Siyasiy Hayatim

Muhammed Imin Bughra ependining suriti (1901-1965)

Autori: Muhammed Imin Bughra

Sherqiy Türkistan zamaniwiy qatnash we xewerlishish wasitiliri arqiliq dunya memliketliri bilen alaqilishishi bolmighan, terk étilgen bir yer idi. Hökümran unsuri bolghan chinliq hökümet xadimliri sherqiy türkistan xelqini zamaniwiy terbiyedin merhum bir halette idare qilmaqta idi. Bu sewebtin sherqiy türkistan xelqi yigirminchi esirning bashlirida, ottura esirning qarangghuliqi ichide yashimaqta we chin hökümet xadimlirining éghir zulumlirini, milletning échinarliq derijide arqida qalghanliqini hés qilidighan kishiler yoq déyerlik idi.

Ottura teshil éliwatqan chaghlirimda (birinchi dunya urushi esnasida) sherqiy türkistan’gha chet’eldin bezi gézit – zurnallar we sayahetchiler kelgili bashlidi. Bu gézit – zhurnallarni zoq bilen oqup, taghamning öyide chet’eldin kelgen sayahetchiler bilen qilishqan söhbetlirini zoq bilen anglayttim. 1913 – yili xoten’ge kelgen türkiyelik bir sayahetchi mu’ellimdin xususi ders élip, az – tola zamaniwiy ma’arip we siyasi tetqiq terbiyisi adlim.

Hasili, 15 yéshimdin étibaren, chinliqlargha qarshi nepret héssi, millitim we yurtumning haligha qayghurush yürikimde orunlashqili bashlidi. Héssiyatning heydekchiliki bilen millitimning tarixini öginish, dunyadiki milletlerning qedimki we hazirqi zaman hayatlirini tetqiq qilish qizghinliqi kündin – kün’ge küchlenmekte idi. Epsuski, muhitimda manga bu sahede terbiye béridighan kishiler yoq idi. Peqet, özemning özemge terbiye bérishim lazim idi. 22 yéshimda tehsilimni tügitip, muderrslikni bashlidim. Medrisdiki ders usullirida yéngiliqlar keltürüshke tirishtim. Bu sewebtin, kona mute’essip küchlerning herxil düshmenliklirige uchridim.

1922- 1930 – yilliri arisida siyasiy jehettin bir emeliy ish qilalmidim we qilish qabiliyitini özemde hés qilalmidim. Emeliy herikitim 1930 – yilidiki sayahitim bilen bashlandi. Shu yili sherqiy türkistan ichide alte ay sayahet qildim. Yurtning her sinip kishiliri bilen körüshtüm, xelqning pikir we arzulirini anglidim. Her qaysi jaylardiki chin emeldarlirining weziyitini we jaylardiki eskiriy küchini bildim. Netijide, ochuq we tinchliq ichide bir siyasiy heriket élip bérishning mumkin emeslikini, quralliq bir inqilabtin bashqa charining yoqliqigha qana’et hesil qildim.

Sayahettin xoten’ge qaytip kélipla inqilabqa zémin hazirlash we xelqni etrapimgha toplashning charisini izdidim. Buningda hökümet teripidin bir tosalghugha uchrimastin xelqning manga yéqinlishishini qolgha keltürshüm kérek idi. Bu charini tépish ongay boldi. Diniy ilmim yéterlik bolghanliqi üchün, xotenning her yéride diniy nutuq sözleshke bashlidim. Her qétimqi nutqimni xelq uzaq jaylardin kélip tingshaytti. Bara – bara xoten ahalisining her qaysi siniptikiliri manga chongqur muhebbet baghlidi, hökümetningmu bular bilen kari bolmidi.

Inqilab

1931 – yili 6 – ayda bir mexpiy teshkilat qurdum. Bu teshkilatning ghayisi, inqilab üchün pul we qural – yaragh toplash idi. 1932 – yilining bashlirida yéterlik eza we pul toplan’ghan bolsimu, qoral bek az idi. 2 – ayining otturilirida teshkilatimizni hökümet sézip qélip, bizni qolgha élish üchün hazirliq qilghili turdi. Biz qolgha chüshüp qélishtin burun qandaq qilip bolmisun inqilabni bashlashqa qarar qilduq we 2 – ayning 24 – küni qaraqash shehirige hujum qilduq.

Bir sa’etlik soqushtin kéyin, qaraqashni alduq. Bizdin bir kishi, düshmendin 66 kishi öldi. Ikki kündin kéyin, qaraqashqa gherbtin we sherqtin hujum qilghan düshmenni 16 sa’etlik bir soqush bilen yengduq. Bir hepte ötkendin kéyin, xoten shehirini muhasirige alduq. 22 kün muhasiride qalghan düshmen axiri teslim boldi. Bir ay ichide pütün xotenni alduq. Undin kéyin, yerkenni 70 kün muhasire qilghandin kéyin, düshmen teslim boldi. Bu arida qumul, altay, turpan, aqsu we qeshqerdimu inqilab qozghilip, ürümchi we ilidin bashqa jaylar tamamen inqilabchilarning qoligha ötti.

1932 – yilining axirighiche, qeshqer wilayitining yéngisardin sherqte ichki chin chigrisidiki charqiliqqiche pütün jenupni qolumgha chüshürüp, parlaminitliq bir hökümet qurushqa muweppeq boldum. Bu mezgil ichide 31 qétim soqushush boldi.

Ros sowét hökümiti bu inqilab netijiside pütün sherqiy türkistanning azad bolup qélishidin endishe qilmaqta idi. Chünki sherqiy türkistan azad bolsa, ros qolidiki gherbiy türkistan ahalisighimu tesir yétip u yerdimu inqilab qozghilishtin ros hökümiti qorqatti. Shunga, ros hökümiti sherqiy türkistan inqilabini basturush üchün, omumiy waliy we bash qumandan «jing» (jin) bilen mexpiy kélishim tüzdi we uninggha ayropilan we qoral – yaragh yardem qildi. Lékin, jing bu yardemler bilen héch ish qilalmidi. Shuning bilen roslar shéngshisey isimlik bir herbiy emeldarni «jing »gha qarshi isyan qildurdi. Jing meghlup bolup chin’gha qéchip ketti, asiy shéng omumiy waliy we bash qumandan boldi. Roslar shénggha bir pirqe ros we bir pirqe chin eskiri bilen yardem qildi.

Roslarning bu yardimi bilen meghlub qilin’ghan shimal wilayetliridiki inqilab rehbiri xojaniyaz we asiy tunggan génirali majungyinglar qeshqerge qéchip keldi. Men xojaniyaz bilen birleshtim. Aldi bilen asiy majungyingni yoqitip, uningdin kéyin, ros eskerlirige qarshi axirqi nepsimizgiche wetinimizni mudapi’e qilishqa qarar qilishtuq.

1933 – yili 3 – ayning béshida majungyinggha qarshi urush bashlandi. Xojaniyaz qeshqerdin yerken’ge qéchip ketkenlikidin, qeshqer majungyingning qoligha chüshüp ketti. Méning ikki inim, général abdullah (shah mensur) we bérgadir qumandan nur ehme[ (emirsahip)ler 6000 eskiri bilen yéngisarda majungying bilen soqushti. 3 – ayning 28 – küni inim général nur ehmed shéhid boldi.

Yigirme kün dawam qilghan bu soqushta ikki inim bashliq 3200 eskirim shéhid we yaridar boldi. Bu zayi’atlargha, bu urushqa xojaniyazning qatnashmighanliqi seweb boldi. Kéyinche melum bolushlargha qarighanda, xojaniyazning men bilen qilishqan birlishish kélishimi, méni aldash üchün qilin’ghan iken. Shundaqla omumiy waliy shéngshisey bilen mexpiy kélishim tüzüp, manga we muhim bir qisim ademlirimge qarshi süyqest pilanlighan iken. Shuning bilen yerken we xotendiki inqilabchi eskerlerni öz teripige tartiwélishni boynigha alghan iken. Bu mexpiy kélishim, ros générali bétikifning xojaniyazgha yazghan bir mektübining 4 – ayning 4 – küni méning qolumgha chüshüshi bilen ashkara boldi.

Shuning bilen men yerkende xojaniyaz we majungyingdin ibaret ikki düshmen otturisida qaldim. Bu xeterdin qutulush üchün, 4 – ayning 5 – küni kéchide xoten’ge chékindim. Emdi xojaniyazning özi xeterge chüshüp qaldi. Yeni sherqte méning eskerlirim we gherbte majungyingning eskerliri uninggha düshmen idi. Xojaniyaz bu xeterlik ehwaldin qutulush üchün, aqsudiki général bétkifning qéshigha qachti. Netijide majungying yerkenni soqushmayla qolgha chüshürdi.

Emdi men, majungying w ros eskerliri qarshisida yalghuz qalghan idim. Ros eskerliri we majungying otturisida qattiq urush boliwatqanliqtin men ikki ay soqushmay turup, mudapi’ege hazirliq qildim. Majungying ros eskerlirining ayropilan we tankiliridin meghlub bolup es – hoshini yoqatqan halda az bir qisim ademliri bilen rosiyige qéchip ketti. Uning 8000 gha qeder eskiri maxusen isimlik bir herbiy emeldarning qomandanliqi astida qélip qaldi. Maxusen 6 – ayning 15 – küni pütün küchini yighip, xoten’ge hujum qildi. Menmu pütün küchüm bilen mudapi’e qildim. 6 – ayning 15 – küni kéchisi méning eskerlirim zawa meydan urushida meghlup bolup, perishan halda tarqilip ketti we men yénimda qalghan 300 eskirim bilen xotenning jenubidiki taghlargha chékindim. Maxusen xotenni ishghal qilip, manga qarshi esker chiqardi. Taghlardiki urushlarda düshmen meghlub we men ghalib weziyette bolsammu ozuq – tülük yoqliqidin eskerlirim kündin – künge azalghili bashlidi. 7 – ayning 20 – künige kelgende yénimda peqet 22 qoralliq eskirimla qalghan idi.

Hijret

Qarshimda yalghuz maxusen bolghan teqdirde, yene küch toplap uni wetendin heydep chiqirish imkani bar idi. Lékin, uni qoghlap kéliwatqan ros küchlirige qarshi turushim mumkin emes idi. Shuning üchün, 7 – ayning 27 – küni hindistan’gha hijret qilip bir mezgil purset kütüshke qarar qildim we shu küni sheydulladin hindistan’gha qarap yolgha chiqtim. 8 – ayning 12 küni ladaxqa kirdim. Keshmir we emretser qatarliq sheherlerde turdum. Déhli we bombaygha bardim. Muhim shexisler bilen körüshtüm. Hindistanda turghan mezgilde shu qana’etke keldimki, chet’elde wetinim üchün muhim bir ish qilish u zamanning dunya siyasitige héch toghra kelmeydiken. Shuning üchün sherqiy türkistan’gha qaytip yurtning taghliq jaylirida partizanliq qilip bir orunni qolgha keltürüp dunyagha tonulmaq we pürsiti kelgende istiqlal élan qilish pilani bilen yurtqa qaytishqa qarar qildim. A’ilemni hijazgha yolgha sélip 15 adimim bilen sodiger qiyapitige kirip, ismimni abdullah xan yerkendi dep özgertip, mexpiy sürette 1934 – yili 2 – ayning 2 – küni chatral yoli bilen yolgha chiqtim.

Shu chaghdiki hindistanning chégra ölkisidiki « dyr » din pamirghiche bolghan tagh yolliri pütünley qar bilen qaplan’ghan we at bilen seper qilish mumkin bolmaydighan bir pesil idi. Nerse kéreklirimizni yüdümchi kira qilip özimiz piyade mangduq. Qar chapqunluq künliride bir nechche kün toxtap, hawa échilghanda yene méngip, 3 – ayning 6 – küni afghanistanning waxan jilghisigha yétip barduq. Pamirdin adem ötüsh imkansiz bolghanliqtin borghil chégra yézisida ikki ay turup qélishqa mejbur bolduq. Chégrada turghan waqtimizda uyer, buyerge qéchip chiqip qalghan inqilab yoldashlirimdin 30 gha yéqin kishi yénimgha toplandi. Bir az qoral sétiwélish imkani tépip, yénimdiki ademlirimni qorallandurushqa yéterlik qoral toplidim.

Pamir yolining qarliri érip yol échildi. Tashqorghan teripige pamir qirghizliridin jasus yollidim. Pütün yollargha chin we ros eskerliri yerliship, bizni tutush üchün mukemmel tertibat élin’ghanliqi melum boldi. Aldimizgha méngish yaki hindistan’gha qaytishimiz imkansiz boldi. Afghanistan’gha chékinishtin bashqa chare qalmighan idi. Lékin, weten chégrisi közimizge körünüp turghan bir yerdin yene arqigha, uzaqlargha chékinishke könglüm razi bolmay qattiq qayghu we siqilish bilen chégra burghilda turup qaldim. Nurghun ademlirim ümidsizlinip, mendin ruxset sorap her terepke tarqilip kétip yénimda 15 kishila qaldi.

Bu arida afghanistan chégra emeldarliri, méning kim ikenlikimni bilip, hökümitige melum qilghan; Afghanistan tashqi ishlar ministirliki méning néme meqset bilen bu chégrida turiwatqanliqimni éniqlap chiqish üchün emeldarlirigha buyruq chüshürdi. Chégra emeldari mendin resmiy halda soridi. Men: «öz yurtumgha qaytish qesidi bilen kelgen idim. Bu yerde héchbir ishim yoq. Emma, yolum tosulup qalghanliqtin turup qaldim. Eger afghanistan hökümiti qobul qilsa, kabulgha bérip bir muddet u yerde turushni xalaymen » dédim.

8 – ayning béshida tashqi ishlar ministirlikidin bu telipimning qobul qilin’ghanliqi heqqide jawap keldi. Shuning bilen men gheyri resmiy hökümet méhmini süpiti bilen kabulgha qarap yolgha chiqtim we 9 – ayning 2 – küni kabulgha keldim.

Afghanistanda

Tashqi ishlar ministiri feyzi muhemmedxan, bash ministir serdar muhemmed hashimxanlar bilen körüshtüm. Köp hörmet we hemderdlik körsetti. Men ularning hörmetlirige teshekkur qilish bilen birge öz pikrimni we meqsitimni ochuq erz éytip dédimki: «men afghanistan hökümitining terepsizlik siyasitini obdan bilimen. Shunga afghanistanda turghan mezgilimde héchbir siyasiy pa’aliyet élip barmaymen. Emma, afghanistan hökümitidin shuni iltimas qilimenki, wetinim üchün heriket qilish pursiti kelgende afghanistan hökümiti méning derhal afghanistandin chiqip heriket qilidighan bir yerge kétishimge ruxset qilsun». Serdar hashimxan we feyzi muhemmedxanlar bu pikrimni xoshallq bilen qobul qildi we afghanistanda xatirjem yashishimgha yardem qilishqa wede qildi.

Kabuldiki 7 yilliq hayatim jeryanida qiyinchiliq tartmay yashidim. Özemni ashkarilimay zhunalist we siyasiy kishiler bilen alaqe qilmidim. Bu mezgilde türkche, erebche, parsche we ordu tillirini bilgenlikimdin paydilinip, bu tillarda manga kéreklik kitablarni yighip, gézit we zhurnallargha mushtiri bolup oqush bilen dunya milletlirining siyasiy we ijtima’iy ehwalini tetqiq qilish bilen shughullandim. Yene bir tereptin wetinim üchün zamaniwiy shekilde bir tarix yézish ishini bashlidim.

Netijide, «sherqiy türkistan tarixi» namliq kitabni yézip tamamlidim. Buningdin bashqa wetinimning jughrapiyisi we bashqa témilarda risaliler yazdim. Dunya siyasiti we milletlerning siyasiy, jughrapiy, ijtima’iy we iqtisadiy weziyiti bilen öz yurtumning weziyitini we millitimning ijtima’iy, ilmiy we iqtisadiy weziyitini sélishturup tetqiq qildim. Yurtumning istiqbalini yaxshi bir aqiwetke ige qilish üchün özemge toghra bir yol tépishqa tirishtim.

Chin – yapun urushi bashlan’ghanda bezi kishiler manga, yapunlar bilen birlikte heriket qilishimni tewsiye qildi. Emma men buni muwapiq körmidim. Chünki, yapunlarning yardimi bilen yurtumni azad qilishni anche mumkin emes dep qarayttim. Eger mumkin bolsimu, bu « xojayin yenggüshlimek »tin bashqa bir netije qolgha keltürmeydighanliqini éniq bir heqiqet dep chüshenmekte idim. Sherqiy türkistan u chaghda chin, ros we yapun tehditi astida idi. Démek, sherqiy türkistan yolwas, éyiq we börining otturisida qalghan qoyning halitide idi. Bu ehwaldiki qoy, eger eqlini yoqatmisa, uning ajiz düshminining himayisige ige bolup jénini qutquzush üchün u ajiz düshmen bilen hemkarlishishni xalaydu.

Bu pikir bilen men chin hökümiti bilen kélishim qilish qararigha keldim. Emma, bu waqitqiche chin hökümiti bilen héchbir alaqe qilmighanliqimdin chin hökümitige udul bu qararimni bildürüshni munasip körmey bir waste izdep turghan waqitta, 1939 – yili 11 – ayning 2 – küni iysa aliptékin ependi kabulgha keldi.

Iysa aliptékin ependi yurtning azadliqi üchün, yurt ichide heriket qilishqa imkan tapalmighanliqtin chinge bérip, hökümet erbabliri bilen sözleshmek, gézit – z’hornal neshir qilip yurtdashlarni oqutush ishliri bilen tirishiwatqan bir sepdishim idi. Chin – yapun urushi dewride chin hökümiti teripidin islam ellirige bir dostluq ziyaret heyiti ewetilgen bolup, iysa aliptékin ependi bu heyi’etning re’isi idi. Iysa aliptékin ependi islam ellirini ziyaret qilip kabulgha keldi we hökümet méhmini bolup bir qanche kün turdi. Bu muddet ichide iysa aliptékin ependi bilen uzun muzakiriler qilip, chin hökümiti bilen kélishim qilish usulini muwapiq körduq we iysa aliptékin ependi wastiliq wezipini üstige aldi. Iysa aliptékin ependi qolidin marshal jiyang kayshik ( jiyang jéshi ) we bashqa muhim shexislerge mektub yazdim. Chin hökümitidin jawap keldi. Mezmuni : hindistan’gha ötüp, u yerde chin we türkistanning ortaq menpe’eti üchün xizmet qilishimni chin hökümitining muwapiq körgenlikidin ibaret idi.

Hindistan engiliye hökümiti méning hindistan’gha ötishim üchün wiza bérishni ikki yil kéchiktürdi. 1941 – yilining bashlirida kabuldiki en’gliye elchixanisi wiza bérishke qarar qilin’ghanliqini bildürdi. Wiza élip 1942 – yili 3 – ayning 23 – küni pishawurgha keldim. U yerdin kalkottagha bérip, chin bash konsuli bilen körüshtüm. Bash konsul paw ependi méning hindistanda turup xizmet qilishim üchün chin hökümiti teripidin resmiy buyruq yoqluqini bahane qilip, chin’gha bérishimgha tereptarliq bildürdi. Men chin’gha bérishni qobul qilmidim. Bu sewep bilen konsul méni chin’gha ziyanliq heriket qilidu dégen guman bilen méni hindistandin chiqérishqa heriket qildi.

Man kalkuttadin rawalpindidiki a’ilemning qéshigha kéler – kelmes in’gliz mexpiy saqchi ( si. Ay. Di ) ning nazaritige élindim. 4 – ayning 29 – küni pishawur saqchining qolida sansur élip qalghan töt sanduq kitablirimni alghili pishawurgha barghinimda, ular mexpiy saqchi bashliqining déhlidin kelgen bir buyruqni manga bildürdi. Buyruqta, hindistan hökümiti méning tézlik bilen hindistandin chiqip kétishimni telep qilmaqta idi. Men qolumda pulum bolmighanliqtin bashqa bir yerge kétishim mumkin emes dédim.

5 – ayning 2 – küni méni pishawur merkizi türmige qamidi. Rawalpindide a’ilemge qarawatqan ikki tughqinim abdulkérim hajinimu méni qamighan türmige élip kélip qamidi. In’gliz hökümitige bir nechche qétim muraji’et qilip, néme jinayet bilen qamalghanliqimni sorudum. Jawabida, jinayitim barliqini yazmay, hindistandin chiqip kétish sherti bilen türmidin chiqirilidighanliqim bildürülgen. In’gliz hökümiti chin hökümitige muraji’et yézishimgha ruxset qilmidi. Axiri xanimim, jang kayshikke, iysa begke we bashqa hökümet ademlirige murajet yazdi. Netijide marshal jang kayshikning buyriqi bilen chin bash konsulining kapalet bérishi netijiside, 1943 – yili 1 – ayning 8 – küni méni qamaqtin chiqartti. Pishawur mexpiy saqchilisi, merkezdin buyruq boyiche bashqa yerge kétish we yaki hindistanda turushqa hoqoqluq ikenlikimni bildürdi. Ikki hepte ötkendin kéyin, déhlidin yene méning chin’gha kétishim lazim ikenliki toghrisida buyruq keldi. Bu buyruqqa bina’en méni a’ilem bilen birlikte saqchi qoshup mejburiy halda kalkuttagha élip bérip chin bash konsuligha tapshurup berdi.

Chin bash konsuli chungchingdin kelgen bir télgrammini körsetti. Bu télgramma: « a’ilem bilen chin’gha bérishimni buyrughan, ayropilan kirasi we yol chiqimini konsulxana teripidin temin qilindighanliqi» bildürülgen télgramma iken. Iysa ependimmu chin’gha bérishimni dewet qilip mektub yazghan idi. Shuning bilen 1943 – yili 4 – april küni kalkuttadin ayropilan bilen heriket qilip, shu küni axshimi chungching ayrodurumigha yétip barduq. Ayrodurumda iysa ependi bashliq yurtdashlar, erkan herbiy riyasitining, xarijiye wazaritining, gomindang partiye teshkilat wazaritining we musulmanlar jem’iyitining ezaliridin terkib tapqan yüzge yéqin kishi méni qarshi aldi. Chungchingda bir qanche kün hökümet méhmini bolup, merkizi méhman kütüshte qalduq. Yaxshi kütiwélishqa érishtim. Marshal jang kayshik: «yurt we millitingiz üchün qilghan xizmetliringizni teqdirleymen. Bu yolda chekken zexmetliringizge chongqur hemderdlikim bar. Chungchingda wetiningiz üchün xizmet qiling, yardem qilimen. Waqti kelgende, wetiningizge qaytip bérip, u yerde paydiliq xizmetler qilishingizni ümid qilimen» dédi.

Chinde

Iysa ependi bilen uzun muzakiriler qilghandin kéyin, siyasiy prinsipimizni mundaq bikittuq:

1. Chin hökümitidin hazirche musteqilliq telep qilmay, muxtariyet telep qilish. Bu muxtariyetning asasi shular: tashqi siyaset we mudapi’e ishliri chin merkeziy hökümitining qolida bolup, bashqa ishlarda sherqiy türkistan toluq azad bolush.

2. Muxtariyet telipimiz üchün, chin hökümitige we herqaysi resmiy qurultaylirigha telepname bérish.

3. Öz teripimizdin türkche neshriyat chiqirish, millitimizge muxtariyet heqqide toghra terbiye bérish. Neshriyatimiz teripidin chinche mejmu’e ( zurnal ) chiqirip, chin millitining jama’et pikrini türkistan terepke mayil qilish. Yene bir tereptin chinning muhim gézit – zurnalliri arqiliq teshwiqat yürgüzüsh.

4. Muxtariyet élin’ghandin kéyin, azad bir hawa ichide millitimizning siyasiy mepkurisini milletchilik noqtisida birleshtürüp, herqandaq ejnebiy hakimiyetni qobul qilmaydighan sewiyige kötürüsh üchün millitimizning siyasiy éngini östürüsh, iqtisadiy ehwalini yaxshilash, ma’arip we medeniyetni yuqiri kötürüsh.

5. Türkistan ahalisining ilmiy we siyasiy sewiyesi musteqilliqqa muwapiq bir yolgha kirgendin kéyin, ikkinchi basquchta musteqilliq telipini otturigha qoyush. Bu qararlirimizgha chinde yashimaqta bolghan, chin riyaset jumhur mejlis ezasi mes’ud beg qatarliq yurtdashlarmu qoshuldi. Men chin’gha kélishtin burun iysa ependi altay isimlik mejmu’esini chiqirishqa bashlap, birinchi sanini chiqarghan iken. Men birinchi ishim bolup altay mejmu’esining bash muherrirlik wezipisini üstümge aldim. Zurnilimiz yuqiriqi prinsiplar asasida maqalilar bilen tolghan halda chiqishqa bashlidi. Yene bir tereptin altay mejmu’esining chinchisini chiqarduq. Uzun’gha qalmay bu neshriyatimizning hem millitimiz ichide hem chin milliti ichide yaxshi tesir qozghighanliqi ashkara boldi. Chin ziyaliliridin sonyatsen (sunjungshen )ning oghli doktur sunfu bashliq tereptarlirimiz we mute’essiplerdin gomindang partiysining eng küchlük kishiliridin chingkufu bashliq küchlük muxaliplirimiz meydan’gha chiqti. Tereptarlirimiz bu herikitimizni dawamlashturushimizgha jasaretlendürüp pikir bermekte idi. Muxaliplirimiz herxil qiyinchiliqlar tughdurup hetta bezide qorqutup pa’aliyetlirimizni toxtitishqa tirishmaqta idi.

Bu muxaliplirimiz bizning ayrim bir millet ikenlikimizni étirap qilmaytti. Türkistan türk millitini chin millitining bir parchisi dégen idiyeni tarqitatti. Türkistan türk millitige héchqandaq siyasiy mewjudiyetni tonumaytti. Bularning ghayisi türkistan türk millitini yutuwétish we assimlatsiye qilip tarix sehnisidin yoqtishtin ibaret idi. Bu ghaye üchün gomindang partiye teshkilat ministirlikide mexsus teshwiqat idarisi qurulghan idi. Bu asassiz nezeriye we zalimane ghayige qarshi biz ilmiy delillerge asaslan’ghan mudapi’e we bezi hujum mujadililirimiz bilenla qalmay, bulargha qoshup sun jungshenning «üch meslek – senmin juyi» isimlik chinning muqeddes kitabi, dölet teshkilat layihisi qatarliq eserlerdiki bizge paydiliq bolghan parchilarni neshir qilip muxaliplirimizni meghlup qilmaqta iduq. Chünki, bu eserlerde bizni musulman türkler dep ataydu. Chinning siyasiy chégrisi ichidiki milletlerge milliy muxtariyet bérishke wede qilidu. Chin chégrisi ichidiki milletler qanun aldida barawer deydu. Bu eserlerde buninggha oxshash sözler xéli köp uchraydu.

1943 – yilining axirlirida chin hökümiti asasiy qanun layhisini hazirlash komitéti isimlik bir komitét qurdi. Bu komitétning re’isi doktur sunfu idi. Komitét 180 maddiliq bir layihe hazirlap neshir qildi we herqaysi jem’iyet we xelqtin bu maddilar heqqide pikirliri bolsa, komitétqa melum qilishni telep qildi. Men we iysa ependi chin musulmanliri jem’iyiti bilen birlikte asasiy qanun layihisige pikir bérish üchün bir meslihet guruppisi qurup, 1944 – yili 3 – ayning 18 – küni bu heqte bes – munazire qilishtuq. Netijide, chin musulmanlar jem’iyiti bizning türkistan heqqide bermekchi bolghan pikirlirimizge qétilmaydighanliqlirini bildürdi. Iysa ependi bilen men türkistan namida 19 maddiliq bir telepname hazirlap 4 – ayda komitétqa berduq. Bu telepnamimizning muhim maddiliri shulardin ibaret:

1. Asasiy qanun’gha sherqiy türkistan xelqining «türk» milliti ikenliki ochuq yézilsun.

2. Asasiy qanunda sherqiy türkistan türk millitining muxtariyitining asasliri körsitilsun.

3. Asasiy qanunning 4 – maddisidiki «shinjang» sözi «türkistan» dep özgertilsun.

4. Asasiy qanun layhisining 4 – maddisidiki «chin döliti milliti» dégen sözni qobul qilmaymiz, «chin dölitige tewe milletler» déyilsun.

5. Layihening 5 – maddisigha shu jümle qoshulsun: «chin döliti chégrisi ichide milletler siyaset, iqtisat, ma’arip, medeniyet, din, til – yéziq we bashqa her heqte barawerdur».

6. Asasiy qanun layihisining 7 – maddisining axirigha shu bir madde qoshulsun: «chin dölitide ishlitidighan pul we pochta markiliri dölet ichidiki her bir milletning yéziqliri bilen bille bésip tarqitilidu.

7. Asasiy qanun layhisining 10 – maddisidiki: «diniy ishlar qanun’gha xilap bolmasliq sherti bilen meniy qilinmaydu» dégen söz élip tashlinip, bu maddigha shu ikki jümle qoshulsun: «dinda men’i qilinmighan ishlargha qarshiliq qilinmaydu, din’gha qarshi teshwiq qilinmaydu».

8. Layhining 27 – maddisidiki «moghul» sözining yénigha «türk» sözi qoshulsun.

9. 27 – maddigha shu bir jümle qoshulsun. «milliy qurultaygha eza saylinish heqqi her yerning yerlik ahalisigha mexsustur».

10. Layihening 81 – maddisidin kéyin, shu bir madda ilawe qilinsun: «chégra memliketlerde dewa we mehkime soraqliri shu yerning öz ahalisining tili we yéziqi bilen bolidu».

11. Layihening 85 – maddisidin kéyin, shu bir madde ilawe qilinsun: «her türlük imtihan her milletning öz til we yéziqi bilen bolidu».

12. Layihening 90 – maddisidiki «moghul» sözining yénigha « türk » sözi qoshulsun.

13. Layihening 99 – maddisigha shu bir jümle qoshulsun: «ölke waliylirining choqum yerlik xelqtin bolushi we xelq teripidin saylinishi sherttur».

14. Layihening 133 – maddisidin kéyin, shu bir madde ilawe qilinsun: «chin döliti ichidiki her bir milletning her derijilik oqushliri öz tilida bolidu».

15. 138 – maddigha shu jümle qoshulsun: «qanunlar her milletning yéziqi bilen bésilip neshir qilinidu». Telepnamimizning bashqa töt maddisi, yuqiriqi maddilargha yardemchi söz lerdin ibarettur.

Telepnamimizning nusxisini 1944 – yili 10 – ayning 13 – künidiki chinde eng köp oqulidighan «dagung baw» gézitide élan qilduq. Telepnamimiz gézitte élan qilin’ghandin kéyin, chin jama’et pikride büyük bir hayajan qozghaldi. Mute’essip öktichilirimiz bizge qattiq reddiye bérip, yuqiriqi hayajanni yoqitishning charisini izdeshke bashlidi. Bu charining jama’et pikrige metbu’at arqiliq bizning otturigha qoyghan pikir we köz qarashlirimizni yalghan körsitidighan delillerni otturigha qoyushtin ibaret bolushi tebi’iy idi. Buning üchün, ching gofu bashliq öktichilirimiz chin tarixi, türkistan tarixi we siyasiti mutexesisi dep atalghan proféssur li dungfangni bizge qarshi metbu’at körishi üchün meydan’gha chiqardi. Proféssur li dungfang merkez gézitide uzun bir maqale élan qildi.

Proféssur li dungfang maqaliside bizning layhimizdiki türklük pikrimizni, yurtimizni shinjang démey «türkistan»dep atilishi toghrisidiki telipimizni we muxtariyet telep qilghanliqimizni herxil deliller bilen ret qilishqa kirishken idi.

Men bu maqalini jümlimu jümle ret qilip, öz közqarashlirimizning delili üchün, yéngi deliller bilen maqale yézip merkez gézitte élan qildim. Proféssur li dungfang maqalemge jawaben ikkinchi maqalisini élan qildi. Men uni ret qilip, téximu tepsili yene bir maqale élan qildim.

Bu qelem körishi biz üchün köp paydiliq boldi. Chünki buningda terepdar, biterep we öktichi chin shexsiyetliri méni ghalip w li dungfangni meghlup dep baha berdi. Chinning chong alimliri we siyasiy shexsiyetliridin meshhur jen bozen, meshhur yazghuchi go moro, proféssur dingchumin we proféssur ma jungying bashliq köp kishiler öyümge kélip méni tebriklidi. Doktor sunfu : «men buningdin kéyin, sizni türk dep ataymen» dédi. Chin teptish mehkimisi bashliqi yoyo rin: «telipingizning emelge éshishigha qoshulalmisammu, küchlük ilmiy pakitliringiz aldida hörmet bilen igilimen » dédi.

Bu qelem körishimiz tüger – tügimes chingdu shehiride ikki aliy mektep oqughuchiliri namayish ötküzüp, hökümetke 9 maddiliq telepname sundi. Buning 9 – maddisida türkistan’gha muxtariyet bérilishi telep qilin’ghan. Öktichilirimizgha kelsek, gomindang rehberliridin partiye teshkilat ministiri chinglifu méni we iysa ependini ministirlikke chaqirip, qelem körishimizni toxtitishimizni telep qildi. Men shu jawabni berdim: «millitimiz we xelqimizning qanuniy hoqoqliri mesliside bizge qarshi élip bérilghan küreshte mudapi’e weziyiti élishqa mejburmiz. Eger qarshi terep hujum qilmisa, biz hujum qilmaymiz». Ministir: «proféssur li, emdi yazmisun. Sizningmu uninggha bir nerse yazmasliqingizni soraymen. Yurt we millet heqqidiki pikirliringizni hökümetke bérish paydiliqraq bolidu » dédi. Men qobul qildim. Ikki kündin kéyin, mezkur ministirning bash katibi law mixu’en ependi bizni bir yémek ziyapitige chaqirdi, barduq. Ziyapet zalida yüzi külüp turghan emma bek xijil bir kishini bash katip law bizge tonushturup, proféssur li dungfang ikenlikini éyitti we: «bu ziyapet ikkinglarni dost qilish üchün orunlashturulghanidi. Ikkinglarning qelem kürishi chinning ziyali kishilirige sherqiy türkistan heqqide köp bilimler béghishlidi. Eger dostluq we birlikte ishleydighan bolsanglar téximu köp paydiliq bolidu» dédi. Proféssur li dungfang bilen qol éliship qizghin körüshtuq. Proféssur li öz aghzi bilen meghlup bolghanliqini étirap qildi. 1944 – yili 10 – ayda bashlighan qelem kürishi 1945 – yili etiyazda axirlashti .

1944 – yilining axirlirida türkistanning shimalidiki ili, chöchek we altay wilayetliride chin’gha qarshi inqilab qozghilip, «sherqiy türkistan jumhuriyiti» élan qilindi. Bu inqilab bizning chin merkizidiki qelem kürishimizge meniwiy küch bermekte idi. Kürishimizdiki ghalibiyitimizning we yurt ichidiki inqilabning öktichilirini ajizlashturup bizge jasaret bergenliki bek ochuq bir heqiqet idi. Biz bu pursettin paydilinip 1945 – yili 3 – ayning 13 – küni marshal jang keyshik bilen körüshtuq we sherqiy türkistan heqqide uzun bir muzakire qilish arzuyimizning barliqini bildürduq. Marshal nahayiti xuhalliq bilen qobul qildi we bir hepte ichide bizni muzakire üchün dewet qilidighanliqini éyitti. 13 mart axshimigha yémek dewiti keldi.

Mezkur axshamda iysa ependi bilen ikkimiz barduq. Dewet shexsi bolup, re’is jumhur, bash katibi, ichki ishlar ministiri we mongghol – tibet komitéti re’isidin bashqa kishi yoq idi. Re’is jumhur «pütün söz we telepliringlarni héch tartinmastin sözlenglar, belki türkistan meslisini hel qilishqa yaraydighan bir netijige baramiz» dédi. Men türkche sözlidim, iysa ependi chinchige terjime qildi. Aldi bilen, chinning türkistandiki texminen ikki esirlik hakimiyiti tarixchisini, bu dewr ichide chin emeldarlirining zulumlirini we bu zulumlargha qarshi türkistan xelqining 36 qétimliq qanliq inqilabini sözlidim. Uningdin kéyin, türkistan meslisini hel qilish charilirini sözlidim. Marshal sözlirimni nahayiti diqqet we sebir bilen anglidi. Muzakire üch yérim sa’et dawam qildi. Axirida marshal bu söhbettin memnun bolghanliqini éyitti we: «heqiqetni ochuq sözlidingiz. Bügünki aghzaki telepliringizni yézip manga resmiy shekilde béringlar. Yéqinda échilidighan gomindang partiysi omumiy qurultiyida muzakirige qoyup, bir netijige yetküzeyli» dédi. Marshalning bu sözidin biz chong ümidlenduq we derhal ishqa kiriship, uzun bir kirish söz we 16 maddiliq bir layihe teyyarlap, 29 martta marshalgha yolliduq. Bu layihede asasiy meqset milliy muxtariyet telibi, türkistandiki inqilabchilar bilen türkistan we chin’gha paydiliq sülhi qilish telibi we türkistanning sabiq zalim waliysi shéngshiseyge jaza bérish telepliri idi.

4 – ayning 6 – küni 1200 kishilik zalda échilghan partiye omumiy qurultaygha chindiki türkistanliqlardin méni, mesud ependini we yolwas begni qatnashturdi. Marshalgha bergen layihimizning qurultaygha bérilish ümidi bilen 5 künni ötküzduq. Axiri bu layihening qurultaygha bérilmeydighanliqini anglap, derhal layihedin bir nusxa teyyarlidim. Chin qurultayliri qanunida ezalardin 40 kishi qol qoyghan layiheni mejliste élan qilishqa we muzakirige qoyushqa qurultay riyaset heyi’iti (yighin’gha riyasetchilik qilish heyiti) mejbur idi. Shuning üchün layihimizge qol qoydurush üchün tonughan – tonumighan ezalargha muraji’et qilishqa mejbur boldum. Her kishi qol qoyushtin qachmaqta idi. Köp qiyinchiliqlardin kéyin, tibet – mongghul komitéti, chet’eldiki chin muhajirliri wekilliri we bezi ziyalilardin 42 kishige qol qoydurup mejlis riyaset heyi’itige berdim. Mejlis riyaset heyi’iti ilajsiz layihimizni élan qildi. Chégra ölkiliri siyasi komitéti isimlik bir mejlis komitéti qurulup, layihimiz mezkur komitétqa hawale qilindi. Mejlis riyaset heyi’itidiki doktur sunfuning teshebbusi bilen biz türkistanliqlardin üch eza komitétqa qatnashtuq. Komitét töt qétim yighin ötküzdi. Nahayiti qattiq talash – tartishlar boldi. Netijide, köpchilik bizning paydimizgha awaz berdi. Mejlis riyaset heyi’iti komitétning bu qararini qurultaygha qoyushqa chidimay «aliy komitét» namida 60 kishilik bir komitét teshkil qilip, layhimizni bu komitétqa tapshurdi.

Bu komitétta herbiy ministir général beyjungshi, ma’arip ministiri ju jiyawxu’a, ijtima’iyet ministiri go jingguang, gomindang partiye bash katibi général u tiching, xelq siyasiy mejlis bash katibi shiyawlizi we hindistanda turushluq bash elchi lu chiyawlun bashliq muhim dölet erbabliri bar idi. 4 – ayning 15 – küni komitét mejlisi échildi. Shiyawlizi re’islikke saylandi. Shiyawlizi bizge terepdar démokrat bir kishi idi. Re’is méni sözge teklip qildi. Bir sa’et sözligen sözümde layihimiz heqqide yéterlik izahat bedrim. Mendin kéyin, général beyjungshi, général u tiching, go jingguanglar söz élip layihimizni qollidi. Lu chiyawlun söz élip layihimizni shiddet bilen ret qildi. Men lu chiyawlun’gha jawab bérish üchün söz heqqi telep qildim. Lékin, luchiyawlunning xanimi söz qilishni telep qilghanliqtin u xanimgha ötündüm. Xanim érining sözini ret qilip, layihimizni qollidi we qattiq külke , alqishlar bilen qarshilandi. Méning söz qilishimgha hajet qalmidi. Layihimiz luchiyawlunning qarshi awazi we 59 qobul awaz bilen maqullinip, riyaset heyi’itige qayturuldi. 4 – ayning 16 – küni layihe qurultayda oquldi we güldürqaras alqishlar bilen qobul qilindi. Marshal jang keyshik derhal layihimizni qoligha élip bir qanche deqiqe bir némiler yazdi we tekrar oqushqa buyridi we oquldi. Muxtariyet we buninggha munasiwetlik maddilarni öchürüp «türkistan xelqining tiligha we dinigha hörmet qilinidu, iqtisadiy we medeniy ishlirigha yardem qilinidu» dep yéziliptu. Bu oqulghanda bek az kishiler chawak chaldi.

Mejlisning hawasi intayin soghuq bir hawa aldi we mejlis re’isi derhal yighinni toxtatqanliqini élan qildi. Men mejlis re’isining aldigha bérip marshalning qanun’gha ri’aye qilmighan bu qilqigha naraziliq bildürdim. Re’is qorqunchi bilen manga teselliy bermektin bashqa gep qilalmay ornidin turup chiqip ketti. Melum boldiki, bizge öktichi bolghan mute’essip onsurlarning tesiri astida qélip, bizge bergen wediliridin yéniwélishqa mejbur bolghan marshal, layihimizni emeldin qaldurush üchün pütün charilarni qollan’ghan iken. Meqsiti hasil bolmighanliqtin déktatorluq yoli bilen layiheni emeldin qaldurushqa jiddiy qarar bergen iken.

Etisi riyaset hey’itige resmi naraziliq mektubi tapshurduq. Riyaset hey’iti resmiy jawab bermidi. Peqet riyaset hey’itidin ikki kishi éghiz arqiliq epsuslan’ghanliqini bildürüp, kelgüside sizge köp pursetler kélidu dep teselliy bergen boldi. Bu qurultayda yüz bergen yene muhim bir hadisini bayan qilishni lazim kördüm: 4 – ayning 18 – küni chüshtin kéyin mes’ud ependi sözge chiqti. Sözide 1934 – 1944 – yilliri arisida omumiy waliy we bash qomandan bolghan shéngshiseyning zulumlirini nahayiti tesirlik we pasahetlik sözler bilen anglatti. Sözining axirida: «bir chinliq bolghan bu waliyning türkistan xelqige qilghan 10 (esli tékistte 41) yilliq wehshiyane zulumliri, chin millitining 5000 yilliq medeniyet tarixining yüzige érimes bir qara dagh chaplidi. Ejeba chin milliti bu qara daghni éritip tashlash üchün gheyret qilalarmu?» dédi. Mejlistin güldürqaras alqishlar we dehshetlik peryatlar kötürüldi.

Mejlis tertiwi buzuldi. Her tereptin: «shéngshiseyge ölüm!» dégen awazlar yangrashqa bashlidi. Mejlis re’isi 15 minutta aran tertipni saqliyalidi we dem élish élan qildi. Shunimu unutmayliki, shéngshiseymu ezaliq süpiti bilen mejliste bar idi. Biz dem élish esnasida ornimizdin qozghalmiduq. Ezalarning bizni izahat bérip yene sözge chiqishimizni telep qilghan istek qeghezliri yaghmaqta idi. Shuning üchün yighin bashlan’ghanda mes’ud ependi söz telep qildi. Bu chaghda shéngshiseymu söz telep qildi. Biz türkistanliq ezalar shéngshiseyge: «séning söz qilish heqqing yoq!» dep warqiriduq. Mejlis ezaliridin 200 dek kishi qopup, «shéngshiseyge ölüm!» dep ghewgha chiqardi we bir qanche yash ezalar shéngshiseyge hujum qildi. Derhal zhandarmilar mejliske kirip hujumni toxtatti we shéngshiseyni mejlistin élip chiqip ketti.

Etisi marshal jangkeyshik sözge chiqip: «shéngshisey bolsa türkistanni merkizi hökümet üchün qoghdighan we merkezge 50 ming ser altun bergen bir kishidur. Shuning üchün ezalarning uninggha qarshi bolghan herikiti xata» dédi. Marshal sözini tügitishi bilenla biz mejlistin chiqip kettuq. Chüshtin kéyinki yéghin’gha bir naraziliq bayanati teyyarlap barduq. Meqsitimiz bu naraziliq bayanatini mejliske tapshurup, mejliske qatnashmaydighanliqimizni élan qilghanliqimizni pütün ezalargha bildürüp chiqip kétish idi. Lékin, yolwas beg mesilini général bey jungshin’gha éytip qoyuptu. Mes’ud beg we men mejliske kirishimizge général bey yénimizgha kélip, naraziliq bayanatnamisi bermeslikimizni we mejliske qatnishishni dawamlashturushimizni telep qildi. Yolwas beg généralning telipini derhal qobul qilip ornigha bérip olturdi. Men ching turdum, mes’ud beg éniq pozitsiye bildürmidi. Démek, men yalghuz qaldim. Bu chaghda mejlis qongghiriqi chélindi.

Men mejlis zaligha kirip, re’is orunduqining aldida turdum. Re’is yéghinni achti. Bu chaghda men otturidiki yoldin méngip, eng arqidiki ishiktin chiqip kettim. Bu herikitim bilen éghizda yéghin’gha qatnashmaydighanliqimni élan qilghan’gha oxshash bir uqum peyda qilghan boldum. Men bir ademning chiqip kétishi héchkimning perwayigha kelmeydighanliqini bilettim. Lékin, öz xiyalimche wetinim üchün bir sherep namayishi qilishni lazim körüp, aqiwitining néme bolushini oylimay bu heriketni qildim.

Shu axshimi, marshal jang keyshik teripidin bizni ziyapetke chaqirghan dewet qeghizi keldi. Ziyapetke barmasliqqa qarar qildim. Bu chaghda bir nechche dostlirim kélip, méning bu ziyapetke bérishim kéreklikini éyitti. Chünki marshal tünügünki nutqi heqqide izahat bérish üchün 1000 kishilik bir ziyapet orunlashturghan iken. Biz izahatni anglap béqish kérek déyishti. Etisi axsham ziyapetke barduq. Marshal bizni özi yuqirida olturghuzup, goya bu ziyapet bizning sheripimizge bérilgenlikini körsetken boldi. Marshal nutuq sözlep bizge özre éyitti we türkistan’gha tewejju (alahide étibar) béridighanliqini bildürdi. Bu ziyapetning meqsiti, méning mejlistin chiqip ketkenlikimning ezalar arisida we xelq ichidiki epkar ammida hayajan peyda qilishning aldini élish idi. Bu weqedin ümid qilghan netije chiqmighan bolsimu, epkar ammida shu ikki xil tesir peyda qildi:

1. Türkistan mesilisining chin epkar ammidiki ehmiyetsiz körünüshi yoqilip, chin siyasitide intayin muhim bir mesile bolup meydan’gha chiqti.

2. Shéngshiseyge qarshi nepret tuyghusining küchiyishini peyda qildi. Gomindang partiyisi ijra’iye we teptish ezalirini saylighanda shéngshisey pikir birliki bilen ijra’iye hey’et ezaliqidin élip tashlandi.

1945 – yili 5 – ayning 1 – küni, chin xelq siyasiy qurultiyi échildi. Bu qurultaygha yurtdishimiz qadir ependi eza idi. Bu mejlis yalghuz gomindang partiyisige xas yighin emes idi. Bu qurultaygha pütün partiylerning ezaliri qatnishidighan muhim bir qurultay idi. Shuning üchün qadir ependige ikki layihe teyyarlap qurultaygha sunush üchün berduq. Birsi yuqirida tilgha alghan layihe idi . Ikkinchisi, türkistanning sabiq zalim waliysi shéngshiseyge jaza bérishni telep qilghan layihe idi. Birinchi layihe köp talash – tartishqa seweb bolghan bolsimu yene yuqirida tilgha alghan gomindang qurultiyida uchrighan aqiwetke uchridi. Ikkinchisi, mejlis ezalirining qoshulushi we qollishi bilen testiqlinip qurultay teripidin hökümetke shéngshiseyge qanun boyiche jaza bérish telepnamisi sunuldi. Ikki hepte ötmey shéngshisey zira’et ministirlik we bashqa pütün resmiy emelliridin élip tashlandi.

2. 5 – ayning 16 – küni gensuning merkizi lenjugha kettim. Meqsitim, türkistan weziyitini yéqindin tetqiq qilish idi. Bu künlerde ili inqilabi kücheymekte, chin eskerliri chikinmekte we inqilabchilirimiz ürümchige 136 kilométir kélidighan manasqa kélip, ürümchini tehdid astigha almaqta idi. Türkistandin herküni yüzlerche chinliqlar qéchip lenjugha kelmekte we lenjudin ürümchige esker we qoral yötkelmekte idi. Biz bu inqilabning rawajlinishidin millitimizning qanuniy heq – hoqoqini qolgha keltürishidin xoshallanmaqta bolsaqmu, arqisida roslar bolghanliqidin köp endishe qilmaqta iduq.

1945 – yili 8 – ayning 24 – küni chin hökümiti tashqi mongghulning musteqilliqini étirap qilghanliqi munasiwiti bilen marshal jang keyshikning sözligen nutqi gézitlerde neshir qilindi. Bu nutqida, mongghullarning musteqilliqi we tibetliklerning muxtariyitini étirap qilish üchün, mongghul we tibet milletlirining uzun tarixqa ige bolghanliqliri we bu milletlerning öz yerliride topliship yashawatqanliqliri seweb qilip körsitilmekte idi. Emma, türkistan’gha oxshash ölke haligha kirip qalghan yerlerdiki milletlerge musteqilliq we yaki muxtariyet bérilmeslik, peqet chin milliti bilen qanuniy hoqoqta barawer bolup, diniy we iqtisadiy ishlirida erkinlik bérish bayan qilinmaqta idi.

Iysa ependi bilen men marshalning nutqigha qarshi bir naraziliq bayanati yazduq. Türkistan türklirining tarixi, medeniyiti, topliship yashishi, xelq noposi étibari bilen mongghul we tibetlerdin yuqiri orunda turidighanliqini körsettuq. Yalghuz jughrapiy we eskiri jehettin mongghul we tibetke oxshimighanliqimizdin musteqilliq we muxtariyettin mehrum qilinishimiz, manju impératorluqining esiri bolup, bu haletni dawam qildurush jumhuriyet tüzümining prinsiplirigha xilap bir siyaset ikenlikini bildürduq we axirida türkistan’gha derhal muxtariyet bérilishini telep qilduq. Bu naraziliq bayanatini yette nusqa yézip, marshal bashliq meshhur dölet erbablirigha yolliduq. Marshaldin jawab kelmidi. Bir qanchisidin mexpi jawab alduq. Peqet qanun tüzüsh orgini bashliqi doktur sun fudin kishini xoshallandurghuchi jawab alduq. Doktur sun funing jawabi muhim bolghanliqi üchün uni öz péti yazimen:

« mes’ud, muhemmed emin, qadir we isma’il ependiler, 8 – ayning 13 – küni yazghan mektubinglarni tapshurup élip teqdir qildim. Türkistan’gha aliy muxtariyet bérilsun dégen telipinglargha pütünley qoshulimen. Buning tézdin emelge éshishi üchün hemmimiz birliship heriket qilishimiz kérek».

Sun fu – jumhuriyetning 34 – yili, 9 – ayning 13- küni.

9 – ayning béshida, chin merkizi hökümiti ili inqilabchiliri bilen sülhi qilmaqchi boldi. Bu sülhide ros hökümiti türkistandiki konsuli wastisi bilen otturida kélishtürgüchi boldi. Mesilining ichki yüzi mundaq: ili inqilabchilirigha roslarning qural – yaraq we esker bilen yardem qilghanliqi op’ochuq meydan’gha chiqip qalghan idi. Bu qol tiqishtin chin hökümitining qattiq narazi bolghanliqini körgen roslar özini aqlash meqsiti bilen otturida sülhi qilip qoyush pikrini chin hökümitige bildürgen. Chin hökümiti mesilini tézraq hel qilish üchün bu pikirni derhal qobul qilghan idi. Sülhi muzakiriliri esnasida mushawire muwazine (meslihet we tengpung) unsuri bolushimizni hésablighan chin muzakire hey’itining bashliqi général jang mes’ud ependi, iysa ependi we méni ürümchige dewet qildi. Bu wesile bilen yurtqa qaytishimizdiki tosqunluq yoqalghan boldi we biz 1945 – yili öktebirning 17 – küni ürümchige kelduq.

Yurtqa qaytish

Ürümchige kélip awwal közümge körün’gen weziyet shu idi:

1. Merkez bolghan ürümchi shehiride chinliqlar türkistan türklirini heddidin ziyade xor körmekte we héchbir türkning özining qanuniy heqqige ige bolushigha chinliqlar razi bolmighan bir halda körünmekte idi. Ilghar kishilerning tolisi qamaqxanilarda, qamaqxanining téshidikiliri qattiq nazaret astida idi. Chinliqlar türk dukandarlarning mallirini özliri xalighan bahada sétiwalmaqta idi, harwilarda pul bermestin olturup, buninggha naraziliq qilghanlarni urup weya yalghan töhmet bilen qamaqqa élish her qandaq bir chinliqning heqqi bolmaqta idi.

2. Türkistanning bashqa jayliridin kelgen xewerler téximu dehshetlik idi. Mesilen: yuqirida tilgha élin’ghan ürümchidikige oxshash ishlar bashqa jaylarda qatmu qat éghir bolghanning üstige her bir emeldar xelqning üstige özi xalighan alwanglarni sélish, tijaret qilish, hönerwenlerni pul bermey özliri üchün mejburiy ishlitish qatarliq zulumlarni qilmaqta idi. Eskerlerning xelqni bulash – talash ishliri, bir mehelle yaki bir kent xelqini qetli’am qilish ishliri bir adetke aylinip qalghan idi. Biz bu éghir weziyet heqqide xelq bilen ehwallishishni zörür körüp, 10 – ayning 22- küni ürümchidiki türklerning her qatlimidin 200 ge yéqin kishini chaqirip herbiy mektepning zalida bir mejlis achtuq.

Mes’ud ependi qisqiche söz qilghandin kéyin, men sözge chiqip ikki sa’et söz qildim. Sözümde, türkistanning siyasiy tarixchisini, ata – bowilirimizning milliy erkinlik üchün qilghan tirishchanliqlirini, ejnebiylerning zulmidin qutulush üchün qilghan we qiliwatqan her türlük siyasiy heriketlirini, chin merkizi hökümitining her milletke barawer hoqoq bergen qanunlirini sözlidim. Türkistandiki chinliqlarning türk millitige qiliwatqan wehshiyane zulumlirining qanunsiz ikenlikini we buninggha qarshi köreshning chin hökümitige qarshi isyan dep atalmasliqini sözlidim. Sözümning axirida, türkistan türklirining chin zulmidin qutulushi üchün quralliq inqilabtin ziyade milliy bir teshkilat astida tinchliqperwer bir köreshning köprek paydiliq bolidighanliqini uzun izahatliri bilen anglattim we birinchi nishanimizning milliy muxtariyet bolush pikrimni otturigha qoydum.

Bu mejlis, yillardin buyan dertlirini éytishqa imkan tapalmighan yashlargha birinchi purset idi. Yashlar arqa – arqidin sözge chiqti. Beziliri pewqul’adde dertlik lehje bilen chin zulumliridin söz qildi. Beziliri milliy birlik we milliy siyaset prinsiplirini anglatti. Söz arisida özini tutalmay yighlighanlar we peryad qilghanlar hetta: «chinliqlargha qarshi ochuq meydan urushi kérek» dep warqirighanlar boldi. Netijide méning otturigha qoyghan pikrim ittipaq bilen qobul qilindi. Bu mejlistin waliy wu jingshin we bash qomandan ju shiyawlinglar köp narazi bolup, jang jijunggha shikayet qildi. Yene bir tereptin türkistanliq mensep perest qazilar we chin xizmitide yüz – abroy qazan’ghan mensepdarlar namidin jang jijunggha we merkizi hökümetke télgiram bérip bizni türkistandin chiqiriwétishni telep qilghuzdi. Buning netijiside shu agahlandurush keldi, ikkinchi mundaq mejlis échishimiz men’i qilindi. Yashlarni nazaret astigha élip biz bilen körüshtürmeslikning amalini qildi. Bizning arqimizda paylaqchiliq pa’aliyetliri köpeydi. Biz imkan da’irisi ichide teyyarliq pa’aliyetlirimizni dawam qilduq. Bu teyyarliqlirimiz shulardin ibaret idi:

1. Milletning her sinip qatlimi bilen munasiwet baghlash.

2. Yéraq wilayetlerdiki munewwerler bilen alaqe ornitish.

3. Türlük wastiler bilen muxtariyet mepkurisini xelq ichige tarqitish.

Qisqa bir waqit ichide bu pa’aliyetlirimizning netijisi körülüshke bashlidi. Chünki, milletning herqaysi qatlimining köpchiliki bizning siyasitimizge tereptar ikenlikini körsitishte kéchikmidi. Chin hökümet ademliri bu weziyettin hés qilghan endishilirini yoshurmaydighan boldi. Hetta bizni türkistandin yéraqlashturush üchün chare izdewatqanliqlirini hés qilip qalduq. Lékin, chin hökümitining siyasiy erbabliri, türkistan weziyitining inchikilikini küzetken kishiler bizge qattiq mu’amile qilish terpdari emes idi. Chünki arqisida ros küchi bolghan ili inqilabchiliri bilen téxi sülhi bolmighan bir peyitte bizge qattiq mu’amile qilinsa, türkistanda hökümetke qarshi omumiy nepretning birdin köpiyishi éniq idi.

Biz we biz bilen oxshash pikirde bolghan köpchilik xelqning ros nopuzigha qarshi ikenlikimiz chin menpe’etige mas kéletti. Hemmige melum bolghinidek kommunizm istilasi üchün eng chong tosalghu milliy mepkuredur. Bizning türkistanda bashlighan milliy herikitimizdin roslar pewqul’adde bi’aram bolup, ürümchidiki ros bash konsuli bizning herikitimizge qarshi général jang jijunggha naraziliq bildürdi we bizni türkistandin bashqa bir yerge chiqiriwétishni telep qildi. Bu naraziliq biz üchün paydiliq boldi. Chünki, bu naraziliq bizning roslargha qarshi jiddiy onsur bolghanliqimizni ispatlaydighan siyasiy wesqe idi. Bu sewebtin, chin hökümet ademliri bizni waqitliq himaye qilish we bir tereptin herikitimizge mumkin qeder shara’it yaritip bergendek qilip bizni aldap, herikitimizni netijisiz qilish qararigha kelgenlikini chüshenduq.

Général jang bir küni men, mes’ud ependi we iysa ependi bilen ötküzgen shexsiy bir söhbitide ros konsulning bizning milliy herikitimizdin narazi ikenlikini bildürgenlikidin bizge xewer berdi we chin hökümitining bizning milliy herikitimizge qarshi emeslikini, türkistandin ros tehdidi yiraqlashmighiche bizning chindin ayrilmasliq prinsipimizgha jiddi terepdarliqini bayan qildi. Bizmu bu prinsipimizdin waz kechmeydighanliqimizni bildürduq. Biraq xelq üstidiki éghirchiliqlarni tügitish we eskerlerning siyasiy ishlargha arlashmasliqigha kapaletlik qilishni telep qilduq. Shundaqla, nachar eskiriy we hökümet emeldarlirini tézdin ishtin chiqiriwétishni telep qilduq. Buninggha général wede berdi.

Ili inqilabi rehberliri bilen munasiwitim

Bu mawzuda yene ürümchige yéngi kelgen könlirimge qaytimen.

Biz ürümchige kélishtin bir qanche kün burun ilidin üch kishilik bir sülhi muzakire hey’iti (wekilliri) ürümchige kelgen iken. Biz ürümchige kelgendin kéyin, 10 – ayning 20 – küni bu hey’et bilen birinchi qétim körüshtuq. Hey’et rehimjan, ubulxeyr töre we exmetjanlardin ibaret idi. Bu hey’etning muzakire maddilirida musteqilliq yaki aliy muxtariyettek türkistan’gha bir siyasiy orun temin qilduridighan sözler yoq idi. Peqet türkistanda omumiy waliy we hakimlarni xelq saylimi bilen belgilesh, ma’arip tili we resmiy türkche we chinche bolush; Omumiy kechürüm élan qilish we bulargha munasiwetlik teleplerdin ibaret idi. Biz bu hey’et bilen birinchi qétim körüshkinimizde musteqilliq telep qilishni we héch bolmighanda aliy muxtariyet telep qilishimizni tewsiye qilduq. Ular bu tewsiyelirimizni nahayiti toghra tapqanliqlirini bildürdi emma bu emeliyette körülmidi.

Hey’etning général jang bilen künlük muzakire qilishtin burun we muzakiridin kéyin, ros konsulxanisigha bérishi, türkistan xelqi üchün endishe qilishqa tégishlik bir mesile idi. Chünki, bularning sülhi muzakirisi roslarning yolyoruqi bilen élip bériliwatqanliqi melum bolghan idi. Biz türkistan sülhi mesiliside ros konsuli bilen muzakire qilduq we: «héch bolmighanda aliy muxtariyetni qolgha keltürüshimiz kérek idi. Lékin, ili wekillirining muzakire programmisida bu teleplerning yoqliqi bizni qattiq qayghugha salmaqta» déduq. Konsul bizning bu pikrimizni ili wekillirige yetküzüshni üstige almidi. Belki ili hey’itige bu pikrimizni özimizning bérishimizni tewsiye qildi. Buningdin shuni chüshenduqki, ros hökümiti türkistanning musteqilliqini yaki chin’gha tewe bir muxtariyet derijisini qolgha keltürüshni xalimaydiken. Ros hökümitining meqsiti türkistan xelqining chin bilen dawamliq küresh ichide bolup turush weziyitini shekillendürüp özi üchün her da’im türkistan ishlirigha arilishish yolini échip qoyush yeni türkistanni kozir qilip chin hökümitige bésim qilish iken.

Seksen kün dawam qilghan sülhi muzakire dawamida ili wekillirige yuqiriqi tewsiyimizni bérishni dawam qilduq hemde yuqirida tilgha alghinimdek, aliy muxtariyet dawasi we milliy teshkilat herikitini dawamlashturduq. Buningdin roslarning chöchüp ketkenliklirini yuqirida bayan qildim. Ili hey’itimu biz bilen körüshkende bek ihtiyatchanliq bilen söz qilidighan bolup qaldi. 1946 – yili 2 – ayning 1 – küni sülhi kélishimining bir qismi imzalinip, bir qismida kélishelmey muzakire üzülüp, ili hey’iti qaytip ketti.

Général jang chungchinggha qaytidighan boldi. Biznimu chungchinggha birge qaytishqa dewet qildi. Mes’ud we iysa ependiler ketmekchi boldi. Emma men türkistanda qélishta ching turdum. Général jang bek ochuq we qet’iy heriketlerde bolmasliqim sherti bilen qélishimgha qoshuldi. Général qaytishtin burun türkistanda kelgüside qurulidighan hökümetning teshkiliy we idariy sistémisi üchün bir qanun layihesi teyyarlishimni telep qildi. 5 – ayning 1 – küni pütün apparatliri bilen birlikte chungchinggha ketti.

Men ürümchide yalghuz qalghan mezgilimde méni körünüshte bolsimu az – tola himaye qilidighan hökümet ademliridin héchkim qalmighan idi. Waliy wu jungshin bashliq pütün hökümet xadimliri manga düshmen közi bilen qarap, pütün heriketlirimni jasuslar marap turatti. Mundaq bolush bilen birlikte öyüm ilghar kishilerning heqiqiy bir yighilish ornigha aylinip qalghan idi. Bu ehwaldin men yashlarning milliy we siyasiy idiyisini terbiylesh üchün xéli keng paydilinalidim. Könglümde oylighan milliy bir teshkilatqa eza bolidighan yashlarning bir tizimlikini teyyarlidim we bulargha munasiwetlik bashqa ishlarni shepe chiqarmay béjirduq. Bu mezgilde wu jungshin waliyliqtin élinip chungchinggha ketti. Shuning bilen manga heriket qilish imkani bir az chongaydi.

5 – ayning 3 – küni général jang türkistan’gha waliy hem gherbiy shimal ölkilirining herbiy we siyasiy bashliqi bolup keldi. Mes’ud ependi we iysa ependilermu birge keldi. Général jang telep qilghan qanun layihesini 96 maddiliq qilip teyyarlighan idim. Uni tapshurdum (1946 – yili 7 – ayning 30 – küni chiqirilghan «türkistan siyasiy ishliri qollanmisi» dep meshhur bolghan qanunning asasiy maddiliri bu layihedin öz piti élin’ghan maddilar idi).

Yoldashlirim chungchingdin qaytip kelgendin kéyin, bir milliy teshkilat qurushning peyti yétip kelgen idi. Meqsitimiz, türkistan milletchi partiysini qurush idi. Lékin, chin hökümiti we roslar buninggha qattiq qarshiliq qilghanliqtin birinchi qedemde partiye qurmasliq we bashqa bir isim bilen bir teshkilat qurushqa mejbur bolduq. Bu yéngi teshkilatqa «altay neshriyati» dégen isimni bérip, altay mejmu’esi (zhurnili) chiqirishqa bashliduq. Bu idare astida «erk» géziti chiqarduq. Her siniptiki köpchilik xelqqe siyasiy we milliy bilimlerni bérishte bu neshriyatimiz bir milletchi partiyning teshwiqat orgini rolini oynawatqanliqi üchün chin, ros we ili terep buni uzun’gha qalmay siziwaldi. Emma köpchilik xelq biz terepte bolghanliqtin herikitimiz we siyasiy prinsiplirimizning tinchliqperwerlik meydani bolushi netijiside qarshi terep ashkara bir tosalghu chiqiralmaytti .

6 – ayning 6 – küni, chin hökümiti bilen ili hey’iti arisida sülhi (bitim) ning pütün maddiliri imzalandi. Bu sülhi kélishimige muwapiq türkistan qanuniy bir siyasiy orun’gha (bashqa ölkilerge köre alahide imtiyazgha) ige bolalmidi. Bu kélishimning muhim maddiliri mundaq idi: türkistan ölkilik hökümiti 52 ezadin teshkil qilinip, 10 eza (re’is, bash katip, maliye, ich ishlar, ijtima’iy nazaretler buning ichide) chinliqlardin, qalghan 15 eza (ikki mu’awin re’is, ma’arip, temirat we sehiye nazaretliri buning ichide) türkistan ahalisidin bolidu. Tashqi we herbiy ishlar biwaste merkizi hökümetning qolida bolup, ölkilik hökümetning bu ishlar bilen héch alaqisi bolmaydu. Ili inqilabchilirining 12 ming eskiri dölet eskiri bolup, ili, chöchek we altay wilayetliride turidu. Nahiyining hakimlirini xelq saylaydu. Ölkilik hökümetke xelq teripidin saylinidighan bir mejlis nazaret qilidu.

Men bu hey’etke, bu kélishimdin razi emes ikenlikimni éyittim. Ilghar pikirlik yashlarghimu bu kélishimning türkistan xelqining azadliqigha toghra bir kapalet we tinchliqqa bir zamanet (zakalet) bérelmeydighan ehmiyetsiz bir nerse bolghanliqini chüshendürüshke bashlidim. Shuning bilen ili inqilab rehberliri bilen arimiz buzuldi. Ular xelqning közini boyash we bizning siyasiy prinsiplirimizni xelqqe yaman körsitish üchün, ros usulida bir yalghan dawa, qarilash (böhtan) oydurup chiqip teshwiq qilishqa bashlidi. Özlirini «musteqilchi» deb izni «Xenchi» déyishti.

Bu külkilik dawa we qarilashni türkistandiki ros beshinji qolliri bar küchi bilen tarqitishqa bashlidi. Men we iysa ependi we bizge egeshken milletchi yashlar ulargha qarshi qattiq mudapi’e halitide iduq.

1946 – yili 7 – ayda teshkil qilin’ghan ölkilik hökümette men temirat naziri boldum. Ili terep buninggha qarshiliq körsetken bolsimu muweppiqeyet qazinalmidi. Ili rehberliri bizge qilghan qarshiliqlirida muweppiqeyet qazinalmaydighanliqini kördi. Közi échilghan millet ularning ros tereptarliri ikenlikini ongayla biliwélip ulargha yéqinlashmighanliqi körülidü. Buning üchün ili rehberliri biz bilen kélishish (ittipaqlishish)qa mayil bolushqa bashlidi. Ili inqilabchilirining rehbiri exmetjan (mu’awin re’is) biz bilen kélishish üchün muzakire qilishni telep qildi. 3 sa’etlik bir muzakiridin kéyin, her ikki terep bir – birimizning siyasiy prinsiplirimizge qarshi teshwiq qilmasliq, xelq üstidiki chin zulmini yoqitish we türkistanning medeniy, ijtima’iy we iqtisadiy tereqqiyatigha a’it mesililiride hemkarlishishqa qarar qilduq.

Mejlislerde we emeliy ishlarda bu hemkarliq ochuq ipadisini tapmaqta idi. Emma, siyasiy meslek (prinsip) jehette perqlirimizni her ikki terep qet’iy saqlap kelmekte iduq. Xelq üstidiki eskerlerning qanunsiz zulmi, chin emeldarlirining köp sanliqni teshkil qilishi, chinliqlarning yerlik eski kishilerni ish béshigha chiqirish teshebbusliri, türkistanning maliy, medeniy we iqtisadiy ishlirida chinliqlarning tosqunluqliri qatarliq ishlarda ili inqilab rehberliri bilen bir septe turup chinliqlargha qarshi küresh qilmaqta iduq. Xelqqe milliy terbiye bérish, muxtariyet yoli bilen asta – asta bixeter musteqilliq yoligha qarap heriket qilish ishlirida hem ili inqilab rehberliri hem chinliqlargha qarshi idim. Ros istilasigha qarshi herikette chinliqlar bilen birlishettuq.

Chinliqlar méning ili rehberliri bilen yuqiriqidek hemkarliqimgha qattiq narazi bolup, tehdit yolini tutti. Pütün türkistan boyiche méning nazaritimdiki yüzlerche kishini türlük böhtanlar bilen tutup, qamaqqa aldi. Bir qanchisini urup öltürdi. Men chinliqlargha shu telepni qoydum: «men ili rehberliri bilen hemkarlashqan mesliler emelge ashurulsun we qamaqtikiler qoyup bérilsun. Bu shertler orunlan’ghanda men ili rehberliri bilen hemkarlashmaymen.» lékin, chinliqlar buninggha yéqin kelmidi. Menmu öz yolumgha dawam qildim.

Ili inqilab rehberliri türkistanda öz paydilirigha teshwiqat yürgüzüsh ishlirigha jiddiy kirishmekte we chinliqlar buninggha qarshi tedbir almaqta idi. Peqet teshwiqat yoli bilen bir netije chiqmaydighanliqini körgen ili rehberliri 1947 – yilidin bashlap, ros usuli boyiche her yerde qalaymiqanchiliq chiqirish we ziyan yetküzüsh heriketliri bashlatti. Chinliqlar buning bilen herbiy tedbir aldi. Minglarche türkistanliq öltürüldi we qamaldi. Yene bir tereptin chin hökümiti ili rehberlirige we bu waste bilen roslargha qarshi bir siyasiy sep élish üchün milletchi tereptin bolghan mes’ud sebrini 1947- yili 5 – ayning 28 – küni ölkilik hökümetning omumiy waliy we iysa aliptékinni bash katib élan qildi. Ili rehberliri buninggha naraziliq körsetti. Men, mes’ud ependi bilen ili rehberlirini körünüshte bolsimu bir ittipaqlashturushqa heriket qildim. Her ikki terep pikrimni qizghinliq bilen qobul qilip ittipaqlishishqa bashlighanda ros we chinliqlar buni qobul qilmighanliqtin yéngi bashlan’ghan ittipaq buzuldi. Ili terepning dehshet sélishliri we qarshi teshwiqatliri küchiyishke bashlidi. Chinliqlar pütün yurtta herbiy halet élan qildi. Netijide 8 – ayning axirida, ili rehberliri bir qisim tewelikliri bilen ros ayropilanlirigha olturup iligha ketti. Chin hökümiti bilen alaqisini üzüp, shimalda qol’astidiki üch wilayet ili, altay we chöchekte höküm sürüshke bashlidi.

Men bu künlerdin étibaren resmiy hökümet ishliridin bashqa milliy ishlargha jiddiy köngül bölmekte idim. Mes’ud ependi bilen hemkarliqim yoq déyerlik idi. Chünki u, omumiy waliy bolghandin kéyin, néme seweatin bolsa bolsun millet paydisi üchün xizmet qilmaydighan bolup qaldi. Iysa ependi jiddiy bir sepdishim we harmas ish yoldishim idi. Ili inqilab rehberliri ketktendin kéyin, biz milletchi goruppigha bir qeder ish meydani kéngeyge boldi. Lékin, bir tereptin général jang mes’ud sebrining milletchiliktin mensepke bekrek bérilgenlikidin paydilinish we ili terep bar chaghda qilalmighan bezi ishlirini mes’ud sebri arqiliq emelge ashurush üchün heriket qilishqa bashlidi. Buning bilen qattiq bir küreshke kirishishke mejbur bolduq. Bir hökümet mejliside général jangning qanun layihisige men qattiq qarshiliq bildürdüm. Üch sa’et qattiq talash – tartish boldi. Yalghuz iysa ependi méning pikrimni qollimaqta idi. Général jang méni we iysa ependini chaqirip yette sa’et dawam qilghan bir shexsiy söhbette, her xil qorqutushlar bilen pa’aliyitimizni toxtitishqa urundi. Biz éniq pozitsiyimiz bilen jawabimizni bildürüp chiqip kettuq. Shu küni herikitimizni téximu dawamlashturushqa qet’iy qarar qilduq.

Etisi général jang öyümge kélip manga teselliy berdi. Bir qanche kündin kéyin, général bash katibi liyu arqiliq méni nenjinggha bérishqa dewet qildi. Bérishimgha körsetken sewebi shu idi: «türkistanning iqtisadiy tereqqiyati üchün özining maliyesi yetmeydu. Buninggha merkizi hökümet yardem qilmaqchi. Elwette bu maliy yardemni merkezdin telep qilish temirat nazaritining wezipisi. Shuning üchün nenjinggha bérip, merkizi hökümet kishiliri bilen körüshüp bu mesilini hel qilip kelsingiz yaxshi bolidu» dédi. Men bu dewetni xoshalliq bilen qobul qildim. 9 – ayning 20 – küni ayropilan bilen yolgha chiqip etisi nenjinggha bardim. Marshal jang keyshik bilen ikki qétim körüshtüm. Her ikki qétimda marshal jang keyshik: «türkistanni xelqning iradisige bérimiz. Hazir bir munche siyasiy mesililerni hel qilishimiz lazim. Bu mesliler hel bolghandin kéyin, türkistan pütünley öz ahalisige tapshurulidu» dédi.

Merkezde bashqa pütün dölet erbebliri bilen bir qanche qétimdin körüshtüm. Türkistanning iqtisadining bek arqida qalghanliqini tepsiliy chüshendürdüm, maliy we téxnik yardem telep qildim. Körünüshte qobul qildi. Lékin, emelge ashurushni besh ay küttüm. Netijide qolumgha héchnerse kelmidi. Axirida chüshendimki, méni nenjinggha dewet qilishtiki esliy meqset, türkistandiki pa’aliyetlirimni toxtitishtin ibaret iken. Shuning bilen, pütünley meyüs bir halda 1948 – yili 3- ayning 22 – küni ürümchige qaytip keldim. Peqet, nenjingdiki waqtimda bezi musulman memliketliridin köp miqdarda kitap ekeldürüwalghanliqim bir paydiliq ish bolup hésablinidu.

Men qaytishtin burun iysa ependining teshebbusi bilen ürümchide «bilim jem’iyti» namida bir mu’essise qurulghan iken. Men kelgendin kéyin, bu jem’iyet bir tereptin ilmiy xizmetke, yene bir tereptin milletchilik siyasitimizning teshwiqat ishlirimizgha chong xizmet körsetti. Az künde bir qanche wilayet we nahiyilerde mundaq jem’iyet we uyushmilar quruldi. Buning bilen birge türkistan «türk milletchi partiysi» qurulghan boldi. Türkistan milliy partiysining siyasiy prinsipi hazirche türkistanning tashqiy siyasiti we omumiy mudapi’esi merkizi hökümiti (gomindang)ning idariside bolup, bashqa ishlirining pütünley türkistan xelqining öz idarisigha élinish menisige kélidighan aliy muxtariyet élish. Bu muxtariyet sayiside türkistan xelqining medeniy, siyasiy we iqtisadiy sewyisini musteqilliqqa layiq bir derijige kötürüsh. Ikkinchi qedemde, musteqilliqni qolgha keltürüshtin ibaret idi. Chin hökümiti partiyimizni resmiy étirap qilmisimu, «milletchi goruppa» ismi bilen bilmekte idi we bu partiye yaki goruppini türkistan xelqining heqiqiy wekili dep bilmekte idi. Bu partiyning tebi’iy bashliqi men idim we iysa ependi ikkinchi re’is ornida idi. Général jang we bezi dostlar méni «türkistanning gendisi» deytti. Bu xitabtin pewqul’adde xursen idim. Gendining pütün ömridiki pa’aliyetliri we axiriqi muweppeqiyiti köz aldimda gewdilinetti we ümidlirim küchlinetti.

Chin hökümet ademlirining pa’aliyetlirimizge qilghan qarshi siyasiy pa’aliyetliri xelqni jelp qilidighan mahiyettin yiraq, aldash we bir tereptin qorqutush siyasiti idi. Bu siyasetni général jangning chinliq herbiy we memuriy emeldarlargha siyaset paydilinish matériyali sheklide mexpiy tarqatqan «bügünki shinjang meslisi we bizning pozitsiyemiz» namliq kitapta bek ochuq körsitidu. Purset tapsam, bu kitapni terjime qilip dunya jama’etchilikige teqdim qilimen. Heqiqeten uzun yillardin buyan marshal jangkeyshik bashliq chinning mes’ul we ilghar dölet ademlirining türkistan’gha muxtariyet bérish wedisi quruq wede ikenliki yaki waqitliq bir aldamchiliq ikenliki, ularning wedige xilap ishliri bilen ispatlinip kelmekte idi. Chin emeldarlirining pa’aliyetlirimge qarshi élip barghan qanunsiz qarshiliqlirining bir qanche misali:

1. 1946 – yili 10 – ayning 4 – künidin 1947 – yili 2 – ayning 2 – künliri arisida qeshqer, yerken we xoten wilayetlirige qilghan sayahitim jeryanida qaysi sheherge barsam toluq yaki yérim herbiy halet ijra qilinip, saqchi we eskerlerni ishqa sélip xelqning men bilen alaqe qilishini tosti. Mezkur sayahitimde kériyige bardim we u yerde bir xelq yéghini échildi. 10 minggha yéqin kishi qatnashqan bu yéghinda men nutuq sözlep turghan halette kériyining herbiy qumandani yüz béshi sung mejliske qaritip oq chiqirip yette kishi öldi.

2. Lopta men bilen alaqilashqan we siyasitimni teshwiq qilghan yashlardin birini tayaq bilen, yene birini étip öltürdi. Xotende shexsiy katibim abdulmijidni herbiy qural – yaraq ambirigha qamidi.

3. Qaraqashta mewliwiy muhemmed niyaz bashliq 200 din artuq tereptarlirimni bir yérim yil qamidi. 4 ayghiche qaraqashtiki tereptarlirim öydin tashqirigha chiqsa urup yaridar qilish ehwalliri dawam qildi.

4. Xoten we gumida töt yüzge yéqin tereptarlirimni ikki yérim yildin alte ayghiche qamidi.

5. Xotende qomandan liyu we waliy xadungbangning bir saqchi we bir chinliq eskerni méni süyqest qilip öltürüshke teyinligenliki pash boldi.

6. Ürümchide bash qomandan sung shiliyangning manga qilghan tehdit we haqaretliri bek éghir idi.

1948 – yilining axirlirigha kelgende milliy herikitimiz közge körünerlik derijide tereqqiy qilip, burunlarda chin hökümet ademliridin qorqup bizdin chikin’gen nopuzluq kishiler biz bilen birlishishke bashlidi. Chin hökümet ademlirining mu’amilisimu küchlük bir öktichi partiyige qilidighan halgha kélip, kündin – kün’ge normal bir munasiwet peyda bolushqa bashlighan idi.

Yene hijret

1949 – yilining bashlirida chin kommunistliri qet’iy ghalip weziyetke yétip kelgende chin hökümiti türkistanda siyasiy özgirish qilish qararigha kélip, ros düshmini mes’ud sebrini omumiy waliyliqtin chüshürdi. Uning ornigha burhanni omumiy waliy qilip belgilidi. Burhan bolsa mundin 35 yil burun rosiyening tataristan ölkisidin ürümchige kélip yerleshken bir ros puqrasi. Mesleksiz we wijdansiz bir adem bolup, 30 yildin buyan hökümet idarilirida xizmet qilip kelgen we xelqning nepritige uchrighan bir sétilmidur. Uzun zamandin tartip ros konsulxanisigha jasusluq bilen xizmet qilip kelgen idi. Bu qétim chin hökümiti roslarni xush qilish üchün burhanni omumiy waliy qildi. Bu özgirishtin xelqining qorqup kétishidin we naraziliq heriketlirini azaytishqa mejbur bolghan chin hökümiti méni mu’awin omumiy waliyliqqa teyinlidi.

Burhan waliy bolar – bolmas türkistan millitining menpe’itini chinliqlargha we yene bir tereptin roslargha sétish herikitige kérishti. Men milletchi partiyimiz bilen birlikte qarshi sep élip 8 – ayning axirlirighiche burhanning xiyanetlirini netijisiz qilmaqta iduq. Bu yil ichide türkistan siyasitide eng muhim rolum, türkistan – sowét tijaret we iqtisadiy kélishimi muzakiriside körüldi. 8 – ayning axirlirida chin kommunistliri türkistan bilen tutash bolghan gensu we chingxey ölkilirini élip, türkistan chégrisigha yéqinlashti. Bu halda bir yérim yildin buyan bir – birlep herikettin qalghan ros tereptarliri pa’aliyetke kirishti. Ular bizge qarshi düshmenlik, süyqest we haqarettin ibaret bolghan kommunist buzghunchilirining usuli bilen meydan’gha chiqti. Milletchi yashlarni urush – tillash ishliri kündin – kün’ge köpiyishke bashlidi. Chin herbiy qomandani général taw bilen burhan kommunistlargha teslim bolidighanliqlirini bildürüshke aldirighili turdi.

Uzundin buyan biz bilen dost bolup kelgen atliq déwiziye qumandani général ma jingshang we yene bir qomandan général yéching kommunistlargha teslim bolushqa qarshi chiqti we biz bilen birleshti. Ürümchide pütün öktichi küchlerdin köp üstün eskiriy küchke ige bolduq. Düshmenlirimiz jimjit bolushup qorqu ichige chüshti. Bu ikki général bilen birliship türkistanning jenup qismida musteqil halda turup, kommunistlargha qarshi turush üchün muzakire qilduq. Lékin, bir tereptin chin kommunist eskerliri yene bir tereptin ros eskerlirining hujumigha uzun muddet qarshi turalmasliqimiz éniq ikenlikini körüp, bu heqte bir qarargha kélish mumkin bolmidi. Bu ikki général eskerlirini türkistan bash qomandanigha tapshurup bérip özliri pakistan yaki hindistan yoli bilen teywen’ge kétishke qarar qilishti.

Ürümchige yéqin taghlarda meshhur qazaq rehbiri osman batur we qalibéklarning töt minggha yéqin quralliq küchi bar idi. Kommunistlargha qarshi ular biz bilen toluq birlikte idi. Osman batur we qalibéklar méni türkistanning bir inqilab rehbiri dep tonuytti. Bular bizni taghqa chiqishqa we birlikte kommunistlargha qarshi axirqi nepeske qeder urush qilishqa dewet qildi.

Bizge yalghuz shu ikki yol bar idi. Birinchisi, osman batur bilen birliship kommunistlargha qarshi bir quralliq sep tutush; Ikkinchisi, waqitliq yurttin chet’elge chiqip, mumkin qeder siyasiy heriket élip bérish idi. Birinchi yolning bir inqilabchi üchün eng shereplik yol ikenlikini teqdirlesh bilen birge, aqiwitining wetinimiz üchün paydiliq bir netije élip kélelmeydu dep qarayttim. Chünki besh – on ming kishlik quralliq partizanlarning heddi hésapsiz chin we ros mashinilashqan küchlirige qarshi uzun muddet urush qilalishigha türkistanning jughrapiylik weziyiti imkan bermeydu. Chünki, chong düshmen’ge qarshi partizanliq urushida ghelibe qilish üchün, birdinbir shert chet’eldin qoral élish idi.

Türkistanning jughrapiy weziyiti birinchi qarashtila buning mumkin emeslikini körsitidu. Ikkinchi yol bizni éghir wijdan azabi astida qalduridighan bir tedbirdin ibaret idi. Chünki, bir inqilabchining nishani ya wetenni qutquzush yaki bu yolda jan bérish. Lékin, insanning pa’aliyiti ölüsh bilen ölidu. Hayat insan da’ima pa’aliyet qabiliyitige ige. 20 yilliq inqilab we siyasiy hayatimdiki tejribilirim we esrimizdiki dunyaning chong özgirish heriketliridin manga kelgen ilham wetinimning istiqbali üchün, chong pursetler kélidighanliqigha qet’iy bir iman orunlashturghanliqini hés qilmaqtimen. Bir sherep qurbani bolup ölmek qanchilik ulugh bir wijdan wezipisi bolsa, bir chong ümid yolida emeliy xizmet qilish üchün kéreklik shexslerning hayatta qélishimu uningdin ehmiyetlik ikenliki melumdur.

Mana bu chüshenche bilen ikkinchi yolni tallap, aldimizda ochuq bolghan birdinbir hindistan yolini tutush qararini berduq. 1949 – yili 9 – ayning 18 – künide ürümchidin a’ilem we manga egeshkenler bilen yolgha chiqtim. Iysa ependi eng keynide qalghan kishiler bilen yolgha chiqip, 9 – ayning 20 – küni kéchisi bügürde manga yétishti. Tewelirimiz jem’i 80 ge yéqin kishi idi. Yolda muhim bir hadisige uchrimay, 9 – ayning 28 – küni qeshqerge kelduq. (tügidi)

Menbe: http://www.uyghurweb.net/Uy/m_bugra.html

In the spring of 1937, rebellion again broke out in southern Sinkiang. A number of factors contributed to the outbreak. In an effort to appease the Turkic Muslims, Sheng Shicai had appointed a number of their non-secessionist leaders, including Khoja Niyaz Hajji and Yulbars Khan, another leader of the Kumul uprising (February 20, 1931- November 30, 1931), to positions of influence in the provincial government, both in Di Hua (modern Ürümqi) and Kashgar.

At the same time, educational reforms, which attacked basic Islamic principles, and the atheistic propaganda program, which was being extended into the south, were further alienating the local population from Sheng’s administration. In Kashgar Mahmud Sijang, a wealthy Muslim, former leader of the Turpan uprising (1932), and one of Sheng’s appointees, became the focal point for opposition to the government.

Meanwhile, in Afghanistan under Sardar Mohammad Hashim Khan, Muhammad Amin Bughra, the exiled leader of theTurkish Islamic Republic of East Turkestan (TIRET, known as the first East Turkestan Republic), had approached theJapanese ambassador in 1935 with „a detailed plan proposing the establishment of an ‚Eastern Turkestan Republic‘ under Japanese sponsorship, with munitions and finance to be supplied by Tokyo…. he suggested as the future leader of this proposed Central Asian ‚Manchukuo‚ none other than Mahmud Sijang (Mahmut Muhiti – commander of the 6th Uyghur Division, stationed in Kashgar as part of the Sinkiang provincial armed forces, since July 20, 1934), amongst the invitation at such political entity as Greater East Asian Co-Prosperity Sphere how active member.“ However, this plan was aborted when Mahmud, fearful for his life, fled from Kashgar to India on April 2, 1937, after failed attempt ofSheng Shicai to disarm his troops by offering to “ modernize “ weapons of 6th Uyghur Division, prior which all old weapons of Division was to be given over to Urumchi representatives.

Mahmud’s flight sparked an uprising amongst his troops against provincial authorities.^[2] Those who were pro-Soviet in any way were executed, and yet another independent Muslim administration was set up under leadership of the close associate of Mahmut Muhiti General Abduniyaz (killed in action in Yarkand on August 15, 1937), who adopted a command of troops, which enlisted about 4,000 soldiers and officers, consisted of 4 regiments, two of them being stationed in Kashgar, one in Yangihissar, one in Yarkand, also one brigade was stationed in Ustin Atush and one cavalry guard escadron in Kashgar. Sheng Shicai’s provincial troops were defeated and routed by rebels in the fierce battle near city of Karashahr in July,1937, but eventually the uprising was quelled by Soviet troops (by the so-calledKyrgyz Brigade, about 5,000 troops, consisted of two tactical groups- Oshskaya and Narinskaya, each included 2 mountain regiments, one of Red Army and one ofNKVD, reinforced by armoured vehicles, tank battalion (21 BT-7) and aviation; there were unconfirmed reports of the use of chemical weapons by these intervention forces against rebels), invited by Sheng Shicai to intervene in the August, 1937.

In 1940, Muhammad Amin Bughra published the book Sharkiy Turkestan Tarihi (East Turkestan History) while in exile in Kashmir, which described the history of the region from ancient times to the present day, and contained an analysis of the reasons for the loss of its independence in the middle of the eighteenth century.

In 1940 Isa Yusuf Alptekin and Ma Fuliang who were sent by Chiang Kai-shek, visited Afghanistan and contacted Bughra, they asked him to come to Chongqing, the capital of the Kuomintang regime. Bughra was arrested by the British in 1942 for spying for Japan, and the Kuomintang arranged for Bughra’s release. He and Isa Yusuf worked as editors of Kuomintang Muslim publications. Under the Zhang Zhizhong regime in Xinjiang, he was provincial commissioner.^[3]

Muhammad Amin Bughra and fellow Pan-Turkic Jadidist and East Turkestan Independence activist Masud Sabri rejected the Soviet imposition of the name „Uyghur people“ upon the Turkic people of Xinjiang. They wanted instead the name „Turkic ethnicity“ (Tujue zu in Chinese) to be applied to their people. Masud Sabri also viewed the Hui people as Muslim Han Chinese and separate from his own people.^[4] The names „Türk“ or „Türki“ in particular were demanded by Bughra as the real name for his people. He slammed Sheng Shicai for his designation of Turkic Muslims into different ethnicities which could sow disunion among Turkic Muslims.^[5]

In December, 1948, Muhammad Amin Bughra was appointed by Chiang Kai Shek as vice-chairman of the Sinkiang Government, led by Burhan Shahidi. He declared an alliance with the Chinese nationalists (Kuomintang) in order to gain autonomy for the Turkic people, under formal protection of the Republic of China, and necessity of quelling all communist forces in Sinkiang, including the Soviet backed Second East Turkestan Republic.

Upon the approach of the Chinese People’s Liberation Army to Sinkiang in September, 1949, Muhammad Amin Bughra fled to India, then to Turkey, where he joined another exiled Uyghur leader, Isa Yusuf Alptekin, former General Secretary of the National Assembly of TIRET or the First East Turkestan Republic. The latter Republic had existed a short time, from November 12, 1933, to February 6, 1934, and fell apart under attacks by the Hui armies of Ma Chung-ying, who was formally allied with the Kuomintang government in Nanking.

In 1954, Muhammad Amin Bughra and Isa Yusuf Alptekin went to Taiwan to try to persuade the Kuomintang government of the Republic of China of dropping its claims to Xinjiang. Their demand was rejected and Taiwan affirmed that it claimed Xinjiang as „an integral part of China“.^[6]

Muhammad Amin Bughra died in exile in Turkey in 1965.

• Mark Dickens. The Soviets in Xinjiang (1911-1949). 1990.
• Allen S. Whiting (1958) and General Sheng Shicai. Sinkiang: Pawn or Pivot ?. Michigan State University Press, USA, 1958.
• Millward, James A. (2007). Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang (illustrated ed.). Columbia University Press. ISBN 0231139241. Retrieved 25 March2013.
• C. X. George Wei, Xiaoyuan Liu, ed. (2002). Exploring Nationalisms of China: Themes and Conflicts. Volume 102 of Contributions to the Study of World History Series. Greenwood Publishing Group. ISBN 0313315124. Retrieved 25 March 2013.

Islam dinining uyghur arisigha terghibat bilen kirip, qilich bilen tarqilish musapisi 10 – esirning otturiliri qeshqer diyarida bashlinip, 16 – esirning bashlirighiche 600 yildin artuq dawamlashqan diniy qirghinchiliqning qilichi qomulda qinigha chüshti, shundaq qilip uyghur lar ereb islam medeniyitining igiliri we ijrachiliri bolup qaldi. Ereb islam medeniyiti uyghurlarning en’eniwi medeniyitini yéngi mezmunlar bilen béyitti we özimu uyghurlarning en’eniwi medeniyitidin ozuqlinip, uyghur milliy medeniyitining yéngiche tereqqiyatida muhim rol oynidi.ereb islam medeniyiti uyghurlargha shu qeder chongqur özliship, singiship kettiki, türk (uyghur) tilida bolmighan fonéma ( tawush) bilen yasalghan erebche söz – atalghularnimu uyghurlar özlirige isim – famile qilip qollandi. Ereb tilida 28 herp (tawush) bolup, bularning arisidiki ng, i, i,gh,qatarliq 8 tawush türk (uyghur) tilida yoq idi. Eslide ereb tili bilen türk (uyghur) tili bir – birige oxshimaydighan til sistémisigha tewe bolup, bu’ikki tilning fonétikisi, léksikisi we girammatikisi tüptin perqlinidu. Ereb tilini mexsus öginip, pishshiq igiligenlerdin bashqilar ereb tilidiki söz – atalghularni tughra teleppuz qilishta qiynilidu. Shundaq bolushigha qarimay, uyghurlar qur’andiki söz – atalghularning menisi bilen hésablashmayla balilirigha at qilip qoyushti. Netijide ana tilida bolmighan tawushlargha tili kelmise, aghzigha kelginiche özgertip teleppuz qilishti. Bundaq özgertilgen isimlar ye erebche emes, ye uyghurche emes, kochilap kelse héchnéme emes, quruq awazdin bashqa héchqandaq menisi yoq bir tawushla bolup chiqti. Mesilen, allahning elchisi dep ulughlan’ghan peyghembirimiz « mحmd» (muhemmed – medhiyligüchi) dégen isimdiki erebche boghuz tawushi – «ح» bizde bolmighachqa «h» herpini; «d» tawushi bilen axirlishidighan söz aditi bolmighachqa, «d» ning «t» tawushini qollinip, «muhemmet» dep yazduq we shundaq teleppuz qilduq. Beziler «muhemmet» déyishkimu érinip, «memet» la dédi. Bunimu artuq körüp, «memet» ni «met» deydighanlarmu bar téxi!
Shundaq bolup, «mحmd – muhemmed» dégen isim «memet» ke; «memet» «met» ke; «ibda – lizz – abdul’eziz – qudretlik, küchlükning qoli» dégen isim «abliz» gha, bezi yerde «habliz» gha; «abrahim – ibrahim – allahqa boysun’ghuchi, hörmetlik ata» dégen isim «urayim», «irayim» gha; «ibdalichid – abdul’ehed – bir allahning bendisi» dégen isim «ablet», «hablet» yaki «ablehet» ke özgirip, menisini erebche yaki uyghurche chüshendürgili bolmaydighan bimene sözge aylinip ketti. Bu yerde eyib mushu nam bilen atalghuchilarda emes, belki balilirigha shundaq atlarni tallap qoyghuchilarda, elwette. «balilirimizgha kitabta bar musulmanche at qoyduq» dep, uyghurche atashqa tili kelmeydighan , uyghurchilashturup éytsa menisini özi chüshenmeydighan we chüshendürgilimu bolmaydighan bimene at qoyghan ata – anilarni teqwadar musulman dégendin köre, xurapiy, nadan, exmeq dégen tüzük, chünki erebche isim qoyush musulmanchiliqning sherti emes, toxti, turdi, tursun, toxtiian, turdixan, tursunxan, atliq sawatsiz kishilerdin ismingizning menisi néme dep sorisa, «ata – anamning balisi turmay ölüp kétiwérip, méni turup qalsun dep shundaq at qoyuptiken» dep béreleydu. Eksiche «abliz», «ablet», «ablehet», «irayim» atliq oqumushluq kishilerdin «ismingizning menisi néme?» dep sorisa, «ata – anam shundaq qoyuptiken» démektin bashqa qayil qilarliq chüshenche bérelmeydu. Buning sewebi shuki, bashtikiler uyghur, ismimiz uyghurche; Kéyinkilermu uyghur, lékin ismi menisiz awaz.
«qur’anda bar» dep etiwarlap qoyulghan bu erebche isimlarning menisige qarang:
«abit» – yawa köndürülmigen, wehshiy, yawuz;
«asim» – gunahkar, jinayetchi, yawuz, qulaq kesti;
«asime» – gunah qilmaq, jinayet ötküzmek;
«abaq» – qachqun, qachquchi, qachqun qul;
«asiy» – epsuslan’ghuchi, échin’ghuchi, hesret chekküchi;
«asi» – qayghurghuchi, derd tartquchi;
«ebleq» – alachipar, alabulimach, chipar at;
«emet» – dédek, chöre, ghalcha, ayal qul;
«bosaq» – tükürük, belghem, xeprük, shalwaq;
«sadir» – bishem, uyatsiz, bashbashtaq, héchnémidin eyminmeydighan;
«semender» – salma, keslenchük, kile;
«sayim» – aqnanchi, bikar, telep, sergerdan, lalma it, chöpxor haywan;
«sa’ime» – öy haywanliri, haywan;
«suxuriye» – mesxire, zangliq, mazaq;
«sepiye» – nadan, galwang, exmeq, moto, döt; Aghzi yaman;
«dena, dene» – pes, rezil;
«dani» – reswa, iplas;
«dewamet» – ghir – ghirek, ghupuldek, ghur – ghirek, nur;
«rehim» – natka, oghulchuq, baliyatqu;
«razi» – émiwatqan bala, emmek; Shermendi, reswa, pes nomussiz; Béxil, pixsiq, chakina;
«raziye» – émidighan qiz, imik ana, süt chishi;
«rahile» – yük toshush we minishke ishlitidighan haywan (töge, at qatarliq);
«ramile» – tul xotun, bala baqquchi;«xati» – buzuq, yamanliq qilghuchi, jinayetchi;
«xelile» – qiz ashna;
«jebbar (jappar)» – zalim, mustebit, ezgüchi;
«hawam» – ziyandash hazaret;
«zebil» – qigh, gende, poq;
«zibbil» – saman taghar, paxal taghar, söwet;
«ghebib» – sésiq, kona gösh;
«ghebibe» – kona – yéngi sütning arilashmisi;
«mexet» – potla, mangqa;
«mesxut» -bizeng, zériktüridighan, toyghuzwétidighan; Qebih, yirgnishlik;
«meqsum» – teqsimlen’gen, bölün’gen, ayréwétilgen;
«mehrem» – alla chekligen, haram qilin’ghan, nikahlap élishqa bolmaydighan ayal;
«meshur, mesh’ur» – yériq, dez, chak;
«nafir «napir» – yirginishlik; Dombaq, pompayghan; Leplep chiqqan;
«nedime» – pushayman qilghuchi, ökün’güchi, nadamet chekküchi;
Parsche isimlardin
«behme» – öy haywanliri, haywan (kala, at, éshek, xéchir);
«bijamal» – set, körümsiz;
«gülendem» – buzuq xotun, yoldin chiqqan ayal;
«letipe» – chaqchaq, külkilik, qiziq parang, küldüridighan;
Isim – famile milletlerni perqlendürüp turidighan muhim amillarning biri, uningda milliy özlük, milliy roh, milliy pisxika we milliy xasliq eks etken bolidu. Mutellip sidiq qahiri ependining uyghur kishi isimliri toghruluq izden’gen az kem 30 yilliq japaliq ejrining hasilatliridin melum bolushiche, «uyghur kishi isimliri arisida ereb tilidin qobul qilin’ghan yaki ereb tilini qobul qilin’ghan yaki ereb tilini menbe qilghan isimlar texminen %80, arilashma terkiblik isimlar texminen %10, parsche isimlar texminen %5, sap uyghurche isimlar texminen %4.5, gheyriy ereb – pars tilidin kirgen yaki ereb tili we erebche muqeddes kitablar wastisi bilen kirgen erebleshken ibraniche we yawrupache isimlar %0.5 ni teshkil qilidu» ken. (menbe: mutellip sidq qahiri. «isim qoyush qollanmisi»).
Pelsepe ilmidiki «san özgirishidin süpet özgirishi kélip chiqidu» dégen höküm boyiche qarighanda, isim – famile jehette uyghurlar milliy tewelikidin, milliy mewjutluqidin alliqachan mehrum bolghan bolidu. Bu némidégen külkilik we échinishlik ehwal! külkilik yéri shuki, türkiy qewmler arisida medeniyetke eng baldur qedem basqan, tarixi eng uzaq bolghan, ana tili tereqqiy qilip, büeünki jem’iyetning türlük éhtiyajidin bimalal chiqalaydighan, shanliq medeniyet yaratqan bir qedimiy millet kishilirining isim – familisining %95 tin artuqraqi yat millet tili yaki héchqandaq menisi yoq awaz bilen atiliwatsa, bu külkilik emesmu?!
Échinishliq bolghini, «isim igisige qayidu» deydighan gep bar. Insanshunasliq ilmide arxé’ologlar qewre tashliridiki isim – famile we depne adetlirige qarap, ularning qaysi insan türkümige tewe ikenlikini békitidu. Uyghurlarning tiriklikide ana tilida atalghan isim – familisi bolmisa, ismi – jismigha mas kelmise; Ölgendin kéyin uyghur ikenlikini ispatlaydighan nam – nishani bolmisa, bu échinarliq ish emesmu?!
Bizdiki bu ehwal eyni chaghda türkiyedimu bolghaniken, türkiye hökümiti islahat chare – tedbirlerni qollinip tüzetken.
«türkiyede» 1933 – yili 3- ayning 11- küni ichki ishlar ministirliki dölet milliy qurultiyigha ni sun’ghan. 1934 – yili 6 – ayning 21 – küni famile qanuni qobul qilinip élan qilin’ghan. Familining milliy alahidilikige ige bolushi tekitlinip, 14 maddiliq qanunning 3- maddisida Ünwan, memuri wezipe namliri yat millet we düshmen isimliri, milliy medeniyetke uyghun kelmeydighan, mesxire, kemsitish we menasiz namlarni isim we famile qilishqa bolmaydu, dep belgilen’gen. Familining choqum türkche bolushi telep qilin’ghan. Unwan, mensep we bashqa milletlerge tewe sözlerni, bolupmu erebche sözlerni famile qilip qollinishqa chek qoyulghan. 1934 – yili qobul qilin’ghan yene bir qanunida  Xuja, Haji, molla, Sheyix, Xelpet, Imam, dégendek diniy tüs alghan milliy til-yéziqimizgha mas kelmeydighan namlarni isim we famile qilishqa bolmaydu. dep békitilip, awam xelq menisining néme ikenlikini anche uqmaydighan erebche, parsche isimlarning ornigha sap türkche isimlar dessitilip, milliy birlik chingitilghan» (alimjan inayet, rahile dawut elchin.Türkiye Türükliride famile we Famile islahati  Miras jornili 2002 – yil 6 – san 40, – 41 – bet)
Méningche, türkiyede qollinilghan bu tedbirler bizgimu uyghun kélidu. Bu mulahizini töwendiki üch kuplét ruba’iy bilen xulasileymen:

Jismimiz uyghur, ismimiz ereb,
Nadanlar eytur «bu ulugh sherep».
Köpler bilmeydu, étining menisini
Chaqirsa «he » deydu, yégendek helep.

Millet bilen din ikki xil uqum,
Milletke dindin toquma toqum.
Millette kkp din, dinda kkp millet,
Ezeldin shundaq bopkelgen choqum.

Erebche at qoygha sherep quchmaydu,
Erebche kiyin’gen kökte uchmaydu.
Erebler – ereb, uyghurlar – uyghur,
Tashni tayaqqa tangsa tutmaydu.

Esli menbe: «ürümchi kechlik géziti» din élindi.

Soldin:Atam Ümer Yasin Atahan, otturdikisi erkek qérindishim Erkin Atahan, Anam Heyrinisahan Turdi, arqidiki men Küresh Atahan…

Ailini yaxshi pilanlash milletning kélichigini pilanlash démektur.Ejdatlardin amanet qalghan qan, til, zimin, din we medeniyetni kélichek ewlatlargha aman-isen miras qaldurush ajayip iptixarlinidighan bir ishtur.Her bir kishining ata-buwasining bashlighan yoli, ailesining we ewlatlirining bahasi we bedilining néme bolishidin qettiynezer dawamlashturidighan yoli bolup, bu yol milliy yolimizning ayrilmas bir hüjeyrisidur.Bu hüjeyrining saghlam ösüp yétilishi öz nöwitide milletning kolliktip saghlamliqigha tesir körsütidighan amil bolup, uninggha alahiyde diqqet qilishqa we ehmiyet bérishke  erziydu.
Méning ismim Korash/Küresh. Bu sözning Uyghur tilidiki ilgirki “Arislandek hemra” dégen menisi untulghachqa, bu isim manga bérilgende peqet hazirqi zaman Uyghur tilidiki shiddet qollunush, hayat-mamatliq élishquchi, Jengkchi… menisidiki Küresh yaki Küreshchan dégen shekli asas qilinghaniken.Tebiyki uningda ata-anamning muhim arzu armanliri ekis ettürilgen bolup, isimdin ular qurghan ailining medeniyet sapasini köriwalghili bolidu.Biz Uyghurlarda isimni perishte qoyidu, dégen neqle bar.Dadam manga Küresh, erkek qérindishimgha Erkin dégen isimni tallighanken….aqiwiti oylighandek boldi.Isimning alayide bir waqitta, alahiyde bir seweptin qoyulghanliqi chiqip turidu.
Ailini uzaqni körerlik bilen qurush, Isimni meqsetlik, chüshünüshlik we milliy rohqa uyghun qoyush insanning hayatining bashlanghuchidur.Isimni öz nöwitide meqsetlik, chüshünüshlik we milliy rohqa uyghun qoyush insangha körsütülgen büyük ikramdur.Isimlar milliy iptixarliq tuyghusigha toyunghan bolsa téximu yaxshi bolidu.Aile qurghanda we perzentlerge isim tallighanda awal milliy ghayimizge, enenimizge, tariximizgha, ata-buwillirimizgha hürmet körsütishimiz, ularning mangghan yolida méngishimiz andin qérindash we dindash xeliqlerning shundaqla yat milletlerning medeniyitimiz we örpi-adetlirimizge uyghun kélidighan tejribiliridin paydilinishimiz lazim.Xelqimiz ming yillardin béri aile qurush we aile ezalirigha isim tallashta dunyada tengdishi yoq güzel adetlerni shekillendürgen.Aile qurush we perzentlerge isim tallashta isil enelirimizni özimizge ishengen halda jan tikip qoghdash lazim. Shundaq qilghanda bir aile yaki jemet kishillirining isim we famililiridinmu weten-millet üchün paydiliq netijilerge ige bolghili bolidu.Bizde öyge kirseng unutma chigh choruqungni qurutma dégen maqal bar.Isim aile ezaliri we bir jemetning istitik éngi, kolliktip xaraktéri, mijezi, qiziqishi we ghayisini ipaydileydu.Dunyadiki herqandaq xeliqning adem isimliri Uyghur adem isimlirining serxilliqigha yételmeydu.Bu aile qurush we perzentlerge isim tallash ewzellikni jari qildurush meniwiyet qurulushimizgha alemshumul hayati küch béghishlaydu.

Ümer dadamning ismi bolup atisining ismi YASIN, Atahan bizning ata jemet famile namimiz. Ailimiz qanche ewlat meripetperwer, rayish we teqwa kishilerdin qurulghan bolup, oxshimighan dewirde weten-millet üchün paydiliq ishlarni qilidighan yaramliq kishilerni yétildürüp chiqqaniken. Dadamning déyishiche hemmila adem bilidighan Sabit Damullam, Memtili Ependi, Heyrulla Nizamidin, Zunun Qadiri we Memet Salih damullam qatarliqlar bizning jemetimizdin iken.

Men qurghan sap qanliq Uyghur Ailisi…Ayalim Méhrinsa Atahan, qizim Wisalle Atahan, Oghlum Atilla Atahanlar…Wisalening mektepke kirgen tunji küni xatirisi…

Yurtimiz artushta bashqa millet u yaqta tursun, hetta uruqimiz buzulup kétidu, dep qanche ming yillardin béri perzentlirining bashqa yurtluq Uyghurlar bilenmu öylik-ochaqliq bolishigha yol qoymay kelgen qayidisi baridi. Men ata-anamgha köp xizmet ishlep, xoshna yurtluq sap qanliq bir Uyghur qizi bilen öylinip 4 perzentke ata-ana bolduq. Heqiqiten söyünishke toghra kelse öz milliti bilen toy qilghanlardin söyünüsh we pexirlinish kérek! Atam Ümer YASIN Atahan (1941-2009) bu ailidiki 5 kishining men we 4 perzentimning yiltizi, atisi shundaqla ustazi bolup taghisi Heyrulla Nizamiddinning himayisi we terbiyiside chong bolghan.Ümer YASIN Atahan (dadam)ning déyishiche chong dadam Yasin Artushta tughulghaniken, dadisidin ailiside bashlanghuchtin aliy mektepke qeder tibbiy telim-terbiye alghan yaqa yurtluq kimliki qarangghu bir kishiken.
Chong dadam YASIN Ibray tilidiki erep yéziqida yézilghan resimlik xurum tashliq kona bir kitapni oqup kisel dawalaydighan we ibadet qilidighan, erep-paris tiligha pishshiq tijaretchi kishikentuq…
Chong dadam kök közlük, qizil chachliq, saqal-buruti qoyuq we büdre orta boy, at yüzlük, ora köz, qizil tenlik, yerlikning sözi boyinche sérighot kishikenduq.Beziler chong dadamni bu kishi Injil oquydu, dégende hergiz undaq emes, bu Allaning birlikini testiqlaydighan Ibrahim Xelilullaning kitabi, deptiken.
Chong dadam eshundaq söz-chöchekler sewebidin Artushtin köchüp ketkechke, dadam 7-8 yashlarda uningdin ayrilip meshhur inqilapchi, ustaz Heyrulla Nizamiddin ependining himayiside yashashqa mejbur bolghaniken…
Dadamning dep bérishiche chong dadam xuddi dadisidekla hayati boyinche kimlikini yoshurup we hetta uruq tuqqanlardinmu qéchip yürüp yashighanken…Kishini tolimu epsuslanduridighini bu dewirde ailimizdikiler qandaqtur chüshünüksiz sewepler tüpeylidin milliy enenimizni qayrip qoyup bashqa milletning jümlidin ereplerning ismini aile ezalirimizgha ishengüsiz derijide qoyushqa bashlighan.Chong dadamning Artush meshetlik xotuni Humarhandin 4 oghli bolup chongining ismi Sawut Qarim (Sawud demullam shehit qilinghanda uning ismi bérilgen, mukemel Islam Ülimasi),qalghanlirigha 3 Islam xelipisining ismi qatar bérilgen bolup, ikkinchisining Abubekri, üchünchisining Ümer (dadam), törtinchisining Osman idi. Bu aile eshu kishiler bilmeydighan, dunyadiki eng yaxshi kitaplarning jewhiri yighilghan xurum tashliq kona kitapning destidin jiq herej tartti.
Dadamning késel dawalash üchün oquydighan ayetliri we adem hem haywanlarning tire siritidiki ösmini ofiratsiye qilip dawalighanda oquydighan dualirimu chong dadamdin kichigide üginiwalghan, biz tesewurmu qilalmaydighan bashqa bir tilda idi.Dadam kichik waqtimda balam Küreshchan doxturluqta oqungla, doxturluq ata kespimiz, rebbim xalisa ölüshtin awal bu xil késel dawalashni silige udum qaldurup kétimen, dégenidi.
Dadam yene, doxturluqni chong dadam Italiyede ügünüptiken…Italiyening ademliri kündüzi ademdek yashaydu, kéchisi Itqa aylinip kétidu, dégenidi, Men dadamning nimishqa undaq dégenlikining tégige yételmidim…belkim unungghimu dadisi shundaq dégen bolsa kérek. Epsus doxturluqta oqimay edebiyatta oqudum we dadam wapat bolghanda yénida bolalmay qaldim…U wapat bolushtin awal anamgha, Küreshchan qayitip kélimen, degenidi, kelmidi, éytidighanlirim men bilen kétidighan boldi, dégeniken…

Soldin:Erkek qérindishim Erkin Atahan, Anam Heyrinisahan Turdi we men Küresh Atahan

Ailimiz maaripchi ailisi bolup, dadam heqiqi Uyghur qizi anam Xeyrinsahan bilen öylük-ochaqliq bolup, 6 perzent yétishtürdi.Men balilarning chongi. Biz 6 bala xuddi chölde anamning ikki teripide qeddini kirip, saye tashlap turghan 6 tüp derexke oxshaymiz.Dadam eshu chöldiki tar, qisitliq we xeterlik muhitta bizni adem qilghuche körmigenni kördi.Ailidin kelgen terbiye bizni chidamliq, pidakar, qeyser, bilimlik we exlaqliq qilip yétishtürdi.
Jemetimiz démisimu bir kitapqa oxshaydu. Uni oqush üchün bilimdin bashqa alahiyde bir qabiliyet kérek bolup, men özemni uning yaxshi oqurmini we terjimani, dep qaraymen.Ata-bowilirim esirlep ishletken eshu xurum tashliq kona kitap hazir gerche qolumda bolmisimu, eshu kitapning ailimizge némilerni miras qaldurup ketkenlikini obdan bilimen. Bu meniwiy mirasta yézilghini yenila ziminigha, qénigha, tiligha, dinigha, medeniyitige sadaqetmenlik bilen xizmet qilish bolup, uni mening ewlatlirimgha, ewlatlirimning yene ewlatlirigha, ewlatlirimning ewlatlirining yene ewlatlirigha…üzüldürmey miras qaldurishi hemmidin muhimdur!(K.Atahan)

15.06.15 Gérmaniye

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/yaponiyede-uyghur-tili-06152015170206.html/story_main?encoding=latin

Abdulla Talip  ependi (1924-2005) Kelpin nahiyeside tughulghan. 1943-yilidin 1946-yilighiche aqsu darilmu’elliminde Oqughan. 1950-yilliri béyjing pédagogika institutida ikki yil bilim ashurghan we 1956-yili merkiziy ma’arip institutini pütküzgen. U ilgiri-kéyin bolup,bashlan’ghuch mektep oqutquchisi, aqsu darilmu’elliminning edebiyat oqutquchisi we
Mudiri, Uyghuristan ma’arip neshriyati uyghur tehrir bölümining muherriri we Uyghuristan  ma’arip nazaritining ma’arip ilmiy tetqiqat ornida Uyghur ma’arip tarixi tetqiqatchisi bolup ishligen.

Abdulla Talip  ependi1987-yili Uyghuristan Maarip nazaritidin dem élishqa Chiqqan. Abdulla Talip ependi  Aqsu Darilmu’elliminde oquwatqan mezgilide ot yürek sha’ir Lutpulla Mutellip, Bilal Ezizi; Enwer Nasiri qatarliqlarning tesiri bilen 1943-yili «aqsu géziti»de élan qilin’ghan «meripet ana» namliq tunji shé’iri bilen edebiyat sépige kirgen. Shuningdin étibaren «pezli jahan» texellusida «batur oghlanlar», «ishqida», «shamalghaXitab», «ana yurt söygüsi» qatarliq eserlerni arqa-arqidin élan qilip,Jem’iyette belgilik tesir qozghighan.

Ashu yillarda «seddichin» namliq tarixiy dastanni, «toqquz bulaqqa sayahet» qatarliq ochériklarnimu yazghan. Bolupmu uning 1947-1948-yilliri yézip sehnileshtürgen «erkin janan» namliq opérasi bilen «söyginim ela» namliq drammiliri shu waqitta zor alqishqa érishken. «qaynam Örkishi», «chala tegken oq», «lale-qurban» qatarliq tarixiy romanliri, «igerlik At» namliq tarixiy powésti, «jüp heykel», «meripet ana», «untulmas xatire»Qatarliq shé’ir toplamliri, «uyghur ma’aripi tarixidin ochériklar» namliq ilmiy esiri neshr qilin’ghan.

Autori: Hebibulla Ablimit

Ötmüsh adilliq nüri bilen yorutulmighan jayda nürane kelgüsining bolishi mumkin emes. (Abdishükur Memtimén)

Türk tilidiki terjimisi “Gün olur asra bedel” , uyghurchidiki“Esirdin halqighan bir Kün” namliq bu roman, Qirghiz xelqining pexirlik yazghuchisi Chingiz Aytmatovning  wekil xarektirlik esrliridin biri bolup hésaplinidu. Men Türk tilidiki neshirni oqughandin kiyin, shundaq bir hésqa keldimki, Yazghuchi bu esiride parche-parche weqelikler, meseller we efsanilarni, ajayip sap ashiq hékayilirini, mahirliq bilen bir-birige baghlap, yuquri bedihi maharet we muxteshem bir edebiy tepekkurning küchi bilen insanning öz ustidin oylinishqa mejbur qilidighan tragidiyelik weqelerni teswirleydu. Bu arqiliq Aptor umutsiz bir jan talisih emes, belki Qulluq idiyege qarshi bir meydan jeng ilan qilidu.

Romanning bash qehrimani Yedigey Jangeldin,urush meydanidin qaytqandin kéyin, Kazaq yéziliridiki bir kichik Poyuz istansiyonda ishleshke bashlaydu.

Bu yerde öz közi bilen körgen we anglighanliri, shuningdek uzaq ötmushke munasiwetlik bolghan weqeler, heqiqeten bir Siyasi tuzumning gümmurlep öruliwatqanlighining bisharitini biridu. Aytmatov qichip qutulghuni bolmaydighan bu yémirlishni, öz eserliri arqiliq tézlandurghan awangart yazghuchilarning biridur. Eserning bash qehrimani Yedigey bolsa pinsiyege chiqqan , uzun yillar birge ishligen sepdishi  Qazangapning wapat bolghanlighidin qattiq qayghuridu we Qazangapning jinazisini Qazaqlarning Nayman qebilisining qebristanlighigha qoyush mexsitide yolgha chiqidu . mana mushu seperde özi we millitining ötmushini, achchiq-tatliq oylargha salidighan weqelerni, etrapidikiler bilen qoshup, bir-birlep köz aldigha kelturidu. Mana mashu kün “Esirdin halqighan bir kün bolidu” .

Yedigey öz yiqini Qazabgapning jinazisini öz yiridin 30 km yiraq bolghan Naymanlar qewristanlighigha qoyushni qarar qilghanda. Wapat bolghuchi Qazangapning öz oghli Sabitjan sheherdin San-özek poyuz istansigha kilidu. U huddi dadisining ölum jinazisige emes belki dadisini, derhal udul kelgen bir azgalgha kömbitimla, bu ishtin derhal qutulush we bu yerdin darhal kitishni oylighandek söz –herkette bolidu.

Yedigeyning pilanigha qarshi chiqip: “ nime üchün  u shunche uzaq yerdiki Ana Beyit mazarlighigha barimiz?. Mushu San Özek békitide bir ölukni kömgidek yermu yoqmu? bikettiki Tömur yolning boyidiki bir dönglukke kömuwetsekla bolmidimu. Mushundaq bolghanda bu qiri, bir ömur ishligen bu yerde, Poyuzlarning taraqlighan awazlirini anglap, hözurlunip yatmamdu. Insan öludu, derhal kömulidughu” deydu.  We nime üchün waqit israp qilidighanlighini, kömulidighan yerning, muhimlighining nime ehmiyiti barlighini we derhal kitishining lazimlighini izharlaydu.

Bu sheherdin kelgen bala üchün,  ömurboyi özini  chong sheherlerde oqutush üchün, kéche-künduz mashu boranliq istasionda ishligen dadisining ölumining hichqandaq bir ehmiyiti yoqti . Uning üchün  Naymanlar mazarlighiningmu hechqandaq bir ehmiyiti yoqti.  Derhal ishni pütturup, bu ishtin qutulushnila oylayti. Mana mushu ishlarni körup turghan Yedigey öz ichide bundaq oylayti:

„ Nime hallargha kilip qaldi bu nesil? Pütün nersiler etiwarliq, emma ölumla undaq emesma? Eger ölumning yéngi ewlatlar üchün héchqandaq bir ehmiyiti bolmisa,  Yashashningmu shundaq ehmiyiti yoqtur, undaqta bu insanlar nime üchün we qandaq yashaydu?“.

Yedigey miyitni yuyup-tarap, yerlikke teyarliq qilip, ertisi tang  seherdila Naymanlar qebristanlighigha yolgha chéqish üchün  jiddilishiwatsa, miyitning oghli Sabitjan addiy bir dua qilip, musibet ichide olturushning ornigha, bir xoshnisining öyide Haraq ichip, héch ishtin xewiri yoqtek, behozur sorun qurup olturidu. Buni körgen Yedigey qattiq epsuslanghan halda „ Atmish yilliq Sovet itipaqining bashqurishida qilip,  bu yéngi ewlatlar  dua qilishning ornigha haraq ichishni ügendi, Allahning barlighighimu ishenmes boldi“ deydu.

Yedigey yene mundaq chushenchilerde bolidu: „ Insan qelbide, bashlinish bilen axirlishishtiki, hayat bilen ölum arisidiki qarmu-qarshiliqni bir-birige maslashturidighan, peqet we peqetla bizge körunmeydighan Allah idi. Dualar mana mushuning üchün oqulidu. Buningdin bashqiche bolghanda Tengrining awazini anglighini bolmaydu. Tengrining barlighini hés qilalmaysen. Nime üchün yaritip, nime üchün ölturidighanlighini soralmaysenki! Dünyagha insanlar keldi, kelgendikin mushundaq yashaydu, bek razi bolmisimu öz qedrige shukre qilip, Tengridin medet alidu. Dualar barliqqa kelgendin biri héch özgermidi, dawamliq oxshash sözlerni tekralaydu, bu dualarning shuning üchün, yuz yillardin biri altun nokchilardek palildap kiliwatidu.  Dawamliq öluklerning , qewrilerning bashlirida turup, oqulushi bir örpe-adet bolup kiliwatidu. Adet dawamliq mashundaq qalidu. Insan dawamliq bishigha bir bala-qaza kelgendila Allahni aghzigha alidu. Allahtin yardem soraydu. Allahqa ishenmigen insanlarning bishigha bala-qaza kelmigiche Allahni oylimaydu. Lékinze yéngi bir nesilning wekili bolghan Sabitjan bolsa, öz dadisining ölumigimu ökunmeywatidu, dadisidin menggüluk ayrilghanlighi üchün yash tökmeywatidu”

Yedigey öz yiqinining jinazisini Naymanlarning muqedes qewristanligha  élip kétip barghanda, u yerlerde bir Rakita bazisining qurulghanlighini  köridu we  bu yerlerge jinazini qoyushqa ruxset qilmaydu.

Yedigey Öz ana tilinimu bilmeydighan esker qarawulgha ökungen halda mundaq deydu: “ Bu yerler bizning ziminimiz, bu yer bizning mazarlighimiz. Bizning özimizning mazarlighi bu yerler. Biz Sari-Özek insanlirining jinazisini bu yerlerge qoyush heqqimiz bar. Burundin-burinisida Nayman Ana mana mushu yerlerge kömulgen. U zamanlarda héchkimmu oylap baqmighan idi, shundaq bir künler kélip, bu yerge bashqilarning ,cheklengen herbi rayun qurup, igenliwilishini”. Yedigey,  Sebitjanning qarshi chiqmay jim turghanlighini körup  “ Mankurt sen, sen bir Mankurt! heqiqeten Mankurt sen! Bu ishni körup turup, qabul körmeyting, bu naheqchiliqqa köz yummayting, boyun egmeyting” deydu. We uzaq ötmushtiki Nayman anining riwayetlirini eske élip “Markurt” liqning zadi nime ikenligini shehirleydu.

Nayman Ana riwayiti:

Ana Béyit mazarlighida Nayman anining mubarek jesidi we uning parlaq muqedes ruhi bar idi. Bu mundaq bir riwayettin kelgen idi. Burunning burinisida San-Özek kentning etrapi ketken yap-yéshil yaylaq bolup, bu güzel makanda Qazaq xelqi charwachiliq bilen shughullunip, öz hayatlirini dawamlashturatti. Xoshna rayunda Juan-Juan digen bir millet bolup, bular dawamliq Qazaq xelqi bilen urush-jidel qilip, Qazaq charwuchilirining mal-waranlirini bulap, urush qozghayti. Bu urushlarda birde Qazaqlar ghelbe qilsa, birde Juan-Juanlar ghelbe qilatti. Kiyin yillarning ötushi bilen bu yap-yéshil otlaqlar, höl-yighinning azlighi, her- hil tebiy apetler tupeylidin qurup, chöllishishke bashlighan idi. Buning bilen Juan-Juanlar terp-terpke köchup ketti.  Bularning bir  qismi Volga derya boylirigha köchup kitip, u yerdiki xeliqler bilen atsimilasiye bolup, yoqulup ketken idi. Likin Qazaqlar dawamliq bu yerlerdin héch ayrilmay, quduq qizip, su chiqirip, ta hazirghiche yashap kiliwatati.

U zamanlarda Juan-Juanlar Qazaqlardin alghan esirlerge wehshilerche zulum qilattiken. Qazaqlardin esir alghan qawul yégitlerge yurguzidighan jaza shunchilik wehshi boludiken. Ularning kallisidiki pütün xatirlirini yuywitidiken. andin nime qil dise shuni qilidighan Mankurtqa aylandurwitidiken.

Ular alghan esirning, bishidiki chachlirini bir-birlep, tup yiltizidin yulup alidiken we Tögini soyup, uning boyun qismining tirisini ilip, esirning qip-qizil qangha boyalghan bishigha yipishturidiken. Bu issiq töge tirisi esirning bishigha shunchilik yipishidiki buni ajirtish mumkin emesken. Ular esirning bishigha tiririni yimishturghandin kiyin esernining put-qolini ching baghlap, boynigha taqaq taqap, chölluk yerge apirip 5-6 kün tashlap qoyudiken. issiq quyashning nüri astida esirning bishidiki tire qurup kawchuktek bolup kitidiken.

Tire qurghansiri bashni shunchilik qattiq siqidiken we beshidin unup chiqqan chach yuqurgha öselmey, bashning ich qismigha ösup insanning mighisigha sanchilip, shunchilik aghriydikenki bu aghriqqa chidimighan esirlerning köpliri ölup kitidiken. Saq qalghanliri bolsa  ötmushidiki xatirlirining hemmisini yoqutidiken. Peqet hojayinining diginini qilidighan bir Mankurtqa aylinidiken. Bu Mankurtlar Juan-Juanlar üchün chunchilik qimmetlik hisaplinidiken.

Birliri bire Mankurtni ölturup qoysa, bir insan ölturgen heqning 3 hessisini töleydiken.  Bir Mankurt özining kim ikenligini, qaysi soydin, qaysi qebilidin kelgenligini, anisining, dadisining , yash-ösmurlik dewrilirini héch bilmeydiken hetta özining insan ikenliginimu tuymaydiken. Peqet bilish iqtidari bolmighanlighi üchün, xojayini nime dise shuni qilip, xojayinining pütün arzu-isteklirini orunlashnila bilidiken. Aghzi bar tili yoq, itaetlik bir haywandin héch bir perqi yoq, qichip qutulushnimu bilmeydighan, xojayini héch ensirmeydighan bir Qulgha aylinidiken.

Quldar  üchün eng chong xeter Qulning xojayinigha qarshi chiqishi bolup hésaplansimu, emma Mankurt isyanni, itaetsizlikni héch bilmeydighan, oylapmu qoymaydighan bir barliq hésaplinidiken. Xojayinigha  Ishttinmu beter sadiq, uning sözidin zinhar  chiqmaydighan, xojayinidin bashqilarning gépini zinhar anglimaydighan, peqetla qosiqi achsa, qosiqini toyghizishnila bilidighan bir mewjutluq bolup hésaplinidiken.

Bu Mankurtlar Xojayinliri üchün eng éghir, eng rezil we sewri telep qilidighan ishlarni bija kelturidiken. Sari-Özek chöllirining issiqida, bu yerlerdiki oymanliqlarda baqidighan tögilerni  peqetla Mankurtlarla biqip, höddisidin chiqalaydiken. Bu Mankurtlargha yeydighan-ichidighan, kiyim-kéchigini bersila issiqni issiq dimey, boranni boran dimey pada maqidiken. Bular üchün muhim bolghan nerse peqetla xojayinni razi qilishla iken.

Dimek Juan-Juanlar mana mushundaq insaniyet alemidiki eng wehshi usullar arqiliq, esirlerni Mankurtqa aylandurup, insaniyet dunyasidiki eng rezil jinayetni ishligen iken.

Mana mashu Ana Béyit  mazarlighida yatqan Nayman anining oghli, bir qitimliq jengde bexitke qarshi Juan-Juanmlargha esirge chushup qalidu we ularning rezil ziyankeshligige uchrap bir Mankurtqa aylinip qalidu. Bir küni bir top Uyghur sodigerler ashu chölluktin ötup kitiwitip, bir pada biqiwatqan Mankurtni uchritidu we bu weqeni Nayman anigha sözlep biridu. Nayman Ana yillardin biri öz yurek parisining iz-dirigini alalmay, kiche-künduz öz oghlining weslige yitish üchün Allagha dua qilip kiliwatqan idi. Bu Mankurtning xewirini alghandin kiyin belki u mining oghlum bolushi mumkin dep oylap, öz oghlini Juan-Juanlarning changgilidin qutuldurush üchün  tang seherde bishigha ap-paq romalni artip, öz tögisige yeydigha-ichidighanni yuklep yolgha chiqidu.  Ikki kün yol yurgendin kiyin, yéraqtin birsining Töge biqiwatqanlighini körudu we u mining oghlum bolushi mumkin dep shu terepke tögisini chapturidu.

Nayman ana bishigha shepkisini bashturup kiywalghan padichini körupla öz oghli ikenligini jezimleshturidu. Uning yinigha kilip, hör-hör yighlap turup, “oghlum! Oghlum. Balam men keldim! Her yerde yilardin biri sini izdidim, men sining anang !” deydu. Padichi Mankurt öz anisigha paqirap, hang wiqip qarapla turidu. Nayman ana oghluning yuzlirini tétrep turghan alqanliri bilen silayti we “Atingni xatirla! Kim oldughungni xatirla! Sining ating Jolaman, Dadangning ati Dönenbay! Dönenbay!” dep öz oghluning xatirisini eslige kelturush üchün charpishatti. Emma Mankurt hechnimini angliyalmighan idi.

“Vah oghlum, nime qildi sanga!”  dep,  Ananing kalpukliri achchiq ökunish we hesrettin titretti; özini tutalmay hör-hör yighlayti.

“Bir insanning qol ilkidiki mal-mölukini, pütün baylighini hetta hayatinimu alsa bolidighu, emma insanning eqlini élishtek bir jinayetni qandaqmu qilidu?

Ey risqini bergen Tengri! Eger sen bar bolsang, insanlarning eqlige mundaq bir rezil ishni qandaqmu salisen! Yer yüzide bundin bashqa zulum, eskilik azmiti kashki!” mushu sözlerni digen Nayman ana yashliq közlirini öz yurek-parisining ustidin héch ayrimayti.

Nayman ana oghluning xatirisin eslige kelturushtin héch waz kechmeyti, u oghlugha qayta –qayta sözlesh arqiliq unumge irishmekchi boldi.

“sining ating Jolamandir, Dadangning ismi Dönenbay idi. Xatirlawatamsen? Kichigingde oqya itishni, u sanga ügetken idi. Men bolsam sining anang.sen mining oghlum. Sen bolsang Naymanlar qebilisidin, chüshuniwatamsen? Sen bir Naymansen!”.

“Sen bu yerlerge kelmestin burun nime ishlar boldi?”

Mankurt: “Héch ish bolmidi.”

Ana: „Kéchemiti, künduzmiti?“

Mankurt: „héchnime emes.“

Ana: „kimler bilen sözlishishni xalayting?“

Mankurt asmangha qarap turup bundaq didi :”men Ay bilen sözlishishni xalaymen., men her küni Aygha qaraymen, Aymu manga qaraydu, bir-birimizni angliyalmaymiz, emma shuni bilimenki, u yerde olturghan birsi bar”

Ana hayajanlanghan halda:“ yene bashqa nimini xalaysen?“

Mankurt:“ Xojayimningkidek chéchimning bolushini oylaymen“.

Nayman ana qolini asta Manmkurtning béshigha uzutup:” ular sining béshinggha nime qilghanlighini körup baqay” didi. Mankurt wurkigen halda derhal bishini tartti we shepkisini qoli bilen ching basurup turup, yuzini tetur qiliwaldi. Nayman ana  shu chaghda uning béshi toghruluq héch gep qilmasliqning lazimlighini chüshendi. Del mashu chaghda uzaqtin bir ademning tögige minip kiliwatqanlighi körundi. Nayman ana derhal „kim bu kiliwatqan ?“ dep soridi. Mankurt: „Manga tamaq ekiliwatidu“. Nayman ana bir az hoduqti. Bundaq bir chaghda tuyuqsiz peyda bolghan Juan-Juangha körulmeslik üchün derhal tögisige minip bu yerdin uzaqlashmaqchi boldi we „Sen uninggha bir nime dime, men yene kilimen oghlum“ dep tögisini minip mangdi. Oghli héch jawap bermidi, héch bir ish bolmighandek, bu bolup ötkenler uning xéyalighimu kirip chiqmidi. Emma Juan-Juan bolsa Nayman anini körup qalghan idi. Shunga u derhal Nayman anining arqisidin qoghlighan bolsimu Nayman ana alla qachan közdin ghayip bolghan idi. Juan-Juan Mankurttin, kelgen kishining kim ikenligini sorighan bolsimu likin Mankurttin qanaetlengidek jawap alalmidi.

Juan-Juan Mankurtning qoligha bir oqyani tutquzup:“eger yene kelse uni öltur“ didi we ekelgen tamaqlarni tashlap qoyup kitip qaldi. Ertisi küni tang suzulush bilenla Nayman ana öz oghlini bu yerdi derhal qutuldurup, ilip kitish üchün yene keldi. Likin yiraqatin kiliwatqan Anini körgen Mankurt bir top tögilerning arisingha mukunup, Aning del köksini nishangha ilip olturdi.

Ana oghli terepke kiliwitip, uyqusiz, charchighan közliri bilen oghlini etraptin izdidi we „Oghlum, jinim oghlum! Men anang yene keldim, sini ilip ketkini keldim, hergiz qurqma! Men sini qutuldurimen, men sini bu qulluqtin azat qilimen! Sini öz yurtinggha ilip kitimen“ likin ming epsusu Anining nime dewatqanlighi Mankurtning xiyalighimu kirip chiqmayti, es- xiyali uni bir oq bilen itip ölturup, xojayinining buyruqini ijra qilishla idi. Shunga u öz anisini nishangha ilip oqyaning kérechini bar küchi bilen tartip, öz mehriwan Anisini nishangha ilip, peytni kötup, tögiler topining ichide yukunup ölturatti. Naman ana bolsa ensizlik ichide oghlini izdewatqan idi. Ana axiri öz oghlini kördi, oghlining közlirige quyashning nurliri chushup turatti, bu seweptin toghra nishangha ilish üchün, yaxshi bir pursetni kutup turatti.

Ana öz oghlugha waqirdi: “Jolaman, sen oghlum sen! Oghlum, ating Jolaman, sen Nayman sen! Men anang!! Jolaman oghlum!” mana mushu peytte oghluning özini top-toghra nishangha iliwatqanlighini iniq kördi, oghli bar küchi bilen kérechni tartip turatti:” Toxta! Atma!” peqet mashunila diyelidide, oq kilip anining yurikige gach qilip sanjildi. Nayman ana oqning zerbisidin Tögining ustidin yerge yéqildi, bishidiki aq romal asta leylep hawa kötörulup aq aqqugha aylinip ketti. Bu aq aqqu kökte turup, Nayman anining eng axirqi qitim aghzidin itishqa ölgurelmigen sözlirini tekrarlidi:” Ismingni xatirla! Kim ikenligingni xatirla! Dadangning iti Dönenbay! Dönenbay! Dönenbay!…” mana bügünki Dönenbay qushi shu zamanlardiki riwayetlerdin qalghan imish. Bu San-özek chölidiki mazaliqta ashu öz oghlini quluqtin qutuldurush yolida, öz oghli teripidin shéyit qilinghan ,Nayman anining mubarek tini yatarmish. Nayman ana mingen töge Aqmayanning  neslidin bugunki Aq tögiler kelgen imish.

Aptor Chingiz Aytmatov Nayman ana riwayiti arqiliq “Insanlarni Mankurt bolushtin qutuldurayli!” digen uluwar bir mexsetni otturgha qoyudu we Mankurtluqning nime ikenligige jawap biridu.

Yedigey öz yiqinini Naymanlar mazarlighi etrapigha Musulmanlar usuli boyiche awaylap kömup, özi wapat bolghandin kiyin özini mana mushu yerge kömushni etrapidikilerge nesihet qilidu. We bundaq oylaydu:  “Eger insanlar ölgendin kiyin, rohi bashqa bir janliqning bedenige kiridighan bolsa, men bir chumule bolushning ornigha, aq quyruqluq kökuyun bolushni oylaymen, u waqitta ashu ustimizde perwaz qiliwatqan kökuyundek, ta eng yuqarlarghiche uchup, bu wetenning tupraqlirini qanghiche körimen, közlerimni pütün ana wetenning ziminining ustidin héch ayrimaymen.mana bu mining arzuyum “ deydu. Yene u mundaq deydu :“Bedinim bolsa chirip, qurup tupraqqa arliship kitidu, chünki biz tupraqtin kelgen, axirda yene tupraqqa arshiship kitimiz”.

Hayatta tarixi weqeler, tarixi eslimiler köp, peqet bularning qandaq bolghanlighi, nimiler bolghanlighi muhim emes, muhim bolghini ötmushni yazma shekilde, bugunki künde bizge esqatidighan halda shehirlep birish eng muhimdur. Mundaq weqelerni yazma shekilde emes belki héchqandaq paydisi bolmaydighandekla sözlep qoyush, kiyinki ewlatlar üchün qilinghan bir düshmenliktur.

Yer yuzide bir kün kilidu, heqiqet öz yirini tapidu. Héchkimning qilghan eskiligi jazasiz qalmaydu. Heq we adalet bar we bu dunya yoq bolup ketgenge qeder bu choqum shundaq bolidu. Yer yüzide eskiliklerning, éghir heqsizliklerning dawamliq sir bolup qalmaydighanlighini, adaletning , heqiqetning  yoq bolup ketmeydighanlighini oylisam rahatlinip qalimen we bu haytatta xoshal yashashqa medet bolidu. Heqiqet we adaletning yene bir qitim ghalip kilishi üchün waqit kitidu. Supbisizki bu ghelbilerning qolgha kilishi üchün japaliq bir jeryanni bésip ötushke toghra kilidu, emma haman heqiqet ghelbe qilidu, bu Dunya mewjutla bolidiken bu mushundaq bolidu.

Bir  nerse isimizde bolushi lazimki, küch peqetla adalet bilen toghruluqtin kilidu we bizni netijige irishturidu. Chünki Adalet küchlukler bilen birge bolmastin belki toghra heqqani yolda mangghanlar bilen birgidur

13.06.2015 Germany(München)

Autori: Hebibulla Ablimit

Nahayiti shepqetlik, Méhriwan Ulugh Allahning nami bilen bashlaymen:

11 ayning Sultani bolghan , Insanning Ruhiy dunyasi  chin söyge bilen sughuruldighan  mubarek Ramzan aldimizdiki hapte yitip kilidu.

Mubarek Ramzan ayida Roza tutush dinimizdiki 5 perizlerning ( Allahtin bashqa ilahning yoqlighi we Muhammet s.a.v ning Allahning elchisi ikenligige shaadet itish, 5 vah Namaz qilish , Roza tutush, Zakat berish, Sharaiti barlar ömride bir qitim beytul Heremg birip Heje qilish) biri bolup hisaplinidu .

Roza yalghuz Islam dini peyda bolghandin kiyin emes belki islam dinimizdin burunmu, Insanlargha Alla Roza tutushni buyrighan. Buningdin Roza tutushning Insanlar üchün neqeder muhimlighini bilimiz.

Roza toghrughluq Kur`an kerimde mundaq diyilgen: „Iy Muminler ! Gunahlardin saqlinishinglar üchün silerdin ilgirki ummetlerge Roza periz qilin´ghandek, silergimu Roza periz qilindi“  (Baqare sursi 183-ayet) .

Ramzan ayi Vehiy ayi bolup, bu ayda söyumluk Peyghembirimiz Muhemmet (s.a.v) ge wehiy kélip, Kur`anning 1-ayiti yeni Elaq suresining(96-sure) munu ayetliri  weyi kelgen :

“ Nahayiti shepqetlik méhriwan Allaning ismi bilen bashlaymen. Iy Muhemmet Insanni lexte qandin yaratqan , Perwerdigaringning ismi bilen oqughin.  Sen oqughin! Perwerdigaring Insangha qelem bilen yézishni ügetken. Bilmigen nersilerni bildurgen eng keremlik Zattur……..).

Buning bilen ta 23 yilgha yiqin waqetta   Kur`an kerim Peyghembirimiz Muhemmet (s.a.v)ge Jimril Eleysalamning wasitisi bilen ayetmu-ayet, süremu-süre wehiy kilip  tamamlanghan.

Emdi bu yerde qisturup ötushke toghra kilidighan bir nerse barki Kur´an kiramning yer yüzige nazil bolghan 1-ayiti : „Oqu, Allaning nami bilen Oqu“ dep, Insanlarni Bilim ilishqa chaqirghan we özining cheksiz Hikmet sayipi ikenligi qeyt qilinghan.

Alla Insangha pütün Kainattiki sirlarni bilishke tigishlik iqtidargha ige Eqil-idrek bergen we bu Eqil bilen  Bilim igenlep, bu cheksiz mujuziler bilen tolghan Alemning sirlirini bilishge chaqirghan. Dimekki Insanlar üchün bolupmu bizdek ajis  Milletler üchün ilip éytqanda Bilim igenlep, Eqil-idrek bilen togha herket qilip, güzel kilechigimizni berpa qilish nahayiti muhimdur.

Uyghur millitining mutepekkur alimi Yusup Has Hajip özining Alemge meshhur kitawi „Qutatghu Bilikte“ esiride : ” Alla Insanni xillap tallidi we yaratti, uninggha Pezilet, Bilim, Eqil  we Paraset berdi, uninggha Qelb ata qildi we Tilini rawan qildi, güzel Xuluq berdi. Alla insangha Bilim bergenligi üchün bugunki buyuklukke irishti, Paraset bergenligi üchün tugunler yéshildi. Xuda kimge Eqil-paraset, Bilim bergen bolsa uning qolidin köp yaxshiliqlar keldi. Ey insan Bilimni buyuk, Idirekni ulugh dep bil. Bu ikkisi xillanghan bendining mertiwisini östuridu. Qiyerde Idrek bolsa ulughluqqa irishidu, Bilim kimde bolsa u buyuklukke ige bolidu. Eqil-parasetlik oqalaydu, Bilimlik bileleydu. Bilimlik, parasetlik tiligige yétidu. Ey Insan! Bilimning menisini bil, Bilim bilgenlerdin Késel yiraqlishidu, bilimsiz késhilerning barchisi Késel kilidu, Késelni dawalimisa késhi tizla ölup kitidu. Yur ey bilimsiz Késilingni dawalat. Ey Alim bilimsizlining dawasini sen éytip ber. Paraset bir Chulwurdur, uninggha irishken Késhi tumenligen arzusi bolsimu , tiligige yételeydu. Bilim bilgen Késhi eziz bolidu. Herqandaq ishni paraset bilen ishle, waxtingni Bilim bilen mustehkemle…..“ dep Altun qurlarni tizghan.

Ulugh Dinni Alim Ilihal Töre mundaq digen: „Heqiqi Islamyet Ilim-medeniyet terepdarliridur, Jahaliyet bolsa, Islamiyettiki eng éghir, qebih  gunahtur. Islam ilim bilen, Ilim islam bilen yashisa, shu chaghda Alem ongshilidu.“

Yalghuz Kur`an kerimla Ramza ayida Alla teripidin wehiy qilinip chushurulgen bolmastin belki yene burunqi Ilahi kitaplarmu Ramza ayida Alla teripidin chushurulgen. Bu toghrisida Nebiler Sultani Muhemmet peyghember  Sellellahu Eleyhiy Vesellem(s.a.v) mundaq deydu:

“ Ibrahim peyghemberning betliri Ramzanning 1-kicheside, Tevrat Ramzanning 6-kicheside, Injil Ramzanning 13-kicheside, Zebur 18-kicheside, Kur´an Ramzanning 24-kichesinde yeni Qedir kicheside chushurulgen“. ( hedis Teberani).

Kur´an kiremning Baqare sursining 185-ayitide mundaq deydu: „ (Roza tutush periz qilinghan sanaqliq künlerde) Insanlargha yétekchi, Hidayet qilghuchi we heq bilen naheqni ayrighuchi roshen ayetlerni öz ichige alghan Kur´an nazil bolushqa bashligghan Ramzan ayidur. Shunga, silerdin kimki bu Ramzan éyini körse Roza tutsun, kimki kisel yaki seper ustide bolsa (Tutalmighan künler üchün) bashqa künlerde tutsun . Allah silerge asanliqni xalaydu, teslikni xalimaydu. Ramzan rozisining sanini toldurushinglarni, silerni hédayet qilghanlighi üchün Allahni ulughlishinglarni, uning inamlirigha shukri qilishinglarni xalaydu.“

Shunga biz Ramzan ayini Kur´an ayi dep bilimiz. Uning üchün bu Ayda öylirimizde, Mejitlerde Kur´an oqulinildu. Duwa talawet qilinidu.

Ramzan méhri muhebbet ayidur, berket ayidur. Nebiler Sultani Muhemmet peyghember  Sellellahu Eleyhiy Vesellem(s.a.v) mundaq deydu:

„Silerege berket ayi bolghan Ramzan ayi yitip keldi. Bu ayda Allah silerge hessilep rexmet yaghduridu, xataliqliringlarni kechuridu, Dualiringlar qabul bolidu. Alla Taela bu ayda silerning besliship , yaxshiliq qilishinglargha qaraydu we Perishteler bilen silerni shareplenduridu.“ (Hadis-Sherif).

„Ramzan ayida turmushqa jingraq xirajet qilinglar(Bala-chaqanglargha xejligen pul we bashqa ihtiyajliq kishilerge qilinghan yardemlerni köpeytinglar). Chünki bu aydiki xejligen pulunglar Allah yolida xejligen pul dektur“ (Hadis-i sherif, Kenzül-Ummel).

„Sediqe birishke aldiranglar. Chünki sediqe bala-qazadin qoghdaydu“ (Hedis-i, sherif)

Bu Ramzan ayida Roza tutishimiz,  gunahlarnidin yéraq turushimiz lazim. Insanlargha méhri-shepqet , tebessem béxishlishimiz, Aghriqlarni yoqlishimiz, ajizlargha yardem qolimizni sunushimiz lazim. Bu Ramzan ayida dualirimiz qobul bolunidu,  Uning üchün chin dilimiz, chin söygumiz bilen Ulugh Allahqa  ikki qolimizni köturup Dua qilishimiz lazim:

Ey! Qudretlik birla Allah sanga tumen minglar mediyeler bolsun!

Allahning ismi bilen. Allahim, sining raziliqing üchün roza tutimiz we sen bergen nimmetler bilen iftar qilimiz. Undaq iken, sen bizge isil pezilet, eqil-paraset, bilim we jasaret, qeqrimanliq ata qilghin, bizge heya, güzel xuluq bergin. Biz bu arqiliq ustimizdiki qatmu-qat tugunlerlni yishishke nisip qilghin, Millitimizni bala-qazalardin uzul-kisil xali qilghin , Ey! Ulugh Alla , Muxteshem künlerni mashu dunyada körushke nasip eyligin. Ey qudretlik birla Alla sanga mendin tumen ming mediyeler bolsun!  Sen mining könglumni cheksiz shepqetlik, méhriwan nürliring bilen yorutqin! Tilimni shaadet bilen bizigin! Ey ulugh  Allah men hayatimda qelbimni oqtek qilghuche, qeddim yadek igiliwatidu, quzghundek qara chachlirim aqudek aqirwatidu sunga sen mining adiship yurgen yollirimni körsetkin, ilahim bizning ajizlighimizni bilisen, shunga mushkulatimizni, muxtajlighimizni sangila achimiz, bizni muxtajliqtin qutuldurghin! Manga eqil-idrek, bilim ata qilghin, sözumni rawan, közumni roshen qilghin, miningdin bu iman tonini yeshmigin! Axirqi nepisimni shaadet bilen uz!

Men bir köp itaatsiz qulung men, mining gunahlirim nurghun, ih! qedirdan! Öz peziliting bilen mini kechurgin, barliq muminlerge yar-yölek bolghin. Bu biwapa dunyaning ishlirini bizge asan qil! Bizni yamanlargha ot, düshmenge apet qilghin! Ih méhriwan tengrim! Mini himmet we muruwetlik qil! yuzumni kün we aydek yoruq qil! El- Ishlirimizni idare qilghuchilargha  eqil-idrek, bilim, adaletlik, ras´chil, ghiywetsiz, toghra yol ata qil! Ularni tekeburluqtin, bihutluqtin saqla!  Meghrurluq nurghun ishning bishigha chiqidu, shunga Meghrurluqtin saqla! Amani!

10.06.2015 Germany (München)

Autori:Izchimen

Milliy Musteqillighimizni Qolgha Keltürüsh Imkaniyetlirimiz Barmu?

Xitay tajawuzchiliri wetinimiz xelqining musteqil dölet halitige qaytip keliwilishidin qorqup, tarixi menbelirimizni tup yiltizidin qurutush, uqumushluq kishilirimiz we milliy qehrimanlirimizni toluq yoqutush, xelqni mezmut dessep turushqa imkan beridighan barliq maddi asasliridin mehrum qaldurush, xelqimizning oz salahiyet we menligini eslitip turidighan diniy etiqadi, milliy orpe-adetliri, chet’eller bilen bolghan alaqilirini toluq uzup tashlash, hemde her bir qedemde xitay tajawuzchi banditlirigha qayil bolush, ulargha mejburi baghlinish, qulluqqa shükri qilish jehetlerde jenining bariche urunup kelishmekte. Netijide xelqimiz arisida heqiqetenmu bir qisim ümidsiz kishilerni yetishtureligen boldi. „Bunche köp xitay tajawuzchilirigha endi teng kilelmeymiz“ digichiler xitay tajawuzchiliri wastiliq yaki biwaste yollar bilen yetishturup chiqqan qorqunchaqlirimizdur. Bunimu az dep, xitay tajawuzchiliri xelqimiz arisida „shinjang ezeldin musteqil bolup yashap baqmighan, uyghurlar tarixtin buyan xitaylarning bashqurushida yashap kelgen“ digendek tarixqa xilap sepsetilerni tarqitiship, xelqimiz arisidiki bir qisim kishilerge „biz heqiqetenmu musteqil bolup baqqanmiduq?“ digendek gumanlarnimu yaritalighan boldi.

Xitay tajawuzchiliri tarixtin buyanla wetinimiznining tarixi ejdatlirini, yeni Honlarni, Türklerni, Uyghurlarni, Qaraxanilarni, Se’idiyiliklerni boy sunduralmayla qalmastin, eksiche bizning we etirapidiki milletlerning ejdatliridin ölgidek qorqup dunya tarixida shermendilerche qorqunchaqliqning eng büyük simwoli bolghan nechche ming kilometirliq Seddichin sipilini soqup qoghdinishqa mejburlan’ghanidi. U dewirlerde bizning biwaste ejdatlirimiz bolghan Honlar,Türkler, Uyghurlar dunya tarixida büyük shan-shereplerni yaratqan impériyilerni qurup, asiya-yawropani öz tezginide tutup kileligen idi. Bolupmu özlirige Islam dinini tallap alghan biwaste ejdatlirimiz bolghan Qaraxanilar döliti dunya pen-medeniyet tarixida we Islam dunyasida Türklerning esirler boyiche dahiliq qilalishining asasini salghuchi Farabi, Ibni Sina (Avisina), Eljebiri, Yüsüp Has Hajip, Mehmud Qeshqiri qataridiki alim-peylasoplarni yaratqan idi. Dunya, Chinggizxanning otturigha chiqishi sewibidin üzülüp qalghan asiya yipek yolining ornigha dengiz yollirini keship qilghinidin kéyin, wetinimizning eyni waqitlardiki tarixi orni zor derijide ajizliship, xuddi ottura asiyadiki nurghun yerlerge oxshash nispi turghunluq dewrige kirip qélip, köp ajizliship ketken dewirliridimu ejdatlirimiz xitaylarning dölet sepilidin halqip chiqip gherpke yamirap ketishini ünümlük tosap qelishqa qadir bolalighan idi.

Dimek shu nerse eniqki, wetinimiz tupraqliri yeqinqi zaman tarixigha kelgiche izchil türde milliy musteqillighini qolida tutup yashap kelgenidi.

Xitay tajawuzchiliri wetinimiz xelqige bu shanliq tariximizni unutquzush üchün barliq tarixi pakitlirimizni yoq qiliwitishi yetmey, bügünki Sherqiy Türkistanliqlarning asasi qismi bolghan Uyghurlarni Hunlardin, Türklerdin, Uyghur doliti, Uyghur Idiqutlighi, Uyghur Qarahanlighidin, Se’idiye Xanlighidin ayriwitishke küchep urunushti. Emma bu tarixi eniq pakitni komiwitishke közi yetmigendin kéyin, Xelqimizni Türki qerindashlirimizdin, dunyadin, elim-pendin, Etiqatidin we milliy orpe-adetliridin mehrum qaldurushqa, shu arqiliq milliy musteqili yashighan tariximizdin we dunyadiki qerindashlirimizdin xewersiz qaldurushqa jan-jehli bilen hepiliship kelmekte. Hetta Honlar tarixini tonushturup kélip goya Honlar asman’gha chiqip ketkinidek, Honlarning tarixi dawami bolghan Türkler bilen bolghan izchillighini qet’i tilgha almay yushurushqa urunup keldi. Xuddi shuningdek Uyghurlarningmu Türklerning bir tarixi dawami ikenligini yushurup bolalmay, Quju-Beshbaliq Uyghur dölitini, Uning biwaste dawami bolghan Qaraxanilar Uyghur dölitini, uning biwaste dawami bolghan Se’idiye Uyghur xanlighini, Uning dawami bolghan Yaqupbeg Uyghur dölitini qet’i mexpi tutushqa yaki tüptin burmilap körsitishke hedep urunup kelmekte. Qisqisi, bügünki xitay tajawuzchiliri wetinimiz xelqining musteqil dölet bolup texi yeqinqi esirlergichila yasap kelgenligini, hemde buni qayta dawamlashturush üchün Birinchi we Ikkinchi Sherqi Türkistan Jumhuriyetlirini qurghanlighini izchil türde yoshurup yaki inkar qilip kelmekte!

Bu tarixni sistemiliq halda ashikarilap bergen Merhum Yitekchimiz we tarixshunas alimimiz merhum Memtimin Bughra heziritimizni ana wetinige kelishtin menggüluk chekleshkenidi; xuddi shuningdek bu tariximizni xitaylarning öz tarixchilirining yezip qaldurghan tarixi materiyalliri asasida pash qilip echip tashlighini üchün Turghun Almasimiznimu bir omur turmiler we nazaret astida tutup qiynap kelgenidi. Yeqinqi zaman milliy musteqil Jumhuriyet qurush küresh tariximizni echip bergen Abdurehim Tileshup Ötkür ependimiznimu bir ömür türme we nezerbentlerde qiynap öltüriwitishkenidi. Hetta kesipi zörüriyet bilen wetinimiz milliy tarixini wastiliq yollar bilen otturigha chiqirishqa mejbur qalghan nurghun tilshunas yaki edebiyatchi tilshunas alimlirimiznimu wetenperwer bolush-bolmaslighidin qet’i nezer, bir ömür türme-sürgünlerdin beri keltürmidi.

Halbuki, Tarix hergizmu yushurghili bolidighan unche-marjan emes! Biz Ejdatlirimizning musteqilliq küresh rohi we qehrimanliq izlirini bügün bolmisa ete, ete bolmisa ogun choqum tapimiz, hetta jahan’gha mas bir onumluk shekilde tapimiz! Eger biz tapalmisaq balilirimiz yaki eng kechikkendimu ularning newriliri choqum tapidu! Bu izni qum-boran kömüwételmigen iken, xitay tajawuzchiliri tünügün peyda bolupla hergizmu yoqutalmaydu! Biz musteqil milliy dölitimizni jezmen eslige keltüreleymiz!

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Bighemlik Késilimiz

Nöwiti kelgende bu jeryanda xelqimizde peyda bolghan, bügün’giche selbi tesirini yoqatmighan bir mijezimizning kelish menbesini tilgha élip ötsek ziyini bolmas.

Biz Sherqiy Türkistanliqlarning qedimqi ejdatliri Hon bolush bilen birge, Honlar ichide eng etiwarliq Hon qebililiridin biri bolghachqa, Honlarning ana yurti bolghan wetinimiz da’irisidiki bipayan zemin izchil türde bügünki sherqiy Türkistanliqlarning biwaste ejdatliri bolghan bizlerge miras qaldurulup, bu zemin’gha bashtin-axiri igidarchiliq qilip keliwatqan iduq. Bügünki künde xelqimiz ichide eng keng omumlashqan, yuquri mertiwilik, bilimlik kishilerni „Ahun“ dep atap kiliwatqanlighimiz buning bir ispatliridin birsi. Ahun eslide „Aq hon“ din kelgenligini hemme bilse kérek. Aq Honlar eyni waqtida Honlarning yuquri tebiqiliridin bolghan aq söngek tebiqisini teshkil qilatti. Biz ene shu Aqhonlarning ewladimiz. Honlar özlirini Türk dep atap kelginidin bashlap, xitay seddichin sepilining sirtidin bashlap bügünki ottura asiya tupraqlirida Nurghun qetim büyük impiriyilerni qurghan idi.

Bolupmu Türkler özini kök böre ewladi dep atiship gherpke qarap yengi zemin axturup kitiwatqan dewriliridimu, bizning ejdatlirimiz Türklerning eng ilghar terkiwi bolghan Uyghurlar sheklide yenila bügünki tupraqlirimiz sahesini asas qilghan zeminge birdin-bir mirasxor bolup yashap kelgenidi. Bügünki xitaylarning biz Uyghurlarni hazirghiche „Langwaza“ (Böri pushti) dep atap kelishliri ene shuningdin kelgen. Bu xil mirasxorluq alahidiligimiz bizge ozige temenna qoyush, ozini chong tutush, abroygha ehmiyet berish mijezlirini singdurup kelgenidi. Bu xil mijezler eyni waqtida bizning ejdatlirimizgha heqiqetenmu ghorur bérip kelgenidi. Bu xil ghorur, bizni tedriji halda hechnimidin ensirimeydighan bighem mijezlik haletke keltürgenidi. Bu bighemlik eyni zamanlarda bizge ghorur bérip kelgen mijezlerdin bolup, her jehettin üstünlukke ige qilip turiwatqan yipek yoli ronaq tapqan eyni waqitlarda bu xil mijezimizning bolishi bir ghorurlandurghuchi muqerrerlik idi. Emma bu mijezimiz bizge kéyinche selibi tesir körsitish dewrige kirdi.

Chenggizxan weqesidin kéyin, wetinimizning gherp bilen sherqni baghlighuchi yipek yoli tuguni bolushtek ewzelligimizni yoqutushqa bashlidi. Yipek yoli soda-tijaret kirimi menggüluk uzulup qaldi. Shuninggha qarimay xelqimiz bighemlik mijezini qet’i ozgertmey dawamlashturup keldi. „Ghem qilmayli, saqlap tursaq malchilar choqum qayta peyda bolidu!“ dep yetiwerduq. Biz bu türdiki ghem yimesliktin esirler boyiche zerikmiduq. Haman bir küni bu soda yoli qayta echilidu dep, bighemlik bilen saqlap yetip kelgeniduq! Bizning shu dewirlerdiki soda ishlirigha mahir alahidiligimiz peqet leqem ornidila saqlinip , „Sartlar“ (Satarlar – setiqchilar, sodigerler) dep bügün’giche yashap kelduq. Emma heliqi bighemligimizni zadila tashlimiduq. Mongghullar keldi, ular beribir ketidu dep, bighem yetiwerduq; Manjular, xitaylar keldi, ularmu ishlirini tugutup beribir ketidu dep, yenila bighem yetiwerduq. Hetta bu türdiki tajawuzchi düshmenlerni tarixtiki manjulargha oxshutup bighemlik bilen teklip qilishqan we alahide kutiwelishqan waqitlirimizmu boldi! Sodiger millet, eslidila sulhichi, kelishimchi bir millet bolghachqimikin, bügünki kündimu bu tur tenchliq erwahidin qutulup kitelmiduq. Xitay tajawuzchilirining ishliri putmek turmaq, eksiche jiddi eqin qilishqa bashlighandimu, biz yenila bighem halda yetishimizni ozgertmey bügüngiche saqlap kelduq!

Ehwalimiz kündin–künge eghirlishishqa bashlidi. Midir qilghidek, Abduxaliq Uyghurning diyishi boyiche xitay destidin put qoyghidek yermu tapalighidek imkaniyitimizmu qalmidi – Olum bosoghimizgha kélip qaldi! Abduxaliq Uyghur qataridiki sha’irlirimizning, aqillirimizning agahlandurushliri, uyghutushlirigha pisent qilmiduq. Bizning tarixtiki abroyimizim etiwarliq ornimizdin qilche esermu qalmighanliqigha qarimay, biz tarixta undaq iduq, mundaq iduq dep, tarixtiki abroyimizni bügün üchünmu küchke ige dep dawa qilishqa küchep urunduq, aqmidi. Hetta biz eng közge ilmaydighan xitaylar teripidin depsende qilinip, chekidin ashqiche xarliqta qalduq. Endi hayatimizdinmu ensireshke bashliduq, bizni ensizchilik qaplashqa bashlidi. Biz bügün bighemliktin ensizchilikke qarap özgirishke bashliduq. Ensizchilik ichide etirapimizgha qaraymiz, hemme bizge düshmen boluwatqandek, hemmidin guman qilidighan uchigha chiqqan gumanxorluq patqiqigha petishqa bashliduq. …

Mana bu – Biz Sherqi Türkistanliqlarning bügünki heqiqi qiyapitimiz! Buni biz qandaqmu etirap qilalaymiz? Bu mijezimizni etirap qilish bizge herqanche eghir kelsimu, u beribir bir pakit! Emma shunisi barki, bighemlik kesilimizge qarighanda ensizchilik rohi halitimiz birqeder yaxshiraq. Chünki bighemlik bizning közlirimizni, his-tuyghulirimizni, tepekkurlirimizni perdilep turghan idi. Ensizchilikimiz bolsa bu xil perdilerni aziraq bolsimu yirtip tashlap, rialliqni sel enighiraq bolsimu koriwelishimizgha imkaniyet bermekte.

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Mustemlike Mijezlirimiz
Bügün bighemlik dewrimizdin kelgen abroyperestlik, maxtanchaqliq adetlirimizge ensizchiliktin kelgen gumanxorluq adetlirimiz qoshulup, eqlimizni ishlitishke eghir tosalghu bolmaqta. Buni az digendek xitay tajawuzchilirining biwaste yaki wijdansiz xa’inlarning wastisi bilen singdürüshke bashlighan ümidsizlik, yurtwazliq, qebiliwazliq, mez’hepbazliq qataridiki illetlirimiz xelqimizni bir mexset, bir niyet, bir noqtigha toplashqa eghir tosalghu bolmaqta. Bularning tesiride xelqimiz arisida ghelite mustemlike, qulluq pelsepesi yerlishishke bashlap, herqandaq bir tetqiqat, pilan, ghayilarni yaritishimizgha tosalghu bolmaqta. Yeni, xelqimiz arisidiki herqanche bilimlik, ghururluq, etiqatliq dep tonulghan kishilirimizmu xitay tajawuzchiliri teripidin singdürülüshke bashlighan mustemlike illetlirining istixiyilik qurbanlirigha aylinip, ümidsiz pikirler, xiyali perezler, otopiyilik ghayilerning otturigha chiqishigha sewep bolmaqta. Netijide bu kishilirimiz xitay tajawuzchilirining biz Sherqiy Türkistanliqlarni baldaqmu-baldaq yoq qilishning pilani bolghan sulhi pilani, birleshme hökümet pilani, aptonomiye pilani, … digendek aldam xaltilirigha chushup, „bu xil shertnamilar, qanunlar eslide yaxshi tüzülgen idi, biz ijira qildurushta ching turalmiduq“ dep, angsizliq bilen xitay tajawuzchilirining himayichilirige aylinip qalmaqta.

Birinchi Jumhuriyitimiz dewride ene shundaq mustemlike, qulluq mijezlirimizning qurbani bolup, ghelibilik kitiwatqan milliy musteqilliq kürishimiz paji’elik meghlubiyetlerge uchuritilghanidi. Ikkinchi Jumhuriyitimizdin xitay tajawuzchiliri sulhi telep qilishqa mejbur qalghinidimu bizning nurghunlighan ilghar kishilirimiz, jengguwar kishilirimiz, dini olimalirimiz ene shu xil mustemlike, qulluq pelisepesining damigha chushup, eng mukemmel milliy musteqilliq herikitimizning meghlubiyitige ortaq sewepchi bolushti. Netijide, sulhi bahanisida xitay tajawuzchilirining qaytidin küchliniwilishigha purset yaritip berishken boldi.

Eslide Jang Jijong eyni waqtida hergizmu ’11 madda‘ ni talash-tartish qilishqa kelmigen, eksiche urush toxtitip meghlubiyitidin qutulushning birer charisini qilish imkani qalghanmidu dep kelgenidi. Xuddi shuningdek, xitay komunistlirimu xelqimizge „intayin puxta“ pedezlengen aptonomiye qanonlirini sogha qilghinida, bu qanonlarni ijra qilishni meqset qilghan bolmastin, belki milliy armiyimizni yoq qilish, milliy igiligimizni yoq qilish, milliy ghorurimizni yoq qilishni özlirige meqset qilishqanidi. Yeni, bügünki paji’elik halitimizni yaritiwelishni meqset qiliship biz Sherqiy Türkistanliqlargha „Uyghur Aptonom Rayon“ (Uyghur özini özi bashqurush rayoni!) digen posmini keygüzgenidi.

Epsuski, bügünki kündimu xeli uqumushluq digen kishilirimizning aghzidin „bizge aptonomiye qanunlirini ijra qilip bersun, bizge yüksek aptonomiye, fédratsiye bersun“ digendek qorqunushluq sözlerni pat-pat anglap turiwatimiz. Bu xil kishilirimiz özlirini goya xitaylarning, hetta dunyaning dahisi bolup qalghinidek hes qiliship, „xitaylar Sherqiy Türkistan’gha tench yol bilen musteqilliq bersun, dunya jama’eti bizge xitaylardin tench yol bilen musteqilliq élip bersun, Sherqiy Türkistanliqlar musteqillighini qet’i qan tökmey, pütünley siyasi yollargha tayinip qolgha keltürishi kérek“ digendek mentiqisiz, heyran qalarliq buyruqlarni chiqirishmaqta.

Bu kishilirimizni eqilsizlar digendin kore mustemlike, qulluq pelisepesining istixiyilik qurbanliri demey nime deyish kérek?! Bunimu az dep bizning nurghun kishilirimiz „aldirimayli, tewekkulchilik qilmayli, ghem yimeyli, xitay hamini bir küni parchilinidu, xitay demokratliri pat yeqinda xitay komunistlirini aghdurup tashlap hakimiyetni qolgha alidu, shu chaghda biz sherqi türkistanliqlargha musteqillighimizni sogha qiliwitidu, buninggha idiyide teyyarlinip tursaqla kupaye, …“ digendek teximu bimene sözlerni qiliship xelqimizning jengguwarliq iradisige soghuq su sepishmekte. Hetta dunyadiki qaysi bir dölet, qaysi bir teshkilatlardin ümid kutush, Deng Shyawpengning olumi, Shyanggangning qayturulishi, teywenning qaytarma hujumi, üchünchi dunya urushining partilishi, Afghanistanning ghalibiyiti, qaysi bir perishtining yardimi, … digenlerdek xamxiyallar wastiliri arqiliq musteqilliqqa erishish qataridiki kulkilik zamaniwi xurapatlarnimu terghip qilishmaqta! Bu xil eqillerge kulush kérekmu yaki yighlash kérekmu?! Bu xil mentiqisiz, xiyali, xurapi we otopiyilik pikirler bu kishilirimizning eqlige nedin kelgenlikige adem heyran qalidu! Eslide bu bicharilardin tola bek aghrinip ketishningmu hajiti yoq. Chünki eslide bu xil zamaniwi xurapatlar shu kishilirimizgila mensup bolup qalmay, putkul xelqimizning kallisida hakim boluwatqan bimene qarashlardin ibaret. Yeni, bu xil eqilge sighmaydighan pikirler bighemlik, ensizlik, eqidisizlik, mustemlike mijezlirimizning xelqimiz arisidiki selibi inkasliridur. Insan bighemlikke giriptar bolghinida, ensizlikke giriptar bolghinida, qulluq rohi halitide qalghinida ozige ishenmeydu. Ozige ishenmigen kishi hech bir ishqa tewekkul qilalmaydu. Bu digenlik, insan jasaritini yoqitidu digenliktur.

Xelqimizning bu türdiki passip mijezlik bolup qelishigha intayin muhim tesir körsetken yene bir amil bolup, bu amillarnimu közdin saqit qilishqa bolmaydu.

Wetinimiz Sherqi Türkistan intayin özgiche tebi’i joghrapiyilik orun’gha ige bolup, tarim etirapidikiler hayatliq menbesi bolghan su mesiliside igiz qarliq taghlardin erip kelidighan qar suyige qarashliq. Eger qarliq taghlardin su yiterlik miqtarda erip kelmise, bashqa hechqandaq yerde zapas su tepilmaydu. Shuningdek mirasxorluq mijez bu xelqni bashqa yerlerge kochup ketishigimu yol qoymaydu. Bu yerde bighemlik mijezi yene ortigha chiqidu: „Ghem qilmayli, birer yil chidap otseng kiler yili choqum su kelidu!“ Bu xil tebi’i ozgichilik xelqimizning bighemlik mijezining teximu küchiyip ketishini ilgiri suridu. Su kelishi bek kechikip ketse bashqa yerlerge kochup ketishtin kore, shu yerdin kolap su izdeshni ewzel korishidu. Buning netijiside minglarche karizning otturigha chiqishigha sewep boldi. Bu xil mijez dehqanchiliq rayonlirimizdila höküm surup qalmay, yaylaqlardiki charwuchilirimizdimu ozini körsetmekte: Bu yerde yaylaq qurup ketse nerisigha barayli deyiship, Tengri tagh-Altay taghliri arisida aylinip yuriwerdi.

Bu yerde yene bir muhim mesile otturigha chiqidu: Özgiche siyasi joghrapiyimu biz Sherqiy Türkistanliqlarning bighemlik mijezini kücheytip berdi. Sherqiy Türkistan xelqi yipek yolidin mehrum bolup qalghinidin kéyin, dunyadin yiraqliship ketken bu ziminda dunyani zil-zilge salghidek tuzuk bir dagh-dughiliq tajawuzchiliq urushliri körülmidi. Bu dewirlerde gherp dunyasida Islam alemi kücheygen, Babur, Osman impiriyiliri, Engiliye, Fransiye, Prossiye, Awistro-Wengir qataridiki bir munche impiriyiler dunyagha kélip we oz-ara tinimsiz urushlarni qiliship, gherpni astin-üstün qiliwitishkenidi. Shunga gherp dunyasi taki yeqinqi esirlergiche ottura asiyani esidin chiqirishqan idi. Wetinimiz bu dewirlerde nispi tench hayat ichide yashap kelgendek qilsimu, dewrimizning yengi bilimliridin xewersiz xelqimiz qurghaqchiliq, boran qataridiki tebi’i apetlerdin bash kötürelmey, intayin qalaq we namiratliq ichide bir-biri bilen jidel qilishipla ötkenidi. Bumu wetinimiz xelqini tajawuzchilardin bighem qilishqa sewepchi bolghanidi.

19-esirdin bashlap gherpte Charrossiyining, Jenupta Beritaniyining, sherqte Xitayning körülishi xelqimizni az-tola heyran qaldurghidek qilsimu, yenila bighemlik ichide ichki majiralar bilen aware bolup, herbir yurt kündin- kün’ge nacharliship kitiwatqan muhitidin qutulush üchün oz beshimchiliq bilen heriket qilishiwatqanidi. Gerche Yaqupbeg buxil chechilangghu haletni ozgertish üchün on nechche yildin artuq hepiliship, weten birligini qolgha keltürüsh üchün korinerlik qedemlerni tashlighan bolsimu, tashqi düshmen’ge taqabil turghidek shara’itini toluq teyyarliyalmighanidi. Bu rayon, eyni waqtidiki uch chong impiriyining bir-birige uzaqtin xiris qilishidighan nispi siyasi boshluq halitige kirip qalghanidi.

Buxil nispi siyasi wako’umluq weziyetni axiri Charrossiye chikip kördi. Buningdin tüzük bir eks tesir chiqmighanlighini körgen xitay-manjur impiriyisi Zo Zongtangning uzun muddetlik teyyarlighidin kéyin, zor kulemlik eskiri küch bilen sherqtin basturup kirdi! Yiraq sherqte bir-biri bilen qanliq urushiwatqan xitay bilen rossiye, ortaq düshmini En’giliyedin mudapiye korush birliksepi qurushup, Bedölet hakimiyitimizni En’giliye gomashtisi digen bohtan bilen yoqutushqa kirishti. Derweqe tez aridila wetinimiz xitay tajawuzchilirining beqindisigha aylinip qalghanidi. Bu jeryanda qarimaqqa chet’el tajawuzchi küchliri üstün rol oynighandek qilsimu, mahiyette xelqimiz arisida küchiyip ketken bighemlik rohi haliti düshmen’ge yochuq echip bergenidi.

Zo Zongtang, xelqimizning bu xil ehwalini körüp, bu zeminni menggü xitay yerige qoshiwelish xiyaligha kelgenidi we wetinimizning ismini wetinimiz ichidimu xitaychilashturush, xelqimizning barliq qoralliq küchlirini we barliq uqumushluq zatliri bilen baylirini qirip tugutush, barliq altun-kumushlirini bulap eliwelish, putkul hakimiyet amillirini xitaylashturush qataridiki tedbirler bilen, wetinimiz xelqini xeli uzun mezgilgiche bash kötürelmes qiliwaldi. Xelqimizmu nime weqe bolghinini perq qilip bolghiche etirapini yüzminglighan xitay tajawuzchi eskerlirining qorshap bolghanlighini korginide, nime qilarini bilmey hangwiqipla qaldi. Bu dewirdin bashlap kona ijtima’i kiselliklirimizge qolluq illetliri qoshulushqa bashlidi. Xelqimizdiki ensizlik mijezi tedriji üstünlukke irishishke bashlighanidi. …

Xelqimizning yerim mustemlike hayati yuquriqidek kona-yengi ijtima’i mijez illetlirining birlishishi netijiside dolqunsiman tereqqi qilip, bügünki paji’elik haletke kelishimizning tarixi asasini yaratqan boldi. Eslide xitay tajawuzchilirining wetinimizge besip kirgen waqtliri dunyaning eng qalaymaqan dewirlirige toghra keliwatqan bolup, sherqte xitay manjur impiriyisi ichki-tashqi urushlar tupeylidin eng axirqi mehsher künlirini yashawatqan, keynidinla kelidighan tugimes ichki urushlirining amilliri yaritiliwatqan, gherpte Balqan-Qirim urushliri, keynidinla partilighan birinchi dunya urushi meydangha kélip Fransiye, Prissiye, Avüstir-Ven’gir, Charrossiye, Xitay-Manjur, Osmaniye impiriyiliri birla waqitta aghdurulghan bir weziyet shekillen’genidi. Emma wetinimiz xitay mustemlikisige aylinip qeliwatqan bolsimu, yenila nispiy siyasiy boshluq ewzelligini saqlap, wetinimiz xelqimu yenila dunyadin bixewer halda bighemligini dawamlashturmaqta idi. Buninggha egiship künsayin küchliniwatqan ensizchiligimu xelqimizni bulghashqa bashlighanidi.

20-esirning kirishi bilen, xelqimiz gerche xitay tajawuzchilirining ichki-tashqi parakendichiligidin istixiyilik paydilinip ikki qetimliq milliy azatliq qozghilingigha atlan’ghan bolsimu, Birinchi Jumhuriyet dewrimizni ghil-palla körsitip qoyup yene jimip ketkenidi.

Ikkinchi dunya urushi biz üchün milliy musteqillighimizni eslige keltürüshning tepilmas pursitini yaritip bergenidi: Ros komunizimi yimirilish xewipi astida qalghan, Beritaniye jenobi Asiyadiki mustemlikiliridin ayrilishqa mejbur qeliwatqan bolup, wetinimizning shimal, gherp we jenup teripidin hechqandaq mudaxile tehditi qalmighanidi. Bolupmu xitay doliti yaponlarning qoligha chushup qeliwatqan, buni az dep tugimes ichki urush yeghiliqigha petip qeliwatqan intayin xaniweyran halette idi. Shunga xitaylarningmu wetinimizdiki tajawuzchi qoshunliri üchün hechqandaq yardem qolini uzartish imkanliri qalmighanidi.

Ensiz mijez basquchigha qedem qoyiwatqan xelqimiz arisidiki bir qisim tewekkulchi kishilirimiz Gheni Batur qatarliqlar yitekchiligide Awral dawanlirida xitay tajawuzchilirigha qarshi istixiyilik tewekkulchilik herikitini bashlidi. Bu heriket derhal netijige eriship, tezlikte kengiyip milliy musteqilliq herikitige aylan’ghanidi. Nurghun tejribe-sawaqlargha ige xelqimiz bu azatliq herikitini tarixta körülmigen bir teshkilatchanliq, ittipaqliq, pilanliq türde qanat yaydurushqa bashlidi. Anilirimiz azat rayonlirida suyumluk perzentlirini „dumbengdin oq yiseng balam bolmay kitisen“ digendek wetenperwerlik rohi bilen urushqa yolgha salidighan tesirlik menzirilerni yaratqanidi. Ikkinchi Jumhuriyitimiz waqitliq hökümitimizmu urush qaynimigha petip qalghan sovet ittipaqini eyweshke keltürup bir qisim yardemlerge erishkidek haletnimu yaritalighanidi. Netijide yüz minggha yeqin xitay tajawuzchilirini bir yilgha yetmigen qisqighine waqit ichidila tire-pireng qilip 40 minggha yetmes halgha azaytalighanidi! Hetta Jang Jijongning etirap qilishiche wetinimizdiki qoralliq xitay tajawuzchilirining jem’i sani 8 minggha chushup qalghan, buning ichidiki eng jengguwar dep qaralghan küchlirimu bügünki „Shixenze“ ornigha chushkün qilghan 20-30 ming milliy armiyimizge qarshi Manas deryasining gherbi qirghiqigha istihkam qurghan bir-ikki ming neper teshkilsiz eskiri idi.

Ular Ürümchini qoghdash üchün herbi mektep oqughuchilirini asas qilghan urush tejribisimu yoq 2-3 ming yighindi tajawuzchilirigha tayinishqa mejbur qalghan bolup, milliy musteqillighimiz bir shiddetlik xelqilghuch hujumghila baghliq bolup qalghanidi. Xitay tajawuzchilirining katiwishi Jang Jijongning bolsa wetinimizdiki 40 mingdinmu aziyip ketiwatqan xitaylirini saq salamet dolitige chékindürüp ketishning charisini qilishtin bashqa bir ish eqlige kelmes halgha kélip bolghanidi. U derhal telegramma bérip bir diwiziye qoralliq qoshun keltürüshke buyruq qilish bilen birge, milliy armiyimizning baldur hujum bashliwilishini toxtutup turishi üchün anisini setiwitishkimu teyyar haletke kilip bolghanidi! U eng axirqi herqandaq shermende charilarni sinaq qilishqa teyyar idi. Uning xiyaligha ikkinchi dunya ghaliplirining birige aylinip qalghan Sovetler Ittipaqi konsuli keldi-de, dolitide ittek düshmenliship turghanliqigha qarimay komunist xitayliri wastisi bilen milliy armiyimizning baldur hujum qilishini aziraq waqit bolsimu toxtatquzush üchün ulargha yalwurushqa mejbur boldi.

Öz menpe’etini birinchi orun’gha qoyushqan Sovet Ittipaqimu ottura asiya Türki mustemlikilirining yenida kelgüsi ijtima’i tüzümining qandaq bolishi namelum bolghan we komunizimni ret qilish ehtimali bekla chong bolghan bir Türkiy jumhuriyitining peyda bolishini esla xalimatti. Shu seweptin ularmu xitaylar bilen bolghan düshmenliklirini bir chetke qayrip quyup, Ikkinchi Jumhuriyitimiz waqitliq hökümitini urush toxtutup xitay tajawuzchilirining sulhi tekliwini qobul qildurushqa zorlash wedisini berdi we uzun otmeyla Ikkinchi Jumhuriyitimiz hökümitining sulhi qobul qilish üchün urush toxtatqanlighi ashkarilandi!

Peqetla xiyaligha keltürmigen bu urunushining bunche zor netijige erishkenligidin gulqeqeliri echilip ketken Jang Jijong, nime qilarini bilelmey derhal xitaygha qaytip, wetinimiz xelqini qayta qul qilish we wetinimiz tupraqlirini xitayning hayatliq makani qiliwilishning charisi üstide heriketke atlandi. Bu heqte „Üch Ependilirimiz“ teripidinmu resmi bir sulhi telep qilish maddilirining tepsili layihisi xitay katiwishi Jang Jijonggha sunulghanda,  bu layihini alghan Jang Jijong bu layihini köp özgertmeyla xitay sulhi layihisi süpitide derhal Ürümchige atlandi. Chünki bu layihide uning beshini eng bek qaturidighan milliy armiyimizning teghdiri qilche tilgha elinmighan idi. Shunga Jang Jijong Ürümchi söhbiti jeryanida milliy armiyimiz heqqidiki herqandaq pikir-tekliplerge qet’i yol qoymasliq jehette axirghiche tirkeshti. Buning netijisini chiqiralmay, awal „birleshme hökümet“ qurashturup bolup andin muzakire qilish wedisi bilen „Sulhi shertnamisi“ gha imza qoydi. Halbuki, bu jeryan’ghiche wetinimizge toluqlap kirgüziwalghan xitay qoralliq tajawuzchilar qoshunining saninimu allimuqachan milliy armiyimiz bilen tirkisheligidek halgha keltürishiwalghanidi!

Atalmish qorchaq „Birleshme hökümet“ ning barliq shertliri pütünley Jang Jijongning kütkinidek bolghanidi. Yeni bu qorchaq birleshme hökümet terkiwidikilerning yerimidin köpiregi xitay tajawuzchiliridin we ulargha sadaqet körsitidighan xitay ghalchiliridin teshkil tapqanidi. Hetta bu qorchaq birleshme hökümetning terkiwige kirgen bir qisim kishilerni gerche Jang Jijong yaxshi körüp ketmisimu, emma ularning köp qismi milliy hökümitimiz rehberliri bilen qet’i chiqishalmaydighan kishilerdin terkip tapqanlighini sezgen bu hiliger xitay, ghing qilmidi. Netijide bu qorchaq hökümet ichini tugimes zidiyetler qaynimi ichige paturiwitip, uzun’gha qalmay bu rehberlirimiz arisida yarashturghusiz parchilinishlar chiqiriship, atalmish birleshme qorchaq hökümetni pütünley xitay tajawuzchilirining tizginige eliwilishti. …

Yeqinqi zaman tariximizda eng mukemmel shekilde qurulup zoriyiwatqan milliy armiyimiz bilen Ikkinchi milliy Jumhuriyitimiz özlirini xelqperwer, milletsöyer, dini alim dep atishiwalghan kishilirimiz arisidiki, hetta özlirimu nime ikenligini eniq bilmeydighan atalmish idiyiwi eqimlar talash-tartishliri, xitay tajawuzchiliri we ular yetishturgen weten xa’inlirining buzghunchilighi bilen meghlup boldi. U künlerdiki bizning dahilirimiz özliri etiqat qilip kiliwatqan idiyiwi eqimlargha mensup bolmighan herqandaq bir dahining yenigha yeqin kelmey, xitay tajawuzchilirigha yaki roslar bilen yeqin turushni talliwilishti! Bu dahilirimiz öz eqidilirige bolghan sadaqitini milliy musteqillighimizdin üstün körüshti! Aqiwette, wetinimiz Seypidin Eziz we Burhan Shehidi qataridiki weten xa’inlirining wastisi bilen xitaygha setiwitildi. Yeni bighemlik peyda qilghan abroyperestlik bilen, mustemlikichilik peyda qilghan qulluq idiyisi üstünlukke erishken boldi!

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Xitay Mustemlikichiler

Xitay tajawuzchiliri hergizmu bizning bilermenlirimizdek eqidisini weten menpe’eti üstige dessitiwalmastin, milliy menpe’eti üchün 20 yilliq qanliq jeng qilishqan düshmenliklirini qilche ikkilenmestin chorup tashliship, milliy menpe’eti üchün öz eqidilirini qurban qilishti. 45-yilining küz aylirida bir-birsige bir gherich yernimu tartturup qoymasliq üchün qanliq jeng bashlighan Gomindang xitayliri bilen Komunist xitayliri wetinimizdin ayrilip qalmasliq üchün, Kengsu karidoridiki urush halitini peseytiship, Gomindangning bir diwiziye qoshunining urushtin chiqirilip wetinimizge basturup kirish qararini chiqarghan bolsa, 49-yili wetinimizge qechip kiliwalghan nechche tümen Gomindang qoshuni qilche ikkilenmestin komunistlargha „teslim bolush“ni qarar qilghan idi.

Bügünki künde Beijingni merkez qilghan komunist xitay tajawuzchiliri wetinimizde biwaste bulangchiliq, qirghinchiliq, milliy yoqutush élip berishni kücheytiwatqan bolsa, Amerika, Yawropa, Awistiraliyige „qechip chiqiwalghan“ „demokratchi“ xitaylar özlirini “ „perishte xitay“ lardin qilip körsitiship chet’ellerdiki Uyghur we Sherqiy Türkistan teshkilatlirining küresh yönülishini burmilash, xelqara jemiyetning közini boyash üchün  „hesdashliq“, „Uyghurdin ibaret az sanliq milletke ich aghritish“ we „yardem bérish“tin ibaret ustiliq bilen pedazlan’ghan yumshaq tajawuzchiliq we kona mustemlike döletlerge xelqarea éqimdin ustiliq bilen paydilinip asanla mirasxorluq qilishtin ibaret hile neyrenglirini(xuddi 1912-yili junghua min’guo manju empiratorliridin Sherqiy Türkistanni hechqandaq bedel tölimeyla miras alghandek) „demokratiye“, „kishilik hoquq“, „gep qilish hoquqi“ digendek shéker  yalitilghan oghilar bilen emeliyleshtürüshke urunup, Sherqiy Türkistan tupraqliridin xitaylarni qoghlap chiqirishni ghaye we heriket programmisi qilghan teshkilarlarni Beijing komunist terrorchilar gorohi bilen tamamen oxshash teleppuzda „terrorchi teshkilat“, -dep, xitay tajawuzchilirigha keskin qarshi turidighan, ularni wetinimizdin qoghlap chiqirishni eng asasliq meqset qilghan shexslirimizni bolsa Beijing hökümitige masliship „terrorchi“-dep hemme yerde teshwiq qilmaqta.

Sherqiy Türkistan’gha qanunsiz kiriwalghan xitaylarni qoghlap chiqirimiz, eger chiqip ketmise qoral küchi bilen qoghlaymiz,-digen heqiqet qaysi Sherqiy Türkistanliqning aghzidin chiqsa demokratik xitaylarning quyqa chéchi tik turidu-de, u shexsni derhal yoqutushqa urunidu, u tewe bolghan Uyghur yaki Sherqiy Türkistan teshkilatini özliri turghan döletlerdiki hökümet we xelqara teshkilatlargha chéqishturup yoqutuwétishke urunidu! Ular tajawuzchiliq mahiyitini yoshurush üchün wetinimizning mubarek namini qesten togha atashmaydu „chégrimiz tereptiki yéngi mustemlike „-deydu, xelqimizni bolsa Beijing komunist tajawuzchilirigha oxshash teleppuzda „az sanliq millet“-dep atap, bizning teshkilatezalirimiz qatnashqan sorunlarda bolsa aghzining uchida „Uyghur“-dep atap qoyidu.

Bu bizning musteqilliq kürishimizde ahalide diqqet qilishqa tégishlik mesile bolup, sülhi-salagha aldinip kétip nishandin uzaqliship ketishtin hushyar bolushimiz lazim! Herqandaq dostluqning, hemkarliqning bir pirinsipi we ortaq noqtisi bolidu.

Xitay komunistliri özliri bilen shertsiz birlishiwalghan „Gomindang xitay qalduqlirini tazilap bolupla chiqip ketimiz“ digen aldamchilighi bilen xelqimiz arisidiki diniy dahilar, lebiralist pikir eqimidikiler, musteqilliqni himaye qilghuchi we komunizimni xalimaydighan kishilirimizni „gomindang qalduqliri“ digen qalpaqni keygüzüp qirip tashlashti. Keynidinla milliy armiyimizning ofitser-jengchilirini xizmet guruppisi namida milliy qoshunimizdin ayrip yerlikke tarqaqlashturup, milliy armiyimizni yitekchisiz we azat rayonsiz halgha keltürüshke tirishti. Qalghan birqanche milliy polklirimiznimu wijdani, ghururi bolmighan yaghach qapaq kishilerning qoligha tutquzup heli Altay, heli Qumul, heli Xoten’ge yorghulitip, azat rayon asasidin pütünley ayriwitishti. Xelqimiz xitay tajawuzchilar qoshuni ichige tarqitiwitilgen bolsimu yenila eng söyümlük himayichiliri dep tonuydighan milliy polklirimizning nede turup-nede qopiwatqanlighini bilelmes halgha keltüriwitishti. Atalmish „Hindistan chegra urushi“ bahanisida 7995-milliy polkimizdin bashqa polk-qisimlirimizni Tibet igizligidiki quruq taghlar arisigha chechiwitip tebi’i qirilip tügitishini kütken idi. U yerlerdinmu saq qalghanlirini qayturup kélip sheher-bazarlirimizgha dem aldurush bahanisida tarqitiwitip, jenggiwarlighini tamamen yoqatqan halgha keltürüshup, axiri jimmitila tarqitiwitishti. Eng axirida qalghan bir milliy polkimiznimu Long Shujinning zorlishi, Lin Biyawning testiqlishi we Seypidinning biwaste uxturushi bilen Pukangda tarqitiwétishti!

Bu jeryanda chishining eqini körsitiship yurgen xitay komunistliri Jang Jijongning mesliheti bilen putkul tarim wadisining toghraqliqlirigha, Ghoja Niyaz Hajim qoshunliri bilen urushta eghir meghlup bolghan we ikkinchi Jumhuriyitimiz qoshonliridin eghir meghlup bolghan kona urush meydanlirigha, muhim qatnash tugunlirige, muhim milliy ahale rayonlirimiz etirapi we kona azat rayonlirimizgha hisapsiz muntizim xitay tajawuzchi qoralliq qoshonlirini mokturup, xelqimizning qozghulang qilish ehtimalini basturushqa teyyar qilindi. Bu qoshonlirini milliy rayonlardin mexpi tutush üchün iqtisadi qiyinchiliqlirini oz yeride xelqilish meqsidide he-dep dehqanchiliq ishliri bilen shughullandi. Xitaydin yardem keltürgidek halgha keliwalghan we milliy armiyimizning tehdit qilishidin qutulghan bu tajawuzchi qoshonlirini zor küch bilen maddiy yardem bilen yulep, wetinimiz milliy igiligimizni sunduridighan mexsus xitaylashturulghan yengi sana’et sheherlirige aylandurushqa mexpi tutush qilishti. Yetishmigen emgek küchi üchün mexsus xitaydin köchmen köchürup kélip, nechche milyon kishilik yerim muntizim-yerim ishlepchiqirish xarakteridiki sansizlighan „bingtwen“ sheher-polk meydanlirini berpa qilishiwaldi.

Bu türdiki sun’i xitaylashturulghan mexpi herbi sheherliri arqiliq wetinimizning milliy igiligini toluq weyran qiliwetkinidin kéyin, herxil bahanilar bilen milliy sheherlirimizni igelleshke bashlidi. Bügünki künde wetinimnizning tarixi milliy sheherlirimizdiki barliq sana’et we tijaret yerlirinining hemmisi desliwide bingtwen alaqilishish ponkiti, mihmankutush, oteng-gerejliri namida sheherlirimizge kirip kelgen herbi yaki bingtwen noqtilirining kingeytilishidin barliqqa keltüruldi. Xitay tajawuzchiliri ene shu xil mutleq herbi küchi wastiliri bilen wetinimizni xitaylashturushni ishqa ashurghanidi. Mana bügün bundaq mexpi nopos köpeytishke hajiti qalmighachqa, herqandaq bir yengi sana’et, kan, ferma, meydan, tijaret, herbi sana’et, qatnash esliheliri qurulishi bahanisida xitaydin köchmen keltürüshmekte.

Desliwide epkesh koturup yolgha chiqqan bu xitay tajawuzchiliri mana bügün tömüryol qatnishi wastisi bilen yiligha milyon kishilik sun’i köpuyush shara’itige erishiwaldi. Emma xelqimiz ‚Shixenze‘, ‚Kuytung‘, ‚Ushshaqtal herbiy sana’et-atom yadro sinaq rayoni‘, ‚daxiyen qatnash tuguni‘, ‚Ujachuy herbi shehiri‘ digendekler, undin bashqa barliq bingtwen-diwiziye rayonlirining qandaq meqsette peyda qilin’ghan sun’i xitaylashturulghan yerler ikenligini birer qetimmu oylap qoyushmidi! Bularning hemmisi wetinimizni xitaylashturushning, wetinimiz xelqini qanliq basturushning pilanliq, uzun muddetlik pilanliri idi. wetinimiz bügün ene shu türdiki xitay köchmen küchlirining qurbanigha aylinip ketti. Shundaq kesip eytishqa bolidiki, eger kelgüside milliy azatliq herikitimiz xelqilghuch ghalibiyet basquchigha kirgen dewride, ene shu sun’i xitaylashturulghan sheher-bingtwen yerliri bizge eng eghir bedel tolitidighan noqtilar bolup qalidu!

Melum menide kishini qayil qilish we ishendurush küchige ige „Uyghur Özini Özi Bashqurush Rayoni–Atalmish uyghur aptonom rayoni“ qanunlirining tüzülishi, yuquriqidek weqelerning meydan’gha chiqishigha pütünley qalqan bolup bergenidi. Bügün ularning xelqimizdin qorqup undaq qalqan tutishigha zadila hajiti qalmidi. Shunga bu qanunlardiki ‚Uyghur‘ ismining ornigha xitayni wekil qilip körsitidighan ’shinjang‘ ismini dessitishti we shuningdek bir qisim axmaqlarni qolida tutup turush üchün teximu pedezlengen ‚aptonom qanun‘ lirini tüzüshup xelqimizge sunushmaqta. „Axmaq Uyghurlar bu qanunlarni ijra qildurimiz dep aware bolup tursun“ diyishken xitay tajawuzchiliri wetinimizge qosh relisliq tömüryol yatquzushup tajawuzchi köchmen ahalisini yüz milyon’gha yetküzüsh, nefit-gaz turba yoli yasap toshulidighan nefit-gaz bayliqlirimizni yüz milyon tonnigha yetküzüsh üchün jiddi tutush qilishmaqta!

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Ténchliq Késilimiz

Xitay tajawuzchiliri xelqimizni tench pa’aliyetler bilen melike qilip tutup turidighan „Uyghur aptonomiye“ qalqini bilen öz meqsidige eriship kelmekte. Halbuki, bizning bir qisim kishilirimiz yene ‚aptonomiye‘ telep qilishni milliy musteqilliq herikitimizning aldinqi sherti dep (mezkur kitap yeziliwatqan 5 yil awalqi muhajir teshwiqatlirigha qaralsun) dawrang qilishmaqta! ‚Aptonomiye‘ ni siz meqset qilghiningiz bilen, xitay tajawuzchiliri wetinimizni teximu toluq igellesh, xelqimizni teximu tez yoqutushning eng mukemmel wastisi qilishni arzu qilip kelishmekte! Shu seweptin xelqimiz herqandaq bir ‚aptonomiye, ali aptonomiye, xitayning fédratsiyisi‘ digendek teleplerning hemmisila bügünkidin qilche perqi bolmaydighan, hemde wetinimizning musteqilliq heriketlirini chekleydighan amillar ikenligini qet’i tonup yétishimiz shert!

Kim bilidu, bu xil teleplerni shu’ar halitige keltürishiwalghan uqumushluq kishilirimiz ehtimal bügünki aptonomiye qorchaq hökümiti üstidiki xa’inlarning ornigha qorchaq emeldar boliwilishni konglige pukkenmu texi! Buningdin bashqa yene nime meqsetke yitelishi mumkin? Diqqet bilen kuzitidighan bolsaq Yang Zingshin, Jing Shorin, bolupmu Sheng Shisey dewriliri wetinimiz sheklen bolsimu ‚fidratsiyi‘ ge erishken bolmidimu? U dewirlerde wetinimizdiki ‚fidratsiye‘ tüzümi shekil jehettin asasen qurulup bolghanidi. Xelqimiz bu xil ‚fidratsiye‘ lerdin nime menpet alalidi? U chaghlarda wetinimiz xelqi teximu wehshi xitay tajawuzchilirining millitarist terrori astida ezilmigenmidi?

Bu millitaristlar qolidin kelse, küchi yetkinide biwaste qirghin qildi, küchi yetmise chet’el küchlirini chaqirip kirip bolsimu xelqimizni qirdurghuzdi! Wetinimiz ichide xalighanche bulang-talang qilish bilenla qalmay, wetinimiz xelqi arisigha qimar, ichimlik, zeherlik chikimlik, fahishe, oghurluq, parixorluq, cheqimchiliq, zomigerlik illetlirini keng tarqitip xelqimizni bozek qilish we jasaritidin mehrum qaldurushta chekidin ashuriwetkenidi! Abduxaliq Uyghurimiz, Memtili tewfiq Ependimiz, Tömür Xélipimiz, Ghoja Niyaz Hajimiz, Sawut damollimiz, Lotupulla Mutellipimiz, … ene shu dewirlerde eng wehshi yollar bilen olturulmidimu?!

Mana bular xitay tajawuzchilirining bizge bergen atalmish „fidratsiye“ sining heqiqi ülgiliri! 50 minggha yetmigen xitay tajawuzchiliri bar waqtida erisheligen fidiratsiye hoquqimiz ene shunchilik bolghaniken, bügünki on milyonluq xitay tajawuzchiliridin alidighan ‚fidratsiye hoquqi‘ miz nime bolmaqchi!

„Beyjing hökümitining bizge tutqan pozitsiyisi yaxshi idi, emma yerliktiki xitay chérik emeldarliri ishimizni buzmaqta!“ – Bu neqeder kulkilik we axmaqane qarash! Yang Zinshinni, Jing Shurinni, Sheng Shiseyni, Wu Jongshinni, Jang Jijongni, Wang Jinni, Wang Enmawni, Long Shujinni, Yang Yongni, Wang Fengni, … undin kéyinki barliq xitay tajawuzchi ‚gobernator‘ lirini biz Sherqiy Türkistanliqlar ixtiyari talliwalghanmiduq? Ularni, ular yürgüzgen fashistik siyasetlerning hemmisini shu „pozitsiyisi yaxshi xitay mergizi“ pilanlap bermidimu? ‚Aptonomiye‘ hoquqining özlirige paydisiz terepliri körülgen haman, ene shu xitay mergizi bu türdiki ‚aptonomiye‘ siyasetlirini bir chetke qayrip qoyup, sun’i jiddi siyasi weziyet uydurup chiqiship neq eksilinqilapchilargha, zomigerlikke, gomindang qalduqlirigha, ongchilargha, yerlik milletchilerge, uch qizilbayraqqa qarshi chiqqanlarni tazilash, totni eniqlash, sotsiyalizimgha kondurush herikiti, medeniyet inkar qilish herikiti, küresh qilish, tenqit qilish, özgertish qirghinchiliqliri, Lyu Shawchi, Lin Byaw, Deng Shyawpeng, hetta atam bilmigen Kongzi-Mingzi gomashtilirini tazilash herikiti qatarliq fashistik heriketlerni orunlashturup, özliri chiqarghan „milliy“ qanunlarni waqitliq bikar qilip kelishmidimu? Bundin kéyin yene bundaq fashestik uyunlarning oynalmaydighanliqigha kimmu kapaletlik qilalaydu?!

Bu xil rezil siyaset-qanunlargha ishen’gen dangliq erbaplirimiz pütünley qulluq patqiqigha petip qélip pikir qilishiwatqan kishilirimizdur! Düshmen weziyiti tüptin ozgergen bügünki künde, bizning bu xil dangliq erbaplirimiz yenila shu kona muqamlirini aztola perdazlap bazargha sélip, xelqimizning milliy musteqilliq jengguwar heriketlirini qanat yaydurush qizghinliqlirigha soghuq su sepishmekte! Bügünki dunya bizdin tench yetip berishimizni, jidel chiqirip ularning beshini aghritip bermesligimizni telep qilishmaqta! Yeni, dunya jama’iti bizni bilmeydu emes, intayin yaxshi bilidu. Ular bügün yetti qat asmanda turup yer yüzidiki qaysi bir yerde turghan birer ademning saqilini chushurup-cheshermiginigiche bilidikenu, bizning tartiwatqan naheq azawimizni bilmey qalarmu? (bu sözlerdin 5 yil ötken bügünki künde Amerika we BDT özlirige homuyush xiyalini qilip qoyghan tot tok-tok Uyghurni ta Afghanistan chollukliridin tepip kilip „dunya tenchlighini buzghuchi terrorchilar“ dep, jazalashqa kirishmidimu?!

Halbuki, ular qanche xitayni yaki qanche amerikiliqni öltüreligeniken? Shularni bahane qilip xitaylar wetinimizde uchuq-ashkare her yili nechche yüz qerindishimizni quruq gumanlar bilen qolgha élip sotsiz-soraqsiz xelqi-alem aldida etip olturgenligini birer medeniy dunya chiqip terrorchilar dep jazalash xiyaligha kilip baqqanlighini bügün bilidighanlar bolsa chiqip sözlep baqsun!) Qisqisi, bügünki dunya bizdin zulumgha hijiyip turup berdashliq bérip olumge razi bolishimizni telep qilishmaqta. Bügünki dunya jama’eti shuning bilen teng yene qaysi bir haywan, qaysi bir hasharet we yaki qaysi bir giyaning nesili qurup kitiwatidu dep ensiriship, milyartlighan dollar xejlep qoghdashqa atlanmaqta. Birer janiwar dostimiz uchurap qalarmu digen tamalar bilen milyartlighan dollar xejlep ka’inatni axturup yürüshmekte.

Emma tapinining astida engirawatqan biz Sherqiy Türkistanliqlargha qarap qoydimu? Bizning nechche on milyonlighan xelqimizni bir tal giyachilik, bir tal qurt-qongghuzchilik kördimu? Tenchliq, demokratiye, kishilik hoquq, muhit asirash digendek jarangliq shu’arlarni towlap yürüshken dunya jama’eti bizning xitay tajawuzchilirining changgilida gor azawini tartiwatqanlighimizgha qarap qoydimu? oz waqtida Hindistan xelqi en’giliyiliklerning changgilidin qutulmaqchi bolghinida, Jenobiy Afriqa negirliri erqchilarning zulümidin qutulushni telep qilighinida, Pelestin xelqi wetinini telep qilghinida, Tibetlikler musteqillighini telep qilip heriket bashlashqa teyyarlinish aldida ene shu dunya jama’eti bu xelqlerning etiqat qilip keliwatqan dahilirigha „xelqingni zulumgha berdashliq bérip jim yetip olumni kutushke mejburlashta insaniyetke qoshqan tohpeng üchün“ dep Nobel tenchliq mukapatini boynigha esip aghzini tuwaqlashqanidi. Bekérek heddidin ashqinimizda bundaq usulni bizge qollinishtinmu yanmaydu!

Bügünki künde wetinimizning gherbiy we shimaliy qisimliri komunizim qorshawidin qutuldi. Nurghun tarixi qerindash we xoshnilirimiz milliy dölitini deslepki qedemde eslige keltüriwelishti. Buningdin rohlan’ghan bir qisim ulugh erbaplirimiz derhal heriketke atlinip, „pat arida xitaydimu komunizim halak bolidu, uning ornigha chiqidighan ‚aq kongul demokratik xitaylar‘ bizgimu musteqilliqimizni soghat qiliwitishidu“ deyiship, atalmish demokratchi xitaylargha dadisigha ishengendek ishinip xelqimizni jim yetip berishke zorlashmaqta! „Bügünki xitaylar dunyani qorqutalighidek qoral we eqtisadi küchke erishiwaldi, Sherqi Türkistanliqlar peqetla tench yollar bilenla milliy erkinligini qolgha keltürelishi mumkin,…“!!!

Bu xil qarashtiki kishilirimizning ustazliri bundin 50 yil awalmu shu sepsetisi bilen xelqimizni aldap, 40 minggha yetmeydighan xitay tajawuzchilirining bügünki on milyonlighan apet haligha keliwilishigha birdin bir sewepchi bolghanidi. 40 minggha yetmigen xitay tajawuzchiliri bizge tenchliq yolida musteqilliqimizgha yol qoyushmighaniken, bügünki 10 milyongha yeqin xitay tajawuzchiliri qolida milyon kishilik zamaniwi qoralliq qoshoni, on minglarche tanka-zembirekliri we urush ayropilanliri, hetta atom bombiliri bar turughluq, wetinimizdiki tugimes nefit baylighini, herxil kam tepilidighan kan bayliqlirini, bipayan tupraqlirini, yawrupa-ottura sherqqe chiqish qurughluq yolini körüp turup biz Sherqiy Türkistanliqlargha tench yollar bilen musteqillighimizni soghat qilishini qiyas qilish mumkinmu? 50 yil burunqi xitaylar demokratchi emesmidi?

Bügünki demokratchi xitaylar wetinimizge miqtek qadiliwalghan 10 milyondek tajawuzchi yurtdishini öz dölitige tench we shertsiz élip chiqip ketishke razi bolarmu? Xitay demokratchilirining dahiliridin Yen Jachi qataridikiler buni helitinla keskinlik bilen ret qilishmaqta! „Dunyaning herbir parche yeri dunya insanlirining ortaq mülki!“ – Mana bu bügünki eng ‚yaxshi niyetlik‘ xitay demokratchilirining, insanperwerlirining, kishilik hoquqchilirining birdin-bir köz qarishi. (Herhalda bu xitaylar dölitide hakimiyetni qolgha alalighidek bolghinida wetinimiz puxralirining ularning elige bérip qalghinida bügünkidek addi bir yataqmu bermey qoghlap chiqirishlirini özgerteleydu, dep ishinidighanlirimizdin anche köp kishi bolmisa kérek) Yeni, Sherqiy Türkistanliqlarning tuprighini xitaylarghimu tewe dimekchi bolishidu. Emiliyette buningdinmu ashuriwitishmekte! Bundaq bir demokratchi xitaylar bilen xitay komunist tajawuzchiliri arisida birer perq barmidu?

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Wetinimizdiki Xitay Tajawuzchilirining Bügünki Haliti

Xitay tajawuzchiliri Zo Zungtangdin bashlap ta bügün’giche wetinimizni herxil bahanilar bilen, herxil meqsetler bilen besip yatmaqta. Ularning tajawuzchiliq qara niyiti künsayin yéngilinip barghansiri wehshi tus almaqta! Xelqimiz bu jeryanlarda nurghun qetim ashkare qoralliq qozghulanglarni qozghap, düshmen’ge qarshi seplerni tüzgen, nurghun qetim siyasi namayish, yighilish, shikayetlerni qilip körgen, nurghun qetim sülhilerge olturup baqqan. Bu türdiki heriketlirimizge qaytidin nezer salidighan bolsaq, xitay tajawuzchilirining qoralliq küchi üstün waqitlirida xelqimiz üstide qilche ikkilenmey ashkare qirghinchiliq qilghanlighini, ajizlashqanlirida özlirige eng esheddi düshmen bolishidin qet’i nezer Roslar bilen, gomindang bilen wetinimizni yutiwelishta qilche ikkilenmey, barliq idiologiyilik zidiyetlirini bir chetke qayrip qoyup birliship ketkenligini eniq körmektimiz.

Qet’i imkani qalmighinida sülhi bahanisida waqitni qolgha keltürup qayta küchlinip üstünlükke ériship kiliwatqanlighini körimiz. Purset tapalisa ashkare basturush, purset tapalmisa sülhi oyuni bilen qayta küchlinip purset yaritish, töhmetlerni oydurup basturushqa bahane chiqirish, jiddi weziyetni hijiyip-yalwurup, yalghan wediler qilip peseytiwalghinidin kéyin, waqitni uzartish, untuldurush, andin qolgha elish, nazaret qilish, surgun qilish yollirini tutup kelmekte. Qisqisi wetinimizni qolida tutup turush üchün herqandaq rezil yaki wehshi charilardin paydilinishta qilche ikkilinip baqqan emes!

Bulardin qarighanda, xitay tajawuzchiliri birinchi qedemde wetinimiz xelqini milliy siyasiy hakimiyitidin we muntizim qoralliq qoshunidin ayriwitishning barliq usulliridin paydilandi. Andin barliq wetenperwer küchlirimizni her xil siyasiy töhmet we ichki zidiyet yolliridin paydilinip yoqatti. Arqidinla mustemlike hayatqa razi bolmighan kishilirimizni herxil rezil charilar bilen xelqimizdin ayrip yoqatti. Bundin bashqa milliy dolitimizni peyda qilish ehtimali bolghan barliq tarixiy izlarni, materiyallirimizni, barliq medeniy, milliy, diniy adet we eqidilirimizge zerbe berdi. Bir millet süpitide mewjut bolishining barliq iqtisadiy, siyasiy, diplomatik, medeniy, tarixi, zamaniwiy bilimler, sana’et, sheher hayati qatarliqlardin xelqimizni qet’i uchuratmasliqning barliq tedbirlirini ishqa saldi! Bu jeryanda xelqimiz arisida eghir zidiyet yaritip bir-birimizge düshmen qilip milliy, weten teghdirimizge munasiwetlik chüshenchiler heqqide qayta uyghunup qalmaslighimiz üchün barliq charilar bilen xelqimiz arisida eghir wehime menzirisi yaritip, xelqimizni erkinlik pikirliridin mehrum halgha keltüriwitishti. Hetta arilap yalghan teshkilatlarni qurashturush yaki uydurup chiqirish, ehmiyetsiz pa’aliyetlerni teshkilat pa’aliyiti qilip körsitish wastiliri bilen muddet boyiche xelqimizning oyghan’ghan tebiqilirini yoqutup keldi.

Buning netijiside xelqimizning teshkillinishini, qorallinish imkanlirini toluq yoqitiwaldi. Bundaq bir ehwalda xitay tajawuzchilirigha qarshi küreshni herqandaq bir shekildiki ashkare qoralliq qarshiliq, ashkare namayish, ashkare toplinish, ashkare shikayet, ashkare heq telep pa’aliyetliri qataridiki heriketlerge mutleq imkaniyet qoyushmidi. Buni yeqinqi bir qanche yilliq heriketlirimiz toluq ispatlap chiqti. Bu heqte shundaq kesip eytalaymizki, biz bu jeryanlarda xelqimizning heriket tejribisining yiterlik bolmighanlighidin emes, belki düshmen weziyitige bu xil heriket shekillirining qet’i uyghun kelmesligidin meghlup bolmaqtimiz.

Xelqimiz ashkare qozghulup qoralliq heriket bashlighinida wetinimizdiki yurtlirimiz arisining bek yiraqlighi, susiz chollirimiz, qurghaq taghlirimiz, xelqimiz ichidiki sun’i ensizchilik qatarliqlar tezlikte yotkilish, qechip yushurunush, ozara yardemge kelish imkaniyetlirimizni eghir derijide cheklep turmaqta. Bu xil tebi’i we sun’i tosalghulardin bügünki ehwalimizda bosup otelishimiz mumkin emes. Etirapimizdiki xoshnilirimizning hemmisi digidek biz bilen diniy, irqiy yaki tarixi baghliri bolghini bilen, ularning hemmisi intayin ajiz yaki yengidin musteqillighini qolgha keltürgen döletler bolghachqa tenchliqqa, hetta xitay bilen tench herbiy, deplomatiye, siyasiy, iqtisadiy hemkarliqlirigha bekla muhtaj halda turmaqta. Shu seweptin bu xoshnilirimizning bizge herqandaq shekildiki yardem qolini uzartishliridin ümid qilalmaymiz. Ular hazirche biterep turup birelisila bizge eng chong yardem qilghini bolidu.

Bizge eng zor xewp we tosalghu shuki, wetinimizge jayliship alghan milyon kishilik muntizim, zamaniwilashqan qoralliq xitay tajawuzchilar qoshuni bilen, yerim muntizim bingtwen qoralliq tajawuzchiliri, mehelle saqchiliri wetinimizning barliq sheherlirimizni, muhim qatnash tügünlirimizni, barliq chegra boylirimizni toluq tizginige eliwalghan. Bu tajawuzchilar qoshunliri xelqimizdin mutleq mexpi halda, xalighan waqitta, xalighan yerlirimizge ayrupilan, aptomobil, poyizlar bilen derhal yetip baralaydu. Ularning qorallirigha, ayrupilan, top-zembirek, tanka-birowniklirige taqabil turushning herqandaq bir imkaniyiti xelqimizde yoq. Shu seweptin xelqimizning herqandaq bir nispiy ashkare partizanliq qoshunlirining bügünki wetinimizdiki xitay tajawuzchiliri yaritiwalghan yaki tebi’i tosalghulirimiz astida birer baza tiklep uzun muddetlik qoralliq qarshiliq herikiti bilen shughullinishimiz mumkin emes. Buning üchün chare qollinip muwapiq shara’it yaritishimizgha toghra kelidu.

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Xata Heriketlirimiz

Biz bügün’giche xitay tajawuzchilirining emeliy küch ehwali we özimizning ajizlighimizni közde tutmighan bir qatar xata heriketlirimiz arqiliq wetenperwerlik herikiti bilen shughullan’ghanlighimizni pesh qilip kelduq. Buning üchün emeliy weziyitimizni toluq tonishimiz we uni etirap qilishimizgha toghra kelidu.

Biz awal yeza qishlaqlirimizgha qaraydighan bolsaq, bizning barliq sheherlirimizning etirapi we ahalimiz zich yezilirimizning etirapliri, barliq muhim noqtilirimiz toluq qorallan’ghan xitay tajawuzchiliri we yerim herbi bingtwenler bilen qorshalghan weziyette turmaqta. Shu seweptin bügünki weziyet astida Tömür Xelpimiz, Ghoja Niyaz Hajimiz, Gheni Baturimiz paydilan’ghan ushtumtut hujum, tuyuqsiz qozghilip qorshawgha elish shekilliri bilen sheherlirimizni xitay tajawuzchiliri qolidin tartip elish imkanlirimiz tügidi. Bipayan yézilirimizdimu mexpi qorallinish pursetlirimiz yoq diyerlik, hemde yezilirimizni asas qilidighan qoralliq azat rayon heriketlirini yaritishqa urunishimiz düshmenning zamaniwi qorallar bilen qorshap yoqutishigha purset yaritip berginimiz bolup qalidu.

Buning üchün düshmen qoralliq küchlirining yezilirimizgha asanliqche yeqin yoliyalmaydighan weziyet yaritishimizni aldinqi shert qilmaqta. Uning üstige yezilirimizda zamaniwi qorallan’ghan düshmen’ge izchil zerbe bireleydighan qoral-yaraq, oq-dora, jiddi turmush buyumliri, eqelliy qatnash wastiliri, kam bolsa bolmaydighan dawalash boyumliri qataridiki eqelliy shara’itlarni teyyarlash imkaniyetlirimu yoq. Bundaq ehwalda seldek basturup kelidighan düshmen’ge izchil zerbe berish yaki chekinishke imkanimiz yoq. Herbir wetenperwer bu achchiq pakitlarni qet’iy unutmaslighi lazim.

Sheherlirimizge qaraydighan bolsaq, yengidin shekillen’gen toluq xitaylashturulghan bingtwen-herbi sheherliride herqandaq bir pa’aliyitimiz üchün zadila shara’itimiz yoq. Bundaq yerlerge zerbe berish üchün belkim u yerlerdiki xitay tajawuzchilirini türküm-türkum sirtqa chiqirish charisini tepip zerbe berish shara’itini yaritishqa mejburmiz. Shunga yenila xitay tajawuzchiliri bilen nispiy arliship turiwatqan sheherlirimizge diqqitimizni tartishqa mejbur bolmaqtimiz. Bundaq sheherlirimizge qaraydighan bolsaq, u yerlirimizdiki barliq dölet igiligidiki yaki köpuratip xaraktiridiki barliq idare-organlar, nazaretler, shirketler, zawutlar, kan-karxanilar, ferma-meydanlar, mulazimet yerliri, hökümet organliri, medeniyet, ma’arip, tetqiqat, dem elish-kongul echish yerlirining hemmisi digidek xitay tajawuzchiliri teripidin igellen’gen bolup, bu xitay tajawuzchilirining mutleq köp qismi wetinimizge qoralliq wezipe uteshke kelgen herbilerdin kesip almashturghan zapas eskerlerdin terkip tapmaqta.

Yeni sheherlirimizning mutleq köp qismi qoralsiz zapas eskerler teripidin igelliwilin’ghan. Bular yene dawamliq herbiy telim-terbiye körüp turidighan minbing qoshunlirining yaki yerlik xelqning narazilighini biwaste basturghuchi zomigerler qoshuni, raziwitchikler guruppiliri qatarliqlarning asasiy qisminimu teshkil qilmaqta. Bundaq bir muhitta sheher ichidiki xitay tajawuzchilirigha qarshi tuyuqsiz qozghilang koturup ushtumtut ashkare zerbe berish shekli bilen qarshi chiqishimiz mumkin emes. Xuddi shuningdek bundaq düshmenlik engigha ige zapas düshmen eskerlirige qarshi shikayet, namayish, achliq elan qilish, yighilish, metbu’at, … qataridiki tench siyasiy wastilar bilen düshmenlikliridin waz kechtürüshni xiyal qilishmu pütünley xiyalperestliktin bashqa nerse emes. Dimek, sheherlirimizde tench yaki ashkarilinip qalidighan muntizim qoralliq shekillerdiki qarshiliq heriketlirimizdin ümid kutishimiz bügün mutleq mumkin emes.

Ijtima’iy noqtidin alghinimizdimu, xitay tajawuzchiliri wetinimiz xelqi arisida yurtwazliq, qebiliwazliq, tar milletchilik, abroyperestlik, menpetperestlik, dini ayrimichiliq jehetlerde tugimes sun’iy zidiyetlerni peyda qilip, bir-birimiz bilen orun talishish, abroy talishish, menpet talishish halitini peyda qiliwetkenligidin, sheher ichidiki xelqimiz arisida herqandaq shekildiki mustehkem teshkilatlargha uyushush imkanlirimiznimu qoymidi. Ensizlik, ishenmeslik, ümidsizlik, gumanxorluq illetliri xelqimiz arisida bekmu chongqur yeyilip ketkechke, azghina bir zidiyet yaritilsila bir-birimizni wastiliq yaki biwaste shekillerde ungayla pash qilip qoyimiz. Bulargha az-tola terbiye körgen jasus-xa’inlar ariliship qalghinida ehwalimiz teximu echinishliq tuske kirip qalidu.

Xelqimizning nispiy istixiyilik halda teshkillinip melum bir naheqchilikke naraziliq bildurush, melum bir heqqaniy telepte bolush namayishlirini uyushturghinida qismen bolsimu achchighini chiqiriwilish heriketliride bolishi, qarimaqqa xitay tajawuzchilirini ensirtip qoyghandek korunushni bergendek qilghini bilen, mahiyette bu xil heriketlirimizning otturigha chiqishi yushurun milletchilirimiz, yushurun yitekchilirimiz qatarliqlarning tonulup qelishi üchün düshmen’ge tepilmas pursetlerni yaritip bermekte. Bu xildiki heriketlirimiz qozghalghan haman xitay tajawuzchiliri derhal barliq jasuslirini ishqa sélip bir mezgil kuzitishidu. Andin söhbetke razi bolghan qiyapetler bilen awan’gartlirimizni teximu muqimlashturidu. Hetta bezide qilche roli bolmaydighan bir qatar shertlergimu qol qoyghan qiyapetlerni ipadiliship, rehberlirimizning otturigha chiqishini jasaretlendurmekchi bolishidu.

Andin xelqning hayajini bir mezgillik besilidu. Nöwet xitay tajawuzchilirining basturishigha kélip, barliq bulung puchqaqlardin tartip bu xil ashkare siyasi heriketlerge qatnashqanlarni tekshurushke, nazaret qilishqa, qolgha élip jazalashqa bashlaydu. Bolupmu yitekchilik qilghanlarni, qozgghughichilirimizni, qollighuchilirimizni tepip chiqishqa alahide küch serip qilishidu. Aqiwette, xelqimizning qimmetlik hisiyatliri mislisiz derijide zerbige uchirap xulasilinidu! Bu noqtidin alghanda xitay tajawuzchiliri bu xil ashkare siyasiy namayish, yaki yighilish heriketlirini astiritin arzu qilishidu ( Bu türdiki arzuliri ashkarilinip qalidighan qoralliq qozghulanglar üchünmu körülishi ehtimal).

Yuqurqilar düshmen ehwali we öz halimizni közde tutmay heriket qilishlirimizning ziyanliridur. Bulardin shuni xulasilashqa bolidiki, nöwettiki Sherqiy Türkistan weziyiti astida élip berilidighan herqandaq shekildiki ashkare qarshiliq heriketliri we ashkare telep heriketlirimiz wetinimizning milliy musteqilliq herikitimizni qanat yaydurushimizning bashlinish dewrilirige qilchimu paydisi bolmaydighan, hetta ziyanliq heriket shekilliridur. Bu jehette chet’ellerdiki muhajirlirimizning kökke kötürüshüp yürgen deplomatiye asas deydighan terghibatlirimu alahide misal bolalaydu.

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

„Bilim Hemmini Xel Qilidu“- Digüchilerge

Bu jeryanda nurghun bilermenlirimiz „bilim hemmini xelqilidu“ telimatigha choqunup, awal xelqimizning ilim-pen sewiyisini yuquri köterginimizde, xelqimiz özligidin oyghunup milliy azatliq herikitige atlinalaydu yaki ilim-pen üstünligi bilen xitay tajawuzchilirini riqabette yengip chiqip xitayni soraydighan halgha kelishke bolidu- dep terghip qiliship, nurghun kishiler „Bilim sewdaliri“ din bolup kétishti. Emma ulardin közge körün’gidek birer ilim-pen netijisi yaritalighanlarni ta bügün’giche uchurtalmiduq! Buning eksinche xitaygha qulluq qilidighan, xitaydin maash we unwan östürüp bérishni tama qilip öy haywanliridek yashashni bext sanaydighanlar köp. Hetta weten xa’ini bolup ketken ilim-pen „sewdaliri“ din xeli köp uchritalaymiz.

Xelqning ang sewiyisini östürüsh asasida muntizim milliy musteqilliq pa’aliyetlirige asas yaritish telimati – Pütünley emelge ashmaydighan fantaziyidin bashqa nerse emes. Bizning musteqil bolishimizdiki eng muhim meqsetlirimizdin birsi, xelqimizni zamaniwi bilimge ige qilishtin ibaret.

Shundaq iken, xitay tajawuzchiliri bizge bu pursetni menggü bermeslikke tirishidu. Her halda xitay tajawuzchiliri özlirini qoghlap chiqirish üchün bizni yetishtürüshke razi bolmisa kérek. Uning üstige yüksek bilimge tayinip musteqil bolghan birmu milletni bilmeymiz. Noqul bilim üstünligi hemmini hel qilalisa idi, dunya tebi’iy penler nobel mukapatining yüzde 70%ini qolgha chüshüreligen yehudilar dunyani qolida tutalisa bolatti. Ularning bir qismi kichikkine isira’iliyide ta bügün’giche urushtin beri kilelmey yürmekte.

Halbuki, xelqimiz bügünki ehwalida dunya etirap qilghidek bir ilim-pen netijisini yaritalighidek ijtima’iy, maddiy we bilim asasigha zadila erishelishi mumkin emes. Bilim jehettiki üstünlük, milliy musteqil dölitimiz eslige keltürülgendin kéyinmu xeli uzun’ghiche xam xiyalimiz halida qélishi muqerrer. Shunga biz bir qisim kishilirimizning bilim posmisini kiyiwélip qilghan teshwiqatlirigha aldinip yürmesligimiz lazim. Nöwette bilimdin wetenni söyidighan qelb, insaniy wijdan we iman téximu muhim orunda turidu. Milliy musteqilliq – Bilimlik bolishimizning birdin-bir asasi ikenligini hergiz unutmaslighimiz lazim. Bu noqtidin alghanda, bilimni bahane qilghuchilarning xeli köp qismi özlirining milliy musteqilliq kürishige biwaste qatniship qelishidin ensireshlirini meqset qilishqanlar, toxu yürek, imani sus yaki imansiz,  jan baqtilar diyish mumkin.

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

„Pul Hemmini Xel Qilidu“- Digüchilerge

Yene shuningdek, xeli köp kishilirimiz beyish arqiliq milliy musteqilliq herikitimizge asas seliwelishimizni terghip qilishmaqta. Buning astidimu iqtisadni bahane qilip özini milliy musteqilliq kürishige qatnashturulishidin qachurush héssiyati yatqanlighi muqerrer.

Iqtisad–Ilim-pen’ge oxshashla bir milletning hayat qelishi we küchlinishidiki intayin muhim amillarning biri. Shundaq iken, xitay tajawuzchiliri wetinimizde bir kün mewjut bolidiken, özlirini qoghlap chiqirishqa asas bolidighan bu pursetnimu qet’iy bermeslikke tirishidu. Uning üstige bügünki künde meyli wetinimiz ichide bolsun yaki chet’ellerde bolsun, milliy azatliq herikitimizning kéreklik iqtisadi ehtiyajlirini üstige alalighidek birmu milyonirimiz yoq. Bar diyishke toghra kelgendimu, undaqlar intayin béxil, intayin shexsiyetchi, qilchimu weten, millet söyerligi bolmighan abroyperest yaki chirigen kishilerdur.

Ularning ichidiki atalmish milletchi yaki wetenperwerlerning xeli köp qismi wetenperwerlikni tijaretning wastisi qilishiwalghan. Hetta ularning mutleq köp qismi az-tola desmayisini xitay meligha tayinip qolgha keltürgen bolghachqa, xitaylarning közige set körünidighan herqandaq bir herikettin özini chetke alidighan kishiler! Bolupmu ularning kündilik turmush rasxotigha diqqet qilidighan bolsaqla, ularning öz hayati üchün neqeder bérilip ketken kishiler ikenliginiochuq körüwalalaymiz. Ularning ilajisiz wetenperwerlik namida qilghan yardemlirige qarighinimizda, wetenperwerlerge goya bir tilemchige tutqan pozitsiyeni tutup kelishmekte. Shunga béyighandin kéyin heriket qilish sepsetisige qet’iy ishenmesligimiz lazim. Wahalenki, musteqil bolishimizning yene bir muhim meqsetlirimizning birsi–Pütün xelqimizni beyish shara’itigha ige qilish. Shundaq iken, biz awal béyishni emes, awal musteqilliq herikitimizni meqset qilishimiz kérek.

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Burmilan’ghan Eqidilirimiz

Yuqurqilardin bashqa din heqqidiki teshwiqatlarghimu alahide diqqet qilishimiz kérek. Din mesilisi intayin nazuk mesililerning biri bolup, yeqinqi zaman tariximizda bu mesiledüshmen teripidin chetke qéqilip, burmilinip,millitimizning meniwi tüwrüki bolghan islam dini haqaretlinip imansizlashturush süyiqesti(Atizim teshwiqati) kücheytilmekte. Buning bilen qarmu-qarshi chüshenchiler otturigha chiqishqa bashlap,kishilirimiz arisida beziler musulmanliq dawasi qilip turup musulmanliq burchini we perzlerni ada qilishtin bash tartidighan, imani üchün bedel tölestin qachidighan, teqwa musulman qérindashlirini haqaret qilidighan, arigha almaydighan, düshmen bilen bir meydanda bille eyipliship béridighan gheyri normalliq kapirliq qilmishliri peyda bolmaqta.

Ming yildin köprek waqittin buyan etiqad qilip kiliwatqan mubarek Islam dinimiz ezeldin milliy musteqil dölet qurushimizning eng küchluk himayichisi bolup kelgen. 20-esirde Sherqiy Türkistanni azat qilip jumhuriyet qurghanlarmu diniy etiqadi saghlam mujahitlar idi. Weten ichide tajawuzchi xitaylarxelqimizni imansizlashturup haywandek rohsiz haletke ekilip bashqurush we qul qilish üchün,din öginishni qattiq cheklep, heqqani we samawi İslam dinimizni haqaretlep „insanlarni bixutlashturghuchi dora“-dep tetür teshwiq qilip, qur’an, hedis, tarix qatarliqlar muhim ilahi qanun we medeniyet miraslirimizni köydürüp tashlash bilen bir waqitta, bir qisim jan baqti, saxta diniy zatlarni sétiwelip, İslam dinini tajawuzchi xitay hakimiyitining menpe’eti üchün xizmet qilidighan waste qilip qollanmaqta.

Islam dini -bendining bendige qulluq qilishini qattiq chekleydighan din bolup,tajawuzchigha qilche ikkilenmey keskin jihat qilish perz qilin’ghan.

Qur’ani Kerim, Hedisi Sheripler heqqide munasiwetlik kitaplarni oqup we ölimalardin sorap kéreklik ilimlerni öginishinglarni soraymiz. Biz qur’anda herxil ehwalda Allahning düshmenlirige we xata xahishlargha, jinayi qilmishlargha qarshi, öz nepsimizge qarshi jihad qilish heqqide 600 ge yeqin yerde zikir qilin’ghanliqini hergiz unutmaslighimiz shert. Allah hemmini bilgüchüdur, Allah digendek qilsaq her ikki dunyada hergiz ziyan tartmaymiz, sawapqa érishimiz, axirette dozaq azabidin qutulup jennetke kirimiz. Qur’ani-Kerimning rohi boyiche weten azatliqi üchün shehit bolush- jennetke udul kirishning eng asan yoli bolup hésaplinidu. Shunga, qur’ani-kerim we hedis sheripni, Muhemmed Eleyhissalam(S.E.W)ning körsetken yolini weten musteqilliq kürishidiki qibliname qilishimiz kérek.

Biz milliy musteqilliq herikitimiz jeryanida xitay tajawuzchilirining bizning bir qisim aynighan kishilirimiz wastisida Qur’ani-kerimning rohini burmilaydighan, weten tajawuzgha uchrighanda tajawuzchi kapirgha qarshi derhal jihad qilish perz digendek eng muhim mezmunlarni „atlap ötküziwetip“, (xitay- kapir, tajawuzchi, zalim tursimu) uning emri wajip-deydighan kapir tajawuzchigha qulluq qilishqa köndürüshke urunidighan teshwiqatlargha keskin qarshi turushimiz lazim. Bir qisim özini ölima chaghlaydighanlarning  xelqimizning weten musteqilliq kürishige atlinish, xitay tajawuzchilirigha qarshi jihat qilish rohigha we heriketlirige soghuq su sepishige yol qoymasliqimiz lazim.

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Bügünki Pursetlirimiz

Yuqurida milliy musteqilliq heriketlirimizdiki bir qisim xata chüshenchiler heqqide qisqiche toxtalghaniduq. Bu xil ehwalda biz qandaq qilishimiz kérek? Buning üchün bizde qandaq imkaniyetler bar? Tarixta netije yaritalighan heriket shekillirimizni bügünki künde ijra qilish imkaniyitimiz hazirche yoq iken, undaqta milliy azatliq herikitimizni qanat yaydurushning qandaq imkanliri qaldi?
Xitay tajawuzchiliri tarixta bizning ejdatlirimizdin qorqup, nechche ming kilometirliq igiz seddichin sepillirini soqup dölitining chegrasini bizdin qoghdashqa mejbur bolghanlighini hemmimiz bilimiz. Yeni, xitaylar bügünki dunyadiki eng qorqunchaq milletlerning biri. Bu heqte mutleq köp sandiki yurtdashlirimizning biwaste tejribilirimu yoq emes. Bolupmu yeqinqi tariximizda körülgen Ghulja-Böretalalardin xitay tajawuzchilirining qechish weqesi hemmimizning iside. Bu xil hadisiler yeqinqi künlergichimu arilap körülup turmaqta.

Kichikkine Peyziwat yashlar herikitige, Barin dehqanlirining üstige xitay tajawuzchilirining urush ayripilanliri, nechche diwiziye esker keltürüshliri, Ghulja namayish weqesini basturush üchün on minglarche qoralliq qoshunini ishqa selishi, her qetimliq mexpi partilitish weqelirini pash qilish üchün yüz minglarche jasuslirini ishqa sélip milyonlighan xelqimizni aylarghiche hetta yillarghiche tekshurushke mejbur bolishi, kücha-küchilarni qoralliq charlighuchi eskerliri bilen tolduriwitishliri, … xitay tajawuzchilirining neqeder qorqunchaq nersiler ikenligini toluq ispatlap beridu. Yeni xitay tajawuzchilirini qorqutush imkanlirimiz helimu yetip ashqiche saqlanmaqta.
Bizning milyonlighan dehqan-charwuchilirimiz asasen xitaysiz mehelilerde yashaydu. Wetinimiz teweside bu türdiki sap milliy yeza-qishlaqlirimizdin on minglighan yeza kenti we milyonlighan xelqimiz bar.

Bu xelq özining milliy söygüsi, yurt söygüsi we diniy söygüliri bilen özlirini saqlap yashap kelmekte. Bu bizning pütmes-tügimes arqa sep qoshunimiz bolalaydu. Nöwiti kelgende ular yol eghizlirida, taghlarda, chöllerde, sheher etiraplirida eng mexpi türde xitay tajawuzchilirigha parakendichilik salalaydu yaki mexpi qoralliq qarshiliq körsitish heriketlirige yardemchi bolalaydu.
Bizning sheherlirimiz, kan rayonlirimiz we sana’et rayonlirimizdiki xitay tajawuzchiliri asasen yerlik xelqtin ayrim yer yaki binalarda yashaydu. Ularning a’ililik binaliri, zawut-kanliri, soda orunliri, idare-shirketliri, tetqiqat orunliri, mektepliri, dawalinish-dem elish yerliri asasen xitay köchmen tajawuzchiliridin teshkil tapqan bolup, adette post qoyulmighan, qoghdash küchi ajiz noqtilar diyish mumkin. U yerlerde birer weqe peyda qilinsa yerlik xelqmiz asasen zehmetke uchurimaydu. Yeni, birer amal qilsaqla noqul xitay tajawuzchilirigha biwaste zerbe berish imkanlirimiz helimu mewjut. Uning üstige mutleq köp sanliq xitay tajawuzchi köchmenlirining oyliride gaz tungi, haraq-sharaplar mewjut, eliktir-gaz bar.

Mutleq köp sandiki aptomobil, aptowuz, poyizlar asasen xitay tajawuzchi köchmenlirining qolida. Ulardin asasen xitay tajawuzchiliri behrimen bolmaqta. Bu xil benzinliq  qatnash wastiliri we ularning yeqilghu menbelirige mexpi hujum qilsaqmu asasen xitay tajawuzchi köchmenlirige zerbe berish mexsitige yiteleymiz. Bolupmu xitay köchmen tajawuzchilirining a’iliside emes, resturan, tansixana, méhmanxana, ashxana, qehwexana, kino-tiyatirxanilarda köngül echish aditining bolishi ulargha ayrim zerbe berish pursetlirimizni teximu köpeytip we asanlashturup beridu.

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Bizning Küchlirimiz

Bu xitay köchmen tajawuzchiliri arisigha kim wehime peyda salalaydu?
Asaslighi bizning milliy sheher ahalilirimiz arisidin chiqidighan wetenperwer pida’ilirimiz bu wezipini üstige alalishi mumkin. Yeni yoqurida deyilgen xitay tajawuzchi köchmenliri mergezleshken yerlerning mutleq köp qismida az sanda bolsimu milliy qorchaq ishchi-xizmetchilirimiz birge turmaqta. Bu türdiki sheher ahalilirimizning mutleq köp qismi xitay tajawuzchi köchmenlirining biwaste zulumi, haqariti, kemsitishi we zerbisige uchurighan bir qeder ghezeplik kishilirimiz bolghachqa, ular özlirige ishench turghuzalisa, xitay tajawuzchi köchmenliri arisigha eng asan we eng wehimilik parakendichiliklerni peyda qilish imkaniyitige ige.

Sheherlirimizde olturaqlashqan ishchi, texnik, memuriy xadim, mulazimetchi, tijaretchi, medikar, hunerwen-kasiplar, ishsizlirimiz we oqutquchi-oqughuchi, … qataridiki kishilirimiz xitay tajawuzchilirigha zerbe beridighan eng muwapiq küchke aylinalaydu. Bolupmu dölet organlirida ishleydighan kishilirimiz imanliq bolup azraqla milliy ghorurigha tayinidighanla bolidiken, xitay köchmen tajawuzchiliri arisida yetkiche wehime peyda qilalighidek shara’itlargha ige.
Bügünki künde wetinimizning sheherliride xitay köchmen tajawuzchiliri bilen birge ishleydighan milliy memuri kadir, texnik, edebiyat-sen’etchi, oqutquchi-oqughuchi, tijaretchi, hunerwen-kasip, ishchi-xizmetchi, saqchi-emeldar we qorchaq herbi-eskerliktin kesip almashturghan qatarliqlar özlirining kesipi alahidiligi, bilim-kesipi sewiyisi, xitay tajawuzchiliridin koriwatqan bezi imkaniyetliri, ular bilen mu’amililiride, iqtisadi ehwalidiki igiz-pesliklerde his qilidighan tengsizliklirige asasen milliy hisiyatliri, dini etiqatliri, weten-millet soyguliri, milliy musteqilliq arzulirida belgilik perqler körülishi mumkin. Emma ularning ortaq bir alahidiligi – herwaqit xitay tajawuzchiliri teripidin kemsitilishi bolup, ularning hemmisining digidek nowiti kelgende belgilik derijide hisiyatliq peyitliri bolidu. Bu xil hisiyatlar köpunche hallarda xususiy söhbet sorunlirida angliq yaki angsiz bir shekilde ipadilinip turidu. Emma ensizlik rohi halitining tesiride ozige, oz etirapidiki kishilerge ishench qilalmasliqtek alahidiligi üstün orunda turup kelgechke, ozi pilan tuzup musteqil birer heriket qilish jasariti yoq diyerlik.
Adem – Qilidighan ishining netijisini qiyas qilalmisa, bundaq ishqa asanliqche jasaretmu qilalmaydu. Buning üchün tewekkulchilik rohigha ige bolishi kérek. Shuningdek bu kishiler herbir herikitidin kéyin ozining ijtima’iy ornida birer korinerlik xeterliközgirishning bolmaslighini, bolupmu norimal ish we hayatigha tehdit yaritidighan aqiwetlerning bolmaslighini arzu qilidu. Yeni bu kishiler nöwette qiliwatqan ishidin ayrilip qalghinida turmushini qamdashqa kapaliti qalmaslighidin bekla ensirishidu. Shunga qilidighan tewekkulchilik herikitining düshmen’ge emiliy tesir yaratmay qelishidin we bihude qolgha chushup qelishidin bekla ensirishidu. Ulardiki bu ensizlik herbir kishidin guman qilidighan gumanxor mijezini yetishturgen, etirapidiki kishilerdinla guman qilip qalmay, hetta özliriningmu birer ishni ongushluq qilalishidin gumanlinidighan haletke bérip yetkechke, jasariti bekla ze’ip kishilerdur.
Emma insandiki jasaret küchi eqilge, bilimge biwaste baghliq bolmighan we menggülukmu bolmighan birxil waqitliq hisiyat hadisisidur. Shunga insanning jasariti belgilik tashqi muhit astida ajizlishish bilen birge, yene mu’eyyen tashqi shara’itlarda qaytidin küchiyip ketishimu mumkin. Bir qisim kishilirimizde bu xil jasaret hayatidiki eng zor netijige erishken peyitliride alahide küchiyip otturigha chiqidu. Bu ehwalda bu shexisning jasariti eqil bilen ishqa selinip, qiyas qilinmighidek yengi pikir we yengi charilerni yaritidighan küchke aylinishi mumkin. Emma yene bir xil ehwallarda intayin ümidsiz hallarda otturigha chiqip, oz jasaritini eqilsizlarche qaramlarche ishqa sélip bir munche xeterlik heriketlerge jasaret qilalishimu mumkin. Yene bezide haraq qataridiki nerwini tormuzlighuchi maddilar wastisidimu sun’iy we waqitliq jasaretke erishelishimu mumkin. Bumu eqilsizlik bilen otturigha chiqidighan sun’i jasaret hésaplinidu. Adette kishilerdiki jasaret meyli tebi’iy otturigha chiqidighan yaki sun’iy otturigha chiqidighan telwilerche jasaret bolsun, birer keskin heriket qilduralaydighan jasaret bolghachqa, her ikkisila paydiliq haletke aylinalishi mumkin. Jasaret yene tunji qetim birer tewekkulchilik herikitige sewep bolalishi bilen teng yene, muweppeqiyetlik ishlen’gen bu tewekkulchilik heriket qayta bir jasaretni otturigha chiqirishningmu turtkisi bolup qalalaydu.
Bolupmu jasaretning bir muhim alahidiligi shuki, u kulkige oxshash „yuqumluq“ xarakterige ige bolghachqa, bir shexisning alahide gewdilen’gen jasariti etirapidiki shexslernimu jasaretke keltüriwiteleydighan xususiyetke ige. Ademdiki bu xil jasaret hemmidin mehrum qalghan kishilerde, eghir naheq zerbe yigen peyittiki kishilerde, hayatidin ümidi qalmighan peyittiki kishilerde, qimarwazlarda, oghrilarda, kücha nochilirida, yashlarda eng köp meydan’gha kilish imkaniyitige ige. Eger bundaq halettiki kishilerning jasariti özliri pütün wujudi bilen etiqat qilidighan kishiler teripidin eqil we pilanliq türde yiteklense, adem qiyas qilalmighidek netijilerni yaritish mumkin. Melum menidin alghanda, herqanche sirliq korun’ginidek qilsimu, Gitler xarakteridiki kishilerni insanlar arisidiki jasaretke teyyar turghan kishilerni perq qilalaydighan we bundaq jasaret menbesini qozghitip etirapidiki kishiler arisigha tezlikte tarqitishqa mahir kishiler diyish mumkin. Yatlarning gipini qoyup turayli, bizning yeqinqi tariximizdiki Ghoja Niyaz Hajim, Elixan ture, Exmetjan qasim qataridiki kishilirimiz tar da’irilik bolsimu xelqimiz arisidiki jasaretni uyghutalaydighan kishilirimiz deyish mumkin. Xuddi shuningdek, Gheni Batur qataridiki kishilirimiz bolsa jasaritini eng asan jari qilduralaydighan kishilirimiz hésaplinidu.
Xelq jasaretke erishkinide, ularning aldidiki düshmenmu shunche ze’ip korinidu, ularning eng ze’ip waqitliri we noqtilirimu eng asan sezilidu. Shunga jasariti ulghayghan kishiler üchün bilim, iqtisad, qoral-yaraq, oq-dorilar peqetla waste bolush rolini oynap, hechqachan meqset derijisige koturilelmeydu. Shundaq bolghachqa, bu türdiki kishiler birer ishqa jasaret qilghanlirida, bu ishqa munasiwetlik bilim, qoral yaki iqtisadni bekla asan xelqilalaydu yaki bu türdiki ehtiyajlarni eng töwen derijige chushiriwiteleydu. Bu heqte Gyoti „bir ishqa jasaret qilghan ikensen, u ishqa derhal atlan. Chünki jasaretning astida eqil, küch we tewekkulchilik yushurun’ghan bolidu“ digen mesh’hur sözini qaldurghanidi. Shu seweptin xitay tajawuzchilirigha qarshi heriketke atlinishta qolida iqtisadi bar, bilimi bar kishilerning aghzigha qarap qalmasliq yaki bu türdiki shertlerni teyyarlighandin kéyin andin heriket qilimen dep saqlap yatmasliq lazim. Bekla zoruriyet bolghinida, bu türdiki shara’iti bar kishilerni zorlash yaki ujuqturush arqiliq heriket ehtiyajigha erishsimu ziyini yoq. Eng muhimi, xelqimiz arisidiki jasaretni otturigha chiqiralaydighan kishilerni herikitimizge jélip qilishimiz üchün tirishchanliq körsitish.
Biz shunimu unutmaslighimiz kérekki, Wehimilik pa’aliyetler xelqimiz arisida resmiy bir dolqun, heriket halitige kelishige egiship, xelqimiz arisidiki gheywetxorluq, cheqimchiliq, qorqunchaqliq qataridiki passip illetlirimizgimu tedriji orun qalmaydu.
Bu yerde wetinimizdiki yurtlar arisidiki alahidiliklergimu diqqet qilishni oylinip korushke erziydu. Bizning nurghun yurtlirimizdiki kishilirimizde bashqa yurt kishilirimizde kam körülidighan bezi alahidilikler mewjut. Mesilen, Qeshqer xelqini bashqa yurt kishiliri teswirliginide ularning mal bahasigha qoyghan özgirishchanlighi we salamlishishlardiki ozgichiliklirige qatrapla baha berishke tirishidu. Halbuki, Qeshqer wetinimizning eng chong qedimqi sheherlirining biri. Bolupmu Qeshqer xelqining heyt-bayram namazlirini yigane Heytika jamiysige toplinip otishini bir xil alahide uyushqaqliq we bir mergezge boy sunushning simowuli deyishke bolmasmu? Melumatlardin qarighanda heyt namizini pütün yurt boyiche birla jamide utesh ehwali peqet Heremdila körülidighan ehwal ikenligi melum. Buningdin Qeshqer xelqini milliy musteqilliq herikitige yitekleshte özgiche bir usul qollinishni teqezza qilidu deyishke bolmasmu? Derweqe, bu jehette Appaq ghoja mazarlighi etirapini ayrip qarashqa toghri kelidighandek. Buningda tarixtiki appaq ghoja bilen birer tarixi ang munasiwiti barmu-yoq, tetqiq qilishqa toghra kelidu.
Yene bir misal alsaq, melum menidin alghanda Atush xelqini Qeshqerlik dep qarashqa bolatti. Emma, Atushluqning alahidiligi Qeshqerliktin, bolupmu „bir tagh xoshnisi“ hésaplinidighan Beshkiremliktin tüptin perq qilidu. Shunche molluq bilen qaplan’ghan Appaqghojam mazarlighi etirapida doxmushta bir tilemchi uchuritishqa bolsimu, Emma yerining we suyining tayini yoq, hetta bir menide yerni yasap terishqa mejbur qalghan diyishke bolidighan Atushta birmu yerlik tilemchi uchurimaydu. Bolupmu Atushluq shunche qiyin bir yerdin kelginige qarimay, wetinimizning herqaysi jayliridiki dangliq shexsler ichide ene shu yerni sun’iy yasap teriqchiliq qilidighan, tirekliri bilektin bek chongiyalmaydighan, qehetchilik purap turidighan yerdin kelgen Atushluqlar köp sanliqni igellep kelgenligimu bir inkar qilinmas pakit. Yene kilip Qeshqerning bosughisigha jaylashqan, hechqandaq bir qatnash tuguni bolush ewzelligimu bolmighan Atushning jenobi yurtlirimiz arisida tijaret mergizige aylinip qelishi qatarliqlarni qandaq chüshendurush kérekligini oylanmay turalmaymiz.
“ …Yetimchini qollaydu, Hezsultan mazari bar“!
Bu xelq naxshisi bu heqte birer isharet bermesmu? Sherqiy Türkistan tupraqlirida tengdashsiz Xanliq qurghan we Uyghurlargha Islam dinini ozleshturgen Heziriti Sultan Stuq Boghra Qara Han (Heziriti Sultanim, Hezsultanim) qewrisining Atushta bolishi buninggha bir tarixi ang sewebi bolalmasmu? „Atam qolgha alghan barliq zemin mening oyum!“ digendek istixiyilik tarixi yoshurun ang bilen barghanla yeride, herqandaq bir ishida özlirige tarixi yushurun engidin jasaret élip kiliwatqan bolishi mumkin emesmidu?
Buninggha oxshaydighan Qaghiliqlarning, Qomulluqlarning, Qaraqashliqlarning, Qaraghoja-Astaniliqlarning, Ghuljiliqlarning, Uchturpanliqlarning, Toxsun Ilanliqchilarning, Gomiliqlarning, Niyiliklerning, … özgiche jasaretlikligi, jenggiwarliqlighi we shuningdek yene bezi yurtlirimizdiki ijabi yaki selibi alahidiliklirige ige bolishi tarixiy yushurun engigha baghliqmidu yaki joghjrapiyiliközgichiliklirige baghliqmidu? Bu türdiki alahidilikler Wetinimizning azatliq heriketliri üchün qandaq ijabi tesirlerni qozgxiyalishi mumkin? Bularmu wetinimiz azatliq ishlirida mexpi tetqiq qilip paydilishqa tigishlik ilmi temilar hésaplinishi kérek. Emma bu türdiki alahidiliklerdin yurtwazliq yaki kemsitish sheklide paydilinishqimu hergiz yol qoymaslighimiz lazim. Chünki, wetinimizning milliy musteqilliq herikitini qozghishimiz qandaqtur bir yurtqa baghliq ushshaq mesililerdin emes!
Bulargha yene herqaysi mewsum, ay, kün yaki qandaqtur bir özgiche ehmiyiti körülgen sanliq melumatlarnimu qoshup oylinip korishimizge bolidu. Mesilen, ’12‘, ’11‘, ’51‘, ’72‘, Ramzan eyi, bahar, kuz, na’heq olumler, na’heq zulumlar, jengguwar heriketlerge sewep bolalaydighan xurapi kün, herxil sirliq qarashlar, jengguwar heriket peyda qilishqa türtke bolidighan siyasi qarash, siyasi guruhlar, mehelliwi örpe-adetler, düshmen parakendichilikliri, riwayetler tesiri, hikaye-roman tesiri, herxil kolliktip yaki xususi murasimlar, xa’inlar gurohi, qara qol yaki exlaqsiz gurohlar, xitay tajawuzchi köchmenliri arisidiki zidiyetler yaki ularning öz ichige wehime peyda qilidighan gurohliri, … qisqisi tench muhit terghibatliridin, düshmenni hatirjem qilishqa yitekleydighandin bashqa, bularning xurapi körünüshler berishidin qet’iy nezer, ularning ijtima’iy rolidin mexpi pa’aliyetlerde toluq paydilinishimizgha bolidu.
Biz tariximizdiki milliy musteqilliq heriketlirimizning tunji partilishigha sewep bolghan weqelirige diqqet qilidighan bolsaq, Tömür Xélipe, Ghoja Niyaz Haji, Gheni Batur, Barin Qehrimanliri, Ghulja Shehitliri, … qataridikilerning hechqaysi baylardin, ziyalilardin, diniy olimalardin bolmastin, belki eng namirat, eng eghir künlerde qalghan, eng bilimsiz kishilerdin ikenligini koreleymiz. Bu heriketlermu mexsus pilanlinishtin yaki birer resmiy teshkilatning biwaste qozghitishi bilen emes, belki tuyuqsiz qozghalghan istixiyilik heriketlerdin barliqqa kelgenligini koreleymiz. Bundaq heriketlerdiki dangliq, bilimlik yaki bay kishilerning köpunchisi heriket tereqqiyatining belguluk basquchliri, hetta axirqi dewrliridila qatnashqanlighi hemmimizge melum bolsa kérek. Bu xilm dangliq kishilerning beziliri heriketke mejburi qatnashturulghanlighimu riwayet qilinmaqta. Qisqisi, tariximizda yüz bergen milliy musteqilliq heriketlirimiz bilim sewiyisi, diniy sewiyisi, iqtisadiy haliti, joghrapiyilik alahidiligi, düshmen küchlirining ehwali qatarliqlar bilen birer qanuniyetlik baghlinishi yoq. Yeni bu xil heriketlerni xalighan yerde xalighan peytlerde, xalighan shekillerde, xalighan weqe uchqunliri we xalighan kishiler teripidin qozghashqa bolidighanlighini körsitip beridu.

Emma her qetimqi heriket shekli choqum eyni waqtidiki düshmen’ge zerbe berishte heqiqi roli bolishi muhim ehmiyetke ige. Shu seweptin her bir wetendishimiz ozini Yetti Qizlirim, Sadir Paliwan, Tömür Hélipe, Ghoja Niyaz, Gheni Batur, Riziwan’gul, … dep tonup, xalighan waqitta, xalighan yerde we eng muwapiq dep qarighan shekillerdiki heriket usulliri bilen belgilik bir düshmen’ge qarshi jengge atlinishi kérek. Belkim bu xil heriketlerning melum birsi omumiy weziyetke aylinip ketishi mumkin.

Heqiqetenmu Ghoja Niyaz Hajim Qarataghda tunji oqini atqinida, Gheni Batur Awral taghlirida düshmen mashinisigha tunji oqini atqinida uzun’gha qalmay bir milliy azatliq inqilawining, bir milliy musteqil Jumhuriyitimizning, bir Milliy Armiyimizning peyda bolidighanlighini hergizmu qiyas qilalighan emes idi! Shunga herbir wetenperwer xitay tajawuzchilirigha zerbe berish üchün bir kishilik hessem bolsun digen irade bilen heriket bashlishi lazim. Bir qetimida bolmisa, yene bir qetim heriket qilsun, heriketning izchilliqigha kapaletlik qilishqa tirishchanliq körsetsun!
Yuquridiki mulahizilirimizdin melumki, wetinimizde xitay tajawuzchilirigha zerbe berishning yenila nurghun imkaniyetlirini yaritalaydighanlighimizni körüp alalaymiz.
Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

2. Düshmenning Ajiz Noqtiliridin Qandaq Paydilinish Kérek?

Yuqurida biz xitay tajawuzchilirining nurghun ajiz noqtilirining bolidighanlighi, bizdimu nurghun pursetlirimiz we pida’iliqqa teyyar küchlirimizning bolidighanlighini, muwapiq heriket sheklini qollan’ghinimizda xitay tajawuzchilirini qoghlap chiqirish dolqunini yaritalaydighanlighimizni körüp chiqtuq. Biz bu yerde düshmenning kimligi, uning ajiz noqtiliri, ulargha zerbe berishning usullirini muhakime qilimiz.

Mexpi Wehime Peyda Qilish
Wetinimizni besip yatqan xitay tajawuzchilirini herqandaq bir sahe boyiche tetqiq qilip koridighan bolsaq, xitay tajawuzchilirining dunyadiki eng qorqunchaq kishiler toplimi ikenligini ispatlap chiqalaymiz.
Wetinimizge tajawuz qilip kirip yerimizni besip yatqan bu xitay tajawuzchilirining qedimqi ejdatlirining qorqunchaqliqta dunyada tengdishi yoq nimiler ikenligining eng tipik ipadisi – Ularning dunyada bir bolghan nechche ming kilometirliq seddichin sepilini soqup oz dolitining chegrisini orap chiqishi. Bu sepilni maxtinish bilen bügün’giche nomus qilmay saqlap keliwatqanlighi – Bügünki xitaylarning qorqunchaqlighini irisi shekilde miras qilip kiliwatqanlighini körsitidu. Buningliq bilenla qalmaydu: Tarixtin buyan xitaylarni qorqutup kelgen Xuangxe deryasini tizginlep bolalmay uningdin qorqup „bizni bashquridighan dadimiz“ dep biliship, uni qorqunushluq ejderhagha oxshutup choqunup keliwatqanlighimu ularning qorqunchaqliqining tarixi yushurun engigha yerliship ketkenligini körsetmekte. Unche yiraqlargha ketmeyli, texi yeqinqi yillardila 7 ming kilometir yiraqtiki Wetnam chegirasida urush boluwatqinida wetinimizning Böritala-Ghuljidiki xitay tajawuzchilirining qorqqinidin zimistan soghuqta bowaq balilirinimu almay yollarda muz üstige tashliwitip mashinilargha esilip dolitige qarap qechishliri, chegra boyi sheherlirimizdin aptowuz biletlirini 20 hesse qimmet bahadiki welisipitlirige tigiship qechishliri, Urunchi poyiz istansida qistaqchiliqta biliti bar turughluq poyizgha chiqalmay uyghur balilirigha yalwurup 20 yüwendin heq bérip poyiz derizisidin ittirip kirgüziwitishni telep qilishliri, … xitay tajawuzchilirining nime digen qorqunchaq bir mexluqlar ikenligini toluq körsitip turmaqta. Ularning bu xil qechishi özlirining bu weten’ge tewe kishiler emesligini, bu weten’ge düshmenlik bilen kelgenligini, tajawuzchiliq jinayitidin qorqup qechip kitishiwatqanlighini angsizliq bilen bolsimu etirap qilishiwatqanlighini ispatlimaqta.
Xitay tajawuzchiliridiki bu xil ajiz noqta – Bizning tunji hujum qilishimizni saqlaydighan bir boshluq bolup qelishi muqerrer. 1992-yili xitay chaghan bayrimining axshimisi sa’et 19 larda keyni-keynidin partilighan ikki bomba sadasi bir yilliq tajawuzchiliqtin kelgen ghenimitini juwawa qilip tugup olgidek yiyishiwatqan xitay tajawuzchilirini alaqizade qiliwetti. Bezi mexpi melumatliridin qarighanda, shu bir qetimliq mexpi partilitish weqesidin qorqup dolitige qarap qachqan xitay tajawuzchilirining sani 100 mingdin eship ketken! Eger bu xil mexpi partilashlar uda on qetim, yüz qetim, minglarche qetim yüz bérip turghan bolsa qandaq weziyet barliqqa kelgen bolatti? Unimu qoyup turayli, shu bir qetimliq anche muweppeqiyetlik bolmighan partilash weqesining bash ‚jinayetchisi‘ ni pash qilish üchün nechche yüz ming xitayni 6 ay ishqa sélip, ikki milyondin artuq xelqimizni düshmen dep hésaplap birmu-bir tekshurup chiqishqa mejbur bolghan.

Buni az dep aylarghiche aptowuz biketlirini we adem köp jaylarni nechche on ming xitay qoralliq bandit eskerlirige saqlitip, barliq wetendashlirimizning yenini axturup chiqishqan. Bu xil mexpi partilitish weqeliri izchil dawam qilip kitelmigen bolsimu, yeqinqi künlergiche arilap körülüp turmaqta. Bu jeryandimu xitay tajawuzchiliri yetkiche ensizchilikke petip qelishmaqta. Melum menidin alghanda bu xil mexpi we korunmes heriketlerning peyda qilidighan xitay tajawuzchi köchmenliri arisigha wehime yaritish tesiri, nechche ming baturimizning qoralliq teshkillinip düshmen’ge ashkare urush oti achqan Barin weqesidinmu zor diyishke bolidu. Halbuki, Barin weqesi bahanisida nechche ming baturimiz shehit bolghan halda, mexpi partilitish weqeliride hechqanche chiqim tartmiduq disek bolidu.

Bu ikki selishturmidin shuni eniq koriwelishqa bolidiki, nöwettiki milliy musteqilliq herikitimizning muhim noqtisini yezilirimizgha emes, belki xitay tajawuzchi köchmenliri zich jaylishiwalghan sheherlirimizge mergezleshturishimizning toghra yol tutqanliq bolidighanlighini ispatlimaqta.
Emma sheherlirimizde düshmen bekla küchluk, xelqimiz bekla ajiz halette bolghachqa, düshmen zich jaylashqan yerlerde herqandaq shekildiki ashkare qarshiliq heriketliri bilen shughullinish imkanlirigha ige emesmiz. Shundaq iken, eng mexpi shekillerde, eng qorqunushluq wehime weqelirini peyda qilip, xitay tajawuzchiliri arisigha qorqunush selishimizgha toghra kelidu.

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Düshmen Köz Qarishimiz

Endi biz xelqimiz arisida bekla mujimelleshturiwitilgen düshmen digen bu sözning menisige diqqet qilip koreyli: Beziler xelqimizni biwaste jazalighan neq qatil xitay kelgindilirinila düshmen dep qarishidiken. Bek ilgirligendimu qoralliq tajawuzchi xitay eskerlirini, saqchilirini, emeldarlirinila düshmen dep qarishidiken. Qalghan xitauy kelgindilirini biguna xelq dep hésaplishidiken. Shuni esimizdin chiqarmaslighimiz lazimki, wetinimizni besip yatqan mutleq köp sandiki xitay köchmen tajawuzchilirining tigi-tekti wetinimizge tajawuz qilip kirgen qoralliq xitay fashistlirining kesip almashturishidin, bingtwenlerge, yerlikke ozgertilishidin shekillen’gen zapas banditliridur.

Az bir qismimu öz dölitide herbi wezipe ötep, wetinimizdiki bingtwen, hökümet, zawut, shirket, idare-organlirigha kesip almashturup kelgen zapas tajawuzchi eskerliridin teshkil tapmaqta. Teximu az bir qismi bularni pana tartip kelgen dost-yarenliri bolup, bularmu toluq tajawuzchiliq rohini singdurup wetinimizge kelgen zapas bandit qoshun kandidatliridur. Eger bu xitaylar aq niyetlik, biguna xelq hésaplan’ghinida, wetinimiz bosughusigha hergizmu ayaq basmighan bolatti. Ayaq basqan teghdirdimu xata qilghanliqlirini tonup derhal Jayugwen quwuqigha qarap chekin’gen, qalghan ‚yaman niyetlik‘ wetendashlirigha tesir körsitip birlikte chiqip ketken bolar idi.

Bundaq aq niyetlik xitaylardin wetinimizde birersini bolsimu uchuratqanlar barmu? Buning del eksinche ene shu ‚biguna‘ qiyapitige kiriwalghan xitay tajawuzchiliri wetinimizni mustemlike qilishta aktip rol oynighanliq shejerisige ige yaki herxil siyasi besimlarni, siyasi heriketlerni, siyasi we bashqa bohtanlarni qilip xelqimizni zar qaxshitip, pütün rezil we yawuzluq charilirini tallap olturmay ishqa sélip xelqimizge qarshi wastiliq yaki biwaste urush echip kiliwatqan tajawuzchi jinayetchilerdur. Del ene shu tajawuzchilar ahalisi wetinimiz xelqining sheherlerdiki, zawutlardiki, kan rayonliridiki, ilim-pen, medeniyet, hakimiyet saheliridiki barliq menpetlirini tartip élip özliri, ata-aniliri, bala-chaqiliri, dost-yarenliri üchün xizmet qildurmaqta. Ene shu xitay tajawuzchiliri xelqimiz arisigha tugimes bölgünchiliklerni terip, bir-birimizni düshmen qilip ichki jidelge muptala qilishmaqta.

Qoralliq tajawuzchilar, qoralliq tajawuzchi saqchilar, yoquri derijilik emeldarliri del ene shu ‚gunahsiz‘ xitay tajawuzchi köchmenlirining arzusini ishqa ashurup bermekte. Shundaq iken, wetinimiz chigirisidin wetinimizning milliy musteqil tashqi ishlar nazariti tarqitidighan wiza testighini almay kirgen barliq xitaylar, wetinimizge tajawuz qilip kirgen jinayiti bilen jazalinishi shert! Eng bolmighanda wetinimizge basturup kiriwatqan bu xitay köchmen tajawuzchiliri, oz wetinide hayati xewp astida qélip wetinimizge panaliq tilep kelgen musapir xitaylar emes. Belki milyonlighan qoralliq qoshonlirining himayisida, wetinimizni igelliwilish üchün, eng bolmighanda wetinimiz xelqini bulang-talang qilish, xelqimizning hayatliq menbesini tartip elish üchünla kelgen neq tajawuzchi jinayetchilerdur!

Bu hökümge razi bolmaydighanlar bolsa, wiza almay turup xalighan bir döletke qoralliq yaki qoralsiz kirip sinap beqishini tewisiye qilimiz. Xitay köchmenlirini tajawuzchi düshmen dep tonimaydighan bundaq qarashtiki kishilirimiz belki xitay dolitige bérip Sherqiy Türkistanliq bolghini üchünla addi bir yataqqimu erishelmesligining zulumini chikip baqmighan bolsa kérek?! Chet’elge chiqalishi esla mumkin emes!
Wetinimizdiki her bir xitay tajawuzchisini tajawuzchi düshmen dep qarighan ikenmiz, bu düshmenlerge kona-yengi dimey, bowaq-qeri dimey, tilemchi-emeldar dimey, alim-ishchi dimey, qoralliq-qoralsiz dimey hemmisini düshmen dep tonushimiz shert! Shundaq iken, bu düshmenlerni qilche perqlendürmey, kelgüside bizge esqetip qalsa ejep emes digendek axmaqanewe xa’înlarche xam xiyallarda bolmay, qet’iy ikkilenmey shertsiz halda Jyayügüen qowiqidin xitay dölitige qoghlap chiqiriwétishimiz shert!

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Heriket Shekli

Epsuski, 50 nechche yilliq qanliq tejribe we emeliyet bu düshmenlerning öz dölitige bizning aghzaki iltimaslirimizni qobul qilip tench chiqip kitishini hergiz qobul qilmaydighanliqini ispatlidi.

Eksiche, wetinimizdin chiqip ket dep qoyghini üchünla xitay tajawuzchiliri teripidin bizning ni-ni oghlanlirimiz u alemge yolgha selindi! Emdiki chare ularni bir amal qilip qoghlap chiqirishimizdila qaldi. Qandaq chare bilen qoghlap chiqiralaymiz? Ularda hemme zamaniwi urush qoralliri tel, yetip ashqiche mexpi apsharka küchlirige ige, wetinimizning barliq muhim iqtisadi, qatnash tügüni, chegra boylirimizni toluq igellep boldi. Bizning qolimizda tömürning suniqimu bolmighan halgha chüshürülduq. Öz yerimizdin buning üchün birermu herbi qorali tapalmaymiz. Chet’ellerdin elishqimu qurubimiz yetmeydu. Hetta buninggha jür’et qilalaydighan birermu yeqin dost döletmu yoq.
Emma xitay tajawuzchilirini qorqutsaq dölitige qarap qachidighanlighini yuqurda körsitip ötkeniduq. Undaq bolsa qandaq qorqutushimiz kérek?
Yeqinqi zaman tariximizda Zo Zongtang wetinimizge basturup kirginide chonglar turmaq bowaqlirimizningmu yürigini sughurup chiqirip qorup yiyishken iken! Yang Zinshin xelqimizni tirik kömüp öltürgeniken! Jin Shurin xelqimizni köydürüp öltürgeniken! Sheng Shisey xelqimizni Jadugha besip toghrap öltürgeniken! Wangjinmu mehele-mehele xelqimizni böshügidikilernimu qoymay qirip tügetkenidi! Wang Inmawmu xelqimizni türmilerde tunjuqturup öltürginiyetmey, nechche on ming xelqimizni acharchiliqqa qoyup öltürgenidi!

Hetta yeqinqi yillardila Barin xelqini bowaq balinimu qoymay muntizim eskerliri bilen besip kirip qirip tügetkenidi! Mana bügün xelqimizni terrorchilar digen bohtan bilen ashkare tutqun qilip qirip öltürüshmekte!

Xitay tajawuzchiliri xalisa ashkare qoralliq qirghin qilish, xalisa mexpi qirghin qilish, xalisa qoghlap sürgün qilish, xalisa mexpi öltürüsh qataridiki banditliq, fashistliq, terrorchiliq yolliridin toluq paydilinip xelqimizni qirip, öltürüp, qamap, sürgün qilip yaki nazaret qilip kelmekte! Buning bilenmu qanmay, texi tughulmighan bowaqlirimizni ana qarnidin sughurup eliship qurutup ayallirigha talqan qilip berish, özliri haraqqa zakuska qilip yiyish, öltürgen ademlirimizning yürigini yerip qorup yiyish, ezalirini kesip xitaylargha ulash, tirik turghuzup tejribe haywini qilip öltürüsh, radiaktipliq, ximiyelik sinaq meli qilip ishlitishlirini tilgha almayla qoyayli! …
„… Düshmen sanga qanchilik zulum qilsa, senmu shunchilik zulum bilen qarshiliqqil!…“ -bu telimat Janabi Allahtin kelmekte! Biz yenila düshminimizning bizge salghan barliq zulumlirini ulargha qilalmaymiz. Yeni biz xitay tajawuzchilirigha oxshash ularning balilirini qorup talqan qilalmaymiz. Yürigini sughiriwélip qorup yiyelmeymiz. Tejribe haywini qilip öltürelmeymiz….Unchilik wehshilik bizning qolimizdin kelmeydu!

Shundaqtimu qalghan xitay köchmen tajawuzchilirigha ibret bolsun, bu yerdin derhal chiqip ketsun, qayta tajawuz qilip kelmisun disek, qolida qorali bolmighan xitaylarni xuddi düshminimizning xelqimizni öltürgen wehshi usullirigha oxshash qilmisaqmu güzel shekilde bir terep qilip wehime yaritish weziyitini yaratsaq, …. bu xitay tajawuzchiliri yene qandaq qilalar? … Xitay köchmen tajawuzchiliri bunchilik wehimiler ichide qalghan we bundaq wehimilerni her yerde her küni körüp yaki anglap turghinida qandaq bolup kiter? Ular bunche wehimilik weqeler ichide yene xelqimizni bozek qilishqa pétinalarmu? Bundaq wehimilik ichide bixaraman yashiyalarmu? Bixeter oyniyalarmu? Ailisini, ata-anisidin xatirjem bolalarmu?

Oylap köreyli, bir partilashta, hetta intayin mexpi tutulghan anche muweppeqiyetlik bolmighan bir partilashta 100 minglap xitay tajawuzchi aqquni waqitliq bolsimu dölitige qéchip ketken, yengidin bésip kilishni niyet qilip yürgenlermu yeniwalghan bir ehwalda, bunche köp qorqunush ichide qandaqmu xatirjem bulang-talang qilalar? Xelqimizni yene shundaq bozek qilalarmu? Shöbisizki, ular dölitige qarap qachidu, … her bir wehimilik herikitimizdin qorqup eng kamida 10 xitay tajawuzchisi dolitige qarap qachidu, eng kamida 10 xitay wetinimizge tajawuz qilish niyitidin yeniwalidu! Yeni xitay tajawuzchiliri wetinimiz teweside azaysa aziyiduki, hergizmu köpiyelmeydu! Bu bir utuq emesmu? Bu wetenperwerlik herikitimizning bir netijisi emesmu? Shuni keskin höküm qilishimiz kérekki, bügünki wetenperwerlik herikitimizning birdin bir ölchimi – wetinimizde xitay tajawuxchilirining kamayghan eniq weziyitini yaritish! Bundaq netijige erishturelmigen herqandaq bir pa’aliyet wetewnperwerlik herkiti digen namgha erishelmeydu!

Oylap köreyli, bügün biz wetinimizdiki xitay tajawuzchilirini ene shundaq usullar bilen kamaytishtin bashqa yene qandaq imkanlirimiz qaldi? Yaki he digendila polk-polk muntizim qorallan’ghan eskerlirimizni qatar tizip qoyup, ‚oghul balidek jeng qilish’imizla wetenperwerlik hésaplinamdu? Bundaq xam xiyal qilidighan kishilirimiz bolsa, ulargha bir tewisiyimiz bar: Xelqimizni axmaq qilishqa, qaymuqturushqa urunmay, asta siyip kirip uxlap qeling!
Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

3. Xitay Tajawuzchiliri Arisigha Wehime Selish Qoralliri

Wetinimizdiki xitay tajawuzchilirining qorqunchaqliqtin ibaret bu ajiz noqtisigha zerbe berishte qandaq qorallardin paydilinishqa bolidighanlighini perez qilip köreyli:
Wetinimizning bügünki xitay tajawuzchiliri weziyitini küzetkinimizde, xitay tajawuzchilirini mexpi parakende selish heriketliridin paydilinip qorqutup qoghlashtin bashqa ünümlük charimiz qalmighanlighini ochuq körüp alalaymiz. Heyran qalarliq yeri, nurghun kishilirimiz bu pakitni etirap qilghisi kelmey, wehshilikte dunyada kam körilidighan we uchqandek tezlikte köpiyip we küchiyip ketiwatqan bir düshmen’ge bir bolsa ashkare qoralliq toqunush chiqirip qoghlap chiqiralaydighanliqigha ishinidu, yaki bolmisa buning del eksiche, ashkare tench namayish, shikayet, yighilish, medeniy, ilmiy…pa’aliyetliri bilen insapqa keltürup chekindürüsh, chet’el siyasi deplomatiyilik besim pa’aliyetliri bilen keng shughullinip sirttin siyasi yaki deplomatiyilik besim peyda qilip chekindürüsh qatarliq bimeniliklerge ishinishmekte. Bu yerde shuni qet’iy kesip elan qilishimiz kérekki, bu xitay tajawuzchiliri, herqandaq bir tench besim yaki ashkare tehditlerdin qorqup qachidighan düshmen emes. Bizmu ularning qollan’ghan usulliridin biri bolghan Exmetjan Qasimimizni, Iminop Hamutimizni, Barin bowaqlirimizni, … terrorluq usullarda mexpi yoqutush pa’aliyitini ülge qilip xitay tajawuzchiliri arisigha eghir wehime yaritip, düshmen sanining sun’iy köpiyish yolini cheklesh, andin kéyin azaytish we axirida qoghlap chiqirish basquchlirini yaritishtin bashqa hechqandaq chiqish yolimiz yoq!
Buning üchün bizge ayrupilan, rakita, tanka-zembirekler kérek emes. Hetta mexsus granat-minalardin paydilinishmu shert emes. Xitay tajawuzchiliri herqandaq bir xoshallighini pojangza etip tebriklishidu. Dimek pojangzini uchuq-ashkare tapalaymiz. Shunga bizmu bu xil pojangza doriliridin paydilinishimiz mumkin. Birer bolaq pojangza dorisini toplap pongzek qilip, etirapini yilim yaki yepishturghuchi lentilar bilen qaqtek-qunaqtek tash-sheghil, eski sharek-saqilarni orap chashma bomba teyyarliwilishimiz mumkin; bir qanche bolaq serengge beshini toplap addi partilatquch teyyarlishimiz mumkin. Aziraqla bilimge murajet qilsaq gunggurt, posfor, nitratliq oghotlar yardimide addi partilatquchlarni teyyarliyalaymiz. Giologiye, ximiye, qurulush kesipliri saheliride oqighan texnik-enjinerlirimizge tayinip benzol, tolol, solfat kisilatasi, nitirat kisilatasi, nitroluq, posforluq, solforluq maddilardin resmi partilatquch dorilarnimu yasiyalishimiz mumkin; Hasharet doriliri, dezinfiksiye doriliri, dehqanchiliq doriliriiherxil gaz qatarliqlardin paydilinip zeherliguchi gaz bombilirinimu yasiwilishimiz mumkin. signalliq qol sa’et-uyunchuqlar, elektronluq eswap-usküniler, radio-telewizorlar, telefon qataridiki addi kündilik turmush boyumlirini aziraqla özgertip signal ornigha qil wolfiram qatarliq simlarni almashturup, bir qanche tugme batariyisi bilen kücheytip aptomatik partilaydighan, waqit tezginligili bolidighan, yiraqtin tezginlinidighan pistanlarni teyyarlishimiz mumkin.

Bu heqte fizika-elektron kesipliridin xewiri bar texnik-enjinerlirimiz yardemchi bolishi mumkin. Addiy partilatquchlarni aptomatik pistanlar bilen birleshturush, partilitish bombisini benzin-ispirtlar bilen bir gewde qilish, bularni gazlandurghuchi hasharet-dezinfeksiye doriliri bilen bir gewde qilish, bularni konsiriwa qutisi, uyunchuq, kitap, miwe shekillirige keltürup teyyarlishimiz, bularni oghurluqche aptomobillarning chaqliri, benzin bakliri yenigha tashlap qoyush, aptowuzlargha, wagonlargha, gaz tunglirigha, bulung-puchqaqlargha mexpi yushurup jaylashturup weqe peyda qilishni teximu wehimilik halgha keltürelishimiz mumkin. Kim bilidu, binakarliq, qurulush, dorigerlik, qatnash, mashinisazliq, elektron, dehqanchiliq, kanchiliq, su qurulishi, … qataridiki kesiplerdin xewiri bar wetenperwerlirimiz yene qandaq oylimighan teximu addi, teximu erzan, teximu küchluk, teximu eplik usul-charilarni tepip chiqalaydu texi! … Hech bolmighanda bir tal pichaq, biritiwa-ustur, birtal toxmaq, birer tal arqan, lenta, birer parche tash-kiseklernimu ajayip bixeter qoral ornida ishlitish mumkin. Uxlawatqan, yalghuz qalghan, dawaliniwatqan, qarshiliq körsitish küchi bolmighan xitay tajawuzchilirini bulung-puchqaqlarda, adem kormigen yerlerde urup mijiqini chiqiriwitish, parchiliwitish, bughush, ichi-baghrini tokiwitish üchün bu türdiki qorallar bekla eplik bolidu.
Bulargha qarap, mexpi wehime yaritish heriketlirimizni bekla addi bolup ketti dep oylarmisiz? Rast, wetenperwerlik herikiti ene shundaq dawrang qilishqimu nomus qilghidek addi bir ish. Yaki bekla paji’elik bolup ketti dep oylamsiz ya? U halda siz düshminingizning ehwalini texi bilmeydikensiz, yaki bolmisa milyonlighan xelqimizning biguna öltüriliwatqanlighini, mexpi tutqun qilinip ujuqturiliwatqanlighini, wehshilerche azaplishiwatqanlighini bilmeydikensiz! we yaki xitay tajawuzchilirini düshminimiz dep qarimaydighan, ulargha sadiq xa’ingha ma’il birsi ikensiz!
Oylap köreyli, düshmen’ge qarshi jengge atlinish üchün bexil bayiwetchilirimizning, toxo yurek, bir zaghra üchün xitay tajawuzchilirigha qulluq qilishni ewzel koridighan bilimdanlirimizning qoligha qarap qalghidek yeri barmiken? „Yotqan’gha qarap put sun“ dep bikargha dimigen, qanchilik imkanimiz bolsa shunchilik mexpi heriket qilghudek pursitimiz tepilidu.
Biz söletwaz baywetchilirimizge bekla köp tégip öttuq, ular yene renjipmu qalmisun. Eger tijaretchilirimiz bügünki shara’itida wetenperwerlik bilen az-tola bolsimu shughullinip baqayla deydiken, ularning qolidiki baylighi bilen bir polk sanidiki pida’ilirimizning pa’aliyet rasxotini teminliguchiligi bar.   Yuqurida misal qilip ötülgen qorallarni mexpi teyyarlash üchün bir qap tamaka puli, bir botulka haraq puli, bir waqitliq tamaq puli yaki balisining bir qetimliq xejleydighan puli, balingizning chet’elge chiqip sayahet qilip oynap  kélidighan sayahetxirajitila yétip ashidu. Siz özingiz biwaste qilalmisingiz, qilalaydighan pida’ilargha mexpi shekilde yardem qiling. Hech bolmighanda pulgha adem setiwilip bolsimu mexpi qildurghuzung. Wetinimizning milliy musteqilliq herikiti tarixida sodigerdinmu birer wetenperwer bashlamchi, qehriman, dahi chiqip baqsun!
Namratchiliq ichide tolghunup yürgen yurtdashlirimizghimu chaqiriq qilimiz: Namiratchiliqtin qutulushning ghemi ichige petip qalmay, yilda birer qetim bolsimu birer kilo gosh pulingizni tikip mexpi wehime yaritish weqesi peyda qilishqa tirishing! Qerindashlirimiz ichide wagon-wagon mallarni aldap kiteleydighan, qewet-qewet binalargha oghurluqche kirip telewizor-gilemlerni oghurlap chiqalaydighan iqtidarliq kishilirimiz az emes. Ularmu he disila pul ghemide yurtdashliriningla meligha tigish xiyalida bolmay, Gheni baturni ulge qilip partilatquch dorilarni, pistanlarni oghurlap chiqip mexpi tarqitiwetsun yaki bomba komup chiqsun.

Eger qolidin kelse, bixeterlikige kapaletlik qilalighinida bu türdiki materiyallarni oghurlap kélip wetenperwerlerge mexpi setip pulini xalighanche xejliwalsun! Bu türdiki dora-materiyallarni, qoral, chertiyoj, retsiplarni xitay emeldarlirining, xitay iskilatchilirining, xitay enjiner-texnikilirining ozige, bala-chaqisigha, ata-anisigha, mal-mülkige, yeqinlirigha, yardemchiliri, bashliqlirigha tehdit selish, ziyan selish, qachurush qataridiki wastilardin paydilinip bolsimu xelqilishqa, purset yaritalighinida qachurup kitip mexpi mejburlap yasatquzushqimu bolidu. Buninggha oxshaydighan chare-tedbirlerni xelqimiz heriket jeryanida choqum köplep tepip chiqalaydu! Bir ish qilmasliqtin, qilishqa teshwiq qilinmasliqtin qalmaqta. Birer ishni bashlaydighanla bolidikenmiz, choqum chare qilalaymiz.
Qisqisi, wetinini düshmen qolidin tartip elishni oylap jasaretke kelgen herbir wetenperwer üchün eytqanda, qoral mesilisi wetenperwerlikning tosalghusi bolalmaydu! Kallingizni silkiwétip axiretni, ewladliringizni oylang, mes’uliyitingizni oylang! Axirette sizdin „bankida qanche pulung bar?“, „binada öyüng barmidi?“, „qanche qétim resturanda ziyapet yiding?“, „qaysi mektepte oqup qandaq deplom alding?“, „oqush tarixing qandaq?“, „chet’elge chiqip oqudungmu?“, „siyasetke arilashmay, wetiningni qoghdimay tajawuzchi kapir telep qilghan muqumluqni qoghdidingmu?“..-dep soraq-soal qilmaydu. Eksiche perzlerni ada qildingmu?“…dep soraq-soal qilidu we hésap alidu!
Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

4. Mexpi Heriket Qandaq Élip Berilidu?

Xitay tajawuzchilirining ajiz noqtilirini tepip qandaq qoral bilen qandaq bir terep qilishni biliwalghinimizdin kéyin resmiy heriketke qedem basalaymiz. Dimek biz nöwettiki weziyitimizde xitay tajawuzchilirigha zerbe berishtiki eng axirqi charimiz–eng mexpi usullar bilen xitay tajawuzchiliri arisigha omumiy yüzlük eng qorqunushluq wehimiler peyda qilishtin paydilinip milliy musteqilliq herikitimizni bashliwétish!
Adem desliwide düshminini öltürüshke heqiqetenmu jür’et qilalmaydu. Bolupmu jeni chiqiwatqan birsini körginide uzun’ghiche rohiy sarasimige chüshüp qelishi mumkin. Bundaq halet u kishining qayta heriket qilishigha eghir tosalghu bolupla qalmay, özining rohiy halitige ige bolalmay pash bolup qelish xewpini keltürup chiqiridighan heriketlerni ipadilep qoyushtinmu saqlinishi tes. Shuning üchün deslepki könüsh basquchigha alahide diqqet qilishi kérek. Eger shara’it yar berginide tejribilik birsi bilen bir mezgil özini köndürüsh kérek. Bundaq imkaniyiti bolmighanda, deslepki heriketlirini waqit tezginlinidighan, yiraqtin tezginlinidighan, özi biwaste neq meydanda bolmaydighan heriketlerdin bashlishi, bu xil heriketlerni he digendila düshmen zich yerlerdin bashlashqa aldirimay, maddiy boyumlargha hujum qilishtin bashlashnimu oylinish lazim. Hechkimge bildürmigen asasta chet’ellerning wehimilik, raziwitka teswirlen’gen kinolirini körüp cheniqish, purset bolsa özi qilalaydighan qolay nishanlargha sinaq qilip cheniqsimu bolidu. Muhimi düshmen’ge bolghan gheziwini eng mexpi shekilde ichide saqlap, bu gheziwini xitay tajawuzchilirini mexpi qoghlap chiqirish herikiti üchün küch qilishi lazim.
Adette heriket qilghuchi kishi özining burunqi qiyapitini qilche özgertmeslikke tirishchanliq körsitishi, etirapidiki xitay taajawuzchiliri bilen bolghan burunqi normal munasiwitini qilche özgertmesligi, mexsus bir mexpi wehime yaritish qoshunigha eza bolmighan ehwalda pilanini, qiliwatqan we qilip bolghan wehimisini hetta özigimu sözlep qoymasliqtek mutleq mexpi tutushqa adetlinishi kérek. Bir qisim ishen’gen kishilirimiz hayajanlan’ghinida bu xil heriketliringizdin xoshallan’ghanlighini ipadiligendek qilsimu, ishliri ongushluq bolmighanlirida yaki ichi pushqinida bu pa’aliyetliringizni maxtap yaki tenqitlep kishilerge hikaye qilip berishi, bezi ongushsiz hallirida hetta özidiki bu ongushsizliqlirining sewebini sizning shu heriketliringizdin körüp bashqilargha shikayet qilip qoyishimu mumkin. Rohi ajizlashqan ademning iradisi mustehkem bolmighachqa, mexpiyetlikni menggü saqlashqimu berdashliq birelishi natayin. Kim bilidu, u kishining rohiy ajizliship qalghan peyitlirining qachan otturigha chiqidighanlighini we nimiler dewitidighanlighini? Shunga, mexpi heriket hikayilirini biwaste sözlep yürüshtin menggü saqlinishi, hetta imkan bar menggüluk untup kétishke tirishish shert! Eger bashqilargha tejribe tonushturush yaki bashqilarni righbetlendurush meqsitide teshwiq qilishqa toghra kelginidimu, mutleq mexpi teshwiqat usulliridin paydilinip qilchimu yip uchi qaldurmighidek haletke keltürup teshwiq qilish lazim.
Xitay tajawuzchiliri arisigha peyda qilinidighan mexpi zerbe berish herikiti, düshmenning mexpi heriketlerni pash qilish iqtidarining dunya sewiyisidin köp töwen turidighanlighini, heriketke qatnishidighan herqaysi mexpi pida’ilar qoshuni ichidiki eza sanining azlighi we mexpiyetlik tüzümining yolgha qoyulishi jehettiki qolayliqlighi, heriket chiqimining töwenligi, heriket sheklining addilighi we heriket tesirining küchlukligi qatarliqlar sewibidin, wetinimizde nöwettiki milliy musteqilliq herikitimizning bashlan’ghuch dewride eng muwapiq heriket shekli dep qaraydighanlar künsayin köpeymekte. Bu xil heriketlerge bashlamchiliq qilghuchi kishi desliwide bekla qorqup heriket qilghan bolsa, tedriji cheniqish netijiside intayin jenggiwar, tejribilik we temkin haletke kileleydu. Shundaqtimu pash bolup qelish, qolgha chushup qelish, ashkarilinip qelishlardin xali bolush tes. Shunga bu xil heriketlerge ozini beghishlighuchi qehrimanimiz olum aldida jan azawi chekiwatqan nechche on milyon wetendishining xitay tajawuzchiliridin koriwatqan zulumlirini köz aldigha keltürishi, her qetimliq herikitide eng wehimilik weqelerni yaritishqa alahide küch chiqirishi, az bolsimu wehimilik heriket bolishigha kapaletlik qilishi, xelqimizge jasaret beridighan we olge körsitidighan pa’aliyetlerge alahide ehmiyet berishi lazim. Eger qolgha chushup qelishtin qutulush imkaniyiti bolmighanda, zich turghan düshmen arisigha küchluk partilatquch qataridiki qorallar bilen basturup kirip düshmen ichide qehrimanlarche shihit bolushqa her waqit teyyar turushi lazim.
Bu türdiki heriketlerge özini ataydighan pida’ilirimiz heriket élip berish jehette toluq piship yetilgenligini his qilghinida, özining mexpi qoshunini qurup chiqishnimu özige muhim wezipe qilishi, shu arqiliq mexpi heriket sepini kingeytip, ezalirini cheniqturushqa tirishchanliq körsitishi lazim. Shuning bilen birge, herqandaq bir mexpi qoshun ezasining peyda qilidighan herikitini mexpi teshwiq warighi, mexpi xet yaki zamaniwi wastilar bilen eng qorqunushluq shekillerge keltürup tarqitishqa alahide küch chiqirish lazim. Shuningdek yene xelqni düshminidin agahlandurush, xelqqe yengi, addi, küchluk, erzan qorallarning yasilishi, ishlitish usuli heqqidiki bilimlerni mexpi teshwiq wastiliri bilen xelq arisigha tarqitiwitishkimu ehmiyet berilishi lazim.
Mexpiyetlik ishi teyyarliq jeryani we herikettin kéyinla muhim ehmiyetke ige bolupla qalmay, heriket jeryanidimu intayin muhim ehmiyetke ige, Yeni mexpi heriket élip barghuchi pida’iyimiz iz qaldurmasliqqa alahide diqqet qilishi, barmaq, ayaq, ter-puraq izliri qaldurup qoyushtin, ozige xas herqandaq izlarni qaldurushtin, herqandaq kishige korunup yaki tunulup qelishtin saqlinishqa alahide tirishish lazim. Bu heqte bilim elish, tejribe toplashqa ehmiyet birishi lazim. Bundaq pa’aliyetlirini ozila qilip qalmastin, bashqa pida’i heriketchilergimu tejribe tunushturush sheklide teyyarlap mexpi tarqitiwitishke tirishish lazim.
Mexpi heriketke qatnashquchi qehrimanimiz heriketning tez kengeymesligi, közligen netijini bermesligi, düshmen besimining artip ketishi qatarliqlardin zérikish yaki holuqup qalmaslighi, ataghliq „dahi“lirimizning, partiye-teshkilatlirimizning, insanperwer qiyapitige kiriwalghan kishilirimizning, demokratiye bilen özini pedezliwalghanlarning, ilmiy xadimlirimizning, qorchaq kadirlarning,ghalchilarning, qara qorsaqlarning tenqitlishi, qarilishi, yolyoruq berishi, burmilashlirigha hergiz pisent qilmaslighi lazim. Bolupmu chet’el xewerlirining, herqandaq bir xelqara teshkilatliri, herqandaq bir döletning, herqandaq bir el partiyisining, herqandaq bir dölettiki muhajirlirimizning bahalishi, tenqitlishi, tehdit qilishi, arlishiwelishi yaki özining qiliwilishlirigha qet’iy qulaq salmaslighi shert! Bu heriketni biz wetinimizde eng axirqi bir xitay tajawuzchisi qalghan’gha qeder qet’iy dawamlashturidighan irade bilen heriket qilishtin hergiz yanmaslighimiz lazim. Buning üchün hayatining eng axirqi bir minutighiche imkanbar köp wehime peyda qilishqa irade tiklishi lazim. Heriket jeryanidimu aldiraqsanliqqa yol qoymaslighimiz, zor tesir yaritalaydighan heriketlernila oylap olturmay, ushshaq-chüshshek wehime peyda qilalaydighanliki ishlarnimu sel qarap hergiz qoldin bermeslikimiz lazim. Hetta bundaq ushshaq wehimilerning yaritidighan tesiri teximu keng bolidighanlighini hergizmu unutmaslighimiz lazim.
Shuni unutmasliq kérekki, dunya alimliri insanlarning bügünki otturiche köpiyish sur’iti boyiche köpiyip barghinida, 21-esirning 60-yillirigha barmayla dunya nopusi 18 milyartqa yetip baridighanlighini, emma yer yüzining bügünki tereqqiyat sür’iti boyiche hésaplighanda yer shari aranla 11 milyart insanni beqip kiteleydighanlighini perez qilishmaqta. Shunga wetinimizni tezlikte xitay tajawuzchilirining qolidin tartip almighinimizda, bu wetenni xitay tajawuzchilirila emes, belki xalighan bir dunya zomigiri tartip elishqa atlinish ehtimalini bilishimiz lazim! Qadir Allah undaq künlerdin saqlisun,bizning qolimniz bilen u Allah düshmenlirini qoghlap chiqirishqa nésip qilsun, Amin!

Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

5. Pramida Sheklidiki Yer Asti Qoshuni Teshkillinishning Ehmiyiti

Wetinimizning nöwettiki düshmen weziyitini tehlil qilghinimizda, wetinimiz ichide xeli uzun bir mezgilgiche xitay köchmen tajawuzchilirini qoghlash mutleq mexpi heriketlirige tayinip xitay tajawuzchilirini qorqutup, wetinimizge tajawuz qilish xiyalini qurishiwatqan yengi xitay tajawuzchi köchmenlirini Jayüygüwendin wetinimizge qarap ayaq basalmas qiliwitish we yerlishiwalghan xitay tajawuzchilirini qorqutup Jayuygwen’ge qarap qechishini qolgha keltürüsh weziyitini yaritish – Bizning birdin-bir chiqish yolimiz hésaplinidu. Bu xil qanat yaydurilidighan xitay tajawuzchilirini qorqutup azaytish herikitini melum mezgilgiche dawamlashturup, wetinimizdiki xitay tajawuzchi köchmenlirini belgilik bir sanda cheklep turup, kelgüsi weziyetning tereqqiyatigha qarap milliy musteqilliq herikitimizning kéyinki basquchliri bolghan partizanliq urush we muntizim qoralliq urush weziyitini yaritiwelishimiz mumkin. Yeni ötken yerim esir jeryanida qoldin bérip qoyghan weziyetlirimizni basquchmu-basquch qayta eslige keltürüshke mejburmiz.

Awal biz shuninggha qet’iy ishinishimiz kérekki, wetinimizni besip yatqan bügünki xitay tajawuzchilirining meyli xitayda bolsun yaki dunyaning herqandaq bir yeride yüz beridighan xalighan birer zor dawalghushlargha qarimay, wetinimizdin tench chekinip chiqip ketish qararigha kélishini yaki wetinimiz xelqige tench shekilde milliy musteqilliqini berishni qiyas qilish pütünley uxlimay chüsh körgenligimizdin bashqa nerse emes. Buninggha oxshap ketidighan xam xiyallarning keynige kirip xelqimiz yerim esirlik qimmetlik pursetliridin ayrildi. Hal bügünki künde wetinimizni besip yatqan barliq xitay köchmen tajawuzchiliri we ularning qoralliq fashist qoshunliri wetinimiz xelqini herxil wastilar bilen qisqawaqit ichide pütünley yoq qiliwétidighanliqigha toluq ishench bilen heriketke atlanmaqta.

Shu seweptin xitay tajawuzchiliridin herqandaq shekildiki tamalarda bolush–tarixta sadir bolghan xa’inliq weqelirini qayta tekrarlashtin bashqa netijige élip baralmaydu. Bügün bizning mangidighan birdin-bir we eng axirqi yolimiz–xitay tajawuzchilirigha qarshi eng mexpi we eng wehimilik shekillerde urush elan qilip, kelgüsi partizanliq we muntizim azatliq herikitimizge asas tikliwélish, hech bolmighanda kelgüsi ewlatlirimizgha bügünkidin ashuriwetmey bolsimu xitay tajawuzchisi „miras“ qalduralisaqmu bir netije hésaplinishi mumkin. Wetinimiz milliy musteqilliq herikitimizni yolgha seliwilishta buningdin bashqa imkanimiz qalmighanlighini etirap qilishimiz lazim.

Bu ghayimizni ishqa ashurush üchün wetinimiz xelqining keng kölemlik qozghilip yekke-yekkidin yaki ushshaq musteqil heriket qilidighan pida’ilar qoshunliri sheklide yaki nisbiy musteqil heriket qilalaydighan zenjirsiman eng az ezadin teshkil tapidighan mexpi qoshunlar sheklide xitay tajawuzchilirigha mutleq mexpi eghir weime selish heriketlirini uzun bir mezgil tinmay qanat yaydurishimizgha toghra kelidu. Bu meqsette heriket élip berishlarda adette yalghuz kishilik yaki toluq musteqil heriket qilalaydighan ushshaq qoshunlar boyiche mexpi wehime yaritish heriketliri bilen shughullinishta eniq bir nizamnamilarni tuzup heriket qilishning hajiti yoq. Bundaq heriketchilirimiz xitay tajawuzchilirining qoligha chushup qalmasliqni aldinqi shert qilip heriket qilishla kupaye. Bundaq oz aldigha pilan tuzup heriket qilghuchi kishilirimiz qolidin kelidighan barliq charilardin paydilinip purset tapalighan haman özlirining közi yetidighan shexsi pilani boyiche xalighanche heriket élip barsa boliwéridu.
Emma öz ara zenjirsiman taq baghlinishliq ushshaq we nispi musteqil heriket qilidighan mexpi qoshun sheklide heriket qilishningmu nurghun ewzellikliri bolidu. Bu xil zenjirsiman mexpi qoshunlargha uyushup heriket élip barghanda, bir kishi yaki az kishi oylap yitelmigen nurghun yetersizliklerdin we bir qisim xeterlerdin saqlinishqila bolupla qalmay, xitay tajawuzchilirigha zerbe berishning pilanliri teximu toluq we teximu küchluk wehime qozgxiyalaydighan bolidu. Uning üstige adem sani az bolsimu birhil teshkil qoynida nisbeten pilanliq we hemkarliq asasida teshkillik heriket qilish kishige ümid we xatirjemlik, ishench we gheyret ata qilalaydighan bolghachqa, bügünki xelqimizning ichki mijez halitigimu uyghun kelidu. Derweqe, bu türdiki qoshunlar herqanche mexpi heriket qilduq diginidimu yenila birqisim iz qaldurup qoyushlardin saqlinish bekla tes. Shunga bu xil qoshunlar alahide erkin pilan tüzüsh we extiyari heriket qilish hoquqigha ige bolishini aldinqi shert qilish bilen birge, mukemmel zenjirsiman teshkili tüzülishini tuzup pa’aliyet qilishi intayin muhim ehmiyetke ige.

Dunyada bügün’giche nurghun shekillik mexpi heriket qilidighan teshkilat nusxiliri otturigha chiqip herxil muddalar boyiche mexpi pa’aliyet qilip keldi. Emma ularning tupki meqsetliri asasen alghanda nispeten pilanliq, nisbeten küchluk tesir yaritalaydighan we asanliqche pash bolup qalmaydighan bolishini aldinqi shert qilishidu. Bizmu düshminimizge ashkare otturigha chiqip qarshi turushqa küchimiz yetmeydighan bolghanlighi üchün, shu türdiki mexpi teshkil qurulush shekilliri ichidin özimizning pa’aliyet qilidighan makanimiz we zamanimizgha layiq kilidu dep qarighan, shuningdek nöwettiki wezipilirimizge asasen eng muwapiq shekilliridin birni tallap ishqa kirishishimiz mumkin. Biz bu yerde pash qilinish ehtimalini eng töwen’ge chushireleydighan we tarixta bashqa milletler herxil meqsetlerde paydilinip bir qeder bixeter we muweppeqiyetlik pa’aliyet qilghanlighi ispatlan’ghan pramida shekillik taq baghlinishliq yerasti mexpi qoshun tüzülishini tallap tunushturimiz.

Buhil mexpi qoshunlargha uyushup xitay tajawuzchilirigha qarshi mexpi zerbe berish heriketliri bilen shughullan’ghinimizda, shobihsizki mexpi qoshun herikitimizni teximu netijilik qanat yayduralaymiz. Shundaqtimu buxil mexpi qoshun shekli bilen pa’aliyet qilghanda birqeder köp kishilik pilan tüzüsh we qismen teshkillik we pilanliq heriket qilishqa kapaletlik qilishqa bolghinidimu, partizanliq qoshunlardikidek köp kishilik teng hemkarliq asasida pa’aliyet qilish imkani bolmasliq, we qoshunlar ara baghlarning asanla menggüluk uzulup qelishi ehtimali bekla eghir. Shunga bu jehette tedriji mukemmelleshturushke toghra kelidu. Emma xelqimizning mutleq mexpi qarshiliq körsitish heriket tejribiliri yiterlik bolmasliq, mexpiyetlikni saqlash adetlirining eghir derijide bolghiwitilgini üchün, qoshun ezalirining bixeterlikige kapaletlik qilish, ezalarning mexpiyetlik aditini yetildurush, wehime yaritalaydighan yurigi toxtighan ezalarni köpeytish jehette buxil shekil yenila muhim ehmiyetke ige.

Wetinimizde qurulidighan xitay tajawuzchilirini qoghlap chiqirishning mexpi heriket qoshonining asasiy meqsidi xelqimiz arisida xita tajawuzchilirigha qarshi heriket qilishqa bolidighanlighi heqqide emiliy pakitliq teshwiqatlarni qanat yaydurush, xelqning eghir düshmen weziyiti astida düshmen’ge zerbe berish jasaritini tiklishige heydekchi bolush, shuningdek yene kelkündek köpiyip kitiwatqan xitay tajawuzchilirining sun’iy nopus köpeytish herikitini cheklesh weqelirini dadilliq bilen qanat yayduralaydighan yengi zamanning Ghoja Niyaz Hajiliri, Gheni Baturlirini yetishturup chiqish. Shu asasta yengi weziyitimizge mas kelidighan bu xil xitay tajawuzchilirini qoghlash herikitimizni toxtawsiz qanat yaydurup, resmiy partizanliq heriketliri bilen shughullinishqa bolidighan weziyet yaritish, qismen azat rayon qurulushlirigha asas yaritishnimu küntertipke qoyushqa bolidu. Bularning muqerrer netijisi – Milliy musteqilliq herikitimizning axirqi basquchi bolghan nisbeten muntizimliship baridighan milliy armiye herikiti basquchigha yuksilishtin ibaret.

Shuninggha ishinishke bolidiki, bu türdiki mexpi heriket pa’aliyetlirini omumlashturush arqiliq, xelqimizning bügünki ümidsiz rohiy halitini tüptin ozgertishke, bir moma üchün xa’in bolup ketidighan wijdansizlarni agahlandurushqila bolup qalmastin, xitay tajawuzchi tereplirigimu küchluk agahlandurush bergen bolimiz; xelqaraghimu wetinimiz xelqige bolghan qarashlirini tüptin ozgertishke mejburlaydighan xewerlerni yollighan bolimiz. Shundaqken, xitay tajawuzchilirini wehimige selish mexpi qoshun ezaliri heriket jeryanida herqandaq bir idiyiwiy eqim, herqandaq bir chet’el hökümiti, herqandaq bir partiye, herqandaq bir jemiyet, herqandaq bir dahiy yaki alim, diniy olimalirimizning buyruq-yol körsitishlirige beqinmaslighi shert. Peqetla oz sebdashlirigha bolghan sadaqitini saqlash we oz qoshun yitekchilirining wezipisinila qobul qilishqa tirishishi lazim.

Buxil mexpi qarshiliq körsitish herikitige qatnishish bir xil wijdaniy wezipe asasida ishqa ashuriliwatqanlighi üchün, qolgha chushup qalghinida, pash qilin’ghinida, olum aldida, ata-ana, bala-chaqisi xeterge yoluqqanda, hetta kelgüsidiki resmi partizanliq qoshunigha eza bolghini, milliy hökümetke xizmet qiliwatqanliridimu ozining mexpi qarshiliq körsitish qoshunigha eza bolghanlighini we qilghan mexpi heriket hikayilirini qet’iy sir tutishi shert!

Mexpi qarshiliq herikitimiz düshmen’ge pütünley ashkare qarshi turushqa bolidighan muntizim milliy armiye qurulush dewridila tedriji shekilde özligidin toxtap qalidu. Bu dewirde mexpi qarshiliq qoshunlirimu özligidin tarqilip ketidu. Mexpiy qarshiliq herikitige qatnashqanlar menggü arxip saqlimaydu, menggü mukapat telep qilmaydu, menggü sulhi telep qilmaydu we qobul qilmaydu, menggü esir saqlimaydu, bolupmu heriket jeryanida mexpi qarshiliq herikiti bilen shughullan’ghuchilar özining salahiyitini ashikarilashqa mejburlaydighan herqandaq heriketke qatnashmaydu. Allah rizaliqi üchün qilidu.
Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Zenjirsiman Mexpiy Qoshun Tüzülishi

Mexpiy qarshiliq körsitish zenjirsiman yer asti qoshuni mundaq tüzilidu: Bir qeder tejribilik kishi tunji qoshunini tüzüshke kirishidu. Yeni toluq tekshürülüshtin ötüp ishenchke erishken, yeshi 16 din ashqan, wetinimizning milliy musteqilliq ishlirigha jan pida qilishni shertsiz qobul qilidighan, xitay millitidin bolmighan herqandaq bir Sherqiy Türkistanliq jinsi, irqi, yurti, pelsepe qarishi, kespi, bilim sewiyisi, iqtisadiy ehwali, ijtima’iy orni, partiye teweligi, tili, yeziqining qandaq bolishidin qet’iy nezer, xitay tajawuzchilirini qoghlash mexpi heriket qoshunigha kandidat eza bolalaydu. Tallan’ghan bu shexs bir qanche qetimliq mexpi qarshiliq emiliy heriket sinaqliridin ötküzülüp resmiy ezaliqqa qobul qilinidu.

Bir mexpiy heriket qoshunida eng köp bolghinida 5 kishi bolup, uning birsi qorghuchisi yaki yitekchisi bolidu. Bu qoshunda qoshun bashliqi eza tallash, heriket pilan-layihisini otturigha qoyush, qararlashturulghan wezipilerni oz ezalirigha mexpi tarqitish qatarliq wezipilerni öteydu. Bu qoshunda herqaysi ezalar heriket layihisi berish, heriket pilani-layihilirini muzakire qilish, heriket shekli, heriket qorali, heriket obiktiwi, heriket noqtisi, heriket waqti qatarliqlarni qoshun bashlighining nazariti astida erkin talash-tartish qiliship mexpi awaz qataridiki shekiller bilen heriket pilanini qararlashturghandin kéyin, wezipini qoshun bashlighi muwapiq körgen ezasigha imkan bar yushurun tapshuridu we bu wezipining ijra qilinishini suylesh, bolmighanda wezipini bashqa ezalargha almashturush, ijra qilinishi mutleq mumkin bolmay qalghan wezipilerni qayta muzakirege qoyup ozgertish yaki bikar qiliwitip yengi wezipe tüzüsh tekliwini beridu. Qoshunning yighilish waqti, yeri, paroli qatarliqlarnimu qoshun bashlighi qarar qilidu. Bu qoshundin tughunda bolup shekillen’gen tughunda qoshunlarning kandidat bashlighi bilen parolluq munasiwetlishish, tughunda qoshunlardin alghan pilanlirini oz ezalirigha wezipe qilip tapshurush qatarliqlarnimu öz üstige alidu.

Bir qoshundiki ezalar bashlighining tapshurghan wezipisini shertsiz qobul qilidu. Heriket tejribisi köpeygendin kéyin, bashliqining razilighini élip eza sani 4 tin ashmasliq sherti bilen ozige biwaste qaraydighan tughunda qoshun teshkilliyeleydu. Teshkilligen özige tewe qoshun ezalirining barliq salahiyitini mutleq ozila bilish sherti astida, aldinqi qoshun bashliqigha peqet eza saninila we kandidat qoshun bashlighi bilen alaqilishish parolinila melum qilip qoyidu. Shundaqtimu bu kandidat bashliq aldinqi qoshun bashlighi bilen peqet qayta ozgertilgen paroli arqiliqla barlighini bildurup turidu. Bu tughunda qoshunning pa’aliyetlirimu xuddi aldinqi qoshun pa’aliyetliri tertiwi boyiche bolidu. Tughunda qoshun bashlighi aldinqi qoshun bashlighidin alghan wezipini özi ijra qilishqa yaki qol astidiki muwapiq körgen ezasigha wezipe qilip berishkimu bolidu. Bu tughunda qoshunda pilanlan’ghan wezipilerni yuqurigha melum qilmayla özliri biwaste qarar qiliship ijra qilalaydu. Peqet heriket netijisini yoqurigha melum qilsa kupaye. Eger tughunda qoshundikiler yuquridin alghan wezipini orundashqa közi yetmeydighanlighini ispatlighinida, kechikturmey bu wezipini yuqurigha yaki bashliqigha qayturup berishi shert.

Kandidat bashliq aldinqi qoshun bashlighi bilen biwaste alaqilashmaydu. Peqet oz bashlighi qurban bolghan yaki yitekchilik qilish iqtidaridin menggüluk mehrum bolup qalghanlighi melum bolghinidila yuquriqi qoshun bashlighining tekliwi bilen alaqiliship aldinqi qoshun pa’aliyetlirige qatnishidu we burunqi qoshunining resmi bashlighi bolup wezipe öteydu.

Herqaysi qoshun ezalirimu uchuratqan paydiliq pursetliride qoshunigha melum qilmayla özi pilan tüzüp wezipe ijra qilalaydu. Peqet netijisini bashliqigha melum qilip qoysila kupaye.

Eger qoshunida xalighan birsining xa’inliq herikitini sezginide derhal oz bashlighi yaki bashlighidinmu guman qilghinida kandidat bashliqigha melum qilidu. Ular bu sebdishining xa’inlighini heqiqi türde ispatlap chiqqinidin kéyin, xa’inni bir terep qilish heqqide aldinqi qoshun bashliqigha melum qilidu. Aldinqi qoshun bashlighi bu xa’inni bashqa qoshundiki ezalar wastisi bilen ujuqturilidu.
Eger xalighan qatlamdiki qoshun, aldinqi qoshuni bilen alaqisini menggüluk uzup qoyghinida, öz qoshunini xuddi tunji qurghuchi qoshun dep qariship, qol astidiki tughunda qoshunlirigha yitekchilik qilishini dawam qilduriwiridu.

Herbir qoshunidiki ezalar oz qoshunida heriket layihisi sunush, muzakuire qilish, awaz berish, yengi texnika, yengi usul, düshmen ehwali, teshwiqat mezmun we shekilliri, paydiliq tejribe-sawaqlarni qoshun muzakirisige sunup turishi lazim. Eger halighan bir qoshun ezasi ishlitishte pash bolup qalmaydighan birer iqtisadiy oljigha erishkinide mexpiyetlikke kapaletlik qilish aldinqi sherti bilen xalighancge birterep qilishqa hoquqluq.

Ene shu shekilde qorghuchi ozi biwaste yiteklep mangidighan 4 kishiliktin az ezasi bar birdin tughunda qoshun qurup chiqishqa hoquqluq. Yeni, tunji qoshunda 5 kishi, uning ezaliri qurghan tughunda qoshunida 16 eza, ularning qurghan tughunda qoshunida 64 eza, ularning qurghan bu qoshunlirida 256 eza, … digendek dawamliship kétiwirishi mumkin. Shuningdek bu türdiki qoshunlar chongiraq sheherlirimizde bir qanchidin, wilayet sheherlirimizde birerdin bolsimu qurulghinida, wetinimizdiki xitay tajawuzchilirigha mexpi wehime yaritish herikitimiz resmi kün-tertipke kirgen bolidu. Eger bu qoshunlirimizdiki barliq ezalar yiligha peyda qilidighan mexpi wehime yaritish heriketlirini kamida 3-4 qetimdin ishqa ashurushqa kapaletlik qilidighanla bolidiken, bizning milliy musteqilliq herikitimizning birinchi basquchi resmiy bir heriket halitige kelgen bolup, uzun’gha qalmay xitay tajawuzchilirining sun’i köpiyishini tezginliyeligen bolimiz. U künlerge kelginide, kéyinki basquchlar heqqide konkiritni teyyarliq qilidighan pilanchilirimiz choqum yetilishke bashlaydu!
Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Teshwiqat Ülgiliri

Ya ölüm! Ya Körüm!

Sherqiy Türkistan xelqi dunya jama’etchiligining, dunya insanperwerlirining, dunya demokratchilirining, barliq xelqaraliq teshkilatlarning, herqandaq bir dölet hakimiyitining, gherp dunyasi, Islam dunyasi, türk dunyasi, xoshna eller, xitay yengi demokratchilirining ezeldin yardimige, himayisige, etiwarigha eriship baqqan emes. Dunya jama’eti qaysi bir nefitlikning, qaysi bir bayliq menbesining, qaysi bir soda bazirining, qaysi bir öz menpe’etining peyide milyartlighan amerika dolliri xejlep yürgen bolsimu, wetinimiz xelqining milliy azatliq ishlirigha qilche nezirini selish niyitige kilip baqqan emes.

Hetta dunya ilgharliri qaysi bir haywan, hasharet, qaysi bir giyaning nesilini saqlap qalayli dep milyartlarche amerika dolliri xejligini bilen, 30 milyon Sherqiy Türkistanliq insanning sun’iy yollar bilen öltürüliwatqanlighigha qarapmu qoyushmidi! Birer janliq uchurap qalarmu digen tamada ka’inatni qezip yürgen dunya jama’eti tapini astidiki sun’iy öltüriliwatqan xelqimizning yoqutilishini tamasha qilip olturushmaqta! Dunya jama’eti digenler bizni birer giyachilik, birer hasharetchilik körmigen iken, bizningmu dunya jama’etchiligi teripidin aksyuma halitige keltürishiwalghan birqatar kishilik hoquq, tenchliq, insanperwerlik, demokratiye, ademgerchilik, … digendek ularning özlirigila payda qilip keliwatqan qanun-nizamlirigha, mentiqilirige boy sunushimiz shert emes! Bizning boy sunidighan birla mentiqimiz qaldi, hayat qelishimiz üchün:
Ya ölüm! – Ya musteqilliq!
Bizning chet’ellerdiki muhajirlirimizmu yerim esirdin buyan qilche ehmiyiti bolmighan atalmish wetenperwerlik pa’aliyetliri ichige chokup, wetinimiz xelqini quruq ümid, quruq tamalarda qoyidighan, köptürüp mubalighileshturulgen dunya xewerliri bilen bixotlashturup kelmekte! Bu muhajirlirimizning bir qismi goya dunyadiki qaysi bir dölet, qaysi bir chet’el teshkilatining xitaygha besim ishlitip wetinimizni etila musteqil qildurup bereleydighanliqigha dadisigha ishen’gendek ishinishmekte! Yene bir qisim muhajirlirimiz wetinimizni xelqaraliq siyasiy shikayet-namayishlar bilen, xitay demokratchilirigha tayinish bilen tench azat qilishqa bolidighanliqigha wehige ishen’gendek ishinip pa’aliyet qilip kelishmekte! Yighip eytqanda bizning bu türdiki muhajirlirimiz ana weten xelqini qolidin hech ish kelmeydu, bizni chet’ellikler qutquzidu, bizni tench heriketler, tench deplomatiyilik pa’aliyetler qutquzidu dep qarishidu! Ular ana weten xelqige ezeldin ishen’gen emes we hazirmu izchil ishenmey kelmekte.

Ular xelqaradiki bezi ellerde ghil-pal korunup qalidighan sehipe toshquzush  üchün elan qilip qoyushqan gezit-jornal, radio-telewiziye xewerliri, xitaygha, yipek yoligha, sirliq qalghan wetinimiz tarixigha, Türki xelqlerge heyran qeliship uyushturushqan bezi ilmiy muhakime yighinlirida tilgha elinip qalghan wetinimiz xelqi heqqidiki xewerlerni, bezi namayish-yighilishlarni mubalighe qilish, nöwettiki xitay tajawuzchilirigha qilchimu emiliy tesir körsitelmeydighan, intayin ehtiyat bilen élip berilghan bezi pa’aliyetlirini kokke koturiship xelqimizni pepilep kelishmekte! Buni az dep tugimes eqim, guroh, teshkilatlargha boliniwilip, bir-birsini xa’in-jasus dep jidel qilishlirinimu wetenperwerlik herikitimiz dep dawrang qilishmaqta!
Mahiyette bügünki dunyada wetinimiz xelqining „majra“ peyda qilip dunya tenchliqigha tehdit peyda qilip qoyushimizni arzu qilidighan birmu dölet yaki xelqaraliq teshkilat yoq. Tibetlikler buxil „tenchliq“ ni buzmaqchi bolghandek koriniwidi, dunya jama’eti derhal heriketke keliship „dunya tenchlighini qoghdash we tajawuzchilar teripidin yoqutulishinglargha berdashliq berishte dunyagha ulge yaratqininglar üchün“ dep Dalay Lamagha bir Nobel tenchliq mukapatini beriship aghzini etken bolushti. Dunya buxil oyunni yeqin tarixta Hindistanliqlargha, Pelestinliklerge, Jenubi Afriqa negirlirighimu oynighanidi. Möriti kelse bu oyunni bizgimu oynashtin bash tartmaydu!

Shunga biz herqandaq chet’el xewirige qulaq salmaslighimiz shert! Eger ishinishke toghra kelse, Barin qehrimanliri, Mexpi wehime yaratquchilirimiz, Ghulja qehrimanlirigha ishinishimiz lazim! Nöwette bizning aldimizda mundaq bir riyal xewip bizge tehdit bolup turmaqta: Xitay tajawuzchiliri pütün ghaljirliqlarni ishqa sélip omumiy yüzlük heriketke atlinip biz Sherqiy Türkistanliqlarni yer yüzidin süpürüp tashlashqa pütün sep boyiche atlanmaqta!
Biznimng aldimizda peqet birla yol qaldi: Qullarche olsekmu olimiz, baturlarche jeng qilip olsekmu olimiz. Bizni haman bir olum kutiwatqaniken, „Ya ölüm! – Ya Körüm!!!“ dep janni alqan’gha élip düshmen bilen tirkishishtin bashqa yolimiz qalmidi! Hetta bu yolimizmu künsayin taraymaqta!
Bu digenlik küp-kündüzde qolimizgha oghaq-pichaqlarni élip xitay tajawuzchilirining muntizim qoshunigha, xitay tajawuzchi saqchi-jasuslirigha ashkare urush oti achayli dep dawrang qilghinimizmu emes. Biz bu xil ashkare yollarni Osman Baturimiz, Axunup-Mijit weqeliride, Peyziwat-Qaghiliq heriketlirimizde, Barin-Ghulja weqeliride köp qetim sinaq qilip baqtuq. Bu yollarning hemmisila wetinimizni azat qilmaq turmaq, xitay tajawuzchilirigha wehime yaritip qachurusah rolinimu oyniyalmidi.
1992-yili zimistan qish künlirining biri, xitay chaghan bayrimining axshimi saet ontoqquzlarda, bir yilliq bulang-talang qilishqan ghenimetlirini köz-köz qiliship terisige petishmay eyshi-ishiret qaynimi ichige chokup ketken Ürümchidiki xitay köchmen tajawuzchiliri kiler yili yene Uyghurlarni yoqutush üchün bulang-talang, qirghinchiliq, hili-mikirlerni pilanlishiwatqinida, – Keyni-keynidin tuyuqsiz partilighan bomba sadasi xitay tajawuzchilirini ishigidin talagha chiqalmas qiliwetti! Intayin addi yasalghan bu partilatquchlarning partilishi xitay köchmen tajawuzchilirini aylarghiche bir yerge yighilalmas, bir Sherqiy Türkistanliqning yenigha yoliyalmas, aptowuzlargha chiqalmas qiliwitipla qalmastin, yillarghiche nechche milyon xelqimizni düshmen dep qariship, nechche yüzming jasuslirini ishqa sélip tekshurushke mejburlan’ghanidi! Eger bu xil partilash bir yerde, bir sheherde emes, nechche on yerde we nechche sheherde barliqqa kelgen bolsa qandaq ehwal meydan’gha kelgen bolatti? Eyni waqtidiki qehrimanlirimiz taki bügün’giche mexpi qarshiliq herikitini toxtatqini yoq. Bu xil mexpi qarshiliq heriketliri hetta xitay dolitining yurigigiche yetip bardi! Emma xelqimiz arisida bu türdiki heriketlerni terghip qilip berish ornigha , bu türdiki unumi korilidighan heriket sheklini düshmenliri bilen birge qariliship yaki wastiliq chekliship beridighan teshwiqatlar „dahi“ lirimiz teripidin keng terghip qilin’ghachqa, bu türdiki heriketlerdin ulge alidighanlar ta bügün’giche bekla az körülmekte.
Biz Sherqiy Türkistanliqlarda milyon kishilik muntizim qorallan’ghan xitay tajawuzchiliri qoralliq qoshunlirigha teng kileligidek birmu muntizim eskirimiz, birmu zamaniwi qoralimiz, hetta bir talmu miltighimiz bolmighan ehwalda qandaq heriket sheklidin paydilinishimiz kérek? Xitay tajawuzchilirining qoralliq küchlirige, emeldar-saqchilirigha, jasuslirigha, xa’inlargha biwaste zerbe berish imkaniyitimiz bolmighan bügünki ehwalimizda nime üchün wastiliq yollarni axturup kormeymiz? Eng ünümlük xitay tajawuzchilirigha mexpi zerbe berish shekli ikenligi we eng bixeter, eng addi, eng erzan heriket shekli ikenligi ispatlap berilgen mexpi qarshiliq herikitini nimishke kingeytelmeymiz? Biz xitay tajawuzchilirining katiwashlirigha, qoralliq armiyisi, saqchi-jasuslirigha biwaste zerbe berish imkanigha ige bolmisaq, ularning ata-anisi, xotun-baliliri, yeqin xolum-xoshniliri, dost-yarenlirige eng qorqunushluq mexpi wehimilirini yaritish qataridiki wastilar arqiliq zerbe berish imkanlirigha ige ikenligimizni hemmimiz bilimiz. Uning üstige wetinimizge tajawuz qilip kirgen mutleq köp sanliq xitay tajawuzchiliri, wetinimizni basturush üchün kelgen qoralliq tajawuzchilarning kesip almashturushidin barliqqa kelgen zapas qisimliridur. Ularning yerim muntizim tajawuzchi armiyisi bolghan bingtwen fashistliri we ulardin yerlikke almiship kelgenler wetinimizni toluq xitay yurtigha aylandurushni özlirige birdin-bir meqset qilishqan eng wehshi banditlardur. Hetta ularning tilemchi-manglurlirimu birer yilgha qalmay shopur, ishchi, kadir bolmaqta!

Bu xitay tajawuzchilirining bala-chaqilirimu wetinimizni xitay tuprighi, xelqimizni xitay hindiyanliri dep ogenmekte. Bügün’giche birer xitay bolsimu tajawuzchilighidin waz kechip dolitige ixtiyari chekinip ketiwatqanlighini kim körüptu? Wetinimizdiki barliq xitaylar, wetinimizge yengidin basturup kiriwatqan barliq xitay tajawuzchiliri wetinimizge tajawuz qilip kiriwatqan neq milliy düshmenlirimiz! Shunga biz „gunahsiz chayan, jallat chayan; aq niyetlik bulangchi, qara niyetlik bulangchi“ digendek mentiqisiz siniplashturush kesilige giriptar bolmay, herbir xitay tajawuzchisini, ularning yeslidiki baliliridin tartip sanatoriyidiki loxenlirigiche, kadirliridin tartip tilemchilirigiche, ishchi, yezigilik ishchiliri, oqughuchiliridin tartip usta, texnik, enjiner, profisor-alimlirighiche bolghan barliq xitay tajawuzchilirini wetinimizge qoralliq armiyisining himayiside wetinimizni yutiwelish üchün kelgen milliy düshmenlirimiz ikenligini qet’iy tonup yetishimiz shert!

Eger ular dostimiz bolghan bolsidi, bu tupraqlar xitaygha tewe yer emes, men bu yerge wiza almay qanunsiz kirip keldim, dep derhal dolitige qaytip ketken, oz dolitige besim ishlitip wetinimiz xelqining milliy azatliq ishlirigha yardemchi bolushqan bolar idi. Bundaq xitay bu dunyada tughulghini yoq! Belkim xitaylar bizdin qorqup nechche ming kilometirliq igiz dölet sepillirini soqup özlirini bizdin qoghdashqa mejbur qalghan nechche yüz yil awalqi xitaylar arisida tughulghan bolishi mumkin. emma bügünki xitay köchmen tajawuzchiliri wetinimizning sepi özidin ashkare tajawuzchi düshminige aylinip bolghan tajawuzchi millettur!
Düshmen, milliy düshmen iken, ularni qilche ikkilenmestin yoqutishimiz shert! Bu düshmenlerni wetinimizdin qoghlap chiqirishimiz shert! Ashkare sep tartip qoralliq hujum qilip qoghlap chiqirish imkaniyitimiz yoq iken, usul tallap olturmastin qolimizgha chiqqanliki nersilerni qoral qilip düshmen’ge eng mexpi shekillerde, eng qorqunushluq zerbilerni tenim tapmay peyda qilishimiz shert! Tinmay heriket qilish arqiliq resmi qoralliq hujum qilish shara’itini yaritishqa tirishishimiz shert! Dunyada qorqunchaqliqta tengdishi yoq, qorqunchaqliqning eng büyük simowuli bolghan seddichin sipilini soqup qorqunchaqliqning rikortini yaratqan, yette ming kilometirliq yiraqtiki Vetnam-xitay chegra urushidin qorqup bala-chaqiliridin tartip muz üstige tashliwitip dolitige qachqan xitay tajawuzchilirining qorqunchaqliq ajizlighidin toluq paydilinishimiz shert! Bir mexpi wehime herikitimizni pash qilalmay yillarche aware bolghan, bu ishtin gumanlinip milyonlighan xelqimizni düshmen dep tekshurushke mejburlan’ghan, hetta bumu yetishmey chet’ellerdin gumanlinip axturushup yurgen iqtidarsizlighidin paydilinayli!
Xitay tajawuzchiliri Qeshqeriye dolitimizni basturush üchün milyonlighan xelqimizni biguna qirip yoqatqanlighi; Tömür Xélipe jengchilirini minglap tirik komgenligini, Ghoja Niyaz baturlirini, Ghoja Niyaz Hajimni, Sabit Damollini, Abduxaliq Uyghurni, Lutupulla Mutellipni, Iminop Hamutni, … dindarlirimizni, alimlirimizni, dahilirimizni, yitekchilirimizni, qehrimanlirimizni, milyonlighan biguna xelqimizni, Barin, Ghulja shihitlirimizni, … – insan qélipidin chiqqan eng wehshilik bilen chanap olturgenligini, turmilerge qamap qiynashqanlighini, surgun qilishqanlighini, qalpaq keyguzup sazayi qilip qiynighanlighini esleyli! Xitay tajawuzchilirining wetinimizni besiwilish herikitini Exmetjan Qasim qataridiki rehberlirimizni terrorluq usuli bilen olturgenliklirini, nurghun dahi, rehberlirimiz, qumandanlirimiz, qehrimanlirimiz, baturlirimiz we milyonlighan biguna xelqimizni mexpi shekillerde eng wehshi yollar bilen mexsus terrorluq usulliri bilen yoqutup keliwatqanlighini hergiz untup qalmayli!
Bizmu ularni qolimizdin kelgen barliq charilar bilen xitay tajawuzchilirining bizge qilghinidek bughup oltureyli, chanap oltureyli, partilitip oltureyli, koydurup oltureyli, zeherlep oltureyli! Bizmu xitay tajawuzchilirining mehelilirimizni mexpi partilitip tup-tuz qiliwetkinidek, mehelle-mehelle boyiche qirip tugitiwetkinidek, sun’iy yuqumluq kisel tarqitish, sun’iy zeherlik madda tarqitishtek, atom bomba sinighi, radioaktip sinighi qilghinidek, sun’iy acharchiliq peyda qilghinidek, sun’iy teshkilat uydurushqinidek, xelqimizni tirik tejribe haywini ornida olturushkinidek, … bizmu ularni qolimizdin kelidighan eng wehimilik usullar bilen qorqutayli! Bizmu 70% tin artuq xitay köchmen tajawuzchiliri yerlishiwalghan yerlerde eng wehimilik, eng qorqunushluq, eng paji’elik xitay tajawuzchilar paji’elirini yaritishqa atlinayli, bu herikitimizni izchil dawam qildurushqa tirishchanliq körsiteyli! Bu herikitimizni resmi we toxtawsiz heriket halitige aylandurush üchün tirishayli!
Buning üchün bizge nime kérek? Rakitalar, tanka-zembirekler kérekmu? Aptomat-granatlar bolmisa, tnt bolmisa, pul bolmisa bolmamti? bir bolaq pojangza-serengge dorisi, bir kilo benzin-ispirt, bir shishe hasharet dorisi bir qetimlik qorqunushluq xitaygha qarshi wehimilik heriket yaritalmasmu?

Bularni muwapiq miqtarda bir gewde halitige keltürüsh arqiliq teximu wehimilik weqelerni birla waqitta peyda qilishqa bolidighan qorallarni teyyarlashqa bolmasmu? Bu türdiki maddilarni addi elektronluq zapchaslar bilen birleshturushke bolmasmu? Bu xil addi qorallar bir shishe haraq pulingiz, bir waqitliq tamaq pulingiz, bir qap tamaka pulingiz, … qatarliqlardinla waz kechsingiz teyyar bolidu. Wetenperwerlik ene shunchilikla bir ish, hetta dawrang selishqimu nomus qilghidek adddi bir ish! Emma shu bir qetimliq addi wehime yaritish herikitide, bu türdiki wehime heriketlirining izchil peyda qilinip turghan sheherlirimizde xitay köchmen tajawuzchiliri qandaq haletke chushup qalar? Bundaq menzirini bir körüp beqishni xalimamsiz? yaki bunche addi qorallarni teyyarlashqimu küchingiz yetmemdu-ya?
Halbuki, mana bular biz sherqi türkistanliqlarning xitay köchmen tajawuzchilirini wetinimiz tupraqliridin qoghlap chiqirishqa atlinishning eng axirqi charisi! Biz bu xil heriketler bilen uda bir qanche yil shughullinidighanla bolidikenmiz bashqa tejribe, purset, yitekchi we yardemleshküchilergimu erisheleymiz! Mexpi zerbe berguchi baturlirimizdin, mexpi qoshunlargha, ulardin mexpi zenjirsiman mexpi teshkilat qoshunlirigha, ulardin nispi mexpi partizanliq qoshunlirigha, nispi azat rayonlirigha, nispi muntizim milliy musteqilliq armiyimizge erisheleymiz! Fizika, ximiye, binakarliq, kanchiliq, dorigerlik, charwuchiliq, tenterbiye, elektron, kompyuter, tibbi penler qatarliq kesipler bilen shughullan’ghuchi kishilirimiz heriket jeryanida teximu addi, teximu erzan, teximu küchluk qorallarni layihilep xelqimiz arisigha mexpi tarqitiwiteleydu! Zorur tepilghinida xitay tajawuzchi köchmenliri arisidiki texnik üstilar, enjinerlar, alimlar, oqutquchilar, … qataridikilirini élip qechish, ularning bala-chaqisi, ata-anisi, yeqin tuqqanliri, el-aghiniliri, yeqin gumashtiliri, mal-mülki qatarliqlirigha eghir tehdit selish we ziyan selish wastiliri arqiliq kéreklik chertiyoj, retsip, dora-materiyalliri, qoral-zapchaslirighimu erishelishimiz mumkin. Eng muhimi ene shu xil wastilar arqiliq qehriman, yureklik, chebdes jengchilirimizge erisheleymiz!
Mexpi wehime yaritish pa’aliyiti bilen shughullinidighan qehriman pida’ilirimizning peyigha chushken, pash qilghan we xa’inliq qilghanlarnimu xuddi shu shekilde yoqitayli, ozini yoqitalmisaq ularning we ulargha munasiwetlik kishilerning ata-anisi, bala-chaqisi, uruq ewlatliri, yeqin yalaqchiliri qataridikilerni yeshi, jinisi, kesipi, abroyi, siyasi orni qatarliqlirigha qarimay yuquriqidek pajielik jazalash arqiliq qisas elishimiz, agahlandurishimiz lazim!
Wehshileshken xitay tajawuzchilirining och elish we basturush heriketliri üchünmu bir shihidimiz üchün onlap hetta yüzlep qisas elishqa herda’im teyyar turishimiz lazim. Ürümchidiki shihidlirimiz üchün Qarimayda, Altaydiki shihitlirimiz üchün Aqsuda, Börtaladiki shihitlirimiz üchün Qumulda, … qisas alsaqmu boliwiridu!
Muntizim qorallan’ghan tajawuzchi xitaylargha, qoralliq minbinglargha, qoralliq bingtwen jallatlirigha, fashist saqchilirigha, huliger jasus jallatlirigha, qattiq qoghdunush astidiki emeldarlirigha, küchluk qoralliq saqlinidighan yerlirige hujum qilishqa aldirap ketmeyli. Aptomat, pilimot, nagan, granatlar bilen hujum qilishni xiyal qilip tama qilip yatmayli! Künduzi xitay tajawuzchi köchmenliri bilen „appaq-chapaq“ boliwalsaqmu, kechilerde, bulung-puchqaqlarda huqushtek heriket qilayli! Kinolarda teswirlen’gendek mexpi zerbe berish heriketlirini, Pelestin, Chichenlerdek heriketlerni ülge qilip wehime yaritishqa küch chiqirayli, özimizni mexpi zerbe berish heriketlirige terbiyeleyli!
Yeqinda arimizda tarqilip yurgen – Xitay parchilansa ishimiz qan tokulmey hel bolidu, BDT bizge fidratsiye élip beridu, AQSh bizge yardem beridu – digendek yalghan-yawdaq chöcheklerge hergiz ishenmeyli! Pulni hejleydighan yer tapalmay eyshi-ishiretke birilip ketken Erep-islam döletliridin ümid kutmeyli! Qursighini toyghuzalmay xitaylardin qorqup titirep yurgen xoshna ellerdin ümid kütmeyli!
Dunyada biz sherqi Türkistanliqlardin bashqa dostimiz yoqlighini hergiz unutmayli! Bizni biz özimizla qutquzalaymiz!!! Allahtin bashqa yardemchimiz yoqlighini hergiz untup qalmasliqimiz lazim!
Barindiki, Ghuljidiki we bashqa jaylardiki weten üchün oz hayatini teghdim qilip küresh qiliwatqan shihitlirimiz, qehrimanlirimiz yashashni, ata-ana, bala-chaqilirini beqishni hemmimizdinmu bekérek arzu qilishatti! Ularmu uqup kesip ehli, bilimlik kishilerdin bolushni, ishlep bayashat yashashni bizdinmu bekérek arzu qilishatti! Ular bu dunyada düshmen’ge qul bolup jim yetiship gunahkar bolushtin köre, qehrimanlarche küresh qilip shéhit bolush yolini tallashti!Ular shahadetke érishti.
Ya – Musteqilliq!

Ya ölüm!

Ya Sheriyet Ya Shahadet!

Yashisun Sherqiy Türkistan Xelqi!
Musteqillighimizdin Ümid Barmu?

Bizning Bügünki Wezipilirimiz
Yeqinqi yillardin beri wetinimiz xelqi özining ana wetinidin xitay tajawuzchi köchmenlirini tel-töküs qoghlap chiqmighiche ademdek yashash pursitige menggü erishelmeydighanlighini, hetta jim yetiwerginide intayin qisqa waqit ichide Sherqiy Türkistan xelqining yer yüzidin menggü süpürülüp tashlinidighanlighini barghansiri eniq tonup yetishke bashlidi. Biz gerche bu chüshenchige xelila kechikip kélishke bashlighan bolsaqmu, ötkendiki paji’elik yerim esirlik dewrimizge nisbeten eytqanda yenila qolgha keltürgen bir utughimiz diyish mumkin. Xelqimiz bügün pütün saheler boyiche milliy musteqillighimizni qolgha keltürüshning chare-tedbirliri üstide omumiy yüzlük izdinish basquchigha qedem qoymaqta. Bizning ötkendiki yerim esirlik tariximiz del bu xil izdinish iradisini yoqatqan passip dewrimiz idi. Xelqimizning bu xil izdinishke kechikip bolsimu atlan’ghanlighidin pexirlinishimiz kérek.
Biz shuninggha qet’iy ishinishimiz kérekki, ichimizdiki bir uchum ghorurini, iradisini, ümidini we en’enisini yoqatqan weten satquch xa’in unsurlarni hisapqa almighanda, xelqimiz asasen xitay tajawuzchilirigha qul bolup qelishini ezeldin xalimay kelgenidi. Emma xelqimiz ozining ortaq iradisidin we ortaq yitekchiliridin mehrum qalghachqa, bir mezgil tingirqash, qaymuqush we ümidsizlinish dewrilirini bashtin köchürup, nurghunlighan qimmetlik pursetlirini qoldin chiqirip qoyghanidi. Shu seweptin bügünki paji’elik weziyet ichide milliy musteqilliq korishini qaysi küch we qandaq shekilde qanat yaydurush kérekligi heqqide eniq bir chüshenchige kilelmey yurmekte. Eliwette bu xil haletke chushup qelishimizda bizning birqisim kishilirimiz tigishlik mes’oliyetni ostige elishliri kérek.

Alayluq, 40-yillarning otturlirida düshmen küchlirining eghir ajizlashqan pursitidin istixiyilik paydilan’ghan xelqimiz wetinimizning Ikkinchi Jumhuriyitini berpa qilish kürishini bashliwetkinide, bizning bir qatar pishqedemlirimiz eyni waqtidiki dunyawi sul’hi dolqunidin ilham élip we özlirining mustehkem neziriyiwi asasi bolmighan shexsi eqidilirige tayinip wetinimiz xelqini qoralliq musteqilliq kürishi ornigha tenchliq asasidiki siyasiy yollar bilen qedem-basquchluq halda milliy musteqillighimizni qolgha keltürüsh yoligha bashlap kirdi. Bu xil „qedem-basquchluq halda tench yolda milliy erkinligini qolgha keltürüsh“ herikitimiz, awal Ikkinchi Jumhuriyitimiz hökümiti ornigha Sherqiy Türkistan-Xitay gomindangi birleshme hökümiti dewrini xelqimizge zorlap tengip berdi. Qisqa waqit ichidila parchilan’ghan omumiyüzlük birlik sep asasida teshkillen’gen qorchaq „birleshme hökümet“ ornigh tar da’irilik qorchaq „birleshme hökümet“ shekli bolghan atalmish „aptonomiye hökümiti“ dessitildi. Xelqimiz „tench yolda musteqilliqqa erishish“ patqiqigha paturulghan bu ikki qetimliq „birleshme hökümet“ dewri, tench siyasiy hoquq talishish heriketlirige teyyarliqsiz turghan xelqimizni mislisiz derijide eghir bedel toleshke mejbur qildi.
Bu meghlubiyetlik heriketlerning tepsili seweplirini kelgüsi milliy tarixchilirimiz choqum tetqiq qilip tepip chiqalaydu. Shunga biz ötken bu paji’elik yerim esirlik meghlubiyet tariximizni waqit isirap qilip tehlil qilishimizning hajiti yoq. Uning üstige pütünley xata we cholta shexsi dunya qarashlar asasida yaritilghan bu paji’elirimizdin birer tejribe yekünlep chiqiralishimizmu bihude urunush bolidu. Chünki, u dewrler eslidinla tipik xata yaritilghan dewrilirimiz idi. Aydinglashturiwilishqa tigishlik birer noqta bar deyilse, bu noqta eyni waqtidiki herxil chümperdiler ichige oruniwalghan xitay tajawuzchilirining tupki we ozgermes meqsetlirining biri wetinimiz sherqiy Türkistan ziminini menggüluk xitay yerige aylanduriwilish we xelqimizni bu ziminda qedemmu-qedem yoq qilip tashlash pilanini körüp yitelmigenligimiz bolishi kérek!
Epsuski, bügün xelqimiz arisidiki bir qisim wetenperwer yitekchilirimiz yenila shu xil passip „tench yollar bilen Sherqiy Türkistanni qedem-basquchlar boyiche erkinlikke erishturush“ shu’ari bilen xelqimizni qaymuqturup kelmekte! Klassiklashqan bu tenchliq tereptarlirimiz, xelqimizni tench yoldin bashqa hechqandaq küreshning musteqillighini yaritalmasliqigha ishendurushke küchining bariche tirishmaqta!
Biz shuni hergiz unutmaslighimiz kérekki, wetinimizni besip yatqan bügünki xitay tajawuzchiliri bilen yeqin kelgüside xitay hakimiyitini qolgha elishni xamxiyal qiliship yurgen xitay demokratik küchliri hergizmu yerim esir awalqi muteessip, qalaq we ajiz xitaylar emes. Bügünki Sherqiy Türkistanda turiwatqan herqandaq bir xitay tajawuzchisi, wetinimiz xelqining milliy musteqillighini telep qilishigha eqli heyran qalidighan showinist rohida turmaqta. Shu seweptin xelqimizni herqandaq bir idiologiyini asas qilidighan xitay tajawuzchilirining merhimitini kutushke undimek, wetinimiz xelqini tez arida tarix betidin yoqutilishigha yiteklimektin bashqa netijige erishturelmeydu! Bu netijini bügün’giche yetip ashqiche ashkare körmektimiz!
Bizning yene bir qisim wetenperwerlirimiz tariximizdiki bu meghlubiyetlirimizni addiy shekilde yüzeki tehlil qilishqinidin kéyin, bügünki xitay tajawuzchilirining wetinimizdiki siyasiy, iqtisadiy, eskiri, ijtima’iy we joghrapiyilik üstünluklirige qilche etiwar qilmastin, xelqimizni jiddi teyyarliq qilip omumiy yüzlük qoralliq partilap chiqish bilen xitay tajawuzchilirigha qarshi xelqilghuch jeng qilishni ümid qiliship heriketke atlinishmaqta. Derweqe, xelqimiz bügünkidek ümidsiz turiwatqan eghir besim astida qisqa muddetlik xelqilghuch jengge atlinishtin bekla ümid kutup, bu xil heriketlerge omumiy yüzlük halda özlirini pida qilishmaqta. Xelqimizning bu xil azatliqqa teshna rohidin pexirlenmey turalmaymiz. Melum menidin alghanda Axunup, 3-rota, Qaghiliq, Peyziwat, Barin, Ghulja qozghulanglirimiz, shuningdek melum menidin alghanda Aqsu, Qeshqer, Ürümchi siyasiy namayishlirinimu bu xil tuyuqsiz qozghilip düshmen’ge biraqla zerbe berishning ülgiliri deyishimiz mumkin. Erkinlikke teshna xelqimiz muqim bir heriket pilani bolmighan bügünki ehwalida düshmen’ge qarshi uzun muddetlik mexpi küresh qilish yolidin kore, bu xil dagh-doghiliq ashkare heriketlerge atlinishini ewzel korishidu. Yeni, xelqimiz koriwatqan zulümidin derhal qutulush üchün jan etip turghachqa, buxil dagh-doghiliq bashlan’ghan xata pilanlanghan heriketlerge derhal qatniship kiteleydu.
Emma wetinimizning milliy musteqilliqi hayajan peyda qilidighan, xelqaraliq medihilerge sewep bolalaydighan bu türdiki emiliy netijisi bolmaydighan ashkare dagh-doghiliq heriket qetim sani bilen qolgha kelmeydu. Belki, bizning milliy musteqillighimiz wetinimizni besip yatqan xitay tajawuzchilirini ajizlashturalaydighan heriket sheklimiz netijisidila emelge ashurilidu! Yeni, bizning herqandaq bir azatliq kürishimiz düshmen’ge heqiqi zerbe peyda qilip, ularni köpiyelmeydighan, oz dolitige qechishni tezleshturup beridighan, wetinimizde bexuduk turalmaydighan weziyetni yaritalishimiz, bu jeryanda xelqimizmu heriket jehette asanliqche ozini tutquzup qoymaydighan, oz shara’itige asasen hemme kishi heriket peyda qilalaydighan addi, bixeterligi üstün, onumi yoquri, tez we erzan usul-charilargha tayinishimizni aldinqi shert qilidu. Düshmenni azaytalmaydighan, düshminini qachuralmaydighan, xelqimiznimu bihude chiqimlardin saqlap qalalmaydighan ashkare qoralliq yaki siyasiy heriketlirimiz hergizmu wetenperwerlik herikitimiz tarixida tigishlik yer tutalmaydu.
Bulardin bashqa, xelqimizni hergizmu oz tizginide tutup turalmaydighan xelqaraning himayisige erishturishini, xitaylarning himayisige erishturishini, xoshnilirimiz we dindashlirimizning yardimige erishturushni terghip qilishlar, hetta qandaqtu Deng Shyawpengning olümidin kéyinki xitaylardin, xitayning ichki parchilinishidin, xitay demokratchilirining ghelibe qazinishidin, qandaqtur bir teley yaki birer perishtidin ümid kutushke undeydighan zamaniwi xurapat teshwiqatlirining hemmisi ümidsizlik, hurunluq, qorqunchaqliq, oz xelqige ishenmeslik qataridiki passipliqlarning ipadiliri bolup, bu xil teshwiqatlarning hemmisila xelqimizni xitay tajawuzchilirining qolida menggü qaldurushtin bashqa netijige erishturelmeydu! Shunga bu xil teshwiqatlargha xa’inlarning, jasuslarning, xitay tajawuzchilirining teshwiqati dep qarishimiz kérek.
Bu digenlirimizdin hergizmu xelqimizning pidakarliq bilen élip barghan milliy musteqilliq heriket shejerilirini inkar qildi digen xulasighimu keliwalmaslighimiz kérek. Emma musteqilliq herikitimizning mahiyitige qara chaplashqimu yol qoymaslighimiz lazim. Bu heqte töwendiki achchiq pakitlirimizgha bir qur köz yugurtidighanla bolsaq, belkim milliy musteqilliq herikitige berilidighan eng toghra hökümning nime bolidighanlighini teximu uchuq körüp alalymiz:

1. Bizning Ikkinchi Jumhuriyitimiz waqitliq hökümitining „Onbir bétim“ söhbitige olturush harpisida, wetinimizdiki qalghan barliq xitay tajawuzchilirining sani qiriq mingghimu yetmeyitti. Shu kündin étiwaren élip barghan yerim esirlik „tench milliy qutulush herikitimiz“ netijiside, wetinimizni besip yatqan xitay tajawuzchiliri omumiy sani on milyondin eship ketti! Bu köpiyish bügün tosiwilishqa köz yetmigidek derijige yetip, yilliq sun’iy köpiyishila milyon’gha yetidighan qorqunushluq weziyetke kelmekte. Shunga wetinimizni igellep yatqan xitay tajawuzchilirining sanini nechche on milyon bilen emes, yüz milyon bilen hésaplishimizgha daghdam yol echilmaqta. Bular milliy musteqilliq herikitimizning 50 yilliq netijisi bolamdu?
2. Yene shu „on bir bétim“ söhbet harpisida wetinimizdin qechish yollirini axturushup yürgen xitay qoralliq tajawuzchilirining sani on mingghimu yetmeyitti. Hetta Jang Jijongning bergen melumatidin qarighanda bügünki „Shixenze“ ornigha yighilghan 20-30 ming kishilik milliy armiyimizge taqabil turush üchün manas deryasining sherqi qirghiqigha iwerteleydighan xitay tajawuzchi eskerlirining sanimu töt minggha yetmeytti! Bizning ötken „50 yilliq milliy musteqilliq korishimiz“ ning netijiside bügün wetinimiz teweside atom-bakteriye qoralliri, urush ayrupilanliri we tanka-zembirekliri bilen qorallan’ghan yerim milyondin artuq muntizim xitay tajawuzchi eskerliri, charek milyondin artuq qoralliq saqchi qoshuni, milyonlighan yerim muntizim bingtwen we minbing qoshonliri, herxil saqchi-jasusliri, yiterlik munapiqliri bolup milyon kishilik qoralliq tajawuzchi düshmen bizge tashlinishqa teyyar halette turmaqta! Bularmu bizning milliy musteqilliq korishimizning 50 yilliq ghelibisi hésaplinamdu?
3. Eyni shu sintebir aylirining burulush künliride, Ikkinchi jumhuriyitimizning 50 mingdek muntizim yaki yerim muntizim milliy qoralliq qoshunimiz xitay tajawuzchilar qalduqlirini wetinimizdin tel-töküs tazilap chiqishning eng axirqi xelqilghuch segnalinila kutup turatti. Bizning bu ötken „shereplik 50 yilliq wetenperwerlik herikitimiz“ netijiside bu qoshunimiz düshmen’ge qaritip bir paymu oq etish pursitige erishelmey birimu qalmay yoqutuldi! Bu qandaq wetenperwerlik herikiti?
4. …
   Nomus qilmay bu türdiki „50 yilliq inkar qilinmas shereplik wetenperwerlik heriket netijiliri“ mizni sanap körsiteylimu?! Bes! Bularni biz qaysi yüzimiz bilen „yerim esirlik milliy musteqilliq küresh netijimiz“ dep tarix betige yezip kelgüsi ewlatlirimizgha qalduralaymiz?! Bizning milliy pidakarliq en’enimiz ene shundaq aqiwetlernimu „netije“ dep qarishattimu? Tömür Xelpimiz, Sabit Damollam, Zerip Qarihaji, Ghoja Niyaz Haji,Abliz Mexsum, Elixan Töre,  Exmetjan Qasimi, Abduxaliq Uyghurimiz, … Birinchi we Ikkinchi Jumhuriyetlirimiz shihitliri ene shundaq „inkar qilishqa bolmaydighan tinmay küresh qilghan shejerilirimiz“ üchün mertlerche düshmen jadisigha beshini tutup bergenmidi?! Ene shundaq heriket qilghuchi ewlatlar üchün kökrigini düshmen pilimot oqigha tutup bergenmidi?! …

Biz shundaq deyishke pütünley heqqimiz barki, biz ötken yerim esirlik tariximizda bir bolsa düshmen’ge qarshi qilche heriket qilmay jim yetiwalduq yaki bolmisa pütünley xata yollar bilen heriket qilip kelduq! Milliy musteqilliq kürishi hergizmu undaq bolmaydu! Afiriqa negirliri, Latin amerika mustemlikiliri, Musulmanlar dunyasi, Vietnamliqlar, … milliy musteqilliq herikiti bilen ene shundaq shughullan’ghanmidi? Afghanlar, Chichenler, Boshnaqlar, Kosowa Albanliri, Pelestin Erepliri ene shundaq küresh qilghanmidi? Yaki milliy musteqilliq korishi diginimiz usul oynap berish, naxsha eytip berish, puxadin chiqqidek bir waqit tamaq yewilish, konguldikidek bir qur kiyim kiyiwilishmu? Yaki yerim esirlik yigha-zarliq, quruq shikayetler, bashqilargha yalwurushlar, ozini aqlashlar, … milliy musteqilliq herikiti hésaplinamdu?!
Milliy musteqilliq herikiti diginimiz, eng kamida melum bir milletning tarixi ana wetinini, tarixi xelqini, tarixi miraslirini yatlarning depsende qilishi, yoqitishqa urunishidin saqlap qelish üchün élip baridighan, ghelbige eridshturushke jenini ataydighan, kelgüsi ewlatlirigha tillarda dastan bolghidek qehrimanliq shejerilirini qaldurush herikitidur! Tenchliq dep wetinini düshminige tashlap beridighan xa’inliqning ulgisi bizdin bashqa kishilerde bekla az tepilidu! Bizning ostimizge miniwalghan shu xitay tajawuzchilirining wetini yaponlarning qoligha kiriwatqinida xitay xelqining qandaq qarshiliq körsetkenligini hemmimiz angliduq.

Xitay weten xa’ini Wang Jengwidin bashqa xitaylar yaponlar bilen tenchliqta birge turushni talliwalmastin, qilchilik purset tapalighan hamanla qanliq jenglerni qilghan, wetinige besip kirgen tajawuzchilirini qeri-yash dimestin, xotun-qiz dimestin olturushken, hetta gheziwige hay birelmigenler yaponlarni tutiwilip yurek-baghrini sughuriwilip yewitishkiche bérip yetken! Armiyisi bolghanda armiye bilen, qorali bolsa qoral bilen, hech nimisi bolmighanda pichaq –toxmaqliri bilen yaponlarni olturup mangghan. Xitaylar yaponlargha qarshi jengge atlan’ghinida, bizning bügünki erbaplirimizdek, urush elan qilmay jengge chiqsaq namertlik bolidu, düshmen’ge, düshmen a’ililirige mexpi zerbe bersek „terrorchiliq bolidu“ digen oygha kélip baqqanmidi? Maw Zedongning barliq eserliri mexsus terrorluq teshwiqati emesmidi? „mustemlike milletlirige yardem“ dep, Maw Zeydongning shu terrorluq heriket usullirini afiriqigha we latin amerikisigha ashkare teshwiq qilishmidimu?
Hal bügün dunyaning yardimidin, xelqaraning himayisidin, aqkongul xitay tajawuzchiliridin ayrilip qalimiz, set korinip qalimiz, düshminimizni köpeytiwalimiz, … digendek xa’inliq yushurun’ghan quruq petiwalar bilen xelqimizni jan pida qilidighan küresh yolliridin sowutush, hetta yirgendurush teshwiqatlirigha bizning barliq dangdar erbaplirimiz bashlamchiliq qilishmaqta! Buning netijiside bizmu „xitay qolidin bizni qutquzup qoyunglar“ dep, AQSh gha, BDT ge, Yawrupagha, Türki ellerge, islam ellirige we xoshna ellerge yalwurushtek gheliti qiliqlarni qilip kelmektimiz. Xuddi biz tenchliqqa, sulhigha teshna bolup ketkinimizdek he disila tenchliq heriketlirini terghip qilip, qoralliq heriketlerni qarilap kelishmekte. Biz goya 50 yil mabeynide dunya jama’itining hormitige, himayisige eriship kiliwatqinimizdek he disila tenchliq, deplomatiye pa’aliyetlirini terghip qilip kelmektimiz. Shuni unutmayliki, dunya jama’iti bizni Ikkinchi Jumhuriyitimiz dewride xeli köp eske elishqan, xeli köp gepimizni qilishqaniken. Emma yerim esirdin artuq tenchliq herikitimiz jeryanida dunya bizni qullar, olumtukler, chupirendiler dep tonuydighan, hetta barghansiri esidin chiqirishidighan haletke kilip qalmaqtimiz. Buning del eksinche Barin, Ghulja qatarliq qozghulanglirila dunya xewerlirining birer bulungida bolsimu bizni eslep qoyush pursitini yaritip bireligen boldi!
Bügün bizning xelqimiz tenchliqqa shunche ehtiyajliqmu? Xelqimiz tenchliqni qulluqqa chushup qelishtinmu bekérek yaxshi korermu? Biz diqqet bilen közitidighan bolsaq, adettiki puxralirimizmu oz perzentlirige milliy azatliqning teshnalighini ipadileydighan „Qehriman, Batürküresh, Yolwas, Shireli, Azat, Erkin, Horiyet, … digendek isimlarni qoyush arqiliq oz arzulirini perzentlirige miras qilishqa tirishmaqta. Yaki buning eksinche xelqimiz arisida oz perzentlirige „Sulih, Qulbol, Teslim, Tenchliq, Jimghur, …“ digendek isimlarni qoyghanlarni körgenler barmu?
Wetinimizni besip yatqan xitay tajawuzchiliri nechche milyon kishilik zamaniwi qorallan’ghan herbi qoshunlirini wetinimizge élip kirishte jim yetip moma yiyishni meqset qilishqanmidi? yaki qandaqtur birer zomiger döletke qarshi urush qilishqa keltürulgenmidi? Bizning musteqilliqqa, erkinlikke erishish üchün atlan’ghan Ahunop, Barin, Ghulja qozghulangchiliri xitaygha tehdit yaritiwatqan tajawuzchilarmidi? Xitay tajauzchi qoralliq eskerliri xelqimizni basturushta ayrupilan-tankiliridin tartip esker tartip kilip basturup kiliwatqanlighi, bu qoshunlirini peqet bizni yoqutush üchünla saqlap kiliwatqanlighining bir pakiti emesmu? Xitay tajawuzchi eskerliri wetinimizge hergizmu tenchliq, sulhi üchün keltürulgen bolmastin, tajawuzchi ahalisining teximu bixeter bulang-talangliri üchünla, xelqimizni teximu tiz yoqutush üchünla keltürulgen sepi ozidin terrorchilar, wehshi tajawuzchilardur!

Ular wetinimiz xelqini qirip tugitishni birdin-bir meqset qilishqan banditlardur! Ejeba, xitay tajawuzchiliri milyonlighan qoral, tonnilap oq dorilar bilen milyonlighan xelqimizni qirip tugitishse „tenchliq üchün, adem qélipidin chiqmighanliq, insanperwerlik“ bolidikenu, xelqimiz bu wehshi xitay tajawuzchilirigha qarshi qollirida qalghan eng axirqi „qorali“ bolghan pichaq-toxmaq, benzin-ispirtlar, pojangza-setrengge doriliri, … bilen qorallinip heqqani intiqam elishqa atlinishni arzu qilishqinida „insan qélipidin chiqqanliq, wehshilik, terrorluq, …“ bolup qalamdiken?! Yaki xelqimiz yoqurqidek iptida’iy qorallar bilen ashkare sep tartip zamaniwi düshmen qoralliq qoshuni bilen meydan urushi qilsa bolamti? xelqimiz milliy zulumdin, milliy xorluqtin qechip birer dölet chigirisidin qechip ötkinige „tajawuzchi“ jinayiti bilen eyiplinip jazaliniwatqan bügünki künde, xitay tajawuzchilirining milyon kishilik herbi qoshuni wetinimizge tajawuz qilip kirip besiwilip xalighinini qilsa qanunluq bolamdiken? Milliy azatliq herikitining qanuniy yoli digen zadi nime?!
Qedirlik wetendashlar! Biz qachan’ghiche qarshiliq körsetmey jim yatidikenmiz, hergizmu heqqimizni, heqqani pa’aliyetni tapalmaymiz! Biz özimiz jan pida qilip xitay tajawuzchilirigha qarshi jengge atlan’ghinimizda, bizge hechkim yardem qilmaydu! Buning üchün eng mexpi shekillerde, eng wehimilik zerbilerni peyda qilip turishimiz lazim! Bizmu qolimizdin kelishiche xelqimizni mexpi wehime yaritish korishige righbetlendureyli, xelqimizge düshmen’ge qarshi mexpi jeng qilishning herxil küchluk we addi charilirini teshwiq qilayli, xitay tajawuzchilirining eng bixot, eng ajiz noqtilirigha tinim tapmay mexpi hujum qilayli! Ene shu chaghdila özimizni xelqaragha, xitay tajawuzchilirigha heqiqi tonutqan bolimiz!
Bizning barliq pa’aliyitimiz xitay tajawuzchilirini köpiyelmeydighan, yurtigha qachuridighan we ularni qoghlap chiqiridighan heriketlerni meqset qilidighan bolushi kérek!
Mana bu wetenperwerlik!
Mana bu bizning bügünki wezipimiz!
Mana bu bizning perzentlirimizge qalduralaydighan mirasimiz!

Ya – Musteqilliq! Ya ölüm!
Ya Sheriyet Ya Shahadet!
Yashisun Sherqiy Türkistan Xelqi!

(Tügidi)

http://www.eastturkistan.net/uyghurche/kitap.htm

Méning Rawabim

Xuddi gigant bir tüp hayatliq derexidek yetmish ikki  shéxi, minglap notisi, mingbirlap bixi bolghan, xuddi qarighaydek 10 ming yillardin béri chicheklep  we yashirip turghan  Uyghur senniti…

Xalide Israyil (Uyghur hazirqi zaman edebiyatining yirik wekilliridin biri )

Dunya edebiyatidimu resmiy bir edebiy éqim, edebiy tenqidchilik métodi bolup shekillen’ginige anche uzaq bolmighan féminizm ötken esirning 80 -, 90 – yillirida edebiyatimizda we tenqidchilikimizde közge chéliqishqa bashlighanidi. Aridin 20yil ötüp, mana bügün qolumda «uyghur féminizm edebiyati toghrisida: uyghur’edebiyatida ayallar teswiri we ayalliq ang» mawzuluq bir kitab turuptu. Shinjang uniwérsitéti «211 qurulushi munewwer ilmiy eserler neshr fondi»ning meblighi bilen neshr qilin’ghan bu kitabning aptori − shinjang uniwérsitéti filologiye inistitutining edebiyat dotsénti güljamal memtimin bolup, uyghur féminizm edebiyatigha a’it tunji yirik, ilmiy eser hisablinidighan bu kitab mu’ellipning uyghur kilassik edebiyati, uyghur bügünki zaman edebiyati, uyghur féminizm edebiyati toghrisidiki köp yilliq oqutush, tetqiqatining jewhiri, shundaqla tunji méwisi.

„Uyghur Féminizim edebiyati“Kitabining autori:Güljamal Memtimin

Shuninggha ishinimizki, bu kitab öz ichige alghan mezmunining molliqi we yéngiliqi, muhakime- delillerge bayliqi, asaslan’ghan qarashlirining bir qeder muwapiqliqi bilen edebiyat tetqiqatimizdiki paydilinish qimmiti zor bolghan muhim oqushluq bolup qalghusi.

Kitabtiki mezmunlar besh chong téma boyiche qanat yaydurulghan bolup, féminizm heqqidiki omumiy bayan, iptida’iy dewr uyghur edebiyatidiki féminizmliq roh, 8 ~ 19- esir uyghur edebiyatidiki féminizmliq roh, ötken esirning 50 – yilliridin kéyinki uyghur edebiyatida barliqqakelgen ayallar yéziqchiliqi we 90- yillardiki féminizm edebiyati, bügünki zamandiki bir qisim er yazghuchining eserliridiki féminizmliq xahish qatarliq témilardiki nahayiti uzaq hem keng da’irini öz ichige alghan. Aptor tetqiqatchigha xas mol bilim, keng tepekkur, dadilliq we inchikilik bilen pütkül uyghur edebiyatini féminizmliq noqti’inezer bilen tetqiq qilip yekünlep chiqqan we bu jeryanda qedimki epsane – riwayetler, menggü tash pütükliri, «oghuzname»dastani qatarliqlardiki ayallar obrazi, qaraxanlar dewri, «qutadghubilik», «xemsenewa’iy», «rabiye – se’idin»diki ayalliq ölchimi we ayalliq qarashliri, uyghur kilassik shé’iriyitide tesewwup pelsepesining tesiride barliqqa kelgen «yar» obrazining köp xil mena qatlimi qatarliq jehetlerde etrapliq toxtalghan. Kitabtiki mezmunlar oqighan kishige yéterlik bilim béripla qalmay, yéngiliqi we ijadiyliqi bilen pikir yolini échip, ilham bexsh étidu. Yene bir nuqtidin alghanda, ayalning obrazisiz tesewwur qilghili bolmaydighan edebiyat tarixini féminizmliq nuqti’inezer bilen qaytidin bahalap chiqish, ayalning uningdiki kem qalghan ornini toluqlash meyli qaysi jehettin bolmisun zörür we aktu’al ish bolup, bizning bügünimiz we etimizge ijabiy tesir körsitidu.

Yuqirida dep ötkinimizdek, «féminizm» edebiyatimizda 20 yilliq tarixqa ige bolup qalghan bolsimu, nezeriye jehettiki boshluq tüpeyli, u heqtiki qarashlarda bezi müjmelliklersaqlandi. Beziler féminizmning tarixiy tereqqiyati dawamidiki egri – toqayliq we qismenlikni uning mahiyiti ornigha qoyuwélip, uni he dése selbiyleshtürüshke urundi. Uni amérika, yawropa tupraqlirida ösüp yétilgen, biz üchün paydisidin ziyini köp bolghan éqim, bizning tupriqimizgha mas kélishi natayin, dep qarashti. Bundaq qarashlar hetta ziyaliylar arisidimu saqlandi. « uyghur féminizm edebiyati toghrisida: uyghur’edebiyatida ayallar teswiri we ayalliq ang » namliq bu kitab bizge féminizm herikiti, chet eller we junggoning féminizm edebiyati heqqide melumat béripla qalmay, uyghur kilasssik edebiyati we bügünki zaman edebiyatidiki féminizmliq xahishlar; «xemise newa’iy»diki dewrdin halqighan féminizmliq qarashlar; «rabi’e -se’idin»diki, «izdinish», «sübhi», «éh, topiliq yol»(zordun sabir), «sériq sebde»(ebeydulla ibrahim), «elwida köz yéshim» (exet turdi), «tötqulaq»(muhemmet baghrash), «qurutlap ketken köl»(extem ömer) qatarliq eserlerdiki féminizmliq xahishlarni qézip chiqip we tehlil qilip, en’eniwi medeniyitimizde erlik hoquqchiliqi, ayallarni töwen köridighan adet küchliri mewjut bolush bilen bir waqitta, yashash hoquqi, muhebbet, nikah hoquqliri tartiwélin’ghan ayallarning tengsizlik, kemsitilish, béqindiliq astidiki échinishliq teqdirige bolghan hésidashliqning izchil mewjut bolup kelgenliki, bu xil hadisiler munewwer ediblirimizning eserliride eks ettürülüp, xelq ichide keng tarqilip, söyüp oqulup kelgenliki, yeni féminizmliq rohning uzaq ötmüshimizde, tünügün we bügünimizde, shundaqla herbirimizning wujudida mewjut ikenlikini körsitip berdi. Démek, féminizm insaniyetke ortaq bolghan dunyawi éqim bolup, biz üchünmu unchiwala sirliq, yat nerse emes, u mahiyette bizning en’eniwi medeniyitimizning ilghar, ijabiy terepliri bilen roshen ortaqliqqa ige. Féminizmni teshebbus qilish hergizmu en’eniwi güzel exlaqimizdin waz kéchishtin dérek bermeydu, belki, ésil en’enige warisliq qilghan halda dewrge, dunyagha maslishishni, ayallarning turmush shara’iti, boghulghan heq – hoquqliri we yürek sadasigha nezer aghdurup ayallarning ornini, terbiye élish shara’itini yaxshilashqa türtke bolushni meqset qilidu.

Béqindi halette emes, musteqil özlük halitide mewjutluqini hés qilish féminizmning tüp alahidiliki bolup, mundaq ayal ayalliqini, özining a’ile, jem’iyet, insaniyet aldidiki ornini heqiqy tonup yetken we öz ayalliqining barliq güzel pezilitige ige bolghan, shundaqla özini özüksiz küchlendürüsh, mukemmelleshtürüshke tirishidighan ayaldur. U barliq qul qilinishni  erlik hoquq küchining, pulning, jinsiy istémalning quli bolup qélishni ret qilidu, ajiz orundiki ayallar ning heq – hoquqliri we ayagh asti qilin’ghan ayalliq ghururi üchün heqqaniy sada yangritidu. Démek, féminizmni qariqoyuq inkar qilmasliq, uning ilghar terepliridin paydilinish aqilane tallashtur.

Derweqe, féminizmliq edebiyat yaki bir nechche edebiy eser birer mesilini hel qilip jem’iyetni özgertishke qadir emes, emma yawropa tarixidiki romantizm we tenqidiy ré’alizmliq edebiyat éqimliri kishilerning éngigha bilindürmey tesir körsiitip, insanperwerlik we insanliq hoquqqa da’ir qarashlarning barliqqa kélishige türtke bolghinidek, yazghuchilirimizning, tetqiqatchilirimizning turmush, ayallar heqqidiki izdinishliri güzel en’enilirimiz asasidiki téximu mukemmel, medeniy bolghan a’ile, ayallar qarashlirining barliqqa kélishige türtke bolidighanliqi sheksiz.

Kishini söyündüridighini,« uyghur féminizm edebiyati toghrisida: uyghur edebiyatida ayallar teswiri we’ayalliq ang » namliq bu kitab qoyuq ilmiy we tenqidi rohqa ige qilin’ghan. Aptorher qaysi dewr idé’ologiyesi we nopuzluq eserlerdiki ilghar qarashlarni, féminizmliq idiyelerni mu’eyyenleshtürüsh bilen bir waqitta, dewr we medeniyet cheklimiliki tüpeyli saqlan’ghan bir tereplime qarashlarni dadilliq bilen tenqid qilghan.

Hemmige ayan, yüsüf xas hajip büyük esiri «qutadghu bilik»te jem’iyetni qanun, ilim – pen we’exlaq arqiliq idare qilishtek eyni dewrge nisbeten ilghar bolghan pelsepiwi qarashlirini otturigha qoyup, uyghurlarning ottura esir idé’ologiyesi we medeniyitige zor tesir körsetken. Ayallar, a’ile – nikah, perzent terbiyelesh mesililiri yüsüf xas hajip pelsepiwi qarashlirining muhim terkibiy qismi bolup, ottura esir uyghur medeniyitini uningsiz tesewwur qilish qiyin. Eserning mushuninggha a’it bölekliride yüsüf xas hajip özining neziridiki mukemmel erge pak hem teqwadar, güzel xuluqliq ayalning layiq ikenlikini yazidu. Er kishi chiray, bayliq, neseb qoghlashmay, teqwadar ayalni tapqandila xatirjem yashiyalaydu, deydu. Erlik nuqtisidin ayallargha yuqiri exlaqiy ölchem qoyidu. Er – ayalgha qaritilghan oxshash bolmighan ikki xil ölchemni bayan qiliwétip, özimu sezmigen halda nahayiti küchlük bolghan ayallarni pes körüsh we yaman körüsh idiyesini ashkarilaydu:

Aya qoldash, adash söz éytay késip,

Tughulmas bolsa qiz ya ölse kétip.

Tughulsa yaxshi anga yerning tégi,

Öyi bolsa qoshna ölük görlüki.

……

Nechche ming jesur’er yigitler özi,

Xotunlar tüpeyli quridi yiltizi.

Güljamal Memtiminning  „Uyghur Féminizim edebiyati“  namliq kitabi

Kitab mu’ellipi yüsüf xas hajipning ayallar qarishini köp nuqtidin tehlil qilip, sha’irning perzent terbiyesi, ayallar exlaqi, a’iliwi xatirjemlik heqqidiki bayanliri hazirmu qimmitini yoqatqini yoq. Emma sha’ir jem’iyet we a’ilini pütünley erlerning meydanida, erlik hoquqchiliq éngi asasida turup közetkechke jem’iyettiki we a’ilidiki barliq yaman ishni tamamen ayallardinla körüp, bir tereplime nuqtidin chiqip ayallarning jismaniy we rohiy erkinlikini, adimiy hés – tuyghulirini qattiq boghushni teshebbus qilidu. Uning bu qarashliri we eyni dewrdiki bundaq qarashlar yillarning ötüshige egiship erlerning ayallar toghrisidiki passip, selbiy chüshenchilirining shekillinishigila emes, ayallarning éngidimu özini pes körüsh, erlerge béqinip yashash, jem’iyet, ewlad, millet aldidiki mes’uliyitige sel qarash, ayalliq ghururini yoqitishtek bir qatar natoghra, nachar pisxik qarashning yiltiz tartishigha asas bolup qalghan, dep tenqid qilidu we «qutadghu bilik»ning alemshumul qimmitini mu’eyyenleshtürüsh bilen bir waqitta, uni eyni dewr ré’alliqi ichige qoyup, tarixiy matériyalizmliq nuqti’inezer we tenqidiy pozitsiye bilen bahalash we tetqiq qilishni otturigha qoyidu.

Emeliyette, biz yüsüf xas hajip yuqiriqi qurlarni yazghan yillarda dunya we gherb ellirining ayallargha tutqan mu’amilisini sürüshtürmey, 19 – esirde yashighan gherb peylasopi shupnxawirning «ayallarnahayiti nadan, turaqsiz, yenggiltek we neziri qisqa kélidu. Bir jümlige yighinchaqlighanda, ular ömürwayet chongraq bir ösmürge yaki bir ösmür bilen chong ademning arisidiki otturahal hayatliqqa oxshaydu» dégen sözini, uningdin sel kéyin yashighan gherb hazirqi zaman pelsepisining asaschiisi nichishéning «sen ayallarning yénigha mangdingmu? Undaqta qamchangni éliwélishni unutma» dégenlirini oylisaq, nechche ming yilliq tarixta ayallar üchün yashashning heqiqeten asan’gha chüshmigenlikini hés qilimiz. Derweqe, ayallarda nurghun illet bar. Lékin bu illetlerdel ayallarning yashash, terbiye élish

Jem’iyetke arilishish hoquqi tartiwélin’ghanliqining netijisi. Bir kimning hemme hoquq, pursitini tartiwélip, yene uni sen némishqa döt, némishqa manga oxshash tereqqiy qilmiding dep eyiblesh adilliqmu?

Aptor yene ataqliq yazghuchi zordun sabirning jem’iyette omumyüzlük yaxshi bahagha érishken «éh,topiliq yol» namliq hékayisini bir ayalning wujudidiki pulgha bolghan hérismenlik bilen muhebbetke bolghan tosalghusiz tebi’iy istekning ziddiyitini inchike we chinliq bilen teswirlep, ilgiriki cheklimilerni buzup tashlighan eser, dep yuqiri bahalisimu, eserning bash pirsonazhi ayshemgülning rozek bezning öyige qaytip kétish qararigha kelgenliki bilen axirlishishini erlik hoquqchiliqi éngidin, ayallargha erlerning meydanida turup baha bérishtin qutulalmighanliq, dep tenqid astigha alidu.

Aptorning qarishiche, exlaq kishilerning heriket -pa’aliyitini cheklesh arqiliq ularni meniwi mukemmellikke bashlaydu. Emma exlaq insanning normal isteklirini chekliyelmeydu. Ayshemgül bilen rozek bez’otturisida heqiqiy er – xotunluq muhebbet mewjut emes, ikkisining yéshi we mijez – xaraktéride perq nahayiti chong. Démek, mushundaq ehwalda bu nikah yene qanchilik waqt mewjut bolup turalisun? Yazghuchi bu yerde néme üchün ayshemgülning yürek sadalirini anglimasliqqa salidu? Dep so’al qoyidu.

Féminizm pen atalghusi süpitide uyghur edebiyatigha ötken esirning axiri, bu esirning bashlirida kirsimu, ayallar bash téma qilin’ghan, ularning emgek, xizmet, turmushi eks ettürülgen eserler ötken esirning 50 – yilliridin tartip bir qisim er yazghuchining bashlamchiliqida barliqqa kélishke bashlighan. 1980 ～ 1990 – yillargha kelgende, échiwétilgen edebiy muhitning tesiride bir türküm ayal yazghuchi we ularning turmushni ayallargha xas nuqtidin közitip, ayallarning yashash muhiti, ayalliq özlük éngi, ayalliq héssiyatini téximu chinliq bilen ipadiligen eserlirining barliqqa kélishi bilen uyghur féminizm edebiyati resmiy shekillinip, uyghur edebiyatidiki gewdilik ijadiyet hadisilirining birige aylandi, eyni dewrde élan qilin’ghan bir türküm eser jem’iyette keng tesir qozghap, obzorchilarning mu’eyyenleshtürüshige érishti. Kéyinki yillarda yene bir qisim yash edibening bu sepke kirishi féminizm yéziqchiliqini téximu béyitti we janlandurdi. Bu xil ijadiyet hadisisining kölemlishishige egiship, bir türküm obzorchi, tetqiqatchimu barliqqa kélip, bujehettiki tetqiqat tedrijiy chongqurlashti.

Kitab aptori keng sehipe ajritip féminizmliq ijadiyet bilen shughulliniwatqan ayal yazghuchilarning eserliri üstide sistémiliq, etrapliq mulahize yürgüzgen bolup, bu mulahiziler köz qarashlirining yéngiliqi, chongqurluqi bilen ilgiri bu témida élan qilin’ghan tetqiqat eserliridin alahide perqlinidu. U xalide isra’ilning«hanggirt köli» namliq hékayisidiki téragédiyeni: «1980 – yillarning axirlirida uyghur erlirining tolisi en’eniwi erlik hoquqchiliqini négiz qilghan ijtima’iy jins qarishining alliburun eyni dewr jem’iyet tereqqiyatigha maslishalmaywatqanliqini hés qilishtin téxi yiraqta idi… xalide isra’il ijtima’iy jins qarishining erlerge élip kéliwatqan bésimlirini ipadilesh bilen birlikte, bu xil bésimlarning ayallarning téragédiyesinimu keltürüp chiqiriwatqan muhim amil ikenlikini yüksek bedi’iy sezgürlüki bilen aldin’ala körüp yételidi» dep xulasiligen bolsa, rizwan’gül yüsüpning eserliri toghrisida: «bügünki dewr yéziliridiki ayallarning paji’esini keltürüp chiqiriwatqan amillarning erlik hoquqchiliq éngi, fé’odalliq idiye, xurapiy közqarashlar, nachar örp – adetler hemde güzel turmushni arzu qilidighan ayallardiki maddiy we meniwi béqindiliq qatarliqlardin ibaret ikenlikini échip berdi» deydu. Elwette bu qisqa maqalida aptorning négizlik qarashlirini birmu bir körsitip ötüsh mumkin emes. Biz bu yerde ayal aptorlarning eserliri özide hazirlighan alahidilikler heqqide aptor etrapliq mulahiziler’arqiliq xulasilap chiqqan bir nechche nuqtini otturigha qoyimiz:

1. Ayal yazghuchilarning mutleq köp qisim esiri muhebbet, nikah, a’ile,exlaq témisigha béghishlan’ghan.

2. Bu eserlerning tiragédiyelik tüsi qoyuq, chinliq asasi küchlük, turmushqa yéqin.

3. Buxil eserlerning teswirlesh obyékti ayallar bolup, ularda ayallarning a’ilewe jem’iyettiki tengsiz orni, ézilishliri eks ettürülüp, fé’odal erlik hoquqchiliq éngi, en’eniwi ijtima’iy jins qarishi, en’eniwi ayalliq ölchem we’exlaq qarashliri tenqid qilin’ghan hemde küchlük inkarchiliq xahishini ipadilen’gen.

4. Bezi ayal yazghuchilar ichki bayan mewqesidiki bayan usulini qollinp, ayallarning murekkep, ziddiyetlik, nazuk teb’iti, ichki sadalirini échip bergen bolsa, beziliri epsaniwi tepekkur usulidin paydilinip ayalliq héisiyatni erkin ipadileshtek her xil yéngiche ipadilesh usulini qollinip yaxshi ünümge érishken. Shunga bu eserler yuqiri bedi’ylikke we jelp qilish küchige ige bolghan.

5. Bu eserlerde ayallar üchün ayalliq özlük éngining intayin muhimliqi, uning ayalliq ghurur we qedir – qimmet yétildürüshning asasi ikenliki teshebbus qilin’ghan.

6. Ayal yazghuchilarning eserliride eks ettürülgen obrazlar qatlimi köp xilliship, musteqil yashash éngigha ige ayallar obrazi, qehriman ayallar obrazi, zamaniwiliq bilen en’ene otturisida tingirqawatqan, özini izdesh yolida tirishiwatqan ayallar obrazi, tashliwétlgen, ajiz ayallar, bala baqquchi qizlar obrazi qatarliq köp xil, janliq obrazlar barliqqa kelgen.

Aptor féminizm ijadiyitidiki netijilerni mu’eyyenleshtürüsh bilen bir waqitta uningda saqliniwatqan téma da’irisi tar bolush, nöwette her sahe, her qatlamdiki ayallarduch kéliwatqan ré’al mesililerni medeniyet we jem’iyet nuqtisidin chongqur tehlil qilish yétersiz bolush, er pérsonazhlarni ziyade xunükleshtürüwétish, en’eniwi ayalliq obrazini ghayiwi halette güzelleshtürüp teswirlesh yaki ayallardiki ayalliq ghurur, özini qedirlesh éngigha sel qarashtek bir tereplimiliklernimu otturigha qoyidu. Bu qarashlar estayidil mulahize we tetqiq qilishning mehsuli bolup, yazghuchining we tetqiqatchilarning yenimu ichkirilep tetqiq qilishi wepaydilinishigha erziydu.

Kitabta yene er yazghuchilarning féminizmliq xahishtiki eserliri bilen ayal yazghuchilarning féminizmliq eserliri sélishturulghan bolup, biz bu sélishturmidin er yazghuchilarning qelimi astidiki ayal pérsonazhlarning jushqun, ümidwar ikenliki, asanla ajriship musteqil yashash qararigha kéleleydighanliqi, ayallarning eserliridiki ayal pérsonazhlarning bolsa asan ajrashmaydighanliqi, ümidsizlik ichide ganggirap, qayghurup yüridighanliqi, köpinche tiragédiyelik teqdirdin qutulalmaydighanliqini körimiz. Buyerdiki perq mewqening, közitish nuqtsining oxshimasliqida bolup, adette erler’ayallarning a’ilisi, perzentige bolghan tartishishining neqeder chongqurluqini, ajrashqan,tul ayallarning rohiy we jismaniy azablirini, jem’iyette qedemde bir duch kélidighan bozek qilinish we yeklinishlirini ayallardek chongqur hés qilip yételmeydu. Shunga ayallarni erlerdek keskin, ümidwar, kona qarashlarning iskenjisidin dadil bösüp chiqalaydighan qilip teswérleydu. «izdinish»tiki güzel’ay, «tarim süyi keynige aqmaydu»diki nuraniye, «sübhi»diki ghilman hakim, «elwida, köz yéshim»diki qariyeler ene shundaq pérsonazhlardur. Eksiche ayallar’erlik hoquqchiliqi asasidiki jem’iyetning we adet küchlirining rehimsizlikini ayalliq qelbi bilen chongqur chüshen’genliktin, eserliride erlerningkidek jushqunluq, ümidwarliq kem bolidu. Toliraq ularning amalsizliqi, ganggirashliri eks ettürilidu. Biz bu nuqtini köp qisim ayal aptorlarning eserliridin éniq körüwalalaymiz.

Er yazghuchilar’eserlirining köp qismi féminizm nuqtisidin yézilghan eserler emes, peqet melum bölekliride féminizmliq xahish eks ettürülgen, yene kélip ular ayallarning rohiy dunyasini échip bérishte yenila erlik hoquqchiliqi we erlik mewqesidin ayrilalmaydu. Ularning bayan usulimu ayallarningkige sélishturma halette 3 – shexs bayan usuli bolup, aptor hemmini bilgüchi süpitide otturigha chiqidu. Ayallarning hés – tuyghusi, rohiy dunyasini échip bérish – bermeslik, ish – pa’aliyetlirini makroluq yaki mikroluq nuqtidin bayan qilish hoquqi pütünley erlik mewqediki 3 -shexs bayanida bolidu. Ayallar duch kéliwatqan mesililermu er – ayal otturisidiki mesile emes, shexs bilen jem’iyet otturisidiki mesile süpitide gewdilendürülidu. Kishini xushal qilidighini, bezi er yazghuchilarning eserliride ré’al turmushtiki ayallarning ayallarni ézishige oxshash ayallar özi asan hés qilip yételmeydighan mesililer chongqur échip tashlan’ghan. Nurmehemmet toxtining «shehlaköz» powéstidiki wujudigha qulluq éngi we erlik hoquqchiliq éngi chongqur singgen, özi ézilip turup, öz ézilishining derdini özidinmu ajizlardin almaqchi bolidighan rehimsiz ayalning obrazi bizni chongqur oygha salidu. Ebeydulla ibrahimning «sériq sebde» powéstida kesipte netije yaritip, iqtidari bilen hemmige tonulghan bir ayalning adet küchliri, erlik hoquqchiliq qarishi, heset we bezi pitne – pasatchi ayallarning ziyankeshliki tüpeyli tartqan azab – oqubetlik kechürmishi arqiliq kishilerning qan – qénigha singip ketken kona adet qarashliri, kesipte netije yaratqan ayallarni erlerla emes, ayallarningmu yekleydighanliqidek illetler qamchilinip, ayallarning bilim arqiliq özini küchlendürüsh, yéngiliq yaritish we iqtisadiy qimmet yaritish rohi medhiyelinidu.

Yighinchaqlighanda, er aptorlarning eserliridiki jushqunluq, ümidwarliq bilen ayal aptorlarning eserliridiki nazuk, chin héssiyat bir pütünlükning bir-biridin ayrilalmaydighan ikki teripi süpitide xuddi ré’alliqtiki er bilen ayalgha oxshash bir-birini toluqlap turidu.

Kitabtiki mezmunlar we yarqin nuqtilar nahayiti köp tereplime bolup, her bir qur, bölikidin aptorning japaliq ejri we izdinishlirini körimiz. Lékin, bu kitab mezmun da’irisining kenglikige qarimay, müjimellik we yüzeliktin xaliyliqi, tili rawan, chüshinishlikliki bilenmu alahide diqqetni tartidu. Güljamal xanimning tunji méwisi bolghan bu yirik eser uyghur féminizmliq edebiyat ijadiyiti we tetqiqatining güllep – yashnishigha küchlük türtke bolghusi. Biz güljamal xanimning bu sahede dawamliq izdinip, yéngi netijilerni qolghakeltüreleydighanliqigha ishinimiz we tilekdashmiz.

Bu maqale«Uyghuristan  Yashliri – tepekkur» zhurnilining 2 – sanidin élindi.

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)
Doğu Türkistanlı Uygur şair,Yazar Araştırmacı ve  Müzik ustası Aziz İsa Kelkun tarafından Uygur Türklerini İngiltere’ye ve dünya’ya tanıtmak ve çok sevdiği ve icra ettiği müzik sanatını ve sevgisini devam ettirmek amacı ile 2004 yılında London Uyghur Ensamble( Londra Uygur Müzik Topluluğu) adı ile  kurulmuştur.
Topluluk üyeleri Doğu Türkistan’dan ve Türkistan Cumhuriyetlerinden Kırgizistan’dan gelerek Londra’ya gelen Uygur Türkleri ile Uygur müziğine gönül vermiş müzik heveskarı İngilizlerden oluşmaktadır.
Topluluğun repertuvarında BM.Unesco Teşkilatı’nca 2005 yılında insanlığın ortak maddi olmayan Ortak mirası Listesine alınan ünlü Uygur 12 Mukamı başta Uygur halk şarkıları,İli,Kuçar,Hoten,Turfan Kumul ve diğer Uygur diyarına özgü mahalli Şarkı ve koşaklar bulunmaktadır.

Topluluk ilk konserini 2005’de İngiltere’de kutlanan “ Misafirlar = Göçmenler Bayramı”’nda başkent Londra’da icra etmiş ve büyük beğeni toplamıştır. Kısa zamanda üne kavuşan Topluluk bir ülkeden konser daveti almış ve bu ülkelere giderek Uygur Türklerinin bu geleneksel ve tarihi müzik türlerini icra etmişlerdir.
Topluluğun şimdiye kadar katıldığı Festivaller ve  icra ettiği Konserler şöyledir ;
1. Kasım 20005’te Londra Üniversitesi Asya-Afrika Enstitüsü tarafından düzenlenen “Türk Dilli Halklar Müzik Festivalına katılarak büyük beğeni toplamıştır.
2. Mart/2006’de Cambrich Üniversitesitarafından organize edilen ”Nevruz Bayramı Kutlamalı etkinlerinde konser icra etmiştir.
3. Mayıs/ 2007’de Baharı “ Orta Asya ve Türk(Müziği)ile Karşılama” Haftası etkinlerine iştirak etmiştir.
4. 22 Haziran 20007’de Londra’nın Camding Belediyesi tarafından tertip edilen “2007 yılı göçmenler Haftası “ etkinliklerinde konserler vermiştir.
5. 13 Ekim 2007’de İrlanda ‘nın başkenti Dublin’de Dublin Enstitüsü tarafından tertip edilen “12. Uluslar arası Güneydoğu Asya ve Çin Müzikloji Sempozyumu’na katılmış bir konser vermiştir.
6. 11 Nisan 2008’de Londra’nın merkezi St.Ethelburgas bölgesinde “Sulh ve Barışma Merkezi”’nde konser icra etmiştir.
7. 29 Ocak 2009’de yeni yıl kutlamaları çerçevesinde London İslington Folk Club’ta , 17 Şubat 2009’da Londra Üniveresitesi Asya Afrika Enstitüsü SOAS Brunei Gallry’de konser vermiştir.
8. 24Şubat 2009’da Sheiffield Üniversitesinde konser icra etmiştir.
9. 30 Mart 2010’da Tayvan’ın başkenti Taipei’de konser vermiştir.
10. 20-24 Şubat 2011 tarihlerinde Macaristan’in başkenti Budapeşte’de Urul-Altay Konferansına iştirak ederek konseir vermiştir.
11. 20120 ve 2011 yıllarında Rhythms Of The World müzik festivöalıne işitirak etmiştir.
12. 01 Nisan 20012’de Almanya’nın Münih kentin’de Avrupa Doğu Türkistan Birliği’nin daveti üzerine konser icra etmiştir.
13. 02 Haziran 2011’de İtalya’nın Torino kentinde bir konser vermiştir.
Bunun dışında İngiltere’de Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde konserler icra etmektedir.

LONDRA UYGUR MÜZİK TOPLUUĞUNUN KURUCUSU VE YÖNETİCİSİ AZİZ İsa KELKUN 

Doğu Türkistanlı Uygur Türkü olan  şair,yazar- Bağımsız Araştırmacı  Müzik adamı Aziz İsa Kelkun  Doğu Türkistan tarihi merkezlerinden Kuçar’a bağlı Şayar İlçesinde doğmuştur.   Üniversite’yi Urumçi Üniverstesinde tamamlamış ve bir süre memur olarak çalışmıştır.  2001 yılında Vatanını terk etmek mecburiyetinde kalmış ve İngiltere’ye gitmiştir. Halen başkent Londra’da yaşamaktadır.

Kelykun mahlası ile şiirler yazmaktadır.Şimdiye kadar yüzden fazla şiiri Uygur Türkçesi ile yayınlanmıştır.Bazı şiirleri İngilizceye çevrilerek yayınlanmştır.

Aynı zamanda yazar ve  Serbest Araştırmacı de olan Aziz İsa Kelkun’un Eğitim,  Toplum Sosyolojisi,fikir   ve Doğu Türkistan’ın güncel durumu ile ilgili makaleleri ve fikir yazıları bulunmaktadır.  Bunlardan en önemlisi ise,son yazdığı “Uygurların Akıllı Telefon aracılığı ile İslamiyeti Öğrenmeleri “ konu Uygurca makalesidir.Bu çok önemli makale,Türkiye Türkçesine   çevrilerek yakında yayınlanacaktır.

Aziz İsa, aynı zamanda bir müzik adamıdır.Uygur  enstrümanlarının tamamını çalabilmektedir. 2004’de Londra’da   London Uygur Ensamble(Uygur Müzik Topluluğu)’nu kurmuştur.  İngiltere’de kurulan bu ilk Uygur Müzik Topluluğu  İngiltere ve dünyanın bir çok ülkesinde  Festivallara katılmakta ve bir çok konserler de vermektedir. Uygur müziğini ve dolayisiyle Uygur Türklerinin tanınmasına de büyük katkılar  yapamaktadır.

Uluslar arası PEN Bağımsız Gazeteciler Teşkilatı bünyesinde faaliyet gösteren PEN Uygur Bölümünün kurucusu ve yönetim kurulu üyesidir.

http://www.uyghurnet.org/gurbette-bir-uygur-muzik-toplulugu-londra-uygur-ansambili/

(6.BÖLÜM)

Mehmet Emin HAZRET

Dil için Savaş, Yaşam için Savaştır  – 6

Uygurların kendi ana dilleri için savaşı,öz benlik  ve özgürlük savaşıdır,yaşam savaşıdır. Hayvan türleri,kuş türlerinin bile kendi aralarında iletişim kurabileceği bir dili vardır.Biz Uygurların iletişim dilimiz Uygur Türkçesidir.Medeniyetin temeli dildir.Dil milleti,millet medeniyeti yaratmıştır.Her millet kendi medeniyeti ile onur duyar. Dili olmayanın onuru de olmaz. Bir Millet bir günde şekillenmediği gibi,  bir günde  de yok olmayacaktır.Çin,ana okuldan başlayarak yavrularımızın beynine bilgi yüklemekle beraber,onların  kalbini de boşaltmayı amaçlamaktadır.Boşalan gönüllerde din ve duygu yok olacaktır.Önce dil ölecek,sonra din ve milli duygu ölecektir. Birey böylece  milli kültürden arındıracaktır.Ruhu yabancılaştırılmış Uygur kendisi gibi çocuk büyütecek.Bu tür insanlar çoğaldıkça, milletin ölümü yaklaşacaktır.Düşmanın stratejisi budur.

Uygur toplumu  kendine ihanet yoluna sürüklenmektedir.Bu yolda para,makam için,karın doyurmak için gönüllü olarak gitmekte olan belli sayıda Uygur bulunmaktadır.Bunları bir ana akım olarak gören,ırkına,soyuna,istikbaline ihanet ettiğinden habersiz bu yolda gitmekte olan sayıca azımsanamayacak kadar Uygur bulunmaktadır.Her kesi bu yola sürükleyerek ön saflarda gidenler “Uygur aydın”lardır.Doğu Türkistan’da 170 bin civarında Komünist parti üyesi bulunmaktadır.Bunun içinde 50 bin civarında Uygur vardır.Çin devletinden maaş alarak çalışan toplam Uygur sayısı 150 binden geçmiyor.15 Milyon Uygur’un köleleştirilmesi için, Çin bu zavallıları öne sürmekte  ve örnek olarak göstermektedir.Çin,yüksek maaşla Uygur elitlerini  satın almada gerçekten  başarılı olmuştur.  Ama asgari ücretle çalışan yüz binden fazla saf Uygur-gerçi Çin’den nefret etmelerine rağmen- onların peşinde nasıl sürüklendiğinin farkında değiller.Tehlike gerçekten büyüktür.Biz bu “aydın”ları tenkit ettiğimizde,onlar “ben burada bir Uygur için yer tutup duruyorum,gidersem yerime Çinli gelecek” diye kendinin millet sever olduğunu ispatlamaya çalışıyorlar.Seni git,diyen mi var? Bir ay Çine çalışırken,bir gün vicdanın için çalış,diyoruz. Bazıları “ ne yapıyım. (有奶就是娘- You ney jiuşi niyang-Çin ata sözü))”Sütü kesilene kadar anam derim” diyor yüzü kızarmadan ve yine çocuklarını Çince ana okula götürüp teslim ediyor,çevresini de teşvik ediyorlar.Biz,kendini “Uygur aydını” diyen bu zatlara,insan onuru her şeyden önemlidir.Köy,kasabalarda sizin gibi insanlar din,dil ve onurunu korumak için ateş püsküren tank,tüfek,füzelerin özerine bıçakla koşuyor ve şehit düşüyorlar. Madem siz onurunuzu koruyamıyorsunuz,hiç olmazsa kamçıdan hoşlanan eşek,boyunduruğa aşık öküz olmayın,diyoruz.Ben sizlerin aranızda yaşadım.Durumdan hoşnutmuş gibi görünen maskeler ardında mutsuz insanların olduğunu iyi biliyorum.Mutsuzluğunun asıl nedeni özgürlüğünüzün olmamasıdır.Madem özgürlüğünüzden vaz geçtiniz,robota dönüştünüz. Eğer elinizdeki ekmeğinizi almıyorsa,dünyayı ateşe verseler de umursamıyorsunuz.Bunların hepsine tamam diyelim. Bir Milletin dilini katletmek için organize olmuş ordu saflarında neden o milletin ferdi olan siz varsınız? Siz “cahil” dediğiniz halkın size nefret ile baktığını görmüyor musunuz? Onlar,sizin için savaşarak toprağa düştükçe,sizin maaşlarınız zamlanıyor.Onları katleden Çin,sizin başınızı okşuyor.Vatan,dil,din  diyenlerin kanı, bedeni toprağa karışırken,vatanın nimetleri size sunuluyor.Neden millet tehlikedeyken,biz güvendeyiz?Neden onların göz yaşlarından oluşan acılar denizi üzerine bizim için “mink refah adası” yapıldı?Neden bu toplumun bağrından çıkan bizleri bu toplumun bağrını delmek için hançer olarak kullanıyorlar? Diye düşünmüyorsunuz? Düşünenleriniz var,ağlayanlarınız var,ama ne yaptınız? Halk sizden bir şey beklemekten vaaz geçti artık. Sadece çocuklarınıza,torunlarınıza sahip çıkın.Sizi Çine verdik, barı evlatlarınız millete kalsın.Sizde korku yok, ama tehlike gölgeniz gibi yakındır.Bazen insanın nefsi korkuyu yenebiliyor.Şunu bilin ki,Kasap en sevdiği koyunu en sonuna bırakabilir,ama meslek icabı yine kesecektir.Koyunda da korku yoktur.

Bir millet soyunu devam ettirebilmesi için vatan,din ve dile sahip olması gerekir.Vatan düşman işgali altında.Çin,dindar Uygur halkı ile bir avuç dinsiz Uygur aydınını karşı karşıya getirmek sureti ile toplumu sindirme hilesine baş vurmaktadır.Uygur toplumu bu tuzağa düşmeyecek kadar bilinçlenmiş durumdadır.

Biz Uygur toplumu olarak,  tarihin en ağır ve karanlık dönemini yaşamaktayız. Her Uygur köyünün başında Komünist parti sekreteri bir Çinli bulunmaktadır.Onun elinde polis kara kolu,Jandarma bölüğü ve sivil ajanlar birimi  mevcuttur. En ücra köşeler bile onların denetiminde.Onların tek ele geçiremediği yer ailelerdir.Biz din ve dilimizi kaybetmediğimiz müddetçe varlığımızı sürdürebilme şansına sahibiz.Biz,dudakları hala süt kokup duran yavrularımızı Çince ana okula vermemek için direnmeliyiz.Mecburi veya para karşılığı alırlarsa bile,her gün akşam onları eve getirmeliyiz. İslam dini ile  Uygur dili bizim var olmamızın garantisidir.Çocuklarımız en az orta okulu bitirene kadar aile ortamından uzak kalmamalı.Onlara ana dilini ve İslam kültürünü ev ortamında aşılamalıyız.

Çin’den özel görev ile gelen sayısız Çinliler Uygur toplumunun arasına sızmaktadır.Onlar tarafından Uygur köy,kasabalarında mahsus açılmış içki dükkanları,kumarhane ve kuaför,berber,masaj salonu adı altındaki genel evler ve batakhaneler açılmıştkır. Bu mekanlar Uygurları yoldan çıkarmak veya ADIS bulaştırmak için kurulmuş birer tuzaklardır.Gençlerimizi korumak çok önemlidir.Ağacın dalları meyve verir.Neden? Kökü topraktan beslendiği için. Evlatlar meyve,ebeveynler köktür. Dini ve dili bizden emanet alacak,sonraki kuşaklara aktaracak olan onlardır.Onların nasıl meyve vermesini belirleyecek olanlar bizleriz.Çocuk, iyi adam ol,demekle iyi adam olmaz.Çocuklar anne babanın yaptıklarını örnek alarak büyür.Tarih her Uygur ferde çok büyük sorumluluk yüklemektedir.İşgalci komünist Çin yönetimi yenilmez güç değildir.Zaman her şeyi değiştirecektir.Güç sayısal çoğunlukta değil,etkinliktedir.Öküz güçlüdür.Küçücük bir kurt açken öküzü yere serebilir.Büyük olan,güçlü olanı çevik olan yener.Bastığımız topraklar bize aittir.Bu topraklarda hayatta kaldığımız müddetçe biz güçlüyüz,yenilmiş sayılmayız.Allah’ın bize verdiği güç, bastığımız topraklardadır.

Uygur dili ve Uygur dilinin içinde bulunduğu Türk dili 10 bin yıllık geçmişe sahiptir.10 Bin yıllık medeniyeti, ölümle pençeleşmekte olan komünist rejimin yıkıp dağıtabilmesi imkansızdır. Ruhumuzu bedenimizden ayırma yeteneği bir tek Allah’a mahsustur. Çinlilerin dilimizi,imanımızı,ruhumuzu fiziksel olarak  bedenimizden söküp çıkarma  gücü ve yeteneği yoktur.

Uygurların  ve tüm Türk dünyasının dil atası Kaşgarlı Mahmud’tur.Kaşgarlı Mahmut bin yıl mukaddem  “anıtsal eseri Divanü Lugati’t-Türk’ü yazış nedenini ilk sayfadaki Allaha ve Hz. Muhammed’e övgü bölümünden hemen sonra, ” Talih güneşinin Türk burcunda doğduğunu, Tanrı’nın Türk Kağanlığını gökyüzünün katmanları arasına yerleştirdiğini, onlara Türk adını ve egemenliği verdiğini”  yazar. “Çağının kağanlarını Tanrı’nın Türkler arasından çıkardığını ve ulusları yönetme dizginlerini Türklere vererek bütün insanlığa egemen kıldığını” belirtir. ” Türkleri doğruluğa yönelten Tanrı’nın, Türklerle birlikte olanları, birlikte çalışanları ve onlara katılanları aziz kıldığını, Türkler sayesinde onları isteklerine eriştirdiğini, yağmacıların kötülüklerinden onları koruduğunu anlatır”. Kaşgarlı Mahmud’u bağrında yetiştiren,o muhteşem  ve onurlu tarihi bize yaşatan ve miras bırakan  toprakların özerinde yaşamaktayız.Kaşgarlı Mahmud’un türbesi Kaşgar’da, ruhu ise,  bizimle beraberdir.Bin yıl önce Türk dilini,dünya dillerinin zirvesine taşıyan bu topraklarda dilimizin topyekün imha edilmesine karşı,topyekün savaş meydanına yürümek sizi onurlandırmıyor mu?

    Ey,acılara dayanma gücünü ispat etmede dünya şampiyonluğunu elinde bulunduran aziz Halkım.

Ben sizlere yine   söylüyorum; umutsuzluk ancak ölülere aittir. Dilimiz de,dinimiz de,yurdumuz da kesinlikle kurtulacaktır. Biz,bize kim yardım eder,bizi kim kurtarır,diye sağa sola bakarak zaman kaybetmemeliyiz.

Bizler medeni köle olmaktan kurtulmak için bütün gücümüzle direnmeliyiz. Dünya milletleri gibi özgür yaşayacağımız günler uzakta değildir. Gecenin en karanlık anı,güneşin doğmasına en yakın anlardır.          (Mayıs – 2015/ İstanbul

Kaynaklar: :

–  Uyghur élida «qosh til» maaripida terbiyiliniwatqan ottura-Bashlanghuch, yesli baliliri 3 milyongha yéqinlashqan (rfa.org.uighur)

– Qosh til yeslisidiki sebiy közler néme deydu? (rfa.org.uighur)

     – 新疆“双语”教学从幼儿开始-努尔·白克力

    – 最富饶的土地上的伊犁维吾尔人的下岗代价

– 习近平总书记新疆小学问“双语”教学：学好汉语找工作方便

– 2009.Yili aliy mektep püttürgen ishsiz yashlarning 85% i az sanliq millet idi.(rfa.org.uighur)

–  Milli Dilin Konunması için Batı Dünyasından Örnekler ( Dr. Muhsin İdikut  Kadıoğlu)

– Kâşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugâti’t-Türk

http://www.uyghurnet.org/dogu-turkistanda-kultur-katliami-ve-direnis-yolu6/

Bayram kavramı ilk defa Kaşgarlı Mahmud’un XI. yüzyılda yazdığı “Divan”da görülür. Kaşgarlı, kelimenin aslının “bedhrem” olduğunu, bu kelimeyi Oğuzların “beyrem” şekline çevirdiklerini belirtir. Yine Kaşgarlı’ya göre, bayram “eğlenme, gülme ve sevinme günüdür.” Bayramlar XI. yüzyıl Türk toplumunda, şüphesiz “bayram yeri” adı verilen bir meydanda kutlanmaktaydı. Bayram yeri, özellikle çiçeklerle süslenmekte, çıra veya meşalelerle aydınlatılmaktaydı ki, burası Kaşgarlı’nın ifadesiyle adeta “gönül açan” bir mekan olmaktaydı. (1)

Bayram yerinin aydınlatılmış olmasından, bayram kutlamalarının gece de devam ettiği anlaşılmaktadır. Burada hemen belirtelim ki, Kaşgarlı Mahmud bu açıklamayla Ramazan ve Kurban bayramları gibi dini bir bayramdan değil, milli bir bayramdan söz etmektedir. Ancak Kaşgarlı, bu bayramın ne zaman kutlandığına dair bilgi vermemektedir. Dikkatli bir tarihçinin bu zamanı yine Kaşgarlı’nın ifadesinde geçen bir kelime ile tespit etmesi mümkündür. Kaşgarlı, bayram yerini tasvir ederken bu mekanın çiçeklerle süslendiğini söylemektedir. Çiçeklerin genellikle ilkbaharda açtığını düşünürsek, bayramın da aynı mevsimde kutlanmış olması muhakkaktır.

Tarihi kayıtlara göre, Türklerin Hunlardan beri bayram ve festival türünden birçok tören ve faaliyetleri vardı. Mesela, Hun Türkleri beşinci ayda, yani ilkbaharda “Lungcınğ” adı verilen yerde topluca büyük bir bayram yapmaktaydılar. Bu bayramda hem inançla ilgili adetler yerine getirilmekte, hem de türlü müsabakalar düzenlenmekteydi. Dini adet olarak evrenin yaratıcısı “Gök Tanrı” ve kutsal sayılan “yer” için at kurban edilmekteydi. (2)

Bundan sonra bayramın müsabaka ve eğlence kısmına geçiliyordu. Bu kısımda Türklerin en çok sevdikleri bir spor türü olan at yarışları yapılıyordu. At yarışları sekizinci ayda, yani sonbaharda bir kere daha tekrarlanmaktaydı. Yarış kulvarı olarak da bir ormanın etrafı veya yere çakılmış ve işaret vazifesi gören ağaç dalları ile belirlenmiş bir mekan seçilmekteydi. (3)

Hunlarınkine benzer bayram ve festivallere Göktürklerde de rastlanmaktadır. Göktürkler, her yıl belirli bir zamanda “ata mağarası”nda atalarına kurban kesiyorlardı. Onlar aynı şekilde bayram kutlamalarına da, beşinci ayın ikinci yarısında “Gök Tanrı” ve “kutsal yer ve su” için kurban kesmekle başlıyorlardı. Kurbandan sonra da topluca eğlenceye geçilmekteydi. Özellikle kızlar ayak topu (tepük) oynamaktaydı. Herkes kımız içmekteydi. Bundan sonra da şarkılar söylenmekteydi. (4)

Burada dikkati çeken bir husus vardır. Türklerde bayram kutlamalarına toplumun hemen hemen her kesimi katılıyordu. Üstelik bu katılış seyirci olarak da değildi. Mesela genç kızlar, bugün genellikle erkeklerin oynadığı ayak topu oyununu bizzat kendileri oynamışlardır.

Aynı bayram ve festivaller Uygur Türklerinde de vardı. 450 yılında Uygur Türklerinden 5 grup birleşerek, Çin’in kuzeyinde büyük bir tören yapmışlardır. Onlar bu törende önce “Gök Tanrı”ya kurban sunmuşlar, sonra da şarkılar söyleyerek eğlenmişlerdir. (5) Öte yandan, 840 yılından sonra Tarım havzasına gelip, yarı yerleşik hayata geçen Uygurlar, din olarak Budizm’i kabul ettikleri halde eski geleneklerini terk etmemişlerdir.

X. yüzyılın ilk çeyreği içinde Uygur Kağanını ziyaret eden Çin elçisi Wangyente’ye göre, Uygurlar, üçüncü ayın dokuzunda, yani 9 Mart’ta bir festival (Soğuk Yemek Festivali) düzenliyorlardı. Onlar bu festivalde birbirlerinin üzerine su atmak suretiyle eğlenmekteydiler. (6) Bilindiği gibi, Tarım havzasında yaz ayları çok sıcak ve kurak geçmekteydi. Kavurucu sıcaklar hayatı adeta cehenneme çeviriyordu. Uygurlar ancak yerin altında evler inşa ederek veya yaylalara çıkarak bu sıcağın etkisinden kendilerini kurtarmaya çalışıyorlardı. (7) Onların özellikle bayram eğlencelerinde birbirlerini ıslatmalarının sebebi de, bu sıcakla ilgiliydi. Serpilen sularla hava adeta etkilenmekte, böylece yaz ayının kavurucu sıcağı kovularak yağmur istenmekteydi.

Verdiğimiz birkaç örnekle burada şu hükme varıyoruz: Türklerin İslamiyet’ten önce Orta Asya’da kendilerine has bir hayat tarzları ve inançları olduğu gibi, yine kendilerine has bayramları ve festivalleri de olmuştur. Görüldüğü gibi, bu bayram ve festivallerin esasını inançla ilgili davranışlar ve toplu yapılan eğlenceler oluşturmaktadır.

Şimdi de bu bayram ve festivallerin hangi düşünce ve inançtan doğmuş olduğunu tespit etmeye çalışalım: Bilindiği gibi, tabiat ve iklim insan hayatının ve düşüncesinin şekillenmesinde başlıca rol oynar. Türklerin ilk ana yurdu olan Orta Asya’da tabiat ve iklim, yaşamak için son derece elverişsiz ve acımasızdır. Kışlar dondurucu ve fırtınalı, yazlar ise kavurucu sıcak ve kurak geçer. Bu iklim, tarıma yeteri kadar imkan tanımaz. Orta Asya Türkünün başlıca geçim kaynağını hayvan ve hayvan ürünleri oluşturuyordu. Fakat kışların sert ve uzun geçmesi, sık sık hayvan kırımlarına (yut=yutmak) yol açıyordu. Başlıca ekonomik varlıklarını yitiren Türkler de, perişan oluyorlar ve güç durumlara düşüyorlardı. Bundan dolayı Orta Asya Türkünün hayatında iki önemli mevsim ve iki önemli yer olmuştur: Mevsim olarak kış ve yaz. Yer olarak da kışın geçirildiği “kışlak” ve yazın geçirildiği “yaylak”. Türk için kış, adeta kısılmak ve birçok şeyden mahrum olmak demekti. Yaz ise, yayılmak ve daha da önemlisi uzun süren kış aylarında yaşanan ekonomik sıkıntılardan kurtulmak anlamına geliyordu. Türk için bu, bir bakıma kurtuluş ve hürriyete kavuşma idi. Böyle bir durum da ancak bir bayramla kutlanabilirdi. İşte Türklerin, yazın müjdecisi olan ilkbaharda bir bayram yapmalarının başlıca sebebi bu idi.

Fakat sosyal olaylar tek bir sebebe bağlanamaz. Daha doğrusu sosyal olayların oluşumunda birçok faktör birden rol oynar. Biz de birçok tarihçi gibi, Ergenekon Destanı’na konu olan olayların, Türk milli bayramının oluşumunda önemli bir katkısının bulunduğu inancındayız. Üstelik Ergenekon Destanında anlatılan olayın gerçek yanlarını yazılı belgelerde de tespit edebilmekteyiz. Burada, Türk bayramına kaynaklık ettiğini düşündüğümüz Ergenekon Destanı üzerinde biraz duralım:

Bilindiği gibi, Türk destanlarından Manas Destanı hariç hiçbiri zamanında derlenip yazıya geçmediği için tam değildir; ancak bunlar tarihin kaynak kitapları arasında parçalar ve özetler halinde bulunmaktadır. Ergenekon Destanı’nın da iki ayrı parçası (versiyon, varyant) bulunmaktadır. Bunlardan biri Çin Yıllıklarında, diğeri Moğol İlhanlı tarihçisi Reşideddin’in “Camiü’tTevarih” adlı eserinde kayıtlıdır. İki farklı varyant halinde olan bu parçaları önce birbiriyle tamamlayarak özetleyelim:

Göktürklerin Aşina ailesi, düşmanları tarafından tamamen imha edilir. Bu katliamdan geriye küçük bir çocuk kalır. Onun da bacakları kesilir ve bataklığa atılır. Bir dişi kurt gelir ve çocuğu kurtarır. Onu bir mağaraya götürür ve emzirerek büyütür. Düşmanları bu durumu öğrenince oğlanı öldürmek isterler. Fakat kurt buna müsaade etmez; mağaranın gizli geçidinden oğlanı Ergenekon vadisine götürür. Burada onunla çiftleşir. Bu çiftleşmeden on oğul doğar. Bu on oğul dışarıdan kız almak suretiyle çoğalır. Aradan dört yüzyıl geçer. Ergenekon vadisi Aşina ailelerine dar gelmeye başlar. Dışarı çıkmak isterler; fakat yol bulamazlar. Artık içlerinde mağaraya çıkan yolu bilen de kalmamıştır. Vadiyi kapatan dağlardan biri tamamen demirdir. Aralarındaki bir demirci, bu dağı eritmek suretiyle dışarı çıkabileceklerini söyler. Ateşler yakılır ve körükler kurulur.

Demir erir ve çıkabilecekleri kadar bir delik açılır. Göktürkler bu delikten dışarı çıkarak Orta Asya’ya yayılırlar. Bugün Göktürkler için bir bayram olur. Onlar her yıl bugün “atalar mağarası”na giderek, burada ataları için kurban keserler. Bu törenlerde Göktürk Kağanları bir parça demiri ateşe atıp kızdırdıktan sonra onu bir örsün üzerinde çekiçle döverler. Diğer Göktürk beyleri de aynı hareketi birer birer tekrarlar.

Görüldüğü gibi, Göktürk Devleti’nin kurucusu olan Aşina aileleri için Ergenekon dan çıkış, bir kurtuluş ve özgürlüğe kavuşma günü olmuştur. Burada hemen belirtelim ki, Ergenekon Destanında anlatılan olay tamamen hayal mahsulü uydurma bir olay değildir; aksine tarihi bir temele dayanmaktadır.

Yazılı kaynakların bildirdiğine göre, Ergenekon Destanı’na temel olan bu tarihi olayın başlangıcı şöyle cereyan etmiştir: Çin’in başlıca amacı, kendisi için tehlike olarak gördüğü Hun Devletinin siyasi varlığına son vermekti. 216 yılında Güney Hun Devletinin siyasi varlığına tamamen son vererek bu amacına ulaşan Çin, Hun boylarını birbirinden ayırarak, her birini bir yere yerleştirmiş ve başlarına da birer Çinli vali tayin etmiştir. Böylece Çin, uzun bir süre rahat bir nefes almıştır. Sayıları 19’u bulan Hun boyları, bir asır sakin ve hareketsiz bir hayat yaşadıktan sonra IV. yüzyılın başlarından itibaren Çin’de çıkan karışıklıklardan da yararlanarak, yeni Hun Devletleri kurmaya başlamışlardır. Bunlardan biri de Kansu bölgesinde kurulan Kuzey Liang Devleti’dir (401-439). İşte Göktürk Devletini kuracak olan Aşina aileleri de Kuzey Liang Devleti’ne bağlı boylar arasında yer alıyordu. Çin’in Ordos bölgesine hakim Tabgaç Türk Devleti (338557), 439 yılında korkunç bir darbe ile Kuzey Liang Devleti’ne son verince, Aşina ailelerinin bu darbeden kurtulabilen fertleri kaçarak, Orta Asya’nın en büyük devletine sahip olan Avarlara sığınmışlardır. Çin Yıllıklarının kayıtlarına göre, katliam şeklinde gerçekleşen Tabgaç darbesinden 500 Aşina ailesi kurtulabilmiştir. (8)

Altay (Altın) dağlarının eteklerine yerleştirilen Aşina aileleri, burada uzun süre demircilik yapmışlar ve egemenlikleri altında bulundukları Avarlara silah imal etmişlerdir. Onlar burada, sadece demircilik yapmakla yetinmemişler, Çin ile ticaret yaparak bir asır içinde güçlü bir kavim haline gelmişlerdir. Katliam şeklinde olan Tabgaç darbesi, uzun yıllar Aşina ailelerinin hafızasından silinmemiş, biraz yukarıda özetlediğimiz Göktürk Ergenekon Destanı’na konu olmuştur.

Burada destanın ilk kısmını bir kere daha hatırlayalım: Göktürklerin Aşina aileleri düşmanları tarafından tamamen imha edilmişti. Bu imha hareketinden geriye bir erkek çocuk kalmıştı. Bu çocuk, bir kurt tarafından kurtarılmak suretiyle Ergenekon vadisine götürülmüştü. Çin Yıllıklarından yaptığımız tespitlere göre, bu olağanüstü olayın gerçek hikayesi, Tabgaç darbesi ve bu darbeden kurtulabilen Aşina ailelerinin Avarlara sığınması şeklinde cereyan etmiştir. Fakat Ergenekon’dan demir dağı eriterek dışarı çıkış nasıl bir tarihi temele dayanıyordu? Destanda anlatılan bu durumun yazılı kaynaklarda tarihi bir temelini bulamadık. Biz burada bu durumun ancak mantıki bir izahını yapabiliriz. Kanaatimce, Aşina ailelerinin Tabgaç darbesinden kaçıp sığındıkları Altay dağlarında demir madeninin çokça bulunduğu bir yer vardı.

Aşina aileleri bu dağda bir ocak açtılar. Ocak, maden alındıkça dağın içine doğru ilerledi. Adeta büyük bir mağara haline geldi. Kalabalık bir işçi grubunun maden çıkardığı sırada büyük bir göçük meydana geldi. Büyük maden kütleleri ocağın çıkışını kapattı. Madencilerin hepsi içeride mahsur kaldı. Dışarıdakiler mahsur kalanları kurtarmak için ocağı kapatan kütleleri kaldırmak istediler. Fakat başaramadılar. Bu defa mesleki tecrübelerinden yararlanarak, ocağı kapatan maden kütlelerini büyük bir ateş yakmak suretiyle eritmeye başladılar. Ateşi devamlı canlı tutmak için de körükler kullandılar. Sonunda bu kütleler eritildi ve ocak açıldı. Fakat büyük bir felaketle karşılaştılar. Çünkü içeride mahsur kalanların büyük bir kısmı ölmüştü. Bu bir milli felaket idi. Bu durum Aşina ailelerini çok etkiledi. Kimisi babasını, kimisi kardeşini kaybetmiş olan Aşina aileleri, her yıl bu felaketin yaşandığı günde bu ocağa geldiler ve burada ölen ataları için bir tören düzenlediler. Bu törende önce, ölen ataları için kurban kestiler. Sonra, atalarının hayatına mal olan demir madeninden bir parça alarak, onu örsün üzerinde çekiçle dövmek suretiyle bu olayı sembolik şekilde protesto ettiler. Bu durum Göktürk Devleti kurulunca devlet adamları tarafından kutlanan bir devlet töreni haline geldi.

Öyle anlaşılıyor ki, Göktürk devlet adamlarının kutladıkları bu bayramda Aşina ailelerinin Tabgaç darbesinden kurtuluşları ve Altay dağlarının etrafında bir asır demircilik yaparak, güçlü bir kavim haline gelmeleri hakim bir tema olmuştur. Destandaki hakim temayı da büyük bir ihtimalle maden işçilerinin başına gelen felaket oluşturmuştur. Törendeki sembolik demir dövme motifi de, hem Aşina ailelerinin demircilik yaparak güçlü bir kavim haline gelmelerini anlatmak için, hem de yaşanan felaketin bir protestosu olarak kullanılmıştır.

Bayramlarda ocağa bir demir parçası atarak, bunu bir örsün üzerinde dövme adeti sadece Göktürklere mahsus bir adet olarak kalmamıştır; X. yüzyılda güçlü bir kavim olarak ortaya çıkan Oğuzlarda da bu adet devam etmiştir. Oğuzlar, düşmanları ile yaptıkları savaştan sonra eve dönüşlerini Mart ayının son günlerine denk getirirlerdi. Bu zamana da “özgür, bağımsız gün” derlerdi. Oğuzlar, bu günde büyük bir ateş yakıp, içine bir parça demir atarlar ve sonra bu demiri örsün üzerinde çekiçle döverlerdi. Böylece onlar, toprağı ve suyu etkilediklerini ve daha da önemlisi soğuğu uzaklaştırdıklarını düşünürlerdi. (9)

Şimdi burada biraz durarak, bayram hakkında kaynaklardan aktardığımız bilgilere tekrar dönüp, bunları açıklamaya çalışalım: Canlıların hayatı “yenilenme” ile devam eder. Yenilenmenin bittiği yerde de ölüm başlar. Orta Asya’da kış mevsiminin uzun ve sert geçtiği yerlerde hayat adeta durmaktaydı. Böyle bir iklimde yaşayan ve hayvancılıkla geçinen eski Türk toplulukları için baharın gelmesi ve tabiatın yeniden canlanması, kurtuluş ve adeta yeniden doğuş demekti. Bundan dolayı Türkler baharın gelişini bir bayram ile kutlamışlardır. Bu kutlamayı da, genellikle yeni yılın başlangıcında yapmışlardır. Çin Yıllıklarının bize bildirdiğine göre, Kırgızlar yeni yılın ilk ayına “movşıai” demişlerdir. (10) Buradaki “movşı” kelimesi, muhtemelen Türkçe “baş” kelimesinin, “ai” de “ay” kelimesinin Çincedeki bir transkripsiyonu (söylenişi) olmalıdır. Bu duruma göre Türkler, yeni yılın ilk ayına “baş ay” adını vermişlerdir. O halde eski Türklerde bayramlar da “baş ay”da yapılmaktaydı. Bu “baş ay”, yılın hangi ayına tekabül ediyordu? Uygurlar, bayram ve festivallerini üçüncü ayın dokuzunda yapıyorlardı. Öyleyse, bu “baş ay”, Mart ayı olmalıdır. Zira Kaşgarlı Mahmud’un mevsimler hakkında verdiği bilgiler de bizim bu tespitimizi dolaylı olarak doğrulamaktadır. Kaşgarlı Mahmud’a göre, Müslüman olmayan göçebe Türkler, seneyi dört kısma ayırmaktaydılar. Bunların her birine birer isim (köklem, yaz, güz, kış) vermekteydiler. Onlar, “yeni gün”, yani “nevruz”dan itibaren ilkbaharın ilk ayına “oglak ay” demekteydiler. Çünkü oğlaklar bu ayda doğmaktaydı. (11) “Oglak ay” ise, büyük bir ihtimalle Mart ayı idi.

Biraz yukarıda Hunların ve Göktürklerin bayramlarını Mayıs ayında yaptıklarını söylemiştik. Görüldüğü gibi bu iki ay, yani Mart ile mayıs ayları arasında iki aya yakın bir zaman farkı bulunmaktadır. Bu fark neden ileri gelmiştir? Kanaatimizce, bu durum mevsimlerin erken veya geç gelmesi ile ilgilidir. Gerçekten de Hunlar ve Göktürkler, Turfan Uygurlarına göre daha kuzeyde oturuyorlardı. Dolayısıyla onların yurtlarında ilkbahar daha geç bir zamanda gelmekteydi.

Bu değerlendirme ile vardığımız sonuç şudur:

Eski Türk toplulukları bayramlarını ilkbaharın gelişi olan Mart ayında kutlamaktaydılar. Bu ay aynı zamanda yeni yılın da ilk ayıdır. Bundan dolayı onlar bu aya “baş ay” adını veriyorlardı. Kaşgarlı’nın Divanının da geçen ifadeden de anlaşıldığına göre, Türkler bayram yaptıkları günü büyük bir ihtimalle “yeni gün” (yengi/yangi kün) şeklinde adlandırıyorlardı. Bu kelime de Farsça “nevruz” kelimesinin tam bir karşılığıdır.

Eski Türk bayramlarında dört unsur görülür. Bunları şu şekilde belirlemek mümkündür:

1. Ritüel değer taşıyan davranışlar,
2. Hayatlarında rol oynayan nesneler,
3. Eğlence ile ilgili unsurlar,
4. Giyim, süslenme ve süsleme ile ilgili unsurlar.

1. Ritüel Değer Taşıyan Davranışlar

Dini inançların tören ve kurallarına “rit” denir. Başka bir ifade ile “rit”, dini tören ve tapınmanın şeklidir. Tapınma ile ilgili davranışlara ve dini törenlerde kullanılan nesnelere de “ritüel” adı verilir. Bu davranışlar insanda heyecan yaratır; nesnelerin de uğur getireceğine inanılır. (12) Eski Türk topluluklarının bayramlarında da ritüel değer taşıyan bazı davranışlar ve nesneler bulunmaktadır. Mesela kurban ve yağmur riti bunların başında geliyordu.

Eski Türk dini “Gök Tanrı” inancına dayanıyordu. Türk inancının merkezine oturtulmuş olan “Gök Tanrı”, evrenin ve bütün canlıların yaratıcısı durumundaydı. Başta insan olmak üzere bütün canlılar onun iradesine bağlıydı. Yeryüzündeki hayatı, tabiatı ve iklimi o düzenlemekteydi. Hakimiyet ve hükümdarlık, onun bağışıyla gerçekleşmekteydi. Ancak ondan dilekte bulunulabilmekteydi. Kısaca söylemek gerekirse, onun her şeyde rolü ve etkisi vardı. Dolayısıyla Türkler kendilerini daima, hayatları üzerinde tek ve mutlak söz sahibi olan “Gök Tanrı”nın destek ve himayesini almak durumunda hissetmişlerdir. Bunun için de bayramlarına önce “Gök Tanrı”ya kurban kesmekle başlamışlardır. Kurban olarak da, hayatlarında önemli bir unsur olan ve başlıca rol oynayan atı tercih etmişlerdir.

2. Hayatlarında Rol Oynayan Nesneler

Türklerin büyük devletler kurarak Orta Asya’ya hakim olmalarında ve yayılmalarında başlıca iki unsur rol oynamıştır. Bunlardan biri at, diğeri demirdir. Bilindiği gibi demir silah sanayinin başlıca madenidir. Kılıç, süngü, bıçak, topuz, kalkan, temren (temürgen), zırh (yarık) ve tolga gibi bütün savaş araç ve gereçleri hep demirden yapılmaktaydı. Tarihî kayıtlara göre, Göktürkler demiri işlemek ve bu madenden silah yapmak suretiyle uzun süre geçinmişler ve güçlü bir kavim haline gelmişlerdir. Daha doğrusu, demircilik Göktürklerin ata sanatı durumundadır. Hatta onlar, mesleki tecrübelerini kullanarak, yani demir dağı eritmek suretiyle Ergenekon’dan çıkabilmişlerdir. Demir dağın eritilmesinde ve Göktürklerin kurtuluşunda, şüphesiz ateş de rol oynamıştır. Bundan dolayı ateş, Türklerin hayatında önemli bir unsur haline gelmiştir. Burada hemen belirtelim ki, Türklerde ateşin İranlılarda ve Hindularda olduğu gibi ritüel bir anlamı ve değeri bulunmamaktadır. Türklerde de ateş kutsaldır; fakat tapınmanın bir objesi değildir. Simocatt adlı bir Bizans tarihçisinin eski Türk inancı hakkında verdiği bilgi, bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. Simocatt’ın bu husustaki tespiti aynen şöyledir: “Türkler; toprağı, suyu, ateşi ve havayı kutsal sayarlar ve onlara saygı gösterirler. Bununla birlikte gökyüzü ile yeri yaratan tek bir Tanrı’dan başka bir şeye tapmazlar. Ona atlar, sığırlar ve koyunlar kurban ederler.” (13)

3. Eğlence ile İlgili Unsurlar

Eski Türk bayramlarının en önemli kısmını eğlenceler oluşturuyordu. Zira Türkler, hayata bağlı, hayatı seven, gülmekten ve eğlenmekten hoşlanan, son derece canlı, dinamik, hareketli, dışa dönük ve neşeli bir karakter yapısına sahip idiler. Türklerin bu özellikleri bayramlarda daha belirgin bir şekilde görülmekteydi. Onların bayram yerleri, özellikle yeteneklerin gösterildiği ve sergilendiği bir eğlence şöleni ve şenlik yeri olmaktaydı. Kaynakların sınırlı bilgilerinden öğrendiğimize göre, burada at ve ok yarışları yapılmakta, ayak topu oynanmakta, ayrı ayrı veya gruplar halinde neşeli şarkılar söylenmekte ve bolca kımız içilmekteydi. Böylece hoşça vakit geçirmek suretiyle eğlenilmekteydi. Bu eğlenceye toplumun hemen hemen her kesimi katılmaktaydı.

Türk toplumu, tarihin her devrinde canlı ve dinamik kalabilmiş ender toplumlardan biridir. Bunun başlıca sebebi neydi? Bu sorunun en iyi cevabını Kaşgarlı Mahmud’un XI. yüzyılda yazdığı ansiklopedik büyük Türkçe sözlükte bulmaktayız. Kaşgarlı Mahmud’un Divanı’nda 190’dan fazla “yardımlaşma ve yarışma” ile ilgili kelime bulunmaktadır. (14) Hemen belirtelim ki, bu tür kelimelerin hiçbirini başka milletlerin sözlüklerinde görmek mümkün değildir. Burada hiç tereddüt etmeden şu hükme varıyoruz:

Eski Türklerde toplum hayatı “yardımlaşma ve yarışma” halinde geçiyordu. Bunlardan yardımlaşma, toplumu daima birlik ve dayanışma anlayışı içinde tutuyordu. Öyle ki, bütün halk, ihtiyaç halinde birbirine yardım eden adeta bir aile gibiydi. (15) Yarışma ise, toplumun bütünüyle ilerlemesini sağlıyordu. Her ikisi de birleşince ortaya daima canlı, hareketli ve dinamik bir toplum çıkmaktaydı. İşte Türk toplumunun, tarihin her devrinde canlı, hareketli ve dinamik bulunmasının sırrı bu idi.(16)

Eski Türk bayramlarının en önemli unsuru olan “yarışma” üzerinde burada biraz daha durmak gerekir:

Kaşgarlı’ya dayanarak az önce belirttiğimiz gibi, “yarışma” sadece bayramlarda değil, Türk toplum hayatının her safhasında vardı. Hatta diyebiliriz ki, Türkler günlük işlerinin hepsini “yardımlaşma ve yarışma” anlayışı içinde görüyorlardı. Öte yandan, yarışma toplumdaki yetenekli insanları ön plana çıkarmaktaydı. Türklerde özellikle kahramanlık kültü (inanç) vardı. Türk toplumunda yetenekli ve başarılı kişiler daima saygı görmekte, el ve baş üstünde tutulmaktaydı. Daha onların sağlığında haklarında kahramanlık destanları düzülmekteydi. Bu destanlar kopuz eşliğinde bahşılar ve ozanlar tarafından bayram, düğün ve yas törenlerinde söylenmekteydi. Böylece, hem yetenekli kişiler onurlandırılmakta, hem de toplumda yeni yetenekli kişilerin çıkması teşvik edilmiş olmaktaydı.

4. Giyim, Süslenme ve Süsleme ile İlgili Unsurlar

Türkler, hiç şüphesiz bayramların ruhuna ve havasına uygun bir şekilde giyinmekteydiler. Özellikle onların kıyafetlerinde kırmızı, yeşil ve sarı renkler hakimdi. Mesela, Tüekta kurganında ortaya çıkarılmış olan bir prens (tigin) cesedinin üzerinde üst üste kırmızı, yeşil ve sarı renklerde üç çeşit elbise giydirilmiş durumdadır. (17) Kırmızı, yeşil ve sarı renkler Osmanlı ordularının bayraklarında da yan yana bulunmaktaydı. Bu renklerden özellikle kırmızı Türklerin rengi idi. Zira, Karahanlı ve Selçuklu hükümdarlarının bayrakları, tuğları, saltanat şemsiyeleri (çetr), otağları ve giydikleri çizmeleri hep kırmızı renkteydi. (18) Öte yandan halk kesiminde de kırmızı renk çok sevilmekteydi. Türklerde kırmızı renk hemen hemen her devirde moda idi. Mesela Vambery’nin tespitine göre, Türkistan’da kadınlar ve erkekler hep kırmızı renkli gömlekler giymekteydiler. Kadınlar özellikle düğün ve bayram günlerinde giydikleri uzun gömleklerinin üzerine şal sarıp, bu şalın iki ucunu sarkıtmaktaydılar. Ayrıca onlar, elbiselerine uygun kırmızı ve sarı renkte çizmeler giymekteydiler. (19) Öte yandan, Türk mimari yapılarının süslemelerinde de kırmızı ve sarı renkler hakimdi. Eski Türk çadır ve halılarının nakışları da hep kırmızı ve sarı renkte idi. (20)

Türkler, bayramlarında hem kendileri süslenmekte, hem de bayram yerlerini süslemekteydiler. Daha önce belirttiğimiz gibi, bayram yerleri ışıklarla aydınlatılmakta, çiçeklerle donatılmaktaydı. Bu çiçekler hiç şüphesiz, “nevruz”(21) adıyla da anılan “kardelen” çiçekleri idi. Zira ilkbaharda ilk açan çiçek, “kardelen” çiçeğidir. Adeta karı delerek çıkan bu çiçek, ilkbaharın da ilk müjdesini vermekteydi.

Türklerde bayram süslemeleri, müsabakaya sokulan hayvanlar için de yapılmaktaydı. Mesela yarıştırılacak atlar, güreştirilecek develer, tokuşturulacak koçlar, tosunlar ve mandalar, (camus=su sığırı), dövüştürülecek horozlar, sahipleri tarafından çeşitli boyalar, kınalar, boncuklar, nazarlıklar, türlü renklerde ve desenlerde kumaşlar ile süslenmekteydi. Bu adet, bugün Anadolu köylerinde aynen devam etmektedir.

Buraya kadar verdiğimiz bilgiden ve yaptığımız tahlillerden çıkan sonuç şudur:

Türklerin İslamiyet’ten önce Orta Asya’daki hayatlarında kendilerine has bayramları ve festivalleri olmuştur. Bu bayramların oluşumunda ve doğuşunda, hiç şüphesiz onların hayatlarını en çok etkileyen Orta Asya’nın tabiat ve iklim şartları ile destanlarına konu olan olayların başlıca rolü bulunmaktadır. Bu da, söz konusu bayramların dini olmaktan ziyade milli nitelikli bayramlar olduğunu göstermektedir.

Burada konuya son vermeden önce bir de şu soruya cevap vermemiz gerekiyor. Türkler milli bayramlarını İslami dönemde de devam ettirmiş midirler? Devam ettirdilerse, bunu hangi ad veya adlar altında kutlamışlardır? Burada hemen belirtelim ki, Türk siyasi hayatında istikrar yoktur. Başka bir ifade ile söylemek gerekirse, Türk siyasi hayatında zirveler ve çöküntüler vardır. Tıpkı bir yıldızın parlayışı ve sönüşü gibi Türk devletleri birden parlar ve birden söner. Tarih boyunca Türk siyasi hayatı hemen hep hemen böyle devam etmiştir. Arka arkaya kurulan Türk devletleri, hep zirveye çıktıktan sonra yıkılmışlardır. Türk siyasi hayatında bulunmayan istikrar, Türk toplum hayatında vardı. Zira eski Türk toplumu yerleşmiş ve köklü değerlere sahipti. Bu değerlerin bütününe “töre” deniyordu. Türk töresi de, kendi toplumunu daima yaşatabilecek ve ayakta tutabilecek ölmez ilkeler ve kurallar ihtiva ediyordu. Siyasi sarsıntılar ve çöküntüler bile törenin ilkelerini ve kurallarını kolay kolay yok edemiyordu. İşte Türkler, törenin bu özelliğini “il (devlet) gider töre kalır”(22) sözü ile ifade ediyorlardı. Burada kastedilen, hiç şüphesiz Türk töresinin daima canlı ve ayakta tuttuğu Türk toplumudur. Gerçekten de, bir Türk devleti yıkılırken, Türk töresinin daima canlı ve dinamik tuttuğu Türk toplumu ayakta kalabilmekte ve yeni yeni Türk devletleri kurabilmekteydi. (23)

Xl. yüzyılda topluca Müslüman olup, İslam medeniyeti dairesi içine girerek, İslam dünyasının ortasında arka arkaya devletler kuran Türkler, milli değerlerini bütünüyle koruyorlar ve İslam topluluklarının içinde adeta Orta Asya’daki hayatlarını yaşıyorlardı. İran ve Arap kültürlerinin etkisi yüzeyde kalıyor, Türk toplum hayatının derinliğine nüfuz edemiyordu. Özellikle bayram, doğum, düğün ve ölüm olaylarında eski Türk adetleri hakimdi. (24) Öte yandan Türkler, İslam dünyasında dillerini bütünüyle korumakla birlikte pratik gayelerle yan yana yaşadıkları toplulukların dillerinden de bazı kelime ve kavramlar alıp kullanmışlardır. Mesela “nevruz” bunlardan biridir. Bilindiği gibi nevruz, Farsça kökenli bir kelimedir. Fakat nevruz, aynı zamanda hem Farsların, hem de Türk topluluklarının ilkbaharda yaptıkları bayramın adıdır. Daha açık bir ifade ile söylememiz gerekirse, Türkler, Orta Asya kökenli olan milli bayramlarını İslami dönemde “nevruz” adı altında kutlamışlardır.

Burada hemen belirtelim ki, “Farsların milli bayramı nevruz” ile “Türklerin milli bayramı nevruz” arasında temelde ve özde büyük farklar bulunmaktadır. Her iki milletin nevruz bayramlarında şekli olarak ortak unsurlar bulunmaktadır fakat bu unsurların her iki millette anlamları ve yorumları tamamen farklıdır. Mesela, ateş unsuru her iki milletin bayramında da vardır. Fakat İranlılarda ateş tapınmanın bir objesidir. (25) Bundan dolayı ritüel bir anlam taşımaktadır. Türklerde ise ateş, temizlenmenin ve arındırmanın bir vasıtasıdır. Dolayısıyla eski Türk inancına göre, saflığından şüphe edilen herkesin ve her nesnenin iki ateş arasından geçirilmesi, bir ocağın etrafında döndürülmesi ve hatta bir ateşin üzerinden atlatılması lazımdır. Mesela, Göktürkler, Bizans elçisi Zemarkhos’u her türlü felaketten uzak tutmak için bir ateş etrafında döndürmüşlerdir. (26) Öte yandan Türk Kamları (Şamanları) da, hastayı kötü ruhlardan arındırmayı ateşle yapmaktaydılar. (27)

Ateşin üzerinden atlatılmak suretiyle arındırma adeti Orta Asya Türk topluluklarında korunarak günümüze kadar ulaşmıştır. Orta Asya Türk topluluklarının nevruz adı altında kutladıkları bahar bayramlarının hemen hemen hepsinde bu adet vardır. Türk topluluklarındaki bu adet, sadece nevruz bayramlarında değil, aynı zamanda düğün törenlerinde de gelinin kemik ateşi üzerinden atlatılması ve çevresinde döndürülmesi şeklinde icra edilmektedir. (28)

Türk bayramlarındaki bazı unsurlar İran bayramlarında hiç bulunmamaktadır. Mesela, İran bayramlarında örsün üzerinde demir dövme adeti yoktur. Bu tamamen Türklere has bir gelenektir. Bu geleneğin kökü de Göktürklere dayanmaktadır. Türklerde demircilik ata mesleği durumunda idi. Türklerdeki “tarhan” unvanının demircilikle çok yakın ilgisi vardı. Orta Çağ tarihinin kaynaklarında verilen bilgiye göre, ancak yedi göbekten beri ataları demircilik yapanlar bu unvanı alıp kullanabilmekteydi. Öte yandan, İran tarihinde Farsların demircilik yaptıklarına dair hiçbir bilgi bulunmamaktadır.

Türk bayramlarındaki yarışma türü eğlenceler İran bayramlarında hemen hemen hiç yoktur. Yarışma, eski Türk hayatının en belirgin özelliğidir. Esasen yarışma, mücadele ve üstün gelme fikrine dayanır. Türkler, hayatta kalabilmek için Orta Asya’nın son derece sert ve acımasız tabiat ve iklim şartlarına karşı devamlı mücadele içinde olmuşlardır. (29) Böylece, mücadele ve üstünlük duygusu zamanla onların bütün faaliyetlerine yansımıştır.

İran bayramları Cemşid ve Feridun gibi hükümdarların tahta çıkışı olaylarına dayanır. Türk bayramının oluşumuna ise, Türkün hayatında rol oynayan unsurlar ve olaylar kaynaklık eder. Bunlar tabiat, iklim, büyük felâket, toplu kurtuluş veya özgürlüğe kavuşma gibi bütün toplumu ilgilendiren olaylardır.

Prof. Dr. Salim Koca

Kaynakça:

1 Kaşgarlı Mahmûd, Dîvânü’l Lugati’tTürk, I, Ankara 1939, s. 484; III, 1941, s. 176.
2 J. J. M. De Groot, Die Hunnen der vorchristlichen Zeit, BerlinLeipzig 1921, s. 59: “… und im fünften Monad eine grosse Versammlung am LiongWall. Man bringt dann seinen Ahnen, dem Himmel und der Erde, den Geistern und Göttern Opfer dar.”
3 W. Eberhard, Çin’in Şimal Komşuları, 1942, s. 76.
4 Eberhard, a.g.e., s. 87; Liu Mautsai, Die Chinesischen Nachricten zur Geschichte der OstTurken (T’uküe), I, Wiesbaden 1958, s. 42. “Waerend des 5. Monats pflegen die T’uküe, Schafe und Pferde zu schlachten, um sie dem Himmel zu opfern. Die Maenner spielen gern ein Würfelspiel, und die Frauen Fussball. Sie trinken gegorene Stutenmilch und berauschen sich damit. Dann singen und schreien sie miteinander.”
5 Eberhard, a.g.e., s. 73.
6 Ö. İzgi, Çin Elçisi WangYenTe’nin Uygur Seyahatnâmesi, Ankara 1989, s. 60 vd.
7 Ö. İzgi, a.g.e., s. 56, 57.
8 Liu Mautsai, a.g.e., I, s. 5, 40.
9 O. P. Baharlı, “Eski ve Orta Çağlarda ve Günümüzde Nevruz”, Nevruz, Haz. S. Tural, Ankara 1995, s. 210.
10 Eberhard, a.g.e., s. 67; Tsai Wenshen, Li Te Yü’nün Mektuplarına Göre Uygurlar (840900)), Tapei 1967, s. 37; W. Radloff, Sibirya’dan trc. A. Temir, I, İstanbul 1994, s. 130. Radloff, Çince “maoşı ai” şeklindeki ifadenin Türkçe “buz ayı” olabileceğini ileri sürmüştür.
11 Kaşgarlı Mahmûd, I, s. 347.
12 H. Read, Sanat ve Toplum, trc. S. Mülayim, Ankara 1981, s. 180, 65.
13 Ed. Chavannes, Documents sur le Toukiue Occidentaux, Paris 1900, s. 248.
14 Bkz. Divanü Lûgati’tTürk Dizini, Haz. A. Caferoğlu, Ankara 1972. Kaşgarlı Mahmûd’un Divanı’nda yardımlaşma ile ilgili 46, yarışma ile ilgili 31, yardımlaşma ve yarışma ile ilgili de 114 tane olmak üzere toplam 191 tane kelime bulunmaktadır. Fakat, bu kelimelerin hemen hemen hiçbiri bugünkü Türkçe sözlüğümüzde yer almamaktadır. Bunun sebebi, “yardımlaşma ve yarışma” geleneğinin terk edilmesidir. Geleneğin terk edilmesiyle bu kelimeler de birer birer ölüp gitmiştir.
15 W. Radloff, Sibirya’dan (Seçmeler), İstanbul 1976, s. 173.
16 S. Koca, Dandanakan’dan Malazgirt’e, Giresun 1997, s. 199.
17 B. Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Ankara 1984, s. 143; A. İnan, Makaleler ve İncelemeler, I, Ankara 1968, s. 499.
18 S. Koca, a.g.e., s. 170, 172, 174.
19 A. Vambery, Bir Sahte Dervişin Orta Asya Gezisi, trc. N. A. Özalp, İstanbul 1993, s. 56.
20 J. Strzygonıski, “Türkler ve Orta Asya Sanatı Meselesi”, Türkiyat Mecmuası, III, (1935), s. 40.
21 Ebû Hayyân, Kitâb alİdrâk liLisân alAtrâk, İstanbul 1931, s. 60.
22 Kaşgarlı Mahmûd, (1940), II, s. 25. “El kaldı, törü kalmaz” (Toprak kalır, töre kalmaz. Buradaki “kalmak” fiili “geride bırakmak” anlamında kullanılmıştır. Buna göre söylemek gerekirse, “toprak terk edilebilir, fakat töre terk edilmez.” dememiz gerekmektedir).
23 S. Koca, a.g.e., s. 195.
24 S. Koca, a.g.e., s. 202.
25 H. Güngör, “Ön Asya Kültürlerinde Yeniden Doğuş ve Türklerde Nevruz, Nevruz, Haz. S. Tural, Ankara 1995, s. 36.
26 J. P. Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini, trc. A. Kazancıgil, İstanbul 1994, s. 185; Chavannes, a.g.e., s. 235. “Puis ce furent des sorciers turcs qui purifierent l’envoye romain en le faisant passer a travers des flammes.”
27 J. P. Roux, a.g.e., s. 62.
28 E. E. Bacon, Esir Orta Asya, trc. T. Say, Tercüman, 001 Temel Eser, tarihsiz, s. 93, 94.
29 S. Koca, Türk Kültürünün Temelleri, I, İstanbul 1990 s. 17.

http://www.bilinmeyenturktarihi.com/

Batur Rozi

Miladi 870 – yili kechki quyashning eng axirqi qizghuch nurliri sir deryasining shimalidiki balasaghun’gha qarashliq farab qel’esining xang bilen qangdalghan égiz – égiz sépillirini sus yorutup turatti. Ghur – ghur shamal sheher etrapidiki bostanliqlarning arambexsh nem hawasini uchurup kelmekte idi. Kündüzi quyash teptide tonurdek qizip ketken sheher kochiliri gugum chüshüp, hawa tedrijiy sowushqa bashlishi bilenla uyaqtin – buyaqqa mokidek ötüshüp turghan ademler bilen qaytidin janlinishqa bashlidi…

Sépil üstidiki leshkerler etraptiki shepilerge sezgürlük bilen qulaq sélip, qilich we aypaltilirini ching quchaqlighan halda sürlük qiyapette turushmaqta. Sépil etrapidiki liq su toshquzuwétilgen xendekler kümüsh yilandek sozulup sépilni yögep aylinip, etrapqa wehime tarqitip turatti. Adette sépil astidiki xendeklerge artildurup qoyulidighan asma köwrüklerning hemmisi dégüdek yighiwélin’ghanidi. Sheher qowuqlirimu him étiwétilgenidi. Bular sheherning yéqindin buyanqi mudapi’e ehwalining qattiq küchiyip ketkenlikidin bésharet bérip turatti.

Ay neyze boyi örligen mehel. Sheherning künchiqish tereptiki qowuqi qiya échilip,étini bolushigha chapturghiniche uchqandek yétip kelgen bir közetchi leshker kirip ketkendin kéyin, yene juwazdek ghichildap awaz chiqirip yépilip qaldi…

Muhemmet tarxan kéngeshtin qaytip chilantoruq étigha sekrep mindi – de, uni uchqandek chapturup hesh – pesh dégüche qel’ening künchiqish teripige jaylashqan qoru – jayigha yétip kélip attin chüshti.

Téxiche uxlimay xojayinini saqlap turghan atbaqar yügürüp chiqip atning chulwurini qolidin aldi.

Muhemmet tarxan ayali yulduz’ayimning hujrisigha kirip bexiraman uyqugha ketken töt yashliq oghli ebunesirning péshanisige chokkide birni söyüp qoyup chiqip kétey dep turushigha, bala oyghinip «dada» dep chaqirdi. Muhemmet tarxan balini yotqandin sughurup élip birhaza erkiletti.

– Séni oyghitiwettim – he, börem?

– Méning uyqu bilen xoshum yoq. Apam pepilep yürüp uxlitip qoyuptu. Esli siz kelgende andin uxlimaqchi idim.

– Boptu, bala chéghingda qénip uxliwal, börem. Chong bolghanséri ghem – endisheng köpiyidu, oylaydighan, bash qaturidighan ishliring awup kétidu. U chaghda dadanggha oxshash uxlaymen désengmu uxliyalmay, tanglarni kirpik qaqmay atquzisen.

Kichik ebunesir uning geplirining tégige yételmey hangwéqip qarap qaldi.

– Kichik baligha nediki chüshenmeydighan geplerni qilip … –Dep kayidi yulduz’ayim.

– Toghra, balilar bilen ular qobul qilalighudek derijide sözlishish kérek idi. Men bu shakichik böremni xuddi chopchong bolup qalghan ademdek hés qilip qaptimen emesmu?Biraq uningmu kichik turup «uyqu bilen xoshum yoq» dégini qaltis gep boldi – de.

Muhemmet tarxan balining mengzige axirqi qétim birni söyüp qoyup öz hujrisigha chiqip ketti.

2

Kichik ebunesir hesh – pesh dégüche yette yashqa kirip qaldi. Bu chaghlarda u öz zamanisidiki xéli melumatliq, köpni körgen kishilerdin hésablinidighan atisi muhemmet tarxandin öz yurtining we qoshna ellerning tarixi, örp – aditi we medeniyitige a’it nurghun qisse we riwayetlerni anglap «qulaq mollisi» bolup qalghanidi. Eyni chaghlarda qaraxaniylar tewelikidiki yuqiri tebiqe aqsöngekliri arisida öz ismining keynige özi tughulghan yurtning namini qoshup atash moda bolup qalghanidi. Bundaq moda boluwatqan ishlargha kelgende nahayiti sezgür muhemmet tarxan öz oghli ebunesirning ismining keynigimu u tughulghan kichik sheherning namini qoshup, uni «ebunesir farabi» dep atashqa bashlidi. Uzaqqa barmay bu nam kichik ebunesirning démetlikliri arisida tézla omumliship ketti.

Qaraxaniylar xandanliqi resmiy islam dinigha kirgüche bolghan ariliqta ilgiri – kéyin bolup 300 yildin artuq waqit ötken bolsimu, biraq ereb tili we ereb örp – adetlirining tesiri qaraxaniylar tewesidiki puqralar arisida burunla bashlan’ghanidi. Kichik ebunesirning bowisi uzluq sépi özidin farabliq türklerdin idi. Uning uzluq dégen ismimu tipik qarluqche isim idi. U «güzel, chirayliq» dégen menini bildüretti. Uzluq bowaydin kéyinki zamanlargha kelgende qaraxaniylar tewesidiki yuqiri qatlam kishiliri arisida erebche isim qoyush aditi shekillendi. Shunga ebunesirning dadisigha uzluq boway «muhemmet» dep isim qoyghanidi. Islam dinining tarqilishigha egiship erebche isim qoyush aditining emdila shekilliniwatqan mezgilige toghra kelgen bir zamanda tughulghan muhemmet tarxanmu öz oghligha yenila erebche «ebunesir» dep isim qoyghanidi.

70 Ming qoshun jaylashqan farabni anche kichik sheher dégili bolmaytti. Herbiy qel’e we rabat, soda bazarliridin terkib tapqan bu sheher otrar bostanliqigha jaylashqan talas, balasaghun, qeshqerni tutashturghan qedimki karwan yolining muhim bir tügüni bolup qalghanidi.

Chu, talas we sir derya wadisida sheher hayatini merkez qilghan güllinish weziyiti barliqqa kelgen eyni yillarda farab shehiri qeshqerge yéqin balasaghun’gha qarashliq sheher bolsimu, lékin özige yarisha chirayliq idi. 9 – Esirdiki farab shehiri mani dinidiki uyghur qarluqlirining islamiyettin mudapi’elinish liniyisining aldinqi qarawulida turghachqa, «qarachuq» depmu atilatti. Sultan bilgeköl bahadir qidirxan bilen samanlar xani noh ibni es’et arisida ispijapni talishish urushi yüz bergende, ebunesir farabining bowisi uzluq bilgeköl bahadir qidirxanning qol astidiki herbiy emeldar idi. U urushta xizmet körsetkenliki üchün baj – séliqtin xaliy qilin’ghan kishige bérilidighan «tarxan» dégen shereplik namgha ige bolghanidi.

Samaniylar xani isma’il ibni exmet öz qérindishi nasir ibni exmettin zorluq bilen hakimiyetni tartiwalghandin kéyin, qaraxaniylar hakimiyitidin mudapi’e körüsh üchün sépil soqturup, kéyin qaraxaniylargha qarshi ghazat qilishni bashlidi. Isma’il samani 893 – yili baharda talas, balasaghunlargha keng kölemde hujum qozghidi. Netijide oghulchaq qidirxan balasaghundin «ordu kent» (qeshqer)ge chékinishke mejbur boldi. Isma’il samani sir deryasining ottura éqimidiki istratégiyilik jay talastin taki gherbtiki chu deryasining ayagh éqimighiche bolghan ariliqni, jümlidin muhasiride qalghan taraz shehirini qolgha aldi. Mushu urushta muhemmet tarxan qatarliq herbiy emeldarlarning jan tikip élishqinigha qarimay farab shehiri we uning etrapidiki otrar bostanliqi samaniylar qoligha ötüp ketti. Bu jaylardiki 15 ming kishi esirge chüshüp islam dinigha bey’et qilishqa mejbur boldi. Otrardiki mani chérkawlirining ornigha arqa – arqidin meschitler berpa qilindi. Burutliri xet tartip qiran bir yigitke aylinip qalghan ebunesir farabimu pütün a’ilisi bilen samaniylarning qoligha chüshüp qaldi. 100 Yil dawam qilghan düshmenlik we yollarning étilip qélishi farabliqlar we köpligen toqquz uyghur ahalisini özlirining siyasiy we medeniyet merkizi bolghan qeshqerdiki xaqaniye ahalisidin ayriwetkenidi.Ebunesir baliliq we ösmürlük waq tida qedimki qarluq – uyghur yéziqi we muzikisini öginishke pütün ishtiyaqi bilen bérildi. Eyni yillarda uyghur tili toqquz oghuz tili süpitide pütün türkiy til – edebiyat we ma’aripining ul téshi bolup qalghanidi. U memuriy – siyasiy hayattimu, ilmiy pa’aliyettimu asasiy til idi. Farabi samaniylar sulalisi medeniyitining tesiride mawara’unnehr we xarezimdiki türkiy xelqlerning en’eniwi medeniyitini öginish bilen bille tajik – pars tilini tézla öginiwaldi.

Farabi öz dewridiki edebiyat we matématika penlirini zor qiziqish bilen ögendi. U ottura esir xristi’an dunyasida «üch bilim» dep atalghan grammatika(nehwi), istilistika(ilmiy pasahet), exlaq dersliklirini we töt «bilim» dep atalghan hésab, muzika, gé’ométiriye(hendise), astronomiye(ilmiy nujum) penlirini puxta igilidi. U balaghet yéshigha yéter – yetmey turupla «hirat – merwi ilmi guruhi» dep atalghan tebi’et ilmi guruhining hemme nersini tejribidin ötküzüsh we eqidini emes, eqilni mizan qilish toghrisidiki chonglargha xas soghuqqanliqni telep qilidighan ilghar pelsepiwi qarashlirining qizghin qollighuchisi bolup qalghanidi. Merwi ilmi guruhi bolsa missupotamiyidiki herran, besre tebi’et ilmi guruhining, hindistan we uyghur ilim medeniyet közqarashlirining, jümlidin ottura asiya tebi’et közqarashlirining tesiride shekillen’gen ilmiy izdinish guruhi bolup, grék baktériye medeniyitining en’enisige warisliq qilatti.

Farabi Türkistanda 30 yashlargha kirgüche yashidi. Bu chaghda u özining rohiy jehettin téximu mol bilimge teshna bolup échirqap turghan börige oxshap qalghanliqini hés qildi. Yéngiyache islam dinigha kirip kelgenliki tüpeyli en’eniwi milliy medeniyet bilen yéngi diniy étiqad otturisida peyda bolghan ghayet kélengsiz bir hangning girwikide téngirqap, deldügünüp turghan ottura asiya türkiy xelqlirining béshigha basturup kéliwatqan yoshurun apet birinchi bolup farabini süt uyqudin chöchötüp oyghatti. Ottura asiya tewelikide igiligen bilim we izdinishliri bilen téxi bu qiyin mesilige jawab bergili bolmaytti. Medeniyet jehette bir qétimliq topan balasigha düch kéliwatqan xelqige bu topandin saq – salamet qutulup chiqalaydighan «nohning kémisi»ni yasap bérishni özining bash tartip bolmas burchi dep tonughan farabi bu qiyin tépishmaqning jawabini yéshish üchün öz wetinidin ayrilip, islam dini tarqalghan we tereqqiy qilghan ereb, pars ellirige barmisa bolmaydighanliqini chongqur hés qildi. Mutleq köp sandiki musulmanlarning eksiche tuyghu we héssiyatni emes, belki eqil we tejribini hemmidin üstün orun’gha qoyup adetlen’gen bu ghelite musulman ereb we pars ellirini özliri tarqatqan islam idé’ologiyisini tejribidin ötküzidighan eng yaxshi tejribixana dep qaridi. Chünki islam medeniyiti we islam idé’ologiyisini chüshenmey turup islam étiqadi bilen en’eniwi türk medeniyiti otturisida birdinla peyda bolghan qorqunchluq hanggha mezmut köwrük sélip yol achqili bolmaytti. Islam medeniyiti we idé’ologiyisini chüshinish üchün elwette ereb, pars ellirige bérip medeniyet jehettiki keng kölemlik qédirip tekshürüshni zadila bashtin kechürmey bolmaytti. Bu eyni yillardiki ghayet müshkül bir mesile idi.

Ebunesir farabi öz yurtidin ayrilish aldida yashan’ghan ata – anisi uninggha atap bir top jama’etni qorusigha yighip dashqazan ésip zaraxetme qilip berdi. Muhemmet tarxan herbiy emeldarlargha xas soghuqqanliq bilen ichide oylighanlirini anche bilindürmey uzatqan bolsimu, emma yulduz’ayim ebunesirning boynigha ésilip yighlap haza achmay turalmidi. Bir top jama’etmu yulduz’ayimgha jor bolup bélini potida baghlap, qoligha hasa élip, hasa bilen yerni urup qoshaq toqup haza échiship berdi. Farabi bu qiziqarliq hazini körüp uyghur qarluqlirining ziyade héssiyatchan tebi’itini axirqi qétim tejribe qilip körüwatqandek boldi – de, özining ana wetinidin ayrilish aldida turghanliqini oylap köngli buzulup bi’aram bolushning ornigha eksiche soghuqqanliq bilen külümsirep qoydi. Uning külümsirep turghan soghuqqan chirayigha qarap ana derhal yighidin toxtap hangwéqip qaldi. Muhemmet tarxan bolsa öz oghlining néme üchün külümsirewatqanliqini chüshenmey ejeblinip qaldi. Farabining mengzidiki ashu bir qétimliq soghuqqan külümsiresh yashan’ghan ata – ana üchün ömrining axirighiche yeshkili bolmaydighan tépishmaq bolup qaldi.

3

Farabi shu yürüp ketkenche semerqent we buxaralardin ötüp, ispihan, hemedan sheherliride bir mezgil turup qaldi. U pars zéminida turghan qisqighina birnechche yilliq hayatida islam medeniyitining jénigha jan qoshqan pars medeniyitini zor tirishchanliq bilen qédirip tekshürgendin kéyin toptoghra pütkül islam medeniytining apiridegahliridin biri bolghan baghdatqa qarap yol aldi

Farabi baghdatqa kélip uzaq ötmeyla xelipe muqtedir islam xelipilikining textige olturdi. Bu chaghdiki baghdat gerche özining xelipe me’mun dewridiki güllen’gen hösnini yoqatqan bolsimu, yenila ereb yéziqi we islamiyet medeniyitining merkiziy ochiqi, dunyaning hemme terepliri bilen iqtisadiy we medeniyet alaqiliri üzülmey dawam qilip turghan xelq’ara sheher idi. Baghdatqa yenila herqaysi eller, rayonlardin kelgen her xil diniy étiqad we pelsepiwi közqarashtiki her millet medeniyet erbabliri, alimlar we edibler toplashqanidi. Ular gahida ochuq ilmiy muhakime yaki bes – munazire sheklide, gahida yoshurun halda özlirining tebi’et yaki ijtima’iy hayat toghrisidiki közqarashlirini ipadileytti.

Farabi baghdatqa barghanda ereb tilini bilmeytti. U bu tilni ebubekri ibni sirajiddindin tézla öginiwaldi. U yene baghdatta yashaydighan meshhur xristi’an alimi ebubesher mette ibni yunustin grék tili, logika we tébabetchilik penlirini zoq bilen ögendi. Baghdatqa kélip uzaq ötmeyla u ereb yéziqida murekkep pelsepiwi eserlerni we güzel shé’irlarni yézishqa bashlidi. Ereb pelsepisining bir yürüsh atalghulirigha mexsus lughet tüzüp chiqip, ereb tili xezinisini béyitti. Farabi til we logika jehette öz ustazidin téz éship ketti. Farabining til we logika jehettiki ustazi bolghan ebubesher mette ibni yunus ulugh yunan peylasopi aristotil telimatlirining hamiysi bolup, u aristotil eserlirining ereb tilidiki deslepki terjimisi we sherhisini ishligenidi.

Farabi baghdatta igiligen bilimliri bilen yene qana’et hasil qilalmidi. Shunga u dawamliq öginish niyitide herran shehirige keldi. Herran eyni yillarda missupotamiyidiki muhim bir medeniyet ochiqi idi. U yer matématika we astronomiye qatarliq tebi’iy penlerning tereqqiyatida baghdat shehiridin jiq ilgirilep ketkenidi. Farabi herranda xristi’an dinidiki ataqliq peylasop, doxtur we alim besher mette ibni yunusning ustazi yohenna binni heylandin pelsepe ögendi. U farabigha asasen logika we aristotil pelsepisidin, yene matématika, nezeriyiwi tébabetchilik we pifagor muzika telimatidin telim berdi. Farabi baghdattiki waqtida etrapigha döwe – döwe kitablarni yighiwélip jan – jehli bilen bérilip ögen’genidi. Ashu kitab döwiliri ichide uninggha aristotilning kitablirimu uchrighanidi. Bu hadise farabining aristotilchiliq éqimining ottura esirdiki yéngi bir pelle yaratqan namayendisi bolup qélishigha deslepki seweb bolup qalghanidi.

Farabining ilim yolidiki izlinishlirining chongqurlishishi uningda tebi’iiy halda aristotilgha bolghan qiziqishni peyda qilip qoyghanidi. Özide turghuzulghan tebi’etshunasliq közqarishi we insanperwerlik közqarashlirining türtkisi, shundaqla tuyuqsiz uchrighan aristotil eserliri qelbide qozghighan yéngi intilishler farabini tebi’iiy yosunda u özi merwidiki chéghidila dangqini anglighan ulugh alim – yohenna binni heylan huzurigha bashlap keldi.

Farabi herranda aliksandiriye ilmi guruhidiki xristi’an terjimanlar terjime qilghan aristotil eserliri bilen aristotilning grék yéziqidiki esli eserlirini pütün wujudi bilen bérilip ögendi. U aristotilning «roh toghrisida» dégen kitabini 100 qétim, «mitafizika» dégen esirini 40 qétim, «ritorika» dégen esirini 20 qétim oqup, bu eserlerning tégi – tektige yoshurun’ghan chongqur mahiyetni chüshen’gendin kiyin andin toxtidi. Farabi her bir eserni qayta oqughanda özige téximu yuqiriraq telep qoyatti. Uning mahiyiti, muweppeqiyiti we nuqsanlirini toluq igileshke tirishatti.

4

Farabi baghdatqa ikkinchi qétim miladi 921 – yilliri kelgenidi. U shu qétim kelgenche baghdatta toptoghra yigirme yil turup qaldi. Bu jeryanda u asasen kitab körüp dawamliq ilim öginish, ilmiy tetqiqat bilen shughullinish, her xil ilmiy pa’aliyetlerge qatnishish, ders we léksiyiler oqush, shagirt terbiyilesh, kitab yézish bilen melike bolup ötti. Farabining asasliq eserlirining mutleq köp qismi baghdatta yézildi.

Farabi 941 – yili siyasiy parakendichiliktin bizar bolup baghdattin chiqip ketti. U helep(sham) shehirige bérip, u yerdimu uzun turmayla udul öz yurti ottura asiyagha qarap at saldi. U ana yurtini qewet séghin’ghanidi. Mute’essip rohaniylarning küchi künsanap shiddet bilen ulghiyip, mez’hep majiraliri we siyasiy parakendichilik patqiqigha bashchilap pétip qalghan ereb ellirini uning körer közi yoq bolup ketkenidi. U mushu qaytip kelgenche öz yurtida ta ömrining axirighiche turup qalmaqchi we islam étiqadi bilen en’eniwi milliy medeniyet otturisida peyda bolghan hanggha köwrük sélishtin ibaret ömürlük ishini emelge ashurmaqchi idi. Farabi bashtin – axir öz yurtigha qaytip kétish meqsitide bolghachqa, ta ottura yashtin halqip, qériliq mezgilige qedem qoyghuche ereb elliride öylük – ochaqliqmu bolmay, öz yurtigha qaytip kelgendin kéyin andin öylinishke ishtey saqlap kéliwatqanidi. U gerche ereb elliride yashawatqan bolsimu, öz yurtigha bolghan choghdek méhri – muhebbetning türtkiside türkche kiyinip, bélige qarluqlarche pota baghlap yürüshni qet’iy tashlimidi. Öz ana tili, uyghur muzikisi we örp – aditini qet’iy untumidi.

U ana yurti farab shehirige yétip kelgüche ottura asiya elliride yol boyi léksiye sözlep mangdi. U deslipide mensur ibni noh hökümranliqidiki samaniylar dölitige kélip bir toxtidi. U bu yerde padishahning teklipi bilen «ikkinchi telimat» dégen kitabini yézip, mensur ibni nohqa teqdim qildi. Padishah uning kitabini oqup chiqip, uning danishmenlikige chongqur qayilliq bildürdi we uninggha «aristotildin kéyinki ikkinchi ustaz» dégen shöhretlik namni ata qildi. Farabi yazghan bu kitab ispihan shehiridiki «siwanul hékme» kutupxanisigha qoyuldi.

Farabi öz yurti farab shehirige yétip kelgende uning ata – anisi alliburun alemdin ötkenidi. Gerche farabining dangqi bu yerge alliburun yétip kélip öz igisini saqlap turghan bolsimu, lékin u özi tonushluq bermigüche öz yurtida uni tonuydighan adem chiqmidi. Kichik chaghlirida özi bilen bille oynap chong bolghan birnechche buradirini izlep körüwidi, ularning beziliri ereb istélachilirigha qarshi urushta ölüp ketken yaki urush parakendichiliki ichide qalghan farab shehiridin a’ilisi bilen bille bashqa bir yurtlargha köchüp ketken bolup chiqti. Farab shehiri özining ilgiriki jenggiwar qiyapitini pütünley yoqatqanidi, bazarlardimu göristan jimliqi höküm süretti. Awat restiler chölderep, özining ilgiriki qaynaq halitini pütünley yoqatqanidi, sépillarning uyer – buyerliri chüshüp ala – pasaq bolup qalghan bolup, sépil derwaziliri konirap, ülgüchekliridin chiqip kétey dep qalghanidi. Bu échinishliq menzirilerni körüp farabining közliride ixtiyarsiz yigha qaynidi.

Farabi ottura asiyadiki ijtima’iy parakendichilik tüpeyli öz yurtida uzaq turalmidi. Bu chaghlar qaraxaniylar bilen samaniylar öz’ara zitlishiwatqan, buxarada yan’ghin kötürülgen chaghlar idi.

Farabi öz wetinidin ayrilish aldida özining qelb chongqurluqidiki qayghuluq héssiyatini ipadilep mundaq nezme toqudi:

Cheksimu zexmet – malamet siz tereptin tende jan,

Sine – qelbim siz terepke telpünüp sheyda haman;

Olturalmasmen izimda qozghitip turghach méni,

Zoq, ümid – ikki seweb del siz terepke da’iman.

Qozghilip chiqsam seperge sizdin özge yoq weten,

Ya izimgha qoyghili yoq bir bedel men oxshighan!

Sizdin ewzelrek diyar – el ger te’erriz qilsimu,

Ilkige qelbimni almaq ishqa ashmas héchqachan.

Éghir azabqa patqan halda farab shehiridin yolgha chiqqan ebunesir farabi öz yurtidin qaytip kélip siyasiy parakendichilik ichide qalghan baghdatqa qayta bérishni xalimay, toptoghra demeshiqqe yétip keldi.

5

Farabi demeshq sirtidiki baghlarning biride qarawulluq qilip nahayiti sadda turmush köchürüshke bashlidi. U bu ay – bu künlerde namratliship ketkechke qarawulluq chirighi astidiki yoruqluqtin paydilinip kéchilep yéziqchiliq qilip, özining baghdatta bashlighan ilmiy emgiini qet’iy dawamlashturdi.

Shimaliy süriye hökümrani seypul dewle 934 – yili demeshq shehirini paytext qilip, öz aldigha seltenet tikligendin kéyin seypul dewlening meripetperwerlikte dangqini anglighan farabi anchikim bir qiziqsinish tüpeyli uning huzurigha bérip kelmekchi bolidu. Bir küni farabi eski – tüski türkche kiyimlerni kiygen, üstiwashliri topa – changgha kömülgen halda seypul dewlening yasidaq ordisigha kirip keldi.

Bu chaghda yash padishahning huzurigha toplan’ghan bir top alim – ölima we mötiwer zatlar herxil ilmiy mesililer üstide qizghin söhbetlishiwatatti. Ghérib – ghurwane chiray farabi ordigha kirip kélishi bilenla söhbet qaynawatqan qazan’gha su quyghandek birdinla jimip qaldi. Hemmeylen béshini burap, ordigha bimehel peyda bolup shahane ilmiy söhbetning peyzini uchuruwetken bu «méhman»gha soghuq nur tökülüp turghan közlirini mixtek qadidi. Ularning arisidin héchkimmu farabini tonumidi, shundaqla farabimu ular arisidiki héchkimni tonumidi. Özini daldigha élip xilwet bir baghda qarawulluq qilip, derwishtek xupiyane hayat kechürüwatqan bu «méhman»ning islam ellirige dangqi pur ketken ulugh alim ebunesir farabi ikenlikini kimmu xiyaligha keltürsun?!

Sorun ehlige oxshashla keypi uchqan padishah aldida uninggha zörüriyet yüzisidinla qiya égilip qolini köksige qoyup türkche salam bérip, qilche qorunush hés qilmastin tikilip turghan bu natonush kishini türk elliridin kelgen adettiki bir méhman qatarida biliner – bilinmes bash ling***ip kütüwaldi we soghuqqanliq bilen olturushqa teklip qildi.

– Xalighan jaydimu yaki belgilen’gen jaydimu?– Dep so’al qoydi farabi padishahqa.

Sorundiki hemmeylen téximu heyran bolushti.

– Xalighan jayda,– dep jawab berdi padishah qisqighina jimliqtin kéyin méhmanning rayigha béqishni ewzel körüp.

Farabi kishiler topi arisidin «güs – güs» dessep ötüp toptoghra seypul dewle yénidiki bosh orun’gha kélip olturdi. Bu dörem sorun ehli chöchüp dang qétip qélishti.

Seypul dewlemu bu tep tartishni bilmeydighan qap yürek méhman’gha demalliq qandaq mu’amile qilishni bilelmey temtirep qaldi.

Seypul dewle shu zamanda demeshq ordisida moda bolup qalghan yerlik til bilen pichirlidi:

– Bu yalangtösh sheyx edepsizlik qildi. Men uninggha birqanche so’al qoyup körey. Jawab bérelmise heydep chiqirayli.

– Emir, özingizni tutuwéling. Herqandaq ishqa peqet uning netijisige qarap andin baha bérish kérek,– dédi farabi seypul dewlege shu xil til bilen xitab qilip.

Farabining sözining orunluq ikenlikini ten élishqa mejbur bolghan seypul dewle teleppuzini bir’az yum***ip, farabidin yandurup soridi:

– Siz türk turup bizning tilimizdimu rawan sözleydikensiz. Qarighanda bashqa tillarnimu bilidighan oxshimamsiz?

– Bilimen,– dep jawab berdi farabi qisqila qilip.

Seypul dewle farabining uchisigha kiygen kiyimlirige wekillik qilidighan qara türk ademlerdin emeslikini pemlep ülgürdi we uninggha bashqiche qiziqip qaldi.

Söhbet yene yéngiwashtin eslige keldi. Her xil ilmiy témidiki mesililer otturigha qoyuldi. Köprek seypul dewle teripidin otturigha qoyulghan mesililerge sorundiki alimlar tüzükrek jawab bérelmey kékechlep qélishti. Peqet eski chapanliq farabila bu mesililerge roshen izahat bérip, del jayida jawab bérelidi.

– Insanning qedir – qimmiti eqil we exlaqqa baghliq. Lékin bularning hemmisi insanning bext – sa’aditini eng aliy nishan qilishi lazim,– dédi farabi so’allargha birer qur jawab bérip bolghandin kiyin, özining exlaq we jem’iyet heqqidiki qarashlirini bayan qilip,– yaxshi exlaq bilen eqliy iqtidar insanning qedir – qimmiti bolup hésabliniduki, her bir nersining peziliti uning özidiki ewzellik we érishilgen kamalette, shuningdek uning pa’aliyitide gewdilinidu. Bilim, pelsepe we exlaq bext we güzellikning sherti hésablinidu. Exlaqiy süpetlerge küchlük tesir körsitidighan nerse shexsning bilimi we eqliy bilish derijisidur. Dölet igiliridin taki a’ile bashliqlirighiche telim – terbiye tori hasil qilishi zörür. Telim – terbiye ishida hem mulayim, hem qattiq usul qollinish, chüshinip bilishni yadlap bilishning ornigha dessitish lazim. Insan tebi’etning bir qismi. Jem’iyet mesililiri tebi’et qanuniyetlirige oxshash, uni tebi’et qanuniyetliri bilen hemjehette bolghan qanuniyetler asasida, emeliy pelsepe, exlaq we ilim – pen asasida hel qilish lazim. Jem’iyet kishilerning ortaq yashash zörüriyiti we xahishi boyiche meydan’gha kelgen hemkarliq uyushmisi. Sheher(yaki dölet)ler jahaletlik sheher we peziletlik sheher dep ikkige bölünidu. Yémek – ichmek mesilisini hel qilalmighan sheherler, pul tépish xahishigha gherq bolghan saxtipez sheherler, keyp – sapagha bérilgen, chüshkünleshken sheherler, peziletliridin aynip ketken sheherlerning hemmisi jahaletlik sheherge kiridu. Jahaletlik sheherlerning xelqi heqiqiy bextni bilmeydu, bashliqliri heqiqiy bext üchün xizmet qilmaydu, ularning hayat meqsetliri jismaniy qawulluq, shöhret, keyp – sapa, öz ishtiyaqliridin xalighanche yüz örüsh bolup, buni bext dep bilidu. Öz’ara yardemliship bextke érishishni meqset qilip birleshken kishilerning sheherliri peziletlik sheher hésablinidu. Öz’ara yardemliship bextke érishishni meqset qilghan kishilerning jem’iyetliri peziletlik jem’iyet hésablinidu. Öz’ara yardemliship bextke érishishni meqset qilghan barliq sheher xelqliri peziletlik xelq hésablinidu. Eger barliq xelqler bextke érishish meqsitide öz’ara yardemlishishni yolgha qoysa pütün zéminda ortaq pezilet tiklinidu.

Seypul dewle farabining eqilni lal qilidighan danishmenlikige we qeyerdin sorisa shu yerdin temtirimey jawab béreleydighan hazirjawabliqigha adettin tashqiri qayil bolup, qattiq hayajan’gha chömülgenidi. Shunga u özining farabigha bolghan hörmet we teshekkürini iz’har qilish üchün ordigha yighilghan pütkül jama’etke shahane ziyapet berdi.

Ziyapette farabi seypul dewleni téximu heyran qaldurup, bashtin – axir bir témim ichimlikmu ichmey, shundaqla bir loqma ta’ammu yémey olturdi. Farabining könglini échish üchün qilghili qiliq tapalmay qalghan seypul dewle axirida: «emise muzika anglashni xalamsiz?» Dep soriwidi, farabi derhal bash ling***ip maqulluq bildürdi.

Alimning könglidikini tépiwalghinigha xush bolghan seypul dewle hesh – pesh dégüche öz sariyidiki ataqliq sazendilerni chaqirip kélip neghme qildurushqa bashlidi. Bashqilar sazendilerning chalghan sazliridin mest bolup közliri xumarliship, jayida olturalmay qaldi. Lékin farabi ularning orundash maharitide saqliniwatqan eng nazuk nuqsanlarni bayqap, achchiqigha paylimay ornidin des turup ularni saz chélishni derhal toxtitishqa buyrudi. Seypul dewle bashliq hemmeylen heyran bolup turup qélishti. Sazendiler saz chélishtin chippide toxtighandin kéyin, farabi ulargha sewrchanliq bilen eyb – nuqsanlirini bir – birlep chüshendürüp, muzika heqqide birhaza telim berdi:

– Muzika alemshumul hemjehetlikning muhim bir terkibiy qismidur,– dédi u özining muzika heqqidiki qarashlirini bayan qilip,–men shundaq hésablaymenki, esli zat heriketke ige bolghinigha oxshashla, awazghimu igidur. Anglash sezgüsi barliq insaniy sezgülerge oxshash tebi’iy we gheyriy tebi’iy bolidu. Tebi’iy awaz eng axiri kishige huzur béghishlisa, gheyriy tebi’iy awaz kishige gheshlik we bi’aramliq tuyghusi élip kélidu. Muzikiliq awaz bilish jeryanliridin tashqiri bolghan adettiki awaz bolmastin, belki u muzikiliq telep we ölchem boyiche tapqa kirgüzülüp retlen’gen awazdur. Muzikining meydan’gha kélishi insanning bilish we perq étish, huzurlinish we bizar bolush iqtidari bilen munasiwetlik. Insan özining tughma iqtidari tüpeyli muzikiliq istédatqa ige bolup, muzikiliq istédat tüpeyli muzikiliq awazni perq ételeydu we uningdin tesirlineleydu. Uninggha meniwi mezmun we héssiyat béghishliyalaydu. U muzikiliq tuyghu tüpeylidin shé’iriy héssiyat we ijadiyet bilen shughullinalaydu. Muzika tughma istédat we tughma iqtidar shara’itidin paydilinip bir ilimge aylan’ghan bolup, muzika awazi mu’eyyen qizghinliq, mu’eyyen héssiyatning netijisi bolidu. Muzika emeliy we nezeriyiwi muzikidin ibaret ikki qisimgha bölünidu. Ular bir – birini toluqlap, öz’ara birliship muzika ilmini teshkil qilidu. Ahang ijadchisi choqum chalghu muzikisini pishshiq igiligen bolushi lazim. Nezeriyiwi muzika ritim, mélodiye we ipadileshtin ibaret üch asasqa bölünidu. Ritim shunga hasil bolghanki, u awazlarni eqliy uqumgha layiq roshen nisbetleshtürüshke élip kélidu. Mélodiye shunga hasil bolghanki, u yuqiri – töwen awazlarni roshen nisbetleshtürüshke élip kélidu. Bu ikkisi anglash sezgüsige yölen’gen bolidu. Ipadilesh bolsa anglash we körüshtin ibaret ikki muhim sezgüge yölen’gen bolidu. Bezi muzika küyliri xushalliq peyda qilidu, bezi muzika küyliri muhebbet we qizghinliq iz’har qilidu. Yene bezi muzika küyliri kishilerning tesewwurini oyghitidu. Bu sen’et salametlikke shu menide menpe’etlikki, bedendiki aghriq bezide rohni ajizlashturidu. U chaghda beden bi’aramliq hés qilidu, rohmu bi’aramliq hés qilidu. Chünki uning quwwiti esli zatqa masliship ajizlashqan bolidu. Bedenni dawalashni ishqa ashurush üchün rohni dawalashqa toghra kélidu. Muzikiliq awaz tüpeylidin uningda pa’aliyet hasil bolidu.

– Qarighanda, siz saz we muzikilarni yaxshi bilidighan oxshimamsiz?– Dep soridi seypul dewle farabidin.

Farabi qilche ikkilenmeyla: «he’e» dep jawab berdi. Arqidinla belwéghigha oralghan qutichidin bir tal tarni élip sazendiler qosh qollap sun’ghan udni qoligha élip, tarini almashturup rawrus tengshep pütün wujudi bilen bérilip chélishqa bashlidi. U deslipide baya sazendiler chalghan ereb küylirige qaytilap chaldi. Bu adette köngül échish éhtiyaji üchün ordilarda chélinidighan shox neghmiler idi. Sorundikiler farabining neghmisini anglap rohlinip jayida olturalmay qélishti. Farabi arqidinla özi ijadiy retlep ishligen muqamlarni arqa – arqidin ulap birhaza chéliwidi, olturghanlar deslipide ichide, kéyin ün sélip yighlap kétishti. Néme üchündur uning chalghan neghmisi baya bir top sazendiler öz’ara tengkesh qilip chalghan neghmilerdin nechche hesse artuq tesir qilish küchige ige idi. Farabining ich – ichidin mung qaynaytti. U ömride tartqan pütkül riyazetlirini we ayrilghili nechche on yillar bolup ketken wetinige bolghan séghinish héssiyatini barmaqlirining uchigha yighip turup pütün wujudi bilen bérilip chaldi. Qarighanlargha uning bedini érip, muzikigha aylinip kétiwatqandek bilinmekte idi. Hemmeylen tégi yoq mung deryasigha gherq bolup kétiwatatti. Ularning bedinimu momyadek yumshap érip kétiwatqandek idi…

Alahezel yérim kéche bolghanidi. Farabi özining qanche sa’etlep neghme qilghanliqini özimu bilmeytti. Bir chaghda u saz chélishtin toxtighanda, hemmeylenning öz orunlirida qimirlimay olturushqan péti biraw epsun oqup qaturup qoyghandekla teptekshi uyqugha ketkenlikini kördi. Farabi bir parche baghaqchige xet yézip uxlap ketken seypul dewlening texti payesige qisturup qoyup, putining uchida dessigen péti tikendek yalghuz chiqip ketti.

Seypul dewle tang süzülgende andin oyghandi. U oyghinip texti payesige qisturulghan baghaqchini körgendin kéyinla andin héliqi eski kiyim kiygen sheyxning dangqi alemge pur ketken ulugh alim farabi ikenlikini bildi. Chünki «méning hetta kichik bala chéghimdimu uyqu bilen xoshum yoq idi»…

«Iltipatlirigha teshekkur» dep xet yézilghan baghaqchining keynige «ebunesir farabi» dep chirayliq imza qoyulghanidi. Seypul dewle ochuq chiray, sözmen, melumatliq, tedbirlik, ilim we sen’etni söyidighan, herbiy we siyasiy mahariti üstün adem idi. Seypul dewle sariyigha toplan’ghan sha’ir – edibler, alim – ölimalar ilgiri ötken herqandaq bir xelipiliktin jiq idi. Seypul dewle sariyida mahir yazghuchi sahip ibni ebbed wezirlik qilatti. Etisi farabini ordigha teklip qilip ekélish teklipini birinchi bolup ene shu wezir berdi. Bu teklip seypul dewlening oylighini bilen bir yerdin chiqti. Seypul dewle bir top chaparmenlerni farabini qeyerdin bolsun derhal tépip kélish üchün yolgha saldi.

Chaparmenler farabini etigendin ta namaz esirgiche izlep sheher sirtidiki baghda qarawulluq qiliwatqan yéridin aran tépiwaldi. Farabi orda hayatigha könelmeydighanliqini éytip xelipining teklipini chirayliqche ret qildi.

Etisi namaz bamdattin kéyinla seypul dewle farabi qarawulluq qiliwatqan baghqa atayiten özi kélip uni ordigha teklip qildi.

U birhaza oylan’ghandin kéyin axir ordigha bérishqa maqul boldi. Baghning igisi köz aldida yüz bériwatqan ishlargha ishenmey közlirini uwulighan péti farabini tezim qilip uzitip qaldi.

Farabi seypul dewlening ordisigha kelgendin kéyin, seypul dewle hepte on kün’giche alimning sheripige kün atlimay ziyapet bérip turdi we jama’et aldida uni «dölet ustazi» dep jakarlidi. Farabi shuningdin kéyin dölet ustazi süpitide xelipilikning ilmiy, medeniy pa’aliyetlirige bash bolush bilen birge, bu yerde künlirini her yer – her yerdin kelgen alim – ölima we sha’ir – edibler bilem qizghin hemsöhbette ötküzdi. Seypul dewle waqit tapsila uningdin döletshunasliq we hoquqshunasliq ilimliri boyiche sawaq élip turdi.

– Insaniyet tebi’et tereqqiyatining bir qismi we rawaji. Ijtima’iy hayat hemjehetliki pütkül alemshumul hemjehetlikning bir qismi we rawaji. Insaniyet jem’iyiti alemning takamullishish shekilliridiki asasliq bir halqa,– deytti farabi özining jem’iyet heqqidiki qarashlirini seypul dewlege bayan qilip,– peqet alem tüzülmisi we tereqqiyatining qanuniyitige asaslan’ghandila insaniyet jem’iyitidiki tereqqiyatni, peziletni we adaletni ilgiri sürgili bolidu. Birdeklik tüzülmiside kichik ka’inatqa insan wekillik qilghinidek, chong ka’inatqa alem wekillik qilidu. Insaniyetning bext – sa’aditi pütün pa’al eqil, ilim – penning eng aliy meqsiti hésablinidu. Eqil barliq yaxshiliqning asasidur. Eger kishiler nezeriyiwi bilimler bilen cheklinip, omum qobul qilghan güzellik chüshenchilirini öz pa’aliyitige tetbiq qilmisa, bundaq adet omum qobul qilghan güzellik chüshenchisi boyiche pa’aliyet élip bérishqa tosqunluq qilidu. Awam xelq pelsepisi ikki türge bölünidu: buning biri, exlaq sen’iti bolup, bu tüpeyli yaxshi pa’aliyet we exlaq toghrisidiki bilim hasil qilinidu. Yaxshi pa’aliyet we iqtidar(qa’ide – nizamlar) shular sewebidin kélip chiqidu. Uning sharapitidin güzellik bizning süpetlirimiz bolup qalidu; Yene biri, qa’idilerge da’ir bilim bolup, uning sharapitidin sheher ahalisi güzellikke muyesser bolidu we bu güzellikni saqlashqa iqtidarliq bolidu. Insaniyet jem’iyetlirining peziletlik yaki jahaletlik süpetlirimu bu jem’iyetlerning alemshumul hemjehetlik toghrisidiki pa’al eqilni nezeriye jehette bilip yetken – yetmigenliki we emeliy jehette izchillashturghan – izchillashturmighanliqigha baghliq. Öz tebi’iti boyiche herqandaq kishi shundaq tüzülgenki, u yashash we yüksek kamaletke érishish üchün nurghun nersilerge éhtiyajliq bolsimu, éhtiyajliq bu nersilerni yalghuz özila hel qilip kételmeydu. U bulargha érishish üchün herqandaq nersini teq qilalaydighan ademler birleshmisige uyushushqa mohtajdur. Shu seweblik, peqetla bir – birige hemkarlashquchi nurghun kishilerning birleshmisi arqiliqla her bir kishi bashqilarning yashishi üchün zörür bolghan nersini yaritishqa mu’eyyen derijide hesse qoshidu. Shundaq qilip öz tebi’iti boyiche insaniyet közligen kamaletke érisheleydighan bolidu. Her bir kishi özining ijtima’iy tebi’iti boyiche jem’iyetning bir ezasi süpitide barawerdur. Uning jem’iyet bolup uyushush zörüriyetliri, maddiy – meniwi éhtiyajliri, öz’ara yardimi we pütkül jem’iyetning hemjehetlikidiki orni we hessisi barawer bolidu. Hakimliq we mehkumluq munasiwiti insanning ijtima’iy mahiyiti, jem’iyetning tebi’iy prinsiplirigha, jümlidin eqil we insanperwerlik rohigha zit hadise. Saghlam, peziletlik dölet qulluqtin xaliy, emma bash organ we dölet xadimlirigha ige bolghan bolushi, dölet xadimliri xelqni bextke érishtürüsh iqtidarigha we sen’itige ige bolushi, qisqisi, insanning ijtima’iy we tebi’iy mahiyitige uyghun bolushi lazim. Barliq sheherler bext – sa’adetke érishish üchün xizmet qilishi mumkin. Pezilet eqilning netijisi bolup, nadanliqtin pezilet kütkili bolmaydu. Démek, eqilliq adem peziletlik ademdur. Peziletning eqil – parasetni shert qilishining sewebi shuki, eqil – paraset bilish, perq étish, tallash we ret qilish iqtidarigha ige. Xahish ene shundaq iqtidar arqiliq angliqliqqa kötürülidu. Tallash peqet insan’ghila xastur. Chünki tallash eqliy bilishke tayinidighan muhakime hésablinidu. Yaxshiliq bilen yamanliq iradige asaslan’ghan. Wahalenki, yaxshi yaki yaman heriket peqet insan’ghila xastur. Ijtima’iy barawersizlik we uning ipadiliri alemshumul hemjehetlikke, tebi’et bilen jem’iyetning birdeklikige, insaniyetning tebi’itige zit bolghan illet we késelliktur. Peziletlik jem’iyet mukemmel we hemjehetlikke ige bolghan bir pütün gewde bolup, uning bashqurush sistémisi bolidu.

Seypul dewle farabining sözlirini anglap éghir xiyallargha patti. Uning farabigha bolghan ixlasi hessilep éship barmaqta idi.

Farabi ordigha kélip uzaq ötmey dangqi ereb dunyasigha pur ketken meshhur sha’ir ebuteyib el mutenebbi bilen qedinas dostlardin bolup qaldi.

Seypul dewle farabini ustaz tutqandin kéyin, uninggha orda xezinisining hemmisini échip körsitip xalighanche teminlinishni tewsiye qildi. Farabi bu teklipni qet’iy ret qildi. Seypul dewle uninggha yuqiri ma’ash belgilep bermekchi boluwidi, farabi yene unimidi.

– Ma’ash alsam alay, emma alidighan ma’ashning miqdarini özüm belgilep ete jawabini bérey,- dédi farabi seypul dewlening teklipige kütülmigen jawabni bérip. Farabi etisi etigendila udul demeshq shehirining merkizidiki ayagh tikküchilerning arisigha bérip, ularning ichidiki yashraq birsidin künige nechche derhem kirim qilidighanliqini soriwidi, héliqi mozduz künige ikki derhem kirim qilidighanliqini éytip berdi. Farabi bazardin qaytip kélipla seypul dewlege özining töt derhem ma’ash alidighanliqini éytti. Seypul dewle pewqul’adde töwen bu sanni anglap heyran boldi, emma ret qilishqa pétinalmidi. Chünki u alimning qilghan gépidin peqet yan’ghili unimaydighan jahil mijezini obdan bilip qalghanidi. Bu pul farabi üchün tolimu erzimes bolsimu, u piyade yol méngip we sadda yashap öz pa’aliyitini dawamlashturdi. Seypul dewlening weziri sahip ibni ebbed farabigha bezi teleplerni qoyush bilen bille, uning aldigha qimmetlik sowghilarni qoyghanidi, farabi uning telepliri we sowghilirini biraqla ret qildi.

Farabi seypul dewle huzurida bir yildek turup qaldi. Farabi bu dewrde gerche seypul dewlening hamiyliqigha ige bolghan bolsimu, emma u özini siyasiy ishlar we xususiy paraghettin yiraq tutup, waqitni qedirlep jiddiy ishlidi.

6

Farabi 849 – yili demeshqtin chiqip isma’ilizim pikir éqimi téz sür’ette kéngiyip kétiwatqan misirgha kélip toxtidi. Farabi misirda nurghun alimlar bilen tonushti, ilmiy léksiyiler oqudi we bir qatar ilmiy bes – munazirilerde üstünlük élip, zor hörmet we shöhretke muyesser boldi. Farabi misirdimu uzaq turmay yene demeshqqe qaytip keldi.

Farabi 80 yashqa kirip qalghinigha qarimay xélila tembel we saghlam idi. Qérip qalghan bolushigha qarimay seypul dewle sowgha qilghan perghane arghimiqigha bashqilarni yöligili salmay mineleytti. 80 Yashliq farabi yenila yash waqtidikige oxshashla wezmin, ötkür, tétik bolup, este qaldurush qabiliyitining pewqul’adde yuqiriliqi, tesewwurining tézliki, aldin bayqap bilish iqtidarining üstünlüki, muhakime we nutqining mentiqiliqliqi we obrazliqliqi bilen herqandaq kishini heyran qalduratti. U ömrining axirighiche özining ilghar közqarashliridin zadila yaltaymidi we heqiqet yolidiki japaliq kürishini birer minutmu toxtatmidi.

Farabi intayin kemter idi. Kishiler uningdin da’im: «siz ulugh alimmu yaki aristotilmu?» Dep sorighanda, farabi izchil halda: «eger men aristotil zamanida yashighan bolsam, uning eng aldinqi qatardiki shagirtliridin bolghan bolattim» dep jawab béretti.

Farabi taki ömrining axirighiche ögen’gen bilimlirige qana’etlenmidi, öginish we izlinishni zadila toxtatmidi. Farabi ilim bilenla bolup kétip, ömrining axirighiche öylenmey ötüp ketti.

Ebunesir farabi öz dewrining meshhur ustazi süpitide köpligen shagirtlarni terbiyilep qatargha qoshti. Uning yalghuz shamdila on ming oqughuchisi bar idi. Farabining shagirtliri ichidin islamiyet sherqige tonulghan meshhur alimlardin nurghunliri yétiship chiqti. Uning herrandiki oqughuchiliri arisida eng meshhuri ebu zekeriye yehya ibni edi idi. Yehya ibni edining shagirtliri ichidinmu birmunche meshhur alimlar yétiship chiqqanidi.

Farabi sheherlerni arilap, hetta yiraq – yiraq memliketlerge bérip seyyare nutuq sözleshni peqet qoldin bermigenidi. Yurt – yurt we sheher – sheherlerde ilmiy söhbet we ilmiy munazirilerge qatniship, öz telimatlirini dewr teqezzasigha muwapiqlashturup bayan qilip kelgenidi. Biraq uning barghanla jayda körgini hakimiyettin narazi bolghan xelqning qozghilangliri, hakimiyettiki chiriklik, ichki nizalar idi. Farabi ottura asiyadimu, baghdattimu, süriyedimu, misirdimu adaletsizlik we zulmetning hemme dehshetlik türlirini közdin kechürdi. Shunga u körgenliridin xulase chiqirip mundaq shé’ir yazghanidi:

Her chékin’gen demde tetür bu zaman – dewranigha,

Sen qilip söhbet yételmeysen köngül armanigha;

Barche el bashliqlirining bashliri qatqan tügel,

Hemme bashqa derd yétip aylandimu sewdayigha?

Farabi tinimsiz ilmiy emgiki bilen ottura esir pelsepisi we ilim – penning hemme saheside ghayet zor ilmiy miras qaldurup ötti. Farabi öz ömride 160 parchidin artuq kitab yazdi. U bezi eserliride aristotil we qedimki grék ilmiy miraslirini ijadiy sherhlep jari qildurghan bolsa, yene köpligen eserliride köp tereplimilik musteqil ilmiy we pelsepiwi qarashlirini chongqur mulahiziler bilen bayan qilip chiqti. Farabining aristotil, éwkilid, pitolimi qatarliq grék peylasop we alimlirining eserlirige qarita yazghan sherhliri ularning eserlirini qayta ishlesh, qayta izahlash, éniqsizliqlarni roshenleshtürüp, nuqsanlarni tüzitish arqiliq pütünley yéngi hayatiy küchke ige qildi. Farabi bu xil sherhi eserliride qedimki grék ilghar közqarashlirining nopuzini tiklep, uni yéngi pikir we pakitlar bilen rawajlandurdi. Farabining qarishiche, aristotil we qedimki grék ilmiy miraslirini bundaq ijadiy sherhlesh uni jama’etchilikke tonushturush ishining peqet bashlinishila idi. Farabining meqsiti aristotilning ilghar ilmiy, pelsepiwi közqarashlirini ottura esir islamiyet dunyasigha tetbiq qilish, sherq xelqlirining islamiyettin ilgiriki we kéyinki barliq munewwer ilmiy muweppeqiyetlirini pelsepiwi jehettin yekünlesh, öz zamanisida otturigha qoyulghan bir qatar tarixiy xaraktérlik ilmiy we pelsepiwi mesililerge imkanqeder toghra jawab bérip, insaniyetning algha ilgirilesh yolini yorutup bérish üchün ilmiy pa’aliyet élip bérishtin ibaret idi. Farabi bu tarixiy wezipini özining bir qatar musteqil idiyilerni algha sürgen eserliri bilen orunlap, öz pelsepiwi sistémisini yaratti. Farabining ilghar pelsepiwi sistémisi islamiyet sherqide tebi’etshunasliq we insanperwerlik pikir éqimining rawajlinishigha yéngi yol achti.

Ereb ilghar ijtima’iy pelsepiwi pikirliri we uning öz tereqqiyatidiki zor mesililerning hemmisi farabidin bashlan’ghanidi. U insaniyet medeniyet tarixini qaysi millet we qaysi memlikette apiride bolsun, uni insaniyetning bir pütün medeniyet tarixining ayrilmas bir qismi dep qaraytti.

Farabi öz dewrini, jümlidin öz bilimlirini tarix we bilish tereqqiyatining axirqi pellisi dep jakarlimay, tolimu iptida’iy bir baldaq, hetta alem sirlirini achalmighan bir baldaq dep hésablighanidi. U özining bir ruba’iyside tolimu chinliq we kemterlik bilen bu heqte mundaq dep yazghanidi:

Mewjutluq sirliri xam – pishmay qaldi,

Bu qimmet dur yipqa tizilmay qaldi;

Herkim öz eqliche bir söz dédiyu,

Emma esli sir héch échilmay qaldi.

Farabining qarishiche, téxi alemdiki mewjudiyetlerning sir we qanuniyetliri yéshilmigen, kishiler alem sirlirini bilish yolida köp izlen’gen bolsimu, bilish téxi axirqi pellige yetmigenidi.

Ulugh mutepekkur we medeniyet pehliwani ebunesir farabi miladi 950 – yili mahi rejep(dékabir éyi)ning bir küni demeshqtin belxke kétiwatqanda, demeshqqe yéqin bir jayda mute’essip rohaniylar we ularning hamiylirining zor mal – dunya wede qilip küshkürtüshi bilen özini paylap yürgen qoralliq banditlar teripidin waqitsiz öltürüwétildi.

Alimning jesitini birinchi bolup yene esqalandin demeshqqe qaytip kéliwatqan seypul dewle bayqidi we bu ulugh ustazning jesitige özini étip qan – yamghur yighlidi.

Shu küni seypul dewle resmiy matem libasi kiyip, alimning jesitini tégishlik debdebe bilen depne qildi. Farabining qebrisi demeshq sheher sépilining «bebes seghir» derwazisi yénidin orun aldi.

Sherq xelqlirining ulugh mutepekkuri, iniskilopidik alim ebunesir farabi insaniyetning pütkül bilish tarixida, pen – medeniyet we pelsepe tarixida öchmes töhpe yaritip alemdin ötti! sherqning eng aliy peylasopi we aristotilchisi ebunesir farabi ottura asiya we türkiy xelqler medeniyet tarixining dewr bölgüch wekili bolupla qalmay, belki bir pütün dunya tarixidiki meshhur namayendilerning biri bolup qaldi. «Sherq aristotili», «ikkinchi ustaz» dep shöhret qazan’ghan farabi sherq dunyasi pelsepe tetqiqatining heqiqiy asaschisi. U pelsepige ul saldi we pelsepidiki herqaysi ilimlerning asasini tiklidi. Uningdin kéyin otturigha chiqqan sherq peylasopliri idiyisi ichide uni chiqish nuqta qilmighan idiye yoq déyerlik. Siyasiy, ijtima’iy mesililerde uning shöhriti hergiz pelsepe sahesidiki ornidin töwen emes. Pelsepe soqrat, eplaton we aristotilning qolida dunyagha kélip, ta farabi dewrige kelgüche siyasiy, ijtima’iy mesililer pelsepe oylishidighan eng muhim mesililerning biri bolup kelgenidi. Farabi ghayet zor emgek singdürüp bu ishni peziletlik sheher heqqidiki qarashlirida dunya tarixida tunji bolup utuqluq tamamlighan birdinbir adem bolup qaldi. Farabining shanliq idiyisi ilghar idiyilerning ottura esirdiki yarqin nemunisi süpitide ibin sina, ömer heyyam qatarliq ulugh alimlarning warisliq qilishi arqiliq yawropa medeniyet oyghinishigha we yawropa pantizmigha küchlük tesir körsetti. Shunga farabini hazirqi zaman tetqiqatchiliri «idiye azadliq mutepekkuri», «ilim – pen qehrimani», «rohiy erkinlik, tereqqiyperwerlik we gumanizm üchün küreshküchi jengchi» dep aghzi – aghzigha tegmey teripleshmekte!

Tügidi…

Muhakemetul Lugheteyin

Bismillahir rehmanir rehim

Elhemdulillahi emtazel insane ele ma’iril mexluqati bisherefin nutqi wellisan we ez’here min uzubeti lisanihi we helaweti beyanihi sukkeresh shükri we shehidesh shuhudi wel’imtinan.
Ruba’i
Ey söz bile qilghan aferinish aghaz
Insanni arada eylegen mehremi raz
Chün kun feykun sefhesighe boldi tiraz
Qilghan ani nutq ile baridin mumtaz
Subhanallah ni qudreti kamiledurkim, insanni «xemmertutiynete ademin biyedi erbe’ine sebahan» kerimesi mezmuni birle «elemul esma’ kullehe» qabiliyyeti berdi we ani «elmutekellim» ismi mez’heri qildi ta ol bu mez’heriyyet sherefidin jemi’ mexluqatqa serefraz boldi we bu teshrif bile barsidin imtiyaz tapti.
Ruba’i
Ye’inki chu alemni yaratti me’bud
Alem élige qudret ile berdi wujud
Insan érdi meqsud ki boldi mewjud
Insandin hem hebibi érdi meqsud
Mutekellimki ereb fusehasi belaghet gulbangin sipihr gülshenidin ashurghanda…» dep hezreti mir elishir newa’iyning metnini menki munberge yetküzgüchi erkman buni zamanimiz tili birle qoydum!
Nahayiti shefqetlik we méhriban allahning ismi bilen bashlaymen!
Insanni barche mexluqattin til sherifi bilen üstün we sözlishish lezzeti bilen yüksek qilghan allata’alagha sansiz teshekkür we tügimes hemdusenalar bolsun!
Ruba’i
Ey söz bile qilghan aferinish aghaz,
Insanni arada eylegen mehremi raz.
Chün kun feyekun sefhesighe boldi tiraz,
Qilghan ani nutqile baridin mumtaz.①
Subhani allah, bu néme dégen ulugh qudret: u insan’gha «ademning léyini qiriq seher öz qolum bilen yughurdum» sözining mezmuni boyiche «hemme sözni öginiwélish» qabiliyetini berdi we uni «sözligüchi» namigha ige qildi. Insan bu utuq sharafetidin barche mexluqattin üstün turdi we shu munasiwet bilen hemmidin imtiyazliq boldi.
Ruba’i
Ye’inki chu alemni yaratti me’bud,
Alem élige qudret ile bérdi wujud.
Insan idi meqsud boldi mewjud,
Insandin hem hebibi érdi meqsud.②
Shundaq bir sözligüchi bolghanki, ereb xush tilliri③ yétiklik sadasini dunya gülshenidin ashurghanda, uning bulbulwar tili «men hemminglardin xush til» dégen küyni yangritip ularni tildin qaldurup, warang-churungini basti.
Ruba’i
Ol weqtki ni alem idi ni adem,
Qilmaydur idi bularni suni’ ilki reqem.
Chün ol özining xilqetidin urdi dem,
Mentuqi idi «küntu nebiyyen» fefhem④
Allah bu yaxshilarning yaxshisi, paklarning dostigha bext ata qilsun, uni aman-ésen qilsun, uninggha cheksiz salam we éhtiram.
Söz ehli ormisining bash tergüchisi, söz ünchiliri xezinisining ishenchlik qoghdighuchisi, nezm gülistanining xushnawa bulbuli yeni newa’iy texellusluq elishir (allah uning gunahlirini kechürsun yétishsizliklirini toluqlisun) mundaq deydu:
Söz ünchedur, aning déngizi köngüldur. Köngül pütün menalarni özide mujessem qilghuchidur. Gewher déngizdin ghewwas wasitisi bilen chiqip öz jilwisini namayish qilidu gewhershunaslar ichide öz qimmetini tapidu. Xuddi shuninggha oxshash, köngüldiki söz ünchilirimu nutuq sherifige shu ishning mahirliri wasitisi bilen ériship öz körkini tapidu we öz qimmeti hem mertiwisige qarap yéyilidu we shöhret qazinidu. Gewherning qimmet derijisi bek köptur, hetta bir tenggidin yüz tümen tenggigiche désimu bolidu.
Qit’e
Injuni alseler muferrih üchün,
Ming bolur bir derhemge bir misqal.
Bir bolur hemki shah qulaqqa salur,
Qimmeti mülk ebresi emwal⑤
Izahat
① ey tili bilen yarilishqa bashlighan insanni bir-birige sirdash qilghan allah, u shuning üchün yaralmishning zinniti boldiki, sen uni nutqi bilen hemmisidin serxil qilding!
② allah bu alemni yaratqanda öz qudriti bilen hemmige gewde berdi, közlen’gini insan idi, u peyda boldi. Insandin hem peyghemberi kütülgen idi.
③ bu yerdiki «xush til» atalghusi «söz ustisi» dégen menada ereb tilidiki «fuseha» sözige tengkesh qilindi.
④ u chaghda alemmu, ademmu yoq idi, qudret qoli ularni téxi barliqqa keltürmigen idi. U özining yaralghanliqini jakarlap «men peyghembermen» dédi, buni chüshen.
⑤ ünchini doriliq üchün alsa, misqali bir derhemdin minglap bolidu. Eger uni shah qulaqqa assa birla boliduki, uning qimmeti memliket mülki bilen barawer bolidu.

Buningdin kéyin turidighan üch xil muhim til bar, bularning shaxliri we tarmaqliri intayin köp.Asasliq tillarning menbesi mushu üch xil til yeni türk, fars we hindi tilliridur. Bu tillarning menbesi noh eleyhisselamning oghulliridin bolmish yafes, sam we hamlargha bérip taqilidu, buning qisqiche bayani mundaq:
Noh eleyhisselam topan apitidin nijat tépip quruqluqqa chiqqanda, bu alemde insan jinsidin eser qalmighan idi. Noh eleyhisselam tarixchilar teripidin «ebuttürk» dep atalghan yafesni xeta memlikitige ewetti, «ebulfars» dep atalghan samni iran we turan memliketlirining otturisigha hakim qildi, «ebulhind» dep atalghan hamni bolsa hind yurtigha ewetti. Bu üch peyghemberzadening baliliri we newriliri shu yerlerde aynip köpeydi. Yafesning oghli türklerning bowisidur, uni tarixchilarning hemmisi peyghemberlik taji bilen hemmidin yüksek boldi, risalet mensebi bilen qérindashliridin üstün turdi, deydu. Démek türk, fars we hindi tilliri yafesning, samning we hamning baliliri, newriliri we newrilirining newriliri arisida mana shu yosunda yéyildi… Bu yerde ereb tili bek yuqiri sheref we aliy mertiwige ige bolghanliqi, hindi tili bolsa tolimu töwen derijilik bolghanliqi seweblik aridin chiqirilip, peqet türkiy til bilen fars tilila muhakimige qoyulidu.
Shu nerse melumki, türkler sartlargha① qarighanda ötkür we idrakliq, yaritilish jehettin sap xelqtur. Sartlar bolsa, chüshenche, ilim we pikir qilishta türklerge qarighanda mupessel we chongqurdur. Bu hal türklerning türklerning toghriliqi we tüz köngüllükidin, sartlarning ilim we hünerliridin éniq körünidu. Emma tillirida üstünlük we öksüklük jehettin perq bek chong. Söz-ibare yaritishta türkler sartlardin ilgiri turidu, ular öz tilida menalarni perqlendürüdighan sözler jehettin shu qeder üstünlükke ige bolghanki, xuda xahlisa, öz möritide bayan qilinidu. Türklerning uyghunlishish iqtidarining sartlarningkidin artuqluqigha delil-ispat buningdin layiq bolmayduki, türkler bilen sartlarda yashlarning, qérilarning, chonglarning, kichiklerning öz’ara munasiwiti oxshash derijide bolup, ular öz’ara alaqilishidu, geplishidu, yene kélip sartlarda bilim we zéhin ehli köprek, türklerde bolsa bilimsiz we sadda kishiler sartlargha qarighanda köprek. Shundaq bolushigha qarimay türklerning chongidin kichikigiche, puqrasidin bégigiche dégüdek fars tilidin behrimen bolalaydu, hemmisi öz ehwaligha yarisha sözliyeleydu, beziliri intayin kélishtürüp sözleydu, hetta türk sha’irliri fars tilida güzel shé’ir we shérin maqalilernimu yazalaydu. Lékin sart ulusining eng töwinidin eng yuqirisighiche, ammisidin danishminigiche héchqaysisi türkche sözliyelmeydu hem türkche sözni chüshinelmeydu. Yüzdin belki mingdin biri türkche öginip sözlisimu anglighan adem uning sart ikenlikini biliwalidu, netijide, sözligüchi öz sözi bilen özini mesxire qilghandek bolidu. Türklerning sartlargha qarighanda maslishishchan ikenlikige buningdin küchlük delil yoqki, sartlarning héchqaysisi buni inkar qilishqa pétinalmaydu. Türkiy tilda pikirni mubalighe yoli bilen ipadilesh üchün qollinilidighan birmunche nazuk uqumluq sözler yaritilghanki, buni shu tilning alimliri chüshendürüp bermigüche bashqilar uning tégige yételmeydu. Mesilen:
Esliy teleppuzi hazirqi teleppuzi we menasi [ erkman ]
Qoruqshamaq (qurushmaq)
Öngdeymek (onglanmaq)
Chékrimek (uyqusizlanmaq)
Domsaymaq
Umunmaq (ümtelmek, teme qilmaq)
Osanmaq (bezmek)
Igirmek
Igermek
Öxrenmek (batur boluwalmaq)
Tariqmaq (siqilmaq)
Aldamaq
Arghadamaq (hiyle bilen yengmek)
Ishenmek
Iglenmek (yaralanmaq)
Aylanmaq
Igrenmek (ingrimaq)
Awunmaq
Qistamaq (qistimaq)
Qiynamaq (eyiblimek)
Qozghalmaq
Sawrulmaq (sorulmaq)
Chayqalmaq
Qizghanmaq
Nikemek (tenglimek)
Siylanmaq (izzetlenmek)
Tanlamaq (tallimaq)
Qimirdamaq (qimirlimaq)
Sérpmek (sepmek, chachmaq)
Sirmemek (syrip almaq, yulup almaq)
Sighriqmaq (sighmaq)
Sighinmaq (panah qilmaq)
Qilimaq (qilmaq)
Yalinmaq (yélinmaq, yélinjimaq)
Munglanmaq
Indemek (ündimek)
Térgemek (tergimek, sürüshtürmek)
Téwremek (sanjimaq, tikmek)
Qingghaymaq
Singremek (yumuldap yighlimaq)
Yashqamaq (yashimaq)
Ésqarmaq (xiyal qilmaq)
Köngrenmek (öziche ghezeblinip sözlimek)
Sipamaq (sipimaq)
Qaralamaq (qarilimaq)
Sürkenmek
Köymenmek (bahane qilmaq)
Ingranmaq (ingrimaq)
Töshelmek (yéyilmaq)
Mun’ghaymaq (munglanmaq)
Körüksemek (körgüsi kelmek, séghinmaq)
Bushurghanmaq (ichi pushmaq, azablanmaq)
Buxsamaq (nale qilmaq, boghulmaq)
Kirkinmek (chayqalmaq, pulanglimaq)
Busmaq (mökmek)
Bürmek (pürmek)
Türmek
Tamshimaq
Sipqarmaq (shorimaq, sümürmek)
Chörkenmek (köymek)
Örtenmek
Sizghurmaq (sizdurmaq, sizghuzmaq)
Choprutmaq (tüzlimek)
Jirghamaq (zoqlanmaq)
Bichimaq (pichmaq, kesmek)
Singürmek (singirmek)
Köndeletmek (egmek)
Kömürmek (ghajimaq)
Békirmek (chingitmaq)
Göngürdemek (gudunglimaq, kusuldimaq, pes awazda sözlimek)
Kénergemek (kéngeymek, yéyilmaq)
Gézermek (öngmek)
Doptolmaq (toplanmaq)
Chidamaq (chidimaq)
Tüzmek
Qazghanmaq (qazanmaq)
Qichighlamaq (qichighlimaq)
Kengiremek (kéngeymek)
Yadamaq (yadimaq, jüdimek, oruqlimaq)
Qadamaq (qadimaq)
Chiqanmaq (yanmaq, chapchimaq, shoxshimaq)
Köndürmek
Söndürmek (öchürmek)
Suqlatmaq (sheyda qilmaq)
Bu yüz sözning② héchqaysisigha fars tilidin layiq söz tépilmaydu. Sartlar hetta bu sözlerning köpchilikining menasini chüshinelmeydu. Ular bu uqumlarning bezilirini ipadilimekchi bolsa birnechche sözdin terkib tapqan ibarilerni tüzüshke mejbur bolidu, shuningdimu erebche sözlerning yardimige tayinidu. Türkiy tilda bu xildiki sözler nahayiti köp, biz qarishi pikirde bolghuchilarni qayil qilish üchün yuqirida éytilghan yüz skzdin birnechchisining qandaq ishlinishini misal teriqiside körsitip öteyli:
Katta sha’irlarning mey teswiride mubalighe qilishini bir adetke aylinip qalghan désimu bolidu. Ularning shé’irlirida mey ichishning usulini nazuk jehetlerdin perqlendürüp ipadileydighan sözler intayin köp qollinilghan. Bu sözlerning biri «sipqarmaq» bolup, buningdin artuq mubalighini tépish tes. Türkiy shé’irda mundaq bir bashlanma béyit bar:
Béyit
Saqiya tut bade kim birlehze özümdin baray,
Shert bukim, her néche tutsang lebaleb sipqaray③.
Bu «sipqaray» sözi ipadiligen uqumni farsche shé’irda ipadileshke toghra kelse, néme ilaj qilghili bolsun? Türkiy tildiki shu xil sözlerning yene biri «tamshimaq» bolup, bu söz meyni biraqla ichiwetmey az-azdin ichip lezzetlinish menasini bildürüdu. Bu nazuk uqumning türkiy shé’irda qandaq ipadilen’genlikini munu bashlanma béyittin körüshke bolidu:
Béyit
Saqi chu ichip manga tutar qosh,
Tamshi-tamshi ani qilay nosh④.

① bu eserde türkiy tilliq xelqler «türk», farsiy tilliq xelqler «sart» dep atalghan.
② biz asaslan’ghan metnde toqsan sekkiz söz bérilgen. Buning ichidiki bir qisim sözlerni hazirche éniqlap chiqalmighanliqimiz üchün bu yerge kirgüzmiduq.
③ ey saqi, manga mey tut, men uni ichip birdem öz xudumni yoqitay.Shuni shert qilimenki, herqanche toldurup quysangmu biraqla sümürmeymen.
④ saqi özi ichip, manga qosh qedeh tutti, men uni tamship-tamship ichimen.
(dawami bar)

«buxsamaq» sözi bir türkiy shé’irning bashlanma béytida mundaq qollinilghan:

Béyit

Hijr enduhide buxsabmén bile alman nétey,

Mey ilajimdur qopup deyrifenaghe ezm itey①.

Farsiyguy türk begler we begzadiler «buxsamaq» uqumini fars tili bilen ipadilimekchi bolsa, qaysi sözni qollinar?

Shé’irning asasi we merkizi ishqqa baghlinidu. Ashqliqta yighlashtin tolaraq yüz bérip turidighan halet yoq, lékin yighlash her xil bolidu. «yighlamsinmaq» sözi türkiy shé’irda mana mundaq qollinilghan:

Béyit

Zahid ishqin déseki qilghay fash,

Yighlamsinuru közige kélmes yash②.

«ingramaq» bilen «singremek» derd bilen yoshurunche asta yighlash menasida bolup, ikkisining otturisida chong perq yoq. Türkchide mana mundaq bir bashlanma béyit bar:

Béyit

Istesem dewr ehlidin ishqingni pinhan eylemek,

Kécheler gah ingramaqdur adetim gah singremek ③.

Fars tilida bu sözlerge layiq söz yoq. U halda sha’ir néme qilalisun? «siqtamaq» sözi «yighlamaq»ning mubalighe bilen éytilishi bolup, türkiy shé’irda mundaq qollinilghan:

Béyit

Ol ayki küle-küle qiraghlatti méni,

Yighlatti méni démeyki siqtatti méni④.

Ün sélip yighlash menasini bildürüdighan «ökürmek» sözi bir türkiy shé’irning bashlanma béytida mundaq qollinilghan:

Béyit

Ishim tagh özre heryan eshik seylabini sürmekdur,

Firaq ashubidin herdem bulut yangligh ökürmekdur⑤.

Fars tilida «ökürmek» bilen barawer kélidighan söz bolmighanliqi üchün, farsiyguy sha’ir mana mushundaq bir nazuk uqumni ipadilesh imkaniyitidin mehrum qalidu. Yene «yighlamaq» ning «ökürmek» türi bilen qatardash «inchikirmek» türimu bolup, inchike awazda yighlashqa qaritilidu. Bu söz türkiy tilda mana mundaq qurulmining terkibide kelgen:

Béyit

Cherx zulmidakim boghzumni qirip yighlarmén,

Igirur cherx urur inchikirip yighlarmén⑥.

«yighlamaq» ning yene bir xilini bildüridighan «hay-hay» sözini ishlitishte farsiyguylar özlirini türkiyguylargha shérik qilidu. Biraq bu sözmu türkiydur. Peqirning munu chüshürge béyiti hemmige melum:

Béyit

Newa’iy ol gül üchün hay-hay yighlama köp,

Ki hey dégünche ni gülbun, ni ghunche, ni gül bar⑦.

① judaliq derdide tunjuqup néme qilarimni bilelmidim, qopup meyxanigha mangmaqtin bashqa néme ilajim bolsun?

② zahid ishqini ashkara qilmaqchi bolsa, közidin yash chiqarmay yighlamsiraydu.

③ ishqingni xeqtin yoshurmaqchi bolsam, aditim kéchiche gahi ingrap, gahi öksüp yighlashtur.

④ u güzel küle-küle méni chetletti, méni mundaqla yighlatmidi, belki zar-zar yighlatti.

⑤ méning ishim taghlarda köz yéshimni heryan’gha seldek aqquzush, piraq derdidin herda’im buluttek hönggirep yighlash bolup qaldi.

⑥ pelek zulmidin boghuzumni qirip yighlaymen, igirilgen chaq awazidek chirqiraq ün bilen yighlaymen.

⑦ ey newa’iy, u gül üchün anche bek yighlap ketme, chünki, hedégüche gül tüpi bolsun, gülning özi bolsun, hemmisi tügeydu.

Türkiy tilda nazuk menaliq sözlerdin «qimsanmaq» bilen «qizghanmaq» töwendiki béytta mundaq qollinilghan:
Béyit
Izaringni achargha qimsanurmén,
Weli él körmekige qizghanurmén①.
Farsiyguy sha’irlar mundaq nazuk menalarni ipadilesh imkaniyitidin mehrumdur.
Ashq ayighigha tiken sanjilmaqni ipadileshte farsiyguylar«xar» sözi bilen aware bolushidu. Janni bek qaq***idighan «chökür» sözige layiq kélidighan söz ularda yoq. Bu söz türkiy shé’irda mundaq qollinilghan:
Béyit
Chökürlerkim séning yolungda tüyürülmish ayaghimgha,
Chékip ol koy gerdin sürme tartarmén qaraghimgha②.
Ishq yolida öz mehbubini körüshke muyesser bolghan ashqning uning yüzige ümid bilen telmürüshi nahayiti tebi’iy bir ehwal. Lékin sartlarda bu uqumni ipadileydighan söz yoq, hetta shuninggha yéqin kélidighan sözmu yoq. Bu söz türkiy tilda mundaq qollinilghan:
Béyit
Tökedur qanimni herdem közlering baqip turup,
Kim néche yüzümge baqqaysén yiraqtin telmürüp③.
Türkiy tildiki «yasanmaq» sözi fars tilida «areste» yaki arayish» sözi bilen ipadilinidu, lékin lékin «yasanmaq» sözining mubalighe türi bolsan «bézenmek» sözi üchün ularda söz yoq. Bu söz türkiy tilda mundaq kélidu:
Béyit
Érur bes chu husnu melahet sanga,
Yasanmaq, bézenmek né hajet sanga④.
Türkiy tilda köz bilen qashning ariliqi «qabagh» déyilidu. Lékin sartlarda bu ezaning nami yoq. Güzeller teswirlen’gen bir mesnewide bu söz mundaq qollinilghan:
Béyit
Mengizleri gül, gül, muzheleri xar⑤,
Qabaghlari kéng-kéng aghizlari tar.
Ashqlarning yighlap yash töküshliri ah urush we ulugh-kichik tinish asasida roy béridu. Türkiy sha’irlar ulugh-kichik tinishni chéqin’gha, ah urushni ildirim (güldürmama) gha ox***idu:
Béyit
Firaqing ichide ulus örtemekke ey mahim,
Chaqindurur demimu ildirimdurur ahim⑥.
Fars tilida chéqin we ildirimdek éniq we gewdilik ikki nersige at qoyulmighan bolup, bu uqumlar «berq» we «sa’iqe» dégen erebche sözler bilen ipadilinidu.
Güzellerning hösni teswirlen’gende, türkiy sha’irlar chongraq xalni «méng» dep ataydu, emma fars tilida buning éti yoq. Bu söz türkiy shé’irda mundaq qollinilghan:
Béyit
Aningkim al énginde méng yaratti,
Boyi birle sachini téng yaratti⑦.
Fars tilida söz yétishmeslik ehwali nahayiti köp bolup, bularni bir-birdin éytishqa toghra kelse, gep bek uzirap kétidu.

① yüzüngni échishni bekmu arzu qilimen, lékin bashqilarning körüp qélishidin qizghinimen.
② séning yolungda putumgha sanjilghan chéqir tikenlerni chiqirip, uninggha shu yerning topisini yéqip, közümge sürme qilip sürimen.
③ «qachan’ghiche manga yiraqtin telmürisen» dep tikilgen közliring méning qénimni töküdu.
④ güzelliking yéterlik tursa sanga yasinish, bézinishning néme hajiti?
⑤ muzheleri xar kirpikliri xuddi tiken.
⑥ piraq oti bilen kishilerni köydürüshte, dimim chéqin, ahim güldürmamidur.
⑦ uning qizil mengzide meng yaratti, uning boyi bilen chéchini teng yaratti.
«tejnis»① we «iyham»②din paydilinish sha’ir-edibler ichide nahayiti omumiy bir ehwal. Shé’irge alahide reng béridighan bu xil söz sen’iti üchün fars tiligha qarighanda türkiy tilda imkaniyet téxxmu köp. Mesilen, «at» sözini birinchidin «nam» menasida, ikkinchidin «minidighan at» menasida, üchinchidin tashni yaki oqni étishqa buyrughandiki «at» menasida qollinishqa bolidu. Bu söz shé’irda mana mundaq qollinilghan:
Nezm
Chün periyu hürdur ating bégim,
Sür’et ichre diw érur ating bégim.
Her xeden’gikim ulus andin qachar,
Natewan janim sari ating bégim③.
Bu ikki béyit toluq tejnis bolup, buni peqet türkiy sha’irlarla yazalayduki, sartlar yazalmaydu. Bu xil shé’ir shekli «tuyugh» dep atilidu. Bu heqte aruz toghrisidiki «mizanul ewzan» namliq kitabta chüshenche bérilgen.
Jümlidin «it» sözimu mushuninggha oxshash üch xxl menada kélidu, mesilen:
Ey reqib, özni anga tutsang hem it,
Bizge rehim eylep aning koyidin it.
Gerche bar dewzexche ishqning sholisi,
Bizni öz ilking bile ol sari it④.
«tüsh», «yan», «yaq» sözlirinimu shundaq üch xil menada qollan’ghili bolidu. Üch xil menada qollan’ghili bolidighan mundaq sözler tolimu köp. Birmunche sözlerni töt xil menada qollan’ghili bolidu, mesilen: «bar» sözini birinchidin mewjudluq menasida, ikkinchidin barmaqqa (bérishqa) qilin’ghan buyruq menasida, üchinchidin «yük» menasida, tötinchidin «méwe» menasida qollan’ghili bolidu. Bezi sözler hetta besh xil menada qollinilishimu mumkin. Mesilen, «saghin» sözi bir yerde yad qilmaqqa (etmekke) qilin’ghan buyruqni bildürse, bir yerde «sütlük qoy» menasini bildüridu, shuningdek bu sözni ishq yolidiki mes, mejnun we bimar sözlirining herbiri ornida qollinishqa bolidu. Bezi sözlerge uningdin köp menalarni yükleshkimu bolidu. Mesilen: «tüz» sözi bilen oq yaki neyzige oxshash tüz nersilerni ipadileshkimu, tüptüz dala menasini ipadileshkimu, «tüz kishi» diki «tüz»ni ipadileshkimu, sazni tüzmekke «tengsheshke) qilin’ghan buyruqni ipadileshkimu, ikki kishini yarashturush menasini ipadileshkimu, bir olturushning lazimetliklirini orunlashturush menasini ipadileshkimu bolidu. «kök» sözimu shundaq köp menada istémal qilinidighan sözlerdin bolup, «asman» menasida, «ahang» menasida, tikken ösümlükning köklishi menasida, «qadaq» menasida, «kök ot» menasida qollinilishimu mumkin. Mundaq üch xil, töt xil we uningdinmu artuq menalarda qollinishqa bolidighan sözler intayin köp bolup, bundaq ehwalni fars tilida uchratqili bolmaydu.
«waw» guruppisidiki tawushlarni⑤, «ya» guruppisidiki tawushlarni⑥ bir-birige qapiye qilish farsche shé’irlardimu körülidu, lékin ikki xildin ashmaydu, «waw» guruppisidiki tawushlar «xod» «dud», «zor» «nur» sheklide, «ya» guruppisidiki tawushlar «bir» «shir» sheklide qapiyelishidu. Türkiy shé’irlarda buxil qapiye töt xilgha yétip baridu. Mesilen:
«ot» köyidighan ot.
«öt» ötmekning buyruq shekli.
«ut» utmaq (yengmek) ning buyruq shekli.
«üt» teleppuzi hemmidin tar bolup, ütlimek (quyqilimaq) tiki «üt» menasini bildüridu.
Yene mesilen:
«tor» «torgha chüshmek» tiki tor.
«tur» teleppuzi yuqiriqi sözdin tarraq bolup, qush öltüridighan yaghachni bildüridu.
«tör» teleppuzi yuqiriqi sözdin tarraq bolup, öyning töri, dégen uqumni bildüridu.
«tür» teleppuzi hemmidin tar bolup, türmekning buyruq sheklidur.
«ya» guruppisidiki tawushlarning qapiyelishishige kelsek, bular üch xildin ashmaydu, mesilen:
«béz» buni sartlar «qudud» (bez göshning bézi) deydu.
«biz» «ma» yaki «nehnu» (birinchi shexs köplük almash) menasida.
«biz» «derefish» (bigiz) menasida.
Yene mesilen:
«tér» termekning buyruq shekli.
«tér» teleppuzi yuqiriqi sözdin tarraq bolup, sartlar uni «ereq» yaki «xoy» (ter) deydu.
«tir» teleppuzi hemmidin tar bolup, oq menasini bildüridu.
Söz tallashqa keng imkaniyet yaritish we qapiyege asanliq tughdurush üchün birqanche herpni bir-birige jorlashturushqa yol qoyulidu. Jümlidin elf («a» élip) bilen ha (h) bir-birige qapiye bolalaydu. Mesilen: «era» sözini «sera» we «dera» bilen qapiye qilishqa bolidu. «sere», «dere» bilen qapiye qilishqimu bolidu. «yeda» sözini «seda» bilen qapiye qilishqa bolidu, «bade» bilen qapiye qilishqimu bolidu. Waw(w) bilen zemme ( ___ ning üstining del otturisigha bir , (pesh) kelgen herpning teleppuzi yeni oqulushi) bir-birige jor bolalaydu. Mesilen, «irur» sözini «hür», «dur» sözliri bilen qapiye qilishqa bolidu. «ghurur», «zörür» sözliri bilen qapiye qilsimu bolidu. Ya(y) bilen kesre(zir belgisi) mu bir-birige jor bolalaydu. Mesilen, «aghir», «baghir» sözlirini «sadir», «qadir» sözliri bilen qapiye qilishqa bolidu. «te’xir», «teghyir» sözliri bilen qapiye qilishqimu bolidu. Halbuki, fars tilida buninggha imkaniyet yoq.
Bu tilning (türkiy tilning) yasighuchiliri köp nersilerde ushshaq tereplerni nezerde tutup, nazuk mezmun we menalar üchün sözlerni yasighanki, buning ispatliri birmunche misallarda körsitildi.

① tejnis ahangdash sözlerdin paydilinish sen’iti.
② iyham ikki bisliq sözlerdin paydilinish sen’iti.
③ xénim, séning éting hür-peridur, séning éting sür’ette diwige oxshaydu, sen kishiler özini qachuridighan oqliringni méning ze’ib jénimgha qaritip atiwergin.
④ hey reqib, sen özüngni uning éti hésablisangmu, manga rehim qilip uning kochisidin it (yit , yoqal), ishq oti dewzex otidek bolsimu méni öz qolung bilen shu terepke it (itter).
⑤ «waw» guruppisidiki tawushlar «w» herpi bilen ipadilen’gen tawushlar.
⑥ «ya» guruppisidiki tawushlar «y» herpi bilen ipadilen’gen tawushlar.
Türkler ghiza we yégili bolidighan her xil nersilerni «yégülük» deydu, sartlarning köpchiliki hetta hemmisi yémeknimu, ichmeknimu «xordeni» sözi bilenla ipadileydu. Sartlar chong qérindishi bilen kichik qérindishining ikkilisini «berader» deydu, türkler bolsa chongini «agha». Kichikini «ini» deydu. Sartlar chong-kichik qiz qérindashlirini oxshashla «xaher» deydu. Türkler bolsa chongini «igiche», kichikini «singil» deydu. Türkler atisining agha-inilirini «apagha» deydu, anisining agha-inilirini «taghayi» deydu. Sartlar bularning héchqaysisigha at qoymighan bolup, erebche «emm» we «xal» sözlirini ishlitidu, shuningdek «kükültash», «eteke», «inige» lerni türkche söz bilen éytidu. Ular hemmige ayan bolghan «aq öy» ge «xergah» dep at qoyghan bolsimu lékin aq öyning herqaysi qisimlirining köpchilikini,

mesilen, «tünlük», «üzük», «torluq», «basruq», «chigh», «qanat», «köznek», ugh», «baghish», «busagha», «érkéne» qatarliqlarni türkche söz bilen ataydu. «aw» bilen «qush»ning padshahlar resm-yosuni boyiche ayrim-ayrim ish ikenlikige qarimay ikkilisini «shikar» deydu. Owda asasiy közlen’gen nerse kiyik bolup, türkler uning erkikini «hüne», chishisini «qulchaqchi» deydu, suyqunning erkikini «bughu», chishisini «maral» deydu, sartlarda bolsa «ahu» we «gewezen» din bashqa nam yoq. Ghewgheliq we japaliq owlarning biri tongguz owi bolup, türkler uning erkikini «qaban», chishisini «mikijin», küchükini «chürpe» deydu. Sartlar bolsa hemmisini «xok» yaki «goraz» sözi bilen ataydu. Emdi qushqa kelsek, uningda asasliqi ilbasun yeni ördektur. Sartlar «ilbasun»ni bilmeydu. Türkler ördekning xorizini «süne», mikiyinini «burchin» deydu. Sartlar bolsa buningghimu at qoymighan bolup, ikkilisini «murghabi» deydu. Ördekning her xil türini bilidighan qushchilar ularni «chörke», «irkesoqtur», «almebash», «chaqirqanat», «témurqanat», «aleledghe», «alepeke», «baghchal» qatarliq yetmish xilgha yetküzidu, sartlar bolsa hemmisini «murghabi» depla tügishidu, eger ayrish zörür bolsa türkche éti bilen ataydu. Atning türini bildüridighan «tobuchaq», «arghumaq», «yeke», «yabu», «tatu» qatarliqlarnimu türkche deydu. Atning yéshini bildüridighan sözlerning köpchilikinimu türkche éytidu, bulardin birla «qulun»ni «kurre» deydu, qalghan «tay», «ghonan», «dönen», «tolan», «chirgha», «lan’ghe» qatarliqlarni sözge ustaraqliri türkche deydu, köpchiliki bolsa bularnimu bilmeydu. Atning igirini «zin» désimu, lékin uning «jibilker», «hena», «toqum», «jarligh», «ularchagh», «ghanjughe», «chilbur», «qushqun», «qantar», «töfek», «toqa» qatarliq qisimlirining köpchilikini türkche éytidu. Qamchini «tazyane» désimu, lékin böldürge», «chopchurghe»lirini türkche deydu. «jébe», «jewshen», «köhe», «qalqanduruq», «qarbichi», «kijim», «ahe» qatarliq urush qorallirinimu türk tili bilen éytidu. Adettiki kiyim-kécheklerdin «destar», «qalpaq», «newruzi», «töpi», «shirdagh», «dekle», «yilek», «yaghligh», «térlik», «qur» qatarliqlarning hemmisini türkche éytidu. Yémekliklerdin qoyning bezi ezalirigha at qoyghan bolsimu lékin «arqe», «ashughluq ilik», «yan söngek», «qaburgha», «igik», «orta ilik», «boghuzlaghu» qatarliq ezalirini türkche ataydu. Shuningdek «qaymagh», «qatlame», «bulamagh», «qurut», «olabe», «mantu», «quymagh», «örkemech», «qimiz», «sürme», «baxsum», «boze», «tutmach», «umach», «kömech», «talqan» qatarliq yémek-ichmek namlirinimu türkche ataydu. Mundaq ushshaq-chüshshek tereplerni körsetkili tursaq bek köp, gep uzirap kétidu.
Yene türkiy tilda bezi sözlerning axirigha bir «ch» tawushi qoshulup «yetkech», «étkech», «barghach», «yarghach», «tapqach», «satqach» qatarliq shekiller hasil qilinip sür’et tipidiki bir xxl mena ipadilinidu. Bezi sözlerning axirigha bir «r» tawushi qoshulup «bilekör», «qilakör», «kétekör», «yétekör» qatarliq shekiller hasil qilinip mubalighe we tirishish menasi ipadilinidu①. Yene reng we süpetning derijisini ashurush üchün uning aldinqi tawushigha bir «p» yaki «m» tawushi qoshulup «ap’aq», «qap-qara», «qip-qizil», «sap-sarigh», yop-yomulaq», «yep-yesi», «ap-achugh», «chop-choqur», «kom-kok», «yam-yéshil», «bomboz» qatarliq shekiller hasil qilinidu. Yene bezi sözlerning axirigha «wul» qoshumchisi qoshulup padshahliqning herbiy yaki bezm ishlirigha bashliq bolghanlarning xas süpiti ipadilinidu. Mesilen: «hirawul», «sozawul», «patawul», «kitpawul», «yasawul», «bekawul», «shighawul», «daqawul» dégen’ge oxshash. Lékin sartlar buningdin mehrum. Türkiy tilda yene bezi sözlerning axirigha bir «l» tawushi qoshulup, shey’ining melum süpette turaqlishishini bildüridighan «qahal», «yasal», «qabal», «tonqal», «bu qal», «tosqal», «süyürghal» qatarliq sözler yasilidu.
Shu qeder mol, nazuk uqumlarni ipadileydighan bu söz-ibareler birer kishi terepidin mulahize qilinip, ularning heqiqiy haliti körsitip bérilmigenliktin, hazirghiche yoshurun halette turup keldi. Bilimsiz hem béli bosh türk yigitliri asan, dep fars tili bilen shé’ir yézishqa bérilip ketti. Wehalenki, eger ular yaxshi mulahize qilip körgen bolsa, öz tilidiki shu qeder keng imkaniyetni tapqan we bu tilda her xil pikirni ipadilesh, xush sözlük, sha’iraniliq we dastanchiliq sen’etlirini körsitish téximu asan bolidighanliqini chüshen’gen bolatti we emeliyettimu asan idi. Yuqirida türkiy tilning omumiyiti shunche deliller bilen ispatlap körsitildi. Roshenki, bu xelq ichidin chiqqan talant igiliri özlirining salahiyet we talantlirini öz tili turghan yerde bashqa til bilen namayan qilmasliqi kérek idi we mundaq ishqa kirishmesliki kérek idi. Eger her ikki tilda yézish qabiliyiti bolsa, öz tilida köprek yézip bashqa tilda azraq yézish kérek idi. Bek éship ketkendimu ikki til bilen oxshash yézish kérek idi. Shu éhtimalgha hergiz yol qoyghili bolmayduki, türkiy xelqlerning talant igiliri pütünley fars tili bilen shé’ir yazsun-de, türkiy til bilen yazmisun, belki köpchiliki yazalmisun, yazsimu xuddi sartlar türkiy til bilen yazghan shé’irdek xush söz türkler qéshida oquyalmisun we ötküzelmisun, oqusimu her sözidin yüz eyib tépilip, her jümlisi yüz étrazgha uchrisun.

_______________________________

① bu yerde azraq éniqsizliq bar.

Tügidi

Ataqliq uyghur sha`iri we tarixchisi Molla Shakir Uyghur kilassik edebiyat we tarix sehipiside közge körün’gen töhpisi bar shairlardin bolup hésablinidu. 
Molla shakir 1802- yili tughulghan bolup, wapati toghriliq éniq melumat yoq, “ zepername “ aptorning yirik emgeklirining biri bolup, bu eserning birnechche xil qolyazma nusxisi saqlanmaqta. Bu dastanda aqsu xelqining manju istibdatlirining zulmigha qarshi körishi we baturlarche élip barghan urushliri teswirlen’gen bolup, biz bu qétim bu eserning “ aqsu edebiyati “ jurnilining 1981- we 1982- yilliq sanlirida tonushturulghan nusxisi asasida tor bétimizge yolliduq. Bu nusxida esli eserning tiligha sadiq bolush asasida burunqi uyghur élipbesige kirgüzülmigen “ ö, ü “ herpliri hazirqi imla qaydisi boyiche qoshuldi. Uningdin bashqa söz ibariler özgertilmey eyni boyiche bérildi. 

Zepername 

Mubarek ati ati xuja Seyid Jama,

Oler qutbi eqtap sahip kamal.

Ulugh kishi meniside

Besharet bérip erdi xeyri besher,

ademning yaxshisi

Didi chini machin’gha eyleng seper.

Bar ermish bu machinda shehri kétek,

Qiriq sheher dédi beziler qiriq yek.

Dua bilen eyleng ularni halak,

Hemme qewmi bed qaghusi ziri xak. Topa astida

Barursiz mazar tagh bile erdewil, aqsuning burunqi nami

Öter ömringiz dewri on ikki yil.

Ki abad étip eylengiz xaniqah,

………………………………………..

Bolur ol zemin menzili tekyegah.

………………………………………….

Ata eylimigey heq sanga bir oghul,

Köngül bolmaghay shadliqtin mulul.

Mubarek ati mewlewi ershidin,

Özi qutpdur murshidi rahidin. Din yoligha bashlighuchi

Musulman bolur taghda tughluq tömür,

Bolup ehli islamda etkey ömür.

Ile shehrini dini islam achip,

Jehan sephesighe jawahir sachip.

Ilening ati erdiki bolghusun,

Bayan eyleyin mexpi söz qalmasun.

Ular menzili boldi boldi shehiri küsend,

Bolup mexpi sözlerdin agahsen.

Küsendning ati boldi andin kucha,

Kuchada bolur menzili tekyegah.

Kucha shehrining chöresi tashdur,

Xojam menzili kim chahar baghdur.

Kucha shehride shahi aliy janap,

Toluq qildi meshriqda ol aptap.

Gehi eytur erdi xalayiqqa ders,

Murid terbiyet eyledi elgherez. Sözning qisqisi

Bügür, korla wu shehri turpan, qumul,

Qilip janu dil bey’etini qobul.

Kucha shehrini eyledi paytext.

Qilip padishahliqni olning bext.

Yana kashigher, yarkendu, xoten,

Tutup yarliqni hemme janu ten.

Yana shehri ber -ber bilen erdewil,

Turup xizmetide hemme janu dil.

Kel i weizguy bir suxen saz qil,

Qilip qisse köte sözüng az qil. Qisqa

Ki yüz yetmish üch yil sekkiz sheher,

Xelq üstide tapti menching zeper.

Bu muddette menchinglar, qalmaq sorap,

Reiyetni qildi ular bek xarap. Puqra, xelq

Kétip ilgidin shunche muddet ötüp,

Xojamlargha keldi pelek chörgülüp.

Kétip atmish beshte qalmaq tamam,

Ki yüz sekkizide bu menching modam.

Jahan’gir kélip eyledi jenggi ***t, qattiq jeng

Bul kashigherde qaldi hemme taghu – text.

Yana qildurup kalla bilen munar,

Bu kashigher zéminigha kélip üch qatar.

Qachip kettiler yaydagh atqa ménip,

Bu altun, kümüshni menchinggha bérip.

Péqirgha dédi birnechche yari xas,

Neche ehli bezmi jawahir shunas.

Qilinsa bu jengnamini bir kitab,

Oqughan ishtkenler tapqay sawap.

Ömürde baqi yoq, bu pani jahan,

Qalur dehrde ushbu nam – nishan. Dunya

Özüm hem qéri, ajizu – bi qobul,

Mizajim zeip erdi tebiim molul.

Bu söz nezim qilghunche yoqtur jamal,

Bu zéhnim paramush özüm ken’g lal.

Paramush = untutqaq. Ken’g = gacha. Lal = tili kalwalashmaq

Sözümde ger bolsa sehwu, xata,

Boluptu kerem birle qilghil ata.

Kitabimgha qoydum “ zeper “ name at,

Tizim nezmige sözni baishqat.

Kel i weiziguy eyligil rawiyan,

nesihet qilghuchi. Riwayet qilghuchi

Qilip aqsudin bir dastan.

Buzulmish bir waqtida shehyar, kucha,

Kuchardin xuruj eyledi bir xoja. Qarshi chiqmaq

Bu amban i***ti bir yengligh xeber,-

shu chaghdiki menchingning bir ambili

Ichige toshti uning bir shuri sher. Teshwish

Hékim begni qichqir, dédi shul zaman,

Qarangghu közige bu roshen jahan.

Didi, i sayid beg ilajini qil,
Bayan eyle bizlerge roshen delil.

Chiqiptu shu künlerde bir shiri ner, –

erkek shir, batur meniside

Baraber bolurgha qéni yaxshi er.

Mabada chiqip bay we sayramigha,

Kélur aqsugha sübhidin shamigha.

Yighildi hemme ehli serdari chin,

Kéngesh – meslihetler qildiler anchunin.

Ki darin ghalday daluyesi,

Fiye, chingsha yün, zungya wu shoyesi.

Hékim ishik’agha, ghezinichi, shang bégi,

Bu ishghulu diwan, mirab ming bégi.

Kélip bir tereptin chérik ambani,

Bu söz chin mudur, barmudur yalghani.

Bu amban daluye chérrik xumes,

Bu tashlang boluptu héli nan yimes.

Kélip bay sayramda chérik yighar,

Ular pasha erdi bolup emdi mar.

Bu onbash bilen qoshtay yanjidin,

Bu neyput, dabanchi, shaxtura kanchidin. –

-Yuqarqilar bay nahyisidiki yer namliri ــــ tayyarlighuchidin

Dédi xunrizler kelse leshker yighip,

Baraber bolur aldigha kim chiqip.

Dédi sayid beg ilaji nedur?

Bu eyghan sözüngning jawabi nedur?

Bu qurban bilen eybawang – eyyup qéni?

Bu ziwaziler yoq qiliptur éni.

Bu tun’gan bilen chentu boldi shérik,

Ular emdi qoymaydu bizni tirik.

Eger aqsuda bolsa eywang hayat,

Qilur erdi bizni ghemdin nejat …….

Bu nenlu we bachingda jungwang idi,

jenuptiki alte sheher. Sekkiz sheher

Bilishlik ejep turpe dana idi. Ajayip

Béjin’ge bérip xanni körgen özi,

Ki tupraqqa aghushte aydek yüzi. Bulghanmaq

Ulugh xanning aldida köp iitibar,

Ki chin köngli birle idi bizge yar.

Béjinde bolup jungshi xan qildi yad,

Ki duwang aka eylegen iltipat.

Ki shangyung eni tutqan erdi erz,

Idi sahibul eqil sahip temiz.

-Sahibul eqil = eqil igisi sahip temiz = perq qilghuchi dana

Ki xandin kélip xalte sawghesi,

Kélip yanbudin ottuz altisi.

Kiyimlik kilur xan’gha kuchung tawar,

Ki chong wanglighi pisse wu tajidar.

Bu tungchi uning qeddeni bilmedi,

Bu chantu dédi, közige ilmadi.

Ki xan qashida erdi dana wezir,

Bu mensep bégige idi destigir.

Bu kelgen xetni oqup ashkar,

Bular hemmisi yighlaship zar- zar.

Bolup jem’iy ular bardi butxanege,

Sirin eytmamadi belki hemxanege.

Hemme ushbu matemde tutti aza,

Bu ghem – qayghu endishe boldi ghiza.

Hemme buz igin bilen matem tutup,

Sama saldi goyaki ittek hulup.

Bu ölgenler heqqide pojang atip,

Bu darinlerning emdi bashi qatip.

Eziz xan bilen changlung janin qéni,

Bu duwang bile shangxung, tungchi qéni.

Bu ötkenlerni yighlaship qildi yad,

Misali bu kohne jahandur rabat.

Ezeldin dédi bu jahan biwapa,

Bu ömrümde dölette yoqtur wapa.

Nedur yighlamaqtin bizlerge sod, payda

Jahanda hemme boldiyu hem nebud. Bolmidi

Ki eywanggha qilip erdi adem séni,

Tapip tajliq aldingiz textini.

Bolup erdi kashigherge qutluq hekim,

Bu yengligh bolalighan emes hichkim.

Bu döletni eywanggha xizmet qilip,

Dédi taptingiz manga izzet qilip.

Ulughlargha xizmetni qilghan kishi,

Bu yengligh boluptur ining kaj ishi.

Bu amban hékim bekke qildi soal,

Soraymen dédi eytingiz bimalal.

Dédi i hékim beg atang kim idi,

Ne yerdin bu mensepni tapqan idi.

Hékim beg atasin qilalmay bayan,

Jawabin bérelmey baqip her qayan.

Bashin irghatip qashin tewretip,

Bu amban külüp ul zaman söz qatip,

Dédi i sayid rastini angladim,

Hékimliqni bashtin sanga shangladim.

Dédi hékim beg xudaning ishi,

Hejep kajgundur pelek gerdishi.

Bu darin hékimni qilip imtihan,

Bilurmen dédi rastin qil ayan.

Kucharda atam erdi sheyxi mazar,

Qelenderchilikte yürüp xaru – zar.

We lékin seherlerde bidar idi,

Hemishe mazarlarda yighlar idi.

Hüner yoq, atam erdi bir namurad, bextsiz

Minerge tapalmay éshek birle at.

Térilghu qilurgha qéni yeru, su,

Kulani kiyip der idi hoyi ho.

Ki aram alalmas idi bir selim,

Qolida hasisi yénida chilim.

Ishi dayima beng, tamaku chékip,

Qolida rawabini naxun chékip. Tirnaq bilen chékip

Oqur erdiler ashiqane ghezel,

Bu yengligh yaratmishin ani lem yezel. Xuda

Bashida kulahi qolida sota,

Köngülde xudagha qilip ahu wah.

Bu darin’gha eyni atamgha yoq ish,

Ki méhnet bilen ötküzüp yazu – qish.

Sayid beg qilip sözining rastini,

Yoshurmay körüp erdi jan dostini.

Bu amban külüp barche turghan sipay,

Tizigha qaqip eydiler hay – hay.

Ki bizlerge qildi hékim rastliq,

Dédi rastliq merdi shahbazliq. Yüreklik, batur

Xudayim padishahni gada,

Gada gahida eyligey padisha.

Kel i noktedan bir suxen saz qil,

noktedan = zérek, eqilliq suxen = söz

Qilip destan qisse aghaz qil. Bashlimaq

Atasi sayidning idi toxti shah,

Memet taji bekke idi ol tagha.

Kulani qoyup keydiler mozani,

Körüngkim bu bed esli mey gozani.

Anasining ati bi bi rabiyedur,

Teleydin özi meqsidi keibedur.

Özi penchi waqit daima sewm idi,

penj waqit = besh waq, namazdin kinaye sewm = roza

Kéchilerde bidaru binewm idi. Newm = uyqu

Ataning duasini qildi qobul,

Xudayim ata qildi ikki oghul.

Qutluq beg, sayid beg bu ikki hékim,

Bolup shahliq textide musteqim.

Atasi bolup kashigherde wapat,

Anasi yürüp erdi ölmey hayat.

Ki hakim bolup aqsugha shah sayid,

Iudadin bolup bexebe shum pelide.

Ichip ker küni orda ichre araq,

Ki meyxadeliq birle tom – taraq. Haraqkeshlik

Zinawu zalaletde pisqu pujur,

zalalet = azghunluq pisqu pujur = exlaqsizliq, buzuqchiliq

Yétishti axiri dewletke putur. Ziyan

Tapip her küni orda ichre jalap,

Jalap bilen yeydu taamu kabap.

Namazu niyaz birle yoqtur ishi,

Bolup zulmi naheq ining qilimishi.

Qilip ashkare bu pisqu pasad,

Mataiy sherietni qildi kasad.

Bu sher’iy seribige boyun tolghadi,

Ezizane aqsu uni qoghladi.

Anasi nesihet qilip yighladi,

Digen sözlerini qobul tutmadi.

Yoq erdi hékim begde desturxan,

Rézadur eger nan üchün chiqsa jan.

Özi tünde xuy pasiqu hem béxil, xuyi yaman

Xuyi peyli manendi ebu jehil.

Manendi = oxshash, ebu jehil = yaman bilen nam chiqarghan adem

Nesihet qobul qilmadi shah sayid,

Bolup ali merwan ali yezd, –

qedimdiki zalim padishahlarning ismi

Eytip bi haya seg xojilargha oq, ish

Bu tehqiq bilingdin – imani yoq.

Kel i moktedan üge sözlerni qoy,

Kéngesh meslihetke qilip joste joy.

Didi jungshi boldi ilaji nedur,

Eger xoja kelse urushmaq kérek.

Bu janning bariche urushmaq kérek.

Hékim beg dédi özüm jengchimen,

Yéghi bolsa rustem weya tehimitidin. Düshmen

Qarap eydi amban’gha siz ghem yémeng,

Alur aqsuni ushbu ishingizdin démeng.

Bu shehyar, kucha kichik bir qel’edur,

Uningdin ne endishe ne wehimidur.

Bu az xelqiniki jughi qanchedur,

Kéledur bu yerge jani nechchedur.

Tagham kashigher textide hökümran,

Kzüm aqsugha padishahi zaman.

Tapip xujani men özüm jeng qilay,

Jawabin bérip men uni teng qilay.

Hemme kashigher, yarkendu, xoten,

Bu xan yarliqini tutar janu – ten.

Ular yarliship berse bizge chérik,

Bu düshmenlerning birsi qalmas térik.

Iledin yétip kelse qalmaq solun,

Su üstide bolghay ular bir quyun.

Béjin’ge yétip barsa ushbu xeber,

U yerdin yétip kelse chérik eger.

Eger chérik kelse bu lenju, shiju,

Dédiler yéghi bir terepke qachu.

Yéghilsa eger leshkiri bi garan, nahayiti köp

Qutulmas bulardin qachip héchqachan.

Bu turpan qara sheher, ürümchi manas,

Bu yerde chérik heddidin béqiyas. San – sanaqsiz

Xeber anglisa bizge leshker kélur,

Bu shehyar kuchaliq ne yerge barur.

Sayid beg dédi höddeni men alay,

Bu düshmenlerning janigha ot qalay.

Bu darin tizige soqup shul zaman,

Bolup manjular xudemu shadiman.

Dédi u hékim begke tutqil haraq,

Ichip bade mest boldi tomtum qaraq.

Bu matem ishin arqigha tashlidi,

Bular qayti bashidin oyun bashladi.

Bu amban qoligha alip badeni, haraq

Ki tanlap hékim beg digen sadeni.

Bu darin hékim begke tutti haraq,

Sayid beg dédi manga közü qaraq.

Séning bar iken munchilik himmeting,

Shijaet bilen bar iken gheyreting.

Özüng sen ulugh xan’gha layiq kishi,

Baraber bolalmas sanga héch kishi.

Bu amban qilip dembe dem iltipat,

Yétip xizmeting, xan’gha hem xanezat.

Hékim beg qopup anchinan mürkidi,

Ayghin quchup xosh bolup yighladi.

Hékim beg özi merdi shehbazdur,

Chérik neyisige kümüsh azdur.

Bu sanglarda ashliq qaliptur sasip,

Yéghi kelse bizni mubada basip.

Kökerdi bu ashliqqa, tüshdi méte,

Bu kelgen chériklerge qandaq yéte.

Sasip ardin chiqti ashliq eriq,

Yémek töhpe bolghay qiriqtin – qiriq.

Hékim beg dédi yurtda ashliq tola,

Toladur bu aqsuda qoy we kala.

Chérik jelbesi yambudin yek hazar, bir ming

Ining korlangi bolsun on ming taghar.

Bérey ikki ming at, besh ming kala,

Bu jungshi digen yurtqa kelgen bala.

Ki ming miltiqu yette yüz oq yana,

Töküp xanidanini ol bi haya.

Ki bir ming qilich, alte yüz neyzisi,

Peqirning ulugh xan’gha dur junglesi. Sadaqetlik.

Bu teypo bilen altimish zembirek, top – zembirek

Xezinemdedur herne bolsa kérek.

Bérey yette ming mal, besh yür shutur, töge

Ki bir ming éshek, tapqanim ubudur.

Chérikning eger bolsa her kem kusi,

Bérer sayid hékim dozex gundisi.

Hékim beg bu sözlerni éytqan haman,

Bu amban bolup xurremu shadman.

Xet eylep séni aqsugha wang qilay,

Yene beysewu tajiliq shang qilay.

Sanga aqsuning mülki bolsun jasaq,

Qilalmay ötüp erdi ehmed izaq.

Qisarsen leel jungsi marjanidin,

Ki keyshek taparsen ulugh xandin.

Qilishti bular anchinun koptiguy,

Hékim beg dédi aqsuning shehiri oy.

Sheher pestedur ushbu derya égiz,

Nichüktur bu ishni xiyal etsengiz.

Qoyarlar yéghi kelse suni achip,

Sheherde turup berse qilghay qebel, qamal

Chérikni alip men chiqay dermehel.

Chérik birle sayram, qizilda yatay,

Ki tangshin qilip yolarni baghlatay.

Yéqip xuyzani bay, sayramdin,

Tosup aldini shaldirang taghdin.

Yéghini alurmiz suni bermesek,

Ki tangshin qoyup arqidin eplesek.

Qilurmiz ani teshnelikte hilak,

Tomuz künliri bolghusi sine chak.

Hékim beg qilip sözlirini ada,

Bu teizim tawazuini qildi bija.

Bu amban turup irghitip bashini,

Töküp ebir baran köz yashini.

Séningdin kélur bizge köp yaxshiliq,

Dégen sözliring yaghu – süttin illiq.

Bu amban dédi barma mendin yiraq,

Judaliq otida chékip ishtiyaq.

Bu beglerde yoq sendiki étiqad,

Bu tun’gan xunrizi bi étimad.

Xunriz = qan tökküchi bi étimad = ishenchsiz

Chérikni alip barma sayram siyan,

We lékin aramizda tun’gan yaman.

Érursen méning ten ara quwwetim,

Ki ghem künliri munsim olpetim.

Irursen ténim ichre aram jan,

Buzuq külbem ichre yéngi méhman. Kichik öy

Jahan baghi ichre achilghan gülüm,

Qepes ichre sayrighan bulbulum.

Dédi siz baring emdi ishlenchi xam,

Turupdur qilur ishliring natamam.

Ikki yol toghamida yolda yatip,

Tosup aldini kelgenni atip.

Sayid beg urup anchunan lapo qap,

Bu amban qilip cheshmesini sirap. Bulaq

Bu amban dédi sheherde tun’gani bar,

Eger bolsa shoxeyze tun’gan’gha yar.

Buzulsa sheher bizge dishwar ***t, bek qiyin

Kétur ilkimizdin dédi taju – text.

Bular eylediler chérikni shumar, sanaq

Bu qalmaq, menching dused yekhazar. Ikki yüz ming

Musapir, mujawir idi yette yüz,

Bu xeyli sipah erdiler ikki yüz.

Miraxor, bakawul, burchi, öychisi, ashpez

Yene naghra, karnay – sunaychisi.

Kötertip bu künlük tugh we elem,

Chalip aldida naghra naqqara hem.

Bu perrash otunchi bilen chaychisi, körpichi

Hapizlar kélip bir toqquz neghmisi.

Hemme hörpeger xelqi ehli bazar, hünerwen

Bolup manju, yerlik bazi sehazar. Üch ming

Chériki aning mingdin oshuq,

Uning arqisidin toshubdur toshuq.

Bu sükü qimarbazni yighdi taman,

Kiyerge igin jabduqi erdi kam.

Tömürchige neyze qilich ettürüp,

Eger etmise bashigha teptürüp.

Höküm qildi bergil tömür ya kömür,

Dédi ustalar zaye etti ömür.

Qazanchigha quydurdi qirliq chomaq,

Hemme jabdughi pütti yoq at – ulaq.

Hékim beg dédi diwan’gha at chaping,

Eger bermese gerdenige yaping.

Ne yerdiki at bolsa aldi talap,

Yürüp doghilar öymu – öyni bulap.

Sheher ichre héchkimde at qoymadi,

Haramzade seg pul élip toymadi. It

Qimarbazlargha berdi atni alip,

Xalayiqlarni yighlatip qaxshatip.

Yamanlarni yighdurdi, ketti yaman,

Yamanlar kétip boldi aqsu aman.

Dédi aqsuni bermegeymen qoyup,

Turupmen bu waqitlarda jandin toyup.

Eger bu buluq kelsa shehyar kuchar,

Méning leshkirim bardur sedhazar. Yüzming

Bu amban dédi sheherde tunggan tola,

Bérikip yoq etsek moni ewwela.

Bu xuy – xuylarning her biri shiri ner,

Biri qanche xelqni qilur zir – zeber. Astin – üstün

Dédi sheher ichini biseremjan étip,

Chérik bilen jamgha yürüng ezim étip. Qest

Sayidbeg bu ishqa ne tedbirdur,

Bilalmam ne chare, ne teqdirdur.

Hékimgha dédi körseting meslihet,

Qayu ishta bolghay manga eminiyet. Tinchliq

Bu amban dédi aylanbidur bashim,

Xiyal eylesem közde turmas yashim.

Kéche bolsa emdi manga uyqu yoq,

Bu sinchay, tamaku bölek töhme yoq.

Kikirtektin ötmeydu emdi ghiza,

Tirik yürgenimge bolup nariza.

Köngül xoshluqi üch balam, tetiyim,

Ki bundaq kélibdur méning teleyim.

Bu darin bu sözni dédi yighladi,

Ölümge özining bélini baghladi.

Hékim beg dédi eyledim bir xiyal,

Bu xuyxuyni emdi yoq etmek mahal.

Bu waqtida chérik bizde bek azdur,

Bu tun’ganilar merdi shahbazdur.

Hékim beg dédi nechche kün sebir éting,

Jahan tinchliqtur sheherde yating.

Dédi eyligeymen bu ishqa ilaj,

Munga serp étey qanche bolsa xiraj.

Sanayli bu tungganlar qanche bar,

Bu menchinglini eyligeyler shumar. Sanimaq

Bulardin alip hiyle birle eded,

Ki bizler turup sizge qorqmaq nehed.

Bu shanglu imamigha qildi jaka,

Yashni ukam dep qérini aka.

Sanap ötküzüng xelqingiz nechche bar,

Ki bir – bir ani eylediler shumar,

Bu toqquz yüz ottuz yette erdi kubar. Chong er kishi

Hékim beg dédi amban’gha siz shük turung,

Ki himmet qilip boshumay bek turung.

Dédi bu sheherde urushmaq yaman,

Bolurmiz dédi ya uyan, ya buyan.

Chiqip yar bashigha heme dostur yar,

Qolida tutup yarini ketti yar.

Qilip elwida jayigha yandi yar,

Piraqida eytur idi yar- yar.

“ köngül üzmeyin yardin ketti yar,

Seperge barip kelmedi yar – yar.

Köngülde piraqu otung bar – bar,

Koyungda nétey yighlamay zar- zar“

Chiqip aqsudin yettilar jamgha,

Turushti oyun külke henggamgha.

Bir ishni bashlimaq, soqushmaq.

Bu jangpang qoyup chöresin qang soqup,

Jisekchi jisep jing bilen jang soqup.

Pu tüshkün qonalghu aning ghewghasi,

Bir ademni haydap ikki doghasi.

Yighip hörpegerlerni qildi bazar,

Ikki dawzaning aldida ikki dar.

Bu suku qimarwazyürüydu sulap,

Yürüydu öymu – öy keldi elni bulap.

Éghillap kalani, qotan birle qoy,

Qimarwaz jalaplargha her künde toy.

Ki tangshin qilip barghani her qayan,

Ki bashqunchiliq qilsa qizu – juwan.

Qoyup arpa – bughdaygha leshkerler at,

Aning erzige yetmey qilsa dat.

Sürük bile ilqini keldi sürüp,

Talashsa ani baghlatip öltürüp.

Ki dad eyligenni asip dargha,

Ani yem qilip qarghawu – sargha.

Boghum tutmighan maysilarni orup,

Atigha bérip atni baghlatturup.

Aning oynishi her kündur qimar,

Kéche – kündüz aldigha neghme- nigar.

Eger bar bolsa her jayda loli jalap,

Ani keltürüp ichti jami sharap.

Bu tangshin musulmanni kelse tutup,

Bu menchinggha baghlatip öltürüp.

Hem epyun chékip beng bilen bozeni,

Jalapni qoyup, tapti meyguzeni.

Bu betbext lein sher’ini tutmadi,

Chaqlighan töshük yer yutmadi,

Bu tangshin qilip ikki yolgha qarap,

Sayid beg bu jangpangda yatti marap.

Yili mar erdi mahi oshur, yilan yili hoshur éyi

Didi emdi peymane tolsa tashur.

Xojamgha besharet bolup ol zaman,

Bolup chong – kichik xurremu shadiman.

Ki yarligh tüshüp rashidin xandin,

Kuchardin chiqip seyd burhanidin.

Besharet xojamlargha meghrip sari,

Ulugh pishening shirliri her biri.

Bu shehyar, kuchardin yighilsun tamam,

Ghazatqa baradur hemme xasu – am.

Bu nöbet öyde kishi qalmasun,

Kishi nöbitige kishi barmasun.

Yighildi bu leshkerler hedidin puzun,

Hemme zewwqu – shewq bilen bile mestu junun.

Bu yerde küchke tolup meniside

Mazargha yighildi hemme chong – kichik,

Hésablap ani qildiler bir pitik.

Seyd rashidin xan’gha hem taju – text,

Kuchar shehiri boldi anga paytext.

Bular meshweret qildilar anchünin,

Ki pikir eylediler beseru yesin. Ong – sol

Qara sheher turpanda menching tola,

Bu aqsu terepte musulman tola.

Dédi aqsuni destigir eylisek, tayanch, panah, baza

Muzattin bu menchinggha yol bermisek.

Didi aqsuni biz alarmiz asan,

Didi özgiler barghusidur qayan.

Bu leshkerler bölundi bolup sulsigir, üchtin bir

Ikki kohna turpan, biri erdewil.

Hésabida leshkerni qildi eded,

Yana ming bash sed bashi pan sed.

Bu pinjah bilen onbéshi, qur bashi,

Miraxor, diwan, dorgha we top bashi.

Aning üstige dadxah xelpesi,

Jahanni alibdur aning ghelbesi.

Yene padi shep qoydi andin ture,

Seperge barip tale idin köre.

Bölündi kuchar leshkiri ikki top,

Bügür, korla we taki serhedi lop. Chégra

Alip bir tümen leshkeri bigaran,

Bahadur seyd ghazi is’haqxan,

Bu tahir xoja xajai wahidin,

Seyid walidin, xoja baha idin.

Bolup hem seer xuqai danial,

Uzatti hemexshu ehli ayal.

Bérip gheznedin nechche bayraq tugh,

Bu leshkerler öz ixlasidin qil quyrugh.

Bulargha bérip nechche türlük elem,

Yaragh jabdughi qalmidi hich kem.

Bérip gheznedin chipuwu zemberek,

Nechche tiwege oq dori ghem merg. Ölüm

Qélich, neyze birle miltiq – oqya,

Ulughlargha keydurup serupa.

Péqir namratlargha hem berdi at,

Aq öy chadiru barigah birle kat.

Bu leshker bolup misli bir kök tömür,

Ne dölet ghazat birle ötse ömür.

Ghojam aldida nechche xelpe töre,

Dobulgha kiyip olpaqu hem zire.

Chalip nechche jüp naghra neqqareni,

Sepid mohre karnay surnayini.

Bular yürdilar tebil shadi chalip,

Baruyadi heq birle alla salip.

Uzatti heme xishu qewmi qayash,

Mazar baghida berdiler abu- ash.

Qilip berdi beidaz xetme qur’an, kéyin

Seyd rashidin xan sahipqiran.

Bu leshker ishini qilip ja – beja,

Dua qildiler xan ghojam padisha.

Özi seyhe tartip munajat oqup,

Hemme yighlaship newhe peryad urup.

Yighi zar boldi chu ebri bahar, bahar yamghuri

Qiyamet bolup ol küni ashkar.

Atawu – anasi oghuldin juda,

Yana ayrilip méhriban ket xuda. Yéngi öylen’genler

Bu qowmi qérindash, igiche – singil,

Rizaliq alip bir – biridin behil.

Hemme yaru – dost qildilar elwida,

Didiler xuda yolida jan pida.

I axir ölermiz shehid, ölmesek,

Yigey qargha – quzghun eger kömmesek.

Eger tapsa imanini bakdurur,

Didi eslimiz xakdurur.

Shehidni didi murde emes hayat,

Bérilgey jawahirdin ikki qanat.

kel i weiziguy eylegil dawiyan,

Bu xatip xojamidinki bir dastan.

Hemme lawu – leshker bu xeyli sipah,

Kélip qutluq orda tikip barigah.

Chalip shadi tebli neqqareni,

Sepid muri, karnay, surnayini.

Chékip dumba – dumbanggha sewtu – sada,

Hemme chong – kichik didiler merhaba.

Mubarez erenler pighani taship, küreshchan erler

Bu leshkerlerning yatseyin tapshurup.

Bular kem – kusin rastlatip tapshurup.

Bulargha bérip nechche tughluq elem,

Bularni eded qildi sürdi qelem.

Bu leshkeri idi ikki ming yette yüz,

Özidin ishtip dédim ushbu söz.

Uzartip chiqip xan xojam padisha,

Baqip qiblige qildi andin dua.

Hemme chong – kichik yighlaship zar – zar,

Musibette bolghan kebi hazadar.

Ular qildi beidaz xetme dua,

Heme chong – kichik yighlaship elwida.

Dobulgha quyaq, jobbe hem oq yaraq,

Bular kök tömür boldi bashtin – ayaq.

Bu leshkerge mensebni teyinledi,

Ki her kün hésabini alghin dédi.

Bu leshkerge xatip jojamdur émir,

Ki sahqa osam axundur wezir.

Bu tali mirap boldilar dadxah,

Heme lawu – leshker qilip ezmi rah. Yol

Möhürni molla musa qari asip,

Bular arqadin keldi bir – bir basip.

Bolup pishi leshker bu rozi töre.

Turshawul qoshun, aldin yürgüchi qoshun

Shehid boldi ejrini andin köre.

Kiyip jubbe – jewshen bu rozi qimar, sawut, tömür kiyim

Bolup kök tömür yolda dingma bolar.

Bu sayramdin molla musa xatip,

Bérur yol xéti xelqni bajlatip.

Kélur arqadin xelqning awazesi,

Ki alla diban qichqirur barchasi.

Qatildi bu leshker xojamgha kélip,

Sorap hal – ehwal pursish qilip. Ésenleshmek

Bu shehyar, kucharning sehrasidin,

Kélimiz didi sidqi ixlasidin.

Bular ezim étip yürdiler shaldirang,

Yürüng yol özre téz bolup aldirang.

Bu sür’et bilen eyledi ezim rah.

Quyashqa bolup bu quyash rahber,

Quyash keynidin yürdi ehli seper.

Quyash boldi meürip sarigha nahan

Qizilgha yétip bardiler ol zaman.

Kün olturdi meghrip sarida qizil,

Qizilliq ichidin köründi qizil.

Dédiler bu yurtning atidur qizil,

Imaretning tupraghidur qizil.

Li derya aqadur, atidur qizil,

Yana abujari aqadur qizil.

Shawqun, dolqunlash

Bu qiz hem juwanlar salahi qizil, kiyim – kéchek

Bu qizlar qaradur, ichidur qizil.

Qizilning ichidin chiqibdur qizil,

Qizilning bu turghan yéridur qizil.

Ani yürgüdüm bir matai qizil,

Qizilgha bu waqitta köründi qizil.

Qizil ketdi alem közümge qizil,

Aning hijride közde yashim qizil.

Qizil aqti etrapi boldi qizil,

Qizilliq qizildur sereshkim qizil.

Qizilgha tüshüp tiktiler barigah,

Hemme lawu – leshker bu xeyli sipah.

Bu sayramgha anglandi awazesi,

Bu sayram irur aqsu derwazesi.

Qizilda yar erken ulugh bir buzrukwar,

Qilich bughraxan ghazi atliq mazar.

Qoshuldi qizil kentning jem’isi,

Bu sheyxu, imam bashlighan mehellisi.

Yana nan – toqach, süt – qétigh, ot, otun,

Bala – barqasi heme eru – xotun.

Elip keldi nezri kala birle qoy,

Ani dashqa saldi qilip yédi boy.

Salip sehnige zilche birle kigiz,

Alip keldi nezri yene nechche qiz.

Dua qildilar qizlargha baqmadi,

Seper üstide qizlar xosh yaqmadi.

Qirmis bulaq xelqi hem pish baz,

aldigha chiqmaq, qarshi almaq

Alip keldi haliche nezri – niyaz.

Yaylaqlargha nezri alip kelgen at,

Bu jabduq bile eylidi iltipat.

Xalayiqler qildi xojamni tawap,

Bolup bi gunah, tapti bolghay sawap.

Tawabidin kéyin beidaz xetmi qur’an,

Xojam ixtiyar etti sayram siyan.

Bar erdi sheher aldida len’geri, béket

Hékim beg ishige yurt serdarliri.

Bu axunu – eshrep, xelipe – imam,

Heme chong – kichik yurt xelqi tamam.

Kélur her tereptin bu nezri – niyaz,

Bashi at, kala, qoy, chamghur – piyaz.

Ziyaret qilip desti bey’et bérip,

ittipaqqa kirmek, tewelik bildürmek

Qilip hal pursish nesihet qilip.

Chalip naghre, neqqare shadyaneni,

Nechche dashlargha dümledi shadeni.

Heme chong – kichikke bérip abu – ash,

Wida qildi meghrip sarigha quyash.

*****

Tamamlandi