bir yoldur“ digen.

Mesnivide Mevlane bir hékayini bashlaydu, emma bu hékayini derhal ayaqlashturmay arisida bir Béyit we bir hikmetlik sözlerni dep hékayini yene kelgen yéridin dawamlashturidu.
Mevlanening sözligen her-bir hékayisi insanlarni toghra yolgha, güzellikke yuzlenduridighan nesihetler ustige qurulghan. Bu hékayilerning beziliri qehrimanlar toghrisida, beziliri weliler, beziliri Sopilar, beziliri padishahlar we beziliri Haywanatlar toghrisida sözlinidu. Bularning hemmisining artuqchilighi we kemchilikliri bilen obrazlashturghan. Eslide ularning kim bolushi muhim bolmastin, muhimi ularning artuqchili we kemchiligini anglitish arqiliq, kishilerge sexsiyetchilik, qizghanchaqliq, heset we ularning ensireshlirini shehirlep, insanlarni eskiliktin ibret ilishqa, yaxshiliqtin ulge ilishqa chaqiridu we insan qelbide Tengrige bolghan cheksiz söyguni urghitidu. Bu insanlar gerche 800 yillar aldidiki insanlar bolsimu emma insaniyet dunyasida her waqit arimizda mewjuttur.
Peziletke, exlaqqa yuzlinidighan yol insanning öz-özini suzuk bilish yolidin ibarettur.
Mesnevi bolsa eng töwen sewiyediki insanlar üchün chushunushluk qilip yézilghan bolup, irshad we terbiyeni her jehettin sistimiliq qilip ipadilep bergen.

Men töwende özem Terjime qilghan „Mesnewi“ din durdanilerni oqurmen qirindashlirimgha Jalalidin Rumining téren pikirlik töwendiki hékmetlik sözi bilen bashlaymen.

“ Biz birleshturush üchün kelduq, Ayrish üchün emes“

Chiwin

Bir Chiwin éghilda, éshek sudigining ustidiki saman exlitige qonuptu – de, Kapitandek béshini igiz köturup: “ Men nechche waqitlardin biri Paraxot bilen Déngizni xiyal qilip yurgen idim, mana bu Paraxot, mana bu Déngiz. Men bolsam tejirbilik, toghra oylaydighan, toghra hökum qilidighan, Paraxot rolini yaxshi bashqurighan bir Kapitanmen“ deptu. Shuning bilen Déngizda Paraxotini heydeptu we Déngiz uninggha cheksiz körunuptu. Uning köz aldida u éghildiki yéghilip qalghan éshek Sudiki payansiz we chongqur bir déngizdek körungen idi. Chiwinde éshek sudigini heqiqiy mahiyiti bilen körudighan köz nerde?

Dünyani qanchilik körse, shunchilik. Chiwinning közi qanchilik bolsa Déngizmu shunchiliktur.

Bir Chiwinning xata hökumi bilen özini „katta“ dep bilgen. Özining mevjutluqining zerresini Quyash dep qalghan.

Insanning hali, hewesliri, özini chaghlimasliqi axiri birip ashu Chiwindek qilip qoyudu.

Mana mushundaq quruq chüshenchiler, quruq ittiqatlar insanni Heqni körmeydighan, xata hökum qilidighan, xata tepekkur qilidighan Chiwinge oxshutup qoyudu. éshek sudiki ustidiki saman exlétini öz tesewwurida ajayip ghayiwi bir nerse dep bilidu.

Chiwin öz xatasini tonup, xata chushenchiliridin waz kechse, uning bexti kélip, heqiqetni tonup yétetti. Emma, bundaq ibret ilish qabiliyet chiwinde bolmaydu. Uning rohi shekilge layiqtur.

Sulayman Eleyhissalamgha panalanghan Adem

Sulayman Eleyhissalamning dewrde, bir küni Ezrail Eleyhissalam kochida bir kishige shundaq qarighan iken. U kishi shunchilik qorqup kitip, udul Sulayman eleyhissalamning adalet sariyigha qarap yol aptu. U kishining köngli intayin yérim, yuzliri sarghayghan, lewliri qurghan halda Sulayman Padishahning hozurigha kiriptu. Sulayman Padishah u kishining bu halini körup, nime bolghanlighini soraptu.

U kishi:“ Ey adaletlik Padishahim. Yolda Ezrail manga qayta-qayta shundaq surluk we menilik qarap ketti“ deptu.

Sulayman Padishah:“ Undaqta sen nime arzu bilen qishimgha kelding?“ dep soraptu.

U kishi: „Ey Padishahim men sendin ötunup qalay, méni derhal eng uzaq jaylardin biri bolghan Hindistangha yolgha sélip qoy“ deptu.

Bu kishining derdini anglighan Sulayman Padishah derhal xamalgha, u kishini Hindistangha apirip qoyush üchün perman biriptu.

Ertisi küni Mejliste Sulayman Padishah, Ezrailgha qarap:“ U mumin bendige qandaq bir köz bilen qaridingki, uning öz wetenidin ayrilishigha sewep boldung. Bu zadi qandaq ish? U kishi shunchilik qorqup öy-jaylirini tashlap kitishige sewep bolghan?“ U kishining undaq hoduqup kitishining sewebi nime? Buning sirini ey Tengrining elchisi manga éytqin ! deptu.

Ezrail mundaq jawap biriptu:“ Men uninggha ghezep bilen qarimidim. Tengri shahitturki heyranliq bilen qaridim. Chünki Tengri manga uning rohini „Hindistanda al“ dep buyruq qilghan idi. Shuning bilen men u kishini bu yerde körgendin kiyin, qanati bolghan teghdirdimu Hindistangha qandaq baralaydu dep oylap, heyranliq bilen qarighan idim. Shundaqtimu Tengrining buyruqi bilen Hindistangha bardim we u yerde kördum hemde janini aldim“ deptu.

Ey insan sen dunyaning pütün ishlirini mana mushundaq dep oylap qiyas qil. Andin közungni ach we Tepekkur qil!. Zadi kimdin qachisen? Ey insan! Özengdinmu? Bu ishlargha biz nime digen charisiz he! Shunga eng yaxshisi Heqqe teslim bol we razi bol.

Reng we Nür

Qizil, yéshil we külrenglerni yoruqluqta körmiseng körelmeysen.
Sen renglerni körgenliging üchün Nür sendin rengge yoshurunghan boludu.
Qarangghu chushtimu rengler tutulidu. Del mana mashu chaghda, rengni körsetken Nür ikenligini bilisen. Nür bolmisa rengni körelmeysen. Ichimizdiki renglermu ene ashundaq bir nürgha muxtaj.

Ayning, Quyashning we Yultuzlarning nüri bolsa bizning közimizge zahir bolghan yoruqluqtin ibaret.
Insanning ichidiki nür bolsa bekmu qedirlik bir nürning eksidur.
Közungning nürining nüri bolsa Köngulning nüri boldi; Köz nüri köngul nüridur.
Köngulning nürining nüri bolsa Heqning nüri boldi. U aqil we his nüridin ayrimdur.

Kechte nür bolmighanlighi üchün, rengler körulmidi. Bu sanga nürning yoqlighidin melum boldi.
Yoruqluqni körush arqiliq reng roshen boldi. Bu sanga yoruqluqning barlighidin ayan boldi.
Tengri bu zitliqqa asasen xoshalliq meydangha kelsun dep, ghem-qayghuni yaratti.

Her yoshurun sheiyler zitliq arqiliq otturgha chiqti. Heqning zitliqi yoq bolghanlighi üchün u körunmidi.

Awal yoruqluq, andin reng körulidu. Chünki aq we qara bir-birige zittur(Qarmu-qarshidur)
Nürning ziti sanga nur bexsh etti. Maddiki zitliq zitliqi arqilq köruldi.
Heq nuruning ziti üchün bir mewjudiyet yoqtur. Uni ziti bilen körush imkani yoqtur.
Bizning aqlimiz uningha yetmeydu, emma u bizning sirlarimizni, pütün exwalimizni körup, bilip turidu.(Terjime qilghuchi: Hebibulla Ablimit)

Nahayiti jiq El  we talaylighan uluslarni kördi Zerdüsht. Birmunche El we Ulusning özliriche yaxshi we yaman dégen nersilirinimu kördi we ügendi. Zerdüsht buningdin ajayip pasaetlik derislerni chiqartti.

“Dunyada yaxshiliq we yamanliqning hemkarliqidin toghulghan küchtinmu üstün turidighan yene bir quwet mawjut emestur.“

Yéterlik derijide jazalash  qabiliyitige ige bolalmighan herqandaq Millet we Ulus yoqulushqa mehkumdur! Eger bir Millet yaki bir Ulus mewjutluqini saqlap qélishni xalisa eng xeterlik düshmini bolup qélish ihtimali bolghan yéqin xoshniliridin üstün bolghan xupiyane qap-qara bir meniwiy quwetke sahip bolishi kérekidu.

Bir Millet yaki Ulusning mewjut bolup turishi üchün eng asasliq rol oynighan yaxshi sheyi we hadisini bashqa bir Uruq  yaman, deydu.Méning körgünim mundaq: Buyerde rezil déyilgenler, u yerde shanu-shewketliktur.Xulum xoshnilar tarixtin béri bir-birini hichqachan chirayliqche étirap qilmidi.Emma kim bolishidin qetiynezer, ularning rohi herzaman xulum-xoshnirining<düshmenlirining  wehshiyligi we öz-özini qoghdash tereptiki rezillikige heyranu-heslik we allaqandaqtur chüshendürüsh qiyin bolghan  heyretler ichide heweslinip keldi.

Herqandaq bir Milliet yaki Ulusning qiblisige bir lewhe ésiqliq bolup, u shu xeliqning shanliq zeperliri we qudretlik milliy iradisining namayendisidur! Insanlarning qarishiche erishish qéyin bolghanlar qimmetliktur.Kéreklik bolghan we köp bedel tölengenler güzeldur.Milliy mawjutluq üchün eng kéreklik ihtiyajimzdin chiqqan nadir sheyi we hadisatlar we eng teste milletke nesip bolghanlar qutsaldur.Xulum-xoshnilirini boy sundurup, milliy qudriti arqiliq yatlarni qizghanduridighan ghalbiyet we zeperler bir Millet yaki bir Ulus üchün eng qimmetlik, eng ulugh we eng parlaq qutsallar bolup, heqiqitenmu  pexirlinishke tégishlik shei we hadisilerdur!

Shundaq qandashlirim, bir Millet yaki bir ulusning milliy ihtiyaji, tupriqi, yiltizi we xulum-xoshnilirini tonughiningizda zeperlerning sirni, tip-tik merdiwenge oxshaydighan ghalbiyet yollirida ümit we arzularning qanliq tirminishlirining seweplirini  ses-sadasiz we heyretler ichide hés qilisiz!

„Shek-shübhesiz herqandaq sharayitta birinchi bolush üchün tirishishing we yatlarni yéngip chiqish üchün jéning chiqip ketküdek bedel tölishing kérek! Milliy heset yatlardin hetta yatlargha bash egken munapiqlardin yirginish, nepretlinish we seskinishni bilishi kérek!“Büyük milletlerning bu üstün xaraktéri tarixta bezen mezlum milletlerning tükini ürpeytti we zeper qazandurdi we shanliq kelichekke yol achti!

Jessur we büyük milletlerning qibliside parlap turghan: “Heqqaniy, durust we chiwer bolmaq, oq we yaygha mahir bolmaq!“ dégen kelimiler jessur we ulughwar ejdatlirim üchün shreplik we qolgha keltürüsh qiyin bolghan durdanileridi.Bu kelimiler isimge kelse bezide achchiqtin boghulup, bezide xushalliqtin söyünüp ketimen!

Bezi qudretlik milletler qiblisige „Ejdatlar we Ata-anini qutsimaq, rohning eng chongqur qatlamlirigha qeder ulargha bash egmek!“dep yazdi we uning xasiyitide qudriti cheksiz boldi, yat ellerni petih etti!

Bazen uluslar“ Boy sunmaq, yol bashchillirini dep güzel we rezil sheyi hem hadisilergimu sebir we chidam bilen éghir bedel tölimek“ni qiblisige asti, zeperlerge ulashti emma ümitler öldü, köngüller petihsiz qaldi.

Emeliyettimu Insanlar öz Érqi we qewimini dep rezillik we güzellik musapillirini sherep bilen besip ötüwatidu.Insanlarning bu xuy peylini adem balisi özi tépiwalmidi eksiche adem atamiz bilen teng yaritildi.Bu xaraktér we bu xuy yaki ulargha köktin wehi kebi yaghdurulmidi.Insan özining mewjutluqini saqlap qelishni oylashqanda eng bashta nerse-kéreklerge baha belgülidi we hayat qélish we igiliwelish üchün urush bashlidi.Urush jeryanida eshyalar bilen barghanche keng dairide tonushup chiqti.Öz nöwitide  mal we eshyalarning menisini we qimmitini u békitti.Insan demek shexiske we eshyagha baha bekitküchi demektur. Bu wejidin adem özini insan deydu.Insanning qimmiti yekke hem kolliktip shexsiyetchilik bilen téximu qattiq parlaydu.

Küch bilekte hem shexis we shexsiyetchilikning eshya we tupraq bilen munasiwiti yürekke chétilghan ching yerde. Maddigha we meniwiy hadisilerge shexsiyetchilik bilen baha belgülesh insan oghlining keshpiyati bolup, keshpiyatchi öz nöwitide qarshi chiqquchi, yoqatquchi we yéngidin qurghuchi demektur!

Jiq ilgirki zamanlarda uluslar- Sak we Sarmatlar, Hun we Türükler, Uyghurlar we Mungghullar-milletlerning, tupraqlarning we bayliqlarning qimmitini yaratqan we keship etkenidi.Keyin ular zawalliqa yüzlendi, démisimu bashqilarning yaritishi we keship qilishigha mehkum bolghanlar eng kech yaritilghanlar bolup, ularni tilgha elip qoyushqimu erzimeydu eslide …

Ejdatlirimiz Jessur milletler qatarida tarixta qiblisige bir yaxshiliq lewhesi astilar, Shuningdin bashlap hökümdarliq qilishni xalighanlar izzet we merhemet bilen, bash egküchiler, qullar we haywanlar söygü we itaet bilen  birleshti….

Insanlar topi yaki sürüdiki keyip „Men“diki keyipning yérini aldi. „Men“diki keyip insanlar jemiyitidiki qatmu-qat téragediyelerge kömülgende, xuddi  qarangghu yillardikidekla, güzel vijdan özini sürüning rengi bilen boyap chiqti, rezil wijdan akang qaraghay birinchi, deydighan bolup qaldi.

Rastini gepni éyitqanda rengwaz, saxtakar we menpetini bash egkenlerning topidin izdigen „men“ler köp Milletler we Uluslar küchliniwatqan emes meghlubiyetke mehkum bolghan janiwarlardur!

Ghaliplar, jessurlar  we büyükler rezillik we güzellikning yaratquchilliri bolup, ulus we qewimning tarixini, nomus we shan-sheripini yoqatqan meghluparning qizil qan we köz yashliri bilen yezip chiqqan.Muhabbet we nepretning artip bérishi  millet we Uluslarning küchiyishining asasi bolup kelgen.

Zerdüsht talay millet we Qewimlerning xatirisini oqup ghaliplarning düshminini özini söygendek söyishni yéngidin yaratqanliqini hes qilip yetti we  insanning tarixida uningdinmu qimmetlik yene bir nerse yaritalmighanliqini tentene bilen medhiylidi ! Küchlükler sizip chiqqan ghaliplaring resimide bir qolida qelem, bir qulida qilich tutqan insan oghli turatti! Emeliyettimu bir qolda hesel, bir qolda zeher tutushni bilish qorqunchluq bolghan bir hadise bolup, qutsaldur!

Eytinge qandashlirim kimmu uninggha yeni bir qolida qelem bir qolida qilich tutqan qatillargha nadanliq qilip til tekküzelisun. Eyting qandashlirim bu ghayet küchlük mexluqqa kim baturlarche oghal balidek jengik élan qilalaydu?!Kim undaq düshmenni söyüshke qorqmay jüret qilalaydu, kim ölümning közige shanliq tarix yaritish üchün tikilip qariyalaydu?! Téxi tünügünla ming hedep, ming bir ghaye baridi, chünki dunyada hüriyet we erkinlik üchün at chapturiwatqan ming millet, ming bir ulus baridi…

Bahasi qandaq bolushtin qettiynezer insanning ming ghaye, mingbir hedipi, ming hedep ming bir ghayisi bolishi kerek…Eger millitimizning heqiqiy ademdek ming ghaye we ming bir hedipi yaki ming hedep min gbir ghayisi bolmighan bolsa, bu milletni bar dégendin yoq dégen téximu toghra bolup qalidu…Ming hedep we ming bir ghaye yaki ming ghaye ming bir hedep  üchün ming dawan  we ming bir mushaqetke chidiyalaydighan küchlük irade kérek…!

Éytinge qérindashlirim….Bizninng ornimiz qeyerde?! Bizninng ornimiz  düshmening ayaqliri astida emes, hetta özimizning béshidinmu üstin we yüksek bolghan jaylardin yer élishi kéreklikini éytiwatidu….Zerdüsht…!   (Korash Atahan)

Gérman peylasopi Friedrich Nietzschening „Zarastoraning Eyitqanliri“ dégen  esiridin elinip, qaytidin qismen ijadiy özgertip yézip chiqildi.

18.11.2016  Germaniye/Frakfurt

Limon suyu ve sarımsağın inanılmaz mucizesi!

Sağlığınız için senede bir kere yapın 12R345678910» Sarımsak ve limonla yapılan sihirli iksir; kalpten, kireçlenmeye, hipertansiyondan şekere kadar birçok hastalığa fayda sağlıyor. Her derdin devası doğada gizli. Birçok hastalığa iyi gelen bitkiler, aynı zamanda ömrü uzatıyor. Faydaları saymakla bitmeyen limon da, sarımsakla birleşince mucizeler yaratıyor. Cinsellikten kalbe, damar sertliğinden felce kadar birçok hastalığa iyi gelen limon-sarımsak karışımı şifa veriyor. Ancak, bu karışımı kullanmadan önce mutlaka doktorunuza danışmanız gerekiyor.

► Detaylar için diğer sayfaya geçiniz…
DR.ENDER SARAÇ HASTALARINA BU KÜRÜ ÖNERİYOR. Dr. Ender Saraç Kanal Türk’te yayınlanan Dr. Ender Saraç’la Sağlıklı Günler programında şifa dolu “Limon ve sarımsak kürü tarifini verdi. Dr. Ender Saraç Limon ve sarımsak Kürünün faydalarını şu şekilde açıkladı. -Damar iltihaplarına iyi geliyor -Tıkanan damarları açmaya yardımcı oluyor -Damar sertliği ve yüksek tansiyona iyi geliyor -Kolesterolü düşürüyor -Lipit düşürme etkisi var -Yağları yakıcı özelliği var -Zayıflamaya yardımcı oluyor -Şekeri de düşürdüğü için şeker hastalarının dikkatli olması gerekiyor
-Böbrek ve safra taşlarının erimesine yardımcı oluyor -Vücuttaki şişlik ve ödemi azaltır. -Romatizmal ağrılar için temizleyici etkisi var. -Eklem kireçlenmelerini yavaşlatıcı geciktirici etkisi var. -Sinir sistemini yenileyici gençleştirici etkisi var. -Baş dönmesinde , hafif felç olanlarda yardımcı oluyor -Bağışıklık sistemi için , her türlü alerjilerde özellikle damarsal kökenli alerjilerde, strese bağlı cilt alerjilerinde yardımcı oluyor. -kansere karşı koruyucudur -Vücudu temizleyicidir. Limon ve Sarımsak küründen fayda gören var mı? Dr.Ender Saraç bu kürü uygulayanlardan kolesterolü, tansiyonu, ağrıları, damar kireçlenmesini azalttığını söyleyen çok sayıda hastamız var dedi.
Özellikle Rus doktorların tavsiye ettiği kalp ve damar hastalıkları reçetesi mucizevi sonuçlar veriyor. Limon suyu ve sarımsakla yapılan karışım, damar sertlikleri, damar yağlanması, damar tıkanıklıkları ve tansiyon gibi sorunları kalıcı olarak ortadan kaldırıyor. Bitkilerle doğal tedavi yöntemine son derece önem veren Rus tıp dünyası, bu formülü yüzlerce yıldır kullanıyor ve son derece başarılı sonuçlar elde ediyor. Limon suyu ve sarımsağın karışımında öyle büyük bir şifa var ki bunu sadece bir kere yapmanız yeterli, nasıl mı?
Dr.Ender SARAÇ ve bazı doktorlar da hastalarına bu formülü öneriyor. Bu öneriyi evinizde kendiniz kolayca yapabilirsiniz… MALZEMELER: – 2 Litre hiç su katılmamış sıkılmış limon suyu – 40 diş soyulmuş ve ezilmiş sarımsak (Mümkünse Anadolu’da yetiştirilmiş ithal olmayan sarımsaklardan) – Ağzı sıkı kapanan 2 litrelik kavanoz (2 litrelik pet şişeler de kullanılabilir)

HAZIRLANIŞI: 2 Litrelik kavanoz ya da pet şişeyi dolduracak kadar limon satın alın. Limonların suyunu iyice sıkıp şişeye doldurun. Soyulmuş 40 diş orta boy sarımsağı yıkamadan ve ezerek limonun içine atıp şişenin kapağını sıkıca kapatın.

25 gün boyunca normal ılık bir yerde tutun ve her gün birkaç kez çalkalayın. Yaklaşık 25 gün sonra sarımsakların limon suyunun içinde eridiğini göreceksiniz. 25 gün sonra hazır hale gelen karışımdan her sabah kahvaltıdan yarım saat önce yarım çay bardağı için. Bunu hergün düzenli olarak ve mümkünse aynı saatte yapın. Bu karışımın içine asla başka bir madde (şeker, tuz, tatlandırıcı vs. katmayın)

2- Kolesterol ve lipidi düşürüyor, zararlı yağların yakılmasını sağlıyor, kilo verdiriyor (bazal metabolizmayı hızlandırıp yağların yakılmasını sağladığı için iştahı açıyor.), vücuttaki şeker oranını dengeliyor, pankreasin yenilemesini sağlıyor.

3- Böbrek ve safra taşlarını eritiyor, idrar söktürüyor, vücuttaki şişkinliği yok ediyor ve dokularda ödem oluşmasını engelliyor.

4- Helycobeacter pylori adlı ülser mikrobunu öldürerek mide ve oniki parmak bağırsağı ülserinin kesin tedavisini yapıyor.

5- Tüm romatizmal iltihabi önleyor, her tür romatizmal ağrıları dindiriyor, kireçlenmeyi önlüyor, eklem yüzeylerinin yenilenmesini sağlıyor ve her türlü ağrıyı kesiyor.

6- Beyin hücreleri ve tüm sinir sistemlerini yeniliyor, sinirdeki aksiyon potansiyelini düzenleyip ileri-refleks hızını artırıyor, felç ve inme riskini azaltıyor.

7- Vücudun bağışıklık sistemini son derece mükemmel hale getiriyor ve her türlü alerjiyi, özellikle de damarsal kökenli ve strese bağlı cilt alerjilerini kökünden engelliyor. Kanser oluşumlarına karşı tüm vücudu koruyor.

Uzmanlar bu kürün özellikle otuzunu aşmış insanlar tarafından kullanılmasını tavsiye etmektedirler. Sigara ve alkol tüketenlerin bu kürü kullanmaları daha elzemdir. Bu kürün kullanımında dikkat edilecek bir diğer unsur düşük tansiyonu olanların bu kürü kullanmamalarıdır. Çünkü bu kür tansiyonu bir miktar düşürmektedir. Kan inceltici ilaç alanlarda bu kürü kullanmadan önce doktorlarıyla görüşmelidir. Bilim adamları bu kürün yılda iki kere kullanılması gerektiğini söylemektedirler.

UZMAN GÖRÜŞÜ Prof. Dr. Erol AVŞAR Sarımsaklı limon suyu faydalı mı? “Ezilmiş veya parçalanmış 40 diş sarımsak, iki litre limon suyu içerisinde 20 gün bırakılıyor. Her sabah yarım çay bardağı bu sıvıdan içmenin sağlığı koruyup güçlendirdiği, kanseri önlediği, bağışıklığı desteklediği öne sürülüyor. Bu bilgi doğru mu?” Eğer koku problemi sizi rahatsız etmiyorsa, özellikle ezilmiş ya da parçalanmış sarımsağı taze taze yemenin sağlığa mükemmel yararlar sağladığı kesindir. Akdeniz ve Ortadoğu mutfağının bu mükemmel lezzet unsuru yalnız iştahınızı açmaz, sağlığınızı da güçlendirir. Sarımsakta bol miktarda bulunan allisin maddesinin kolesterolü azalttığı, kanı inceltip pıhtılaşmayı dengelediği, dolayısıyla başta koroner arter hastalığı ve felç olmak üzere damar sertliği ile ilgili problemleri geciktirdiği biliniyor. Sarımsağın kanseri önlemede de güçlü bir doğal destek olduğunu artık herkes kabul ediyor. Diğer taraftan sarımsak bir antibiyotik gibi de çalışıyor, mikropları öldürmede de mükemmel bir doğal ilaç. Kısacası yukarıdaki yöntemin faydalı olup olmayacağını bilmem ama taze tüketilen sarımsağın sağlığa faydalı olduğu kesindir.

YILLANMIŞ SARIMSAK MUCİZESİ..! Prof. Dr. Necat Yılmaz’dan farklı bir tarif… Prof. Dr. Necat Yılmaz, yıllanmış sarımsak ekstraktının (AGE) karaciğeri koruyucu, savunma sistemini güçlendirici, kanseri önleyici etkiye sahip olduğunu belirterek, “Yıllanmış sarımsak ekstraktı (AGE), kötü kokmayan gençlik iksiri gibidir“ dedi. Prof. Dr. Yılmaz, yıllanmış sarımsak ekstraktı (AGE) kullanımının birçok faydası bulunduğunun bilimsel olarak ispatlandığını, Anadolu insanının aslında kendi geliştirdiği yöntemlerle çoğu zaman kendi devasını bulduğunu söyledi. ÇİĞ TÜKETİM FAYDAYI ENGELLİYOR Türkiye’de çok sık tüketilen sarımsağın çiğ yendiğinde yarardan çok zarar görüldüğünü, çiğ tüketimin sarımsaktan faydalanılmasını engellediğini ifade eden Prof. Dr. Yılmaz, sözlerini şöyle sürdürdü: “Çiğ tüketilen sarımsaktaki ‚Allicin‘ denen madde, kolesterol düşürme etkisi yanında, karaciğer, mide, bağırsak sistemini tahriş edip, erkeklerde sperm hareketlerini yavaşlatmaktadır. Oysa dövülmüş sarımsak suda en az 6 ay kadar bekletildiğinde mucize bileşiği “S-Alilsistein (SAC)“ açığa çıkmaktadır. Bu mucize madde karaciğeri koruyucu, savunma sistemini güçlendirici, kanseri önleyici ve tüm kemoterapatik ilaçların istenmeyen yan etkilerini azaltıcı etkiye sahiptir. Ayrıca bu ekstrakt, kötü kokmayan gençlik iksiri gibidir. Prof. Dr. Yılmaz, Avrupalı ve ABD’lilerin yıllanmış sarımsak mucizesini keşfettiğini, ilaç yapma hazırlıklarında olduklarını kaydetti. HAZIRLANIŞI Anadolu’da yaşayan insanların yıllardır kullandığı yıllanmış sarımsak ekstraktı şöyle hazırlanıyor: 1 kilo sarımsak soyulup, iyice eziliyor. Bir kavanozun içine konan ezilmiş sarımsakların içine 1 litre su, 5 adet de limon sıkılarak karıştırılıyor, bu karışımın içine 1 litre de sirke ekleniyor. Bunlar karıştırıldıktan sonra kavanozun kapağı iyice sıkılıp, karanlık ve serin bir yerde 6 ile 10 ay arasında bekletiliyor. Daha sonra yıllanan sarımsak günde bir tatlı kaşığı tüketiliyor. Hiçbir yan etkisi olmayan karışımın kokusuz ve çok lezzetli bir tadı olduğu bildirildi.

Prof. İbrahim Saraçoğlu, Maydanoz-Limon-Sarımsak Kürü: Prof. İbrahim Saraçoğlu, kalp damarlarını açmak ve kalp dolaşımını güçlendirmek için Maydanoz-Limon-Sarımsak Kürünü öneriyor…

Kullanılacak olan malzeme, Kuru kabukları soyulmuş iri bir adet diş sarımsak. Sarımsağın kahverengileşmemiş olması ve yumuşamamış olmasına dikkat edilmelidir. On-oniki adet taze yeşil maydanoz (saplarıyla beraber). Maydanozun yapraklarının sararmamış olmasına dikkat edilmelidir. Yaprakları sararmış maydanoz kullanılmamalıdır. İki yemek kaşığı taze sıkılmış limon suyu Yarım bardak klorsuz su

Bu malzemelerin hazırlanması için mutfak robotu veya blendır (mikser) kullanılır. Maydanozlar el yardımıyla kopartılarak robota atılır. Üzerine iki yemek kaşığı taze sıkılmış limon suyu ilave edilir. İri tek bir diş sarımsak bıçakla doğranıp ilave edilir. Yarım bardak klorsuz su ilave edildikten sonra robot veya blendır çalıştırılır. Yaklaşık bir – bir buçuk dakika çalıştırıldıktan sonra karşımın tamamı kahvaltıdan en az yirmi dakika önce aç karnına içilir. Kahvaltıya kadar ihtiyaç hissedilirse sadece su içilebilir. Kürün uygulama şekli şöyledir: İlk üç gün sarımsaklı, ikinci üç gün sarımsaksız, üçüncü üç günse tekrar sarımsaklı olarak uygulanır. Toplam dokuz gün uyguladıktan sonra 3 gün ara verilir. Üç gün aradan sonra aynı şekilde dokuz gün uygulanır ve kür sonlandırılır.

3 gün (sarımsak + maydanoz + limon + su) 3 gün (maydanoz + limon + su) 3 gün (sarımsak + maydanoz + limon + su) 3 gün ara verilir, tekrar 3 gün (sarımsak + maydanoz + limon + su) 3 gün (maydanoz + limon + su) 3 gün (sarımsak + maydanoz + limon + su) şeklinde uygulayarak kür sonlandırılır.

Dikkat: Düşük tansiyonluysanız bu kürün kan basıncını (tansiyonu) bir miktar düşürebileceğini göz ardı etmeyiniz. Yukarıda önermiş olduğum bu kürü yılda bir-iki kez uygulamakla, kalp damarlarının içten yağ bağlamasına, kalp damarlarında plak oluşumuna veya kalbi besleyen damarların daralmasına veya tıkanmasına karşı önleyici ve koruyucu kür uygulanmış olunur. Aynı zamanda bu kür sayesinde kalp dolaşımı da güçlendirilmiş olur.

1983-yili 9-aydin 1987-yili 7-ayghiche shinjang uniwérsitétining edebiyat fakultétida toluq kursta oqughan.
1987-yili 9-aydin 1990-yili 7-ayghiche shinjang uniwérsitéti edebiyat fakultétida xelq éghiz edebiyati kespi boyiche aspirantliqta oqughan.
1994-yili 9-aydin 1995-yili 7-ayghiche béyjing pédagogika uniwérsitétida bilim ashurghan.
1995-yili 9-aydin 1998-yili 7-ayghiche béyjing pédagogika uniwérsitétida folklor kespi boyiche doktor aspirantliqta oqughan we « uyghurlarning mazar medeniyiti üstide tetqiqat» namliq doktorluq dissértatsiyisini muweppeqiyetlik tamamlap, doktorluq unwanigha érishken.
1998-yilidin bashlap, shinjang uniwérsitéti filologiye institutida oqutquchi bolup ishligen.
1999-yili dotséntliq unwanigha érishken.
2002-yili folklor ilmi boyiche magistir aspirant yétekchisi salahiyitige érishken.
2003-yilidin 2004-yilighiche amérikining pénsilwaniye uniwérsitéti folklor tetqiqat merkizi we indiyana uniwérsitéti ottura asiya tetqiqati fakultétida bilim ashurghan.
Rahile dawutning Ijadiyet Mewiliri
Rahile dawut filologiye institutining aspirant we toluq kurs oqughuchilirigha «folklor heqqide omumiy bayan», «junggo we chet el folklor tarixi», «xelq éghiz edebiyati heqqide omumiy bayan», «folklor ilmining emeliy tekshürüsh usuli», «muqamshunasliq», «dinshunasliq», « folklor témisida mexsus léksiyiler» qatarliq derslerni ötken.
2000-yilidin hazirghiche döletlik ijtima’iy penler fondi tetqiqat türliridin «uyghur en’eniwi medeniyitini saqlash, dawamlashturush we sijil tereqqiy qildurush», «uyghur gheyriy maddiy medeniyet miraslirini qoghdash mesilisi üstide tetqiqat», «xelq dastanlirini qoghdashning konkrét chare-tedbirliri üstide tetqiqat»;«uyghur xelq muqam meshrepliri üstide tetqiqat», «uyghurlarning mazar medeniyiti üstide izdinish» qatarliq tetqiqat türlirini mes’ul bolup tamamlighan.
Xelq’araliq tetqiqat türliridin «türkiy tilliq xelqler dastanlirini toplash, retlesh we neshr qilish», döletlik nuqtiliq tetqiqat türliridin «junggodiki milletler edebiyatining öz-ara munasiwiti we tesiri» qatarliq tetqiqat témilirigha qatnashqan.
Xitay tilida «uyghur mazarliri üstide tetqiqat», uyghur yéziqida «uyghur mazarliri», «dunya milletliri» (birliship ishligen) qatarliq kitabliri neshr qilin’ghan.
Dölet ichi we sirtidiki nopuzluq zhurnallarda 20 din artuq maqalisi élan qilin’ghan.
«Sériq uyghurlarning shiju-xaxu dastani üstide tetqiqat» namliq maqalisi aptonom rayon boyiche ijtima’iy penler tetqiqat netijilirini bahalashta 2-derijilik mukapatqa, «uyghur mazarliri üstide tetqiqat» namliq kitabi aptonom rayon boyiche ijtima’iy penler tetqiqat netijilirini bahalashta «nadir eser» mukapatigha we shinjang uniwérsitétining tetqiqat netijilirini bahalashta 1-derijilik mukapatqa érishken.

Kazim Mirshan  1919-yili 7-ayning 04-küni Uyghuristanning Ghulja sheheride bir meripetperwer Uyghur ailiside dunyagha kelgen. Bu xuddi Uyghurlarning gomendang wetinimizni ishghal qiliwalghiche bolghan ariliqta özini Uyghur demey taranchi, deydighan bolup ketkendekla ish!Chünki munghul istilasidin keyin wetinimizni we xelqimiz yashighan rayonlarni kimler besiwalghan bolmisun hemmisi men Uyghur digen ademleni öltürgechke we ewlatlirining normal hayat kechürishigimu yol qoymighachqa Uyghurlar özlirini chentu, taranchi, alte shelik, qeshqelik, qazaq, tatar, üzbek dep millietning milliy mawjutliqini qoghdap qélishqa mejbur bolghan. Kazim mirshanning ailisi wetendin ayrilghan 1913-yillarda pütün Ili we yette su rayonida uyghurlar kolliktip qetli qiliniwatqan yillargha toghra keletti. Kazim mirshanning ailisi eshundaq bir qabahetlik, jahaletlik  we ghepletlik yillarda wetendin ayrilghachqa özining kim ikenlikini peqet Uyghur millitige tewe bolghan özlirining qedimqi qebilisining nami Tümen digen isim bilen ipadiligen! Shuninggha qarighanda Kazim Mirshanning ata-anisi ili wadisining aqsöngek aililiridin bolsa kérek!

Hemmidin echinishliqi Kazim Mirshan  gerche dunyagha tonulghan alim bolsimu özining Uyghur millitidin ikenlikini bir ömür resmiy hes qilalmay we bashqilargha hes qilduralmay arimizdin ketip qaldi.

Ejdatlirimizning qarangghuluq yillardiki öchmes medeniyitini tetqiq qilishqa bir pütün hayatini serip qilghan alim Kazim Mirshan 2016-yili 7-ayning 19-küni Türkiye Bodrumda bexitke qarshi wapat etti. Kazim Mirshanning wapati Uyghurlar üchün, Türük dunyasi üchün, bilim dunyasi üchün intayin chong yoqutush bolup, uning bilim dunyasidiki yigane ornini hichkim tolduralmaydu.Kazim Mirshan xuddi herqandaq bir Uyghuristanliqqa oxshashla gherip we yalghuz yashidi. Kazim Mirshanning yalghuzliqi ilim dunyasidiki yalghuzluq bolup, muellisep uning choqanlirigha ilim dunyasidiki nadanlar qulaq salmidi!

Kasim Mirshan eyni dewirdiki milyonlighan Uyghurlargha oxshashla özining Uyghur kimlikini untup ketken qedimqi Uyghurlarning kichik bir qebilisi hesaplinidighan bir Tümen ailiside dunyagha kelgen. Bu yillarda Uyghurlar demisimu  jahalet we nadanliq, namratliq we bilimsizlik sewebidin milliy kimlikini pütünley digüdek untup ketken bolup, tajawuzchilarning erqiy we meniwiy yeklishi sewbidin özlirini Musulman yaki Qeshqerlik, Dolan, Taranchi, Hotenlik, Lopnurluq we Aqsuluq dep atap adetlinip ketkenidi.

Kazim Mirshan 1932-yili Istanbulda özining ilim sepirini bashlidi. Boghazchi toluq otturisini püttürgendin keyin yeni 1940-yili yüksek mutexesis yetishtürüsh ailiy mektibide oqushni dawam qildi.1942-yili ailiy mektepning üchünchi yilliqida Türkiyediki oqushni toxtutup, tehsilini dawamlashturush üchün  Germaniyege seper qildi. U Germaniyede Berlin Aliy Texnikomigha oqushqa kirdi we 2-dunya urushi sewebidin oqushini toluq tamamliyalmay 1946-yili Türkiyege qayitti.Kazim Mirshan Türkiyege qayitqandin keyin Istanbul texnik Uniwersitiside Inshahatchiliq kespide oqushni dawamlashturdi we 1947-yili mektepni yaxshi netije bilen tamamlidi.

Ikkinchi dunya jahan urushi axirlashqandin keyin Yawropada yeni Germaniye, Awistiriye we Shiwitsariye qatarliq dewletlerde xizmet qilish dawamida Türkologiyening bir tarmiqi hesaplinidighan ejdatlirimizning qarangghuluq yillardiki medeniyitini bolupmu tash pütüklirini ügünish we tetqiq qilishni bashlidi.

Kazim Mirshan nahayiti köp tillarni biletti we qiyasen ishliteleyti. Meselen uning yazghan eserliridin muellipning  Germanche, Rusche, Engilizche, Italiyanche, Latinche we qedimki öchken Etrüskichi qatarliq yawropa tillirini puxta bilidighanliqi chiqip turidu. Kasim Mirshan wetendin bek kichik ayrilip ketken bolsimu ana tili Uyghurcheni hergiz unutmighan bolup, men uning bilen 2006-yili tunji tonushqanda men bilen bashta Türükche, keyin Almanche axirida Pütünley Uyghur tilining Ghulja shiwiside sözleshkenidi.Arida bir qanche qetim telefon söhbiti qilduq, millitimizning kechmishi, bugüni we kelichikige oxshimaydighan meydandin turup jiddiy we mesuliyetchan muamile qiliwatqanliqini hes qilip, wetendin bek kichik ayrilip ketken bolsimu we yashighan muhiti, kespi hem dunya qarishi jehettin bashqilardin bek uzaq halette turupmu yene millitimzge kündilik hayati, ilim tehsil jeryani we neshir qilghan kitaplirida alahiyde köngül bölgenlikini körüp intayin pexirlengenidim.

Ilim dunyasidiki sirlarning biri Türkiyediki muhitning Kasim Mirshanni Uyghur diyishke yol qoymighanliqi we Kasim Mirshanning etrapidikilening uning Uyghurluqini yoshurishidur.Men ustaz Kasim Mirshan bilen pikir treptin resmiy tonushup, bir qisim eserlirini  oqughandin keyin, arimizda yene bir Mahmut Qeshqiri yashawetiptu, emma biz Uyghurlar bu munewwer perzentimizni texiche tonumay yürüptuq, bu kishini peqet Uyghuristanghila emes belki Türük dunyasi we xelqaragha tonushturushqa erziydiken, dep oylighanidim.

Kazim Mirshan 30 gha yeqin kitap yazghan bolup, uning katoligi töwendikiche:

Türkche Kitaplar:
1966: Türük Metriği
1970: Prototürkche Yeziqlar
1978: Altın Yarıq Tigin (182)
1983: Prototürkche’den Bugünkü Kürtcheye
1983: Urgun-Selene Yazmilirı üchün qobul qilinghan Tarix Tespitlerining Yengiden közden Gechirilmesi
1985: Anadolu Prototürükleri
1990: Prototürük Bilginlerine köre Astrofizik
1991: Balballar
1993: Prototürükçe Yazmilar Hakkınde Konferans
1993: Yazma İşretleri
1993: Alfabetik Yezıq Başlanghuchı ve Glozel Yazmalirı
1994: Alfabetik Yazma Başlanghuchı
1992: Tatarchenıng Türük Alfabesi bilen Yezılması (12)
1995: Side Bitigtashları
1995: Öztürükçe “-sal” eki
1996: Preportekiz Bitigtashları
1996: Barısh Yolunda Eğitim
1997: Bugünkü Avrupa Dillerinde Prototürükçe İzleri
1996: Fiillerning İsim Ve Mastar Halleri İle Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil kategoriysida Bugünki Avrupa Tillaride Etrüskche İzleri
1998: Dinlerning Gelişimi, Ettigen Türük Dininden toghulghan Dinler, Side, Pre-portegiz, Glozel, Pre-Mısır, Etrüsk, Protpgrek ve Hinduizm, Tevrat, İncil, Quran
1998: Etrüskler, Tarixleri, Yazmiları ve Tilleri
1999: Türük Takvimi
1999: Ettigen Türk Devletleri ve Türük Bil
2000: Sölgentaş Magharası
2000: Bilge Atun Uquq: Türük Bilge Qaghan Nine Bitig
2000: Moğulstandaki Kısqa Yazmilar
2000: Hiyeroglifler
2000: Avrupa,Sibir ve Orta Asyadaki En Eski Yazıtlara Dayanılarak Deshifre Edilen Pra-Mısır Hiyeroglifleri
2001: Maqaleler
2003: Erken Türüklerin Sikandinawya Yazmaları
İngilizche Kitaplar:
1986: Univerzum bir chercheve gibi Statik bir sistemidir?
1992: Anadoludan Piktogrammlar, Petroglifler, ISUB-ÖG ve UW-ON yazmaları
1992: Prototürük Bilginlere göre Kozmik invariansların Manipülasyonu
1996: Fiillerin İsim ve Mastar Halleri ile Sıfat-Fiil ve Zarf-Fiil alanlarında Bugünkü Avrupa Dillerinde Etrüskche İzleri
2000: Avrupa, Sibir ve Orta Asyadaki En Eski Yazıtlara Dayanılarak Deshifre Edilen Pra-Mısır eserleri
2002: Eski Türük Bilginlerine göre Fizik ve Astrofizik Bilimi [The Science of Physics and Astrophysics According Old Turkish Scholars]
2003: Erken Türklerin Skandinavya Yazmaları
2003: Erken Türüklerin Anadolu Yazmaları
Germancha Kitaplar:
1968: Hiperstatik Sistemlerin Eshdeger Yükler ile Hesabı
1973: Proto-Grekche Yazıtların Deshifre Edilmesi
1993: Alfabetik Yazı Bashlangıcı ve Glozel Yazmiları
1993: Prototürkche Girammatika
1996: Pro-Portekiz Yazmiları
1996: Türlük Tillerde Proto-Türükche İzleri
1997: Etrüsk Yazmiları

Kazim Mirshanning Uyghurliqi melum tursamu Türkiyediki bir qisim kishiler uni mazaq qilghandek „Germanche, Ruscha, İngilizche we Türük lehcheleri (Tatarcha, Özbekche, Başkurtcha, Taranchıca, Kashkarlıkcha (yani Uygurca), Kazakcha, Kırgızcha, Azerbaycancha, Türkiye Türkchesi bilen özining ana lshiwisi bolghan, Tümenlikche) ni bilidu dep, yene birge Uyghurche degen söznila qollanmay Üzbekche, Tarancheche, Qeshqerche we Tümenche biletti“ dep biljirlidi

Kasim Mirshanning ilmiy tetqiqatliridin bashqa uning Tarixiy, pelesepiwiy we siyasiy köz qarishi intayin muhim bolup, u qedimqi misir medeniyiti we tarixning qarngghuluq yilliridiki Yawropa medeniyitining bolupmu til we yeziqlirining qedimqi ejdatlirimizdin kelgenlikini ilmiy yosunda sherhiylidi…
Kazim Mirshan eserlirinu ögünish, iddiysini tetqiq qilish we pikirlirini tedbiqlash millitimiz üchün intayin muhim bolup, uni Uyghuristan xelqige tonutush wezipisi bugünki ziyalilar qoshunidin kütüliwatqan muhim ümitlerning biridur!(K.Atahan)

20.07.2016  Germaniye

Tengritagh Akademiyesi Redaksiyoni

05.07.2016

Travels in Central Asia, by Arminius Vámbéry
Xeyrulla ismetullayow (özbékistan)
Ilawe: 2011-yili 17-mart küni kechte«shinjang téléwéziye ista nsisi» 2-qanili«medeniyet bostani»pirogirammisida, meshhur roman «bahadir name»ning apturi, tonulghan yazghuchimiz yasinjan sadiq choghlan bilen élip bérilghan söhbet körsitildi. Söhbet jeryanida yazghuchimiz yasinjan sadiq choghlan hérman wambérining «buxara yaki mawera’unnehirtarixi»namliq esirini tilgha élip ötti.démek, biz wén’giriyilik yehudiy seyyah hérman wambérini«bulaq»zhornilining 2000- yilliq 2-sanidin 2002-yilliq1-sanighiche ulap élan qilin’ghan «buxara yaki mawera’u nnehirtarixi»namliq esiri bilen toniymiz, hemde uni türkiy xelqler we islam tarixigha a’t 20 parchidin artuq ilmiy eser yazghan gherp alimi dep bilimiz. Emma uning terjimhali we ottura asiyagha néme üchün kelgenligi heqqide köp nerse bilmeymiz. Shunga men hérman wambérining ottura asiya sayahiti jeryanidiki sergüze shtliri we qismen eserlirining yézilish jeryani tonushturulghan bu maqalini neshirge teyyarlap oqurmenlerning hozurigha sundum.
– rashid ependi
Wén’giriyelik hérman wambrining derwish siyaqida rashid’ependi, rashid haji dégen isimlar bilen ottura asiyani boylap qilghan sepirige 125 yil toldi.
Mana, ötken 125 yildin béri majaristanliq bu seyyahning nami jahan xelqlirige yad bolup,éniskilopédiye, qamuslardin chüshmidi. Uning yézip qaldurghan kitapliri hazirmu yawropaliqlar teripidin qiziqip oqulidu. Uning özi heqqide onlighan kitaplar yézilip, filimler ishlen’gen. Buning sewebi néme?
Hérman wambéri kim?
Hérman wambéri 1832-yili 19-mart küni donay aralliridin birige jaylashqan kichik wén’gir shehri etrapidiki bir yehudiy a’iliside tughulghan. 12 yashqiche yéza bashlan’ghuch mektipide oqughan, kéyin ewliya gi’orgiy gimnaziyisige kirgen. U 16 yéshidin bashlpla majar (wén’gir), latin tilliridin tashqiri, firansoz, némis, én’giliz we sikandinowiye tillirini yaxshi ügen’gendin tashqiri, ros we bashqa silawiyan tillir idinmu xewerdar’idi. Ata-anisi baldurla wapat bulup ketkenligi üchün u yash waqitliridin tartipla japa- mushaqettin qachmaydighan bolup yitilgen.
Wambériy til ügünishke xéli burunla qiziqqan bolup, gherp we sherq tillirini ügünish uning chong arzusi idi, uning yenebir arzusi bar’idi, u bolsimu wén’gir tilining kélip chiqishi we uning sherq tilliri bilen bolghan munasiwetlirini éniqlap chiqish idi.
Shu mezgillerde we uningdin ilgirimu birqisim alimlar wén’gir(majar) larning ottura asiyadin yaki bashqirt tüzlenglikidin köchüp kelgen dégen qarashlarni ilgiri sürü shken. H. Wambéri yashliq mezgilidin bashlapla bu müjmel mesilige jawap izdep ottura asiyagha birqétim kélip ketkendin kéyin, uninggha jawap tapqandek boldi. U shundaq dep yazidu:« biz asiyada qép qalghan uruqlirimizni izlewatmiz, dégen pikir xata dur… biz öz tilimizning étmologiylik tüzülishini éniqlashqa tirishiwatimiz,bu heqte téximu éniq bolghan melumatlargha ige bolush üchün qérindash til we shiwilerge murajet qilimiz »(h.wambéri «ottura asiya sayahiti»london, 1865-yil én’gilizche neshri,1-bet)
Melumki, wén’girtili altay tilliri a’ilisige kiridu. H.wambériyning arzusi wén’gir tilini altay tilliri a’ilisining fin-ögür tilliri gurpisighimu yaki türkiy tillar gur pisigha tewelikini éniqlash idi. U mushu meqsette azraq melumatqa ége bolghandin kéyin ,1852-yili asiya memliketliridin eng yéqin bolghan tükiyige qarap mangdi. U ashu yillarda konistantipol dep atilidighan istambulgha köchüp bérip,türk a’ililiride gherp tilliri, jümlidin firansoz tilidin deris ötüsh ishliri bilen shughunlinidu. Awal pasha hüseyyin da’ining qesiride, kéyin dosti we meslihetchisi molla exmet epend ining tesiride tamamen osman türklirining siyaqigha kiridu, hemde fu’at pashaning idarisigha ishqa orunlishidu. «bir nechche yil türk qesirliride bolushum, islam mekte plirige we kitap dukanlirigha qatrap yürüshüm»-dep esleydu, h.wambéri,«méni nahayti tézla bir türkke, hetta ependige aylandurup qoydi ». H. Wambéri istambulda türk tili we chaghatay (kona özbék tili) tilidin tashqiri yene erep, pars tillirini ishtiyaq bilen ögendi, islam dinining qa’ide-qanunliri bilen mukemmel tonushti. Netijide uning islam dini toghrisida igelligen bilimi bir mollining bilimidinmu éship ketti. Yene téxi 1858-yili chaghatayche(kona özbékche)-némische loghet(texminen 40 ming söz lük) tüzüp, istambuldiki neshiriyatlarda neshir qilduridi.
Bular h. Wambérining ottura asiyagha sayahet qilish pilanining bashlinish basquchi idi.« méning til üginishtiki mu’apiqiyetlirim»,dep xatirleydu. U,« sherqqe qarap qiliwatqan sayahitimni dawamlashturushum üchün méni téximu rohlandurdi, men ottura asiyaghakirishke bel baghlighankenmen,choqum hazirqi ependi qiyapitimni saqlap qélishni ,sherqqe shu memliketning tebi’iy puxrasi süpitide bérishni toghra dep hisaplidim».
H. Wambéri öz pilanini emelge ashurush meqsitide 1863-yilining béshida téhran’gha keldi we bu yerde ottura asiyagha bir derwish qiyapitide kirip sayahet qilish pilanini tüzüshke bashlidi. Bu pilan boyiche, u mekkidin kéliwatqan hajilarning karwinigha qoshu luwélip, shular bilen bille ottura asiyagha kirishi we ismini özgertishi lazim idi. Shundaq qilip téhranda h.wambérining ismi özgertildi,emdi u rashid ependi dégen nam bilen yashashqa mejbur idi. Kéyinche karwandikiler uni rashid haji depmu atidi.
1863-yili 27-mart küni türkiyining téhrandiki elchisi rashid’ependining o ttura asiyagha qilidighan sepirige aq yol tilesh yüzisidin ziyapet ötküzdi…
1863-yili 28-mart küni kechqurun rashid ependi derwish qiyapitide mekkidin qaytiwatqanlar bilen birge hazirghiche bizge namelum bolghan ming xil pilan, ming xil oy- xiyalliri bilen ottura asiya terepke kélishke bashlidi.
Wambéri ottura asiyada
1863-yili 29-may küni h. Wambéri qoshuliwalghan karwan xiwe xanliqi tupriqigha qedem qoydi. 30-may küni xiwe shehri yénidiki bir yézida dem aldi. H. Wambéri: biz 30-may küni özbékler yézisigha qedem qoyduq, bu yerning ahalisi men körgen tunji özbékler’idi;«ular bek ajayip insanlar iken»-dep yazidu xatrisige. (h.wambéri «ottura asiyagha sayahet»london, 1865-yil én’gilizche neshri,63-bet).
Xiweni körgen wambéri heyrette qaldi.«men deslepte xiwening shunchilik güze lligini sehra bilen sélishturghanliqimdin bolsa kérek dep oylighan idim. Yaq, yaq! xiwening etrapidiki asman’gha taqashqan térekler saye tashlap turghan kichik hoylilar, kö pkök yaylaqlar we payansiz dalilar hazirmu, yawropaning ghayet güzel yerlirini qayta körginimd in kéyinmu hem men üchün eng chirayliq bolup tuyuldi»(h.wambéri «ottura asiyagha sayahet»london, 1865-yil én’gilizche neshri, 64-bet).
Amu deryasining süyi heqqide nurghunlighan riwayetlerni anglighanmiz. H.wambériyning bu heqte yazghanliri bolsa,yenimu ilgirligen halda heqiqi delillerge qoshulghan birdelild ur:«dunyada buninggha oxshash yene bir derya yoq, mubarek nil deryasimu bu deryagha o xshimaydu diyishidu. Men bolsam, bu deryaning süyining tatliqlighi heqqidiki geplerni susiz chöldin chiqip, uning qirghaqlirida aram élish netijiside köptürüp éytilghan gep bolsa kérek, dep oylayttim. Biraq kéyinche men buning köptürülgen gep eme slikige ishendim. Shundaq diyeleymenki, men bilidighan deryalar ichide süyi eng shér ini mushu amu deryasidur»( h.wambéri «ottura asiyagha sayahet»london, 1865-yil én’gilizche neshri,78-bet), dep guwahliq béridu majar seyyah.
H.wambérining yézishiche,«xiwening tupriqi munbet, u bughday, shal, yipek, paxta qeghizi, süpetlik qizil buyaq chiqidighan royan namliq yiltizi bilen shöhret qazan’ghan. Xiwening miwiliri shundaq yaxshiki, uninggha teng kélidighan miwilerni iran we türkiye lerdinla emes,belki yawropaning özidinmu tapqili bolmaydu. Démisimu, hezarasipning almiliri we xiwe analirining dunyada tengdishi yoq, tawuz, qoghunlirining temimu ajayip yaxshi bolup, qoghunlarning temi béjingghiche melum. Éytishliriche, osmanylar seltene tining sultani pat-pat örgench qoghunlirini séghinip qalidiken. Bu qoghunlar rosiyidimu yuquri bahada sétilidu. Bir harwa qishliq qoghun’gha bir harwa shéker tigishkili bolidu» (h. Wambéri «ottura asiya sayahiti» london, 1865-yil én’gilizche neshri, 170-bet).
H. Wambéri özining yenebir kitabi,-«ottura asiya ochérikliri»da xiwening qoghu nliri toghrisida toxtilip, ularni nahayti yuquri bahalaydu:«siz xiwe qoghunlirigha o xshash qoghunlarni asiyadinla emes, belki pütün yer yüzidin tapalmaysiz. Ularning shirinlikini hetta yawropaliqlarmu tesewur qilalmaydu. Ular shu derijide shérin we xushbu yki,éghizda ériydu. Eger ular nan bilen yiyilse, bizge tebi’et in’am qilghan eng yaxshi ta’am shu bolup qalidu»( «ottura asiya ochérikliri»london,1868-yil in’gliz che neshri,226-bet). H. Wambéri yene, téz pishar qoghundin 10 ning, qishliq qoghundin beshning namini atap, ularni tolimu chirayliq sözler bilen teripleydu.
H. Wambéri ottura asiyaning paxtisigha alahide qiziqqan. Wambériyning buningdin 125 yil awal chiqarghan xulasisige köre, ottura asiya paxtisining kélechiki parlaq. «tür kistan paxtisi hindi, iran we misir paxtisidin yaxshi,köpligen kishilerning pikir iche,u meshhur amérika paxtisidin qélishmaydu»(«ottura asiya ochérikliri» lond on,1868-yil in’glizcheneshri,229-bet). H.wambérini teshwishke salghan mesile- ottura asiyaning paxtisini peqet rosiyeningla yildin-yilgha téximu köp sétiwélishi idi. Wambéri bu mesilidimu nahayti inchikilik bilen ish körgen. U 1840- 1860- yilliri buxara emirligi we xiwe xanliqidin rosiye sétiwalghan paxtining miqdari we nerxige qiziqqan we bu sodining jediwilini tüzüp chiqqan. H.wambéri tüzgen jediweld in melum boliduki, ottura asiya paxtisining rosiyege chiqirlishi 1840- 1850-yillar dikige nispeten 1853-1860-yilliri ikki qétim ashqan. Rosiye 1840-1850- yilliri yalghuz buxara emirligidin ikki milyun 65 ming 679 fontsitirlingliq paxta sétiwalghan bolsa,1853-1860-yilliri 4 millyun 237 ming 772 fontsitirlingliq paxta sétiwalghan. («ottura asiya ochérikliri»london,1868-yil in’glizche neshri, 231 -bet).
H.wambéri türkistan ölkisining qézilma bayliqliri toghrisidimu xélila keng we emiliyetke birqeder yéqin melumatlarni xatirlep qaldurghan.«men shundaq xulasige keld imki»,dep yazidu u;«türkistan bayliqi az ölkilerdin emes. Uni qum gerdishlik almas dep bikar étishmaydu. Kelgüside ottura asiya heqiqetenmu muhim ehmiyetke ige bolidu, sherq memliketliri otturisida eng közge körünerlik orunni igelleydu » («ottura asiya ochérikliri»london,1868-yil in’glizche neshri,238 -bet).
H. Wambériyning yézishiche, yéngi örgenchte yitishtürülgen paxta eng süpetlik, hazara sip pilisidin élinidighan yipek pütün xiwe xanliqida eng qimmetlik hisaplinidu. Gürlanda eng yaxshi shal östürlidu,buxara we qoqandimu shundaq.
H.wambéri türkistanning ösümlükler dunyasini teswirleshkimu alahide itibar ber gen.u her bir ösümlükning namlirini,qanchiliktn hosul béridighanliqighiche éniq hisa plap körsetken we bularni yawropadiki shuxil ösümlük bilen sélishturghan. Buxara bughd iyi eng süpetlik sanilidu,u uzun, inchike qizil renglik dan tutidu. Buxil boghda yning unidin buxara shehride shöhret qazan’ghan nan yéqilidu. Bu bughday hemme yerde shirman nami bilen shöhret qazan’ghan. Bu yerlerde guruchmu nahayti mol, üchili xanliqta öz’ara almashturlidu. Mayliq zira’etlerdin kunjut bu yerde yaxshi ösidu we jiq yagh chiqidu. Zighirdin chiqirlidighan yagh ta’amgha ishlitilidu. Paxtining chigitidin chiqirlid ighan yagh ta’amgha ishlitilmeydu, dep xatirleydu h.wambéri. («ottura asiya ochérikliri »london,1868-yil in’glizche neshri, 223-bet).
Bu yerde bir nersini aldin éytip qoyushimizgha toghra kélidu: ottura asiyadiki xelqler, sheher-yézilar we bizgiche yitip kelgen hemme ösümlük we haywanat dunyasi, ottura asiya memliketlirining gi’ogirafik we sitratigiylik orni heqqide h.wambéri öz eserliride ilaji bar rasit gepni yézishqa tirishidu. Uning wezipisi ottura asiyaning gi’ografik, siyasiy, ijtima’iy muhimliqini toghra bahalashtin ibaret idi. Uni o ttura’asiyagha ewetkenlerge shular kérek idi. U öz wezipisini nahayti yaxshi adaqildi shuning üchünmu, h.wambéri yézip qaldurghan ottura asiyagha a’it her bir tarixiy delil biz üchün tolimu qimmetliktur.
H. Wambéri buxara dukanlirida stiliéatqan chayning 16 xilini körgen we ularning namini öz xatirisige yéziwalghan. Ularning beziliri mana bular: qiriqma, exbar, aq quyruq ,qarachay, sépetchay,ish baghlu,gülboy,pashun,müshük köz,lanka…(«ottura’asiya’ochér ikliri»london,1868-yil in’glizche neshri,94-bet).
H.wambériyning ölchishiche, ashu waqitlarda semerqend shehri kölem jehettin téhran’gha teng bolghan,lékin öyler bir-biridin yiraqraq jaylashqan,chong binalar bolsa,yaxshi yerler ge sélin’ghan.(«ottura asiya ochérikliri»london,1868-yil in’glizche neshri, 112 -bet).
H.wambéri qarsh shehride aran üch künla turghan bolsimu,lékin uyerlerdinmu nurghun matériyal toplighan.«qarsh qedimki neqshebdur» dep yazidu u,özining meqsiti we soda ehmiyiti jehettin«bu sheher buxara emirligide ikkinchi sheher hisaplinidu. Eger siyasiy to pilanglar tosqunluq qilmighanda’idi qarsh, buxara, kabul we hindistan bilen bolidighan soda-sétiqta muhim ehmiyetke ige idi. Wambérining hisabigha qarighanda «eyni waqitta qarshning ahalisi 25 ming, busheherde asasen özbékler olturaqlashqan, ular yene emir eskerlirining asasiy qismini teshkil qilidu.»(«ottura asiya ochér ikliri»london,1868-yil in’glizche neshri,114-bet).
Wambérining ottura asiyadin chiqip kétishi
Qarsh h.wambéri turghan axirqi sheher idi. U bu sheherde üch kün turghandin kéyin,amu deryasini kéchip ötüp hiratqa yol alghan.
U 1863-yili 15-nuyabir küni 2000 kishilik karwan bilen hirattin meshhedke qarap yolgha chiqqan we on ikki kün yol yürüp, 27-nuyabir küni meshhedke yitip kelgen,uning bu iran shehride qilghan birinchi ishi, bu sheherning gobirnatori (walisi) bolup turiwatqan én’giliz polkowniki dolmaj bilen körüshüsh boldi. Mana shu kündin bashlap reshid ependi özining derwishlik niqabini chörüp tashlap, eslidiki hérman wambéri qiyapitige qaytip keldi. Én’giliz polkowniki dolmaj uni 1863-yili 25-dikabir künigiche méhman qildi. Wambérining öz éghizi bilen iqrar qilishiche, yéngi yil künini (milad bayrimini)méhmandost polkownik bilen ötküzüp, 26- dikabir küni téhran’gha qarap mangdi. Bu qétim u karwanlargha qoshulmay, ottura asiyadin tépiwalghan yardemchisi, hemrahi molla is’haq bilen bille atqa minip yolgha chiqti. Wambéri teripidin ottura asiyagha a’it deslepki melumatlar bilen teminlen’gen én’giliz polkowniki wambéri we molla is’haqni nahayti yaxshi béqilghan ikki at, yiterlik yol enjamliri we xira jet bilen teminligen.
1864-yili 10-yanwar küni h.wambéri we molla is’haq téhran’gha yitip keldi.«körü nüshüm külkilik we ayanchliq bolishigha qarimay, men türkiye we en’giliyening téhrandiki elchixanilirigha bérishqa aldiridim. Én’giliz elchisi méni nahayti qizghinliq we semiymiy lik bilen kütiwaldi»dep yazidu,h.wambéri («ottura asiya ochérikliri» london, 1868-yil in’glizche neshri, 146-147-betler). Heqiqetenmu büyük bértaniyining éra ndiki elchisi aliso we uning ikki yardemchisi tamson we watson wambérigha xéli obdan iltipat körsetti, en’giliyige yitip bérishighila uning ottura asiya xatirilir ini neshir qilishqa yardem béridighanliqini bildürdi.
Bu yerde bir ishqa diqqet qilish kérek: héchqandaq bir elchixanidiki söhbetler we körüshüshlerge molla is’haq qatnashturulmidi. H.wambirini elchiler, én’giliz herbiyliri kütiwéliwatqanda, molla is’haq özini mekkige élip barmaqchi bolghan hemrahini kütüp karwan sarayda olturdi.
Wambériyni téhranda iranning yash shahi nezriddinmu kütiwaldi.«yash nezriddin shah méni baghda qubul qildi»,-dep esleydu wambéri,-«u mendin ottura asiyadiki xanlar, xanliqlarning ehwali heqqide soridi. Men ularning siyasiy ehwalining xélila ajiz ikenligini éyttim. U yash shah yénida olturghan wezirige biz on besh ming esker bilen ularning hemmisini yéngeleymiz»-dédi.(«ottura asiya ochérikliri » london,1868-yil in’glizche neshri,147-bet).
H. Wambéri téhranda ikki ay turghandin kéyin, 1864-yili martta istambulgha qarap yolgha chiqti. Istambulda bar-yoqi üch sa’etla turdi. Biraq shu qisqighina waqit ichidimu en’giliyilik diplomat fon pirokash ostén bilen körüshüp, uningdin özi ottura asiyada igelligen matériyallarni qandaq ishlep chiqish toghrisida meslihet soridi. Andin öz wetini win’giriye paytextige ötüp ketti. Shuchaghda wén’giriye paytexti bolghan péshtta molla’is’haqni dostliri qéshida qaldurup, özi yalghuz london’gha-uni saqlap tur ghan sheherge yol aldi. H. Wambéri 1864-yili 9-iyul küni london’gha yitip bardi. «men wetinimdimu anche uzaq turalmidim, chünki en’giliye padishahliq gi’ografiye jem’iyitige öz doklatimni élip bérishqa aldirawatattim»,-dep özini aqlashqa urunidu h. Wambéri.(«ottura asiya ochérikliri»london,1868-yil in’glizche neshri, 148- bet).
Wambéri«ottura asiyagha qilghan sepirining esli mahiyti toghrisida; Sepirimning esli siri,mahiyti peqet ikki kishigila ayan idi»,dep yazidu, lékin bu seper ning siridin kimlerning xewerdar ikenligi heqqide peqetla éghiz achmaydu.
Wambérining dokilati
Tarixtin melumki, 19-esirning otturlirida én’gilizlar hindistanda öz mustemlike hakimiyitini mustehkemlep,abghanistan we ottura asiyagha xiris qiliwatqan bir dewir idi. Bu chaghlarda ros armiyisimu orinborigqa orunlishiwélip, kelgüsidiki yürüshlir ining nishanini ottura asiyagha qaritishni pilanlawatatti. Én’gilizlargha ottura asiyaning siyasiy ehwali, jughrapiyilik orni, ahalisi, armiyisi heqqidiki éniq melumatlar hawa bilen sudek zörür’idi. Ular bu toghrisida ehwal igilesh üchün ottura asiyagha ewetken bir nechche seyyahlar meqsitige yitelmidi; Ularning bezisi öltürüldi, chöllerde ussuzluqtin ölüp tügeshti, bezisi chigiralarda tutup qélindi.peqet hérman wambéri én’gilizlarning axiriqi ümidi idi,u bu ümidni jayida aqlidi. Wambéri eqilliq, bilimlik, hiliger adem idi. U herqandaq qiyinchiliqqa jismanen chidaytti, chünki uning yashliqi qattiq qiyinchiliqta ötken idi; U öz sepiri jeryanida sora lghan herqandaq su’algha éniq, toghra jawap berdi,chünki uning bilim da’irisi keng idi.
H. Wambéri 1864-yili 28-sintebirküni londonda öz doklatining kirish sözini yézip tügetti.
U xiwe, qoqan xanliqliri we buxara emirlikige a’it köpligen matiriyallarni toplighan idi.u, öz doklatida siyasiy jehettin birnechche yil kéyin yüzbérish éhtimali bolghan weqelerni aldin perez qilip otturigha qoyalidi. Mana bezi deliller. 1› h.wambéri xiwe xanliqigha qarashliq 32 sheher we jayning amu deryasidin qanchiliq yira qliqqa jaylashqanliqini éniqlap chiqqan. Uning éniqlishiche,«buxara’emirlikining armiyisi 40ming atliq, kérek bolghanda 60 ming atliqtin éship kétishi mumkin. Rosiyining ottura asiya bilen alaqe qilidighan yolliri;1›xiwe-astiraxan- orénbor ig. 2› buxara-orénborg. 3› tashkend-orinbor g we qizilyar(pétropawlosik); 4›neman’gan we aqsu-polat(simpalatnisik)».
H.wambéri yene ottura asiya xanliqliri arisidiki yollarni, bu yollarning qanche persex kélidighanliqinimu doklatigha kirgüzgen.
U en’giliyini ottura asiyani rosiyige bermeslikke chaqirghan, ros armiyisining ottura asiyagha yéqinliship kéliwatqanliqidin agahlandurghan. «bezi kishiler londonda, ottura asiya bizge kérek emes,kérek bolsa rosla éliwersun, diyiship yürgidek »,-yazidu,doklatida wambéri,-en’giliyining hindistan’gha ros armiyisining yéqinlishiwa tqanliqigha biperwa qarishi eqlimge sighmaydu. Rosiyening ottura asiyadiki heddi-herke tlirining mu’apiqiyet qazinishidin gumanlanmisimu bolidu. Lékin rosiye peqet buxara bilenla boldi qilarmu? Öz intilishlirini amu deryasi bilen chigralap toxtap qalarmu? Men rosiye türkistanni bésiwalghandin kéyin,birkünler kélip abghanistan yaki shimaliy hind istan’gha qarap kéngiyishtin özini toxtitiwalalaydighanliqini ispatliyalaydighan siyasetchi bilen körüshüshni arzu qilattim. U doklatini munu sözler bilen ayaqlashturidu:«méning kemtirane pikirim shu. Bértaniye shiri ros éyiqi bilen bu memlikette düshmenlishemdu yaki oljilirini aka-ukilarche teng bölüshiwalamdu, bu shundaq mesiliyki, men özini filologiye tetqiqatigha béghishlighan bir derwish süpitide buninggha téximu yéqinraq geplerni qilalmaymen». Tarix shuni ispatlidiyki, bu mesilige eng yéqin geplerni qilalighan ade mlerning biri del mushu derwishning özi bolup qaldi. «london kündilik tiligiraf géz iti»ning 1864-yili 10-sintebirdiki sanida,bu gézitning pétirborgdiki muxbiri roslarning tashkendni ishxal qilghanliqi heqqide xewer berdi. H. Wambéri shu kündiki doklatida«buning toghriliqigha ishen’gili bolmaydu, biraq roslarning u yerde herket qiliwatqanliqida guman yoq» dep yazidu. U, bu mesilidimu rasit gep qilghan bolup chiqti. Rasit dégendek géniral chérniyayéf 1864-yili 1-öktebir küni eskerlirini bashlap tashkend sheherige yéqinlashti we 2-öktebir küni qoqend yoligha chiqip, shu tereptin sheherge hujum qildi. Lékin bu hujumda uning eskerliri meghlup boldi, podpolkownik obux öldi, podpolkownik lérxé yardar boldi. Bu muwapiqietsiz hujum tüpeylidin,géniral chérniyayéfning eskerliridin 18 öldi(buning ikkisi ofétsir), 60 kishi yaridar boldi(buningmu ikkisi ofétsér). Bu etret 4-öktebir küni tashke ndtin yiraqliship, 7-öktebir küni chimkentke qaytip bardi.
Roslar tashkendni 1865-yili 14-iyundin 15-iyun’gha öter kéchisi qattiq hu jum bilen bésiwaldi.
Tebi’iyki, wambéri bu doklatidin kéyin némige érishti? Dégen su’al tughulidu. Sowét ros yazghuchisi n. Téxinowning xélila yüze yézilghan«wambéri qissi»namliq esiride (1963-yil tashkend neshiri). Bu su’algha wambérining tilidin mundaq jawap bér idu:«tartqan mushaqetlirim, aqarghan chachlirim üchün héchkim bir tiyin bermidi». Bu elwette,heqiqe ttin yiraq pikir. Kéyinki yillarda tépilghan höjjetler shuni ispatlid iyki,wambéri bu alahide xizmetliri bedilige, amérikiliq alim h. B paksoyning éniqlishiche, bértaniye tashqiy ishlar idarisi teripidin muntizim ayliq, kéyinche bolsa, pénsiye puli bilen teminlinip turghan(bu heqte h.b. Paksoy. Ottura asiyaning yéngi dastanliri.«séntiral éyshen»zhornili 6-tom,1-san,1987-yili,91-betke qarang). Eger wambérining 1913-yili wapat bolghanliqini eslisek, 49 yil jeryanida bértaniye hökümiti bu majar seyyahigha pul bérip turghan bolup chiqidu. Emma én’gilizlarning birsige békargha pul bermeydighanliqi hemmige ayding.
H. Wambéri londonda bir yil turup, 1864-yilining axirida ottura asiyagha qilghan sayahitidin yazghan kitabini én’giliz tiligha terjime qilip neshir qildurup, shuning bilen yawropagha meshhur bolup ketti. Bir yildin kéyin,1865-yili parizh arqiliq öz wetinige qaytti we budapéshit onwéristétida sherq tilliri piroféssori bolup ishleshke bashlidi.
H. Wambéri 1913-yili 15-sintebir küni budapéshitta 81 yéshida wapat boldi.
Wambérining eserliri
Hérman wambérigha alahide shöhret ata qilghan eser, sheksizki, 1864-yili lond onda én’giliz tilida neshir qilin’ghan«ottura asiyagha sayahet»namliq kitabi hésap linidu. Bu kitab ikki qisimdin ibaret bolup,1-qisimda uning ottura asiyagha qilghan sayahet xatiriliri orun alghan. 2-qisimda bolsa, türkmenler, xiwe, qoqan, buxara,junggo, türkistanlarning tarixi, siyasiy ehwali, jughrapiyilik jaylishishi qatarliqlar orun alghan. Bu kitapning 23-, 24-baplirida wambérining en’gliye üchün kére klik bolghan xulasiliri yézilghan. 23-bapta asasliqi ottura asiyaning ichkiy- tashqiy siyasiy alaqiliri tetqiq qilin’ghan. 24-bab asasliqi ottura asiyada roslar ning én’gilizlar bilen bolghan ziddiyetliri. Rosiye we en’giliyining ottura asiyagha nispe ten tutqan orni,dep ataldi. H. Wambéri bu bapta ashu dewirdiki en’gliye hökümran da’irliri üchün teyyarlighan xulasilirini bayan qilidu. Bu kitab birla waqitta rosiye üchünmu ehmiyetlik idi. Shuning üchün bolsa kérek, u derhal rus tiligha terjime qilinip, 1865-yili sankit pétirborigda neshir qilindi.
Bu kitapni gherpning bezi mutxesisliri nahayti qisaqa dep tenqid qilishidu. Wambér ining özimu bu tenqidni qobul qilip, 1868-yili«ottura asiya ochérikliri» namliq kitapni neshir qildurdi. Bu kitab birinchi qétim neshirqilin’ghan kitapning kemchiliklir ini toluqlighan. Bu kitab 17 bab bolup, ottura asiya xelqliri tarixi we ashu dewr hayatining türlük mesililirini eks ettürüshke béghishlan’ghan. Uningda xiwe ordisi, üch xanliqning ishlepchiqirish küchliri, ottura asiyadiki turan we iran qebililirining étnogirapik xususiyetliri, ottura asiya edebiyatigha oxshash mesililer üstide toxtilip ötülgen. Bu kitapning ottura asiya edebyati dégen babida allayar, nizami, nawayi, fuzuli, meshrep ghezellirining terjimiliri, «qisse’iy seypul mülük»namliq eserdin parchilar bérilgen. Jümlidin, elishir nawayi heqqide wambéri munularni bayan qilidu:«meshhur kishiler nawayining eserliri bilen pexirlinishidu…, nawayi kem uchra ydighan shé’iriiyet dahiysidur. U hem nahayti köp mehsulatliq sha’irbolghan. U özidin kéyin shé’iriiyet, tarix, étika we mentiqige dar’ir 32 eser qaldurup ketken…uning ottura asiya türkiy shé’iriyitini ulughlighanliqini, yuqiri derijige kötürgenlikini étirap qilmay mumkin emes».bu kitab yézilghan yillarghiche h.wambérining nawayi eser liri bilen toluq tonushup chiqmighanliqini séziwélishqa bolidu. Mesilen,u«leyli we mejnun»namliq eserni tetürsiche«mejnun we leyli»dep ataydu.«qisse’iy seypul mülük»ni nawayi yazghan eser dep hisaplaydu.
1867-yili wambérining yene bir kitabi neshir qilindi. Bu uning bügün’giche qedrini saqlap kéliwatqan«chaghatay tilidin qollanma» namliq eserdur. Bu kitab lipzig shehride némis tilida bésilghan. Eser üch qisimgha bölün’gen bolup, ilmiy tetqiqat, metinler we loghetlerdin ibaret idi. Kitapning birinchi qismida tilning grammatikiliq qurlushigha a’it melumatlar, ikkinchi qismida tahir we zohre, yüsüp we exmet, hörülqa we hemra jan’gha oxshash eserler bérilgen. Buningdin tashqiri xelq maqal-temsilliridin 112 ni ereb we latin yéziqlirida tiransikirpiksiye qilip keltürgen we némis tilidiki ter jimisinimu qoshup bergen. Allayar, nesimiy, nawayi, fuzuli ghezelliridin nemunilernimu mushu kitapqa kirgüzgen.
H.wambérining ilmiy jehettin chong ehmiyetke sazawer bolghan eserliridin biri. Uning 1873-yili yézilghan «buxara yaki mawera’unnehirtarixi»namliq esiridur. Mu’e llip mawera’unnehir (ikki derya ariliqi)ni tiransaksoniye atalghusi bilen atighan. Bu kitapta u buxaraning eng qedimki dewirliridin ta 19-esirning ikkinchi yérimighiche bolghan tarixini élan qilin’ghan we élan qilinmighan, özi ottura asiyadin élip ke lken qolyazmilar asasida bayan qilighan. Bu kitab ikki qisimdin teshkil tapqan: birinchi qisimi«qedimki yaki mawera’unnehir tarixi»,ikkinji qismi«yéngi yaki bu xara emirliki tarixi».
Wambérining barche eserliri bilen tonushup chiqqan kishi, uning bir xususiyitige diqqet qilmay qalmaydu: u aldinqi eserliride yol qoyghan xataliqlirini kéyinki bu kita bida étirap qilip, ularni tüzitishke tirishidu. Gherb alimliridin bir qanchisi ottura esir özbék tilini chaghatay tili dégen atalghu bilen atap kelgen idi. Wambérimu özining«chaghatay tili qollanmisi»namliq kitabidimu shundaq atighan. Emma «buxara yaki mawera’unnehir tarixi»namliq kitapta bolsa, bu xataliqni tüzitishke tiriship, mundaq dep yazidu:« menmu‹chaghatay tili qollanmisi›namliq kitabimda nurghunlighan yawropa alimlir ining pikirige qoshulghan idim, emma bu pikirler mundaq ikki xataliqqa yol qoyghan; Birinchidin;ottura asiya ahalisi héchqachan öz yurtini,öz tilini chaghatay dep atimighan. Bu nam amu deryasining u teripi- éranda parislarteripidin qollinilghan. Bu ö lkining ahalisi öz yurtini türkistan, öz tilini türkiy til dep atap kelgen. Ikkinchidin; Chaghatay musulmanlar teripidin némige érishken bolsa érishken bolsun, lékin muhebbetke, hörmetke’érishelmigen»(«buxara yaki mawera unnehir tarixi»lond on,1873-yil én’gilizche neshiri, 158-bet).
Wambéri bu kitabida emirtömür tüzükliri heqqidimu qiziq melumatlarni béridu: « in’gliz mayori déwiy yawropagha hindistandin élip kelgen tüzüki tömür 457 sehipidin ibaret bolup, uning sekkizdin bir qismi pars tilida idi. Chaghatay tilida yézilghan esli nusxisi yemen gubirnaturi jefer kütüpxanisidin tépilghan. U awwal pars tiligha, kéyin 1830-yili mayor k. Situ’art teripidin in’gliz tilgha örülgen»(«buxara yaki mawera unnehir tarixi»london,1873-yil én’gilizche neshiri,183-bet).
H. Wambéri emir tömürni mundaq teswirleydu:«hirat we helep alimliri bilen munaz irliship,özige oxshash pikir qilmighanlarni mukapatlighan ademni achchighi yaman we yawayi déyish mumkinmu? Borsadin pütün bir kütüpxanini karwan tögilirige artip semer qendge köchürüp kelgen kishini tersa we yawayi diyishke bolamdu? Shuning üchünmu tömür ni chinggizbilen teng orun’gha qoyghuchilar’ikki qétim xatalashti»(«buxara yaki mawera unne hirtarixi»london,1873-yil én’gilizcheneshiri,219-bet). Wambérining körsitishiche ,tömürning ordisida chet’ellik nurghun alim we ressamlar bar’idi. Biraq memliketning resmiy tili hemiyshe türkiy til bolup kelgen. Tömürning özimu«türükler»ni türkiy tilda rawan hem tesirlik yazghanliqi buni ispatlaydu.
Wambéri yene bu kitabida ulughbegni nahayti chong bilip hörmet qilidu, uninggha toghra ,xalis baha béridu: «ulughbeg birnechche esirkéyinmu gherb dunyasida nami hörmet bilen tilgha élinidighan, tömüriyler sulalisidin bolghan yégane kishi idi…u höküm sürgen dewr tömüriylerning altun dewéri hisaplinidu».
H. Wambéri tömüriyler sulalisi heqqidiki pikirini baburgha bergen bahasi bilen xulase qilidu:« babur mirza öz esiride(«baburname»)de bizning köz aldimizdimu sha’ir, siyasi’on,hem peylasop sheklide gewdilinidu. Türkiy we pars xelqlirining edebiya tida özide shunchilik paydiliq pikirlerni addiy, rawan türkiy tilda bayan qilghan bu ninggha oxsha birer kitab yoq».
Qongghiratliq molla is’haq qaydasen?
Wambérining «ottura asiyagha sayahet»namliq kitabidin melumki, u xiwening muhemmedimin medriside esli qongrattin bolghan molla is’haqni uchritip qalidu. Molla is’haq mekkige bérishni arzu qilip yürgen kishi idi. U wambéri bilen tonushqandin kéyin, unimu mekkige baridu dep oylap uninggha hemra bolghan. Xiwedin kéyin buxara, semerqend we qarishlarda bille bolup, wambéri molla is’haq we yene namelum ikki haji bilen hirat terepke kétishken. Molla is’haq seper jeryanida uninggha heqiqi dostluq méhrini yetküzdi. Wambérining iqrar qilip yézishiche, uni hemme uningdin waz kechken, bashqa hemralirining hemmisi tashlap ketken. Lékin pütün seper jeryanida birla molla is’haq uni yalghuz qoymighan. Uning üstige, u hemiyshe yéshi özidin chong bolghan rashid ependi-wambéri bilen bir tawaqta tamaq yimigen, wambéri tamaqtin élip ber migiche uninggha qol sozmighan,uning bilen bir qatarda,yanmu-yan, teng turushnimu ede ptin deptin chiqqanliq dep bilgen. «u eng halal, aq köngül insanidi, uning gherezd in xali, pak munasiwiti xewp-xeterge tolghan tenha sepirimde manga dalda we yölenchük boldi»,dep esle ydu seyyah.
Molla is’haqning teqdiri bilen tonushqandin kéyin,bizde, wambrri néme üchün uni yawropagha bille élip ketti? Dégen so’al tughulidu. Bu su’algha «ottura asiya ochér ikliri»dégen kitapta,wambérining özi jarap béridu:« bilimge intilish we manga yéqinli qi yash mollidin,rastnila uning bir erzigüdek kishi bolup chiqishini hés qilghandin kéyin,shuchaghdila men uni tashlap ketkeslikke we ilaji bolsa,yawropagha élip kétishni qararqildim. Men bu qarargha hiratqa yitilip kélishning alidila kelgenidim. Men uning bilen deslep tonushqandila uning qelbining pakliqini sezgenidim. Bu mesilide men rastinla adashmighan idim»(h.wambéri«ottura asiyagha sayahet»london, 1865- yil én’gilizche neshri 143-,145-betler).
H.wambéri istambulgha yitip kelgende molla is’haqning qoligha pul bérip, uninggha mekkigebaridighan yolni körsetti,lékin molla’is’haq uninggha, özini yalghuz qaldurma sliqni, perengistanni(yawropani) bir körüp, andin istambulgha qaytish ümidi barliqini bildürdi. Shuningdin kéyin wambéri molla is’haqni wén’giriyige bille élip bérip, u yerdiki dositlirigha tapshurup, özi london’gha ketti.
H. Wambérining dosti molla’is’haqni yézidiki bir öyge orunlashturup qoydi, wambéri bolsa,bir yildin kéyin londondin qaytip keldi. Bu bir yil ichide molla’is’haqning béshidin qandaq künler ötti? Dep oylashqa bolidu. Bu heqte wambéri mundaq melumat béridu:« bir yildin kéyin en’giliyidin qaytip kelsem, qaysi köz bilen köreyki, mollam win’girlarning kiyimini kiyip, béshidiki selle ornigha matadin tikilgen shilepe kiyip turuptu. U wén’girtilinimu tézla üginiwalghan idi. Méning bu mollamni shuyerdiki kishilerning hemmisi yaqturup qalghan. Bu qétim uni moda kiyin’gen,qollirida peley qaysidur bir xanim bilen parangliship olturghanliqini körüp, ya külüshni ya yighlashni bile lmeylaqaldim. Ikki yilning aldidiki xiwe medrisi mollisining hazirqi pozur körü nishini qarang?!» (h.wambéri «ottura asiyagha sayahet»london, 1865-yil én’gilizche neshri150-bet).
Molla is’haq rastinla wén’gir tilida oqush we yézishni obdan ügüniwalghandin kéyin, h. Wambérining dostliri uni wén’giriye penler akadémiyisi kütüpxanisining sherq qolyaz miliri bölümige ishqa orunlashturup qoyghan. Molla is’haq kéyin wén’girtilidiki bezi eserlerni türkiy tligha terjime qilghan. Majar alimi g.kere, wén’giriye yazghuchisi yanash arénning «ajayip ahu heqqide epsane»namliq esirini molla’is’haqqa qildurghan. Molla’is’haq wén’gir alimlirigha ottura asiya türkiy tili,ottura asiya tarixi toghrisid iki eserlirini yézishigha yardem bergen, ular eserliride keltürgen pakit delillerni molla’is’haqtin alghan.
Bu tarixiy weqening échinishliq teripi shuki, molla’is’haqning kéyinki hayati we qilghan ishliri toghrisida hazirghiche héchqandaq matériyal tépilghini yoq.
Wambérining muxlisi, wén’giriyilik kino rézhissori jozif kish wambéri bilen molla is’haqning billechüshken süritini tartiwélishqa muweppeq bolghan.bu süret qaysi sheherde -téhrandimu,istambuldimu yaki péshittimu tartilghanliqi téxi éniqlan’ghini melum emes. Sürette,molla’is’haq öz ustazi aldida edeb bilen tik turghan, h. Wambéri sherqche olturghan.(chaza qurup olturghan).
Hérman wambéri we uning hemrahi molla’is’haq heqqidiki tarix mana shuningdin ibaret.
Biz hérman wambérigha baha berginimizde,uning seyyahliqini köptürüp körsitip, sayahitining peqet sergüzeshte tereplirige diqqet qilipla qalmastin,belki yene, uni derwish kiyimini kiyishke qandaq shara’it we kimlerning mejbur qilghanliqinimu untup qalmasliqimiz lazim.
Özbékitan pen neshriyati, 1993-yili tashkendte neshir qilghan «fitne sen’iti» 2-kitaptin uyghurchigha örüldi.
Uyghurchilashturghuchi: begyar
Qaraqash nahiyilik edebiyat-sen’etchiler birleshmisidin
Bu kitabning in’gilizche nusxisi töwendiki olinishta:
Travels in Central Asia, by Arminius Vámbéry

Yollighuchi: Uyghur Academy yollan’ghan waqti: 2016- yil 15- iyun orni: omumi, tarixtin tamche | inkas : 0
http://www.mirrorservice.org/sites/ftp.ibiblio.org/pub/docs/books/gutenberg/4/1/7/5/41751/41751-h/41751-h.ht

(Tarixiy dastan)

Awtordin:
Siler körüp turghan „Gülemxan“ namliq bu tarixiy dastanning pajiesi manjur xandanlighining axirqi dewride, yeni 1890-yilliri hazirqi Uyghuristanning, Ili wilayiti Ghulja shehirige qarashliq Oyman – Ili deriyasining boyidiki Baytoqay (Oymanbulaq) dégen kona Uyghur yézisida ötken heqiqiy tarixiy weqiedur.
Bu tarixiy weqening matérialini men 1951 – 1953 – yilliri Gülemxan, Noder, Mayen we Sayrambay tughulup ösken Oymanbaytoqay we uning etrapidiki: Hizwektam, Tügmen béshi, Arösteng, Yamatu hem toghraq yézilirida yürüp toplighan édim. Shu toplighan matériallirimgha we Gülemxan heqqidiki éghiz ijadi bilen bezi yazma höjjetlerge asasen moshu tarixiy dastanni yézip chiqtim.
Bu tarixiy dastanda Shinjangda yashighuchi qérindash emgekchi xelqlirining, yerlik féodallirigha qarshi küreshliri we ularning jenggiwar obrazliri ochuq körsitildi hem kembeghel déhqan yashlirining sinipi dostluqi, chin muhebbiti namayish qilindi. Shuning üchün Shinjangda yashmghuchi qelemdash yoldashlarning bu eser üstide erkin pikir yollishini ümüt qilimen.

-Xélil Hemraéw

Gülemxan

Uzaqlardin elge melum dangliq Gülemxan,
Shu toghriliq sözlep bérey tarixiy dastan.
Güzel Ghulja shehirining sherq yéqida,
Ili deriya boyidiki kona melide.
Sadir* dégen bir kembeghel déhqan bar édi,
U zomiger Engge baygha quldek xar édi.
Shu déxanning sahipjamal bir qizi bolghan.
Bir nur édi bu jahanda tengdishi yoqtek,
Qarashliri ötkür édi goyaki oqtek.
Bir qarapla ashiq qilar édi her janni,
Kündüzi – kün, tünde izler ay Gülemxanni
El aghzida «Su perisi» dégen nami bar,
Qizni körüp Ili deriya daim chayqilar…
Naxshisigha tebietmu bolatti teshna,
Gül chirayi bulbullarni qilatti eshna.
Taghda ösken kéyiklerge oxshaytti özi,
Oxchup chiqqan bulaqlardek oynatti közi.
Gül ghunchidek güzel édi nepis lewliri,
Mejnun talni eslitetti uning belliri.
Qalighachning qanitidek egime qashliq,
Körünetti bu güzel qiz on yette yashliq.
« Peri » deytti her bir adem körüp bu qizni,
Anar üzlük, shérin sözlük, chéchi qunduzni.
Derheqiqet, shundaq gözel édi Gülemxan,
Shunga qizgha kichigidin köz monchaq asqan.
Qiz bextini tiler édi ata-anisi,
Yoq édi hem mushu qizdin bashqa balisi.
Qizmu ösüp chachqa jala sélinip qaldi,
Bengwashliqi endi uning bésilip qaldi.
Qara sumbul chéchi toluq örüldi üch tal,
Qizni chongqur xiyallagha saldi bu ehwal…
Xiyal qushi uchatti hör, goya qalighach,
Yürikide muhebbetning oti parlighach.
Qiz qelbide yarning ishqi dolqunlinatti,
Shu dolqunda yoshurun sir yalqunlinatti.
Bu sirini anisigha éytalmaytti hem,
Qiz könglini basqan édi qayghu bilen ghem…
Ata-ana biler édi qizning sirini,
Biler édi hetta uning chin söygüsini,
Lékin ular bilmes bolup yüretti dayim,
Detti yoshurun: «Muradigha yetküz, xudayim!»
Qiz söyetti bille ösken yitim Noderni,
Lékin qelbi sézetti bir dehshet-xeterni.
Chünki köplep bekzadiler egip yüretti,
Qiz bularning hemmisini yaman köretti.
Yaqturmaytti qiz ularning marashlirini,
Ach böridek köz alaytip qarashlirini.
Bérilmidi qiz ularning shayi rextige,
Aldanmidi altun-kümüch, taju-textige.
U saqlalidi Noder bilen qilghan ehdini,
U biletti chin ishiqning ölmes bextini…

Birinchi bap

Déxanning Zari
Tagh-idir we qirlarda qar érigen mehel,
Ili süyi lömshüp toluq aqmaqta shurmel.
Oyghandi yer, qurut-qongghuz közini achti,
Künmu issip bir xil illiq nurini chachti.
Ériq-osteng kochilargha toldi lay sular,
Bay yérige ishlesh üchün mangdi yoqsullar.
Harwa haydap kéler bir chal xéli yiraqtin,
Binemlikke mangghan özi Oymanbulaqtin.
U piyade patqaq kéchip, haydar étini,
Biletti u bu yollarning épi-chépini…
Künde köygen, azap chekken, xorlanghan özi.
Qolliri hem qadaq bolghan, yérilghan yüzi.
Pishanisi kengrek kelgen, qashliri uzun.
Keke saqal, ghemlik chiray, qangsharliq burun.
Yoqsizliqni körsitetti putida choruq,
Dert-elemni eslitetti yüzide qoruq.
Tal-tal bolup aqarghan hem saqal chachliri,
Ne dertlerni körüp ötken uning bashliri…
“Chu, janiwarlar!” – dep, atlarni silar yétilep,
Atlar mangar appaq köwük, pushuldap terlep.
Ikki sapan qoshni salghan harwigha bésip,

Üch öküzni chétip alghan burnini téship,
Bir hazadin kéyin déhqan dem aldi toxtap,
Turup ketti közni yumup, bir néme oylap.
Uning oyi, xiyali hem yalghuz qizida,
Qizi qalghan ana bilen yalghuz yézida.
Anisi bar qizni héch kim yalghuz déyelmes,
Lékin u qiz tala-tüzde yalghuz yürelmes.
Shuning üchün ata oylar qizning ghémini,
Qiz östergen kishi biler buning sirini…
Yoqsul déhqan atlirining terlirin értip,
Yene mangdi öküzlerni yaxshilap chétip.
Ishleytti u qish-yaz tinmay Engge cholaqqa,
Ashliq haydap, binem bilen Oymanbulaqqa.
“Sadir chaqqan” – deytti uni öz teng-tushliri,
Hazir bolsa, qérip uning chüshti chishliri.
Hélimu hem bosh kelmeydu ishta-emgekte,
Chünki Sadir ösken édi zor mesheqette.

Éghir yatqu bilen Sadir binemge yetti.
Uninggha hem atlarghimu harduq kép ketti…

* * *

Qarangghu tün, asman-bulut, körünmes héch kim,
Hayat tamam kömülgendek etrap yatar jim.
Peqet kéler qulaqqa shox shamal perwazi,
Hoqushningki “huw… huw…” dégen sürlük awazi.
U anglinar Engge bayning awazidek jut,
Shunglashqa der u sayrisa “weyran bolar yurt”.
Yoqsul déhqan uxlar tip-tinch harwa tégide,
Atlar bolsa turishidu uning yénida.
Öküzler hem tapti purap kona xamanni,
Ular ene köshep yatar eski samanni.
Bir waqitta Sadir oylap ketti uyqida,
Uni éghir ghem basqandi eshu turqida:
“… Ottuz bir yil ishlidim men Engge cholaqqa!
Ömrüm ötti ige bolmay birmu ulaqqa.
Saye qilma hiligerler, tutma qizimni,
Malayliqqa bérelmeymen u yalghuzumni!…
Quldek ishlep, xorlandim men eshu zalimgha,
Yetkini yoq birmu qétim méning halimgha.
Ayalimmu on nechche yil nénini yaqti,
Issiq tomuz aptaplarda janliri aqti.
Bu dehshetlik éghir künler men bilen ketsun,
Noder bilen eziz qizim muratqa yetsun!…”

* * *

Chöchüp kétip boway birdin achti közini,
Sogh shamalliq binemlikte kördi özini.
Qalaymiqan chüsh körgechke bügün kéchide,
Bir némini oqidi u asta ichide…
Noder bolsa yétip kelgen idi binemge,
Ishta yardem qilish üchün qéri ademge.
“Salam ata!” – dep Noderjan asta ingishti,
“Waaleyküm…” – dep bowaymu xoshal körüshti,
Bu waqitta tangmu étip, chiqqan idi kün.
Lékin bulut kün yüzini qaplighan pütün.
Sadir boway Noderjangha sep sélip shunda,
Soridi u: “Néme gep bar öy ichi-yurtta”
“Téchliq-aman, özgirish yoq”, – dédi Noderjan.
Köz aldidin derru uchup ötti Gülemxan…
“Rexmet, Noder, sen kélipsen wedengde turup,
Qosh salimiz bügün yerge, ketmisun qurup”.
“Xop bolidu, qanchilik ish bolsa, men teyyar”.
“Yasha oghlum! Mexsetke yet, bolma ebed xar”.
“Oghlum!” dégen söz yigitke bext sézildi,
Qelbige hem Gülemxanning nami yézildi.
Ular toluq teyyarlidi barliq ishini,
Sadir bashlap yerge saldi qoshning chishini.
“Hosh-hosh! Tash-tash!” – dégen awaz yangridi shu chagh,
Közge körüner dönglük binem, igiz Abral tagh.
Tagh shamili yelpümekte atning yaylini,
Yigit söyer xiyalida gözel yarini…

Ikkinchi bap

Uchrishish

Gül échilghan bahar waqti, ayding kéchide,
Bir qiz yalghuz olturatti baghning ichide.
Shamal asta silkimekte gülning bergini,
Xiyal tamam yögep alghan qizning erkini.
Asman boylap üzer ghemkin kökning kélini,
Köngül bölüp izdeydu u kimdu birini.
Baghda körgech öz dostini, mundaq tolun ay
Dereq ara maraydu u, külüp xush chiray.
Halqa-halqa ay sholisi egiydu qizni,
Erkilitip oynaydu u chéchi qunduzni.
Mele jim-jit uxlap yatar éghir munglinip,
Ériqta su shiqirap aqar asta tolghinip.
Anda-sanda qichqiridu ghoraxlar ünlük,
Yopurmaqlar shildirliship anglinar sürlük.
Qiz oltirar ötken jüme körüshken yerde,
Bagh ichini orap alghan qap-qara perde.
Lékin yanar muqeddes ot qizning qelbide,
Ghezep bilen sözlep ketti achchiq zerdide:
“… Zalim shangyu begler boldi yurtqa ghojayin,
Azap-külpet, zulum yaghdi elge intayin.
Ilan-chayan, qagha-quzghun yayrap keng-tasha,
Her terepke saldi ular zenjirdin qasha.
Atam ötti malay bolup zomiger bekke,
Oghul körmey, ömür boyi ishlidi yekke.
Méni béqip, yetküzdi u on sekkiz yashqa,
Éghir künler keldi bügün bu eziz bashqa…
Yarim bilen aram-xuda jürelmeymen téch,
Kündüz küni ochuq-yoruq körelmeymen héch.
Etrapimda chil böriler huwlaydu künde,
Yarni izlep yultuz sanap yürimen tünde.
Qarangghu tün qayghu-alem boldi hemrayim,
Lékin yoqtur el aldida qilche gunayim.
Gunasiz el ölkisini basti jahalet,
Yurt sorighan “uluqlarda” yoqtur adalet.
Rehim-shepqet qilmidi héch xelqqe tengri,
Peqet zaman “begler üchün!” boldi keng-kengri!..”
Baghning ichi tip-tinch, peqet shildirlar yapraq,
Qaynap-téship aqar asta isyankar bulaq.
Bulaq boylap échilghan hem qizil gunawaz,
Qizgha qarap ighanglaydu qilip güzel naz.
Kök yüzini qara bulut kelmekte qaplap,
Aymu mangdi tagh arqigha bulut arilap.
Uzaqlardin anglinidu derya shawquni,
Qiz qelbini köydüridu ishq yalquni.
Xiyalida külüp kéler söygen ashiqi,
Qaynar uning yürigide söygü qoshiqi…

Qizning naxshisi:

“Qarangghuda qariyaghach körüner side,
Zulum bilen yash yürekler bolmaqta zide.
Zide bolghan yüreklerning derdi bek tola,
Bagh arilap aqti talay qanche lay sular…”
Qiz birdinla toxtidide, qaridi baqqa,
Yopurmaqlar shildirlighan qarangghu yaqqa.
Shu arida bagh keynidin naxsha anglandi:
Qiz yürigi “jugh” qildide, ot élip yandi.

Noderning naxshisi:

“Shundin-shungha kelgenligim sen yar üchündur,
Jewri-japa chekkenligim didar üchündur,
Tang atqiche pighan chékip sayraydu bulbul,
Chünki uning sayrishi hem gülzar üchündur.
Égiz taghning qarighayliri sayni talashur,
Yaxshi bilen ötken ömür xoymu yarashur…”
Yéqinliship qaldi Noder yari bar baqqa,
Sim-sim yamghur tirsilditip téger yapraqqa.
Gül arilap qoshulghandek ikki ériq su,
Bügün kéche öz yarini kördi yigitmu…
Qiz qozghilip külümsirep mangdi ornidin,
Shu chagh Noder baqqa irghip chüshti shotidin.
Bagh ichide kördi yigit eziz yarini,
Yari üchün béghishlar u dilda barini.
Naxsha bilen ehwal bayan qilip yarigha,
Ériq atlap mangdi yigit qizning aldigha.
Yigit kélip, öz yarining, tutti qolini,
Qizning issiq lewlirige basti léwini.
Bulbul orghup, gül arilap, qildi xush nawa,
Ikki ashiq izler munda derdige dawa…
Üchinchi bap

Mawen bowayning hékayisi

Kakkuk mungluq sayrimaqta qarangghu baghda,
Mawen boway oltiratti öyde shu chaghda.
U janiwarning ghérip üni tégip jurekke,
Öydin chmqmp qarap ketti égiz dereqqe.
Körelmidi biraq uni dereq uchidin,
Shu chagh oghli toydin qaytip, kirdi kochidin.
Atisigha közi chüshüp toxtidi derru;
Tüep aldi qolidiki ghéjigini u.
Jigit xoshal qilmaq üchün chalning dilini,
Sürkiwetti ghéjigige inchik qilini.
Nepis titrep, jaranglidi ghéjek sadasi,
Uzaqlargha élip ketti tangning hawasi.
Yangrap ketti Erxan* küyi yézini boylap;
Rahetlinip anglidi chal bir néme oylap…
Uzun, shalang saqilini silap qéri chal,
Béshin tutup, yerge qarap qilmaqta xiyal.
Xiyalida ekis éter yashliq chaghliri,
Naxsha éytip, saz chéliship ösken baghliri.
Ötken ömri birlep uning chüshti yadigha,
Dosti Élem ghemlik chiray keldi aldigha.
Azdin kéyin oghli yaqqa burulup mangdi,
U qedirdan ghéjigini qoligha aldi.
Shora atlap Nodermu hem chüshti shu chaghda,
Pereng yaghliq Gülem ghil-pal köründi baghda.
Yangridi saz Noderning qelbini ézip,
Turup qaldi jigit titrep, bir néme sézip.
Chünki moshu dertlik ahang keltürdi anga,
Azap chekken atisini eslitip yene.
Bu ahangning sirini chal biletti peqet,
“Atang Élem söygen buni…” dégen qanche ret.
Shunglashqa bu qattiq tesir qilip jigitke,
Naxsha bashlap ketti birdin mungluq ghéjekte.

Noderning naxshisi:

“Öz atamning sirdishi, sen, öttüng dert chékip,
Cholpan bilen teng oyghinip, keldim bash égip.
Kechür méni! Mejnun bolup kettim shu künde,
Yar ishqida bagh arilap jürimen tünde.
Begzadiler chimaq sélip, chiqti chidalmay,
Sendin özge ghemxorluq yoq, men qayan baray?!”
Chal qelbige ot tutushup, güldürlep yandi,
Ghéjekning sadasi hem yene ulghaydi…
Mayen bérip, öz dostini aldi quchaqlap,
Naxshisi hem yangrap ketti yézini chulghap.

Mayen:

“Uruq-tuqqan, qérindishim, Qedirdan Noder
Sen méningki köz qarchughum, upurmas göher,
Séning bilen birdur méning tughulghan jutum,
Birdur méning ta menggüge jürigim, dostum.
Tartinmastin siringni éyt, atam anglisun…
Dert –alemler otluq naxsha bolup yangrisun…”

Noder:

“Zalim begler Gülemxangha elchi qoyuptu,
Zulum tighi jürigini chongqur oyuptu.
Ruxset berseng, élip kétey qizni jiraqqa,
Perwanidek intilimen yanghan chiraqqa.
Ishen, ata, tamaq ötmes boghuzumdin héch,
Eyip bolsa kessun méning boynumni qilich…”
Qoghushundek érip ketti chalning jürigi.
Bulbul kebi sayrap tindi mungluq ghéjigi.
Érip aqqan jürigide ghezel dolqunlar,
Chirayida tamam uning elem uchqunlar…
Közliridin töküldi hem tamcha-tamcha yash,
Telmürdi chal kökke qarap, körünmes quyash.
Chal aldida ikki jigit turar bash égip,
Her ikkisi közlirige achchiq yash élip,
Jigitlerni teklip qildi boway qéshigha,
Söyüp qoydi Noderningki ghemlik béshigha.
Atidarliq méhri bilen sélip chin saye,
Bashlap ketti Mawen boway mundaq hékaye:
“… Del buningdin jigirme jil ilgiri oghlum,
Salghan édi Engge shangyo elge köp zulum.
Zomigerning tort xotungha toymatti nepsi,
Chünki özi ezeldinla börining nesli.
Xelpemningki kichik xotuni “chirayliq” xanzat,
Heptide bir shangyo bilen oynar édi shat.
Buni sézip, atang Élem jüridu paylap,
Uning yalghuz bir peytini kütidu aylap.
Bir küni kech shamdin kéyin, xanzat öyige,
Keptu bir chal ikki atni qoshup mepige.
Dadisining tuyuqsizdin attin jiqilip,
Éghir halda yatqinini deptu siqilip,
Atisini “Islam shangyo” detti xalayiq,
Zomigerge shundaq qaza kélishi layiq.
Xanzat anglap tépirlaptu yash ép közige,
Shu zamanla kétiptu hem Islam yüzige.
Aldirashtin éytalmaptu “uzun qulaqqa”!
Bu ishlarni xewer qilip Engge cholaqqa.
Atang bolsa bu peytni bermey qolidin,
Bir pana jay izleptu hem eshu hoylidin.
Béde basqan ögüzge u aptu yoshurunup,
Girwektiki yoghan limni aldigha qoyup.
Bildürmey yasap élip hemme yéqini,
Diqqet bilen kütüptu u wehshi éyiqni.
Bash toxuda zalim shangyo atni oynitip,
Deriya yaxtin chiqip keptu qamcha soylitip.
Bagh tereptin kiriptu u ghoruni échip,
Lékin uni kütmeptu héch xanzade chiqip.
Özi chüshüp, étini hem baghlaptu chetke,
“Xep!” – deptu u, saqal silap bu qilghan dertke…
Bir yötilip, özin tüzep, öyge méngiptu.
Tuyuqsizla-üstige lim düglep chüshüptu.
“Way!..” – deptude, zalim shangyo yerge yétiptu.
Atmu ürküp, tizgin silkip, qattiq tépiptu.
Lékin zalim rodupayning chiqmaptu jéni,
Qoli sunup, tumshughidin éqiptu qéni.
Ayghaqchilar timisqilap pütün yézini,
Tapalmaptu “eyipdarning” basqan izini.
Bir jil kéyin bu sirini néme üchündur,
Dostum Élem Yolwas shumgha éytip qoyuptu.
Yolwas qawan jigirme yash édi u chaghda,
Changgung* bolup ishletti hem engge shangyoda.
Qariyüzlük qilip yolwas merhum atanggha,
Haji dogha* arqiliq éytiptu baygha.
Shuning bilen Yaqup lozung chiqip melige,
Jan dostumni baghlap ketti dehshet türmige.
Jighliduq biz, qaxshiduq, héch bolmidi amal,
Shundin béri ötti bashtin qanche sogh shamal…”
Hékayini toxtitip chal démini aldi,
Ghangzisigha tamakini ugitip saldi.
Tang yorudi, lékin tuman basti alemni,
Achchiq ghezep yögep aldi qéri Mawenni.
Sim-sim yamghur asta tamchip, toxtidi endi,
Noderningki shangyogha zor nepriti yandi.
Dosti Mayen közni üzmey qaraydu anga,
Mawen boway dawam qildi sözini yene:
“Noder, séning birge ösken yoldashliring bar,
Mayen bilen, Sayrambaydek qoldashliring bar.
Mana bügün jigirme tört yashqa kirding sen.
Yaxshi-yaman, aq-qarini toluq bilding sen.
Yoqsul elning düshminini peqet dost tutma!
U jutlarning shumlughini endi unutma!
Atangningki qatiligha tikken közüngni,
Belki shangyo paylap jürer söygen qizingni.
Shuning üchün, oghlum, siler bolup ittipaq,
Zalimlargha küresh bilen béringlar jawap!”-
Chal ghangzini qaqti yerge ikkinchi toxtap,
Noder aldi Mayenni ching birdin quchaqlap.
Ikki yashning jürigide jenggiwar tilek,
“Küresh!” – dégen mawzu bilen chiqardi chéchek.
Zor xoshalliq bilinetti chalning közide,
Ochuq éytti Noderge u axir sözide:
“…Ghem qilmighin, oghlum Noder, gözel yaringdin,
Bildim séning derdingni men ahu-zaringdin.
Begzadiler alalmas hem söygen qizingni,
Bu toghriliq angla, oghlum, endi sözümni:
Ötken axsham dostum Sadir kélip mungdashti,
Qiz heqqide azdin kéyin özi söz achti.
Sadir séni balaqulun qilmaqchi peqet,
Besh-alte ay soraydu u özige möhlet.
Chünki, oghlum, ayrim hojra salmaqchi Sadir,
Sanga melüm, uning küchi yetmeydu hazir.
Méning bolsa ehwalimmu sanga iayliqla,
Özengmu hem ishlep kelding bagha ayliqla.
Ayliq pulung qamdamaydu tutqan öyüngni,
Kéche-kündüz yeymen, Noder, séning ghémingni.
Jut aldida balaqulun bolghan bilen sen,
Öy dégenge kérek, oghlum, qazan-qomuch hem.
Sadirningmu könglide shu-asasi gherizi,
Bire qur öy-jabduq qilish atining qerzi.
Dar aldida körsimu hem Sadir özini,
Begzadige qet’iy bermes yalghuz qizini.
Lékin zalim Engge cholaq toymighur geksi,
Gülemxangha közi chüshse, qoymaydu nepsi.
Endi, oghlum, yaringni sen qachur uningdin,
Özeng dayim hoshiyar bolghin eyne shuningdin.
Qarshi chiqsa, küresh qip al söyginingni sen,
Sherep dep bil, moshu yolda ölginingni sen!…”-
Chal sözini axirlitip aldi chong nepes,
Noder pütün küchi bilen boldi zeberdes.
***
Mawen boway polat qilich tutup qoligha,
Qatnashqandi uluq “Teypin” qozghilingigha!
Shu waqtida u jigirme üchke ulashqan.
Hazir bolsa atmish alte közi tolashqan…
Biraq uning qelbi küchlük, – qéri is’yankar,
Shuning üchün oghlimu batur jenggiwar…
——
* Erxan—Xitay xelqining dangliq naxshisi.
* Uzun qulaq – (qazaqche ibare)
söz toshughuchi, ayghaqchi.
* Changghung – ayliq malay (yallanghuchi).
* Dogha – poméshiklarning
déxanchiliq ishini bashqurghuchisi.

Törtinchi bap

Chélish

Baraqsanliq iyul éyi. Ili boyida,
Qum arshangning qizip ketken jilliq toyida.
Chélish, beyge, oghlaq tartish bolup turatti.
Oyun-külke, eyshi-ishret tolup turatti.
Hemme etrap qizil-jiya körüner közge,
Jilda birla jan kiretti bu dala-tüzghe.
Baylar üchün hemme nerse tépilar munda,
Kembegheller töshni échip, oltirar qumda.
Beg zalimlar chédirlarda oynar qimarni,
Beziliri söyer seteng – “közi xumarni”,
Her terepte qaynap ketken neghme we nawa,
Adem bilen tolup-tashqan cheksiz keng dala.
Biri maxtar ashlengpungning bash sirkisini.
“Muzdawanning – muzi bu!” dep, chiqsa doghapchi,
“Qyning göshi – gichchide may!..” deydu kawapchi.
Bir terepte meddah oqar Rustimi-dastan.
Bir terepte hori chiqip kötiriler qasqan.
Bir terepte ghezel éytar weyrane ashiq,
Top-top bolup, dolqunlinar meydanda xeliq.
Meydan ara el közini baghlaydu – serga,
(Bir minutta türlük tamaq qilidu teyyar).
Almash kiyim kiyip élip, mollaqchi-derwaz,
Égiz chighriq üstide u qilidu perwaz.
Bir terepte soqushturar qoshqarni begler,
“Tamashini…” tetür körer ayrim benggiler.
Bir terepte kitap échip, oltirar palchi,
Buning bilen elni aldar qanche yalghanchi…
Munda jürer qiz-juganlar perenji pürkinip,
Beziliri qachar xuddi kepterdek ürküp.
Chümperdide pütün etrap körüner ghuwa,
Lékin söygen yari biliner “Towwa!”
Yari bilen uchrishidu peytini tapsa,
Amma ular sözlishelmes erkin, keng-tasha.
***
Kün égilip, péshin bolup “qaynidi oyun”,
Sheher yaqtin kötürüldi qap-qara kuyun.
Bir hazada jallatlarni sélip keynige,
Dotey-shengen, darinlarmu chiqti seylige.
Jo* üstide zalim dotey oltirar buttek,
Pildirlaydu jumuk közi nursiz chiraqtek.
Ay güli bar qara toga chapanni kiyip,
Sériq éyiq térisige turar yölinip.
Epiyün bilen zeherlengen téleti sörün,
Boyni xuddi qaqirlardek, kalpugi qélin.
Béshigha u kiyip élip uzun mozini*
Qadap alghan üstige hem mengsep tozini*
Emeldarlar qarshi élip atidu poni,
Xensu, uyghur yoqsulliri kötergen Joni.
Joning ikki teripide onlap yayilar,
Dotey bilen mangar bille sélip sayilar.
Qanliq ilan qamchisini oynitar jallat,
Jo kötergen méhnetkeshler qilidu periyat.
Bay, féodal, poméshiklar qoshturup qolni,
“Uluqlargha!” bash qoyushup, boshitar yolni.
Mangdi ular xas yasalghan azade öyge,
El qénidin boyalghan u “qizil chédirge”.
Ular üchün ussul oynar, “qanche setengler,
Qanche gözel, qanche nazuk qanche senemler…”
Topni yérip chiqip keldi bir qawul jigit,
Béshida aq qalpighi bar goyaki bürküt.
Besti toluq, bughday önglük, boy turqi orta,
Ganggunglardek uningmu hem bélide pota.
Shirgha oxshash kökrigi keng, qolliri küchlük,
Közliridin chiqip turar baylargha öchlük.
Bedenliri emgek bilen chiniqqan-qatqan,
Kichikkine qara burti endi xet tartqan,
Yétip keldi meydangha u erkin méngishta,
Belki moshu jigit chüshse, yénger chélishta.
Qeyserlerdek qaratti u erkin kézip,
Turar édi bir nersini jürigi sézip.
Jigit xeliq dolqunigha qarap qaldi jim,
Uning ötkür közlirige körünmes héch kim…
Azdin kéyin aldi jigit özini ongshap,
Turup ketti etraptiki wang-chungni tingshap.
Köz aldida qaynar édi adem dolquni,
Köydüretti péshanini künning yalquni.
Arqisida dosti Mayen Noderni tonup,
Top ichide aldi uning közini jumup.
Noder derru silap körüp jigit qolini,
Bilip qélip, asta chimdap qoydi burnini.
Her ikkisi külüp kétip, körüshti xoshal,
Shu chagh Sayram körüp qaldi, Noderni ghil-pal.
Sayram mangdi yéngi bilen üzini étip,
Éghir chamdap kéler qumda ayighi pétip.
Axir ular bir-biri bilen tépishti,
“Jür, Noderjan!” – dep, chélishqa élip kétishti…
Kün töwenlep, salqin chüshüp qaldi etrapqa,
El toplinip aqar seldek chong chélish yaqqa.
Meydanni keng daire qip, minglighan adem,
Palwanlarning chélishini kütetti shu dem.
Birinchi bop Engge bayning – Yolwas palwini,
Kiyip chiqti meydangha u yaghaq shalwurni.
U gewirlik égiz kelgen, xamsémiz édi.
Tinighidin kélip turar qimizning hidi.
Anga qarshi Noder chüshmek boldi chélishqa,
Atisining katilidin qissas élishqa…
Sayrambay jim oltiratti qapighin türüp,
U éliship baqmaq boldi Yolwasni körüp.
Mayenningki tomurliri köpti öch bilen,
Öz ichide shum qawanni urar mush bilen.
Sayram küchlük qollirini paturdi qumgha,
Özi tamam nepret bilen qarar mel’ungha!
Noder derru domtlirini qilip xatirjem,
Aldi bilen özi chüshmek boldi mustehkem,
“Qéni, palwan bolsa, chapsan chiqsun meydangha!” –
Dep, waqiridi Engge shangyo özi her yangha.
Héch bir kishi chiqalmidi Yolwastin chöchüp,
Ghezeplengen Noder turdi ornidin irghip.
Uni körüp, Engge cholaq zangliq arilash,
Yolwaswaygha közni qisip, étip qoydi qash.
Shenggen, darin, dotey,lozung qaratti juttek,
Keng meydangha chiqti Noder étilip oqtek,
Ikki palwan birdinla ching tutushup ketti,
Bir-birini her terepke étiship ketti.
Kembegheller utuq tiler jigit Noderge,
Medet tiler, quwet tiler kehriman erge.
Chin dostliri ghezep bilen titretti qaynap,
Begzadiler turar munda tilini chaynap.
Qizip ketti chélish rasa owjigha élip,
Hemme qarar bir nuqtigha diqqet köz sélip,
Gülemxanmu bir bulungda dostliri bilen,
Ghelibiyet tiler yargha jürigi bilen…
Bir waqitta Noder aldi Yolwasni julup,
Ghezep bilen miqlawetti béshiche urup.
Yangrap ketti kéyqas-chuqan meydan ichide,
Shatliq tashti Noder dégen her bir kishide.
Yolwasningki aghzi-burni makchiyip ketti.
Engge bayning jumuk közi chekchiyip ketti.
Darinningmu chüshüp ketti qolidin hasa,
Emgekchiler külüp ketti erkin, keng tasha.

Jo* —- dotey üchün yasalghan mexsus
yaghach text
Moza* — bash kiyim
Toz* — Uzun quyruqluq chirayliq qush.
Menjin xanlighining doteyliri mensep belgüsi

üchün tozning quyrughini bash kiyimigha
qadap alatti.
***
Beshinchi bap

Daladiki naxsha

Altun küz hem yétip keldi, oruldi bughday,
Bughdayliqta oynap jürer bödüne, torghay.
Sériq etles köynek kiyip, étiz-ériqlar,
Piship qaldi kenje tergen göleng, tériqlar.
Pütün yéza xelqi yamrap ketken étizgha,
Lékin étiz qoyni zardur jugan we qizgha.
Chünki shunda bir türküm jut beg-féodallar,
On ayalni bir toxudek körmigen ular.
Téxi yene “chéchi uzun – eqli kam…” – detti.
Moshu petwa köp qizlarning béshigha yetti.
Qanche gözel pak jürekler solanghan öyge,
Ular tirik kömülgen shu qarangghu “görge”.
Birmu erkek körünmeydu hazir yézida,
Hemme adem oma orar cheksiz étizda,
Engge bayning étizida bügün chong hashir,
Eyne tingsha, keng dalada naxshilar yangrar.
Omichilar naxsha éytar, Noderjan bashliq,
Qiyghitidu küz shamili yelpüner ashliq,
Noder bashlap özi söygen mungluq naxshini,
Naxshilarning ichide u biler yaxshini,
Naxsha “Junun” ahangida chiqti jaranglap,
Elem chekken jüreklerde ketti baranglap…

Naxsha:

“Tagh arilap kelgen shamal séni esliter,
Tangda külüp chiqqan cholpan séni körsiter.
Séni dédim, séni dédim, kechtim bu jandin,
Jürek baghrim pare – pare, köz yéshim qandin.
Séning jéning, méning jénim — bir jan emesmu?…
Séning üchün méning jénim qurban emesmu?”
“…Yasha, Noder! Ölme, Noder, kam bolma hergiz”, —
Dégen awaz tolup tashti her kimde cheksiz.
Shu arida Enggiz bayning zalim doghisi,
Haji keldi, astida shox qara yorghisi.
Uning bilen bille édi ikki yalaqchi,
Bular bolsa kündüzi beg, tünde qaraqchi.
Haji qaynap, qamcha silkip, walaqlap ketti.
Ala quyruq séghizghandek walaqlap ketti.
“… Némanchila jaqiraysen, oma ormastin?
Or omangni, köz alaytip qarap turmastin!
Tonushmamsen kim bolidu aldingda turghan?
Engge bayning doghisi men jutni sorighan.
Ottuz shangni bügün orup tügitish kérek,
Kimligimni herbirqaysing bilishing kérek?!”
Ach börining elge qarap tiklendi közi,
Shu arida tashti qaynap Sadirning sözi:
“… Ottuz jildin tartip ubdan bilimiz séni!
Qamchang bilen töküldi köp yoqsullar qéni.
Naxshinimu éytquzmamsen endi yashlargha,
Naxsha medet bérer bizning ghemlik bashlargha…
Bir gep bolsa, “Engge bayning doghisimen” dep,
Toymidingmu, yoqsul elni bulap – talap yep?!…”
Attin irghip chüshti dogha, qamcha sélishqa,
Lékin chami yetmey qaldi andaq qilishqa.
Chünki Mayen peshwa bilen tepti ingekke,
Yalaqchisi atni chapti zomiger bekke.
Étizliqta yatar eyne, aghzi qan dogha,
Bir yalaqchi qapaq élip, jügerdi sugha.
Andin kéyin uning aghzi burni juyuldi,
Tilgha élip bolmaydighan sözler quyuldi.
Yénidiki yalaqchimu ketti gükürep,
Noderdin u bir mushni yep yatti hökürep.
Üch yüz adem toxtatqandi tamam ishini,
Hemmisi hem körer édi bu “tamashini!”
Qan yalighan doghiningki aghzi yépildi.
Chünki Mayen anga qarap, yene étildi.
“Boldi Mayen! Boldi, Noder!” démise xeliq,
Shu minutta öltiretti doghini tehqiq.
Bir hazadin kéyin shangyo “boran” chiqirip,
Keldi onlap yayi bilen “chuqan” chiqirip.
Chidalmastin cholaq qoli midirlap ketti,
Uni körüp dogha jighlap, tépirlap ketti.
“… Qaysi gaday, qaysi xumper bu ishni qilghan?
Qaysi ganggung, bu doghining üzini tilghan?!”
Ghezep bilen sekrep chüshti otturgha Mayen:
“Yalaqchining dekkisini bergen mana, men!”
Nodermu hem chiqti algha köksini kérip,
Sim qamchilar tegdi birdin bash közni yérip.
Baghlandi put – qollirigha qara qil arqan,
Mayenningki mangliyidin aqar qizil qan.
Noderningmu ong qapighi kökürüp qaldi,
Bu baladin Sadir “aran” qutulup qaldi.
Haydap mangdi ikki yashni Ili shehirige,
Tashlash üchün qarangghu – zey, dehshet türmige!
El uzitip mangdi bille ishini tashlap,
Zalimlargha nepret éytip, közini yashlap.
Engge cholaq chüshti yerge sörün déweylep,
Haji dogha yétip keldi atni égerlep.
Umu köksüp, shangyo bilen elge qadilar,
Ikki dostni yalghuz haydap mangdi yayilar.
Ikkisi teng ketti, yene naxshini bashlap,
Pütün dala süküt bilen qalmaqta tingshap…
***

Altinchi bap

Ghazang chüshkende

Mana Noder ösken yéza – Oymanbaytoqay ,
Bir teripi Ili boylap ketken bük toqay.
Shu toqayning aldidiki döngning üstide,
Ikki éghiz qeghez penjir, öyning ichide
Sadir boway sözler édi ghezepke tolup,
Zalim shangyo Engge baygha lenet yaghdurup:
«Gümbez qosaq, toymas opqan, zomiger Engge,
Barghansiri éghir zulum salmaqta elge.
Tört xotungha toymay yene qilmaqta jutluq,
Yette bashliq yelmünggüzdur u ikki putluq…»
Uluq-kichik tinip ketti boway shu demde,
Qalghan édi köngli uning éghir bir ghemde…
Jnaxan chongnam közlirini yashqa tolturup,
«Xuda!» detti, bash lingshitip kangda oltirip.
Kang üstide sélinghandi bir parche kigiz,
Moshu öyde chong bolghandi Gülem dégen qiz…
Qiz kéchisi hashqinida yalghuz yatatti,
Öy ishini etidin kech özi qilatti.
Hazir Gülem chüshlük chaygha otun kesletti,
Her nepeste u méhriwan yarni esletti…
Heqiqette Gülem ishchan, gözel qiz édi,
Ata-ana qelbide u bir yultuz édi.
El atatti Gülemxanni naxshichi qiz dep,
Tilgha élip jut ichide maxtatti sözlep.
U qiz bilen ata-ana dayim shat édi.
Téz arida qizning dangqi ketti tarilip,
Beg zulmidin qaldi Gülem yardin ayrilip.
Zalim Shangyo elchi qoydi keyni-keynidin,
Zomigerlik bilinetti begning peylidin.
Qizning ata-anisi héch bolmidi razi,
Sherietni desmiye qip, kirdi we qazi.
Axir amal tapalmastin begning ishigha,
Sadir bardi yéqin dosti Mawen qéshigha.
Uning bilen öyde yalghuz qilip meslihet,
Kéyin baydin soridi u bir ayliq möhlet…
Lékin Sadir razi emes édi her qachan,
Tiligi shu pat-arida chiqsa Noderjan…
Qiz ghémini tola oylap mezlum anisi,
Shu dert bilen üdep ketti jürek yarisi.
Lékin ana yoshuratti öizdin derdini
Jürigide ornap ketken zulum zerdiwi.
Biraq qizgha melum édi qilghan-etkini,
Zalim Engge shangyodin köp azar yetkini.
Shunga ana tünde jighlap qilatti duga,
Xudayimdin qiz bextini tilep dayima…
Chüsh mezgili yézida héch körünmes adem,
Aditiche shu chagh sugha baratti Gülem.
Bügünmu hem bulaqtin su élip qapaqqa,
Ghem ichide Gülem qoydi uni qirghaqqa.
“Qéyin bulaq” – detti buni burun-burundin,
Gülem anga tonush édi xéle uzundin.
Chünki munda Noder bilen basqan izi bar.
Qanche qétim shu bulaqta éytqan sözi bar.
Shunglashqa qiz yarni eslep bulaq béshida,
Xiyal qilip turup qaldi qéyin qéshida.
Yalghuz qéyin qizgha oxshash turar munglinip,
Bulaq süyi aqar édi asta tolghinip.
Ötti qizning köz aldidin körüshkenliri,
Yari bilen shu etrapta söyüshkenliri…
Qanche ayding kéchiler hem chüshti yadigha,
Söygen yari ghemlik chiray keldi aldigha…
Qiz silkinip etrapigha qaridi tekshi,
Peqet qéyin lingship turar qizgha bop saqchi.
Shu qéyinning shéxidin bir sériq yopurmaq –
Chüshti uchup qiz aldigha qoyghandek soraq.
Qiz tiklinip yopurmaqqa qolini sozdi,
Alqinigha élip körüp, könglini buzdi.
“Éh, yopurmaq! Tünügünla yéshil turatting,
Noder bilen ikkimizge külüp qaratting.
Bügün mana ayrilipsen yéshil bergingdin,
Manga oxshash juda bolup söygen yaringdin.
Méningmu hem xuddi sendek sarghaydi üzüm,
Kéche-kündüz yar yoligha intizar közüm.
Chünki Noder besh kün boldi yatar solaqta,
Ata-anam nepret oqar Engge cholaqqa!..
Beg solidi Noderjanni qisas öch bilen
Endi méni almaqchi u zorluq küch bilen.
Hayat bolsam barmasmen u begning öyige,
Razimenki Noder üchün her dem ölümge!” –
Dep Gülemxan süyini ép öyige mangdi,
Yalghuz qéyin asta lingship munglinip qaldi.

Yettinchi bap

Sadaqetlik

Bir yash jigit acha malxay kiyip béshigha,
Jürüp ketti at saldurup toqay qéshigha.
Üzi qizil, kökrigi keng, éghir salmighi,
Chongqur bésip kiylgendi uning qalpighi.
Qirghiz örüm qamchisini qolida shiltip,
Kéletti u daghdam yolda tizginni silkip.
Yaxshi atni “er qaniti” deydu bowaylar,
Bu at bilen ashti jigit qanche dawanlar…
Uni küter toqayliqta köngli sunuq qiz,
Jigitmu hem lachin kebi shungghup keldi téz.
Jigit chüshüp mejnuntalgha atni baghlidi,
Uni körüp miskin Gülem öksüp jighlidi.
“Jénim singlim, jighlimang siz, buzmang köngülni,
Héch waqitta qoshmaymiz u tikenge gülni.
Sizni yoqlap kelgen édim yézigha seher,
Eziz dostum Noderjandin élip xush xewer”.
Uluq-kichik öksüp kétip, toxtidi Gülem,
Lékin uning köngli yérim, közliride nem.
Qérindashliq méhri bilen sözlidi Sayram.
Qizning qelbi yar ishqida yasatti qaynam.
“Jigha bilen hasil bolmas dildiki mexset.
Ölümnimu yénger, singlim, dostluq muhebbet.
Üch kün boptu Mawen kirip yoqlap chiqiptu,
Oza kün kech Alékséyge kélip éytiptu.
Azraq pare bériptiken zalim yayigha,
Körsitiptu ikkisini kechte uninggha.
“Anche éghir emes” deptu Mawen sözide.
Körgechke u Noderlerni öz közide.
Bügün yene “sogha” qilip qéri shengenge,
Polat xenjer alduq, singlim, endi qollargha.
Küresh qilip dekke bérish kérek shumlargha!
Jigha bilen ayrilidu adem ömridin,
Belki Noder ete boshap chiqar türmidin…”
Ot chaqnidi Sayrambayning ötkür közidin,
Lékin uning köngli qandi qizning sözidin…
“Sayram, agha, rexmet sizge, ghem qilmang mendin
Tiz pükmesmen zomigerge chiqmay jan tendin
Peqei Noder kichigimdin söyginim – yarim ,
Uning üchün yangrar méning cheksiz mung-zarim.
Eger Noder saq salamet chiqsa solaqtin” –
Qiz munglinip qarap qaldi égilgen talgha,
Jigit bolsa xiyal bilen ketkendi chalgha…
***

Sekkizinchi bap

Qutuldurush

Etigenlik chaydin burun Alékséy tagha,
Teyyarlidi sheherge u bir öküz harwa.
Kéreklikning hemmisini harwugha sélip,
Haydap mangdi chin dostini yénigha élip.
Ketti ular qamcha bilen urup öküzni,
Mawen boway öz dostigha bashlidi sözni…
Sayrambayning beyge éti oynap yer tépip,
Öküz harwu kéler eyne bir xilda méngmp,
Lékin ular bilgenliktin yolning épini,
Chüshke taqap Jirghilangning basti séyini.
Ular chiqip qaldi ochuq kek dala – tüzge,
Gülshenbaghning dereqliri köründi közge.
Chöchektiki baturlardek Sayram her zaman,
At üstide bürkütlerdek qarar her taman.
Uchqur éti tizgin sérip oynar béliqtek,
Kökrigi keng, qulighi ding. Xuddi kéyiktek.
Ular endi sheherge hem yéqin kép qaldi,
Sayram bolsa atni yortup aldida mangdi.
Qaradöngning doqmushida patqaqni körüp,
Chigip aldi étiningki quyrughin türüp.
Michildatti küz patqighi tolup kochigha,
Chet-chörisi kéler édi atning tizigha.
Sétiqchilar oltiratti dukanni échip,
Sayram bolsa mangar édi patqaqni kéchip.
Shagirt waqirar:”Issiq nan!” – dep töwen qéshida,
Naway usta körünetti tonur béshida.
Qéri qassap gösh tartatti taraza bésip,
Zasiperler satar édi öpke we hésip.
“Shox naxshilar…” anglinatti mozduzxanidin,
Dertlik ahang yangrar édi rawap taridin.
Seypunglarmu juga üchün késetti tére,
Bir satrash ustur bilen turatti öre.
Tömürchining sendilidin uchqunlatti ot,
Ong terepte körünetti döngdiki tash but.
Kök méchitning dok mezini chiqip peshtaqqa,
Qulaq tutup ezen éytip qaraq her yaqqa.
“Péshin boptu” dédi Sayram mezinge qarap,
Yolni dawam qildi yene Noderni oylap.
Axir jigit chiqti asta patqaq kochidin,
Bir séghizghan sayrap uchti dereq uchidin…
Mawen boway köz eynekni taqap közige,
Rehmi kélip, échinghandek qarar öküzge.
Öküz éghir tartip mangar harwuni küchep,
Alékséy hem haydar édi he dep déweylep.
Qizil öküz qoyuq patqaq ichidin chiqip,
Kök méchitning aldida u tindi dem élip.
Azdin kéyin aldi tagham qamchini qolgha,
Yene haydap ketti “hosh!” dep öküzni algha.
Sayram bolsa, kona girning aldigha kélip,
Sheher yaqqa qarar édi diqqet köz sélip.
Köz aldida turar égiz sépil kérilip,
Uning mudhish munari hem turur yéyilip.
Dehshet sélip, körsetmetti sheher ichini.
“Den derwaza” detti xeliq moshu kochini.
Bu kochida jaylashqan köp qawaqxanilar.
Shéshixal hem beshleng* bilen qimarxanilar.
Munda jürer shengenningki mexsus adimi,
Chotu jighar her tawkadin ular her küni
Qemer lozung qolgha élip oqudi höküm:
“Bu qaraqchi Bayandayning yolini torap,
Élip qachqan doteyning mélini bulap.
Üch kün boldi Doghlan oghri qolgha élindi.
Bügün mana ölümge bu höküm qilindi!”
“Doghlan!” – dégen tonush isim anglanghan haman,
Atni urup Sayram algha mangdi shu zaman.
Topni yérip, atqan oqtek kirdi meydangha,
Julup aldi Doghlanni u atning aldigha.
“Bas!” dédide, ikki qamcha urdi étini,
Qemer lozung tutup qaldi höküm xétini.
Chiqip ketti meydandin u shamaldek uchup…
Paypétek bop qaldi jallat özini urup…
“Rexmet sanga, jigitkensen!” dédi jamaet,
Toruq atliq ademge ching baghlap muhebbet.
Azdin kéyin qilch silkip “qehriman” jallat,
Her terepke chuqan sélip köterdi per’yad.
Üch-tört chérik yétip keldi ésip qilichni.
Arqisidin qoghlap ketti héliqi kishini,
Lékin Sayram alliqachan bolghandi ghayip,
Chérikler hem qaytti kech renjiship-qayip.
Buyruq bilen her terepke ketti ayghaqchi,
Shipanglitip quyrughini qanche yalaqchi…

————————————–
*Shéshixel, beshleng — qimarning bir türi.

Qash qariyip, etrapi hem basti qarangghu,
Dengning ichi körünetti közge alangghu.
Chünki munda yéqilghandi göngsiz jinchiraq,
Turar döngde yézilardin kelgen at-ulaq.
Yatar, eyne, yemni köshep bir qizil öküz,
Közge illiq körünidu, dostum, bilemsiz?
Héch bir kishi yoqtur hazir uning késhida,
Peqet eski – kona noqta turar béshida.
Her tereptin anglinatti ezen tawushi,
Kéletti hem her tereptin ishtning qawushi.
Yultuzlar pildirliship achti közini,
TьyanöShanь téghi tosap turar ayning üzini.
Güldürlitip chérikler “po” atti üch qétim,
Boldi endi sheher ichige kirelmes héch kim.
Chünki sépil derwazisi taqaldi mekkem,
Sham yéqilghan sériq panuz ésildi shu dem.
Oyman dongning kichikkine ghimse öyide,
Jinchiraqni pelep tagham qoydi törige.
Mawen ata dawam qildi qiziq sözini,
Alékséy chin köngül bölüp tikti közini.
… – Shuning bilen kéri shenggen münggüzni körüp.
Diqqet qilip aylandurup qaridi örüp.
Özichila külüp kétip hinggaydi chishi,
Eyminidu anga qarap her qandaq kishi.
Xuddi qawan oxshash ikki chishi téshida,
Puti kichik tetiyi hem turar qéshida.
Lékin birdin özgertip u qiyapitini,
Aldi derru béshidiki qara bökini,
— “Bu münggüzdin bolsa, bergin yene ikki jüp?!”
Dep waqridi qéri shengen manga hürpiyip
— “Texsir, mende hazirche yoq mundin bashqisi,
Ruxset bolsa keltürey éyiq térisi”…
— “Körset qéni?” – dédi loyi qéshini kérip,
— “Hazir” dédim, körsettim men taghardin élip.
— “Kim bolidu bu térini manga epkelgen?!”
Dédi yarap ketkenliktin kérilip shenggen.
— “Men bolimen. Bu éyiqni taghda öltürüp,
Ekelgendim, texsir, sizge munasip körüp”.
— “Démek, loxan* ustikensen ejayip ogha,
Yaki özeng qatnashqanmu teyping –Tyangogha?!”
—“Yoghsu, texsir, men Ilida tughulup ösken”.
Bir aliyip jim bol qaldi zomiger shenggen…
Özi oruq, puti rezgi jimighur t»t»y,
Yéqin keldi érigha erkilep ettey.
Közni jumup-achti zalim özgerdi tüsi,
Héjaydi u, darday kalpuk, héliger kosi.
—“Mundin kéyin oghulliring bilsun hoshini,
Bekke qarshi kötermisun hergiz mushini!
Eger yene uluqlarni qilsa haqaret,
Bu zindandin chiqmas ular, bil, ömürwayet!
Balilarni yaxshi bashla bundin kéyin sen,
Özengmu hem qérikensen, chiqirip bérey men.
Lékin böken münggüzidin tapsang ekelgin,
Ete boshap chiqar ular, endi sen ketkin!”
—“Rexmet, texsir”, dep shenggenge chiqtim datangdin*
U héliger usta éken ishqa sheytandin… —-
Dédi boway ghangzisigha saldi tamaka,
Sözni bashlap ketti endi Alékséy taghaJ
—Dostum6 bu ish tola yaxshi boptu ejayip.
Lékin Sayram etigendin boldi u ghayip.
Chüshtin béri kochilardgha qaridim bayqap.
Körünmeydu, —- dédi tagham, béshini chayqap.
Aldidiki qaynaq sudin ichip bir jutum,
Mawen boway dédi anga —- ghem qilma dostum.
Belki sayram bizni izdep tapalmighandu.
Yaki éyiq maylirini satalmighandu. —-
Alékséyni orap aldi türlük oy-xiyal.
Tam terepke qingghiyipla ügdep qaldi chal…
Azdin kéyin chiraq öchüp chiqti sésiq bus,
Oyman-döngde uxlap qaldi yéqin ikki dost…
Bulut yérip chiqti eyne mungluq yérim ay,
Bük jigdilik otturisida aqar édi say.
Jirghilarning séyi moshu, etrapi janggal,
Shaxlirini saygha égip turur mejnuntal.
Tal qéshida sözlisher ikki kishi oltirip,
Su shaqirap aqar édi tashqa urulup.
Mundin bashqa awaz kelmes édi qulaqqa,
Qangturulghan toruq at hem turar néraqta.
Yaplaq üzlük, ötkür közlük, pakaraq kishi,
Közni üzmey öz dostigha qaratti tekshi.
Chirayi hem qariqumchaq, besti kélishken,
Némishkidu, aldigha u bir az ingishken,
Lékin uniq tashtek qatqan pütün bedini,
Batur édi sürüshtürseng tégi-tetini.
Sadir palwan Döng yamulni téship qachqanda,
Qachan bolup tagh arilap dawan ashqanda,
Jitim ösken Doghlan dégen on besh yash bala,
Kéyin Sadir bu jitimni bala qip baqqan,
Ügetkendi qilichni hem oynashqa chaqqan.
Bayandayning qorghinini élish waqtida,
Sadir bilen bille bolghan j eng meydanida.
Taghda ösken héliqi jitim mongghul jigiti,
Shundin kéyin “Doghlan batur” atalghan éti.
Shu baturning oghli édi eshu oltarghan,
Buning ismi “Dawa” — édi atisi qoyghan.
Lékin xeliq atar édi buni öem Doghlan,
Chünki jigit atisidek qexirman bolghan.
Kona tonush édi özi Noder palwangha,
Uning bilen bille chiqqan qanche alwangha.
Meyenni hem biler édi Noder arqiliq,
Awral taghda ösken özi tégi Nilqiliq .
Ili boylap kéchiliri ötkende Doghlan,
Qanche qétim Alékséy bar tügmende qonghan.
Eshu Doghlan öltergendi zalim Lamini*,
Lama bilen qoshup bille ikki yayini.
U chidamliq, gheyretlikti hem özi qorqmas,
Ambur bilen qisip tartsa, “ghing” qilip qoymas.
Qemer Lozung tutup bergen édi Doghlanni,
Öltermekchi bolghan bügün batur oghlanni…
Sham waqtida Moytungzigha epkelgen haydap,
Qemer Lozung sözligendi tilini chaynap.
Qéri jallat turar édi qilichin ésip,
Téxi dotey yayilar hem kelmigen yétip.
Doghlanningki puti boshti, qoli baghlaghliq,
Sayram uni élip qachqan meydandin atliq…
Rexmet éytti u Sayramgha u qanche qaytilap,
Ular munda yétip kelgen Ilini boylap.
Qanliq ölüm meydanidin qutulghan Doghlan,
Qelbidiki mexsitini qildi u bayan:
“Zalim begler izler endi bizni her yandin,
Bök al dése, bashni késer yayilar andin.
Hoshiyar bolush kérek bizge her bir qedemde,
Chünki niyet oxshash emes hemme ademde.
Mabada biz chüshüp qalsaq qoligha hayat,
Yetmish yerdin chapar bizni onlighan jallat.
Méning pikrim: bügünla biz kéteyli taqqa,
Noderler hem boshap chiqsa barar shu yaqqa…”
Keng mürilik Sayram meghrur tutup özini,
Küresh qilip yolida u éytti sözini:
“Dostum, Doghlan, tuyuqsizla boldi moshu ish,
Zalimlarmu endi chöchüp yatalmaydu téch.
Sen dégendek timisqilap jürer her yanni,
Kütüshimiz kérek édi biz Noderjanni.
Noder chiqsa Mayenmu hem chiqatti bille,
U bolghanda, bilinmetti bu éghir künler.
Chünki Mayen biler édi küresh yolini,
Bashtinla biz tutqan éduq uning qolini.
Atisi hem ot jüreklik qéri is’yankar,
Her bir ishta eshu adem bolar édi yar”.
Bürküt közlük Doghlan batur qaynidi-tashti,
Bay-féodal, bekke qarshi nepritin chachti:
Bu ikki dost mesletliship hayat yolini,
Yérim tünde jürüp ketti boylap Ilini…

Autori: Hebiybulla Ablimit

Uyghur-türk-islam medeniyet tarixining eng buyuk simaliridin biri bolghan jalalidin rumi bolsa mewlane unwani bilen atalghan bir ulugh alim, yaxshi bir peylasup, talantliq sha’ir we meniwi medeniyetimizning sultanidur.

Jalalidin rumi 1207-yili 9-ayning 30-küni afghanistanning bügünki mezari-sheriftin 20 kilométir yiraqliqtiki belx digen sheherde dunyagha kelgen. Uning esli ismi jalalidin muhammed bolup, «rumi» konyagha kelgendin kiyinki qoshulghan ismi idi. «mewlane» bolsa uni ustaz supitide hörmetlep atighan unwani idi.

Jalalidin rumining dadisi xarezim shahlar xanidanlighidiki meshhur alimlardin bolup, «bilgilerning sultani» digen unwan’gha muyesser bolghan, baha’eddin weled digen kishi. Annisi bolsa belxning emri rühneddin digen kishining qizi mümine xanim.

Baha’eddin weled gerche bir emirning qizi bilen öylen gen bolsimu emma shu zamanning orda emeldarliri bilen munasiwiti yaxshi emes idi. Baha’eddin weled muqedes dinimiz bolghan islamni heqiqi mahiyiti bilen xelq ichige yéyishqa, pak niyetlik, heqqaniyetchi islam mürdlirini yétishturup chiqishqa tirishqan bilimlik kishi idi. Emma bu exwal bezi xanidan mensepdarlirining qarshiliqigha uchrighan, chünki ularning qara niyiti islamni öz mempe’etlirige uyghunlashturush idi. Yene bir jehettin shu chaghda orta asiyani özining qanliq at tuyaqlirining astida cheylep kiliwatqan mungghul istilachilirining zulumi xarezim shahlar xanidanlighining bosughisigha kilip qalghan idi. Mana mushundaq sewepler tupeylidin baha’eddin weled a’ilisi we öz hemraliri bilen hijret yolini tallighan idi.

1. Uzun seper

Mana mushu chagh jalalidinning on ikki yash waxliri bolup, özining eng bexitlik ösmurluk chaghlirini yashighan, shu zaman’gha uyghun qür an, tejwit, hedis, hüsni xet we qehrimanlar dastanliri, meseller, hékaye, chöcheklerni birlikte ügen gen ashu tatliq dosliridin ayrilip, öz rohida chongqur izlarni qaldurghan ana yurti belxqe izdirap yashlirigha tolghan közliri bilen nezer tashlap, «elwida yurtum» dep chongqur bir nepes élip, on ikki yilliq uzun seperge atlinidu. Jalalidin rumi kichik turupla surgunluk hayatning qandaq bir hayat ikenligini öz közi bilen körup, tonup yétidu. Bir ösmur-bala bolush supiti bilen bezide umutlik, bezide umutliri sun’ghan, qarangghuluq ichide yolining nerge birip, nerde toxtaydighanlighini bilmey, etrapqa heyranliq bilen qarap, baliliq dewrini sergerdanliqta ötkuzidu. Mana mushundaq kunlerde uninggha hemra bolghan, sepirini menilik ötkuzushke sewep bolghan , seperde dawamliq oqup mangidighan kitabliri idi. Kitablar uninggha eng yiqin hemra we sirdash bolghan idi.

Bu uzun seperde ular nishanbur, baghdatqa baridu we heremge birip hej perizni ada qilip, shamgha kilip toxtaydu. Shamda bir mezgil turghandin kiyin anadoligha qarap yol élip, malatya, ezinjan, siwas, qeysiri andin qaramanda turup, bu yerde emir musaning saldurghan medrisige yerléshidu. Bu sheherde yette yil qaldu, bu del 1222-yilliri idi. Jalalidin rumi 1225-yilliri shereféddin lalaning qizi göher bilen toy qildu. Bu ayalidin sultan weled we ale’éddin chelebi isimlik ikki oghli dunyagha keldu, emma mewlane özining méhriwan anisi göher xanimdin mengguluk ayrilip qalidu.

1228-yili baharda seljuqlar döwlitining sultani ale’éddin keykubatning teklip qilishi bilen, paytext konyagha kélidu. Konya bolsa mewlane a’ilisining musapirchiliq hayatidiki eng axiri biket idi. Bu on ikki yil dawamlashqan seperde, heywetlik karwanlarni körgen kishilerning « nerdin kilip, nerge kitiwatisiler ?» digen so’allirigha baha’eddin weled :«allahdin kelduq, allahqa kitiwatimiz, allahdin bashqa héch bir küch we tosalghu bizni tosalmaydu.» dep jawap bergen iken.

2.karwan konyada

Konya xelqi bu karwanni shundaq heywetlik qarshi aldu, hetta seljuqlar döwlitining sultani ale’éddin keykubat özimu qarshi ilishqa chiqqan we ordigha teklip qilghan idi. Emma baha’eddin weled: «ey erklik sultani! yaxshi könglingiz bizge yetti. Peqet imamlar medriske, sheyiqlar xanqagha , emirler ordigha, sodigerler saraylargha, boytaqlar bulung-pushqaqlargha, ghiriplar denglerge uyghundur. Ruxset qilsingiz biz öz layiqimiz bolghan medriske orunlishayli» deydu. Shuning bilen bu karwan konyadiki eng chong medrislerdin biri bolghan «altun apa» namliq medriske yerlishidu we héchqandaq bir sogha qobul qilmay «bizning dunya maligha hajitimiz yoq» dep, edeb bilen soghilarni ret qilidu.

Bu dewirlerde seljuqlar döwlitining paytexti bolghan konya nahayiti téch sheher bolup, ilim-meripetning böshigi idi. Mongghullarning zulimidin qachqan sheriqliq bilim ademliri, senetchiler yéghilghan jay idi. Anadolining herqaysi yerliridin bu yerge ilim ügünish üchün kelgen yashlar bilen tolghan idi. Konya bolsa islamning gheripke yuzlinishide nahayitimu muhim idi. Bu sheherde herxil medeniyettiki insanlar yashayti; Türkler, ermenler, yehudilar, gérik, paris qatarliqlar. Shunga etratiki herqaysi memliketlerdin kelgen ziyaretchilermu köp idi.

Mewlane a’ilisining bu sheherge kilishidin pütün sherher a’ilisi xosh bolghan idi.
Baha’eddin weled konyadiki chong medrislerde ders biretti, uning derisxaniliri insanlar bilen liq tolatti, uning nami ettrapqa yéyilip, hörmiti ashti.

Jalalidin rumining dadisi baha’eddin weled 1231-yilli wapat bolghandin kéyin, dadisining eng yéqini sheyiq burxanetni ustaz tutidu. U zattin toqquz yil ilm üginidu. Kéyin mewlane bolsa bezi taliplar bilen birge öz bilimini téximu chongqurlashturush mexsidide ayali bilen ikki oghlidin waqitliq bir mezgil ayrilip, baghdat we shamlargha birip bilim alidu. Bu jeryanda u nurghun alimlar, pelsepechiler bilen uchrishidu. U erep , paris we gérik tillirini pishshiq igenleydu.

Ustazi sheyiq burxanet alemdin ötidu. Söyumluk ayli göher xanimmu yashlar wapat bolidu. Jalalidin rumi bir terptin ikki perzentini terbiyelse yene bir tereptin dadisi we ustazining izini bésip medriste ders ötidu. Jume künliri bolsa pütün konya jama’etige wez béridu. Buning bilen jalalidn ruminingmu nami chiqishqa bashlaydu. Uning hörmitini ashidu, taliplirining sani kündin-künge köpiyidu. Jalalidin rumi emdi bir buyuk alim bolup tonuldu.

Jalalidin rumi ikkinchi qitim kerra xanim bilen nikahlinidu. Kerra xanim bolsa ikki perzenti (kimya, yaqup) bilen orda emeldarliridin biri bolghan shah muhemmed digen kishidin tul qalghan, konyadiki eng chirayliq xanimlardin biri idi.
Jalalidin rumi bu güzel yuzluk ayali kerra xanimdin üch perzetlik bolidu. Qizi melike bilen oghulliri emiralem we muzaffereddin.

3. Mewlanening shemsi tebriz bilen uchrishishi

Mewlane bir küni medriste chiqiwatqanda sheyiq shemsi tebriz bilen uchrishidu. Bu uchrishish mewlanening hayatida nahayiti chong bir burulushqa sewepchi boldu.

Shemsi tebriz iran, iraq, suriye we anadolini kézip yurgen bir türk derwishi bolup, öz aldigha musteqqil idiyesi bar, dawamliq qara derwishlik tonini ustidin chushurmeydighan bir sheyiq idi.
Mewlane bu sheyiqqe nahayiti mekkem baghlinip qalidu. Uning bilen héch ayrilmay kiche-künduz birge söhpetlerde bolup, uningdin nurghun nersilerni üginidu. Shuning bilen u ta bügungiche ügengen pütün bilimlirining allah yolidiki bir waste ikenligini tuniydu we özide „allahning nürlirini“ körushke bashlaydu. We lékin mewlane özing medristiki pütün pa’aliyetlirini toxtitidu hetta a’ilisi bilenmu nahayiti az uchrishidighan bolup qalidu. Peqet shemsi deydu bashqa bir nerse dimeydu. Bu exwal etrapidiki kishilerni rahetsiz qilidu we konya xelqi shemsi temrizge öchmenlik qilishqa bashlaydu. Mana bu exwalni bayqighan shemsi tebriz bir kéchide mewlanege „xosh“ dimeyla konyadin ayrildu. Wahalenki buning bilen ish tugmeydu. Mewlane tashqi dunyadin alaqisi pütünley uzup, ichki dunyasida boranlar chiqsimu, sirtida birtal yapraqinimu midirlatmay, shemsining derdidin ah urup yashaydu. Mewlanening kündin-kün ge yamanlashqan bu halini körgen oghli sultan weled shemsi tebrizning shamda ikenligini bilip, bir karwan bilen birip, uni qayturup ekildu. U kelgendin kéyin mewlanening ögey qizi kimya bilen öylindu. Bu exwal mewlaning yene bir oghli ale’éddin chelebining gheziwini qozghaydu. Chünki ale’éddin chelebi shemsini hich yaxshi körmeyti, uning ustige kimya qizgha köngli bar idi. Mana mushundaq exwalda shemsi tebrizning konyadiki reqibliri ale’éddin chelebini, shemsi tebrizge qarshi kushkertidu. Kéyin qandaqtu namalum késhiler teripidin shemsi tebriz ölturuldu.

4. Xamtim, pishtim, yandim

Mewlane shemsi tebrizning ölumidin kiyin özigiche yéngi bir yol tapti. U ijadiyet yoligha mingip, shi’ér yazdi, sama oynidi we etrapidikiler meniwi jehettin ülge bolup, ularning meniwi dunyasini biyitish üchün ömrini atidi. U özini “ xamtim, pishtim, yandim“ dep özining hesretlirini ichige yutup, ichidin köygen, tishini kul qaplighan choghqa oshap qalghan idi. Emdi bu kul qaplighan choghni birsi kilip birla „puf“ dise özining qip-qizil ateshlik yuzini pütün alemge namayen qilatti. Del mashu chaghda bu choghdiki kulni özining sadiq shagirti hüsemettin chelebi kélip „puf“ didi.
Husemettin bolsa birqanche medrislerni pütturgen bilimlik késhi idi. U özi pütün köngli bilen baghlan’ghan söyumluk ustazi mewlanening sha’irliq talantini bayqap, heyran- hewes bolup, ustazining shi’érlirini, hékayilirni, rubayilirni we pütün söhbetlirni yézip qaldurup, bularni kitab shekilde kelgusi ewlatlargha miras qaldurushqa bel baghlaydu we bu wezipini özining muqedes burchi dep bildu. Buning bilen mewlanening dunyagha meshhur mesnewi, diwan-kebir qatarliq eserliri royapqa chéqidu. Bu eserlerdiki béyitlarni mewlane özi qelem bilen yazghan emes belki medrislerde, yollarda, munchida, baghlarda, sama oynawatqanda sözligen. Bularni husemettin xatirlep, retlep mangghan. Mewlane hisyatqa tolghan chaghlarda arqa-arqidin sözligen béyitlirni yézishqa ölgurelmey qalidin’ghan exwallarmu bolghan, hetta kéche-künduz toxtimay shi’ér, rubayilarni sözligen. Emma bezide aylap hetta ikki yilgha qeder héch bir nerse sözlimigen chaghlirimu bolghan.

5. Mewlanening eserliri

Mewlanening asaslighi besh eseri bar . Mesnewi, diwan-kebir, fihi-mafih, mejelisi-seba (yette mejlis) we mektubatlar.

Mesnewi:

Mesnewi bolsa jemi alte jiltliq 25618 béyittin terkip tapqan, kilassik sheriq edebiyatidiki shi’ér uslubida yézilghan yeni ikki misraliq, öz-ara qabiyedash bolghan, «fa’ilatun – fa’ilatun – fa’ilun» digen shi’ér uslubida yézilghan.

Mesnewining tili parische bolup, mewlane sözligen béyitlarni, hékayilerni, hikmetlik sözlerni shagirti husemettin chelebi xatirlep, retlep kitab qilghan.
Mesnewi xuddi mewlane özi: « bu kitab mesnewi kitabidur, mesnewi heqiqetke irishish üchün we allahning sirlirigha agah bolush we uninggha eqlini yetkuzushni oylighanlar üchün bir yoldur» digen.

Mesnewide mewlane bir hékayini bashlaydu, emma bu hékayini derhal ayaqlashturmay arisida béyit we hikmetlik sözlerni dep, hékayini yene kelgen yéridin dawamlashturidu.

Mewlanening sözligen her-bir hékayisi insanlarni toghra yolgha, güzellikke yuzlenduridighan nesihetler ustige qurulghan. Bu hékayilerning beziliri qehrimanlar toghrisida, beziliri weliler, beziliri sopilar, beziliri padishahlar toghrisida sözlinidu. Meyli kim toghruluq bolsun, hemmisining kemchilik we artuqchilighini hékaye qilidu. Eslide ularning kim bolushi muhim bolmastin, muhimi ularning artuqchili we kemchiligini anglitish arqiliq, kishilerge sexsiyetchilik, qizghanchaqliq, heset we ularning ensireshlirini shehirlep, insanlarni eskiliktin ibret ilishqa, yaxshiliqtin ulge ilishqa chaqiridu. Bu insanlar gerche 800 yillar aldidiki insanlar bolsimu emma insaniyet dunyasida her waqit arimizda mewjuttur.

Peziletke, exlaqqa yuzlinidighan yol insanning öz-özini suzuk bilish yolidin ibarettur. Mesnewi bolsa xelq ichide muqedes kitawimiz quranning uzundisidur. Bu kitab eng töwen sewiyediki insanlar üchün chushunushluk qilip yézilghan bolup, irshad we terbiyeni her jehettin sistimiliq qilip ipadilep bergen.

Diwan-kebir:

Diwan-kebir digenlik shi’érlar toplan’ghan «buyuk depter» digenlik bolup yene «buyuk diwan» depmu atilidu.
Mewlanening herqaysi dewirlerde we herqaysi mezmunlarda yézilghan shi’érlirining jughlanmisidur.
Bu eserning tili parische bolup, az sandiki bezi shi’érliri türkche, erepche we girékche yézilghan.
Diwan-kebirdiki shi’ér we rubayilarning sani 40,000 din ibaret.
Diwan-kebirdiki hikmetler, pasahatlik sözler, téren-téren menalar, ashiqliq, yiganiliqni ipadileydighan unchiler we béyit qatarliqlarning hemmisi allahning bergen ilhami bilen mewlanening könglidin nahayiti güzel ibariler bilen urghup chiqqan.

Bu shi’érlarning ritimliqi, rengmu-rengliki bilen we shi’érdiki tilning güzelligi bilen shi’ér guzelligidin halqip, güzellikni janlanduridighan bir ilham quyashqa aylan’ghan.
Ashiq bolsa mewlanening köngli arqiliq meshuqigha érishken.

Mewlane söz ustasi bolup, u güzel sözlesh qabiliyiti, ilham tuyghusi bilen yaritilghan zat idi. Uning hayatta yalghuz sözleshi bilen emes belki jim turushining özimu bir menani ipadileyti. Uning oynighan samasining her bir herkitimu bir hikmetlik söz idi. Uning jim turup ipadiligen sözliri, sözlep turup, sözligen sözliridin beter chongqur mezmunlarni ipadileyti. Uning sözlirini anglighan qulaqlardin yüreklerge nür chushetti. Yurekning qedehlirige sharap, ruhning aghzigha abihayat aqatti.

Keng xelq ammisi mewlane shi’érliri arqiliq dinning, heqiqetning, yarilishning ichki mahiyitini tonup yetken. Shunga u qanchilik xelq ichige chökkensiri, shunchilik köklerge qeder köturulgen.

Biz özimizning cheklik eqli qabiliyitimiz bilen mewlanening bezi hikmetlik sözlirining menasini taza toluq chushunelmeymiz, chünki mewlane bir ulugh zat bolup, uning sözliride nahayitimu hikmetke tollaghan menalar bar idi. Sözliri cheksiz bir güzellikning ipadisi idi.

Uning sözlirini chunish üchün xundi özi « közungni yumup, qelbingning közi bilen kör» diginidek qelbning közini ichishqa, eqil we idrekning ichige kirip, küzutush üchün zerichilerdek kichik parchilargha parchilinishqa toghra kilidu. Bir nersining tashqi körunishini emes belki uning yarilitilishidiki hikmitini bilish yuksek bilish qudritige ige erenlerge xastur.

Mewlanening u güzel shi’érliri hemmisi oxshash bir ruhtin, oxshash bir könguldin chiqqan hemmisi nur, hemmisi bir hikmettur. Uning shi’érliri qur anning uzundiliri we peyghemberler sözlirining ruhtiki medihesidur. Uning shi’érliri öz zamanisida qandaq bir rehberlik we ehmiyetke ige bolghan bolsa, hazirqi zamandimu oxshash alahide ehmiyetke igidur. Belki téximu bekrek ehmiyetliktur. Chünki uning shi’érining hayatliq suyini menggu tugmeydighan bulaqtin alghan. Membe mengguluk bolghanlighi üchün shi’érlirimu mengguluk pak, sap ruhqqa igidur.

Mewlanening bu eserliri yalghuz uyghur we türk xelqi üchünla emes belki pütün dunya medeniyetining bibaha ghezinisidur.

Fihi mafih:

«fihi mafih» bolsa «ichide hemmisi bar» yaki «ichide ichidikiler bar» digen menalarni bilduridu.
Bu eser mewlanening her türluk ilim mejlisliride sözligen nutuqlirini oghli sultan weled teripidin toplinip, retlinip meydan’gha kelgen. Jemi 61 bölumdin tuzulgen bir kitabtur. Bu eserde bezi siyasi mesillermu otturgha qoyulghanlighi üchün shu dewirdiki tarixi arqa körunushni ipadileydighan tarixi eser bolup qalghan.

Yette mejlis:

«yette mejlis» namliq bu eser mewlanening yette qitimliq chong nutuqlirining xatirlishidin meydan’gha kelgen bir eserdur. Mewlanening wezlirini husemettin chelebi we oghli sultan weledning xatirlishi bilen esli nusxisi özgermigen asasta meydan’gha kelgen bir eserdur.

Bu eserde asasen töwendiki yette mezmunlar sözlinidu.

1) toghra yoldin ayrilghan qewimlerni qandaq yollar arqiliq qutuldurghini bolidu.
2) gunahlardin qutulup, eqil yoli arqiliq gheplet uyqusidin oyghunush.
3) étqattiki qudret.
4) towa qilip, toghra yolni tapqanlar allahning eng söygen insanliridin bolidu.
5) bilimning qedir-qimmiti.
6) ghepletke pétish.
7) eqilning qimmiti.

Mana bu yette mejliste sherhilengen hedisler bilen birlikte yene sözlengen 41 hedis bar bolup. Mewlane teripidin tallinip sözge ilin’ghan her bir hedis ijdima’iliqqa ige bolup, xelqning menewi jehettin yuksilishini ilgiri surgen. Shu dewirlerde insanlarni qaplighan meniwi bohrandin qutuldurghan. Umututsizlik ichide qarmu-qarshiliqqa arisida qaymiqip, qarangghuluqta ganggirap qalghan kishiler bilen tolghan ijdima’iy jemiyetni umut meshhili bilen yorutqan.

Mektubat (xetler):

«xetler» namliq bu eseri bolsa ; Mewlanening seljuqlar döwliti hökumdarlirini we shu dewirde aldinqi qatarda turidighan zatlargha nesihet üchün yézilghan xetlerni we mewlanedin soralghan so’allargha yézilghan xetlerni shuning bilen birge yene ilmiy mesiller doghrisida yézilghan maqalilar bolup jemi 147 parche xettin tuzulgen bir kitabtur.

Bu xetler edebiyattiki qaydiler boyiche yézilghan bolmastin belki pütünler addi, ammibab sözler bilen yézilghan. Xetlerdiki xitaplar kishilerning emel-menseplirige qarap emes belki xet yézilghan késhining eqli iqtidari we qilghan yaxshi-yaman ishlirigha asasen shu késhige mas kilidighan söz-iberiler bilen xitap qilip, u késhining sözlirige jawap we xizmetlirige baha birilgen.

Bu xetlerde insanlargha paydiliq, hikmetke tolghan nurghun isil güzel sözler bar. Mesilen:
Hemme késhi yaxshi körup, ichidighan tatliq suning béshida adem köp bolidu.

Ay nürini chachsa, it hawship turidu, ayning nime gunahi barki? Itning xuyi shu tursa. Yatlarni aldighan, öz xelqnimu aldaydu.
Ulugh allahning ajayip ulugh insanliri bar, ular yer yuzige chushken yamghurgha oxshaydu. Qara tupraqqa chushse berket kilidu, déngizgha chushse unche-merwayit meydan’gha kilidu.

Ashiqi bolmighan kishi öluktek yashaydu. Ashiq bilen ölgen menggu tirik turidu.
Düshmenlerning ichide eng yaman düshmen, ichingdiki neprettur.
Insan nime ish üchün yaritilghan bolsa, shu ish uning üchün eng asan tuyulidu.
Sen ashiq bolmighiche, söygining nime ikenligini bilmeysen. Yoqal, otta otla, sen bir isheksen.
Heqiqi dos eqlimiz, nepsimiz düshminimiz.

6. Mewlane we mongghullar

Mewlanening yashighan dewir bolsa mongghullarning tajawuzchiliq urushliri kéngip, ta anadolu tupraqlirigiche kingeygen bir dewir idi. Mongghullarning anadolugha qilghan eskeri yurushliri netijiside, seljuqlar döwliti we etraptiki isalam döwletliri tehdit astida qalghan idi.

Bu waqitta seljuqlar döwliti ichidimu siyasi böhran bar idi. Herqaysi oghuz qebiliri arisida qebilwazliq ewji alghan idi. Padishahqa qarshi yaman gherezlik emirler mongghullar bilen til birikturup, öz selteneti üchün satqinliq qilatti. Shu chaghlarda qandaqtu bir namalum bolghan atilishta «aq saqallar» dep atilidighan «döwletlerni örup, dewletlerni quridighan» bir teshkilat sulayman shah oghli ertughul ghazini öz qebilisini anadulidin yiraqlashturup, gherip terepke yeni bézansiye chégralirigha yötkilishni buyriydu we shu yönulush boyiche yötkilip, kiyin bular qayta tirilip, ertughul ghazi oghli osman ghazi osmali impiryesining qurulushigha wesili bolidu. Shu chaghdiki chiqirilghan bu qarar toghra qarar idi chünki seljuqlar döwliti mongghullargha taqabil turushi imkansiz idi. Yuqurda dep ötkinimizdek seljuqlar döwliti siyasi, iqtisadi we herbi jehette bir kirzis ichide qalghan idi. Sultan ale’éddin keykubatmu zeherlinip ölgen idi. Uning ornigha sultan bolush üchün siyasette pishmighan oghulliri seltenet weswisi ichide idi. Döwlet charisiz, urushish üchün imkanliri yoq idi. Ichki we tashqi düshmenning arisida qalghan xelq maddi we meniwi jehettin pütünley tugeshken bir weziyette idi. Mana mushundaq bir weziyetni purset bilgen mongghul qomandani baju noyan anadolugha bolghan eskiri hujumni tizletti.

1243-yili mongghullar anadoluning erzurum, qirshehri, qeysiri, siwas qatarliq muhim sheherlerni igenlep, nurghun insanning jinigha zamin bolup, sheherlerni bulang-talang qildu. Gerche seljunglarning eskiri 80.000, mongghullar 45.000 idi. Emma seljuqlar ekerliri meniwi jehettin pütünley tugeshken bolup, jenggiwarlighi yoq diyerlik idi. Sultan ghiyaséddin keyhüsrew qurqu we wehime ichide qélip, urushning aldidila jénini élip qachidu. Buning bilen nurghun esker we qomandanlar qéchip kétidu. Bu exwalni körgen mongghullar konyani mu’asirgha alidu. Emme mewlane hezretlirining menewi küchining aldida, baju noyan konyani ishghal qilishtin waz kéchidu. Peqet bash wezir bilen mongghullar arisida kélishim tuzup, konya xelqi mongghullargha nahayiti yuquri tölem töleydu. Uningdin bashqa shu chaghda mongghullar bulang-talang qilip, alghan bayliqining sani heddi-hésapsiz idi. Peqet olja alghan altunlarning özinila 300 tögige artip élip mangghan idi.

Seljuqlar döwliti zawalliqqa yuzlengen idi. Xelq bolsa qattiq zulum ichide qaldi. Mana mushu urushning destidin xelq intayin namratlashti, her yerni acharchiliq qaplidi.öy-makanliridin ayrilip, xani-weyran bolghan, keng xelq ammisi bir qutulush yolini izdeyti. Mana mushundaq exwal astida bir qisim késhiler özlirini qutqutzush üchün téngirqap qalghan idi. Xuddi „déngizgha chushup ketken adem, yilan’gha ésiliptu“ digendek, her-xil yaman yol we herxil teriqetlerge biriletti. Jemiyettiki zeherlik pikir iqimlirigha asanla özlirini aldurup qoyatti.

Mungghullarning ghelbisi we ularning pitne-pasatliri siyasi jehettin weyran bolghan, meniwi jehettin özini yoqatqan musulmanlarning iman tomurini késip, musulmanlarni tel-tukus yoqutushning yolini achqan idi. Mongghullarning bu yolini tosush wezipisi mewlanege yuklengen idi. Qilich arqiliq qutquzalmighan janni, jihad-ekber(meniwi jihat) arqiliq qutquzushqa toghra keldi.
Buning bilen mewlane xelqqe bir umut bighishlidi, musullamanlar arisigha qirindashliq, öz-ara hemkarlishish, méhri-shepqetni yaghdurdi. Anadolu xelqi eng qiyinchiliqta turghan bir waqitta allahning shepqetchisi bolup otturgha chiqip, xelqni birlik-itipaqliqqa chaqirip we uni kapaletke ige qildi.

«biz birleshturush üchün keldung, ayrish üchün emes» digen bu téren pikirliri pütün insanlargha ülge boldi.

«yene kel, kel yene, ey jan yene kel!
Butqa chuqunsangmu, kufurluq qilsangmu, yene kel!
Umutsizlerge yipiqtur bu ishik,
Yüz qitim towa buzghanmu yene kel!»

Dep dinlar we milletler arisigha dosluq urughini chachti, insanlargha bir umut meshhilini yandurghan idi. Bashqa dindiki insanlargha islamning güzelliklirini, tewhit heqiqetlerni ilim we hikmetler bilen chushendurup, ularning yureklirini islam nüri bilen yorutqan idi. Söygu, muhebet, dosluq arisida qalghan mongghullar türkler ichige singip, musulman bolup, érip kétishke bashlidi. Mana bu mewlane hezretlirining otturgha qoyghan menewi kürishining roli idi. Bundaq bir exwal astida charisiz qalghan mongghullar anadoluni terk étip kétishke toghra keldi. Bugunki anadoludiki musulmanlarning mewjut bolup turushida mewlanening roli nahayitimu zor.

7.insanlar köngul sultanidin ayrildi

1273-yili 12-ayning 17-küni konya ahalisi intayin teshwish, qayghu ichide idi, bundaq bir köp ademlerning toplashqanlighi konyada héch körulmigen bir hadise idi. Hawa intayin soghuq, achchiq shamal jandin ötetti. Mewlana hezretlirining késilining éghirlashqanlighini pütün konya xelqi anglap, hemmisi mewlane dergahi aldigha toplan’ghan idi. Boway-momay, kichik balilar hemmisi du’alarni oqup, mewlanening késilige shipaliq tileyti. Hiristi’an, yehudi, rum, ermeni qatarliq konyada qanche turluk millet we din bolsa hemmisi bir meydan’gha yéghilghan idi. Hemmisining qayghusi oxshash, tilekliri oxshash, niyazliri oxshash idi. Etraptiki sheherlerdin kéliwatqan insanlar yolgha sighmay qalghan idi. Sopilar yénik sama oynisa, sazchilar neylirini mungluq chilip, allahtin öz pirigha shipaliq tileklirini iz’har eyleyti.

Mewlane hezretliri éghir késel azabidin halsirghan lewlirini titiritip turup, öz his tuyghulirini bayan eyleydu: «men söygunimning yénigha kétiwatimen, uning bilen bille bolghan her kim tériktur……
Heqtin bashqasi bilen térik bolghan herkim, minglarche eqil we minglarche bilgige ige bolsimu, yene sen uni pütünley yoq dep bil! chünki barliqingdin waz kéchip , uning barliqigha purkenmigiche, uninggha irishelmeysen! bu bir heqiqettur otturgha chiqqan, her mewjutluqning heqiqi jani heqtur! jandin bashqa nime bolsa pani, yoqulup kétidu.»
«men ölgendin kéyin, mazarimni yerdin izdimenglar! bizning mazarimiz ilim ademlirining köngulliride»

8.xatime

Hezriti mewlane jalalidin rumigha her kim özining dunya qarishigha asasen baha béridu. Bezilerge köre ulugh bir zat, bezilerge köre buyuk bir sha’ir, beziler tiren bir sopi dise, beziler ulugh bir islam pelsepechisi deydu.

Hezriti mewlane jalalidin rumiyning pelsepesi her dewride, her milletning qiziqishini qozghighan. Uning eserliri nurghun tillargha terjime qilinip, pütün dunya xelqining qiziqip oqushigha muyesser bolghan. Mewlana esserliri we uning pikirliri uyghur-türk kilassik edebiyati, pelsepesi we türk -islam medeniyet tariximizning abidesidur. Uning nadir eserliri milli exlaq chushenchimizning, tasawwuf chushenchilerning we islam dinining yéyilishigha waste bolghan.

Hezriti mewalanening isil exlaqi-peziliti we yol körsetkuchi dane pikirliri, sözgu muhebetke tolghan güzel sözlirige, bugunki dewirde pütün insaniyetning téximu ihtiyaji bar. Bir terepte maddi bayashatchiliq, bir terepte ach-yalaghach. Bir terepte seltenet, bir terepte urush otliri qaplighan bugunki dunyada mewlanening ulugh idiyesi insaniyet üchün meniwi doridur.

Hezriti mewlanening muberek ayaqliri tekken belxtin ta konyaghiche bolghan bu altun zimin, bundin 800 yillar muqedem chinggizxan eskerlirining at tuyaqliri astida cheylengen bolsa, bugunmu oxshashla asmandin yéghiwatqan bombilarning dehshetlik partlashliri netijiside köyup kul bolmaqta. Öy makanliridin ayrilghan milli’onlighan bigunah insanlar desh-bayawanlarda sersan bolmaqta. Mewlane yashighan shu dewirlerdin anche perq qilmaydighan bugunki dunyadimu, mewlanening téchliq perwer, insan perwer, dosluq perwer, adalet pewer, millet we din ayrimaydighan nepretsiz pelsepesi özini adem dep bilgen insanlar üchün bibaha göherdur.

Millitimiz öz qehrimanliri bilen yashaydu, ular bizning her zaman parlap turghan yultuzimizdur.
Köngul dunyarimizning qehriman bolsa mewlane jalalidin rumi hezretliridur.

16.05.2016 gérmaniye
Maqalini yézish üchün paydilan’ghan eserler:

Mesnewi-sherif
Diwani-kebir
Yette mejlis
Fihi mefih
Mewlane we shemsi

1. Sultanning Ati we Mes.

Mezkur maqale aptorning ruxsiti bilen anatupraq torida élan qilindi .
Jallat shéng shisey zamanida qanicher üch haji dégen nam bilen meshhur bolghan ücheylenning biri qadir haji (1891−1938) ning süriti bu yil el-jama’etke ashkara boldi. Biraq uning jinayetliri téxi toluq ashkarilinip bolghini yoq. Qadir hajining kimlikini bilish üchün gepni qeshqerning yéqinqi zaman tarixidiki untulmas qara eslime − adem kawipiweqesdin bashlashqa toghra kélidu .
Qadir haji (moskwa, 1926)

1937-yili 5-ayning 29-küni kéchide ana diyarimizdiki béshidin köp ishlar ötken mötiwer sheher qeshqer yene bir dehshetlik kechürmishni bashtin kechürüshke yüzlinip turatti. Bu küni abduniyaz kamal bilen ma xusenning shéng shisey hökümitige qarshi isyan kötürgen birleshme qoshuni peyzawattin qeshqer shehirige hujum qilip kelmekte idi. Istalin hökümiti bilen shéng shisey hökümitining qeshqerni idare qilip turghan atamanliri néme qilarini bilmey tépirlap qalghanidi. Ular sheherni tashlap qéchish aldida moskwaning télégraf bilen yollighan jiddiy buyruqini ijra qilishqa tutush qildi. Bu ezizane sheherning yarwagh mehellisidiki Tireklik dep atilidighan chong qorudiki waqitliq türmige 140 qa yéqin (ilgiri matériyallarda 300 din artuq dep tilgha élin’ghan) munewwer oghlan qamalghanidi. Bular bir aydin artuq waqittin buyan qeshqer shehiri we uning etrapidiki yurt-yurtlardin tutup kélin’gen zamanisigha nisbeten bashlamchiliq rol oynawatqan, heriket iqtidarigha ige, ang-sewiyesi yétilgen gholluq kishiler idi. Isyan kötürgen qoshun sheher sépilige qistap kelgen peytte waqitliq türmining kamirlirigha qistap qamalghan bu munewwer oghlanlar moskwadin kelgen buyruqni jiddiy ijra qilishqa kirishken jallatlar teripidin tézlikte türme hoylisigha élip chéqildi . Arqidinla ulargha töt tereptiki pélimotlardin fashistlarche oq yaghduruldi, qeshqerning serke süpet bu oghlanliri arqa-arqidin yerge yiqildi. Qatillar ularning jesetlirini döwilep üstige kirsin chéchip ot qoyuwetti. Bu qabahetlik kéchide ene shu bigunah ezimetler istalin bilen shéng shisey hökümitining Dozaq  otida köyüp chuchiligha aylandi. Yipek yolidiki nami meshhur bu shahane sheherning tün zulmitige gherq bolghan kéche asminini köygen göshning puriqi qaplidi. Jallatlar buyruqni ijra qilip bolupla ghayib boldi. 5-ayning 30-küni tang yorughanda bu dehshetlik paji’edin xewer tapqan sheher xelqining yüriki örtinip hesretlik uh tartishti. 1934-yili 2-ayda ma jungyingning qanxor eskerliri teripidin rehimsizlik bilen qara-qoyuq qirghin qilinip chong-kichik kochilar jesetlerge tolup ketken qabahetlik menzirini untuyalmay derdini ichige yutup yashap kéliwatqan mezlum xelqqe, bu qétimqi dehshetlik menzire yene bir untulmas qara eslime bolup qaldi. Qeshqer xelqi bu weqeni adem kawipi weqesi dep atashti. Del mushu dehshetlik paji’ede 20-esir uyghur tarixidiki eng ulugh ma’aripchi memtili tewpiq ependimu jénidin juda qilindi.
Memtili ependi (tewpiq)
Bu qétim qazagha uchrighanlarning tizimlikini qadir haji bir qolluq teyyarlighan idi. Paji’edin kéyin uruq-tughqan, dost-yarenlirining dérikini qilip, dozaq  qa kelgen kishiler memtili ependining türme tamlirigha kések bilen yéziwetken töwendiki shé’irlirini körüshti:
Bulbullar tutqun boldi, yurtni bulghidi qagha.kim bolsa wetenperwer bir kün ésilur dargha.
Gunahi ne iken bunda qamalghan newqiranlarning?heqqe uyghuni yoqtur téngilghan shum gumanlarning.
Urghup turghan issiq qan jismimda isyan éter, künde mushtumdek kések xet yézip tügep kéter.

Qadir haji kirip keldi, yénida gundipay alte, heqiqet ne, adalet ne? Bilmeydu eqli bek kalte.
Kishen qisti séni tewpiq qilma zerriche peryad, pida qil janni sen emdi, béshinggha keldi bu ersat.
1930-yillardiki yéngi ma’arip herikitide serkerdilik rol oynap yiraq-yéqin’gha dangqi pur ketken bu söyümlük oghlanning 36 yéshida yawuzluq bilen yoq qilin’ghanliqigha yüriki örten’gen xelq özlirining hesretlik we ghezeplik héssiyatini mundaq qoshaq bilen ipadiligen idi:
Ishik aldida töt orus, tötiliside papirus.ependimni öltürgen, qadir haji ja orus!
Undaqta, memtili ependining isyankar misralirida hem xelqning ghezeplik qoshaqlirida ismi tilgha élin’ghan qadir haji qandaq adem? Bu yazmining mawzusida tilgha élin’ghan qadir haji béshigha chiqqan ikki ezimetning biri 20-esirdiki eng ulugh ma’aripchi memtili tewpiq ependi (1901−1937) bolsa, undaqta yene biri kim? Bu uyghurlardin chiqqan 20-esirdiki tunji siyasiyon abdulla rozibaqiyéf (1897−1938) tur. Qadir haji béshigha chiqqan bu ikki ezimet 20-esir tariximizdiki nami tillarda dastan qilishqa erziydighan, ish-izliri milliy tariximizning nurane sehipilirige altun hel bilen yézilishqa tégishlik söyümlük oghlanlardur.
Abdulla rozibaqiyéf

20-esirdiki tunji siyasiyon abdulla rozibaqiyéf 1897-yili hazirqi qazaqistan jumhuriyitining uyghur rayoni qoram yézisi kéyikway kentide tughulghan. Dadisi jeditlik pikir-éqimigha mayil xelpet bolup molla ehmet dep tonulghan. Abdulla rozibaqiyéf 3−4 yashlargha kirgende, ularning a’ilisi almutagha köchüp kelgen. Charrusiye hökümranliqidiki u chaghlarda almuta türkistan gobérnatorluqigha qaraydighan yettesu ölkisining merkizi idi. Abdulla rozibaqiyéf deslep diniy mektepte telim alghan, kéyin almutadiki rusche mektepke kirip oqughan. 1914-yili 17 yéshida besh yilliq rusche mektepni tamamlap karxanida ishligen. Kéyin eyni chaghda eng etiwar bolghan boghaltirliq kespide oqughan.1917- yili öktebir inqilawi bashlan’ghan mezgildila uzaqtin béri milletler türmisi bolup kelgen rusiyede milliy mustemlike mesilisini qandaq hel qilish rusiye marksizmchiliri üchün hel qilishqa tégishlik tüp mesile süpitide otturigha chiqqanidi. Lénin bu mesilini hel qilishning achquchi milletlerning öz teqdirini özi belgülesh hoquqi ni étirap qilish, musteqil milliy döletlerni qurush dep qaraytti. Shunga, öktebir inqilabi ghelibe qilghandin kéyin, rusiye sowét hökümiti rusiye zéminidiki herqaysi az sanliq milletlerge öz teqdirini özi belgilesh hoquqi béridighanliqini tekrar bildürgen. 1917 – yili 11 – ayning 15 – küni qurulghinigha emdila bir hepte bolghan rusiye sowét hökümiti derhal xelq komitétining re’isi lénin we milliy ishlar xelq komissari istalin namidin Russiyediki milletlerning xitabnamisi  ni élan qilghan. Xitabnamide sowét hökümitining milliy mesile toghrisidiki üch türlük pirinsipi élan qilin’ghan. Lénin hökümiti bu xitabnamini élan qilip 20 kün ötkende rusiye zéminidiki keng musulman ammisining sowét hakimiyitige bolghan qollishini qolgha keltürüsh üchün, 12 – ayning 5 – küni <<رۇسلار ۋە شەرقتىكى بارلىق مۇسۇلمان ئەمگەكچى خەلققە مۇراجىئەت>> ni élan qilghan. Bu <<مۇراجىئەتنامە>> de téximu éniq qilip mundaq déyilgen: <<بۇنىڭدىن كېيىن, سىلەرنىڭ ئېتىقاد ۋە ئۆرپ – ئادىتىڭلار, مىللىي ئورگان ۋە مەدەنىيەت ئورگانلىرىڭلارنىڭ ھەممىسى ئەركىنلىككە ئىگە, ھېچقانداق دەخلى – تەرۇزغا ئۇچرىمايدۇ, سىلەر ئەركىن, چەكلىمىسىز ھالدا ئۆزۈڭلەرنىڭ مىللىي تۇرمۇشىنى ئورۇنلاشتۇرساڭلار بولىدۇ! سىلەر بۇنداق قىلىشقا ھوقۇقلۇق. بىلىشىڭلار كېرەككى, سىلەرنىڭ ھوقۇقۇڭلار رۇسىيەدىكى بارلىق مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقىغا ئوخشاش ئىنقىلاب ۋە ئىنقىلابىي ئورگانلاردىكى ھەر دەرىجىلىك ئىشچى – دېھقان – ئەسكەرلەر سوۋېتىنىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن قوغدىشىغا ئېرىشىدۇ.>>mana mushundaq yangraq xitab we wediler ottura asiya ölkiliridiki milletlerning talay yillardin béri bésilip kelgen milliy arzu – isteklirige tarixiy sehne hazirlap bergen. Netijide, qazaq, özbék, tatar, bashqirt, türkmen ziyaliyliri heyran qalarliq derijide janlinip partiye we hökümetlerni tesis qilishqan. 1917 – yilidin 1920 – yilighiche jaylarda yerlik hökümet we partiye – guruhlar qurulup, parchilinip, yimirilip turghan. Siyasiy sezgürliki yuqiri yash kommunist abdulla rozibaqiyéf sowét türkistanida yashawatqan, ilidin köchüp kelgen <<تارانچى>> uyghurliri bilen perghane wadisi hem tashkent qatarliq jaylarda yashawatqan jenubiy shinjangdin köchüp kelgen <<قەشقەرلىك>> yaki <<ئالتە شەھەرلىك>> uyghurlarni birleshtürüp teshkilat qurup, ularni bolshéwizmliq idiye boyiche terbiyelesh we teshkillesh xizmitige kirishken. Shuning bilen sowét türkistanining herqaysi jaylirida bashpanahliq izdep tolimu turaqsiz halette yashawatqan alte sheherlik uyghurlarning ijtima’iy ehwali, turmush we nopus sanigha alaqidar ishlarni tepsiliy tekshürüp éniqlap bu heqte sowét türkistani partkomigha etrapliq doklat yollighan. Abdulla rozibaqiyéf yene ular heqqide nutuqlar sözlep, söhbetler uyushturup, maqaliler élan qilip partiye ichi we sirtida tesir qozghighan. Türkistan kompartiyesi merkiziy komitétining ular heqqide éniq yolyoruq bérishini qolgha keltürgen. Buning bilen <<تۈركىستان كومپارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى ئۆزىنىڭ ئۆلكىلىك, ۋىلايەتلىك, پارتىيە كومىتېتلىرىغا بەرگەن كۆرسەتمىلىرىدە مەنچىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى شىنجاڭدا ياشاۋاتقان قەشقەرىيە-جۇڭغارىيە ئۇيغۇرلىرىنىڭ بەك ئېزىلگەنلىكى, ئۇلارنىڭ تارقىلىپ ياشاۋاتقانلىقى سەۋەبلىك ئۇلارنى بىرلەشتۈرۈش ۋە ئۇيۇشتۇرۇشقا, ئۇلارغا سىياسىي ئاڭ سېزىمنى سىڭدۈرۈشكە ۋە كومپارتىيە ئەتراپىغا توپلاشقا ياردەم قىلىش كېرەك>> dep yolyoruq bergen. Shuninggha bina’en partiye mes’ul xadimlirini ölkilerge, wilayetlerge ewetken. Shu meqsette 1921-yilining bashlirida almutada uyghur inqilabiy ittipaqining yettisu ölkilik 1-qurultiyi échilghan. Qurultayni abdulla isma’ilof achqan. Qurultayni abdulla rozibaqiyéf yettisu ölkilik herbiy inqilabiy komitét namidin tebrikligen. Abdulla rozibaqiyéf öz sözide ittipaqning teshkil qilinishi bilen ularning ishlirini téximu mustehkemlesh zörür ikenlikini körsitip ötken. Qurultayda abdulla rozibaqiyéf <<سوۋېت ھاكىمىيىتى نېمىگە ئىنتىلمەكتە>> dégen témida doklat bérip, sherqtiki ézilgen xelqning ehwali we ularning inqilabiy ishlarni aktip we pa’al qozghawatqanliqini körsitip ötken. Shundaqla yenimu ilgiriligen halda pütkül sowét türkistani boyiche <<قەشقەرىيە-جۇڭغارىيە ئىنقىلابىي ئىتتىپاقى>> ning shu yilidiki pa’aliyetlirini birlikke keltürüsh teklipini bergen. Abdulla rozibaqiyéf <<قەشقەرىيە-جۇڭغارىيە ئىنقىلابىي ئىتتىپاقى>> ning pütkül sowét türkistani boyiche échilidighan qurultiyining teyyarliqlirigha jiddiy kiriship, 1921-yili 6-ayning 3-küni tashkent shehiride qurultayni muweppeqiyetlik achqan. Qurultay küntertipining birinchi mezmunigha asasen qurultay ehwali shu chaghdiki sowét türkistani kompartiyesi merkiziy komitétining sékrétari ekmel ikramofqa doklat qilin’ghan we shu doklatqa asasen keng kölemlik qarar qobul qilin’ghan. Doklatning mezmunigha asasen buningdin kéyin <<قەشقەرىيە-جۇڭغارىيە ئىشچىلىرىنىڭ ئۇيغۇرئىنقىلابىي ئىتتىپاقى>> dep atash heqqide qarar qobul qilin’ghan. Bu <<قارار>> emeliyette yéngidin qurulghan, mexsus uyghurlarning ijtima’iy, siyasiy, medeniyet, ma’arip, din ishlirini yolgha qoyidighan bir teshkilatning barliqqa kelgenlikini mu’eyyenleshtürgenlik idi. Bu teshkilat kéyin qisqartilip <<ئۇيغۇر ئىنقىلابىي ئىتتىپاقى>> dep, köp hallarda <<ئۇيغۇر ئىتتىپاقى>> dep atalghan. Uzaq tarixiy dewrlerde uyghur nami bilen atilip, shanliq medeniyetlerni yaratqan, seltenetlik xanliqlarni qurghan uyghur xelqi, kéyinki esirlerde, bolupmu 17-esirning axiridin bashlap mislisiz chüshkünlük dewrige qedem qoyup, hemme jehette xarabliship ketkenidi. Jümlidin özining millet naminimu bilmeydighan halgha chüshüp qalghanidi. 1910-yillarda andin nahayiti az sandiki jedidchi ziyaliylarda milliy ang oyghinip, millet namini istémal qilish bashlan’ghan. Bu qétimqi tashkent qurultiyida rus tilshunasi we tarixchisi malofning tarixiy asaslarni teminlishi netijiside <<ئۇيغۇر>> dégen nam resmiy eslige kelgen. Tashkentte alte kün échilghan bu qétimqi qurultaydin kéyin körülgen bir ghelite ehwal shu bolghanki, ottura asiyadiki <<قەشقەرلىك>> lerning qadir haji bashliq bir qisim serxilliri we ularning egeshküchiliri otturigha chiqip <<تارانچىلار باشقا مىللەت, قەشقەرلىكلەر باشقا مىللەت, ئۇلارنىڭ تىللىرىمۇ بىر – بىرىگە يېقىن ئەمەس, شۇڭا ئۇلار بىلەن بىللە ئۇيغۇر ئىتتىپاقىدا تۇرالمايمىز>> dep ixtilap peyda qilghan. Ular yuqiri derijilik organlargha özlirining qeshqerlik ikenlikini, taranchilar bilen bille <<ئۇيغۇر>> dégen nam astida uyushalmaydighanliqini éytiship iltimas sunushqan. Bir qisim atalmish <<تارانچىلار>> mu qeshqerliklerni yekleydighan xahishini küchep bazargha salghan. Mushundaq halqiliq peytte, 24 yashqa kirgen bolsimu, siyasiy tepekkuri yétilgen abdulla rozibaqiyéf ularning bimene, asassiz sepsetilirige we orunsiz dewalirigha qarita mundaq pozitsiye bildürgen: <<بەزى بۇرادەرلەر قەشقەرلىك ھەم تارانچىلارنىڭ بىر بولۇپ <ئۇيغۇر> تەشكىلاتىغا كىرىشى توغرا ئەمەس, دېگەن پىكىرنى بايان قىلغان. بۇ پىكىرنىڭ خاتالىقى ئوپئوچۇق, چۈنكى تارانچىلار بۇنىڭدىن ئاز زامان ئىلگىرى ئالتە شەھەردىن چىققان ئۇيغۇر بالىلىرىدۇر. ئۇنىڭدىن باشقا قەشقەرلىك ھەم تارانچىلارنىڭ مەدەنىي, تارىخ, تۇرمۇش شارائىتلىرى بىر تۈرلۈك ھەم بىر-بىرىگە باغلانغان.>>abdulla rozibaqiyéfning bu mesile heqqidiki keskin pozitsiyesi tamamen toghra bolush bilen bille, eyni chaghdiki ottura asiyaning siyasiy ré’alliqi nuqtisidin éytqandimu ajayip hoshyarliq hésablinatti. Chünki, rusiyege qarashliq ottura asiya ölkiliride milliy jumhuriyet we her derijilik milliy aptonomiyelerni qurush ishi uzaqqa qalmay bashlinatti. Bu ish bashlan’ghanda eng aldi bilen oylishidighan mesile millet sanining az – köplüki idi. <<تارانچى – قەشقەرلىك جېدىلى>> bundaq zor milliy menpe’et üchün éytqanda mölcherligüsiz yaman aqiwet peyda qilatti. Abdulla rozibaqiyéf bu jehette aldin körerlik bilen qet’iy yol qoymaydighan iradisini namayan qilghan. Emma, uning hoquqi cheklik bolghachqa <<تارانچى – قەشقەرلىك جېدىلى>> ni jimiqturalmighan. Bu jédel birnechche yil ötüp, ottura asiya ölkiliride moskwaning millet ayrish siyasiti yürgüzülgende téximu ewjige chiqqan. Qadir haji abdulla rozibaqiyif bilen üstünlük taliship bu ghewghani ewjige kötürgüchi bir terepning gholluq atamanigha aylan’ghan. Moskwa hökümitining uyghurlargha tutqan sezgür mu’amilisi we <<تارانچى-قەشقەرلىك جىدىلى>> ning kasapiti tüpeylidin qazaqistan, özbikistan, qirghizistan réspoblikiliri qurulghanda uyghurlargha réspublika turmaq aptonom oblastmu nésip bolmighan. Qizghin inqilabchi abdulla rozibaqiyéf 1925-yili sowét ittipaqi merkiziy ijra’iye komitéti milletler ittipaqining ezaliqigha namzat bolup saylan’ghan hem siyasiy jehette terbiyelinish üchün 1925-yilidin 1927-yilighiche moskwadiki siwérdilof namidiki kommunistik uniwérsitétta oqushqa chaqirtilghan. Bu oqushqa qadir hajimu chaqirtilghan.
(istalin) ottura asiyada <<ئىستالىن ئەندىزىسى>> boyiche milletlerni békitish siyasitining shamili kötürülgende bu ikki guruhtiki bashlamchilar gézit – zhurnallarda özlirining qarashlirini otturigha qoyushup, bir – birige qarshi keskin qelem kürishi qilishqan. Bu xil ziddiyet ziyaliylardin halqip addiy awamghiche yamrap, ottura asiya uyghurlirining bu ikki guruppisi bir yerde olturushmaydighan, bir – birige qiz bérishni xalimaydighan, öz’ara düshmenlik neziri bilen qarishidighan bolushup kétishken.abdulla rozibaqiyéf moskwadiki kommunistik uniwérsitéttiki oqushini tügitip kelgendin kéyin, qazaqistan ölkilik komitétning bölüm bashliqliqigha belgilen’gen. U <<تارانچى – قەشقەرلىك جېدىلى>> ge qarita keskin qilip: <<تارىختا, تۇرمۇشتا <قەشقەرلىك>, <تارانچى>, <غۇلجىلىق> دېگەن ئايرىم مىللەتلەر يوق. قەشقەر بىر شەھەرنىڭ نامى, ئۇيغۇردىيارىدا قەشقەرگە ئوخشاش شەھەرلەر كۆپ, <تاشكەنتلىك>, <ئەنجانلىق> ئايرىم مىللەتلەرنى تەشكىل ئەتمىگەندەك, <قەشقەرلىك, غۇلجىلىق> دېگەن ھەم بىر مىللەتكە نام بولالمايدۇ…>> dégen.deslipide milliy kimlik yaki étnik türküm dewasi xaraktérini alghan <<تارانچى – قەشقەرلىك جېدىلى>> bu chaghda téximu küchiyip yéngi bir mesile üstide ipadilen’gen. U bolsimu, uyghur ortaq edebiy tilini békitish mesilisidur. Perghane wadisidiki uyghurlar sabirjan shakirjanof bashchiliqida qeshqer diyaléktini uyghur edebiy tili qilimiz dése, yettisu tewesidiki uyghurlar latip ensari bashchiliqida taranchi shéwisini edebiy til qilimiz déyishken.abdulla rozibaqiyéf bu talash – tartish toghruluq: <<<قەشقەرلىك>, <ئالتە شەھەرلىك>, <تارانچى> دېگەن ئايرىم مىللەتلەر يوق, بەلكى <ئۇيغۇر> دېگەن بىرلا مىللەت بار. يېڭى مىللەت ياساش, يېڭى تىل تۈزۈش ئۈچۈن ئاۋارىگەرچىلىك تارتقان بۇرادەرلەرنىڭ كۈچى شامالغا كېتىدۇ. ئۇنىڭدىن كۆرە بۇ كۈچنى ساقلاپ, پايدىلىقراق ئورۇنلارغا سەرپ قىلماق لازىم>> dégen.qadirhaji özbékistan tewesidiki <<قەشقەرلىك>> uyghurlarning bashlamchisi süpitide otturigha chiqip, tolimu janliq heriket qilghan. Qadir haji terepdarlirining telep qilishi bilen 1927 – yili özbékistan merkiziy komitéti özbékistan tewesidiki uyghur kommunistlirigha birtutash rehberlik qilidighan uyghur kommunistlar séksiyesini qurup, bu organni özbékistan kompartiyesi merkiziy komitétining qarimiqidiki teshwiqat – terghibat bölümige teqsim qilghan. Bu organ 1927-yili 10-ayning 20-küni yighin échip <<قۇتۇلۇش>> dégen namda gézit chiqirishni qarar qilghan.<<قەشقەرلىكلەر ئايرىم مىللەت>> dégen teshebbusni küchke ige qilish terepdarlirining bashlamchisi bolghan qadir haji 1928-yili, <<قۇتۇلۇش>> gézitining 47-50-sanlirida, <<پارتىيە سېپىگە كىرىپ, پىرولېتارىياتنىڭ يولىنى توسما!>> mawzuluq maqale élan qilip, abdulla rozibaqiyéfqa qattiq hujum qilghan. Buning bilen qalmay moskwa hökümitige abdulla rozi baqiyif üstidin, kélip chiqishi mollining balisi, pantürkstlar bilen munasiwiti bar, milletchilerni yoshurun qollighan, <<سادايى تارانچى>> gézitining mal-mülkini tiqiwalghan dégendek toqquz türlük betnamni chaplap erz qilghan. Moskwa hökümiti qazaqistan kompartiyesige bu ehwalni tekshürüshni buyrughan . Ular estayidil tekshürgendin kéyin abdulla rozibaqéyif heqqidiki bu yazmining töhmet ikenlikini éniqlighan hem özbékistan kompartiyesidin töhmetxor qadirhajini tekshürüsh, hetta uning partiye ezasiliq mesilisini qaytidin oylinishni telep qilghan.gerche qadir hajining abdulla rozibaqiyéfqa chaplighan töhmetliri inkar qilin’ghan bolsimu, emma shuningdin kéyin qazaqistanning rehberlik qatlimida tötning biri bolup kéliwatqan abdulla rozibaqiyéfni moskwa hökümiti emeliy hoquqining tayini yoq orunlargha yötkigen. 1930-yilining axiri u teminat xelq komissarliqigha teyinlen’gen.

Kéyin moskwada besh yil turghuzulghan. Bu jeryanda u xelq’ara léninche mektepte aspirantorluqta ikki yil oqughan. Sowét ittipaqi merkiziy ijra’iye komitéti yénidiki milletler ilmiy tetqiqat institutida marksizm kilassiklirining eserlirini terjime qilidighan merkiziy kursni bashqurghan. 1937-yili almutagha qaytip kelgen hem qazaqistan kommunistik partiyesi (bolshéwiklar) merkiziy komitétida metbu’at we neshriyat bölümi bashliqining mu’awini bolup ishligen. Bu yillarda sowét ittipaqida istalinning hoquqi héchqandaq cheklimige uchrimaydighan derijide küchiyip ketken, tebi’iti ziyade mustebit istalin xalighinini qilidighan, xalighinini öltüridighan we sürgün qilidighan bolghan.qadir hajining bu yillarda istalin hökümitige qandaq yollar bilen mexsus xadim bolghanliqi we qandaq telim – terbiye orunlirida terbiyelen’genliki hazirche éniq emes. Emma uning abdulla rozibaqiyéfni istalin hökümitining étibarsiz mu’amile qilidighan yerlik rehberliridin birige aylandurup qoyghanliqigha qarighanda, uning qaysi derijidiki mexsus xadim ikenlikini tesewwur qiliwalghili bolidu. Shunga, qadir haji istalin’gha choqunush ewjige chiqqan, istalinning qilichi qinidin chiqip minglighan, onminglighan xelqperwer, heqqaniyetchi oghlanlarning béshida wehime yaghdurup oynawatqan yillarda u istalin hökümitining ishenchlik ademliri qatarida 1935-yili etiyazda shinjanggha alahide wezipe bilen ewetilgen. U shinjanggha kelgendin kéyin qeshqer amanliq saqlash idarisige meslihetchi salahiyiti bilen ishqa chüshken. Qadir haji qeshqer amanliq saqlash idarisige barghandin kéyin uning tesir küchi idare bashliqi, sowétperes obulqasimdin éship ketken, el arisida qadir haji chombus dep tonulghan. Chünki u qeshqer beshkérem etraptiki chumbus kentide hashim haji dégen sodiger a’iliside tughulghan idi. U qeshqerge kélipla ishpiyonluq torini tereqqiy qildurup, mehmud sijangning pa’aliyitini közitip we yéqin ademlirini nazaret qilip turghan. 1937-yili 4-ayning 2-küni mehmud sijang hindistan’gha qéchip ketkendin kéyin, obulqasim bilen chaparmen jallat hüseyin pichaq qadir haji qara tizimlikke tizghan qeshqer tewesidiki közge körün’gen, gholluq, heriket iqtidarigha ige kishilerning hemmisini dégüdek qolgha élip yarbagh térekliktiki waqitliq türmige qamighan. 1937-yili 5-ayning 29-küni kéchisi abduniyaz kamal bilen ma xusenning ittipaqdash qoshuni peyzawattin qeshqerge hujum qilghan. Qeshqerni saqlawatqan is’haq qoshuni qeshqerni qoghdighan, ular abduniyaz kamalning qoshunigha teng kélelmey meghlup bolushi muqerrerliship qalghan, qeshqer qoldin ketse, <<تېرەكلىك>> tiki waqitliq mexpiy türmige qamalghan bu <<مەھبۇس>> lar qutulup kétidu, dep ensizlikke chüshüp qalghan qeshqerdiki sowét konsulxanisi we is’haq, razaq mewlanof, qadir haji , obulqasim, abduréhim iminof, hüseyin pichaq qatarliq herbiy we saqchi emeldarlar néme qilarini bilmey jiddiyliship ketken. Tarix we medeniyet tetqiqatchisi tursun zade nebijanning melumatidin qarighanda ular shu kéchisi moskwa bilen télégramma arqiliq tekrar uchurliship, tang atargha yéqin moskwaning buyruqi boyiche meshhur ma’aripchi memtili ependi tewpiq, éksaq hüseyniye mektipining dangliq oqutquchisi tursun ependi, qeshqer nobéshi mektepning dangliq oqutquchiliri yüsüp ziya ependi, turghun baywechche qatarliq 140 qa yéqin munewwer oghlanni wehshiylerche öltürüwetken. Peqet gumanliq ikki ademla qutulup qalghan.sowét ittipaqidiki mezgilide <<قەشقەرلىكلەر ئايرىم مىللەت>> bolushi kérek, dep goya qeshqer xelqi üchünla yashaydighandek, qeshqer xelqiningla ghémini yeydighandek qiyapette otturigha chiqqan <<ئالاھىدە خادىم>> qadir haji özi tughulup chong bolghan bu mötiwer sheherning 140 qa yéqin munewwer oghlanini rehimsizlik bilen jénidin juda qilishtek bu dehshetlik tiragédiyede <<قارا تىزىملىك>> tüzüsh wezipisini bejanidilliq bilen ada qilghan. Qadir hajining töhmitidin kéyin, hoquq-mertiwisi körünerlik halda ziyan’gha uchrighan abdulla rozibaqiyéfmu <<پارتىيە ۋە خەلق دۈشمىنى>> hésablinip shu yili 7-ayning 29-küni partiyedin chiqirilghan hem qolgha élin’ghan. 10-ayning 10-küni ayali sa’adet doxturmu partiyedin chiqirilip, xizmettin boshitilghan.
(abdulla rozibaqiyéf ayali bilen bille)
Munewer siyasiyon abdulla rozibaqiyéf 1938-yili öltürülgen, abdulla rozibaqiyéfning inisi abdughopur rozibaqiyéf akisining naheq ölümi hem özige chüshüwatqan siyasiy bésimgha chidimay özini öltürüwalghan. Istalin üchün jan pidaliq bilen ishligen qan icher qadir haji 1938-yili qeshqerdiki wezipisini orunlap bolghandin kéyin sowét ittipaqigha chaqirtilip yoq qiliwétilgen, shuningdin kéyin uning iz – dériki bolmighan.istalin peyda qilghan shexske choqunush herikiti 1956-yili 20-qurultayda xrushshéf teripidin qattiq tenqid qilinip, u uwal qilghan hem ziyankeshlik qilghan 20 milyon’gha yéqin kishining nami eslige keltürülgen. Ene shu chaghda abdulla rozibaqiyéfmu aqlinip, nami eslige kelgen. Moskwadiki döletlik aliy sot herbiy kollégiyesi 1957-yili 4-ayning 24-küni herbiy kollégiyening 1938-yili 3-ayning 3-künidiki hökmining xata bolghanliqini, abdulla rozibaqiyéfning aqlan’ghanliqini élan qilghan. 1962-yili almuta sheherlik partkom abdulla rozibaqiyéf tughulghanliqining 65 yilliqini xatirilesh meqsitide almutadiki bir chong kochini abdulla rozibaqiyéfning ismi bilen <<روزىباقىيېف كوچىسى>> dep atashni qarar qilghan. 1967-yili uning tughulghanliqining 70 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen almutadiki 153-mektepke abdulla rozibaqiyéf namidiki uyghurmektep dep nam bergen. 1997-yili uning tughulghanliqining 100 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen <<خەلقىم ئۈچۈن كۆيىدۇ يۈرەك>> namliq publistik maqaliler toplimi neshr qilin’ghan.
(aptor abdulla rozibaqiyéf namidiki mektepning mudiri mektepning mudiri shawket niyazowich bilen bille, 2016-yil, almuta)
Ulugh ma’aripchi memtili ependi bilen munewwer siyasiyon abdulla rozibaqiyéfning jénigha zamin bolghan jasus qadir hajigha uyghur xelqi <<قان ئىچەر ئۈچ ھاجى>> ning biri dep nam bergen.(Yalqunrozi)

Astrophysicists discuss how the collisions of the densest stars in the universe can forge heavy metals such as gold and platinum and help trace the histories of entire galaxies

Date:

May 19, 2016

Source:

The Kavli Foundation

Summary:

The origin of many of the most precious elements on the periodic table, such as gold, silver and platinum, has perplexed scientists for more than six decades. Recently, however, a team of astrophysicists has provided an answer.

Share:

AddThis Sharing Buttons

FULL STORY

---

What is the origin of gold, silver, platinum?

Credit: © alexphoto71 / Fotolia

The origin of many of the most precious elements on the periodic table, such as gold, silver and platinum, has perplexed scientists for more than six decades. Now a recent study has an answer, evocatively conveyed in the faint starlight from a distant dwarf galaxy.

In a roundtable discussion, published today, The Kavli Foundation spoke to two of the researchers behind the discovery about why the source of these heavy elements, collectively called „r-process“ elements, has been so hard to crack.

„Understanding how heavy, r-process elements are formed is one of hardest problems in nuclear physics,“ said Anna Frebel, assistant professor in the Department of Physics at the Massachusetts Institute of Technology (MIT) and also a member of the MIT Kavli Institute for Astrophysics and Space Research (MKI).

„The production of these really heavy elements takes so much energy that it’s nearly impossible to make them experimentally,“ Frebel continued. „The process for making them just doesn’t work on Earth. So we have had to use the stars and the objects in the cosmos as our lab.“

The findings also demonstrate how determining the contents of stars can shed light on the history of the galaxy hosting them. Nicknamed „stellar archaeology,“ this approach is increasingly allowing astrophysicists to learn more about conditions in the early universe.

„I really think these findings have opened a new door for studying galaxy formation with individual stars and to some extent individual elements,“ said Frebel. „We are seriously connecting the really small scales of stars with the really big scales of galaxies.“

In the late 1950s, nuclear physicists had worked out that extreme conditions somewhere in the cosmos, full of subatomic particles called neutrons, must serve as the forges for r-process elements, which also include familiar substances such as uranium and lead. The explosions of giant stars and the rare mergings of the densest stars in the universe, called neutron stars, were the most plausible sources. But observational evidence was sorely lacking.

Researchers at the MKI have now filled this observational gap. An analysis of the starlight from several of the brightest stars in a tiny galaxy called Reticulum II, located some 100 light years from Earth, suggests these stars contain whopping amounts of r-process elements.

Since the stars could not have made the heavy elements on their own, some event in Reticulum II’s past must have „seeded“ and enriched the matter that grew into these stars. The abundances of elements in the stars squarely implicates the collision of two neutron stars.

Frebel’s graduate student Alexander Ji discovered the enriched stars in Reticulum II while using the Magellan telescopes at the Las Campanas Observatory in Chile. He is first author on a paper about the findings, published March 31 in the journal Nature.

„When we read off the r-process content of that first star in our telescope, it just looked wrong, like it could not have come out of this galaxy!“ said Ji, in the roundtable. „I spent a long time making sure the telescope was pointed at the right star.“

Ji further commented on how the discovery helps to finally tell the tale of how r-process elements come to exist. „Definitely one of the things that I think attracts people to astronomy is understanding the origin of everything around us.“

Enrico Ramirez-Ruiz, a professor of Astronomy and Astrophysics at the University of California, Santa Cruz, joined Ji and Frebel for the roundtable.

„I’ve been working on neutron star mergers for a while, so I was extremely excited to see Alex and Anna’s results,“ said Ramirez-Ruiz, who was not involved in the research. „Their study is indeed a smoking gun that exotic neutron star mergers were occurring very early in the history of this particular dwarf galaxy, and for that matter likely in many other small galaxies. Neutron star mergers are therefore probably responsible for the bulk of the precious substances we call r-process elements throughout the universe.“

---

Story Source:

The above post is reprinted from materials provided by The Kavli Foundation. Note: Materials may be edited for content and length.

https://www.sciencedaily.com/releases/2016/05/160519120931.htm?utm_source=dlvr.it&utm_medium=facebook