Biz mushu yerde bashlan’ghan
Mushu yerde tügeymiz
Biz héch yerdin kelmigen
Héch yerge barmaymiz
Eger xuda yaratqan bolsa insanni
Bizni xuda mushu yerge yaratqan
Eger adem özgergen bolsa maymundin
Biz özgergen mushu yerlik maymundin
Sekrattiki wesiyettek üzük – üzük chiqiriwétilgen qandek sansiz éqinla
Tarim , ey uzaqtin- uzaq tilin’ghan yara éghizi
Qachan éqip tügeydu séningdiki qan?
Érqiy izlardek gahiy yoqilip gahiy peyda bolisen
Sulalilerdek gahiy jahan’gha hörkirep gahiy öchisen
Biraq böridek huwlighan taghlar
Jakarlaydu öchken hemmini on sekkiz ming alemge
Biraq héchkim chüshenmeydu uning tilini
Küchlük perishtiler, yoruq tengriler
Quyashni tugh qilip qadighan kökke
U-esirler bashlan’ghan chaghda
Choqqidiki qiya tashlarda qalghan qan izi
Sirghip chiqisen ashu tashlar ariliridin
Ashu quyash tozup ketti
Yötkep kétilgendin kéyinki muqeddes tagh
Bir tal tash bir tal tashtin asta-asta
Séni gandon qurutalmaydu
Ey, tamche-tamche qan ichide julalighan gül
Yükünüp sejde qilidu menzilsiz seyyah
Omayning menggülük köpiyish küchige
Séni jinsiy késeller bulghiyalmaydu
Ey, karwanlar tashlap ketken gülxan yalqunlirida
Mexpiy échilghan zengger renglik gül
Tesmu ejiba hayatlarning qénini tekshürüsh
Nechche ming yil burunqi jesetlerdinmu
Izdisek bizning kélip chiqishimizni
Térimizning renggini izde teklimakan barxanliridin
Qénimizning terkibini izde tarim süyidin
Xuddiy tarim süyidek
Biz mushu yerde bashlan’ghan mushu yerde tügeymiz
English version
Tarim river
Perhat Tursun
We got started from here
We will die down here
We didn’t come from anywhere
Wont we go to anywhere,either
If We were created by God
He created us in here
If man kind evolved from monkey
We evolved from a monkey that was from here
Countless streams which were
Like the last words in the deathbed, like the discrete flowing blood
Hey,Tarim,a wound which has been cut down for ages
When will your blood run off?
Like the racial signs you appear and vanish now and then
Like the kingdoms you howl to the world and get lost time and again
However,the mountains which howled like a wolf
Declare all the past to the the whole world
But nobody understands it
Powerful angels,bright Gods
Used to erect the sun to the sky as a flag
It-was a bloodstain which remained on the cliffs
When the centuries got started
You seeped out of those cliffs
That sun was vanished
After the holly mountain was removed away
From piece by piece, gradually
Condom can’t exhaust you
Hey,a flower which splendid in the drips of blood
The pilgrim who hasn’t reached the destination worships on the bended knee
To the eternal reproductive power of Omay
(Omay was the Goddess of ancient Turkish people who was said to take a bath and breed in present Boghda(heavenly) lake ). The sexual deceases cant contaminate you
Hey,purple flower
Which blossomed secretly in the deserted bonfires of caravans
Is it difficult to examine the blood of living men
While we search for our origin
From the thousands of years old corpse
Please Find our skin color from Teklimakan dunes
Find our blood components from the water of Tarim river
Just like the water of Tarim
We got started from here and we will die down here
See Translation
Yashash bezide
Éghir we qiyin bir ölümning sewebchisidur.
***
Hayat, siz ichige kepliship qalghan bir panus bolghinida
Ölüm -birla nepes élish sheklidur.
Hemme sha’ir nepes siqilishni shé’ir bilen rawanlashturidu.
***
Batil bir étiqadqa köre:
Shé’irgha sol putumni élip kirishim kérek idi,
Ong -solum na’éniq mushu künlerde
We möre soqushida perishtilirim.
***
Shé’irni qelemge béqip uzartqin dégende tengrim
Siyahtin oghurlashni oylidim
Ki oylash: éghir jinayet,
Oylawatisen, u halda süküt qilishing kérek.
Peqet mushu seweptin shé’irimdin sürgün qilinishim,
Yighiwélish lagirida tesewwur atliq bir musapir bolushum mumkin idi.
We yétersiz siyahta maymaq wujudqa kelgen bir shé’ir
Toshiyalmas heqiqetlerni,
Üstimizge örüwétishi mumkin idi.
***
Ölüm du’alar bilen kéchiktürülmes
Menmu éliship qalghan hemme tirik perishtige oxshash
Shé’irning misra yenggigen baliyatqusini bir du’a bilen ettim.
***
Batil bir étiqadqa köre:
Ümid nuri azayghanséri, chüshler qisilghanséri
Shé’irlar uzirap kéter…
***
Tengrim
Méni uzun shé’irlardin saqla!
Amin.
***
Batil étiqadlirim yoq eslide, emma
Batil bir étiqadqa köre yéziwatimen
Yene téxi yashawatimen.
***
Ishik chikilmigen,
Pochtikesh kelmigen
We ijabet qilin’ghan du’alirimni élip kelmigen dep
Eqli béshidin uchup ketken barche insan’gha oxshash menmu
Gunahlirimni séliwitip kir-qat séwitige étiwétishim kérek idi.
Tengri xop körgen rewishte yuyup
Hayat bilen ölüm ottursida asqan misrada tanigha asar idi,
Möre soqishi téxiche tügimigen perishtiler teripidin yighishturulup
Huzurigha chiqip-belki bir tamaka tutashturup-
Bashlighan bolatti gunahtiki payda-ziyan mesilemni biterep qilishqa.
***
Yaq, yaq!
Bu bir shé’ir epsanisi emes,
Ochuqla insanliq eyipi.
Shundaq eyipki, yotqan ichige patmas boldi.
***
Kirish-chiqish ishikliri du’alar bilen közütülgen shé’irda
Namuwapiq jümle közge chéliqishi mumkin
Misralargha exlet tashliyalaysz.
Pelempey astida söyisheleysiz
Sharab icheleysiz.
Peqet gunahlargha dessesh
Sawablarni yolush cheklen’gen.
Lenetke uchiraysiz!
***
Hayat, siz ichige kepliship qalghan bir panus bolghinida
Ölüm bir nepes élish terzidur.
Mana emdi…
Öleleysiz!
***
Bu shé’irni tengri bilen bizdinmu yéqin munasiwet baghlighanlarmu irishelmeydighan yerlerde,
Perishtilerning chéqishishlirigha köz yumghan shara’itlarda,
Sheytandin yiraq,
Hayat qanuniyetliride,
We dozax atesh teptide saqlanglar.
Untumastin:
Dé’agnuz bilen ölgili bolmas!
***
Tengrim!
Hayat qisqa,
Shé’ir uzun.
***
Shé’irdin yüz örigenning qelimi sunsun!
Türkchidin binezer terjimisi
Autori: Perhat tursun
Ikki üzük tawush we bir sozuq tawushning qoshulishidin peyda bolghan tash dégen birsöz bilen yerde tashlinip turghan bir tal soghuq we qattiq madda halitidiki tash otturisidiki dawamliq özgirishchan we menggü qurup chiqilish halitide turidighan munasiwet bizge shuni uqturiduki tilning özi emeliyette shé’ir. Tildiki herqandaq bir ipadilesh mahiyet jehette shé’iriy ipadileshtin ibarettur.undaqta bir jümlining shé’ir yaki shé’ir emeslikige qandaq höküm qilish mumkin?
Herqandaq bir ipadilesh usuli yéngidin peyda bolghanda özining qolgha keltürgen ünümi arqiliq jem’iyet teripidin omumiy yüzlük qobul qilinidu. Shuning bilen dawamliq tekrarliniwérish netijiside yéngiliqini yoqitip adettiki nersige’aylinip qalidu. U jem’iyet teripidin omumliship kétishtin ilgiri shé’ir,jemiyet teripidin omumliship bolghandin kéyin bolsa shé’ir emes adettiki gep.biz bir jümlining shé’ir yaki shé’ir emeslikige mushundaq höküm qilsaq tamamen toghra bolidu. Shé’ir tilning eng radikal shekli bolup, u qapiye, wezin dégende kishiler bilen emes, aldi bilen ipadilesh usuli jehettin adettiki til hadisiliridin perqlinip turidu.
U külse kök asmanmu kületti,
U yighlisa kök asmanmu yighlayitti.
Bu jümlilerde wezin we qapiye dégenler yoq, lékin u ipadilesh usuli jehettin choqum shé’ir.
Köyüp qaldim özüngge,
Shérin shéker sözüngge.
……
Adem misalda bolsimu toluq tilgha élishtin bi’aram bolidighan bu kéyinki ikki jümle bolsa wezin bar, toq qapiye bar ikki jümle bolsimu, lékin késip éytishqa boliduki, u shé’ir emes peqet adettiki gep. Uning shé’ir emesliki hazirqi gep. Belkim sansiz esirler ilgiri umu eslide shé’ir bolishi mumkin, lékin ipadileshtiki teqlidchilik we ténimsiz tekrarliq bu sözlerni kishilerge yéngiliq tuyghusi bérelmes qilip qoyghachqa ular shé’iriy tuyghu bérish rolidin mehrum ghan. Chünki biz bundaq jümlilerni kochilardila kishiler aghzidin angliyalaymiz:
− sen uninggha köyüp qapsen de?
− he’e, uning gepliri bek tatliq.
Mana bu kochida kétiwatqan ikki ademning paringidiki ikki jümle. Buni kallisida eypi bolmisila herqandaq adem qapiye we wezin’ge chüshireleydu, qapiye we wezinni üginishke eng döt ademmu bir heptidin uzaq waqt serp qilmaydu. Lékin
U külse kök asmanmu kületti,
U yighlisa kök asmanmu yighlayitti.
Bundaq jümlini qapiye bilen wezinnila üginiwalghan adem bir heptide igiligen gumpisigha tayinip ijad qilalmaydu. Bu ikki jümlige bizning xatirimizdin ghayip bolghan milletning rohiy ténditsiyisi, bizning éngimiz özide mewjutliqini hés qilalmaydighan tepekkür aditi we yoshurun instinkitke aylinip qalghan istétik pirinsipliri mujessemleshken. Eger bu xil ipadilesh hazirghiche bizning kishilirimiz arisida tekrarliniwergen, teqlid qiliniwergen we kishilerge omumliship ketken jümliler bolsa idi, kochida kétiwatqan bayatinqi misaldiki ikkisi:
− u külse kök asmanmu külemdiken?
− he’e, u yighlisa kök asmanmu yighlaydiken digine.
Déyiship mangghan bolatti, we buni bir qapiyichi:
U külse kök tengri kületti herdem,
Yighlisa yighlayitti kök tengrimu hem.
Dep özgertip qoyghinigha shé’ir bolup qalmayitti. Hemme adem yene shu kona gepmu dep bizar bolatti. Uning eksiche adem bilen adem otturisidiki munasiwetni maddilarning qiziq hararetke duch kelgende yanidighanliqidek xususiyetke birleshtürüp tesewur qilghan héliqi ikki misra eger tola tekrarlinip ebjiqi chiqip ketmigen bolsa kishilerni hang tang qaldurghan shé’ir bolatti.
Buningdin shuni körüwélish qiyin emeski, ijadiy shé’ir emeliyette tilda yaritilghan yéngiliqtur. Lékin kishilerni qattiq hayajan’gha salghan bir jümle hemme éghizda tekrarliniwerse u shé’ir boluwermeydu. Tilning eng deslepki haliti shé’irbolup, u qélipliship kishilerge omumlashqandin kéyin shé’iriy xususiyitini yoqitidu. Démek qélip bilen shé’ir bir birige küshende. Kishiler teripidin qarshi élin’ghan shé’ir qélipni shekillendüridu, shuning bilen birge qéliplishish shé’irni shé’iriy xususiyettin mehrum qilidu.
Menggü asasiy éqimgha aylanmaydighan nersiler menggülük hayati küchke ige.
Aldinqi esirning seksininchi yillirida yüz bergen shé’iriyettiki yéngiliqlarning shu chaghning özide shuqeder qarshi élishqa érishishining birdin bir ehmiyiti shuyerdiki, u uyghur xelqining bir kolléktip bolush süpiti bilen hergizmu jahaletperes emeslikini, yéngiliqni chetke qaqmaydighanliqini ipadileydu. Bu xil yéngiliqni kéyin bashqilar süyistimal qilip, uni emgek qilmay halawet körüshning wastisi qiliwalghachqila, u kishilerning alqishidin ayrilip qaldi. Exmetjan osman bashlighan eng deslepki til ishlitish usulliri, imaglar hetta métaforlarbashqilar teripidin tekrarliniwergendin kéyin, u tildiki yéngiliq emes adettiki nersige aylinip qaldi.
Emeliyette bir xil uslubning asasiy éqimgha aylanmasliqi sha’irning bexti.chünki uning asasiy éqimgha aylinishi waqti ötkenlikining jakasidur. Yene birjehettin élip éytqanda, bezi sha’irlarning uslubining dawamliq yeklinish halitide turushi, uning tilining shé’iriy funkitsiyisini yoqatmasliqi ashusha’irning ulugh sha’ir ikenlikini ispatlaydu.
Qedimki tesewupchilar mistik tuyghularni awam bilen ortaqlishish muwapiq emes dep qarighan we buni «sirini namehremlerge ashkarilash» dep atighan. Démek ularsap yéngiliqchilar bolup, özlirining iddiyisining jemi’yette asasiy éqimgha aylinish bilen tengla waqti ötüp kétidighanliqini hés qilghan. Lékin kéyinki dewrlerde ewj alghan iddiyini bashqilargha téngish we tesewupni pütkül insaniyetke kéngeytish xahishi tesewupni bir xil jahaletke aylandurup qoydi.kéyinki dewrlerdiki kolléktip sopilishish, pütkül uyghur élidiki kishilerning murasimlashqan siyasiy ishanchiliqqa gherq bolushi, mistisik telimatlarning omumlishishi emeliyette jem’iyette peyda bolghan yalghan körünüshtin ibaret.chünki heqiqiy menidiki mistik tuyghuni uqumlashturghili we omumlashturghili bolmaydu. Uning cheksizliki we dawamliq yéngilinish we cheksiz chongqurlishish halitide turghanliqining özila uni omumlashturushning mumkin emeslikini ispatlayitti.chünki jem’iyetning funkitsiyisidiki turaqlashturush xahishi bilen tesewupchilarning chongqur tepekkür qilish xahishi bir birini chetke qaqatti.
Omumlashturush mumkin emes mistik tejribilerning saxta halette omumlishishi,bizning kéyinki dewrlerdiki bir qatar siyasiydiki ijtima’iylishish we shé’iriyetni omumlashturush wastisining bir xili dep qarishimiz, shexsiyyetke we xasliqqa bolghan düshmenlikimiz bilen birliship, netijide shé’iriyitimiz hayat toghridiki qup quruq shu’ar we hökümler bilen tolidighan bolup qaldi. Bundaq eserlerdiki saxtiliq we quruq debdebiler bilen tolghan jümliler peqet kishilerning tilda saxtilishipketkenlikinila emes belki ularning pisxikisidimu mesile chiqqanliqini ipadileydu.
Uyghur edebiyatida sho’arwazliqqa qarshi turushmu bir xil sho’argha aylinip,éniqsizliq yaki eneniwiy atalghu bilen éytqanda «gunggaliq»tek tepekkürge birxil erkinlik béridighan shekillermu xata oqup bérish we kitabxanlarni iddiyide birtutash qiliwétish sewebidin téximu zorawan qiyapetke kirgende, biz dékartning mundaq sözini ésimizge alimiz: yéngi küreshler yenila kona sistémilarning ramkisida shekillense idiye heqiqi azadliqqa érishelmeydu.
Démek seksininchi yillarning otturisida edebiyatta körülgen yéngiliq ilgiriki medeniyet zor inqilabidin qalghan waqti ötken idi’ologiyening ramkisida shekillen’gechke, kishilerde tepekkürdiki erkinlikni qobul qilidighan jasaretning shekillenmigenlikini hés qilmay qalmaymiz. Démek medeniyet zor inqilabidiki iddiyiwiy mustebitlik bir xil siyasi süpitide bizning turmushimizda suslashturulghan bilen, bir xil pikir qilish endizisi süpitide yenila bizni iskenjide tutup keldi. Shé’iriyette islahat qilish peqet bir xil yüzeki istiratigiye bolup qéliwérip, kona idi’ologiye sheklini özgertken halda qupquruq debdebilik chong gepler, chüshendürüsh xaraktérlik simwollar, eng addiy uqumlar, hemme adem bilidighan dawlilarni chüshendürüshler arqiliq yenila özini ipadilep keldi. Hetta kona idi’ologiye kitabxanlarda shekillinip qalghan tekrarliqqa bolghan normalsiz tayiniwélish pisxikisidin paydilinip zorawanliq yürgüzdi. Kitabxanlar échiwétilgen tékstlerni xata oqup yépiq tékst halitide turaqlashturup, gongga shé’irlarni medeniyet zor inqilabidiki shu’arwaz ediplerwe pendi nesihetchi ediplerning eserliridinmu bekraq qéliplashturdi. Shuning bilen biz özimizmu tuymastin kitabxanlarning iddiyiwiy zorawanliqi dewrige kiripqalghanliqimizni hés qilduq. Heqiqiy ochuq tékstlerning kishilerni sarasimige sélishi bolsa kéyinki ishlardur. Yéngi shé’iriyetning tékstlerdiki menalarni turaqsizlashturush istragidiyesi kitabxanlarning uni kolléktip turaqlashturishibilen saxta teswir, saxta hayajan we saxta debdebe bilen tolghan eserlerge aylandi.
Postmodérnizm dewri tilning cheksiz imkaniyetliri ashkarilan’ghan, shundaqla tildiki zorawanliq yaki merkezchilik axirlashqan dewrdur. Bundaq dewrde birsha’irning iqtidari tilni kontrol qilish iqtidarigha asasen bahalinidu. Bezilersözlerni tallimaydu yaki kontrol qilmaydu, belki til teripidin kontrol qilinidu. Mesilen birawgha illet tüzelmise, dégen gepni chiqirinshingizgha, millettüzelmes dep toluqlaydu. Bu yerde illet tüzelmigiche millet tüzelmes dégen jümle sansiz qétim tekrarlinish we omumiy xorgha aylinish jeryanida, ademlerteripidin kontrol qilinidighan emes, belki ademlerni kontrol qilidighan uqumgha aylan’ghan. Bu xil kontrolluq kishilerning iddiyisini turaqlashturup, ularni nahayiti xatirijem qilghan. Mesilen biraw «illet tüzelmise», dégen gepni’aghzidin chiqirishigha, siz «saq kishi derexqe yülenmes» désingiz, gépingizni anglighuchining chirayida peyda bolghan sarasime we ghezepke qarap béqing.emeliyette, millet tüzeymen depla tüziwétidighan birer derexning shéxi emes.shunga eqliy tepekkür qilishni xalaydighan we mesililer heqqide chongqur oylinishni xalaydighan kishi, sözler, jümliler we métaforlarni békitilgen we omumxorgha aylan’ghan halitide ishlitishtin özini tartidu, we tilgha arilishish iqtidarini ipadileydu.
Tilning tereqqiyatida mitaforlar uzaq mezgil tekrarlinish jeryanida özining istétik qiyapitini yoqutup köchme menilik sözlerge aylinip kétidu. Uyghurshé’iriyitidiki tekrarliq sewebidin bundaq imaglarning menisi turaqliship héchqandaq bedi’iyliki bolmighan adettiki sözlerdin perqi qalmighan. Mesilen,senem. Bu sözning eslidiki menisi but bolup, uyghur shé’iriyitidiki asasiy témabolghan yarni rehimsiz qilip teswirlesh aditining tesiridin güzel ayallar baghritashliqta dawamliq budqa oxshitilghan. Kéyin bu xil métafor tekrarliniwérish tüpeylidin hemme ademge yada bolup ketkechke oxshitilish jeryani qisqartiwétilip, güzel ayallar biwastila senem dep atilidighan bolghan. Kéyin senem dégen söz biwaste güzel dégen menidiki sözge aylinip, uning eslidiki butni bildüridighan menisi pütünley ghayip bolghan.
Bir mezgil ressamlar shinjang désila qatar kétiwatqan töge, qumluq we qéritoghraqlarni sizip yerlik puraq ipadilimekchi bolghanidi. Hazir kishilerning bundaq resimlerdin bizar bolushidiki seweb shu yerdiki, imaglardiki tekrarliq imaglarni imag emes belki shu’ar sheklige kirgüzüp qoyup, uning bedi’iy ünümini töwenlitiwétidu. Yéngiche shé’irlarda wezin, qapiye chörüp tashlan’ghan, logika chörüp tashlan’ghan, sözler erkin ishlitilgen bolsimu, lékin bu shé’irlardiki qebre,gugum, ümidler, chüsh… qatarliq imaglar qélipliship shu’argha aylinip ketti.beziler bu yash sha’irlarning qebre, gugum, ümidler, chüsh dégen sözlerdin bashqigha tili kelmemdu dep mesxire qilidighanlar boldi. Elbette bu yerdiki mesile sözdiki mesile emes belki imagdiki mesile, yeni bu sözlerning tildiki orni webashqa sözler bilen munasiwetliship kélish shekli oxshash. Qebre, gugum, ümidler,chüsh qatarliq sözler uyghur tiligha tewe sözler. Exmetjan osman uni shé’irlirida qandaq ishletken bolsa sizmu uning bilen oxshash ishletsingiz siz exmetjan’ osmanning imaglirini köchürgen bolisiz. Peqet uyghur tilidiki ashu sözlerni sizbashqilargha oxshimaydighan shekilde ishlitelisingiz andin u sözler sizge tewe bolidu. Shé’ir ijadiyiti emeliyette milliy tildiki sözlerni ilgiri yoqshekillerge ige qilip yene shu milletke qayturup bérish we bu arqiliq tilni béyitishtin ibaret.
Shé’ir bilen maqalining perqi shu yerdiki, maqalide sözlerning menisi turaqlashturilidu. Yeni maqale bashqilarning tepekkürini melum bir nuqtigha yighip,ulargha melum bir iddiyini yaki qarashni hés qilduridu. Shé’ir del uning eksiche melum sözler arqiliq kitabxanning tepekkürini ghidiqlap, uning tepekkürini chongqurlashturidu.
Uyghur edebiyatida cheksiz tekrarlinishlar netijiside perhat, shérin qatarliq obrazlarmu mitafordiki rolini tamamen yoqatqan. Mesilen, aldinqi esirning atmishinchi yillirida shinjang xelq neshriyati teripidin neshr qilin’ghan «tiyanshan naxshisi» namliq shé’irlar toplimidiki « yürügüm naxshisi» namliq shé’irda «perhad− shérin», «leyli − mejnun», «tahir − zöhre» qatarliq dastanlardiki perhad,leyli, tahir qatarliq sözler purolétariyat, maw jushi, gungchendang (aptor xensuche’alghan, men emes) qatarliq sözler bilen bille ishlitilgen. Eger bu yazmidikiperhat, leyli, tahir qatarliq sözlerning eyni chaghda cheklen’gen «perhat − shérin»qatarliq dastanlar bilen munasiwiti barliqi bashqilarning diqqitini tartqanbolsa, aptor choqum tartip chiqirilip, köreshken qilin’ghan bolatti, héch bolmighanda ashu shé’iri neshr qilinmighan bolatti. Démek bu yerdiki perhat, leyli, tahirqatarliq sözlerning métafor sheklidiki bedi’iy ishtilistik jeryani pütünley ghayip bolghan we kishiler teripidin untup kétilip, peqet batur, ezimet, güzel dégen köchme menilirila qalghan. Démek tekrarliq uni bedi’iyliktin ayrip, héchqandaqbedi’iy tüs üchün ishlitilmigen, menidash sözlerni bir birining ornighadessetkenchilik haletke chüshürüp qoyghan. Shunga uning ornigha batur yaki palwan dégen sözni ishletse héchqandaq perq bolmaydu.
Zalimlar dawamliq gumanxor bolghanliqi üchün menalarning turaqsizliqi ularni guman qoynigha gherq qilidu. Peqet turaqliq menalar ularni xatirijem qilidu.tilning alahide shekli bolghan shé’irlarda menalar turaqsizraq bolidu. Shunga uni yaman köridighanlar jiq. Bizning hazirqi dewrimizdimu birer parche shé’irda mena sel ghuwa bolsa tushmu tushtin hujumgha uchraydu. Beziler uningdiki éniqsizjaylarni ijtima’iy tüzülmige qarshi qilishqa tirishsa beziler del shu yerni birlawaqitta yene din’gha qarshi qilishqa tirishidu. Hemmidin qiziqarliq yéri bezide ular birliship kétidu.
Aldinqi esirning seksininchi yillirining béshida bir adem oqutquchini shamgha oxshitip nesir yazghan. Shundin kéyin bu métafor sansiz qétim tekrarlandi. Kéyin men aliy mektep imtihanigha qatnashqanda sham dégen témida bir parche nesir yézish telipi hetta aliy mektep imtihanigha chiqti. Elwette bizning shamni bashqa herqandaq nersige oxshitish imkaniyitimizning yoqliqi manga ayan. Shunga menmu ilajisizshamni oqutquchigha oxshitip maqale yazdim. Shu nerse éniqki, men eger shamni bashqa nersige oxshitip maqale yazsam aliy mektepke ötelmeslikim, bir ömür’istiqbalimni tapalmasliqim mumkin. Démek bedi’iy ijadiyet yeni tilda yéngi ishqilish ashundaq exlaqsiz wastiler arqiliq cheklen’gen. Ashu chaghdin bashlap, sham dégen sözni yéziqta xatirilep qeghez yüzige chüshürdingizmu boldi, uni hemme adem oqutquchi dep chüshen’gini chüshen’gen. Bu xil oxshitish hemme ademge téngilghanliqi üchün sham dégen söz arqiliq shamning özini ipadileshmu mumkin emes. Shuning bilen ot yéqip kéchini yorutushqa ishlitilidighan shamni bezi kishilerning amalsizbashqa söz bilen ipadileshke mejbur bolup, xenzuchidiki la dégen sözni ishletkenlikini uchritidighan bolup qalduq. Oqutquchilarni baghwen’ge oxshatqandin béri, hazir héchkimmu baghwen dégen sözni xalighanche ishlitelmeydu. Baghlarni yasap perwish qilidighan déhqanlarni kishiler nime dep atawatidikin tang buni bilmeymen.
Sham − oqutquchi
Baghwen − oqutquchi
Gül − qizlar
Bulbul − naxshichi
Gülistan − weten
Mana bundaq békitip bérilgen métaforlar alliqachan métaforluq tüsini yoqatqan.bu sözlerni bir birining ornigha almashturup ishletsingizmu boluwéridu. Ular’otturisidiki munasiwet métaforluq munasiwet emes belki menidash sözler’arisidiki munasiwetke aylinip ketken.
Démek uyghur edebiyatida her bir oxshitishtin tartip her bir jümligiche bashqilarbelgilep béridu. Nechche on yillap bu oxshitish we jümliler tekrarliniwéridu.tuyuqsiz siz uninggha oxshimaydighan birer jümlini yézip salsingiz yaki birer’oxshitishni qollinip qalsingiz, pah balaning tashqini shu.
Iddiyidiki birdeklik, meniwiy jehettiki namratliqning ipadisi bolup, birla xil pikir qilish endizisining hökümranliqi tayiniwélish xaraktirliq künüküshke aylan’ghanda ijadiy küchni görge tiqip, hemme nersini qéliplashturiwétidu. Bizning shériyitimizdiki esir esirlep dawamlashqan qélipbazliq bizni pisxik jehettin tayiniwalidighan qilip qoyghanda, elwette bu xil qéliptin chiqip kétish qobul qilish qiyin jinayetke ijadiyliq bolsa qorqunuchluq heriketke aylinip qalidu.bu xil pisxik tosalghu ijadiyitimizge ta hazirghiche kölengge tashlap turmaqta.
„Memtimin Bughra eserliri“ namliq kitab Sherqiy Türkistan inqilawining dahisi merhum Memtimin Bughra wapatining 50 yilliqi munasiwiti bilen teklimakan uyghur neshriyati teripidin istanbulda neshr qilindi.
Bu kitab muhemmed emin bughra eserliridin tallanma bolup, kitabning bash qismida Memtimin Bughraning küresh hayati, weten ichi-Sirtida élip barghan siyasiy we diplomatik paaliyetliri teswirlengen bir qisim xatire resimlirige orun bérilgen.
Kitabning kéyinki qismigha Memtimin Bughraning siyasiy hayati toghrisida özi yazghan bir qisim eslimilerge orun bérilgen.
Kitabta yeneMemtimin Bughraning küresh hayatidin eslimiler, ili inqilabining rehberliri bilen bolghan munasiwetliri, nenjingdiki hayati, ikkinchi qétimliq hijret hayati we afghanistanda yazghan eslimilirige orun bérilgen.
Memtimin Bughra:1956-Yili türkche we inglizche tillarda «türkistan awazi» namliq zhurnal chiqarghan. Ereb we asiya döletlirige bérip weten dawasini anglatqan.
Memtimin Bughra:1952-Yilidin bashlap dunya islam teshkilatining sherqiy türkistan wekili bolghan. Bu teshkilatning mekke, baghdad, karachi, téhran we qahire qatarliq sheherlerde ötküzülgen yighinlirigha qatnashqan.
Memtimin Bughra:1958-Yili dunya jamaitining bolupmu islam dunyasining qollishini qolgha keltürüsh üchün pewquladde küch serp qilghan.
Memtimin Bughraning pütün hayati din, millet we weten yolida japa-Musheqqetlik, tillargha dastan bolidighan keskin küreshler bilen ötken. U shexsiy hayatida mustehkem irade bilen addiy-Sadda yashighan.
“Özlemim eski zamanlarda
Özlemim şimdilerde
Özlemim yarınlarda
Ve hepsiyle ölüyorum bekçi kulübesinde
Yol kenarında
Dikine tabutta bildim bileli
Bir mülkünde devletin
Hayatımı kırıp dökmekten alıkoymak için kendimi
Harcadım tüm ömrümü“
Franz.KafkaKafka’nın Taşra’da Düğün Hazırlıkları kitabından alıntılandı.
*Erzurum Çifte Minareli Medresedeki Yılan, Cayan, Ejderha, Hayat Ağacı Ve Çifte Başli Kartal İkonografisi dikatini ceker insanin.
*Eski geleneksel toplumlar dünyayı bir “mikrokozmos” olarak algılarlar.
*Yeryüzünde tüm gerçekliğiyle doğaya ait olan yaşam alanı, yer altında canavarların, yılanların ve ejderhaların bilinmeyen bölgesi, yani ölüm ve kaos, gökyüzünde ise tanrı, tanrıça, melekler, kuşlar, kanatlı varlıklar ve ruhani dünya vardır.
Pilosop, Pissihotirafist Segmund Freud bu üç bölgeyi yeraltı, yeryüzü ve gökyüzünü, İnsan Bilinci olarak tanımlar ve yine üç bölüme ayırır.
*Bilinçaltı, Bilinç ve Bilinçüstü.
*Bilinçaltı yani İD-EGO yani ilkel dürtülerimiz, bu bölge korkularımızın kaynağıdır.
*Bilinç-EGO yani dışarı gösterdiğimiz yüzümüzdir,
*Bilinçüstü-SÜPEREGO yani Tanrısal bölge yada vicdan dediğiz bölgedir.
*İkonografilerde bilinçaltı; yılan ejderha, balık İle, bilinç; ağaç ve çoğunlukla “Hayat Ağacı” ile ve bilinçüstü; hayat ağacının üzerindeki kuşlar ile sembolize edilir.
*Erzurum Çifte Minareli Medresede Yılan; Ejderha, Hayat Ağacı ve Çifte Başli Kartal İkonografisi muhteşem güzel yaratılmamıştır. (Araştırici, yazar Nuray Bilgili).
Milliy armiye ofitsérliri. (Tarixiy matériyallardin süretke élinghan. Orni we waqti éniq emes)
-RFA/Oyghan
1944-Yili 12-Noyabir küni ghulja qozghilingi netijiside qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti 1945-Yili 8-Aprél küni özining muntizim milliy armiyesini dunyagha keltürdi. Bu yil 4-Ayning 8-Küni ene ashu milliy armiye qurulghanliqining 70 yilliqidur.
Gitlér fashizmigha qarshi ikkinchi dunya urushining axirlishishi harpisida meydangha kelgen uyghur, qazaq qatarliq her millet perzentliridin teshkillengen bu armiye 1945-Yili, 6-Ayda shixu, jinggha qaratqan ottura yönilish urushi we shimalda chöchek we altaygha qaratqan shimaliy front urushini bashlighan idi. Bu yil 6-Ayda bu weqelerge 70 yil boldi.
Muntizim milliy armiye özining üch fronttiki jengliride, bolupmu shixu we jingda éghir-Yénik qorallar bilen qorallinip, san jehettin özidin bir qanche hesse köp we mustehkem mudapie torlirini qurghan gomindang armiyesini meghlup qilip, pütün uyghur élini azad qilish weziyiti yaratqan idi. Emma, yéqinqi yillardin buyan rusiye we ottura asiya jumhuriyetliride hetta xitayda mezkur milliy inqilabning jeryani, bolupmu, milliy armiyining jengliride sowét ittipaqining oynighan rolini nahayiti köptürüp, uyghur, qazaq qatarliq her millet qozghilangchiliri, esker -Ofitsérlirining oynighan rolini töwenlitish xahishliri körülmekte.
Tarixchi we siyasiyon qehriman ghojamberdi ependi bu xil ehwalgha qarita tenqidiy qarishini bildürdi. U, özining «uyghurlar»namliq chong hejimlik tarixi kitabida milliy armiyining urush ehwalliri heqqide tepsiliy toxtalghan idi.
Özining kitabining milliy inqilab qismini yézish üchün nahayiti köp her xil matériyallarni körgenliki we inqilab qatnashquchiliri we milliy armiye ofitsérliri bilen söhbetliship, ularning pikirlirini asas qilghanliqini bildürdi.
Qehriman ependining «uyghurlar: qedimdin tartip hazirghiche étno-Siyasiy tarix» mawzuluq kitabining nöwette ottura asiya uyghurlirining asasliq uyghur tarixini öginish we chüshinish qollanmisigha aylanghanliqi ilgiri sürülmekte.
Almutadiki «mir» neshriyati teripidin chiqirilghan mezkur eserning yéqinqi zaman qismi 20-Esirning birinchi yérimidiki milliy azadliq inqilabqa, bolupmu 1944-1949-Yilliridiki milliy inqilabqa béghishlanghan.(Ümidwar)
Men séni yaxshi körümen. Qolumni köksümge qoyup turup, muhebbetning axirqi tepti qalghan qara közlürüngge qarap turup hörmet bilen shundaq deymen.
– men séni yaxshi körümen !
Men séni nime üchün yaxshi körümen ?
Azap we hesretni bilgenliking üchün yaxshi körümen. Qilmishingdin nomus qilghanliqing üchün yaxshi körümen. Sheher alghan palwandek kérilip yürmey, tikende mangghandek azaplan’ghanliqing üchün yaxshi körümen. Séning bizni yenila yaxshi körüdighanliqingdin ümütlinimen. Chünki yaxshi körmiseng uyalmas iding. Yaxshi körmiseng qachmas iding.
Perishtem, séni yaxshi körgechke sanga hésdashliq qilimen. Séning teleysizlikingge, jemiyettin, xudadin qaxshawatqanlarning tükrük qachisi bolup qalghanliqinggha azaplinimen. Milyonlighan qérindashliring arisidin qoghlan’ghininggha échinimen.
Chünki sen méning xuda qoshqan qérindishim.
Zimin qoshqan wetendishim.
Tarix qoshqan teghdirdishim !
Séni ata-anang yaxshi köridu.
Xolum-xoshnilarning, uruq-tuqqanlarning aldida amraq qizining ismini amal bar chiqarmasliqqa tirishidu. Jiger parisi bilen ademlerning qarashliri otturisida qumdek ézilidu.
Héchkim yoq yerde, bir xuda bir özi bar yerde yalwurup tileydu. “ ulugh alle! qizim qaytip kelse……“
Weten séni yaxshi köridu.
Yaqa-yurtlarda sersanliq we azap bilen yürginingge taghliring gürüldeydu. Ziminliring tewreydu. Deryaliring tolghinidu.
Xelqing séni yaxshi köridu. Biraq ular diyelmeydu. Hemmini muzlutushqa aldirap turidighan yaki biraqla köydürüshke tütep turghan jemiyettin qorqidu. Ular bir-biridin qorqqachqa sangila emes hetta özigimu bir ömür muhebbet bérelmeydu.
Ésingde bolsun, perishtem.
Quliqingda tursun perishtem !
Men séni yaxshi körimen.
Men nuzugumni yaxshi körettim. Uninggha chidimayttim. Biraq u ölüp ketti.
U qéchip kirmigen tagh öngkürliri, barmighan bayawanlar qalmidi. Yimigen ot-chop, derex qowzaqliri qalmidi. Musheqetning hemmisini kördi. Biraq birer er zatini körmidi.
Béshidiki ölümdin, bésip kéliwatqan qara teghdirdin „méni kim élip qachar ? Kim qutquzar?! “ dep etrapqa telmürdi. Uni taghlar qoynigha aldi. Deryalar düshmenni tosidi. Ormanlar qeyser qizini baqti.
Biraq, bu küreshte taghlirimiz yalghuz qaldi. Deryalirimiz peryat urdi. Chünki ulargha birer zati er hemdem bolmidi.
Nuzukning qara közliri taldi.
Aqsaq bolsimu, cholaq bolsimu, taz bolsimu meylitti, birer er zati kelmidi. Bir erkek kelmidi.
Nuzukni yaxshi körettim. Uni qelbimdin söyettim. Biraq u ölüp ketti.
„séni yaxshi körimen. Séni élip yiraqtiki taghlirimizgha, qoyuq ormanlirimizgha élip kétimen“ dep baralmidim. U yalghuz ölüp ketti. Jahandin yürigi muzlap, bizdin köngli qélip ölüp ketti. Nepret bilen ölüp ketti.
Anglidingmu perishtem!
Men nimishqimu baralmidim ?!
Belkim u chaghda tirikchilik bilen aldirash bolup qalghandimen. Yaki yiraqta bolup qalghandimen. Rastini éytqanda qorqqandimen.
Hazir méning yene bir qorqunchum bar. Menggü qutulghili bolmaydighan bir qorqunchum bar.
Qiyamet küni nuzugum yaqamgha ésilarmu?
Er zatining qoligha telmürgen, eshu nazuk qolliri bilen méni bogharmu?!…..
Yaq……………!!!
Nuzugum héchkimning yaqisigha ésilmaydu. Nuzugum digen nuzugum !
Muhammed Imin Bughra ependining suriti (1901-1965)
Autori: Muhammed Imin Bughra
Sherqiy Türkistan zamaniwiy qatnash we xewerlishish wasitiliri arqiliq dunya memliketliri bilen alaqilishishi bolmighan, terk étilgen bir yer idi. Hökümran unsuri bolghan chinliq hökümet xadimliri sherqiy türkistan xelqini zamaniwiy terbiyedin merhum bir halette idare qilmaqta idi. Bu sewebtin sherqiy türkistan xelqi yigirminchi esirning bashlirida, ottura esirning qarangghuliqi ichide yashimaqta we chin hökümet xadimlirining éghir zulumlirini, milletning échinarliq derijide arqida qalghanliqini hés qilidighan kishiler yoq déyerlik idi.
Ottura teshil éliwatqan chaghlirimda (birinchi dunya urushi esnasida) sherqiy türkistan’gha chet’eldin bezi gézit – zurnallar we sayahetchiler kelgili bashlidi. Bu gézit – zhurnallarni zoq bilen oqup, taghamning öyide chet’eldin kelgen sayahetchiler bilen qilishqan söhbetlirini zoq bilen anglayttim. 1913 – yili xoten’ge kelgen türkiyelik bir sayahetchi mu’ellimdin xususi ders élip, az – tola zamaniwiy ma’arip we siyasi tetqiq terbiyisi adlim.
Hasili, 15 yéshimdin étibaren, chinliqlargha qarshi nepret héssi, millitim we yurtumning haligha qayghurush yürikimde orunlashqili bashlidi. Héssiyatning heydekchiliki bilen millitimning tarixini öginish, dunyadiki milletlerning qedimki we hazirqi zaman hayatlirini tetqiq qilish qizghinliqi kündin – kün’ge küchlenmekte idi. Epsuski, muhitimda manga bu sahede terbiye béridighan kishiler yoq idi. Peqet, özemning özemge terbiye bérishim lazim idi. 22 yéshimda tehsilimni tügitip, muderrslikni bashlidim. Medrisdiki ders usullirida yéngiliqlar keltürüshke tirishtim. Bu sewebtin, kona mute’essip küchlerning herxil düshmenliklirige uchridim.
1922- 1930 – yilliri arisida siyasiy jehettin bir emeliy ish qilalmidim we qilish qabiliyitini özemde hés qilalmidim. Emeliy herikitim 1930 – yilidiki sayahitim bilen bashlandi. Shu yili sherqiy türkistan ichide alte ay sayahet qildim. Yurtning her sinip kishiliri bilen körüshtüm, xelqning pikir we arzulirini anglidim. Her qaysi jaylardiki chin emeldarlirining weziyitini we jaylardiki eskiriy küchini bildim. Netijide, ochuq we tinchliq ichide bir siyasiy heriket élip bérishning mumkin emeslikini, quralliq bir inqilabtin bashqa charining yoqliqigha qana’et hesil qildim.
Sayahettin xoten’ge qaytip kélipla inqilabqa zémin hazirlash we xelqni etrapimgha toplashning charisini izdidim. Buningda hökümet teripidin bir tosalghugha uchrimastin xelqning manga yéqinlishishini qolgha keltürshüm kérek idi. Bu charini tépish ongay boldi. Diniy ilmim yéterlik bolghanliqi üchün, xotenning her yéride diniy nutuq sözleshke bashlidim. Her qétimqi nutqimni xelq uzaq jaylardin kélip tingshaytti. Bara – bara xoten ahalisining her qaysi siniptikiliri manga chongqur muhebbet baghlidi, hökümetningmu bular bilen kari bolmidi.
Inqilab
1931 – yili 6 – ayda bir mexpiy teshkilat qurdum. Bu teshkilatning ghayisi, inqilab üchün pul we qural – yaragh toplash idi. 1932 – yilining bashlirida yéterlik eza we pul toplan’ghan bolsimu, qoral bek az idi. 2 – ayining otturilirida teshkilatimizni hökümet sézip qélip, bizni qolgha élish üchün hazirliq qilghili turdi. Biz qolgha chüshüp qélishtin burun qandaq qilip bolmisun inqilabni bashlashqa qarar qilduq we 2 – ayning 24 – küni qaraqash shehirige hujum qilduq.
Bir sa’etlik soqushtin kéyin, qaraqashni alduq. Bizdin bir kishi, düshmendin 66 kishi öldi. Ikki kündin kéyin, qaraqashqa gherbtin we sherqtin hujum qilghan düshmenni 16 sa’etlik bir soqush bilen yengduq. Bir hepte ötkendin kéyin, xoten shehirini muhasirige alduq. 22 kün muhasiride qalghan düshmen axiri teslim boldi. Bir ay ichide pütün xotenni alduq. Undin kéyin, yerkenni 70 kün muhasire qilghandin kéyin, düshmen teslim boldi. Bu arida qumul, altay, turpan, aqsu we qeshqerdimu inqilab qozghilip, ürümchi we ilidin bashqa jaylar tamamen inqilabchilarning qoligha ötti.
1932 – yilining axirighiche, qeshqer wilayitining yéngisardin sherqte ichki chin chigrisidiki charqiliqqiche pütün jenupni qolumgha chüshürüp, parlaminitliq bir hökümet qurushqa muweppeq boldum. Bu mezgil ichide 31 qétim soqushush boldi.
Ros sowét hökümiti bu inqilab netijiside pütün sherqiy türkistanning azad bolup qélishidin endishe qilmaqta idi. Chünki sherqiy türkistan azad bolsa, ros qolidiki gherbiy türkistan ahalisighimu tesir yétip u yerdimu inqilab qozghilishtin ros hökümiti qorqatti. Shunga, ros hökümiti sherqiy türkistan inqilabini basturush üchün, omumiy waliy we bash qumandan «jing» (jin) bilen mexpiy kélishim tüzdi we uninggha ayropilan we qoral – yaragh yardem qildi. Lékin, jing bu yardemler bilen héch ish qilalmidi. Shuning bilen roslar shéngshisey isimlik bir herbiy emeldarni «jing »gha qarshi isyan qildurdi. Jing meghlup bolup chin’gha qéchip ketti, asiy shéng omumiy waliy we bash qumandan boldi. Roslar shénggha bir pirqe ros we bir pirqe chin eskiri bilen yardem qildi.
Roslarning bu yardimi bilen meghlub qilin’ghan shimal wilayetliridiki inqilab rehbiri xojaniyaz we asiy tunggan génirali majungyinglar qeshqerge qéchip keldi. Men xojaniyaz bilen birleshtim. Aldi bilen asiy majungyingni yoqitip, uningdin kéyin, ros eskerlirige qarshi axirqi nepsimizgiche wetinimizni mudapi’e qilishqa qarar qilishtuq.
1933 – yili 3 – ayning béshida majungyinggha qarshi urush bashlandi. Xojaniyaz qeshqerdin yerken’ge qéchip ketkenlikidin, qeshqer majungyingning qoligha chüshüp ketti. Méning ikki inim, général abdullah (shah mensur) we bérgadir qumandan nur ehme[ (emirsahip)ler 6000 eskiri bilen yéngisarda majungying bilen soqushti. 3 – ayning 28 – küni inim général nur ehmed shéhid boldi.
Yigirme kün dawam qilghan bu soqushta ikki inim bashliq 3200 eskirim shéhid we yaridar boldi. Bu zayi’atlargha, bu urushqa xojaniyazning qatnashmighanliqi seweb boldi. Kéyinche melum bolushlargha qarighanda, xojaniyazning men bilen qilishqan birlishish kélishimi, méni aldash üchün qilin’ghan iken. Shundaqla omumiy waliy shéngshisey bilen mexpiy kélishim tüzüp, manga we muhim bir qisim ademlirimge qarshi süyqest pilanlighan iken. Shuning bilen yerken we xotendiki inqilabchi eskerlerni öz teripige tartiwélishni boynigha alghan iken. Bu mexpiy kélishim, ros générali bétikifning xojaniyazgha yazghan bir mektübining 4 – ayning 4 – küni méning qolumgha chüshüshi bilen ashkara boldi.
Shuning bilen men yerkende xojaniyaz we majungyingdin ibaret ikki düshmen otturisida qaldim. Bu xeterdin qutulush üchün, 4 – ayning 5 – küni kéchide xoten’ge chékindim. Emdi xojaniyazning özi xeterge chüshüp qaldi. Yeni sherqte méning eskerlirim we gherbte majungyingning eskerliri uninggha düshmen idi. Xojaniyaz bu xeterlik ehwaldin qutulush üchün, aqsudiki général bétkifning qéshigha qachti. Netijide majungying yerkenni soqushmayla qolgha chüshürdi.
Emdi men, majungying w ros eskerliri qarshisida yalghuz qalghan idim. Ros eskerliri we majungying otturisida qattiq urush boliwatqanliqtin men ikki ay soqushmay turup, mudapi’ege hazirliq qildim. Majungying ros eskerlirining ayropilan we tankiliridin meghlub bolup es – hoshini yoqatqan halda az bir qisim ademliri bilen rosiyige qéchip ketti. Uning 8000 gha qeder eskiri maxusen isimlik bir herbiy emeldarning qomandanliqi astida qélip qaldi. Maxusen 6 – ayning 15 – küni pütün küchini yighip, xoten’ge hujum qildi. Menmu pütün küchüm bilen mudapi’e qildim. 6 – ayning 15 – küni kéchisi méning eskerlirim zawa meydan urushida meghlup bolup, perishan halda tarqilip ketti we men yénimda qalghan 300 eskirim bilen xotenning jenubidiki taghlargha chékindim. Maxusen xotenni ishghal qilip, manga qarshi esker chiqardi. Taghlardiki urushlarda düshmen meghlub we men ghalib weziyette bolsammu ozuq – tülük yoqliqidin eskerlirim kündin – künge azalghili bashlidi. 7 – ayning 20 – künige kelgende yénimda peqet 22 qoralliq eskirimla qalghan idi.
Hijret
Qarshimda yalghuz maxusen bolghan teqdirde, yene küch toplap uni wetendin heydep chiqirish imkani bar idi. Lékin, uni qoghlap kéliwatqan ros küchlirige qarshi turushim mumkin emes idi. Shuning üchün, 7 – ayning 27 – küni hindistan’gha hijret qilip bir mezgil purset kütüshke qarar qildim we shu küni sheydulladin hindistan’gha qarap yolgha chiqtim. 8 – ayning 12 küni ladaxqa kirdim. Keshmir we emretser qatarliq sheherlerde turdum. Déhli we bombaygha bardim. Muhim shexisler bilen körüshtüm. Hindistanda turghan mezgilde shu qana’etke keldimki, chet’elde wetinim üchün muhim bir ish qilish u zamanning dunya siyasitige héch toghra kelmeydiken. Shuning üchün sherqiy türkistan’gha qaytip yurtning taghliq jaylirida partizanliq qilip bir orunni qolgha keltürüp dunyagha tonulmaq we pürsiti kelgende istiqlal élan qilish pilani bilen yurtqa qaytishqa qarar qildim. A’ilemni hijazgha yolgha sélip 15 adimim bilen sodiger qiyapitige kirip, ismimni abdullah xan yerkendi dep özgertip, mexpiy sürette 1934 – yili 2 – ayning 2 – küni chatral yoli bilen yolgha chiqtim.
Shu chaghdiki hindistanning chégra ölkisidiki « dyr » din pamirghiche bolghan tagh yolliri pütünley qar bilen qaplan’ghan we at bilen seper qilish mumkin bolmaydighan bir pesil idi. Nerse kéreklirimizni yüdümchi kira qilip özimiz piyade mangduq. Qar chapqunluq künliride bir nechche kün toxtap, hawa échilghanda yene méngip, 3 – ayning 6 – küni afghanistanning waxan jilghisigha yétip barduq. Pamirdin adem ötüsh imkansiz bolghanliqtin borghil chégra yézisida ikki ay turup qélishqa mejbur bolduq. Chégrada turghan waqtimizda uyer, buyerge qéchip chiqip qalghan inqilab yoldashlirimdin 30 gha yéqin kishi yénimgha toplandi. Bir az qoral sétiwélish imkani tépip, yénimdiki ademlirimni qorallandurushqa yéterlik qoral toplidim.
Pamir yolining qarliri érip yol échildi. Tashqorghan teripige pamir qirghizliridin jasus yollidim. Pütün yollargha chin we ros eskerliri yerliship, bizni tutush üchün mukemmel tertibat élin’ghanliqi melum boldi. Aldimizgha méngish yaki hindistan’gha qaytishimiz imkansiz boldi. Afghanistan’gha chékinishtin bashqa chare qalmighan idi. Lékin, weten chégrisi közimizge körünüp turghan bir yerdin yene arqigha, uzaqlargha chékinishke könglüm razi bolmay qattiq qayghu we siqilish bilen chégra burghilda turup qaldim. Nurghun ademlirim ümidsizlinip, mendin ruxset sorap her terepke tarqilip kétip yénimda 15 kishila qaldi.
Bu arida afghanistan chégra emeldarliri, méning kim ikenlikimni bilip, hökümitige melum qilghan; Afghanistan tashqi ishlar ministirliki méning néme meqset bilen bu chégrida turiwatqanliqimni éniqlap chiqish üchün emeldarlirigha buyruq chüshürdi. Chégra emeldari mendin resmiy halda soridi. Men: «öz yurtumgha qaytish qesidi bilen kelgen idim. Bu yerde héchbir ishim yoq. Emma, yolum tosulup qalghanliqtin turup qaldim. Eger afghanistan hökümiti qobul qilsa, kabulgha bérip bir muddet u yerde turushni xalaymen » dédim.
8 – ayning béshida tashqi ishlar ministirlikidin bu telipimning qobul qilin’ghanliqi heqqide jawap keldi. Shuning bilen men gheyri resmiy hökümet méhmini süpiti bilen kabulgha qarap yolgha chiqtim we 9 – ayning 2 – küni kabulgha keldim.
Afghanistanda
Tashqi ishlar ministiri feyzi muhemmedxan, bash ministir serdar muhemmed hashimxanlar bilen körüshtüm. Köp hörmet we hemderdlik körsetti. Men ularning hörmetlirige teshekkur qilish bilen birge öz pikrimni we meqsitimni ochuq erz éytip dédimki: «men afghanistan hökümitining terepsizlik siyasitini obdan bilimen. Shunga afghanistanda turghan mezgilimde héchbir siyasiy pa’aliyet élip barmaymen. Emma, afghanistan hökümitidin shuni iltimas qilimenki, wetinim üchün heriket qilish pursiti kelgende afghanistan hökümiti méning derhal afghanistandin chiqip heriket qilidighan bir yerge kétishimge ruxset qilsun». Serdar hashimxan we feyzi muhemmedxanlar bu pikrimni xoshallq bilen qobul qildi we afghanistanda xatirjem yashishimgha yardem qilishqa wede qildi.
Kabuldiki 7 yilliq hayatim jeryanida qiyinchiliq tartmay yashidim. Özemni ashkarilimay zhunalist we siyasiy kishiler bilen alaqe qilmidim. Bu mezgilde türkche, erebche, parsche we ordu tillirini bilgenlikimdin paydilinip, bu tillarda manga kéreklik kitablarni yighip, gézit we zhurnallargha mushtiri bolup oqush bilen dunya milletlirining siyasiy we ijtima’iy ehwalini tetqiq qilish bilen shughullandim. Yene bir tereptin wetinim üchün zamaniwiy shekilde bir tarix yézish ishini bashlidim.
Netijide, «sherqiy türkistan tarixi» namliq kitabni yézip tamamlidim. Buningdin bashqa wetinimning jughrapiyisi we bashqa témilarda risaliler yazdim. Dunya siyasiti we milletlerning siyasiy, jughrapiy, ijtima’iy we iqtisadiy weziyiti bilen öz yurtumning weziyitini we millitimning ijtima’iy, ilmiy we iqtisadiy weziyitini sélishturup tetqiq qildim. Yurtumning istiqbalini yaxshi bir aqiwetke ige qilish üchün özemge toghra bir yol tépishqa tirishtim.
Chin – yapun urushi bashlan’ghanda bezi kishiler manga, yapunlar bilen birlikte heriket qilishimni tewsiye qildi. Emma men buni muwapiq körmidim. Chünki, yapunlarning yardimi bilen yurtumni azad qilishni anche mumkin emes dep qarayttim. Eger mumkin bolsimu, bu « xojayin yenggüshlimek »tin bashqa bir netije qolgha keltürmeydighanliqini éniq bir heqiqet dep chüshenmekte idim. Sherqiy türkistan u chaghda chin, ros we yapun tehditi astida idi. Démek, sherqiy türkistan yolwas, éyiq we börining otturisida qalghan qoyning halitide idi. Bu ehwaldiki qoy, eger eqlini yoqatmisa, uning ajiz düshminining himayisige ige bolup jénini qutquzush üchün u ajiz düshmen bilen hemkarlishishni xalaydu.
Bu pikir bilen men chin hökümiti bilen kélishim qilish qararigha keldim. Emma, bu waqitqiche chin hökümiti bilen héchbir alaqe qilmighanliqimdin chin hökümitige udul bu qararimni bildürüshni munasip körmey bir waste izdep turghan waqitta, 1939 – yili 11 – ayning 2 – küni iysa aliptékin ependi kabulgha keldi.
Iysa aliptékin ependi yurtning azadliqi üchün, yurt ichide heriket qilishqa imkan tapalmighanliqtin chinge bérip, hökümet erbabliri bilen sözleshmek, gézit – z’hornal neshir qilip yurtdashlarni oqutush ishliri bilen tirishiwatqan bir sepdishim idi. Chin – yapun urushi dewride chin hökümiti teripidin islam ellirige bir dostluq ziyaret heyiti ewetilgen bolup, iysa aliptékin ependi bu heyi’etning re’isi idi. Iysa aliptékin ependi islam ellirini ziyaret qilip kabulgha keldi we hökümet méhmini bolup bir qanche kün turdi. Bu muddet ichide iysa aliptékin ependi bilen uzun muzakiriler qilip, chin hökümiti bilen kélishim qilish usulini muwapiq körduq we iysa aliptékin ependi wastiliq wezipini üstige aldi. Iysa aliptékin ependi qolidin marshal jiyang kayshik ( jiyang jéshi ) we bashqa muhim shexislerge mektub yazdim. Chin hökümitidin jawap keldi. Mezmuni : hindistan’gha ötüp, u yerde chin we türkistanning ortaq menpe’eti üchün xizmet qilishimni chin hökümitining muwapiq körgenlikidin ibaret idi.
Hindistan engiliye hökümiti méning hindistan’gha ötishim üchün wiza bérishni ikki yil kéchiktürdi. 1941 – yilining bashlirida kabuldiki en’gliye elchixanisi wiza bérishke qarar qilin’ghanliqini bildürdi. Wiza élip 1942 – yili 3 – ayning 23 – küni pishawurgha keldim. U yerdin kalkottagha bérip, chin bash konsuli bilen körüshtüm. Bash konsul paw ependi méning hindistanda turup xizmet qilishim üchün chin hökümiti teripidin resmiy buyruq yoqluqini bahane qilip, chin’gha bérishimgha tereptarliq bildürdi. Men chin’gha bérishni qobul qilmidim. Bu sewep bilen konsul méni chin’gha ziyanliq heriket qilidu dégen guman bilen méni hindistandin chiqérishqa heriket qildi.
Man kalkuttadin rawalpindidiki a’ilemning qéshigha kéler – kelmes in’gliz mexpiy saqchi ( si. Ay. Di ) ning nazaritige élindim. 4 – ayning 29 – küni pishawur saqchining qolida sansur élip qalghan töt sanduq kitablirimni alghili pishawurgha barghinimda, ular mexpiy saqchi bashliqining déhlidin kelgen bir buyruqni manga bildürdi. Buyruqta, hindistan hökümiti méning tézlik bilen hindistandin chiqip kétishimni telep qilmaqta idi. Men qolumda pulum bolmighanliqtin bashqa bir yerge kétishim mumkin emes dédim.
5 – ayning 2 – küni méni pishawur merkizi türmige qamidi. Rawalpindide a’ilemge qarawatqan ikki tughqinim abdulkérim hajinimu méni qamighan türmige élip kélip qamidi. In’gliz hökümitige bir nechche qétim muraji’et qilip, néme jinayet bilen qamalghanliqimni sorudum. Jawabida, jinayitim barliqini yazmay, hindistandin chiqip kétish sherti bilen türmidin chiqirilidighanliqim bildürülgen. In’gliz hökümiti chin hökümitige muraji’et yézishimgha ruxset qilmidi. Axiri xanimim, jang kayshikke, iysa begke we bashqa hökümet ademlirige murajet yazdi. Netijide marshal jang kayshikning buyriqi bilen chin bash konsulining kapalet bérishi netijiside, 1943 – yili 1 – ayning 8 – küni méni qamaqtin chiqartti. Pishawur mexpiy saqchilisi, merkezdin buyruq boyiche bashqa yerge kétish we yaki hindistanda turushqa hoqoqluq ikenlikimni bildürdi. Ikki hepte ötkendin kéyin, déhlidin yene méning chin’gha kétishim lazim ikenliki toghrisida buyruq keldi. Bu buyruqqa bina’en méni a’ilem bilen birlikte saqchi qoshup mejburiy halda kalkuttagha élip bérip chin bash konsuligha tapshurup berdi.
Chin bash konsuli chungchingdin kelgen bir télgrammini körsetti. Bu télgramma: « a’ilem bilen chin’gha bérishimni buyrughan, ayropilan kirasi we yol chiqimini konsulxana teripidin temin qilindighanliqi» bildürülgen télgramma iken. Iysa ependimmu chin’gha bérishimni dewet qilip mektub yazghan idi. Shuning bilen 1943 – yili 4 – april küni kalkuttadin ayropilan bilen heriket qilip, shu küni axshimi chungching ayrodurumigha yétip barduq. Ayrodurumda iysa ependi bashliq yurtdashlar, erkan herbiy riyasitining, xarijiye wazaritining, gomindang partiye teshkilat wazaritining we musulmanlar jem’iyitining ezaliridin terkib tapqan yüzge yéqin kishi méni qarshi aldi. Chungchingda bir qanche kün hökümet méhmini bolup, merkizi méhman kütüshte qalduq. Yaxshi kütiwélishqa érishtim. Marshal jang kayshik: «yurt we millitingiz üchün qilghan xizmetliringizni teqdirleymen. Bu yolda chekken zexmetliringizge chongqur hemderdlikim bar. Chungchingda wetiningiz üchün xizmet qiling, yardem qilimen. Waqti kelgende, wetiningizge qaytip bérip, u yerde paydiliq xizmetler qilishingizni ümid qilimen» dédi.
Chinde
Iysa ependi bilen uzun muzakiriler qilghandin kéyin, siyasiy prinsipimizni mundaq bikittuq:
1. Chin hökümitidin hazirche musteqilliq telep qilmay, muxtariyet telep qilish. Bu muxtariyetning asasi shular: tashqi siyaset we mudapi’e ishliri chin merkeziy hökümitining qolida bolup, bashqa ishlarda sherqiy türkistan toluq azad bolush.
3. Öz teripimizdin türkche neshriyat chiqirish, millitimizge muxtariyet heqqide toghra terbiye bérish. Neshriyatimiz teripidin chinche mejmu’e ( zurnal ) chiqirip, chin millitining jama’et pikrini türkistan terepke mayil qilish. Yene bir tereptin chinning muhim gézit – zurnalliri arqiliq teshwiqat yürgüzüsh.
4. Muxtariyet élin’ghandin kéyin, azad bir hawa ichide millitimizning siyasiy mepkurisini milletchilik noqtisida birleshtürüp, herqandaq ejnebiy hakimiyetni qobul qilmaydighan sewiyige kötürüsh üchün millitimizning siyasiy éngini östürüsh, iqtisadiy ehwalini yaxshilash, ma’arip we medeniyetni yuqiri kötürüsh.
5. Türkistan ahalisining ilmiy we siyasiy sewiyesi musteqilliqqa muwapiq bir yolgha kirgendin kéyin, ikkinchi basquchta musteqilliq telipini otturigha qoyush. Bu qararlirimizgha chinde yashimaqta bolghan, chin riyaset jumhur mejlis ezasi mes’ud beg qatarliq yurtdashlarmu qoshuldi. Men chin’gha kélishtin burun iysa ependi altay isimlik mejmu’esini chiqirishqa bashlap, birinchi sanini chiqarghan iken. Men birinchi ishim bolup altay mejmu’esining bash muherrirlik wezipisini üstümge aldim. Zurnilimiz yuqiriqi prinsiplar asasida maqalilar bilen tolghan halda chiqishqa bashlidi. Yene bir tereptin altay mejmu’esining chinchisini chiqarduq. Uzun’gha qalmay bu neshriyatimizning hem millitimiz ichide hem chin milliti ichide yaxshi tesir qozghighanliqi ashkara boldi. Chin ziyaliliridin sonyatsen (sunjungshen )ning oghli doktur sunfu bashliq tereptarlirimiz we mute’essiplerdin gomindang partiysining eng küchlük kishiliridin chingkufu bashliq küchlük muxaliplirimiz meydan’gha chiqti. Tereptarlirimiz bu herikitimizni dawamlashturushimizgha jasaretlendürüp pikir bermekte idi. Muxaliplirimiz herxil qiyinchiliqlar tughdurup hetta bezide qorqutup pa’aliyetlirimizni toxtitishqa tirishmaqta idi.
Bu muxaliplirimiz bizning ayrim bir millet ikenlikimizni étirap qilmaytti. Türkistan türk millitini chin millitining bir parchisi dégen idiyeni tarqitatti. Türkistan türk millitige héchqandaq siyasiy mewjudiyetni tonumaytti. Bularning ghayisi türkistan türk millitini yutuwétish we assimlatsiye qilip tarix sehnisidin yoqtishtin ibaret idi. Bu ghaye üchün gomindang partiye teshkilat ministirlikide mexsus teshwiqat idarisi qurulghan idi. Bu asassiz nezeriye we zalimane ghayige qarshi biz ilmiy delillerge asaslan’ghan mudapi’e we bezi hujum mujadililirimiz bilenla qalmay, bulargha qoshup sun jungshenning «üch meslek – senmin juyi» isimlik chinning muqeddes kitabi, dölet teshkilat layihisi qatarliq eserlerdiki bizge paydiliq bolghan parchilarni neshir qilip muxaliplirimizni meghlup qilmaqta iduq. Chünki, bu eserlerde bizni musulman türkler dep ataydu. Chinning siyasiy chégrisi ichidiki milletlerge milliy muxtariyet bérishke wede qilidu. Chin chégrisi ichidiki milletler qanun aldida barawer deydu. Bu eserlerde buninggha oxshash sözler xéli köp uchraydu.
1943 – yilining axirlirida chin hökümiti asasiy qanun layhisini hazirlash komitéti isimlik bir komitét qurdi. Bu komitétning re’isi doktur sunfu idi. Komitét 180 maddiliq bir layihe hazirlap neshir qildi we herqaysi jem’iyet we xelqtin bu maddilar heqqide pikirliri bolsa, komitétqa melum qilishni telep qildi. Men we iysa ependi chin musulmanliri jem’iyiti bilen birlikte asasiy qanun layihisige pikir bérish üchün bir meslihet guruppisi qurup, 1944 – yili 3 – ayning 18 – küni bu heqte bes – munazire qilishtuq. Netijide, chin musulmanlar jem’iyiti bizning türkistan heqqide bermekchi bolghan pikirlirimizge qétilmaydighanliqlirini bildürdi. Iysa ependi bilen men türkistan namida 19 maddiliq bir telepname hazirlap 4 – ayda komitétqa berduq. Bu telepnamimizning muhim maddiliri shulardin ibaret:
5. Layihening 5 – maddisigha shu jümle qoshulsun: «chin döliti chégrisi ichide milletler siyaset, iqtisat, ma’arip, medeniyet, din, til – yéziq we bashqa her heqte barawerdur».
6. Asasiy qanun layihisining 7 – maddisining axirigha shu bir madde qoshulsun: «chin dölitide ishlitidighan pul we pochta markiliri dölet ichidiki her bir milletning yéziqliri bilen bille bésip tarqitilidu.
7. Asasiy qanun layhisining 10 – maddisidiki: «diniy ishlar qanun’gha xilap bolmasliq sherti bilen meniy qilinmaydu» dégen söz élip tashlinip, bu maddigha shu ikki jümle qoshulsun: «dinda men’i qilinmighan ishlargha qarshiliq qilinmaydu, din’gha qarshi teshwiq qilinmaydu».
9. 27 – maddigha shu bir jümle qoshulsun. «milliy qurultaygha eza saylinish heqqi her yerning yerlik ahalisigha mexsustur».
10. Layihening 81 – maddisidin kéyin, shu bir madda ilawe qilinsun: «chégra memliketlerde dewa we mehkime soraqliri shu yerning öz ahalisining tili we yéziqi bilen bolidu».
11. Layihening 85 – maddisidin kéyin, shu bir madde ilawe qilinsun: «her türlük imtihan her milletning öz til we yéziqi bilen bolidu».
12. Layihening 90 – maddisidiki «moghul» sözining yénigha « türk » sözi qoshulsun.
13. Layihening 99 – maddisigha shu bir jümle qoshulsun: «ölke waliylirining choqum yerlik xelqtin bolushi we xelq teripidin saylinishi sherttur».
14. Layihening 133 – maddisidin kéyin, shu bir madde ilawe qilinsun: «chin döliti ichidiki her bir milletning her derijilik oqushliri öz tilida bolidu».
15. 138 – maddigha shu jümle qoshulsun: «qanunlar her milletning yéziqi bilen bésilip neshir qilinidu». Telepnamimizning bashqa töt maddisi, yuqiriqi maddilargha yardemchi söz lerdin ibarettur.
Telepnamimizning nusxisini 1944 – yili 10 – ayning 13 – künidiki chinde eng köp oqulidighan «dagung baw» gézitide élan qilduq. Telepnamimiz gézitte élan qilin’ghandin kéyin, chin jama’et pikride büyük bir hayajan qozghaldi. Mute’essip öktichilirimiz bizge qattiq reddiye bérip, yuqiriqi hayajanni yoqitishning charisini izdeshke bashlidi. Bu charining jama’et pikrige metbu’at arqiliq bizning otturigha qoyghan pikir we köz qarashlirimizni yalghan körsitidighan delillerni otturigha qoyushtin ibaret bolushi tebi’iy idi. Buning üchün, ching gofu bashliq öktichilirimiz chin tarixi, türkistan tarixi we siyasiti mutexesisi dep atalghan proféssur li dungfangni bizge qarshi metbu’at körishi üchün meydan’gha chiqardi. Proféssur li dungfang merkez gézitide uzun bir maqale élan qildi.
Proféssur li dungfang maqaliside bizning layhimizdiki türklük pikrimizni, yurtimizni shinjang démey «türkistan»dep atilishi toghrisidiki telipimizni we muxtariyet telep qilghanliqimizni herxil deliller bilen ret qilishqa kirishken idi.
Men bu maqalini jümlimu jümle ret qilip, öz közqarashlirimizning delili üchün, yéngi deliller bilen maqale yézip merkez gézitte élan qildim. Proféssur li dungfang maqalemge jawaben ikkinchi maqalisini élan qildi. Men uni ret qilip, téximu tepsili yene bir maqale élan qildim.
Bu qelem körishi biz üchün köp paydiliq boldi. Chünki buningda terepdar, biterep we öktichi chin shexsiyetliri méni ghalip w li dungfangni meghlup dep baha berdi. Chinning chong alimliri we siyasiy shexsiyetliridin meshhur jen bozen, meshhur yazghuchi go moro, proféssur dingchumin we proféssur ma jungying bashliq köp kishiler öyümge kélip méni tebriklidi. Doktor sunfu : «men buningdin kéyin, sizni türk dep ataymen» dédi. Chin teptish mehkimisi bashliqi yoyo rin: «telipingizning emelge éshishigha qoshulalmisammu, küchlük ilmiy pakitliringiz aldida hörmet bilen igilimen » dédi.
Bu qelem körishimiz tüger – tügimes chingdu shehiride ikki aliy mektep oqughuchiliri namayish ötküzüp, hökümetke 9 maddiliq telepname sundi. Buning 9 – maddisida türkistan’gha muxtariyet bérilishi telep qilin’ghan. Öktichilirimizgha kelsek, gomindang rehberliridin partiye teshkilat ministiri chinglifu méni we iysa ependini ministirlikke chaqirip, qelem körishimizni toxtitishimizni telep qildi. Men shu jawabni berdim: «millitimiz we xelqimizning qanuniy hoqoqliri mesliside bizge qarshi élip bérilghan küreshte mudapi’e weziyiti élishqa mejburmiz. Eger qarshi terep hujum qilmisa, biz hujum qilmaymiz». Ministir: «proféssur li, emdi yazmisun. Sizningmu uninggha bir nerse yazmasliqingizni soraymen. Yurt we millet heqqidiki pikirliringizni hökümetke bérish paydiliqraq bolidu » dédi. Men qobul qildim. Ikki kündin kéyin, mezkur ministirning bash katibi law mixu’en ependi bizni bir yémek ziyapitige chaqirdi, barduq. Ziyapet zalida yüzi külüp turghan emma bek xijil bir kishini bash katip law bizge tonushturup, proféssur li dungfang ikenlikini éyitti we: «bu ziyapet ikkinglarni dost qilish üchün orunlashturulghanidi. Ikkinglarning qelem kürishi chinning ziyali kishilirige sherqiy türkistan heqqide köp bilimler béghishlidi. Eger dostluq we birlikte ishleydighan bolsanglar téximu köp paydiliq bolidu» dédi. Proféssur li dungfang bilen qol éliship qizghin körüshtuq. Proféssur li öz aghzi bilen meghlup bolghanliqini étirap qildi. 1944 – yili 10 – ayda bashlighan qelem kürishi 1945 – yili etiyazda axirlashti .
1944 – yilining axirlirida türkistanning shimalidiki ili, chöchek we altay wilayetliride chin’gha qarshi inqilab qozghilip, «sherqiy türkistan jumhuriyiti» élan qilindi. Bu inqilab bizning chin merkizidiki qelem kürishimizge meniwiy küch bermekte idi. Kürishimizdiki ghalibiyitimizning we yurt ichidiki inqilabning öktichilirini ajizlashturup bizge jasaret bergenliki bek ochuq bir heqiqet idi. Biz bu pursettin paydilinip 1945 – yili 3 – ayning 13 – küni marshal jang keyshik bilen körüshtuq we sherqiy türkistan heqqide uzun bir muzakire qilish arzuyimizning barliqini bildürduq. Marshal nahayiti xuhalliq bilen qobul qildi we bir hepte ichide bizni muzakire üchün dewet qilidighanliqini éyitti. 13 mart axshimigha yémek dewiti keldi.
Mezkur axshamda iysa ependi bilen ikkimiz barduq. Dewet shexsi bolup, re’is jumhur, bash katibi, ichki ishlar ministiri we mongghol – tibet komitéti re’isidin bashqa kishi yoq idi. Re’is jumhur «pütün söz we telepliringlarni héch tartinmastin sözlenglar, belki türkistan meslisini hel qilishqa yaraydighan bir netijige baramiz» dédi. Men türkche sözlidim, iysa ependi chinchige terjime qildi. Aldi bilen, chinning türkistandiki texminen ikki esirlik hakimiyiti tarixchisini, bu dewr ichide chin emeldarlirining zulumlirini we bu zulumlargha qarshi türkistan xelqining 36 qétimliq qanliq inqilabini sözlidim. Uningdin kéyin, türkistan meslisini hel qilish charilirini sözlidim. Marshal sözlirimni nahayiti diqqet we sebir bilen anglidi. Muzakire üch yérim sa’et dawam qildi. Axirida marshal bu söhbettin memnun bolghanliqini éyitti we: «heqiqetni ochuq sözlidingiz. Bügünki aghzaki telepliringizni yézip manga resmiy shekilde béringlar. Yéqinda échilidighan gomindang partiysi omumiy qurultiyida muzakirige qoyup, bir netijige yetküzeyli» dédi. Marshalning bu sözidin biz chong ümidlenduq we derhal ishqa kiriship, uzun bir kirish söz we 16 maddiliq bir layihe teyyarlap, 29 martta marshalgha yolliduq. Bu layihede asasiy meqset milliy muxtariyet telibi, türkistandiki inqilabchilar bilen türkistan we chin’gha paydiliq sülhi qilish telibi we türkistanning sabiq zalim waliysi shéngshiseyge jaza bérish telepliri idi.
4 – ayning 6 – küni 1200 kishilik zalda échilghan partiye omumiy qurultaygha chindiki türkistanliqlardin méni, mesud ependini we yolwas begni qatnashturdi. Marshalgha bergen layihimizning qurultaygha bérilish ümidi bilen 5 künni ötküzduq. Axiri bu layihening qurultaygha bérilmeydighanliqini anglap, derhal layihedin bir nusxa teyyarlidim. Chin qurultayliri qanunida ezalardin 40 kishi qol qoyghan layiheni mejliste élan qilishqa we muzakirige qoyushqa qurultay riyaset heyi’iti (yighin’gha riyasetchilik qilish heyiti) mejbur idi. Shuning üchün layihimizge qol qoydurush üchün tonughan – tonumighan ezalargha muraji’et qilishqa mejbur boldum. Her kishi qol qoyushtin qachmaqta idi. Köp qiyinchiliqlardin kéyin, tibet – mongghul komitéti, chet’eldiki chin muhajirliri wekilliri we bezi ziyalilardin 42 kishige qol qoydurup mejlis riyaset heyi’itige berdim. Mejlis riyaset heyi’iti ilajsiz layihimizni élan qildi. Chégra ölkiliri siyasi komitéti isimlik bir mejlis komitéti qurulup, layihimiz mezkur komitétqa hawale qilindi. Mejlis riyaset heyi’itidiki doktur sunfuning teshebbusi bilen biz türkistanliqlardin üch eza komitétqa qatnashtuq. Komitét töt qétim yighin ötküzdi. Nahayiti qattiq talash – tartishlar boldi. Netijide, köpchilik bizning paydimizgha awaz berdi. Mejlis riyaset heyi’iti komitétning bu qararini qurultaygha qoyushqa chidimay «aliy komitét» namida 60 kishilik bir komitét teshkil qilip, layhimizni bu komitétqa tapshurdi.
Bu komitétta herbiy ministir général beyjungshi, ma’arip ministiri ju jiyawxu’a, ijtima’iyet ministiri go jingguang, gomindang partiye bash katibi général u tiching, xelq siyasiy mejlis bash katibi shiyawlizi we hindistanda turushluq bash elchi lu chiyawlun bashliq muhim dölet erbabliri bar idi. 4 – ayning 15 – küni komitét mejlisi échildi. Shiyawlizi re’islikke saylandi. Shiyawlizi bizge terepdar démokrat bir kishi idi. Re’is méni sözge teklip qildi. Bir sa’et sözligen sözümde layihimiz heqqide yéterlik izahat bedrim. Mendin kéyin, général beyjungshi, général u tiching, go jingguanglar söz élip layihimizni qollidi. Lu chiyawlun söz élip layihimizni shiddet bilen ret qildi. Men lu chiyawlun’gha jawab bérish üchün söz heqqi telep qildim. Lékin, luchiyawlunning xanimi söz qilishni telep qilghanliqtin u xanimgha ötündüm. Xanim érining sözini ret qilip, layihimizni qollidi we qattiq külke , alqishlar bilen qarshilandi. Méning söz qilishimgha hajet qalmidi. Layihimiz luchiyawlunning qarshi awazi we 59 qobul awaz bilen maqullinip, riyaset heyi’itige qayturuldi. 4 – ayning 16 – küni layihe qurultayda oquldi we güldürqaras alqishlar bilen qobul qilindi. Marshal jang keyshik derhal layihimizni qoligha élip bir qanche deqiqe bir némiler yazdi we tekrar oqushqa buyridi we oquldi. Muxtariyet we buninggha munasiwetlik maddilarni öchürüp «türkistan xelqining tiligha we dinigha hörmet qilinidu, iqtisadiy we medeniy ishlirigha yardem qilinidu» dep yéziliptu. Bu oqulghanda bek az kishiler chawak chaldi.
Mejlisning hawasi intayin soghuq bir hawa aldi we mejlis re’isi derhal yighinni toxtatqanliqini élan qildi. Men mejlis re’isining aldigha bérip marshalning qanun’gha ri’aye qilmighan bu qilqigha naraziliq bildürdim. Re’is qorqunchi bilen manga teselliy bermektin bashqa gep qilalmay ornidin turup chiqip ketti. Melum boldiki, bizge öktichi bolghan mute’essip onsurlarning tesiri astida qélip, bizge bergen wediliridin yéniwélishqa mejbur bolghan marshal, layihimizni emeldin qaldurush üchün pütün charilarni qollan’ghan iken. Meqsiti hasil bolmighanliqtin déktatorluq yoli bilen layiheni emeldin qaldurushqa jiddiy qarar bergen iken.
Etisi riyaset hey’itige resmi naraziliq mektubi tapshurduq. Riyaset hey’iti resmiy jawab bermidi. Peqet riyaset hey’itidin ikki kishi éghiz arqiliq epsuslan’ghanliqini bildürüp, kelgüside sizge köp pursetler kélidu dep teselliy bergen boldi. Bu qurultayda yüz bergen yene muhim bir hadisini bayan qilishni lazim kördüm: 4 – ayning 18 – küni chüshtin kéyin mes’ud ependi sözge chiqti. Sözide 1934 – 1944 – yilliri arisida omumiy waliy we bash qomandan bolghan shéngshiseyning zulumlirini nahayiti tesirlik we pasahetlik sözler bilen anglatti. Sözining axirida: «bir chinliq bolghan bu waliyning türkistan xelqige qilghan 10 (esli tékistte 41) yilliq wehshiyane zulumliri, chin millitining 5000 yilliq medeniyet tarixining yüzige érimes bir qara dagh chaplidi. Ejeba chin milliti bu qara daghni éritip tashlash üchün gheyret qilalarmu?» dédi. Mejlistin güldürqaras alqishlar we dehshetlik peryatlar kötürüldi.
Mejlis tertiwi buzuldi. Her tereptin: «shéngshiseyge ölüm!» dégen awazlar yangrashqa bashlidi. Mejlis re’isi 15 minutta aran tertipni saqliyalidi we dem élish élan qildi. Shunimu unutmayliki, shéngshiseymu ezaliq süpiti bilen mejliste bar idi. Biz dem élish esnasida ornimizdin qozghalmiduq. Ezalarning bizni izahat bérip yene sözge chiqishimizni telep qilghan istek qeghezliri yaghmaqta idi. Shuning üchün yighin bashlan’ghanda mes’ud ependi söz telep qildi. Bu chaghda shéngshiseymu söz telep qildi. Biz türkistanliq ezalar shéngshiseyge: «séning söz qilish heqqing yoq!» dep warqiriduq. Mejlis ezaliridin 200 dek kishi qopup, «shéngshiseyge ölüm!» dep ghewgha chiqardi we bir qanche yash ezalar shéngshiseyge hujum qildi. Derhal zhandarmilar mejliske kirip hujumni toxtatti we shéngshiseyni mejlistin élip chiqip ketti.
Etisi marshal jangkeyshik sözge chiqip: «shéngshisey bolsa türkistanni merkizi hökümet üchün qoghdighan we merkezge 50 ming ser altun bergen bir kishidur. Shuning üchün ezalarning uninggha qarshi bolghan herikiti xata» dédi. Marshal sözini tügitishi bilenla biz mejlistin chiqip kettuq. Chüshtin kéyinki yéghin’gha bir naraziliq bayanati teyyarlap barduq. Meqsitimiz bu naraziliq bayanatini mejliske tapshurup, mejliske qatnashmaydighanliqimizni élan qilghanliqimizni pütün ezalargha bildürüp chiqip kétish idi. Lékin, yolwas beg mesilini général bey jungshin’gha éytip qoyuptu. Mes’ud beg we men mejliske kirishimizge général bey yénimizgha kélip, naraziliq bayanatnamisi bermeslikimizni we mejliske qatnishishni dawamlashturushimizni telep qildi. Yolwas beg généralning telipini derhal qobul qilip ornigha bérip olturdi. Men ching turdum, mes’ud beg éniq pozitsiye bildürmidi. Démek, men yalghuz qaldim. Bu chaghda mejlis qongghiriqi chélindi.
Men mejlis zaligha kirip, re’is orunduqining aldida turdum. Re’is yéghinni achti. Bu chaghda men otturidiki yoldin méngip, eng arqidiki ishiktin chiqip kettim. Bu herikitim bilen éghizda yéghin’gha qatnashmaydighanliqimni élan qilghan’gha oxshash bir uqum peyda qilghan boldum. Men bir ademning chiqip kétishi héchkimning perwayigha kelmeydighanliqini bilettim. Lékin, öz xiyalimche wetinim üchün bir sherep namayishi qilishni lazim körüp, aqiwitining néme bolushini oylimay bu heriketni qildim.
Shu axshimi, marshal jang keyshik teripidin bizni ziyapetke chaqirghan dewet qeghizi keldi. Ziyapetke barmasliqqa qarar qildim. Bu chaghda bir nechche dostlirim kélip, méning bu ziyapetke bérishim kéreklikini éyitti. Chünki marshal tünügünki nutqi heqqide izahat bérish üchün 1000 kishilik bir ziyapet orunlashturghan iken. Biz izahatni anglap béqish kérek déyishti. Etisi axsham ziyapetke barduq. Marshal bizni özi yuqirida olturghuzup, goya bu ziyapet bizning sheripimizge bérilgenlikini körsetken boldi. Marshal nutuq sözlep bizge özre éyitti we türkistan’gha tewejju (alahide étibar) béridighanliqini bildürdi. Bu ziyapetning meqsiti, méning mejlistin chiqip ketkenlikimning ezalar arisida we xelq ichidiki epkar ammida hayajan peyda qilishning aldini élish idi. Bu weqedin ümid qilghan netije chiqmighan bolsimu, epkar ammida shu ikki xil tesir peyda qildi:
1. Türkistan mesilisining chin epkar ammidiki ehmiyetsiz körünüshi yoqilip, chin siyasitide intayin muhim bir mesile bolup meydan’gha chiqti.
2. Shéngshiseyge qarshi nepret tuyghusining küchiyishini peyda qildi. Gomindang partiyisi ijra’iye we teptish ezalirini saylighanda shéngshisey pikir birliki bilen ijra’iye hey’et ezaliqidin élip tashlandi.
1945 – yili 5 – ayning 1 – küni, chin xelq siyasiy qurultiyi échildi. Bu qurultaygha yurtdishimiz qadir ependi eza idi. Bu mejlis yalghuz gomindang partiyisige xas yighin emes idi. Bu qurultaygha pütün partiylerning ezaliri qatnishidighan muhim bir qurultay idi. Shuning üchün qadir ependige ikki layihe teyyarlap qurultaygha sunush üchün berduq. Birsi yuqirida tilgha alghan layihe idi . Ikkinchisi, türkistanning sabiq zalim waliysi shéngshiseyge jaza bérishni telep qilghan layihe idi. Birinchi layihe köp talash – tartishqa seweb bolghan bolsimu yene yuqirida tilgha alghan gomindang qurultiyida uchrighan aqiwetke uchridi. Ikkinchisi, mejlis ezalirining qoshulushi we qollishi bilen testiqlinip qurultay teripidin hökümetke shéngshiseyge qanun boyiche jaza bérish telepnamisi sunuldi. Ikki hepte ötmey shéngshisey zira’et ministirlik we bashqa pütün resmiy emelliridin élip tashlandi.
2. 5 – ayning 16 – küni gensuning merkizi lenjugha kettim. Meqsitim, türkistan weziyitini yéqindin tetqiq qilish idi. Bu künlerde ili inqilabi kücheymekte, chin eskerliri chikinmekte we inqilabchilirimiz ürümchige 136 kilométir kélidighan manasqa kélip, ürümchini tehdid astigha almaqta idi. Türkistandin herküni yüzlerche chinliqlar qéchip lenjugha kelmekte we lenjudin ürümchige esker we qoral yötkelmekte idi. Biz bu inqilabning rawajlinishidin millitimizning qanuniy heq – hoqoqini qolgha keltürishidin xoshallanmaqta bolsaqmu, arqisida roslar bolghanliqidin köp endishe qilmaqta iduq.
1945 – yili 8 – ayning 24 – küni chin hökümiti tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qilghanliqi munasiwiti bilen marshal jang keyshikning sözligen nutqi gézitlerde neshir qilindi. Bu nutqida, mongghullarning musteqilliqi we tibetliklerning muxtariyitini étirap qilish üchün, mongghul we tibet milletlirining uzun tarixqa ige bolghanliqliri we bu milletlerning öz yerliride topliship yashawatqanliqliri seweb qilip körsitilmekte idi. Emma, türkistan’gha oxshash ölke haligha kirip qalghan yerlerdiki milletlerge musteqilliq we yaki muxtariyet bérilmeslik, peqet chin milliti bilen qanuniy hoqoqta barawer bolup, diniy we iqtisadiy ishlirida erkinlik bérish bayan qilinmaqta idi.
Iysa ependi bilen men marshalning nutqigha qarshi bir naraziliq bayanati yazduq. Türkistan türklirining tarixi, medeniyiti, topliship yashishi, xelq noposi étibari bilen mongghul we tibetlerdin yuqiri orunda turidighanliqini körsettuq. Yalghuz jughrapiy we eskiri jehettin mongghul we tibetke oxshimighanliqimizdin musteqilliq we muxtariyettin mehrum qilinishimiz, manju impératorluqining esiri bolup, bu haletni dawam qildurush jumhuriyet tüzümining prinsiplirigha xilap bir siyaset ikenlikini bildürduq we axirida türkistan’gha derhal muxtariyet bérilishini telep qilduq. Bu naraziliq bayanatini yette nusqa yézip, marshal bashliq meshhur dölet erbablirigha yolliduq. Marshaldin jawab kelmidi. Bir qanchisidin mexpi jawab alduq. Peqet qanun tüzüsh orgini bashliqi doktur sun fudin kishini xoshallandurghuchi jawab alduq. Doktur sun funing jawabi muhim bolghanliqi üchün uni öz péti yazimen:
Sun fu – jumhuriyetning 34 – yili, 9 – ayning 13- küni.
9 – ayning béshida, chin merkizi hökümiti ili inqilabchiliri bilen sülhi qilmaqchi boldi. Bu sülhide ros hökümiti türkistandiki konsuli wastisi bilen otturida kélishtürgüchi boldi. Mesilining ichki yüzi mundaq: ili inqilabchilirigha roslarning qural – yaraq we esker bilen yardem qilghanliqi op’ochuq meydan’gha chiqip qalghan idi. Bu qol tiqishtin chin hökümitining qattiq narazi bolghanliqini körgen roslar özini aqlash meqsiti bilen otturida sülhi qilip qoyush pikrini chin hökümitige bildürgen. Chin hökümiti mesilini tézraq hel qilish üchün bu pikirni derhal qobul qilghan idi. Sülhi muzakiriliri esnasida mushawire muwazine (meslihet we tengpung) unsuri bolushimizni hésablighan chin muzakire hey’itining bashliqi général jang mes’ud ependi, iysa ependi we méni ürümchige dewet qildi. Bu wesile bilen yurtqa qaytishimizdiki tosqunluq yoqalghan boldi we biz 1945 – yili öktebirning 17 – küni ürümchige kelduq.
Yurtqa qaytish
Ürümchige kélip awwal közümge körün’gen weziyet shu idi:
1. Merkez bolghan ürümchi shehiride chinliqlar türkistan türklirini heddidin ziyade xor körmekte we héchbir türkning özining qanuniy heqqige ige bolushigha chinliqlar razi bolmighan bir halda körünmekte idi. Ilghar kishilerning tolisi qamaqxanilarda, qamaqxanining téshidikiliri qattiq nazaret astida idi. Chinliqlar türk dukandarlarning mallirini özliri xalighan bahada sétiwalmaqta idi, harwilarda pul bermestin olturup, buninggha naraziliq qilghanlarni urup weya yalghan töhmet bilen qamaqqa élish her qandaq bir chinliqning heqqi bolmaqta idi.
2. Türkistanning bashqa jayliridin kelgen xewerler téximu dehshetlik idi. Mesilen: yuqirida tilgha élin’ghan ürümchidikige oxshash ishlar bashqa jaylarda qatmu qat éghir bolghanning üstige her bir emeldar xelqning üstige özi xalighan alwanglarni sélish, tijaret qilish, hönerwenlerni pul bermey özliri üchün mejburiy ishlitish qatarliq zulumlarni qilmaqta idi. Eskerlerning xelqni bulash – talash ishliri, bir mehelle yaki bir kent xelqini qetli’am qilish ishliri bir adetke aylinip qalghan idi. Biz bu éghir weziyet heqqide xelq bilen ehwallishishni zörür körüp, 10 – ayning 22- küni ürümchidiki türklerning her qatlimidin 200 ge yéqin kishini chaqirip herbiy mektepning zalida bir mejlis achtuq.
Mes’ud ependi qisqiche söz qilghandin kéyin, men sözge chiqip ikki sa’et söz qildim. Sözümde, türkistanning siyasiy tarixchisini, ata – bowilirimizning milliy erkinlik üchün qilghan tirishchanliqlirini, ejnebiylerning zulmidin qutulush üchün qilghan we qiliwatqan her türlük siyasiy heriketlirini, chin merkizi hökümitining her milletke barawer hoqoq bergen qanunlirini sözlidim. Türkistandiki chinliqlarning türk millitige qiliwatqan wehshiyane zulumlirining qanunsiz ikenlikini we buninggha qarshi köreshning chin hökümitige qarshi isyan dep atalmasliqini sözlidim. Sözümning axirida, türkistan türklirining chin zulmidin qutulushi üchün quralliq inqilabtin ziyade milliy bir teshkilat astida tinchliqperwer bir köreshning köprek paydiliq bolidighanliqini uzun izahatliri bilen anglattim we birinchi nishanimizning milliy muxtariyet bolush pikrimni otturigha qoydum.
Bu mejlis, yillardin buyan dertlirini éytishqa imkan tapalmighan yashlargha birinchi purset idi. Yashlar arqa – arqidin sözge chiqti. Beziliri pewqul’adde dertlik lehje bilen chin zulumliridin söz qildi. Beziliri milliy birlik we milliy siyaset prinsiplirini anglatti. Söz arisida özini tutalmay yighlighanlar we peryad qilghanlar hetta: «chinliqlargha qarshi ochuq meydan urushi kérek» dep warqirighanlar boldi. Netijide méning otturigha qoyghan pikrim ittipaq bilen qobul qilindi. Bu mejlistin waliy wu jingshin we bash qomandan ju shiyawlinglar köp narazi bolup, jang jijunggha shikayet qildi. Yene bir tereptin türkistanliq mensep perest qazilar we chin xizmitide yüz – abroy qazan’ghan mensepdarlar namidin jang jijunggha we merkizi hökümetke télgiram bérip bizni türkistandin chiqiriwétishni telep qilghuzdi. Buning netijiside shu agahlandurush keldi, ikkinchi mundaq mejlis échishimiz men’i qilindi. Yashlarni nazaret astigha élip biz bilen körüshtürmeslikning amalini qildi. Bizning arqimizda paylaqchiliq pa’aliyetliri köpeydi. Biz imkan da’irisi ichide teyyarliq pa’aliyetlirimizni dawam qilduq. Bu teyyarliqlirimiz shulardin ibaret idi:
1. Milletning her sinip qatlimi bilen munasiwet baghlash.
2. Yéraq wilayetlerdiki munewwerler bilen alaqe ornitish.
3. Türlük wastiler bilen muxtariyet mepkurisini xelq ichige tarqitish.
Qisqa bir waqit ichide bu pa’aliyetlirimizning netijisi körülüshke bashlidi. Chünki, milletning herqaysi qatlimining köpchiliki bizning siyasitimizge tereptar ikenlikini körsitishte kéchikmidi. Chin hökümet ademliri bu weziyettin hés qilghan endishilirini yoshurmaydighan boldi. Hetta bizni türkistandin yéraqlashturush üchün chare izdewatqanliqlirini hés qilip qalduq. Lékin, chin hökümitining siyasiy erbabliri, türkistan weziyitining inchikilikini küzetken kishiler bizge qattiq mu’amile qilish terpdari emes idi. Chünki arqisida ros küchi bolghan ili inqilabchiliri bilen téxi sülhi bolmighan bir peyitte bizge qattiq mu’amile qilinsa, türkistanda hökümetke qarshi omumiy nepretning birdin köpiyishi éniq idi.
Biz we biz bilen oxshash pikirde bolghan köpchilik xelqning ros nopuzigha qarshi ikenlikimiz chin menpe’etige mas kéletti. Hemmige melum bolghinidek kommunizm istilasi üchün eng chong tosalghu milliy mepkuredur. Bizning türkistanda bashlighan milliy herikitimizdin roslar pewqul’adde bi’aram bolup, ürümchidiki ros bash konsuli bizning herikitimizge qarshi général jang jijunggha naraziliq bildürdi we bizni türkistandin bashqa bir yerge chiqiriwétishni telep qildi. Bu naraziliq biz üchün paydiliq boldi. Chünki, bu naraziliq bizning roslargha qarshi jiddiy onsur bolghanliqimizni ispatlaydighan siyasiy wesqe idi. Bu sewebtin, chin hökümet ademliri bizni waqitliq himaye qilish we bir tereptin herikitimizge mumkin qeder shara’it yaritip bergendek qilip bizni aldap, herikitimizni netijisiz qilish qararigha kelgenlikini chüshenduq.
Général jang bir küni men, mes’ud ependi we iysa ependi bilen ötküzgen shexsiy bir söhbitide ros konsulning bizning milliy herikitimizdin narazi ikenlikini bildürgenlikidin bizge xewer berdi we chin hökümitining bizning milliy herikitimizge qarshi emeslikini, türkistandin ros tehdidi yiraqlashmighiche bizning chindin ayrilmasliq prinsipimizgha jiddi terepdarliqini bayan qildi. Bizmu bu prinsipimizdin waz kechmeydighanliqimizni bildürduq. Biraq xelq üstidiki éghirchiliqlarni tügitish we eskerlerning siyasiy ishlargha arlashmasliqigha kapaletlik qilishni telep qilduq. Shundaqla, nachar eskiriy we hökümet emeldarlirini tézdin ishtin chiqiriwétishni telep qilduq. Buninggha général wede berdi.
Ili inqilabi rehberliri bilen munasiwitim
Bu mawzuda yene ürümchige yéngi kelgen könlirimge qaytimen.
Biz ürümchige kélishtin bir qanche kün burun ilidin üch kishilik bir sülhi muzakire hey’iti (wekilliri) ürümchige kelgen iken. Biz ürümchige kelgendin kéyin, 10 – ayning 20 – küni bu hey’et bilen birinchi qétim körüshtuq. Hey’et rehimjan, ubulxeyr töre we exmetjanlardin ibaret idi. Bu hey’etning muzakire maddilirida musteqilliq yaki aliy muxtariyettek türkistan’gha bir siyasiy orun temin qilduridighan sözler yoq idi. Peqet türkistanda omumiy waliy we hakimlarni xelq saylimi bilen belgilesh, ma’arip tili we resmiy türkche we chinche bolush; Omumiy kechürüm élan qilish we bulargha munasiwetlik teleplerdin ibaret idi. Biz bu hey’et bilen birinchi qétim körüshkinimizde musteqilliq telep qilishni we héch bolmighanda aliy muxtariyet telep qilishimizni tewsiye qilduq. Ular bu tewsiyelirimizni nahayiti toghra tapqanliqlirini bildürdi emma bu emeliyette körülmidi.
Hey’etning général jang bilen künlük muzakire qilishtin burun we muzakiridin kéyin, ros konsulxanisigha bérishi, türkistan xelqi üchün endishe qilishqa tégishlik bir mesile idi. Chünki, bularning sülhi muzakirisi roslarning yolyoruqi bilen élip bériliwatqanliqi melum bolghan idi. Biz türkistan sülhi mesiliside ros konsuli bilen muzakire qilduq we: «héch bolmighanda aliy muxtariyetni qolgha keltürüshimiz kérek idi. Lékin, ili wekillirining muzakire programmisida bu teleplerning yoqliqi bizni qattiq qayghugha salmaqta» déduq. Konsul bizning bu pikrimizni ili wekillirige yetküzüshni üstige almidi. Belki ili hey’itige bu pikrimizni özimizning bérishimizni tewsiye qildi. Buningdin shuni chüshenduqki, ros hökümiti türkistanning musteqilliqini yaki chin’gha tewe bir muxtariyet derijisini qolgha keltürüshni xalimaydiken. Ros hökümitining meqsiti türkistan xelqining chin bilen dawamliq küresh ichide bolup turush weziyitini shekillendürüp özi üchün her da’im türkistan ishlirigha arilishish yolini échip qoyush yeni türkistanni kozir qilip chin hökümitige bésim qilish iken.
Seksen kün dawam qilghan sülhi muzakire dawamida ili wekillirige yuqiriqi tewsiyimizni bérishni dawam qilduq hemde yuqirida tilgha alghinimdek, aliy muxtariyet dawasi we milliy teshkilat herikitini dawamlashturduq. Buningdin roslarning chöchüp ketkenliklirini yuqirida bayan qildim. Ili hey’itimu biz bilen körüshkende bek ihtiyatchanliq bilen söz qilidighan bolup qaldi. 1946 – yili 2 – ayning 1 – küni sülhi kélishimining bir qismi imzalinip, bir qismida kélishelmey muzakire üzülüp, ili hey’iti qaytip ketti.
Général jang chungchinggha qaytidighan boldi. Biznimu chungchinggha birge qaytishqa dewet qildi. Mes’ud we iysa ependiler ketmekchi boldi. Emma men türkistanda qélishta ching turdum. Général jang bek ochuq we qet’iy heriketlerde bolmasliqim sherti bilen qélishimgha qoshuldi. Général qaytishtin burun türkistanda kelgüside qurulidighan hökümetning teshkiliy we idariy sistémisi üchün bir qanun layihesi teyyarlishimni telep qildi. 5 – ayning 1 – küni pütün apparatliri bilen birlikte chungchinggha ketti.
Men ürümchide yalghuz qalghan mezgilimde méni körünüshte bolsimu az – tola himaye qilidighan hökümet ademliridin héchkim qalmighan idi. Waliy wu jungshin bashliq pütün hökümet xadimliri manga düshmen közi bilen qarap, pütün heriketlirimni jasuslar marap turatti. Mundaq bolush bilen birlikte öyüm ilghar kishilerning heqiqiy bir yighilish ornigha aylinip qalghan idi. Bu ehwaldin men yashlarning milliy we siyasiy idiyisini terbiylesh üchün xéli keng paydilinalidim. Könglümde oylighan milliy bir teshkilatqa eza bolidighan yashlarning bir tizimlikini teyyarlidim we bulargha munasiwetlik bashqa ishlarni shepe chiqarmay béjirduq. Bu mezgilde wu jungshin waliyliqtin élinip chungchinggha ketti. Shuning bilen manga heriket qilish imkani bir az chongaydi.
5 – ayning 3 – küni général jang türkistan’gha waliy hem gherbiy shimal ölkilirining herbiy we siyasiy bashliqi bolup keldi. Mes’ud ependi we iysa ependilermu birge keldi. Général jang telep qilghan qanun layihesini 96 maddiliq qilip teyyarlighan idim. Uni tapshurdum (1946 – yili 7 – ayning 30 – küni chiqirilghan «türkistan siyasiy ishliri qollanmisi» dep meshhur bolghan qanunning asasiy maddiliri bu layihedin öz piti élin’ghan maddilar idi).
Yoldashlirim chungchingdin qaytip kelgendin kéyin, bir milliy teshkilat qurushning peyti yétip kelgen idi. Meqsitimiz, türkistan milletchi partiysini qurush idi. Lékin, chin hökümiti we roslar buninggha qattiq qarshiliq qilghanliqtin birinchi qedemde partiye qurmasliq we bashqa bir isim bilen bir teshkilat qurushqa mejbur bolduq. Bu yéngi teshkilatqa «altay neshriyati» dégen isimni bérip, altay mejmu’esi (zhurnili) chiqirishqa bashliduq. Bu idare astida «erk» géziti chiqarduq. Her siniptiki köpchilik xelqqe siyasiy we milliy bilimlerni bérishte bu neshriyatimiz bir milletchi partiyning teshwiqat orgini rolini oynawatqanliqi üchün chin, ros we ili terep buni uzun’gha qalmay siziwaldi. Emma köpchilik xelq biz terepte bolghanliqtin herikitimiz we siyasiy prinsiplirimizning tinchliqperwerlik meydani bolushi netijiside qarshi terep ashkara bir tosalghu chiqiralmaytti .
6 – ayning 6 – küni, chin hökümiti bilen ili hey’iti arisida sülhi (bitim) ning pütün maddiliri imzalandi. Bu sülhi kélishimige muwapiq türkistan qanuniy bir siyasiy orun’gha (bashqa ölkilerge köre alahide imtiyazgha) ige bolalmidi. Bu kélishimning muhim maddiliri mundaq idi: türkistan ölkilik hökümiti 52 ezadin teshkil qilinip, 10 eza (re’is, bash katip, maliye, ich ishlar, ijtima’iy nazaretler buning ichide) chinliqlardin, qalghan 15 eza (ikki mu’awin re’is, ma’arip, temirat we sehiye nazaretliri buning ichide) türkistan ahalisidin bolidu. Tashqi we herbiy ishlar biwaste merkizi hökümetning qolida bolup, ölkilik hökümetning bu ishlar bilen héch alaqisi bolmaydu. Ili inqilabchilirining 12 ming eskiri dölet eskiri bolup, ili, chöchek we altay wilayetliride turidu. Nahiyining hakimlirini xelq saylaydu. Ölkilik hökümetke xelq teripidin saylinidighan bir mejlis nazaret qilidu.
Men bu hey’etke, bu kélishimdin razi emes ikenlikimni éyittim. Ilghar pikirlik yashlarghimu bu kélishimning türkistan xelqining azadliqigha toghra bir kapalet we tinchliqqa bir zamanet (zakalet) bérelmeydighan ehmiyetsiz bir nerse bolghanliqini chüshendürüshke bashlidim. Shuning bilen ili inqilab rehberliri bilen arimiz buzuldi. Ular xelqning közini boyash we bizning siyasiy prinsiplirimizni xelqqe yaman körsitish üchün, ros usulida bir yalghan dawa, qarilash (böhtan) oydurup chiqip teshwiq qilishqa bashlidi. Özlirini «musteqilchi» deb izni «Xenchi» déyishti.
Bu külkilik dawa we qarilashni türkistandiki ros beshinji qolliri bar küchi bilen tarqitishqa bashlidi. Men we iysa ependi we bizge egeshken milletchi yashlar ulargha qarshi qattiq mudapi’e halitide iduq.
1946 – yili 7 – ayda teshkil qilin’ghan ölkilik hökümette men temirat naziri boldum. Ili terep buninggha qarshiliq körsetken bolsimu muweppiqeyet qazinalmidi. Ili rehberliri bizge qilghan qarshiliqlirida muweppiqeyet qazinalmaydighanliqini kördi. Közi échilghan millet ularning ros tereptarliri ikenlikini ongayla biliwélip ulargha yéqinlashmighanliqi körülidü. Buning üchün ili rehberliri biz bilen kélishish (ittipaqlishish)qa mayil bolushqa bashlidi. Ili inqilabchilirining rehbiri exmetjan (mu’awin re’is) biz bilen kélishish üchün muzakire qilishni telep qildi. 3 sa’etlik bir muzakiridin kéyin, her ikki terep bir – birimizning siyasiy prinsiplirimizge qarshi teshwiq qilmasliq, xelq üstidiki chin zulmini yoqitish we türkistanning medeniy, ijtima’iy we iqtisadiy tereqqiyatigha a’it mesililiride hemkarlishishqa qarar qilduq.
Mejlislerde we emeliy ishlarda bu hemkarliq ochuq ipadisini tapmaqta idi. Emma, siyasiy meslek (prinsip) jehette perqlirimizni her ikki terep qet’iy saqlap kelmekte iduq. Xelq üstidiki eskerlerning qanunsiz zulmi, chin emeldarlirining köp sanliqni teshkil qilishi, chinliqlarning yerlik eski kishilerni ish béshigha chiqirish teshebbusliri, türkistanning maliy, medeniy we iqtisadiy ishlirida chinliqlarning tosqunluqliri qatarliq ishlarda ili inqilab rehberliri bilen bir septe turup chinliqlargha qarshi küresh qilmaqta iduq. Xelqqe milliy terbiye bérish, muxtariyet yoli bilen asta – asta bixeter musteqilliq yoligha qarap heriket qilish ishlirida hem ili inqilab rehberliri hem chinliqlargha qarshi idim. Ros istilasigha qarshi herikette chinliqlar bilen birlishettuq.
Chinliqlar méning ili rehberliri bilen yuqiriqidek hemkarliqimgha qattiq narazi bolup, tehdit yolini tutti. Pütün türkistan boyiche méning nazaritimdiki yüzlerche kishini türlük böhtanlar bilen tutup, qamaqqa aldi. Bir qanchisini urup öltürdi. Men chinliqlargha shu telepni qoydum: «men ili rehberliri bilen hemkarlashqan mesliler emelge ashurulsun we qamaqtikiler qoyup bérilsun. Bu shertler orunlan’ghanda men ili rehberliri bilen hemkarlashmaymen.» lékin, chinliqlar buninggha yéqin kelmidi. Menmu öz yolumgha dawam qildim.
Ili inqilab rehberliri türkistanda öz paydilirigha teshwiqat yürgüzüsh ishlirigha jiddiy kirishmekte we chinliqlar buninggha qarshi tedbir almaqta idi. Peqet teshwiqat yoli bilen bir netije chiqmaydighanliqini körgen ili rehberliri 1947 – yilidin bashlap, ros usuli boyiche her yerde qalaymiqanchiliq chiqirish we ziyan yetküzüsh heriketliri bashlatti. Chinliqlar buning bilen herbiy tedbir aldi. Minglarche türkistanliq öltürüldi we qamaldi. Yene bir tereptin chin hökümiti ili rehberlirige we bu waste bilen roslargha qarshi bir siyasiy sep élish üchün milletchi tereptin bolghan mes’ud sebrini 1947- yili 5 – ayning 28 – küni ölkilik hökümetning omumiy waliy we iysa aliptékinni bash katib élan qildi. Ili rehberliri buninggha naraziliq körsetti. Men, mes’ud ependi bilen ili rehberlirini körünüshte bolsimu bir ittipaqlashturushqa heriket qildim. Her ikki terep pikrimni qizghinliq bilen qobul qilip ittipaqlishishqa bashlighanda ros we chinliqlar buni qobul qilmighanliqtin yéngi bashlan’ghan ittipaq buzuldi. Ili terepning dehshet sélishliri we qarshi teshwiqatliri küchiyishke bashlidi. Chinliqlar pütün yurtta herbiy halet élan qildi. Netijide 8 – ayning axirida, ili rehberliri bir qisim tewelikliri bilen ros ayropilanlirigha olturup iligha ketti. Chin hökümiti bilen alaqisini üzüp, shimalda qol’astidiki üch wilayet ili, altay we chöchekte höküm sürüshke bashlidi.
Men bu künlerdin étibaren resmiy hökümet ishliridin bashqa milliy ishlargha jiddiy köngül bölmekte idim. Mes’ud ependi bilen hemkarliqim yoq déyerlik idi. Chünki u, omumiy waliy bolghandin kéyin, néme seweatin bolsa bolsun millet paydisi üchün xizmet qilmaydighan bolup qaldi. Iysa ependi jiddiy bir sepdishim we harmas ish yoldishim idi. Ili inqilab rehberliri ketktendin kéyin, biz milletchi goruppigha bir qeder ish meydani kéngeyge boldi. Lékin, bir tereptin général jang mes’ud sebrining milletchiliktin mensepke bekrek bérilgenlikidin paydilinish we ili terep bar chaghda qilalmighan bezi ishlirini mes’ud sebri arqiliq emelge ashurush üchün heriket qilishqa bashlidi. Buning bilen qattiq bir küreshke kirishishke mejbur bolduq. Bir hökümet mejliside général jangning qanun layihisige men qattiq qarshiliq bildürdüm. Üch sa’et qattiq talash – tartish boldi. Yalghuz iysa ependi méning pikrimni qollimaqta idi. Général jang méni we iysa ependini chaqirip yette sa’et dawam qilghan bir shexsiy söhbette, her xil qorqutushlar bilen pa’aliyitimizni toxtitishqa urundi. Biz éniq pozitsiyimiz bilen jawabimizni bildürüp chiqip kettuq. Shu küni herikitimizni téximu dawamlashturushqa qet’iy qarar qilduq.
Etisi général jang öyümge kélip manga teselliy berdi. Bir qanche kündin kéyin, général bash katibi liyu arqiliq méni nenjinggha bérishqa dewet qildi. Bérishimgha körsetken sewebi shu idi: «türkistanning iqtisadiy tereqqiyati üchün özining maliyesi yetmeydu. Buninggha merkizi hökümet yardem qilmaqchi. Elwette bu maliy yardemni merkezdin telep qilish temirat nazaritining wezipisi. Shuning üchün nenjinggha bérip, merkizi hökümet kishiliri bilen körüshüp bu mesilini hel qilip kelsingiz yaxshi bolidu» dédi. Men bu dewetni xoshalliq bilen qobul qildim. 9 – ayning 20 – küni ayropilan bilen yolgha chiqip etisi nenjinggha bardim. Marshal jang keyshik bilen ikki qétim körüshtüm. Her ikki qétimda marshal jang keyshik: «türkistanni xelqning iradisige bérimiz. Hazir bir munche siyasiy mesililerni hel qilishimiz lazim. Bu mesliler hel bolghandin kéyin, türkistan pütünley öz ahalisige tapshurulidu» dédi.
Merkezde bashqa pütün dölet erbebliri bilen bir qanche qétimdin körüshtüm. Türkistanning iqtisadining bek arqida qalghanliqini tepsiliy chüshendürdüm, maliy we téxnik yardem telep qildim. Körünüshte qobul qildi. Lékin, emelge ashurushni besh ay küttüm. Netijide qolumgha héchnerse kelmidi. Axirida chüshendimki, méni nenjinggha dewet qilishtiki esliy meqset, türkistandiki pa’aliyetlirimni toxtitishtin ibaret iken. Shuning bilen, pütünley meyüs bir halda 1948 – yili 3- ayning 22 – küni ürümchige qaytip keldim. Peqet, nenjingdiki waqtimda bezi musulman memliketliridin köp miqdarda kitap ekeldürüwalghanliqim bir paydiliq ish bolup hésablinidu.
Men qaytishtin burun iysa ependining teshebbusi bilen ürümchide «bilim jem’iyti» namida bir mu’essise qurulghan iken. Men kelgendin kéyin, bu jem’iyet bir tereptin ilmiy xizmetke, yene bir tereptin milletchilik siyasitimizning teshwiqat ishlirimizgha chong xizmet körsetti. Az künde bir qanche wilayet we nahiyilerde mundaq jem’iyet we uyushmilar quruldi. Buning bilen birge türkistan «türk milletchi partiysi» qurulghan boldi. Türkistan milliy partiysining siyasiy prinsipi hazirche türkistanning tashqiy siyasiti we omumiy mudapi’esi merkizi hökümiti (gomindang)ning idariside bolup, bashqa ishlirining pütünley türkistan xelqining öz idarisigha élinish menisige kélidighan aliy muxtariyet élish. Bu muxtariyet sayiside türkistan xelqining medeniy, siyasiy we iqtisadiy sewyisini musteqilliqqa layiq bir derijige kötürüsh. Ikkinchi qedemde, musteqilliqni qolgha keltürüshtin ibaret idi. Chin hökümiti partiyimizni resmiy étirap qilmisimu, «milletchi goruppa» ismi bilen bilmekte idi we bu partiye yaki goruppini türkistan xelqining heqiqiy wekili dep bilmekte idi. Bu partiyning tebi’iy bashliqi men idim we iysa ependi ikkinchi re’is ornida idi. Général jang we bezi dostlar méni «türkistanning gendisi» deytti. Bu xitabtin pewqul’adde xursen idim. Gendining pütün ömridiki pa’aliyetliri we axiriqi muweppeqiyiti köz aldimda gewdilinetti we ümidlirim küchlinetti.
Chin hökümet ademlirining pa’aliyetlirimizge qilghan qarshi siyasiy pa’aliyetliri xelqni jelp qilidighan mahiyettin yiraq, aldash we bir tereptin qorqutush siyasiti idi. Bu siyasetni général jangning chinliq herbiy we memuriy emeldarlargha siyaset paydilinish matériyali sheklide mexpiy tarqatqan «bügünki shinjang meslisi we bizning pozitsiyemiz» namliq kitapta bek ochuq körsitidu. Purset tapsam, bu kitapni terjime qilip dunya jama’etchilikige teqdim qilimen. Heqiqeten uzun yillardin buyan marshal jangkeyshik bashliq chinning mes’ul we ilghar dölet ademlirining türkistan’gha muxtariyet bérish wedisi quruq wede ikenliki yaki waqitliq bir aldamchiliq ikenliki, ularning wedige xilap ishliri bilen ispatlinip kelmekte idi. Chin emeldarlirining pa’aliyetlirimge qarshi élip barghan qanunsiz qarshiliqlirining bir qanche misali:
1. 1946 – yili 10 – ayning 4 – künidin 1947 – yili 2 – ayning 2 – künliri arisida qeshqer, yerken we xoten wilayetlirige qilghan sayahitim jeryanida qaysi sheherge barsam toluq yaki yérim herbiy halet ijra qilinip, saqchi we eskerlerni ishqa sélip xelqning men bilen alaqe qilishini tosti. Mezkur sayahitimde kériyige bardim we u yerde bir xelq yéghini échildi. 10 minggha yéqin kishi qatnashqan bu yéghinda men nutuq sözlep turghan halette kériyining herbiy qumandani yüz béshi sung mejliske qaritip oq chiqirip yette kishi öldi.
2. Lopta men bilen alaqilashqan we siyasitimni teshwiq qilghan yashlardin birini tayaq bilen, yene birini étip öltürdi. Xotende shexsiy katibim abdulmijidni herbiy qural – yaraq ambirigha qamidi.
3. Qaraqashta mewliwiy muhemmed niyaz bashliq 200 din artuq tereptarlirimni bir yérim yil qamidi. 4 ayghiche qaraqashtiki tereptarlirim öydin tashqirigha chiqsa urup yaridar qilish ehwalliri dawam qildi.
4. Xoten we gumida töt yüzge yéqin tereptarlirimni ikki yérim yildin alte ayghiche qamidi.
5. Xotende qomandan liyu we waliy xadungbangning bir saqchi we bir chinliq eskerni méni süyqest qilip öltürüshke teyinligenliki pash boldi.
6. Ürümchide bash qomandan sung shiliyangning manga qilghan tehdit we haqaretliri bek éghir idi.
1948 – yilining axirlirigha kelgende milliy herikitimiz közge körünerlik derijide tereqqiy qilip, burunlarda chin hökümet ademliridin qorqup bizdin chikin’gen nopuzluq kishiler biz bilen birlishishke bashlidi. Chin hökümet ademlirining mu’amilisimu küchlük bir öktichi partiyige qilidighan halgha kélip, kündin – kün’ge normal bir munasiwet peyda bolushqa bashlighan idi.
Yene hijret
1949 – yilining bashlirida chin kommunistliri qet’iy ghalip weziyetke yétip kelgende chin hökümiti türkistanda siyasiy özgirish qilish qararigha kélip, ros düshmini mes’ud sebrini omumiy waliyliqtin chüshürdi. Uning ornigha burhanni omumiy waliy qilip belgilidi. Burhan bolsa mundin 35 yil burun rosiyening tataristan ölkisidin ürümchige kélip yerleshken bir ros puqrasi. Mesleksiz we wijdansiz bir adem bolup, 30 yildin buyan hökümet idarilirida xizmet qilip kelgen we xelqning nepritige uchrighan bir sétilmidur. Uzun zamandin tartip ros konsulxanisigha jasusluq bilen xizmet qilip kelgen idi. Bu qétim chin hökümiti roslarni xush qilish üchün burhanni omumiy waliy qildi. Bu özgirishtin xelqining qorqup kétishidin we naraziliq heriketlirini azaytishqa mejbur bolghan chin hökümiti méni mu’awin omumiy waliyliqqa teyinlidi.
Burhan waliy bolar – bolmas türkistan millitining menpe’itini chinliqlargha we yene bir tereptin roslargha sétish herikitige kérishti. Men milletchi partiyimiz bilen birlikte qarshi sep élip 8 – ayning axirlirighiche burhanning xiyanetlirini netijisiz qilmaqta iduq. Bu yil ichide türkistan siyasitide eng muhim rolum, türkistan – sowét tijaret we iqtisadiy kélishimi muzakiriside körüldi. 8 – ayning axirlirida chin kommunistliri türkistan bilen tutash bolghan gensu we chingxey ölkilirini élip, türkistan chégrisigha yéqinlashti. Bu halda bir yérim yildin buyan bir – birlep herikettin qalghan ros tereptarliri pa’aliyetke kirishti. Ular bizge qarshi düshmenlik, süyqest we haqarettin ibaret bolghan kommunist buzghunchilirining usuli bilen meydan’gha chiqti. Milletchi yashlarni urush – tillash ishliri kündin – kün’ge köpiyishke bashlidi. Chin herbiy qomandani général taw bilen burhan kommunistlargha teslim bolidighanliqlirini bildürüshke aldirighili turdi.
Uzundin buyan biz bilen dost bolup kelgen atliq déwiziye qumandani général ma jingshang we yene bir qomandan général yéching kommunistlargha teslim bolushqa qarshi chiqti we biz bilen birleshti. Ürümchide pütün öktichi küchlerdin köp üstün eskiriy küchke ige bolduq. Düshmenlirimiz jimjit bolushup qorqu ichige chüshti. Bu ikki général bilen birliship türkistanning jenup qismida musteqil halda turup, kommunistlargha qarshi turush üchün muzakire qilduq. Lékin, bir tereptin chin kommunist eskerliri yene bir tereptin ros eskerlirining hujumigha uzun muddet qarshi turalmasliqimiz éniq ikenlikini körüp, bu heqte bir qarargha kélish mumkin bolmidi. Bu ikki général eskerlirini türkistan bash qomandanigha tapshurup bérip özliri pakistan yaki hindistan yoli bilen teywen’ge kétishke qarar qilishti.
Ürümchige yéqin taghlarda meshhur qazaq rehbiri osman batur we qalibéklarning töt minggha yéqin quralliq küchi bar idi. Kommunistlargha qarshi ular biz bilen toluq birlikte idi. Osman batur we qalibéklar méni türkistanning bir inqilab rehbiri dep tonuytti. Bular bizni taghqa chiqishqa we birlikte kommunistlargha qarshi axirqi nepeske qeder urush qilishqa dewet qildi.
Bizge yalghuz shu ikki yol bar idi. Birinchisi, osman batur bilen birliship kommunistlargha qarshi bir quralliq sep tutush; Ikkinchisi, waqitliq yurttin chet’elge chiqip, mumkin qeder siyasiy heriket élip bérish idi. Birinchi yolning bir inqilabchi üchün eng shereplik yol ikenlikini teqdirlesh bilen birge, aqiwitining wetinimiz üchün paydiliq bir netije élip kélelmeydu dep qarayttim. Chünki besh – on ming kishlik quralliq partizanlarning heddi hésapsiz chin we ros mashinilashqan küchlirige qarshi uzun muddet urush qilalishigha türkistanning jughrapiylik weziyiti imkan bermeydu. Chünki, chong düshmen’ge qarshi partizanliq urushida ghelibe qilish üchün, birdinbir shert chet’eldin qoral élish idi.
Türkistanning jughrapiy weziyiti birinchi qarashtila buning mumkin emeslikini körsitidu. Ikkinchi yol bizni éghir wijdan azabi astida qalduridighan bir tedbirdin ibaret idi. Chünki, bir inqilabchining nishani ya wetenni qutquzush yaki bu yolda jan bérish. Lékin, insanning pa’aliyiti ölüsh bilen ölidu. Hayat insan da’ima pa’aliyet qabiliyitige ige. 20 yilliq inqilab we siyasiy hayatimdiki tejribilirim we esrimizdiki dunyaning chong özgirish heriketliridin manga kelgen ilham wetinimning istiqbali üchün, chong pursetler kélidighanliqigha qet’iy bir iman orunlashturghanliqini hés qilmaqtimen. Bir sherep qurbani bolup ölmek qanchilik ulugh bir wijdan wezipisi bolsa, bir chong ümid yolida emeliy xizmet qilish üchün kéreklik shexslerning hayatta qélishimu uningdin ehmiyetlik ikenliki melumdur.
Mana bu chüshenche bilen ikkinchi yolni tallap, aldimizda ochuq bolghan birdinbir hindistan yolini tutush qararini berduq. 1949 – yili 9 – ayning 18 – künide ürümchidin a’ilem we manga egeshkenler bilen yolgha chiqtim. Iysa ependi eng keynide qalghan kishiler bilen yolgha chiqip, 9 – ayning 20 – küni kéchisi bügürde manga yétishti. Tewelirimiz jem’i 80 ge yéqin kishi idi. Yolda muhim bir hadisige uchrimay, 9 – ayning 28 – küni qeshqerge kelduq. (tügidi)
Muhammad Amin Bughra also Muḥammad Amīn Bughra (1901–1965) (Uyghur: محمد أمين بۇغرا), Муххамад Эмин Бугро, Chinese: 穆罕默德·伊敏; pinyin: Mùhǎnmòdé·Yīmǐn (sometimes known by his Turkish name Mehmet Emin Bugra) was a Turkic Muslim leader, who planned to set up an independent state, the First East Turkestan Republic.
In the spring of 1937, rebellion again broke out in southern Sinkiang. A number of factors contributed to the outbreak. In an effort to appease the TurkicMuslims, Sheng Shicai had appointed a number of their non-secessionist leaders, including Khoja Niyaz Hajji and Yulbars Khan, another leader of the Kumul uprising (February 20, 1931- November 30, 1931), to positions of influence in the provincial government, both in Di Hua (modern Ürümqi) and Kashgar.
At the same time, educational reforms, which attacked basic Islamic principles, and the atheistic propaganda program, which was being extended into the south, were further alienating the local population from Sheng’s administration. In Kashgar Mahmud Sijang, a wealthy Muslim, former leader of the Turpan uprising (1932), and one of Sheng’s appointees, became the focal point for opposition to the government.
Meanwhile, in Afghanistan under Sardar Mohammad Hashim Khan, Muhammad Amin Bughra, the exiled leader of theTurkish Islamic Republic of East Turkestan (TIRET, known as the first East Turkestan Republic), had approached theJapanese ambassador in 1935 with „a detailed plan proposing the establishment of an ‚Eastern Turkestan Republic‘ under Japanese sponsorship, with munitions and finance to be supplied by Tokyo…. he suggested as the future leader of this proposed Central Asian ‚Manchukuo‚ none other than Mahmud Sijang (Mahmut Muhiti – commander of the 6th Uyghur Division, stationed in Kashgar as part of the Sinkiang provincial armed forces, since July 20, 1934), amongst the invitation at such political entity as Greater East Asian Co-Prosperity Sphere how active member.“ However, this plan was aborted when Mahmud, fearful for his life, fled from Kashgar to India on April 2, 1937, after failed attempt ofSheng Shicai to disarm his troops by offering to “ modernize “ weapons of 6th Uyghur Division, prior which all old weapons of Division was to be given over to Urumchi representatives.
Mahmud’s flight sparked an uprising amongst his troops against provincial authorities.[2] Those who were pro-Soviet in any way were executed, and yet another independent Muslim administration was set up under leadership of the close associate of Mahmut Muhiti General Abduniyaz (killed in action in Yarkand on August 15, 1937), who adopted a command of troops, which enlisted about 4,000 soldiers and officers, consisted of 4 regiments, two of them being stationed in Kashgar, one in Yangihissar, one in Yarkand, also one brigade was stationed in Ustin Atush and one cavalry guard escadron in Kashgar. Sheng Shicai’s provincial troops were defeated and routed by rebels in the fierce battle near city of Karashahr in July,1937, but eventually the uprising was quelled by Soviet troops (by the so-calledKyrgyz Brigade, about 5,000 troops, consisted of two tactical groups- Oshskaya and Narinskaya, each included 2 mountain regiments, one of Red Army and one ofNKVD, reinforced by armoured vehicles, tank battalion (21 BT-7) and aviation; there were unconfirmed reports of the use of chemical weapons by these intervention forces against rebels), invited by Sheng Shicai to intervene in the August, 1937.
In 1940, Muhammad Amin Bughra published the book Sharkiy Turkestan Tarihi (East Turkestan History) while in exile in Kashmir, which described the history of the region from ancient times to the present day, and contained an analysis of the reasons for the loss of its independence in the middle of the eighteenth century.
In 1940 Isa Yusuf Alptekin and Ma Fuliang who were sent by Chiang Kai-shek, visited Afghanistan and contacted Bughra, they asked him to come to Chongqing, the capital of the Kuomintang regime. Bughra was arrested by the British in 1942 for spying for Japan, and the Kuomintang arranged for Bughra’s release. He and Isa Yusuf worked as editors of Kuomintang Muslim publications. Under the Zhang Zhizhong regime in Xinjiang, he was provincial commissioner.[3]
Muhammad Amin Bughra and fellow Pan-TurkicJadidist and East Turkestan Independence activistMasud Sabri rejected the Soviet imposition of the name „Uyghur people“ upon the Turkic people of Xinjiang. They wanted instead the name „Turkic ethnicity“ (Tujue zu in Chinese) to be applied to their people. Masud Sabri also viewed the Hui people as Muslim Han Chinese and separate from his own people.[4] The names „Türk“ or „Türki“ in particular were demanded by Bughra as the real name for his people. He slammed Sheng Shicai for his designation of Turkic Muslims into different ethnicities which could sow disunion among Turkic Muslims.[5]
In December, 1948, Muhammad Amin Bughra was appointed by Chiang Kai Shek as vice-chairman of the Sinkiang Government, led by Burhan Shahidi. He declared an alliance with the Chinese nationalists (Kuomintang) in order to gain autonomy for the Turkic people, under formal protection of the Republic of China, and necessity of quelling all communist forces in Sinkiang, including the Soviet backed Second East Turkestan Republic.
Upon the approach of the Chinese People’s Liberation Army to Sinkiang in September, 1949, Muhammad Amin Bughra fled to India, then to Turkey, where he joined another exiled Uyghur leader, Isa Yusuf Alptekin, former General Secretary of the National Assembly of TIRET or the First East Turkestan Republic. The latter Republic had existed a short time, from November 12, 1933, to February 6, 1934, and fell apart under attacks by the Hui armies of Ma Chung-ying, who was formally allied with the Kuomintang government in Nanking.
In 1954, Muhammad Amin Bughra and Isa Yusuf Alptekin went to Taiwan to try to persuade the Kuomintang government of the Republic of China of dropping its claims to Xinjiang. Their demand was rejected and Taiwan affirmed that it claimed Xinjiang as „an integral part of China“.[6]
Muhammad Amin Bughra died in exile in Turkey in 1965.
Mark Dickens. The Soviets in Xinjiang (1911-1949). 1990.
Allen S. Whiting (1958) and General Sheng Shicai. Sinkiang: Pawn or Pivot ?. Michigan State University Press, USA, 1958.
Soldin:Atam Ümer Yasin Atahan, otturdikisi erkek qérindishim Erkin Atahan, Anam Heyrinisahan Turdi, arqidiki men Küresh Atahan…
Ailini yaxshi pilanlash milletning kélichigini pilanlash démektur.Ejdatlardin amanet qalghan qan, til, zimin, din we medeniyetni kélichek ewlatlargha aman-isen miras qaldurush ajayip iptixarlinidighan bir ishtur.Her bir kishining ata-buwasining bashlighan yoli, ailesining we ewlatlirining bahasi we bedilining néme bolishidin qettiynezer dawamlashturidighan yoli bolup, bu yol milliy yolimizning ayrilmas bir hüjeyrisidur.Bu hüjeyrining saghlam ösüp yétilishi öz nöwitide milletning kolliktip saghlamliqigha tesir körsütidighan amil bolup, uninggha alahiyde diqqet qilishqa we ehmiyet bérishke erziydu.
Méning ismim Korash/Küresh. Bu sözning Uyghur tilidiki ilgirki “Arislandek hemra” dégen menisi untulghachqa, bu isim manga bérilgende peqet hazirqi zaman Uyghur tilidiki shiddet qollunush, hayat-mamatliq élishquchi, Jengkchi… menisidiki Küresh yaki Küreshchan dégen shekli asas qilinghaniken.Tebiyki uningda ata-anamning muhim arzu armanliri ekis ettürilgen bolup, isimdin ular qurghan ailining medeniyet sapasini köriwalghili bolidu.Biz Uyghurlarda isimni perishte qoyidu, dégen neqle bar.Dadam manga Küresh, erkek qérindishimgha Erkin dégen isimni tallighanken….aqiwiti oylighandek boldi.Isimning alayide bir waqitta, alahiyde bir seweptin qoyulghanliqi chiqip turidu.
Ailini uzaqni körerlik bilen qurush, Isimni meqsetlik, chüshünüshlik we milliy rohqa uyghun qoyush insanning hayatining bashlanghuchidur.Isimni öz nöwitide meqsetlik, chüshünüshlik we milliy rohqa uyghun qoyush insangha körsütülgen büyük ikramdur.Isimlar milliy iptixarliq tuyghusigha toyunghan bolsa téximu yaxshi bolidu.Aile qurghanda we perzentlerge isim tallighanda awal milliy ghayimizge, enenimizge, tariximizgha, ata-buwillirimizgha hürmet körsütishimiz, ularning mangghan yolida méngishimiz andin qérindash we dindash xeliqlerning shundaqla yat milletlerning medeniyitimiz we örpi-adetlirimizge uyghun kélidighan tejribiliridin paydilinishimiz lazim.Xelqimiz ming yillardin béri aile qurush we aile ezalirigha isim tallashta dunyada tengdishi yoq güzel adetlerni shekillendürgen.Aile qurush we perzentlerge isim tallashta isil enelirimizni özimizge ishengen halda jan tikip qoghdash lazim. Shundaq qilghanda bir aile yaki jemet kishillirining isim we famililiridinmu weten-millet üchün paydiliq netijilerge ige bolghili bolidu.Bizde öyge kirseng unutma chigh choruqungni qurutma dégen maqal bar.Isim aile ezaliri we bir jemetning istitik éngi, kolliktip xaraktéri, mijezi, qiziqishi we ghayisini ipaydileydu.Dunyadiki herqandaq xeliqning adem isimliri Uyghur adem isimlirining serxilliqigha yételmeydu.Bu aile qurush we perzentlerge isim tallash ewzellikni jari qildurush meniwiyet qurulushimizgha alemshumul hayati küch béghishlaydu.
Ümer dadamning ismi bolup atisining ismi YASIN, Atahan bizning ata jemet famile namimiz. Ailimiz qanche ewlat meripetperwer, rayish we teqwa kishilerdin qurulghan bolup, oxshimighan dewirde weten-millet üchün paydiliq ishlarni qilidighan yaramliq kishilerni yétildürüp chiqqaniken. Dadamning déyishiche hemmila adem bilidighan Sabit Damullam, Memtili Ependi, Heyrulla Nizamidin, Zunun Qadiri we Memet Salih damullam qatarliqlar bizning jemetimizdin iken.
Men qurghan sap qanliq Uyghur Ailisi…Ayalim Méhrinsa Atahan, qizim Wisalle Atahan, Oghlum Atilla Atahanlar…Wisalening mektepke kirgen tunji küni xatirisi…
Yurtimiz artushta bashqa millet u yaqta tursun, hetta uruqimiz buzulup kétidu, dep qanche ming yillardin béri perzentlirining bashqa yurtluq Uyghurlar bilenmu öylik-ochaqliq bolishigha yol qoymay kelgen qayidisi baridi. Men ata-anamgha köp xizmet ishlep, xoshna yurtluq sap qanliq bir Uyghur qizi bilen öylinip 4 perzentke ata-ana bolduq. Heqiqiten söyünishke toghra kelse öz milliti bilen toy qilghanlardin söyünüsh we pexirlinish kérek! Atam Ümer YASIN Atahan (1941-2009) bu ailidiki 5 kishining men we 4 perzentimning yiltizi, atisi shundaqla ustazi bolup taghisi Heyrulla Nizamiddinning himayisi we terbiyiside chong bolghan.Ümer YASIN Atahan (dadam)ning déyishiche chong dadam Yasin Artushta tughulghaniken, dadisidin ailiside bashlanghuchtin aliy mektepke qeder tibbiy telim-terbiye alghan yaqa yurtluq kimliki qarangghu bir kishiken.
Chong dadam YASIN Ibray tilidiki erep yéziqida yézilghan resimlik xurum tashliq kona bir kitapni oqup kisel dawalaydighan we ibadet qilidighan, erep-paris tiligha pishshiq tijaretchi kishikentuq…
Chong dadam kök közlük, qizil chachliq, saqal-buruti qoyuq we büdre orta boy, at yüzlük, ora köz, qizil tenlik, yerlikning sözi boyinche sérighot kishikenduq.Beziler chong dadamni bu kishi Injil oquydu, dégende hergiz undaq emes, bu Allaning birlikini testiqlaydighan Ibrahim Xelilullaning kitabi, deptiken.
Chong dadam eshundaq söz-chöchekler sewebidin Artushtin köchüp ketkechke, dadam 7-8 yashlarda uningdin ayrilip meshhur inqilapchi, ustaz Heyrulla Nizamiddin ependining himayiside yashashqa mejbur bolghaniken…
Dadamning dep bérishiche chong dadam xuddi dadisidekla hayati boyinche kimlikini yoshurup we hetta uruq tuqqanlardinmu qéchip yürüp yashighanken…Kishini tolimu epsuslanduridighini bu dewirde ailimizdikiler qandaqtur chüshünüksiz sewepler tüpeylidin milliy enenimizni qayrip qoyup bashqa milletning jümlidin ereplerning ismini aile ezalirimizgha ishengüsiz derijide qoyushqa bashlighan.Chong dadamning Artush meshetlik xotuni Humarhandin 4 oghli bolup chongining ismi Sawut Qarim (Sawud demullam shehit qilinghanda uning ismi bérilgen, mukemel Islam Ülimasi),qalghanlirigha 3 Islam xelipisining ismi qatar bérilgen bolup, ikkinchisining Abubekri, üchünchisining Ümer (dadam), törtinchisining Osman idi. Bu aile eshu kishiler bilmeydighan, dunyadiki eng yaxshi kitaplarning jewhiri yighilghan xurum tashliq kona kitapning destidin jiq herej tartti.
Dadamning késel dawalash üchün oquydighan ayetliri we adem hem haywanlarning tire siritidiki ösmini ofiratsiye qilip dawalighanda oquydighan dualirimu chong dadamdin kichigide üginiwalghan, biz tesewurmu qilalmaydighan bashqa bir tilda idi.Dadam kichik waqtimda balam Küreshchan doxturluqta oqungla, doxturluq ata kespimiz, rebbim xalisa ölüshtin awal bu xil késel dawalashni silige udum qaldurup kétimen, dégenidi.
Dadam yene, doxturluqni chong dadam Italiyede ügünüptiken…Italiyening ademliri kündüzi ademdek yashaydu, kéchisi Itqa aylinip kétidu, dégenidi, Men dadamning nimishqa undaq dégenlikining tégige yételmidim…belkim unungghimu dadisi shundaq dégen bolsa kérek. Epsus doxturluqta oqimay edebiyatta oqudum we dadam wapat bolghanda yénida bolalmay qaldim…U wapat bolushtin awal anamgha, Küreshchan qayitip kélimen, degenidi, kelmidi, éytidighanlirim men bilen kétidighan boldi, dégeniken…
Soldin:Erkek qérindishim Erkin Atahan, Anam Heyrinisahan Turdi we men Küresh Atahan
Ailimiz maaripchi ailisi bolup, dadam heqiqi Uyghur qizi anam Xeyrinsahan bilen öylük-ochaqliq bolup, 6 perzent yétishtürdi.Men balilarning chongi. Biz 6 bala xuddi chölde anamning ikki teripide qeddini kirip, saye tashlap turghan 6 tüp derexke oxshaymiz.Dadam eshu chöldiki tar, qisitliq we xeterlik muhitta bizni adem qilghuche körmigenni kördi.Ailidin kelgen terbiye bizni chidamliq, pidakar, qeyser, bilimlik we exlaqliq qilip yétishtürdi.
Jemetimiz démisimu bir kitapqa oxshaydu. Uni oqush üchün bilimdin bashqa alahiyde bir qabiliyet kérek bolup, men özemni uning yaxshi oqurmini we terjimani, dep qaraymen.Ata-bowilirim esirlep ishletken eshu xurum tashliq kona kitap hazir gerche qolumda bolmisimu, eshu kitapning ailimizge némilerni miras qaldurup ketkenlikini obdan bilimen. Bu meniwiy mirasta yézilghini yenila ziminigha, qénigha, tiligha, dinigha, medeniyitige sadaqetmenlik bilen xizmet qilish bolup, uni mening ewlatlirimgha, ewlatlirimning yene ewlatlirigha, ewlatlirimning ewlatlirining yene ewlatlirigha…üzüldürmey miras qaldurishi hemmidin muhimdur!(K.Atahan)
Yaponiye xoso uniwérsitétining oqutquchisi doktor muqeddes tunji qétimliq xelqara uyghur tili bayrimi munasiwiti bilen uyghurlargha heqsiz uyghur tilidiki kitab sowgha qilidighanliqini bildürdi.
Doktor muqeddes xanimning bildürüshiche, tunji nöwetlik «xelqara uyghur tili bayrimi» munasiwiti bilen u, özi yéqinda neshirge teyyarlap türkiyede neshir qildurghan uyghur tilidiki «exmetjan osman tallanma shéirliri» namliq kitabni kitab oqushni xalaydighan uyghurlargha we shundaqla uyghur tilini söyüp oquydighan chetelliklerge heqsiz sowgha qilip yollap béridiken.
Doktor muqeddes xanim yaponiyede uyghur tili üchün jan köydürüp xizmet qiliwatqan közge körüngen uyghur mutexessisliridin biri bolup, u yéqinda kanadada hijrette yashawatqan uyghur shairi exmetjan osmanning bir qisim shéirlirini uyghur tilidin yapon tiligha terjime qilip, «ah, uyghur tupriqi» namliq yaponche shéirlar toplimini neshr qildurghan.
Undin bashqa u yene, yapon balilar edebiyatidiki bir qisim chöcheklerni uyghur tiligha terjime qilip neshr qildurush aldida turmaqta.(Ixtiyariy muxbirimiz Qutluq Qadiri)
Abdulla Talip ependi (1924-2005) Kelpin nahiyeside tughulghan. 1943-yilidin 1946-yilighiche aqsu darilmu’elliminde Oqughan. 1950-yilliri béyjing pédagogika institutida ikki yil bilim ashurghan we 1956-yili merkiziy ma’arip institutini pütküzgen. U ilgiri-kéyin bolup,bashlan’ghuch mektep oqutquchisi, aqsu darilmu’elliminning edebiyat oqutquchisi we
Mudiri, Uyghuristan ma’arip neshriyati uyghur tehrir bölümining muherriri we Uyghuristan ma’arip nazaritining ma’arip ilmiy tetqiqat ornida Uyghur ma’arip tarixi tetqiqatchisi bolup ishligen.
Abdulla Talip ependi1987-yili Uyghuristan Maarip nazaritidin dem élishqa Chiqqan. Abdulla Talip ependi Aqsu Darilmu’elliminde oquwatqan mezgilide ot yürek sha’ir Lutpulla Mutellip, Bilal Ezizi; Enwer Nasiri qatarliqlarning tesiri bilen 1943-yili «aqsu géziti»de élan qilin’ghan «meripet ana» namliq tunji shé’iri bilen edebiyat sépige kirgen. Shuningdin étibaren «pezli jahan» texellusida «batur oghlanlar», «ishqida», «shamalghaXitab», «ana yurt söygüsi» qatarliq eserlerni arqa-arqidin élan qilip,Jem’iyette belgilik tesir qozghighan.
Ashu yillarda «seddichin» namliq tarixiy dastanni, «toqquz bulaqqa sayahet» qatarliq ochériklarnimu yazghan. Bolupmu uning 1947-1948-yilliri yézip sehnileshtürgen «erkin janan» namliq opérasi bilen «söyginim ela» namliq drammiliri shu waqitta zor alqishqa érishken. «qaynam Örkishi», «chala tegken oq», «lale-qurban» qatarliq tarixiy romanliri, «igerlik At» namliq tarixiy powésti, «jüp heykel», «meripet ana», «untulmas xatire»Qatarliq shé’ir toplamliri, «uyghur ma’aripi tarixidin ochériklar» namliq ilmiy esiri neshr qilin’ghan.
Ötmüsh adilliq nüri bilen yorutulmighan jayda nürane kelgüsining bolishi mumkin emes. (Abdishükur Memtimén)
Türk tilidiki terjimisi “Gün olur asra bedel” , uyghurchidiki“Esirdin halqighan bir Kün” namliq bu roman, Qirghiz xelqining pexirlik yazghuchisi Chingiz Aytmatovning wekil xarektirlik esrliridin biri bolup hésaplinidu. Men Türk tilidiki neshirni oqughandin kiyin, shundaq bir hésqa keldimki, Yazghuchi bu esiride parche-parche weqelikler, meseller we efsanilarni, ajayip sap ashiq hékayilirini, mahirliq bilen bir-birige baghlap, yuquri bedihi maharet we muxteshem bir edebiy tepekkurning küchi bilen insanning öz ustidin oylinishqa mejbur qilidighan tragidiyelik weqelerni teswirleydu. Bu arqiliq Aptor umutsiz bir jan talisih emes, belki Qulluq idiyege qarshi bir meydan jeng ilan qilidu.
Romanning bash qehrimani Yedigey Jangeldin,urush meydanidin qaytqandin kéyin, Kazaq yéziliridiki bir kichik Poyuz istansiyonda ishleshke bashlaydu.
Bu yerde öz közi bilen körgen we anglighanliri, shuningdek uzaq ötmushke munasiwetlik bolghan weqeler, heqiqeten bir Siyasi tuzumning gümmurlep öruliwatqanlighining bisharitini biridu. Aytmatov qichip qutulghuni bolmaydighan bu yémirlishni, öz eserliri arqiliq tézlandurghan awangart yazghuchilarning biridur. Eserning bash qehrimani Yedigey bolsa pinsiyege chiqqan , uzun yillar birge ishligen sepdishi Qazangapning wapat bolghanlighidin qattiq qayghuridu we Qazangapning jinazisini Qazaqlarning Nayman qebilisining qebristanlighigha qoyush mexsitide yolgha chiqidu . mana mushu seperde özi we millitining ötmushini, achchiq-tatliq oylargha salidighan weqelerni, etrapidikiler bilen qoshup, bir-birlep köz aldigha kelturidu. Mana mashu kün “Esirdin halqighan bir kün bolidu” .
Yedigey öz yiqini Qazabgapning jinazisini öz yiridin 30 km yiraq bolghan Naymanlar qewristanlighigha qoyushni qarar qilghanda. Wapat bolghuchi Qazangapning öz oghli Sabitjan sheherdin San-özek poyuz istansigha kilidu. U huddi dadisining ölum jinazisige emes belki dadisini, derhal udul kelgen bir azgalgha kömbitimla, bu ishtin derhal qutulush we bu yerdin darhal kitishni oylighandek söz –herkette bolidu.
Yedigeyning pilanigha qarshi chiqip: “ nime üchün u shunche uzaq yerdiki Ana Beyit mazarlighigha barimiz?. Mushu San Özek békitide bir ölukni kömgidek yermu yoqmu? bikettiki Tömur yolning boyidiki bir dönglukke kömuwetsekla bolmidimu. Mushundaq bolghanda bu qiri, bir ömur ishligen bu yerde, Poyuzlarning taraqlighan awazlirini anglap, hözurlunip yatmamdu. Insan öludu, derhal kömulidughu” deydu. We nime üchün waqit israp qilidighanlighini, kömulidighan yerning, muhimlighining nime ehmiyiti barlighini we derhal kitishining lazimlighini izharlaydu.
Bu sheherdin kelgen bala üchün, ömurboyi özini chong sheherlerde oqutush üchün, kéche-künduz mashu boranliq istasionda ishligen dadisining ölumining hichqandaq bir ehmiyiti yoqti . Uning üchün Naymanlar mazarlighiningmu hechqandaq bir ehmiyiti yoqti. Derhal ishni pütturup, bu ishtin qutulushnila oylayti. Mana mushu ishlarni körup turghan Yedigey öz ichide bundaq oylayti:
„ Nime hallargha kilip qaldi bu nesil? Pütün nersiler etiwarliq, emma ölumla undaq emesma? Eger ölumning yéngi ewlatlar üchün héchqandaq bir ehmiyiti bolmisa, Yashashningmu shundaq ehmiyiti yoqtur, undaqta bu insanlar nime üchün we qandaq yashaydu?“.
Yedigey miyitni yuyup-tarap, yerlikke teyarliq qilip, ertisi tang seherdila Naymanlar qebristanlighigha yolgha chéqish üchün jiddilishiwatsa, miyitning oghli Sabitjan addiy bir dua qilip, musibet ichide olturushning ornigha, bir xoshnisining öyide Haraq ichip, héch ishtin xewiri yoqtek, behozur sorun qurup olturidu. Buni körgen Yedigey qattiq epsuslanghan halda „ Atmish yilliq Sovet itipaqining bashqurishida qilip, bu yéngi ewlatlar dua qilishning ornigha haraq ichishni ügendi, Allahning barlighighimu ishenmes boldi“ deydu.
Yedigey yene mundaq chushenchilerde bolidu: „ Insan qelbide, bashlinish bilen axirlishishtiki, hayat bilen ölum arisidiki qarmu-qarshiliqni bir-birige maslashturidighan, peqet we peqetla bizge körunmeydighan Allah idi. Dualar mana mushuning üchün oqulidu. Buningdin bashqiche bolghanda Tengrining awazini anglighini bolmaydu. Tengrining barlighini hés qilalmaysen. Nime üchün yaritip, nime üchün ölturidighanlighini soralmaysenki! Dünyagha insanlar keldi, kelgendikin mushundaq yashaydu, bek razi bolmisimu öz qedrige shukre qilip, Tengridin medet alidu. Dualar barliqqa kelgendin biri héch özgermidi, dawamliq oxshash sözlerni tekralaydu, bu dualarning shuning üchün, yuz yillardin biri altun nokchilardek palildap kiliwatidu. Dawamliq öluklerning , qewrilerning bashlirida turup, oqulushi bir örpe-adet bolup kiliwatidu. Adet dawamliq mashundaq qalidu. Insan dawamliq bishigha bir bala-qaza kelgendila Allahni aghzigha alidu. Allahtin yardem soraydu. Allahqa ishenmigen insanlarning bishigha bala-qaza kelmigiche Allahni oylimaydu. Lékinze yéngi bir nesilning wekili bolghan Sabitjan bolsa, öz dadisining ölumigimu ökunmeywatidu, dadisidin menggüluk ayrilghanlighi üchün yash tökmeywatidu”
Yedigey öz yiqinining jinazisini Naymanlarning muqedes qewristanligha élip kétip barghanda, u yerlerde bir Rakita bazisining qurulghanlighini köridu we bu yerlerge jinazini qoyushqa ruxset qilmaydu.
Yedigey Öz ana tilinimu bilmeydighan esker qarawulgha ökungen halda mundaq deydu: “ Bu yerler bizning ziminimiz, bu yer bizning mazarlighimiz. Bizning özimizning mazarlighi bu yerler. Biz Sari-Özek insanlirining jinazisini bu yerlerge qoyush heqqimiz bar. Burundin-burinisida Nayman Ana mana mushu yerlerge kömulgen. U zamanlarda héchkimmu oylap baqmighan idi, shundaq bir künler kélip, bu yerge bashqilarning ,cheklengen herbi rayun qurup, igenliwilishini”. Yedigey, Sebitjanning qarshi chiqmay jim turghanlighini körup “ Mankurt sen, sen bir Mankurt! heqiqeten Mankurt sen! Bu ishni körup turup, qabul körmeyting, bu naheqchiliqqa köz yummayting, boyun egmeyting” deydu. We uzaq ötmushtiki Nayman anining riwayetlirini eske élip “Markurt” liqning zadi nime ikenligini shehirleydu.
Nayman Ana riwayiti:
Ana Béyit mazarlighida Nayman anining mubarek jesidi we uning parlaq muqedes ruhi bar idi. Bu mundaq bir riwayettin kelgen idi. Burunning burinisida San-Özek kentning etrapi ketken yap-yéshil yaylaq bolup, bu güzel makanda Qazaq xelqi charwachiliq bilen shughullunip, öz hayatlirini dawamlashturatti. Xoshna rayunda Juan-Juan digen bir millet bolup, bular dawamliq Qazaq xelqi bilen urush-jidel qilip, Qazaq charwuchilirining mal-waranlirini bulap, urush qozghayti. Bu urushlarda birde Qazaqlar ghelbe qilsa, birde Juan-Juanlar ghelbe qilatti. Kiyin yillarning ötushi bilen bu yap-yéshil otlaqlar, höl-yighinning azlighi, her- hil tebiy apetler tupeylidin qurup, chöllishishke bashlighan idi. Buning bilen Juan-Juanlar terp-terpke köchup ketti. Bularning bir qismi Volga derya boylirigha köchup kitip, u yerdiki xeliqler bilen atsimilasiye bolup, yoqulup ketken idi. Likin Qazaqlar dawamliq bu yerlerdin héch ayrilmay, quduq qizip, su chiqirip, ta hazirghiche yashap kiliwatati.
U zamanlarda Juan-Juanlar Qazaqlardin alghan esirlerge wehshilerche zulum qilattiken. Qazaqlardin esir alghan qawul yégitlerge yurguzidighan jaza shunchilik wehshi boludiken. Ularning kallisidiki pütün xatirlirini yuywitidiken. andin nime qil dise shuni qilidighan Mankurtqa aylandurwitidiken.
Ular alghan esirning, bishidiki chachlirini bir-birlep, tup yiltizidin yulup alidiken we Tögini soyup, uning boyun qismining tirisini ilip, esirning qip-qizil qangha boyalghan bishigha yipishturidiken. Bu issiq töge tirisi esirning bishigha shunchilik yipishidiki buni ajirtish mumkin emesken. Ular esirning bishigha tiririni yimishturghandin kiyin esernining put-qolini ching baghlap, boynigha taqaq taqap, chölluk yerge apirip 5-6 kün tashlap qoyudiken. issiq quyashning nüri astida esirning bishidiki tire qurup kawchuktek bolup kitidiken.
Tire qurghansiri bashni shunchilik qattiq siqidiken we beshidin unup chiqqan chach yuqurgha öselmey, bashning ich qismigha ösup insanning mighisigha sanchilip, shunchilik aghriydikenki bu aghriqqa chidimighan esirlerning köpliri ölup kitidiken. Saq qalghanliri bolsa ötmushidiki xatirlirining hemmisini yoqutidiken. Peqet hojayinining diginini qilidighan bir Mankurtqa aylinidiken. Bu Mankurtlar Juan-Juanlar üchün chunchilik qimmetlik hisaplinidiken.
Birliri bire Mankurtni ölturup qoysa, bir insan ölturgen heqning 3 hessisini töleydiken. Bir Mankurt özining kim ikenligini, qaysi soydin, qaysi qebilidin kelgenligini, anisining, dadisining , yash-ösmurlik dewrilirini héch bilmeydiken hetta özining insan ikenliginimu tuymaydiken. Peqet bilish iqtidari bolmighanlighi üchün, xojayini nime dise shuni qilip, xojayinining pütün arzu-isteklirini orunlashnila bilidiken. Aghzi bar tili yoq, itaetlik bir haywandin héch bir perqi yoq, qichip qutulushnimu bilmeydighan, xojayini héch ensirmeydighan bir Qulgha aylinidiken.
Quldar üchün eng chong xeter Qulning xojayinigha qarshi chiqishi bolup hésaplansimu, emma Mankurt isyanni, itaetsizlikni héch bilmeydighan, oylapmu qoymaydighan bir barliq hésaplinidiken. Xojayinigha Ishttinmu beter sadiq, uning sözidin zinhar chiqmaydighan, xojayinidin bashqilarning gépini zinhar anglimaydighan, peqetla qosiqi achsa, qosiqini toyghizishnila bilidighan bir mewjutluq bolup hésaplinidiken.
Bu Mankurtlar Xojayinliri üchün eng éghir, eng rezil we sewri telep qilidighan ishlarni bija kelturidiken. Sari-Özek chöllirining issiqida, bu yerlerdiki oymanliqlarda baqidighan tögilerni peqetla Mankurtlarla biqip, höddisidin chiqalaydiken. Bu Mankurtlargha yeydighan-ichidighan, kiyim-kéchigini bersila issiqni issiq dimey, boranni boran dimey pada maqidiken. Bular üchün muhim bolghan nerse peqetla xojayinni razi qilishla iken.
Dimek Juan-Juanlar mana mushundaq insaniyet alemidiki eng wehshi usullar arqiliq, esirlerni Mankurtqa aylandurup, insaniyet dunyasidiki eng rezil jinayetni ishligen iken.
Mana mashu Ana Béyit mazarlighida yatqan Nayman anining oghli, bir qitimliq jengde bexitke qarshi Juan-Juanmlargha esirge chushup qalidu we ularning rezil ziyankeshligige uchrap bir Mankurtqa aylinip qalidu. Bir küni bir top Uyghur sodigerler ashu chölluktin ötup kitiwitip, bir pada biqiwatqan Mankurtni uchritidu we bu weqeni Nayman anigha sözlep biridu. Nayman Ana yillardin biri öz yurek parisining iz-dirigini alalmay, kiche-künduz öz oghlining weslige yitish üchün Allagha dua qilip kiliwatqan idi. Bu Mankurtning xewirini alghandin kiyin belki u mining oghlum bolushi mumkin dep oylap, öz oghlini Juan-Juanlarning changgilidin qutuldurush üchün tang seherde bishigha ap-paq romalni artip, öz tögisige yeydigha-ichidighanni yuklep yolgha chiqidu. Ikki kün yol yurgendin kiyin, yéraqtin birsining Töge biqiwatqanlighini körudu we u mining oghlum bolushi mumkin dep shu terepke tögisini chapturidu.
Nayman ana bishigha shepkisini bashturup kiywalghan padichini körupla öz oghli ikenligini jezimleshturidu. Uning yinigha kilip, hör-hör yighlap turup, “oghlum! Oghlum. Balam men keldim! Her yerde yilardin biri sini izdidim, men sining anang !” deydu. Padichi Mankurt öz anisigha paqirap, hang wiqip qarapla turidu. Nayman ana oghluning yuzlirini tétrep turghan alqanliri bilen silayti we “Atingni xatirla! Kim oldughungni xatirla! Sining ating Jolaman, Dadangning ati Dönenbay! Dönenbay!” dep öz oghluning xatirisini eslige kelturush üchün charpishatti. Emma Mankurt hechnimini angliyalmighan idi.
“Vah oghlum, nime qildi sanga!” dep, Ananing kalpukliri achchiq ökunish we hesrettin titretti; özini tutalmay hör-hör yighlayti.
“Bir insanning qol ilkidiki mal-mölukini, pütün baylighini hetta hayatinimu alsa bolidighu, emma insanning eqlini élishtek bir jinayetni qandaqmu qilidu?
Ey risqini bergen Tengri! Eger sen bar bolsang, insanlarning eqlige mundaq bir rezil ishni qandaqmu salisen! Yer yüzide bundin bashqa zulum, eskilik azmiti kashki!” mushu sözlerni digen Nayman ana yashliq közlirini öz yurek-parisining ustidin héch ayrimayti.
Nayman ana oghluning xatirisin eslige kelturushtin héch waz kechmeyti, u oghlugha qayta –qayta sözlesh arqiliq unumge irishmekchi boldi.
“sining ating Jolamandir, Dadangning ismi Dönenbay idi. Xatirlawatamsen? Kichigingde oqya itishni, u sanga ügetken idi. Men bolsam sining anang.sen mining oghlum. Sen bolsang Naymanlar qebilisidin, chüshuniwatamsen? Sen bir Naymansen!”.
“Sen bu yerlerge kelmestin burun nime ishlar boldi?”
Mankurt: “Héch ish bolmidi.”
Ana: „Kéchemiti, künduzmiti?“
Mankurt: „héchnime emes.“
Ana: „kimler bilen sözlishishni xalayting?“
Mankurt asmangha qarap turup bundaq didi :”men Ay bilen sözlishishni xalaymen., men her küni Aygha qaraymen, Aymu manga qaraydu, bir-birimizni angliyalmaymiz, emma shuni bilimenki, u yerde olturghan birsi bar”
Ana hayajanlanghan halda:“ yene bashqa nimini xalaysen?“
Nayman ana qolini asta Manmkurtning béshigha uzutup:” ular sining béshinggha nime qilghanlighini körup baqay” didi. Mankurt wurkigen halda derhal bishini tartti we shepkisini qoli bilen ching basurup turup, yuzini tetur qiliwaldi. Nayman ana shu chaghda uning béshi toghruluq héch gep qilmasliqning lazimlighini chüshendi. Del mashu chaghda uzaqtin bir ademning tögige minip kiliwatqanlighi körundi. Nayman ana derhal „kim bu kiliwatqan ?“ dep soridi. Mankurt: „Manga tamaq ekiliwatidu“. Nayman ana bir az hoduqti. Bundaq bir chaghda tuyuqsiz peyda bolghan Juan-Juangha körulmeslik üchün derhal tögisige minip bu yerdin uzaqlashmaqchi boldi we „Sen uninggha bir nime dime, men yene kilimen oghlum“ dep tögisini minip mangdi. Oghli héch jawap bermidi, héch bir ish bolmighandek, bu bolup ötkenler uning xéyalighimu kirip chiqmidi. Emma Juan-Juan bolsa Nayman anini körup qalghan idi. Shunga u derhal Nayman anining arqisidin qoghlighan bolsimu Nayman ana alla qachan közdin ghayip bolghan idi. Juan-Juan Mankurttin, kelgen kishining kim ikenligini sorighan bolsimu likin Mankurttin qanaetlengidek jawap alalmidi.
Juan-Juan Mankurtning qoligha bir oqyani tutquzup:“eger yene kelse uni öltur“ didi we ekelgen tamaqlarni tashlap qoyup kitip qaldi. Ertisi küni tang suzulush bilenla Nayman ana öz oghlini bu yerdi derhal qutuldurup, ilip kitish üchün yene keldi. Likin yiraqatin kiliwatqan Anini körgen Mankurt bir top tögilerning arisingha mukunup, Aning del köksini nishangha ilip olturdi.
Ana oghli terepke kiliwitip, uyqusiz, charchighan közliri bilen oghlini etraptin izdidi we „Oghlum, jinim oghlum! Men anang yene keldim, sini ilip ketkini keldim, hergiz qurqma! Men sini qutuldurimen, men sini bu qulluqtin azat qilimen! Sini öz yurtinggha ilip kitimen“ likin ming epsusu Anining nime dewatqanlighi Mankurtning xiyalighimu kirip chiqmayti, es- xiyali uni bir oq bilen itip ölturup, xojayinining buyruqini ijra qilishla idi. Shunga u öz anisini nishangha ilip oqyaning kérechini bar küchi bilen tartip, öz mehriwan Anisini nishangha ilip, peytni kötup, tögiler topining ichide yukunup ölturatti. Naman ana bolsa ensizlik ichide oghlini izdewatqan idi. Ana axiri öz oghlini kördi, oghlining közlirige quyashning nurliri chushup turatti, bu seweptin toghra nishangha ilish üchün, yaxshi bir pursetni kutup turatti.
Ana öz oghlugha waqirdi: “Jolaman, sen oghlum sen! Oghlum, ating Jolaman, sen Nayman sen! Men anang!! Jolaman oghlum!” mana mushu peytte oghluning özini top-toghra nishangha iliwatqanlighini iniq kördi, oghli bar küchi bilen kérechni tartip turatti:” Toxta! Atma!” peqet mashunila diyelidide, oq kilip anining yurikige gach qilip sanjildi. Nayman ana oqning zerbisidin Tögining ustidin yerge yéqildi, bishidiki aq romal asta leylep hawa kötörulup aq aqqugha aylinip ketti. Bu aq aqqu kökte turup, Nayman anining eng axirqi qitim aghzidin itishqa ölgurelmigen sözlirini tekrarlidi:” Ismingni xatirla! Kim ikenligingni xatirla! Dadangning iti Dönenbay! Dönenbay! Dönenbay!…” mana bügünki Dönenbay qushi shu zamanlardiki riwayetlerdin qalghan imish. Bu San-özek chölidiki mazaliqta ashu öz oghlini quluqtin qutuldurush yolida, öz oghli teripidin shéyit qilinghan ,Nayman anining mubarek tini yatarmish. Nayman ana mingen töge Aqmayanning neslidin bugunki Aq tögiler kelgen imish.
Aptor Chingiz Aytmatov Nayman ana riwayiti arqiliq “Insanlarni Mankurt bolushtin qutuldurayli!” digen uluwar bir mexsetni otturgha qoyudu we Mankurtluqning nime ikenligige jawap biridu.
Yedigey öz yiqinini Naymanlar mazarlighi etrapigha Musulmanlar usuli boyiche awaylap kömup, özi wapat bolghandin kiyin özini mana mushu yerge kömushni etrapidikilerge nesihet qilidu. We bundaq oylaydu: “Eger insanlar ölgendin kiyin, rohi bashqa bir janliqning bedenige kiridighan bolsa, men bir chumule bolushning ornigha, aq quyruqluq kökuyun bolushni oylaymen, u waqitta ashu ustimizde perwaz qiliwatqan kökuyundek, ta eng yuqarlarghiche uchup, bu wetenning tupraqlirini qanghiche körimen, közlerimni pütün ana wetenning ziminining ustidin héch ayrimaymen.mana bu mining arzuyum “ deydu. Yene u mundaq deydu :“Bedinim bolsa chirip, qurup tupraqqa arliship kitidu, chünki biz tupraqtin kelgen, axirda yene tupraqqa arshiship kitimiz”.
Hayatta tarixi weqeler, tarixi eslimiler köp, peqet bularning qandaq bolghanlighi, nimiler bolghanlighi muhim emes, muhim bolghini ötmushni yazma shekilde, bugunki künde bizge esqatidighan halda shehirlep birish eng muhimdur. Mundaq weqelerni yazma shekilde emes belki héchqandaq paydisi bolmaydighandekla sözlep qoyush, kiyinki ewlatlar üchün qilinghan bir düshmenliktur.
Yer yuzide bir kün kilidu, heqiqet öz yirini tapidu. Héchkimning qilghan eskiligi jazasiz qalmaydu. Heq we adalet bar we bu dunya yoq bolup ketgenge qeder bu choqum shundaq bolidu. Yer yüzide eskiliklerning, éghir heqsizliklerning dawamliq sir bolup qalmaydighanlighini, adaletning , heqiqetning yoq bolup ketmeydighanlighini oylisam rahatlinip qalimen we bu haytatta xoshal yashashqa medet bolidu. Heqiqet we adaletning yene bir qitim ghalip kilishi üchün waqit kitidu. Supbisizki bu ghelbilerning qolgha kilishi üchün japaliq bir jeryanni bésip ötushke toghra kilidu, emma haman heqiqet ghelbe qilidu, bu Dunya mewjutla bolidiken bu mushundaq bolidu.
Bir nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur
Nahayiti shepqetlik, Méhriwan Ulugh Allahning nami bilen bashlaymen:
11 ayning Sultani bolghan , Insanning Ruhiy dunyasi chin söyge bilen sughuruldighan mubarek Ramzan aldimizdiki hapte yitip kilidu.
Mubarek Ramzan ayida Roza tutush dinimizdiki 5 perizlerning ( Allahtin bashqa ilahning yoqlighi we Muhammet s.a.v ning Allahning elchisi ikenligige shaadet itish, 5 vah Namaz qilish , Roza tutush, Zakat berish, Sharaiti barlar ömride bir qitim beytul Heremg birip Heje qilish) biri bolup hisaplinidu .
Roza yalghuz Islam dini peyda bolghandin kiyin emes belki islam dinimizdin burunmu, Insanlargha Alla Roza tutushni buyrighan. Buningdin Roza tutushning Insanlar üchün neqeder muhimlighini bilimiz.
Ramzan ayi Vehiy ayi bolup, bu ayda söyumluk Peyghembirimiz Muhemmet (s.a.v) ge wehiy kélip, Kur`anning 1-ayiti yeni Elaq suresining(96-sure) munu ayetliri weyi kelgen :
“ Nahayiti shepqetlik méhriwan Allaning ismi bilen bashlaymen. Iy Muhemmet Insanni lexte qandin yaratqan , Perwerdigaringning ismi bilen oqughin. Sen oqughin! Perwerdigaring Insangha qelem bilen yézishni ügetken. Bilmigen nersilerni bildurgen eng keremlik Zattur……..).
Buning bilen ta 23 yilgha yiqin waqetta Kur`an kerim Peyghembirimiz Muhemmet (s.a.v)ge Jimril Eleysalamning wasitisi bilen ayetmu-ayet, süremu-süre wehiy kilip tamamlanghan.
Emdi bu yerde qisturup ötushke toghra kilidighan bir nerse barki Kur´an kiramning yer yüzige nazil bolghan 1-ayiti : „Oqu, Allaning nami bilen Oqu“ dep, Insanlarni Bilim ilishqa chaqirghan we özining cheksiz Hikmet sayipi ikenligi qeyt qilinghan.
Alla Insangha pütün Kainattiki sirlarni bilishke tigishlik iqtidargha ige Eqil-idrek bergen we bu Eqil bilen Bilim igenlep, bu cheksiz mujuziler bilen tolghan Alemning sirlirini bilishge chaqirghan. Dimekki Insanlar üchün bolupmu bizdek ajis Milletler üchün ilip éytqanda Bilim igenlep, Eqil-idrek bilen togha herket qilip, güzel kilechigimizni berpa qilish nahayiti muhimdur.
Uyghur millitining mutepekkur alimi Yusup Has Hajip özining Alemge meshhur kitawi „Qutatghu Bilikte“ esiride : ” Alla Insanni xillap tallidi we yaratti, uninggha Pezilet, Bilim, Eqil we Paraset berdi, uninggha Qelb ata qildi we Tilini rawan qildi, güzel Xuluq berdi. Alla insangha Bilim bergenligi üchün bugunki buyuklukke irishti, Paraset bergenligi üchün tugunler yéshildi. Xuda kimge Eqil-paraset, Bilim bergen bolsa uning qolidin köp yaxshiliqlar keldi. Ey insan Bilimni buyuk, Idirekni ulugh dep bil. Bu ikkisi xillanghan bendining mertiwisini östuridu. Qiyerde Idrek bolsa ulughluqqa irishidu, Bilim kimde bolsa u buyuklukke ige bolidu. Eqil-parasetlik oqalaydu, Bilimlik bileleydu. Bilimlik, parasetlik tiligige yétidu. Ey Insan! Bilimning menisini bil, Bilim bilgenlerdin Késel yiraqlishidu, bilimsiz késhilerning barchisi Késel kilidu, Késelni dawalimisa késhi tizla ölup kitidu. Yur ey bilimsiz Késilingni dawalat. Ey Alim bilimsizlining dawasini sen éytip ber. Paraset bir Chulwurdur, uninggha irishken Késhi tumenligen arzusi bolsimu , tiligige yételeydu. Bilim bilgen Késhi eziz bolidu. Herqandaq ishni paraset bilen ishle, waxtingni Bilim bilen mustehkemle…..“ dep Altun qurlarni tizghan.
Ulugh Dinni Alim Ilihal Töre mundaq digen: „Heqiqi Islamyet Ilim-medeniyet terepdarliridur, Jahaliyet bolsa, Islamiyettiki eng éghir, qebih gunahtur. Islam ilim bilen, Ilim islam bilen yashisa, shu chaghda Alem ongshilidu.“
Yalghuz Kur`an kerimla Ramza ayida Alla teripidin wehiy qilinip chushurulgen bolmastin belki yene burunqi Ilahi kitaplarmu Ramza ayida Alla teripidin chushurulgen. Bu toghrisida Nebiler Sultani Muhemmet peyghember Sellellahu Eleyhiy Vesellem(s.a.v) mundaq deydu:
„Silerege berket ayi bolghan Ramzan ayi yitip keldi. Bu ayda Allah silerge hessilep rexmet yaghduridu, xataliqliringlarni kechuridu, Dualiringlar qabul bolidu. Alla Taela bu ayda silerning besliship , yaxshiliq qilishinglargha qaraydu we Perishteler bilen silerni shareplenduridu.“ (Hadis-Sherif).
„Ramzan ayida turmushqa jingraq xirajet qilinglar(Bala-chaqanglargha xejligen pul we bashqa ihtiyajliq kishilerge qilinghan yardemlerni köpeytinglar). Chünki bu aydiki xejligen pulunglar Allah yolida xejligen pul dektur“ (Hadis-i sherif, Kenzül-Ummel).
Bu Ramzan ayida Roza tutishimiz, gunahlarnidin yéraq turushimiz lazim. Insanlargha méhri-shepqet , tebessem béxishlishimiz, Aghriqlarni yoqlishimiz, ajizlargha yardem qolimizni sunushimiz lazim. Bu Ramzan ayida dualirimiz qobul bolunidu, Uning üchün chin dilimiz, chin söygumiz bilen Ulugh Allahqa ikki qolimizni köturup Dua qilishimiz lazim:
Ey! Qudretlik birla Allah sanga tumen minglar mediyeler bolsun!
Allahning ismi bilen. Allahim, sining raziliqing üchün roza tutimiz we sen bergen nimmetler bilen iftar qilimiz. Undaq iken, sen bizge isil pezilet, eqil-paraset, bilim we jasaret, qeqrimanliq ata qilghin, bizge heya, güzel xuluq bergin. Biz bu arqiliq ustimizdiki qatmu-qat tugunlerlni yishishke nisip qilghin, Millitimizni bala-qazalardin uzul-kisil xali qilghin , Ey! Ulugh Alla , Muxteshem künlerni mashu dunyada körushke nasip eyligin. Ey qudretlik birla Alla sanga mendin tumen ming mediyeler bolsun! Sen mining könglumni cheksiz shepqetlik, méhriwan nürliring bilen yorutqin! Tilimni shaadet bilen bizigin! Ey ulugh Allah men hayatimda qelbimni oqtek qilghuche, qeddim yadek igiliwatidu, quzghundek qara chachlirim aqudek aqirwatidu sunga sen mining adiship yurgen yollirimni körsetkin, ilahim bizning ajizlighimizni bilisen, shunga mushkulatimizni, muxtajlighimizni sangila achimiz, bizni muxtajliqtin qutuldurghin! Manga eqil-idrek, bilim ata qilghin, sözumni rawan, közumni roshen qilghin, miningdin bu iman tonini yeshmigin! Axirqi nepisimni shaadet bilen uz!
Men bir köp itaatsiz qulung men, mining gunahlirim nurghun, ih! qedirdan! Öz peziliting bilen mini kechurgin, barliq muminlerge yar-yölek bolghin. Bu biwapa dunyaning ishlirini bizge asan qil! Bizni yamanlargha ot, düshmenge apet qilghin! Ih méhriwan tengrim! Mini himmet we muruwetlik qil! yuzumni kün we aydek yoruq qil! El- Ishlirimizni idare qilghuchilargha eqil-idrek, bilim, adaletlik, ras´chil, ghiywetsiz, toghra yol ata qil! Ularni tekeburluqtin, bihutluqtin saqla! Meghrurluq nurghun ishning bishigha chiqidu, shunga Meghrurluqtin saqla! Amani!
![2013-12-08 Port Melbourne LJS_5755 copy-X2[1]](https://tengritagh.org/wp-content/uploads/2015/01/2013-12-08-port-melbourne-ljs_5755-copy-x21.jpg)
Tengritagh Akademiyesi 
