Azadliq Bizdin Qanchilik Uzaqta?


fc730-sebdashliri-rehimjan-19

Autori:Tarim Yolwisi

Xitayning milli zulimidin qutulushni oylimaydighan birmu uyghur bolmisa kérek. Emma tajawuzchi xitayning küch-qudritining küchlükliki, shundaqla bizning nechche yüz qétimliq chong-kichik qarshiliqlirimizning özlüksiz meghlub bolushi nurghunlighan xitayperes munapiqlargha özining yashash sepsetisining «toghra»liqini téximu bek bildürse, yene nurghunlighan kishilirimizni ümidsizlikning chongqur hanglirigha ittermekte. Yene shundaqtimu, yolning shunchilik müshkül, shunchilik egri-toqayliqini bilip turup, xelqning heqiqi hör-saaditini özining bexti, dep bilidighan qehrimanlirimizmu milli inqilab sépimizge özlüksiz qétiliwatidu.

Démek, uyghur xelqi hélihem ümid bilen ümidsizlik, wetenperwerlik bilen pursetpereslikning tinimsiz köreshliride nahayiti éghir tiniqlarni éliwatidu. Inqilapning yolluqliqi, heqliqliqi bizge köresh qilish asasini teminlep bizni özlüksiz algha intilishke yiteklise, inqilap jeryanidiki meghlubiyet, uzun muddetlik netijisizlik yene kishilerning gheyritige qarshi halda ümidsizlik bexsh etmekte.

Bu inqilapning ayighi qachan chiqidu? Biz zadi qachan hör bolimiz? Biz zadi qachan erkinlikke, parawan, saadetlik turmushqa érishimiz?

Bu suallar yenila nurghunlighan kishilerni üntinsiz qiynimaqta. Beziler diyishi mumkin, biz choqum azad bolimiz.

Ulardin qaysi yol bilen qandaq waqitta, dep sorisingiz béridighan jawabi herxil. Ulardin sewebini sorisingiz, peqet logikisiz, asassiz bir perezgila tayinidu. Démisimu, biz mana azad bolimiz, héli azad bolimiz, 10 yildin kéyin, 20 yildin kéyn, dep mana nurghunlighan yillar ötüp ketti. Xelqning qeddi pükülse püküldiki hergiz ruslanmidi.

Netijilik inqilap inqilapchilirimizgha küch, jasaret, ümid béghishlaydu. Netijisiz inqilap, pursetpereslerge téximu jiq purset yaritip béridu. Shunglashqa inqilapning herdewr, her basquchliridiki nishanliri we netijilirini ölchep turidighan ölchem bolush, inqilabimizning her basquchlardiki yönilishi, netijisini belgileshte, shundaqla eng axirqi üzül-késil ghelbini qolgha keltürüsh-keltürelmeslikimizni belgileshte intayin muhim.

Inqilabimizning yönilishi qandaq kétip baridu? Inqilabimizni ghelbige érishtüridighan qandaq teshebbus, yol, stratégiyiler bar. Buni bilish hemmeylenning inqilabimizning bundin kéyinki yüzlinishini, qedem-basquchlirini, netijisini bilishke zor derijide yaridem qilidu.

Undaqta wetenning azadliq yolida yene qandaq teshebbuslar, stratégiyiler bar? Bu teshebbus, stratégiyilerning emeliylishish mumkinchiliki qanchilik? Bu bizning inqilabimizning adaqqi ghelbisi bilen zich munasiwetlik.

Töwende biz inqilab yolidiki herxil köz-qarash, stratégiyiler bilen tonushup baqayli we ularning emelge éshish mumkinchiliki üstide muhakime yürgüzüp baqayli.

Hazirghiche bolghan inqilap yol-stratigyiliri toghrisida muhakime

Birinji: xitay choqum démokratlishidu. Xitay ichki jehettin parchilan’ghanda biz choqum musteqil bolimiz.

Bu xil qarashtikilerning sewebini sorisingiz. Jawabi, intayin addi: sowét ittipaqi parchilandi, xitaymu choqum sowétke oxshash parchilinidu. Chünki sowétmu, xitaymu oxshash sotsiyalistik dölet,

Yuqariqi seweb, put tirep turalamdu?

Méningche sowét ittipaqining parchilinish sewebini töwendiki nuqtilargha yighinchaqlash mumkin:

1. Sowét ittipaqining iqtisadi jehette intayin ajizlap, amérika qatarliq gherb kapitalistik döletlerning yaridimige muhtaj bolishi.

2. Iqtisadi muhtajliqtin sowét ittipaqining gherb döliti bilen yéqinliship démokratlishish yoligha qedem qoyushi.

3. Rus nopusining pütün sowét ittipaqtiki nisbitining mutleq yuqiri emesliki.

4. Rus emes milletlerning ittipaqtiki nisbitining asasen ruslar bilen tengliship qélishi.

5. Ruslarning özige shexsi tewe bolghan rusiye zéminining chongliqi, rusiye zéminigha nisbeten rus puxralirining nisbitining yenila intayin töwen ikenliki.

6. Sowét ittipaqi armiye terepning gorbachéw, yeni kommunistik partiyini emes, belki bölünüsh terepdarliridin bolghan yilitsinni qollishi.

7. Sowét ittipaqining parchilinishtin ilgirimu uningdiki ittipaqdash jumhuriyetlerning ayrim jumhuriyet ismi, jumhuriyet bayriqi qatarliqlar bolup, ularning jumhuriyet salahiyitide atalghanliqi.

8. Amérika bashliq gherb döletlirining yilitsinni qollishi.

9. Sowét ittipaqida burundinla tartip parchilinish terepdarlirining xéli zor salmaqni égellishi.

Bu toqquz asasliq amil sowét ittipaqining parchilinishida kem bolsa bolmaydighan asasliq amillardur. Yuqariqilardin shuni körüwélishqa boliduki, 1- amildin bashqilirining héchqaysisida xitay bilen sowét ittipaqining oxshashliqi yoq. Xitayda parchilinishni teshebbus qilidighan yilitsindek birmu yuqiri derijilik emeldar yoq. Hem bu emeldarni himaye qilidighan birmu armiye-saqchi yoq.

Démekki, xitayning démokratlishishini, parchilinishini xam-xiyal qilish hem uningdin artuqche ümid kütüsh, aqilanilik emes.

Xitay démokratlishishi üchün, xitayning armiye-saqchiliri hakimiyetke arilashmasliqi, xitay kompartiyisini himaye qilmasliqi kérek. Emma bu mumkinmu?

Yuqiri derijilik généraldin tartip, töwen derijilik eskergiche, saqchi, ishpyonlarning hemmisi kompartiyining meqsidi üchün xizmet qilidighan sistéma. Kompartiye del shulargha tayinip hakimiyetke chiqqan, del shulargha tayinip hakimiyetni dawamlashturiwatidu. Démek, xitay kompartiyisi hakimiyettin uzaqlishishi üchün choqum qoral küchidin uzaqlishishi kérek.

Tolimu epsus, xitayning armiye, saqchilirining bashqa puxralargha qarighanda kommunistik étiqadi, xitay chong milletchiliki eng éghir. Démek, xitay kompartiyisining hakimiyettin uzaqlishishi yéqin kelgüside yüz béridighan ish emes.

Mubada yene bir xil éhtimalliqni yoq dimey, heqiqeten kompartiye yoqilip, hakimiyet démokratlarning qoligha ötse, bizge musteqilliq tigemdu?

Yaq.

Chünki:

1. Xitaylar wetinimizdin ghayet zor milli menpeetke érishidu.

2. Xitay chong milletchilik ghoruri buninggha yol qoymaydu.

3. Yurtimizdiki xitaylarning nopusi xéli zor salmaqni égelleydu.

4. Yurtimizdiki xitay armiye-saqchiliri pütünley xitaylarning menpeetini asas qilidu we qoghdaydu.

5. Biz xitay bilen ittipaqdash jumhuriyet emes. Belki xitayning mustemlikisi.

6. Biz musteqil bolsaq, tibetmu, teywanmu, ichki mongghulmu musteqilliq dawasi qilidu, shunglashqa xitay milliti hergiz bizni musteqil qilishqa unimaydu, hem bizni musteqil qilidighan rehberlirini qollimaydu.

Undaqta xitay démokratlar bizge heqiqi aptonomiye biremdu?

Yaq.

Chünki:

1. Aptonomiye hoquqida erkin sözlesh, erkin pikir bayan qilish, maarip, iqtisad, yerlik saqchi qatarliqlar bizning qolimizda bolishi kérek. Halbuki, özi mustemlike qiliwalghan xelqning özining burunqi hörlük, musteqilliq tarixi we mustemlike, qulluq tarixini öginishi, özining medeniyitini saqlishi, özining maaripini tereqqi qildurishi, karxanilirini tereqqi qildurushi, özining yerlik saqchilirini peyda qilishi xitaylar üchün zor xewp. Bu xil xewpni aztola siyaset oqughan herqandaq xitay bileleydu.

Chünki bizge oxshash, xitayning tajawuzigha uchrighan, xitaydin yat millet bolghan, xitay medeniyitidin yat medeniyetke tewe bolghan xelqning özining milli, dini kimlikini saqlap turiwérishi, haman bir küni purset bolghanda bizning qulluq tariximizni axirlashturushqa ashkare heriket qilishimizgha küchlük asas bolidighanliqi xitaylarghila emes, belki dunyaning herqaysi jayliridiki herqandaq kishige intayin éniq.

Aptonomiye bolsa, tarix bizning qolimizda, saqchi bizning qolimizda, yer-zémin bayliq bizning qolimizda, kan-karxana bizning qolimizda bolidu. Bular del xitay millitining bizning ériship kélishimizni yoshurun cheklep turidighan heq-menpeetlirimiz. Bular del, purset yar berse, bizning musteqilliq élan qilishimizgha asas bolidighan tayanchlar.

Shunglashqa, xitaylar meyli gomindang, meyli kommunist, meyli démokrat bolsun, héchqandaq xitaylar bizge heqiqi aptonomiye hoquqini bermeydu.

Xitay démokratlirimu oxshashla dölet armiyisige tayinip döletni parchilash jinayitige qarshi turimiz, dégendek bahanilar bilen bizning heq-menpeetlirimizni depsende qiliwéridu.

Meyli xitay kommunistliri bar bolsun-yoqalsun, xitay démokratliri bolsun-bolmisun, bizning heqiqi insandek yashash heq-menpeetlirimiz özlüksiz xitay armiyisi, xitay milliti, xitay medeniyitining depsende qilinishigha uchrawéridu.

Xitay armiyisi purset bolsila, aptonomchilar yaki musteqilchilar bolsun, öz xelqining insani heq-menpeetliri üchün köresh qilidighan herqandaq qehrimanlirimizni, alimlirimizni, siyasyonlirimizni beribir burunqidekla döletni parchilash jinayiti sadir qildi, dep tutqun qiliwéridu. Weten satquch xainlarni, munapiqlarni östüridu. Bu munapiqlar xitay ghojisi üchün öz millitini söyidighan wetenperwerlerni bölgünchi qilip chaqidu. Démokrat xitaylarmu xitay kommunistlirigha oxshash ashkare sorunlarda, xelq’alem aldida «aptonomiye berduq» dégen bilen, astirittin wetenperwerlerni birmu-bir mexpi, keng-kölemlik tazilaydu.

Mubada heqiqeten aptonomiye hoquqigha érishkendin kéyin, xitaylar mushundaq yalghanchiliq bilen bizni xupiyane tazilashni bashlisa, biz némige tayinip özimizni qoghdaymiz?

Özimizning xitay hökümet-armiyisige béqinmaydighan milli qoralliq qoshunimiz arqiliq özimizni qoghdaymiz. Démek, eng axirida yenila xitay armiyisi bilen milli qoralliq qoshunimiz arisida muqerrer qoralliq toqunushtin saqlinalmaymiz.

Yuqariqi tehlillardin shuni yekünlesh mumkinki: xitayning parchilinishi we yaki démokratlishishi sewebidin bizning musteqilliqqa we yaki heqiqi aptonomiyige érishishimiz esla mumkin emes!

Biz xongkong, teywen, awminlargha oxshimaymiz. Biz xitay emes. Xitay biz üchün tajawuzchi. Xitay armiyisi bizning wetinimizde bolidiken, biz hergizmu xongkok, teywen, awminlar érishkenchilikmu heqiqi démokratiye, heqiqi aptonomiyige érishelmeymiz.

Démek, birinji köz-qarashqa nisbeten bolghan muhakimidin yekün shuki:

1. Xitay kompartiyisi pat arida texittin chüshmeydu.

2. Xitay kompartiyisi texttin chüshken teqdirdimu, dölet parchilanmaydu.

3. Meyli démokratlar, meyli kommunistlar bolsun bizning musteqilliq, aptonomiyilik hoquqlargha érishishimizni ashkare, mahiyetlik chekleydu.

4. Ular wetinimizdiki xitaylarni we xitay armiyisini özi xalap élip chiqip ketmeydu.

5. Birinji közqarashqa asasen, yéqin kelgüsidila emes belki uzun kelgüside wetenning azadliqi qolgha kelmeydu.

Emdi biz ikkinji xil köz-qarashqa qarap baqayli.

Ikkinji, xelq’ara jem’iyet ariliship bizning özimizning teqdirimizni özimiz belgilesh hoquqimizni béridu.

Bu rastmu?

Öz teqdirini özi belgilesh heqqi, dégenlik musteqilliq dégenning yene bir xil atilishi. Mubada biz özimizning teqdirimizni özimiz belgileymiz, yeni musteqil bolushni xalaymiz, dések. Kim bizni qollaydu?

Eng chong éhtimalliq, birleshken döletler teshkilati.

Bu xil éhtimalliqning ishqa éshishi üchün, birleshken döletler teshkilatidiki yérimdin jiq döletler bizni qollishi. Eng kemide, asasliq küchlük döletler bizni qollishi kérek. Yeni ottura asiya siyasi jughrapiyisige tesir körsiteleydighan üch küchtin ikkisi bizni qollishi kérek. We yaki bizni qollaydighan küchlerning herbi, siyasi, iqtisadi küchi bizni qollimaydighan terepning herbi, siyasi, iqtisadi küchidin köp éship chüshishi kérek.

Undaqta bizning nöwettiki weziyitimizde, qaysixil küchning herbi, siyasi, iqtisadi tesiri wetinimiz, ottura asiyani kontrol qilip turiwatidu. Bu kontrolluq del xitay. Andin qalsa rusiye. Andin qalsa amérika.

Bizni qollishi mumkin bolidighan küchler, amérika we yaki rusiye bolishi mumkin. We yaki amérika bilen rusiye tengla qollishi mumkin.

Undaqta bu üch xil mumkinchilikning rialliqqa aylinishi nisbiti qanchilik?

Biz eng awwal amérikining bizni qollishi toghrisida muhakime qilip baqayli.

Birinji mumkinchilik, amérikining bizni qollishi

Amérikining öz armiyisi arqiliq bizning öz teqdirimizni özimiz belgilesh heq-menpeitimizge érishishimizni qollishi üchün:

1. Wetinimizge chigridash bolghan döletlerdiki amérikining herbi, iqtisadi, siyasi küchi xitay, rusiyining herbi, siyasi, iqtisadi küchini köp arqida qaldurushi we yaki ularni bu rayonlardin pütünley siqip chiqirishi kérek. Özining bu rayonlardiki herbi, siyasi, iqtisadi tesirini kücheytish kérek.

2. Weten sirtida uyghurlarning herxil shekildiki özlüksiz küchlük dawamlashqan siyasi, teshwiqat paaliyetliri bolushi, dunyaning hisdashliqini qolgha keltürüshi kérek.

3. Wetinimizde xitaygha qarshi qanliq toqunush, qanliq inqilab partilishi kérek.

4.. Amérika rusiye, xitayning herqandaq shekildiki yadro orushi, sinared urushi, hawa urushliri, iqtisadi urush, siyasi urushlirigha biwaste taqabil toralaydighan bolushi.

5.. Amérikining bizni qollash arqiliq bizdin érishidighan herbi, siyasi, iqtisadi paydisi rusiye we xitayning amérikigha keltüridighan ziyinidin köp yuqiri bolushi kérek.

6. Xitaylar uyghurlarning qoralliq qarshiliq herikitini bastursa, amérikining bésimi bilen bizning öz teqdirimizni özimiz belgilesh heqqimizni bermise, amérika armiyisi ashkare xitaygha qarshi hujumgha ötüshi kérek.

Mana bu alte shert-sharait birleshkendila andin bizning öz teqdrimizni özimiz belgilesh heqqimizni, amérika, xelq’ara jem’iyet étirap qilidu. We bizni qollaydu. Andin tinchliqni saqlash qisimlirini ekirip, diplomatik sehnilerde öz teqdirini özi belgilesh heqqimizni tilgha élishi mumkin.

Halbuki yuqariqi alte amildin hazirche ikkinji amilni anche-munche shekillendi, dégen tüzük. Qalghan besh amil asasen shekillenmidi.

Ikkinji mumkinchilik, rusiyining bizni qollishi

Rusiyining bizning öz teqdirimizni özimiz belgilesh heqqimizni qollishi üchün:

1. Xitay rusiyige éghir herbi, siyasi, iqtisadi tehdid élip kelgen bolushi.

2. Uyghurlarning rusiye we dunyagha qarita élip baridighan siyasi-teshwiqatliri küchlük bolushi kérek.

3. Rusiyining omumi herbi, iqtisadi, siyasi küchi xitaydin köp üstün bolushi kérek.

4. Uyghurlarning wetinide xitaylargha qarshi toqunush, inqilab partilishi kérek.

5. Rusiye amérika we xitayning barliq siyasi, herbi, iqtisadi zerbilirige berdashliq béreleydighan bolushi kérek.

6. Biz rusiyige xitaylarning rusiyige béridighan menpeetliridin jiqraq menpeet bérishimiz. Shundaqla tartqan ziynidin jiq menpeet bérishimiz kérek.

7. Yurtimizdiki qoralliq toqunushni xitaylar bastursa, rusiye ashkare xitaygha qarshi hujumgha ötüshi kérek.

Démek yuqariqi 7 shert hazirlinishi kérek. Halbuki bu 7 shertlerning héchqaysisi hazirlanmidi.

Üchinji mumkinchilik, amérika we rusiyining bizni birliship qollishi

Amérika we rusiyining bizni qollishi üchün:

1. Xitay amérika we rusiyige éghir herbi, iqtisadi, siyasi tehdid élip kelgen bolushi.

2. Xitayning herbi, siyasi, iqtisadi omumi küchi amérika we rusiyidin köp töwen bolishi.

3. Amérika we rusiye xitayning barliq herbi, siyasi, iqtsadi zerbilirige berdashliq béreleydighan bolushi kérek.

4. Uyghurlarning xelq’aragha qarita siyasi teshwiqati küchlük bolushi.

5. Wetende xitaygha qarshi keng kölemlik toqunush we yaki qoralliq inqilab partilishi.

6. Amérika we rusiye bizni qollash arqiliq bizdin érishidighan paydisi xitayning amérika we rusiyige béridighan paydisidin jiq bolushi kérek. Shundaqla amérika we rusiyining chiqimidin jiq menpeet bérishimiz kérek.

7. Wetende xitaylargha qarshi toqunushni xitaylar bastursa amérika we rusiye xitaygha qarshi ashkare herbi hujum qilishi kérek.

Bu shert-sharaitlarmu hazirlanmidi. Emma nöwettikidek sharaitta amérika we yaki rusiyining birliship we yaki ayrim-ayrim xitaygha qarshi ashkare keng kölemlik herbi heriket qollinishi esla mumkin emes.

Chünki:

1. Hazir xitaylar amérika we rusiyige zor miqdarda iqtisadi jehettin menpeet bériwatidu.

2. Amérikimu, rusiyimu xitay bilen ashkare keng-kölemlik qoralliq toqunushqa ötüshni xalimaydu.

3. Amérika, rusiye, xitaylar otturisida ziddiyet bolghan teqdirdimu, bular hergiz bir-birige keng kölemlik hujum qilghudek derijide éghir emes.

Yuqariqi üch xil mumkinchilik toghrisida yürgüzgen tehlilimizdin shuni bileleymizki:

1. Rusiye we yaki amérika yéqin kelgüside biz uyghurlar üchün mahiyetlik yaridem qilmaydu.

2. Ular uyghurlarni kozir qilip, xitaydin téximu zor iqtisadi menpeet élish meqsidide.

3. Amérikining ottura asiydiki herbi, siyasi, iqtisadi tesiri xitaydin töwen.

Egerde ular bizge hisdashliq qilghan, yaridem qilghan teqdirdimu yuqariqi tehlillerde éytip ötkinimizdek özimizning qoralliq körishimizning derijisini, we öz dölitining menpeetini muhim aldinqi shert qilidu. «Xeqning jéni, itning jéni. »

U üch chong ejderha bir-birini chishleshse hergiz yaxshi aqiwet körmeydighanliqini bilishidu. Ular dunyaning herqaysi jayliridiki bizge oxshash ajiz milletlerni iqtisadi, ijtimai, herbi jehettin talan-taraj qilip özini semritidu. Bu bir emeliyet.

Yekün shuki:

1. Tinch yol bilen öz teqdirimizni özimiz belgilesh heqqimizni qolgha keltürüsh yéqin kelgüside ishqa ashmaydu.

2. Bizning yurtimiz we ottura asiyadiki küch sélishturma tengpungliqida xitayning küchi hemmidin zor.

3. Amérika, rusiye bizge yéqin kelgüside mahiyetlik yaridem bermeydu.

Emdi biz yene bir teshebbusni közdin kechürüp baqayli.

Üchinji, xitayning ichide aptonomiye qanunini ijra qilishni qolgha keltürüsh körishi.

Xitay démokratliri qisimida aptonomiye toghriliq alliqachan sözliduq. Bizning nezirimizde aptonomiye qanuni, xitayning özining ilan qilghan qanuni bolghini bilen, emma bu aptonomiye qanunining mahiyitini xitaylar bizdin bekrek chüshinidu.

Xitayning neziride musteqilchilarmu, aptonomchilarmu beribir. Ularning arisidiki perq: musteqilchilar ashkarilan’ghini, aptonomchilar ashkarilanmaqchi bolghini.

Démekki, bizning weten ichide aptonom qanunini ijra qilip bersun, diyishimizge xitay ashkare qarshi chiqmaydu. Maqul, deydu.

Kéyinche bizge hertürlük qismaq quridu. Aptonomchilarni yinik bolghanda quruq östengge mirap qilidu. Éghir bolghanda ijtimai, iqtisadi jehette rijimgha alidu. Hettaki türmilerge tashlaydu. Démek, herqandaq aptonomchi, xitayning neziride xeterlik unsur. Herqandaq aptonomchi, nazaret astigha élinidighan unsur. Herqandaq aptonomchi, ashkare we yoshurun zerbe bérilidighan unsur.

Bu yerde shuni qisturup ötüsh kérekki, 80- yillardiki aptonomchilar himaye qilidighan ismail ehmed bilen xitaylar himaye qilidighan tömür dawametning kimning aptonom rayon’gha reis bolush meslisining hel bolush shekli, del xitay kompartiyisining aptonomchilargha bolghan siyasitining shekli. Tömür dawamet reis boldi. Ismail ehmed béyjingda milli ishlar komitétigha reis boldi. (Bularning tepsilatini ding léchünning eslimisidin körüng.)

Démek, weten ichide aptonomiye hoquqini qolgha keltürüsh teshebbusining birdin-bir netijisi shu teshebbuschilirimizning siyasi-iqtisadi jehette zerbige uchrishi, xitay türmisige kirishi, hayatidin ayrilishi.

Xitay hökümiti adem öltürgen’ge hérip qalidighan hökümet emes. Bir ademni öltürüshning herxil shekli bolidu. Beziliri qatnash hadisiside ölidu(meslen, wetinimizdiki ataqliq dini erbab, mujahid qaghiliq jamiesining imami hörmetlik abdulkerim mexsum). Beziliri dawalash jeryanida ölidu. Bular peqet sel reng bérilgenliri. Emdi ashkarilirigha qaraydighan bolsaq, yeni, peqet nechche somliq tapancha oqidin birni étipla, nechche on milyun uyghurning ghémini qiliwatqan, biz üchün hayatini teqdim qilalaydighan, biz üchün neqeder söyümlük bir wetenperwerni u dunyagha uzitidu. Téxi xitaylar shu oq pulighimu qosiqi aghrip, uni shu wetenperwerning öyidin alidu. Bu wetenperwerlerni kéyinki ewlatlargha intayin jiq qarilitidu.

Hazirghiche 60 yilliq tariximizgha qaraydighan bolsaq, ichimiz qan-zerdablargha toluq kétidu. Shuni késip éytishqa boliduki, xitaylarning 60 yildin bériqi bizning wetenperwerlirimiz, adettiki awam puxralarni siyasi seweb, zulum bilen öltürgen sani 500 mingdin kem emes. Türmide qéyin-qistaqlargha uchrighanlar sani nechche milyun.

Shunchiwala qirghinchiliqning héchbir is-busini xelq’aragha chiqarmighan, xelqimizning ésini shunchiwala jiq yuyiwételigen xitaylar. Emdi bügünki aptonomchilargha adil muamilide bolarmu? Xitaygha nisbeten namayish qanche jiq bolup berse shunche yaxshi. Aptonomchi qanche jiq bolup berse shunche yaxshi. Ularni böshükidila tonuwélip, öz waqtida is-busini chiqarmay ojuqturiwetkili bolidu.

Xitayning herqandaq shekildiki armiyisi herqandaq bahane-seweb bilen yurtimizdila bolidiken. Herqandaq uyghurning hayati, mal-mülki, medeniyiti kapaletke ige emes. Bolupmu uyghurning medeniyitini, iqtisadini, bixeterlikini qoghdimaqchi bolghan wetenperwer uyghurlar xitaylarning aldi bilen zerbe bérish ubyékti.

Démek, weten ichide ashkare aptonom dewasi qilish inqilabchilirimizni zerbigila uchritidu.

Bulardin shuni yekünliyeleymizki:

1. Xitay kommunistliri uyghur aptonomchilargha qarita ashkare qarshiliq bildürmeydu.

2. Xitay kommunistliri uyghur aptonomchilargha qarita mexpi böhtan chaplash, tazilash paaliyetlirini élip baridu.

3. Aptonom iddiyisining téximu jiq kishilerning kallisigha séngishige xitay kommunistliri hergiz yol qoymaydu.

4. Xitay kommunistlirining neziride uyghur aptonomchilar bilen musteqilchilarning mahiyetlik perqi yoq. Perqi peqet shekilde we derijiside.

5. Xitay ichide aptonom dewasi qilip heqiqi aptonomiye hoquqini qolgha keltürüsh emelge ashmaydu.

Emdi yene bir xil köz-qarashqa öteyli.

Tötinji, ya istiqlal, ya ölüm yoli.

Birinji basquchta, wetenni azad qilish niyitige kelgen herqandaq kishi xitay köchmenlirige herxil hujum qilish arqiliq xitay köchmen nopusining köpiyishini tizginlesh, xitaylargha wehime sélish.

Ikkinji basquchta, xitaylar bilen biwaste urush qilalaydighan haletke kélish.

Üchinji, basquchta, milli armiye teshkillep xitay bilen köresh qilish yoli.

Bu yolning toghra-xataliqigha höküm qilishtin ilgiri bu xil teshebbusning emelge éshish mumkinchiliki toghrisda tehlil yürgüzüp baqayli.

Yuqariqi teshebbus emelge éshishi üchün:

1. Wetenni azad qilish niyitige kelgen ademler intayin jiq bolushi kérek.

2. Wetenperwerler öltürülüp tursimu choqum bu köresh üzülüp qalmasliqi kérek.

Weten ichide wetenni azad qilish niyitige kelgen ademler jiqmu?

Hazirche, wetenning azad bolishini ümid qilidighan adem jiq. Lékin heqiqi adem öltürüsh, ot qoyush jasaritige kelgen adem jiq emes. Bu jasaretke kelgen ademlerning düshmen’ge küchlük zerbe bérish iqtidari asasen yoq diyerlik. Düshmen’ge zerbe bérilip bolghandin kéyin, özini qoghdash iqtidari we sharaiti yoq. Shundaqla bulargha téximu zor derijide yaridem béridighan yaki ularning herikitige qétilidighan küch we ademler intayin az. Düshmen herbir adem, herbir öy, herbir mehelle, herbir yéza, herbir nahiye sheherlergiche nazararette.

Shunglashqa emeliyet nuqtisidin élip éytqanda bu xil teshebbus téxi birinji basquchqimu ulashmidi. Mubada 2008- yili qeshqer, kuchadiki qehrimanlirimiz düshmen qoligha chüshmigen bolsa, ulargha egiship yene nechche minglighan qérindashlirimiz herjay-heryerlerde düshmen’ge zerbe bérishni bashlap ketken bolsa, belkim bu xil teshebbusning birinji basquchi emdila bashlandi déyish mumkin idi.

Démek bu köz-qarashtin we emeliyettin shuni yekünliyeleymizki:

1. Nöwettikidek herbi, siyasi, iqtisadi jehette ajiz halettiki xelqning ichide düshmen’ge zerbe béreleydighanlar az.

2. Yuqariqi qehrimanlarning ish-herikitini dawamlashturulaydighanlar yoq diyerlik.

3. Dimek yéqin kelgüside buxil köz-qarashning ishqa éshishi mumkin emes.

Biz yuqarida wetenning azadliq yolidiki töt xil teshebbus, köz-qarashlar toghrisidiki ilmi seweblik, pakitliq mulahizilirimizni bir qur bayan qilip öttuq.

Yuqariqilardin shular ayanki, wetenning heqiqeten azad bolush-bolmasliq meslisi we qachan, qandaq yol bilen azad bolush meslisi téxighichila qarangghu halette. Emma ilmi pakitlardin we tehlillerdin shuni yekünliyeleymizki:

1. Xitaylar bizning herqandaq shekildiki oyghinishimizni, aptonomiye we yaki musteqilliq telep qilishimizni xalimaydu we bu heriketlirimizni küchining bariche chekleydu.

2. Xitaylar özining qoralliq eskerlirini wetinimizdin hergiz özi xalap élip chiqip ketmeydu.

3. Bizning yurtimiz we ottura asiyadiki asasliq herbi, siyasi, iqtisadi küchlerning ret tertipi 1) xitay. 2) Rusiye, 3) amérika.

Amérikining gerche yershari nuqtisidin élip éytqanda iqtisadi, herbi, siyasi küchi yuqiri bolsimu, emma uning biz bilen biwaste chigrilinidighan döletlerdiki herbi, siyasi, iqtisadi tesiri yenila xitay we rusiyidin köp töwen.

4. Amérika yéqin kelgüside uyghurlarning musteqilliqini mahiyetlik qolliyalmaydu.

5. Amérika biz seweblik, xitay bilen ashkare qoralliq toqunushqa ötmeydu.

6. Rusiyimu biz seweblik, xitay bilen ashkare qoralliq toqunushmaydu.

7. Uyghurlarning herbi, iqtisadi, siyasi küchini nezerde tutqanda yéqin kelgüside herxil tashqi sewebler bilen azad bolishimiz mumkin emes.

Undaqta azadliqtin ümidni üzüsh kérekmu?

Yaq!

Azadliq, hörlük bizning eng ulugh arminimiz. Eng eqelli yashash telipimiz. Qulluq bizning hemme nersimizdin ayriydu. Bizni tügmes-pütmes jebri-zulum, xaru-zebunliq, haqaret we chetke qéqishlargha duchar qilduridu. Shunglashqa qulluqqa hergiz boy bermeslikimiz kérek!

Meyli düshmen qanchilik küchlük bolishidin qet’iynezer, meyli aldimizdiki köresh qanchilik japaliq bolishidin qet’iynezer hörlük üchün haman köresh qilishimiz, azadliqning yollirida izdinishimiz kérek.

Undaqta inqilabni zadi qaysi xil waqitta qandaq yolda, qaysi shekilde, qaysi derijide élip barsaq inqilabimiz üzül-késil ghelbilik bolidu?

Töwende özimizning inqilab yoli, shekli, basquchi toghrisidiki köz-qarashlirimizni we bularning emeliylishish mumkinchilikini bayan qilip ötimiz.

Inqilab yoli

Netije, hemmimiz asan bilidighan, közge asan chéliqidighan hadisidur. Emma netijini hasil qilidighan hertürlük, shert-sharait, basquch-jeryanlar, közge biwaste chéliqmighini bilen u netijining hasil bolishida intayin muhim rol oynaydu. Yeni, shert-sharait, basquch-jeryan özgerse, eslidikige oxshimighan netije hasil bolidu.

Inqilabining netijisi néme? Azadliq. Hörlük.

Undaqta bu netijige qaysi jeryan-basquch bésip, qaysi shert-sharaitlarni hazirlap barimiz?

Mana bu, del herikitimizning ghelbe qilish-qilmasliqi, ünümlük bolush-bolmasliqidiki eng halqiliq amildur.

Beziler, diyishi mumkin, allah namidin jihadqa chiqsanglar, allah özi kapirlarni jazalap béridu, dep.

Bu geplerni burun anglighan bolsaqmighu, bu bid’edlikni bilmeptu dések. Bügünkidek islam dinining heqiqi telimatlirini toluq, erkin-azade öginish imkaniyitide turghan kishiler allahning seweb qilmisa netije bermeydighanliqini bilmemdikine? Muhemmed peyghemberningmu ghazad jengliride qatmu-qat sawut-dobulgha kiyip jengge chiqidighanliqini bilmemdikin?

Seweb amili hemmidin muhim. Seweb del netije hasil qilish üchün hazirlashqa tigishlik bolghan shert-sharait, qedem-basquch.

Undaqta inqilapning netijisige érishish üchün qaysi shert-sharaitlar hazirlinishi kérek? Inqilapning netijisi qaysi jeryan-basquchlarni bésishi kérek?

Démek, bu shert-sharait, jeryan-basquchlar qanche burun tamamlansa, netije amilimu shunche burun qolgha keltürülidu. Yeni, shert-sharait, jeryan-basquchlarni tamamlashqa kétidighan waqit, bizning inqilab ghelbimizning bizdin qanchilik yiraqta ikenlikini bildüridighan körsetküch, dések xatalashqan bolmaymiz.

Undaqta inqilapning netijige érishishi üchün qaysi xil jeryan-basquchlarda, qaysixil shert-sharaitlar hazirlinishi kérek?

Inqilap ghelbisi üchün hazirlashqa tigishlik shert-sharaitlar

Inqilapni biz kim üchün élip barimiz? Xelqimiz üchün. Xelqimizning hörlük, saaditi üchün. Hergizmu bashqa el-xelqler üchün emes. Démek, inqilapning asasliq paydisi biz üchün. Inqilapning asasliq meqsidi bizning heq-menpeetlirimizni qolgha keltürüsh. Inqilap qilish arqiliq özimizning heq-menpeetlirimizni qolgha keltürüsh we uni menggülük qoghdash.

Undaqta biz asasliq qaysi küch-hoquqimizgha tayinip heq-menpeetlirimizni qolgha keltürimiz? Bizning azadliqimizgha éniq kapalet béreleydighan héchqandaq küch-hoquqimiz yoq.

Démekki, bizning inqilap yolimiz del milli küch-hoquqqa érishish yolidur.

Milli küch-hoquq dégen néme? Ular némilerni körsitidu?

Milli küch-hoquq, shu milletning özige xas bolghan, shu milletning iqtisadi, ijtimai, medeniyi heq-menpeetlirini qoghdaydighan tayanch küchtur. Ular töwendikilerdin ibaret:

1. Milli qoralliq qoshun küchi

Yeni, milli qoralliq qoshunimizning süpiti, sani, düshmen’ge zerbe bérish iqtidari, düshmendin mudapie qilish iqtidari qatarliq amillar milli qoralliq qoshunimizning qanchiliklikini belgileydu.

Undaqta bizning milli qoralliq qoshunimiz barmu? Bar bolsa ularning sewiyisi qanchilik?

Hazirghiche weten-ichi sirtidiki égelligen melumatlargha qarighanda weten sirtida hazirghiche partizaniski haldiki qoshunlirimiz texminen birer yüz miltiqliq ademge yitip bérishi mumkin. Weten ichide, pütünley yoq.

Yuqariqi mujahidlarning jasaritige heqiqeten apirin éytmay turalmaymiz. Ulargha maddi-meniwi jehetlerdin yardemlerde bolushimiz hemmimizning eng eqelli insani burchimiz.

Halbuki, oylap baqayli qérindashlar, on milyundin köprek uyghurni 100 ge yéqin mujahid, miltiq bilen muntizim 200 ming kishilik yadro, tanka, broniwik, zembirek, herxil éghir-yinik qorallar bilen qorallan’ghan düshmendin mudapie qilalamdu?

Bizning mujahidlirimizning jesurliqi, qorqmasliqi hemmimizni heqiqeten söyündüridu. Lékin biz bu mujahidlarning sanini köpeytishke, qoral-yariqini yaxshilashqa, düshmen’ge zerbe bérish sewiysini östürüshke, yashash, turmush ehwalini yaxshilashqa qanchilik küch bilen yaridem qilalaymiz?

Méningche yaridem ikki xil bolushi mumkin.

Birinji xili, özimizning milli iqtisad, milli sanaet, milli teshkilat, uyghurche herbi-téxnika kitablar arqiliq yaridem bérish.

Bu xil yaridem eng muqim kapaletlik, eng ishenchlik yaridem bolup. Yat milletlerning bizdin paydilinish, bizge buyunturuq sélishidin qutulalaymiz.

Ikkinji xili, yat millet, yat döletlerning yaridimi.

Meslen, amérika, nato, rusiye… Qatarliq döletler. Bu xil yaridemning bizge qachan kélidighanliqi, néme sewebtin kélidighanliqi, biz üchün paydiliq-paydisiz terepliri intayin müjimel, tutruqsiz, qarangghu bolghan, ishenchsiz yaridem.

Démek yuqariqilardin körüwélishqa boliduki, bizning mujahidlirimizgha yaridem bérishtiki eng ishenchlik yol yenila özimizge tayinish asas, chetning yaridimini eng zor derijide qolgha keltürüsh qoshumche bolushi kérek.

Démek barliq uyghurlar hazirqi milli qoshunimizni yoshurun eng küchlük qollap quwwetlishi zörür.

Undaqta qandaq qilghanda milli qoshunimizgha zor derijide yaridem bergili bolidu?

1) Tinchliq shekildiki ashkare diplomatiyilik paaliyetler arqiliq chet’ellerning uyghurlarni chüshinishi, qollishini, hisdashliq qilishini qolgha keltürüsh arqiliq, chet’ellerdiki qoralliq jengchilirimizge kélidighan herbi, siyasi, iqtisadi jehettiki bésimlerni yéniklitish.

Tinchliq shekildiki ashkare diplomatilik paaliyetler belki diplomatiye nuqtisidin, hem özimizning küchimizning ajizliqi sewebidin qoralliq köreshni ashkare qollaydighanliqini ipade qilmaydighanliqi, tebii. Emma bu hergizmu ikki xil köreshning bir-birisige qarshi bolushigha seweb we asas bolalmaydu. Belki bular bir-birini toluqlaydu hem bir-birini ilgiri süridu.

2) Mexpi yollar arqiliq weten-ichi sirtidiki barliq uyghurlar jengchilirimizge özlüksiz iqtisadi, siyasi, herbi-téxnika, dawalash, qoral-yaraq jehetlerde yaridem bérish.

Qarimaqqa yuqariqi ikki xil yaridem bérish yoli toghridek, emma shu dimekke bek asan. Lékin qilmaq tes. Chünki…

Mana, meslining yenimu bir qedem chongqurlishish basquchigha öttuq.

Démek biz üchün eng eziz bolghan jengchilirimizge qollash bolush üchün yenimu bir xil küch-hoquq bolushi kéreklikini tonup yettuq.

2. Teshkilat küchi we iqtisadi küch.

Bular: 1) tinchiliq shekilde ashkare diplomatiyilik teshwiqatlarni qilip, xelq’araning qollishini ilgiri süridighan teshkilat.

2) Mexpi pütün dunyadiki uyghurni bir-birige maddi-meniwi jehettin baghlap turidighan teshkilat we yaki alaqe tori.

3) Melum derijidiki éghir-yénik sanaet karxanilirigha ige uyghur karxanichiliri we karxanichilar hemkarlashmisi.

Yuqariqilarning teshwiqat, diplomatiye küchi, iqtisadi hemkarliq küchi del qehriman jengchilirimizge özlüksiz tirek bolidighan küchtur. Bu xil küch qanchilik küchlük bolsa jengchilirimizge kélidighan yaridemlermu shunchilik küchlük bolidu.

Undaqta, teshkilat we iqtisad küchini qandaq kücheytish kérek?

Teshkilat ademdin terkib tapidu. Pulni adem tapidu. Sewepni toghra qilsaq, allah béridu.

Démek teshkilattiki ademning iqtidar küchi, karxanichining bilim-sapasi küchi del, bu teshkilat we iqtisad küchini kücheytishtiki eng halqiliq amil.

Iqtidarliq ademler qanche jiq bolsa teshkilat shunche ronaq tapidu. Talantliq karxanichilar qanche jiq bolsa, milli iqtisadi küchimiz ashidu.

Démek, bu teshkilat we iqtisadi küchning qandaqliqini belgileydighan iqtisas igiliri, deydighan bir amilnimu bilduq.

3. Iqtisas igiliri küchi.

Iqtisas igiliri küchi qandaq küch? Bu adem küchi. Yeni yekke adem küchi.

Teshkilatqa nisbeten shu teshkilatning herxil zörür ishlirini eng wayigha yetküzüp qilalaydighan ademler, karxanigha nisbeten, qiyinchiliqni ongushluq yéngip karxanini özlüksiz payda élishqa özgerteleydighan ademler del mana shundaq iqtisas igiliridur.

Undaqta biz qandaq iqtisas igilirige eng muhtaj:

1) Muntizim herbi telim terbiye alghan ashkare-mexpi wezipilerni üstige alalaydighan jengchiler.

Bular beden sapasi, siyasi sapasi, herbi telim-terbiye sapasi… Qatarliq sahelerde düshmenlerdin nechche hesse bésip chüshidighan iqtisas igiliridur. Ular nöwette ghayet zor derijide téxnikilashqan, uchurlashqan dewr urush teliwining höddisidin chiqalaydighan, éghir, qiyin wezipilerning höddisidin bixeter chiqalaydighan kishilerni körsitidu.

2) Jengchi we alahide xadimlarni terbiyileydighan kishiler:

Bular xitay qomandanlardin nechche hesse talantliq bolup, bular xitay eskerliridinmu sezgür, munewwer jengchilerni, köplep yétishtürüsh wezipisini orundiyalaydighanlar. Herbi stratégiye, qomandanliq… Qatarliq jehetlerde mol bilimgha ige kishiler.

3) Karxanichilar, iqtisadshunaslar.

Wetenperwerlik éngi yuqiri, öz millitining bext saaditi üchün mal-mölük hettaki hayatinimu atiyalaydighan, quruq qol milyadirlargha aylinalaydighan karxanichilar.

4) Diplomatiye, siyasi teshwiqatlarda aktipliq bilen rol oyniyalaydighan siyasyonlar:

Siyasyonlirimiz, dunya we xelqimiz weziyitini etrapliq közitip mangalaydighan, xelqni yétekliyeleydighan, dunya siyasi, iqtisadi, herbi weziyitini aldin közitip mangalaydighan siyasyonlar.

5) Yuqariqilarni terbiyilesh üchün tigishlik zörür, chet’el kitablirini uyghurchigha terjime qilip bireleydighan til sewiyisi yuqiri iqtisas igiliri:

In’giliztiligha pishshiq nechche yüz minglighan qérindashlirimiz bolishi choqum zörür.

6) Yuqariqi ashkare we mexpi teshkilatlarni oyushturalaydighan, yol körsiteleydighan rehber, teshkilatchilar, kompyutér uchur mutexesisliri:

Bular herxil zaman, herxil sharaitqa yarisha, milli inqilabimiz üchün paydiliq shert-sharaitlarni yaritip, köpchilikke yol körsiteleydighan, emeli ijra qilalaydighan xadimlarni körsitidu.

Démek milli inqilabimizning ghelbe qazinishi üchün biz yuqariqi 6 türlük iqtisas igilirini terbiyileshke alahide küch serp qilishimiz zörür.

Undaqta, iqtisas igiliri küchini qandaq qilghanda téximu zor kücheytkili bolidu?

Iqtisas igiliri küchini biz bilim bilen kücheytimiz. Xitaylar del bizning maaripimizni bizning qolimizgha bermeywatidu.

Iqtisas igiliri adette töwendiki amillar arqiliq terbiyilinidu:

1) Aile terbiyisi.

2) Muntizim mektep terbiyisi.

3) Özlikidin kitab oqush arqiliq érishken terbiye.

Yuqariqilarning ichide aile terbiyisi bilen özlikidin kitab oqush arqiliq érishken terbiye adem hayatining asasen hemme qisimini belgileydu.

Beziler otturigha qoyushi mumkin, muntizim mektep terbiyisichu?

Bir ademning yoshurun qabiliyiti cheksiz. Bu yoshurun qabiliyetni urghutushqa muntizim mektep terbiyisi anche zor tesir körsitelmeydu.

Néme üchün? Undaqta yoshurun qabiliyet néme arqiliq urghutilidu?

1) Dunya qarash.

Dunya qarash sizning némini eng muhim, deb bilishingizdur. Mubada siz öz qelbingizde kichingizdin tartip ailingizni, qérindashliringizni, xelqingizni eng muhim orun’gha qoysingiz. Siz del ular üchün bir ömür izdinidighan, wetenperwer inqilabchi bolisiz.

Mubada sizning neziringizde sizning bashqilarning aldidiki abroyingiz, mensep-mertiwingiz, eng muhim orun’gha qoyulgha bolsa, éniqki siz pursetperes emeldar bolisiz.

Mubada sizning neziringizde ilim-penning sirini échish, eng muhim orun’gha qoyulghan bolsa, éniqki siz pen-téxnika alimi, keshpiyatchi bolisiz.

Mubada sizning neziringizde sen’et eng muhim orunda bolsa yaki sehnide güldiras alqishqa érishish eng muhim orun’gha qoyulghan bolsa, éniqki siz, sen’etchi, ussulchi bolisiz.

Mubada sizning neziringizde iqtisad arqiliq bashqilargha yaridem qilish eng muhim orun’gha qoyulghan bolsa, éniqki siz nurtay hajimgha oxshash, bilgeytiske oxshash karxanichi we saxawetchi bolisiz.

Démek, adem özi üchün eng muhim, dep bilgen nersini qoghlishidu. Shuning üchün izdinidu. Shuning üchün pilan tüzidu, shuning üchün heriket qilidu we eng axirida shuninggha érishidu.

2) Nishan.

Könglingizde néme eng muhim orun’gha qoyulghan bolsa, siz hayatingizda ashu dunya qarishingizni pirinsip we yönilish qilisz. Bu jeryanda dunya qarishingizning türtkiside siz melum bir meqset bilen birer ish bilen shughullinisiz. Sizdiki ashu meqsed, qilmaqchi bolghan ish, del nishandur.

Siz qilmaqchi bolghan ishning némilki, nishandur. Nime sewebtin qilmaqchi bolghiningiz, dunya qarishingizdur.

3) Nishanni qandaq ishqa ashurushni bilish.

Siz dunya qarishingiz sewebidin nishan turghuzisiz. Emdiki gep, ashu nishanni qandaq qilip, qaysi usul qaysi basquch bilen birmu-bir ishqa ashurushta qaldi.

Démek yuqariqi üch amil bir ademning qanchilik ademlikini, qanchilik ish qilalaydighanliqini belgileydu. Halbuki bularning héchqaysisi, muntizim mekteplerde ötülmeydu.

Kishiler yuqariqi üch amilning pirinsipigha istixiylik emel qilidu. Yeni, dunya qarashni ata-anisidin, belki jem’iyettin, belki kitabtin, belki dostliridin alidu.

Dunya qarishi alijanab bolmighan ademning nishanimu chakina bolidu. Nishan chakina bolghanken, nishanni ishqa ashurush jeryani téximu bek pes bolidu.

Shunglashqa iqtisas igilirini terbiyileshtiki eng halqiliq amil, del bizning inqilab meqset nishanimizgha paydiliq bolghan dunya qarashni inqilabchilirimizgha bildürüsh. Ularda nishan peyda qildurush we nishanni qandaq ishqa ashurush usuli-jeryanliri toghrisida mol kitabi bilimler bilen ularni terbiyilesh.

Démek, iqtisas igiliri küchini terbiyileshte tayinidighan yene bir küchimiz bar. U bolsimu biz üchün eng zörür bolidighan kitabi bilimler küchi.

Bu kitabi bilimler xelqimizde alijanab dunya qarash we shuninggha munasip nishan peyda qilidu. Téxnikiwi kitablar ulargha qandaq qilishni, özining rehberlik iqtidarini qandaq östürüsh, iqtisadi ehwalini qandaq ongshashni, karxanini qandaq bashqurush, düshmen’ge zerbe bérish iqtidarini qandaq östürüsh, özini qandaq qilip ünümlük qoghdash… Qatarliq nurghun bilimlerni öginidu.

Démek bizning bir eng muhim tayanch küchimiz bar. U bolsimu biz üchün eng paydiliq bolidighan bilim küchi.

4. Bilim küchi.

Bizning milli qed kötürishimiz üchün eng zörür bolidighan bilim küchi, bizning eng muhim tayanch küchimizdur.

Biz özimizning dunya qarash, nishanimizgha asasen qaysi bilimlerni öginishimiz kéreklikini, we u bilimlerni qandaq öginish kéreklikini bileleymiz.

Bolupmu bizning milli inqilabimiz eng éhtiyajliq 6 türlük iqtisas igilirini terbiyilesh üchün zor miqtarda öz ana til-yéziqimizdiki kitab-maqalilarni bésip chiqishimiz zörür.

Démek, milli azadliq inqilabimizning qanchilik derijide élip bérilishi del bizning yuqariqi 6 türlük iqtisas igilirini terbiyilesh matériyal sewiyimiz, miqdarimiz, süpitimizge baghliq.

Undaqta biz qandaq bilimlerge eng éhtiyajliq:

1) Herbi telim-terbiye bilimliri.

2) Iqtisad, karxanichiliq bilimliri.

3) Siyasi bilimler.

4) Uyghur tarixi bilimler.

5) Til öginish matériyalliri.

6) Teshkilatchiliq, rehberlik bilimliri.

7) Uyghurlarning tartiwatqan échinishliq azab-oqubetliri.

8) Kompyutér bilimliri.

9) Doxturluq bilimliri.

10) Waqit bashqurush, keypiyat bashqurush, yoshurun iqtidarini qézish bilimliri

Bularning ichide til öginish bilimlirini chiqiriwétip, qalghanliri 9 türlük bilim bolidu.

Undaqta oylap baqayli. Herbir sahe boyiche 100 parche kitab bolsa jem’iy 900 parche kitab bolidu.

Démek, toluq ottura mektep sewiyisidin yuqiri adem ulargha ulap 100 kitabni toluq oqup, hezim qilip tügetse, shu sahede baklawérliq sewiyisige ige bolidu. Mubada uninggha yene 100 ni qoshsaq, 200 bolidu. Magistirliq sewiyige ige bolidu. Uninggha yene 100 ni qatsaq dokturluq we yaki shu kesipning mutexesisi bolushqa tigishlik haletke kélidu.

Mubada bir adem 300 parche kitabni yiligha 30 parchidin oqusa, on yilda oqup bolidu. Mubada yiligha 50 parichidin oqusa 6 yil kétidu. Uninggha yene til öginish waqti 2 yilni qatsaq, texminen 8 yildin 12 yilghiche waqit kétidu.

Biz 9 tür boyiche 2700 parchidin artuq eng muhim, eng nadir eserlerni terjime qilishni bashlishimiz hemmidin muhim.

Yuqarida biz milli heq-menpeetlirimizni qolgha keltürüshte tayinidighan ichki milli küchimizning töt xil sheklini éytip öttuq.

Démek yekün shuki inqilabni üzülkésil ghelbige érishtürimiz deydikenmiz töwendiki shert-sharaitlarni yaritishimiz zörür:

1. Inqilabimiz üchün eng zörür bolghan kitablirimiz, ün-sin buyumlirimiz mol bolushi kérek.

2. 50 Mingdin yuqiri karxanichimiz bolushi kérek. 10 Mingdin yuqiri eng yuqiri ölchem, süpette terbiyilen’gen jengchimiz bolushi kérek.

3. Sirtqi dunyaning eng köp hisdashliqini, yaridimini qolgha keltüridighan diplomatiyilik teshkilatimiz bolushi kérek.

4. Amérikining ottura asiyadiki herbi, siyasi, iqtisadi tesir küchi xitayni siqip chiqiralishi kérek.

5. Héchqandaq döletke béqinmighan musteqil jengchilirimizni, karxanichilirimizni, teshwiqatchilirimizni teshkilliyeleydighan hökümitimiz yaki orginimiz bolushi kérek.

Yuqariqi shert-sharait ichide peqet 4- sherttin bashqilirining hemmisi bizning ichki xizmitimiz bolup hisablinidu.

Undaqta bu shert-sharaitlarni qaysi usul, qaysi basquch boyiche orunlash kérek?

Inqilap qedem-basquchliri

Ichki shert-sharaitni hazirlash basquchiliri

Birinji basquchta:

1. Weten-ichi sirtida inqilabning shert-sharaitlirini hazirlash xizmetlirini qilidighan guruppa qurulush.

2. Weten-ichi sirtida texminen eng kemide bir milyun ademning alaqilishish adrési, weten-ichi sirtidiki barliq tor betlerning alaqilishish adrésini toplash.

3. Töwendiki bilimlerning herbirsidin eng kemide 300 parchidin artuq bolghan nadir kitablarni chet’el tilliridin toplash we terjime qilish.

1) Herbi telim-terbiye bilimliri.

2) Iqtisad, karxanichiliq bilimliri.

3) Siyasi bilimler.

4) Uyghur tarixi bilimler.

5) Én’giliztili öginish matériyalliri.

6) Teshkilatchiliq, rehberlik bilimliri.

7) Uyghurlarning tartiwatqan échinishliq azab-oqubetliri.

8) Kompyutér bilimliri.

9) Doxturluq bilimliri.

10) Waqit bashqurush, keypiyat bashqurush, yoshurun iqtidarini qézish bilimliri

Bolupmu bularning ichide:

1) Herbi telim-terbiye. 2) Iqtisad, karxanichiliq. 3) Siyasi bilimler. 4) Teshkilatchiliq bilimliri. 5) Kompyutér bilimliri hemmidin nuqtiliq muhim.

4. Bu bilimlerni bir milyundin jiq uyghurgha ibertip bérish yaki ular bilen uchrashturush.

Yeni bir milyun uyghurning herbiri eng kemide muntizim 100 din jiq kitab oqushni qolgha keltürüsh.

5. Chet’eldiki herxil siyasi teshkilatlarning dunyagha bolghan teshwiqatini kücheytish.

Ikkinji basquchta:

1. Keng-kölemde herxil chong-kichik kölemdiki uyghur karxaniliri, doxturxaniliri qurulushi.

2. Uyghur karxanichilar ittipaqi qurulushi.

3. Uyghurlarning ottura asiyadiki iqtisadi, siyasi ornini kötürüsh.

4. Uyghur karxanichilirining himayiside bolghan mexpi alahide xadimlar guruppisi qurulushi.

Üchinji basquchta:

1. On mingdin jiq alahide jengchi-xadimlarni muntizim terbiyilesh arqiliq ularni eng ésil qorallar bilen qorallandurush.

2. Herbi stratégiyilik, iqtisadi we siyasi, tashqi yaridem jehetlerde eng etrapliq, eng ötkür tehlil mulahiziler arqiliq herbi küchimizning düshmenning wetendiki armiye-saqchilirini tarmar qilishqa qurbimiz yétidighanliqigha shert-sharaitlarning pütünley hazirlan’ghanliqini jezim qilghan haman wetenni azad qilish jéngige atlinish: xitay armiye-saqchilirigha biwaste hujum qilish.

Yuqariqi herbir chong basquchning ichidiki herbir kichik basquchlarning özimu biz üchün intayin japaliq, müshkül ötkeller.

Mushu qatmu-qat ötkellerdin ötelisek ishinimizki, wetinimiz choqum azad bolidu. Xitay armiyisining pachaqlap tashlan’ghanliqini körgen xitaylar yaki ichkirige jan-jehli bilen keng-kölemde köchidu. Yaki bizning körishimizni qollashqa mejbur bolidu. Bular ichki shert-sharaitlar hisablinidu.

Tashqi shert-sharait hisabida biz amérikining ottura asiyadiki herbi, siyasi, iqtisadi tesiri xitay we rusiyini siqip chiqirishi kérek diduq. Undaqta amérika yuqariqi rayonlarda qandaq qilip özining herbi, siyasi, iqtisadi tesirini kücheyteleydu?

Buning üchün:

1. Xitay we rusiye ikki döletning omumi herbi küchi köp ajizlishishi kérek.

2. Xitay we rusiyining iqtisadi ghayet zor böhran’gha yoluqishi kérek.

3. Xitay we rusiye ghayet zor ichki siyasi dawalghushqa yoluqishi kérek.

4. Xitay we rusiyining omumi éghir-yénik sanaet küchi amérikidin töwen bolushi.

5. Xitay we rusiyining maarip, telim-terbiye, tetqiqat apparatlirining sewiyisi amérikidin köp töwen bolishi kérek.

6. Uningdin sirt amérikining ottura asiyagha qarita ajratqan herbi, siyasi, iqtisadi küchi, xitay we rusiyining ottura asiyagha qarita ajratqan herbi, siyasi, iqtisadi küchidin köp éship chüshishi kérek.

7. Amérikining ottura asiya döletlirige qarita ajratqan herbi, siyasi, iqtisadi xirajiti uning bu döletlerdin érishken paydisidin köp töwen bolushi kérek.

Tashqi shert-sharaitning yéqin kelgüside hazirlinish mumkinchiliki tamamen bar. Démek milli inqilab ghelbimizning qanchilik uzaqta bolushi bizning ichki shert-sharaitlarni qanchilik burun hazirlap bolushimizgha munasiwetlik.

2009- Yili 8- ayning 12- küni

http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=2615&extra=page%3D1

Jallat Shing Shisey Qetliam Qilghan Uyghurlar Heqqide Sanliq Melumat


Konflikte-Tausende-Polizisten-und-Paramilitaers-haben-neue-Zusammenstoesse-verhindert      -1-
1957 – yili bahar ayliri idi . Idare boyiche omumiy taziliq yürgüzmekchi bolup , hemme ishchi – xizmetchiler guruppilargha bölündi . Merhum Téyipchan Éliyop , Abdékirim Hoja , EHmet Ziya’i , Rozi Qasim we men bilen besh – alte kishi bir guruppa bolghanduq . Xizmet teqsimati boyiche biz shu chaghdiki rus kulubi ( hazirqi dostluq kulubi ) bilen shinjang edebiyat – sen’etchiler birleshmisi ( hazirqi shinjang xelq neshriyati a’ilikler qorasi ) ariliqidiki lapasliq karidorni tazilashqa kirishtuq . Bu karidorgha 40 – yillarda chiqqan uyghur yéziqidiki gézit zhornallar top – topi bilen baghlap tashlan’ghan . Biz ularning kargha kélidighan ( sésip – chirimigen ) lirini birleshmining qira’etxanisigha toshup , kéreksizlirini exlet döwisige tashliduq . Uni tügitip karidorning yer yüzini süpürüp tazilighandin kéyin , torustiki lim yaghachlar bilen chenzilerning arisigha qisturulghan gézit – zhornallar we xet – cheklerni yighishturushqa kirishtuq . Shu arida qolimizgha meshning kaniydek chongluqta , ikki béshi yilimlap chaplan’ghan bir top qeghez chiqip qaldi . Biz uninggha qiziqip , ” buning ichide choqum qimmetlik matiriyal bolushi mumkin dep , uni pichaq bilen késip achtuq , uning ichidin yip bilen tikilgen xenzuche yéziqtiki ikki top matiriyal chiqti . Merhum Abdékérim Hoja uni qoligha élip oqup , bizge mundaq dep bergini hazirqidek ésimde : ” bu ichkiridin shinjanggha shéngshiseyning ishini mexpi tekshürgili kelgen bir xizmet ömiki yazghan doklatning kupiyisi iken . Buningda Shéng Shisey türlük bednamlar bilen qetl qilghan ademlerning sani jedwelleshtürüptu . Buning yekünide mundaq diyilgen :

1 . Jay – jaylardin tutqun qilip ekilip öltürülgenler 57000 din artuq . Bular asasen yerlik xelqning mötiwerliri , yurt chongliri we oqumushluq kishiler , bularning ichide , komunist dep öltürülgenlerdin bashqa xenzulardin shéngshiseyning özining inisimu bar .

2 . 1933 – yili maxosenni qoghlash bahanisi bilen jenubiy shinjangning maralbéshi nahiyisigiche ewetilgen aq oruslar teripidin öltürülgenler we 1937 – yili ” shinjangda kötürülgen qozghilanggha qatnashqan ” dep öltürülgenler 30000 din artuq

3 . ” altaygha altun kolashqa baridu ” dep , jenubiy shinjangning herqaysi jayliridin élip kélinip , altaygha barghiche bolghan chöl – jezirilerde susizliq , achliq we yuqumluq késellikler bilen ölgenler we altaygha élip bérilghandin kéyin miltiqni onglap atalmay urushta nabut bolghanlarning sani 40000 , bularning jughi – jemi’iy 127000 din artuq . Herqaysi wilayet – nahiyelerning qamaqxanilirda öltürülgenlerning sani buning sirtida . Chünki , biz bu heqte éniq we heqiqi san’gha érishelmiduq .

Bu matiriyal arimizda bir az ghulghula qozghidi . Axir , Abdukérim Hoja bu matiriyalni birleshminng partiye guruppisigha élip kirip ketti . Bu ishqa bügünki künde 36 yil boldi . Bu ish her bir ésimge kelse , paji’elik ötmüshning qanliq , xünük we yirginchlik körünüshi köz aldimda gewdilen’gendek bolidu .

-2-
1944–yili 9- ayning 11- küni ikki quli shinjangdiki her millet xelqining qéni bilen buyalghan jallat shéng shisey shinjang xelqini bulap – talap tapqan altun–kümüshlirini aldin yolgha sélip shinjangdiki 11 yilliq “padishah”liq hayatini axirlashturup chongchinggha uchidighan ayropilan’gha olturup qachmaqchi boldi .

Uning kitidighanliq xewirini anglighan nurghun kishiler duben mehkimisining aldigha yighilip : ” shéng shisey digen yalmawuz , siningmu axiri texittin chüshidighan küning keldi ” dep waqirap tentene qilishti , liyudawan etrapidiki qewristanliqta nurghun kishler shéng shisey teripidin öltürülgen uruq – tuqqanlirining qewre béshigha kilip yigha – zare qilishti . ” nur géziti ” ning tuluq bolmighan sitastikisigha asaslan’ghanda shéng shisey shinjanggha hökümranliq qilghan 11 yil ichide yüzming ademni türmige tashlighan , buning ichide ellik ming adem qiynap öltürülgen . Tümür xelipe , xujuniyaz’haji , memtéli ependi , abduxaliq uyghur qatarliq uyghur xelqining munewer perzenitliri shéng shisey we uning ghalchilliri teripidin qiynap öltürülgen .Shéng shisey chongchinggha barghandin kiyin duben mehkimisining tégidiki ambargha yushurup qoyghan téxi yötkep kitishke ülgürmigen 50 ming ser altunni her qandaq bedel tüleshtin qayitmay qoghdap qélish toghurluq ürümchidiki qéyna’akisi we maliye nazaritining naziri péng jiyüen’ge télfon qilghan . U chongchingda gomindang ormanchiliq ministérligining ministéri bolghandin kiyin uning qisaschilliri chongchinggha egiship kelgen shundaqla chongchidiki awam xeliq uning shinjangdiki qilmishliridin xewer tépip uning düshmini köpiyip ketkechke u xizmetke baralmay öyide yushurnup yatqan.1945–yili gomindang 6 nöwetlik qorultéyi échilghanda , gomindangning ichki qismidiki burun shinjanggha xizmet bilen barghanda shéng shisey teripidin türmige tashlinip ülüm éghzidin yénip kelgen nurghun emeldarlar shéng shiseyge ” birleshme hojum ” qozghap , eyni waqittiki gomindang zongtungi jiyang jéyshidin shéng shiseyni sotqa tapshurup sotlashni telep qilghan . Bu waqitta shéng shiseyning shinjangdiki duben mehkimisining astidiki altun – kümüshlirini pare alghan jiyang zongtung shéng shisey shinjangni öz qulida tutup turalidi , shinjangni pantürkisitlar we chet’el jahan’girlirigha ( rusye , türkiye , en’gilyeni körsitidu ) tartquzup qoymidi , buning özi bir chong töhpe , shéng shiseyni jazalash gomindangni ichki qismigha nisbeten paydisiz dep shéng shiseyni qoghdap qaldi . Shuning bilen shéng shisey chongchingdiki mensiwidin élip tashlan’ghan bulup boldi qilindi.Yapun’gha qarshi urush ghelbe qilghandin kiyin shéng shisey gomindang génrali xuzungnen bilen munasiwettin paydilinip qayta bash kütürüp burunqi xaqanliqini eslige keltürüsh xam – xiyalida wéyyüenjang gherbi shimal senmusining meslehetchilik wezipisini qolgha keltürüp shinjangdin bulap kelgen nechche mashina altun – kümüshni élip shenshige qarap yolgha chiqti . Bu waqitta shéng shiseyning shinjangdin ghayet zor altun – kümüsh bulap kelgenlik xewiri pütün memliketke pur ketken bulup u bawji shehrige kelgende élip mangghan altun – kumushliri u yerdiki gomindang herbiliri teripidin pak – pakize bulandi . Shuning bilen rohiy jehettin qattiq zerbige uchrighan bu jallat lalma it kebi qéchip wuxen’ge bérip panahlandi.Shéng shisey chongchinggha qachqanda qéyin’atisi ,ayali qatarliq 11 kishini gensuning lenju shehrining sértigha yasidaqhoyla – aram sélip urunlashturup qoyghan bulup ular u yerde shéng shiseyning qayta bash kütürüshini kütüp turuwatatti . –1949 yili 5 – ayning 17- küni sa’et altide bu bir a’ilidiki 11 adem namelum kishiler teripidin dehshetlik usulda qirghin qilindi . Eyni chaghdiki enze pash qilish alahide gurupisidiki fen zungshiyangning xatirisige asaslan’ghanda neq meydan intayi qoqunuchluq bulup nurghun yil herbide ishlep urush meydanlirida yürgen kishlermu bu menzirini kürüp qorqup hoshidin kitip yéqilghan . Kiyin lenju da’irlirining iz qoghlap tekshürüsh netijiside buni eyni waqitta shinjangda shéng shiseyning ziyankeshlikige uchrighan sherqi shimalliqherbiler qilghan bulup asaslighi öch élish we shinjangdin bulan’ghan bayliqlarni bülüshüsh qatarliq amillar sewep bolghan . Qatilliq qilghan herbi lenju terep qattiq tekshürwatqanda özini öltürwalghan bulup wesyetnamisigha asaslan’ghanda bu herbiler eyni waqitta shéng shisey hakimyet tikliwalghandin kiyin özige yardemleshken yurutdashlirini ” asiyliq qilmaqchi ” digenni bahene qilip közdin yuqatqanda qéchip aman qalghanlar iken. Barliq uruq – tuqqanliridin ayrilghan shéng shisey–1949–yili jiyang jéyéshigha egiship teywen’ge qachqan . Teywen’ge barghandin kiyin jiyang jéshigha pare birip zongtong mehkimisining meslehetchisi , lahiyelesh – pilan mehkimisining ezasi qatarliq quruo menseplerge ige bulup kün ötküzüshke chüshken . Biraq teywen’ge barghandin kiyinmu uning ziyankeshlikige uchrighanlar uni bosh quyuwetmigen . 1954 – yili teywende ” gomindang qorultéyi ” échilghanda köp sanliq kishiler jiyang jéshidin shéng shiseyni tekshurüp – sotlashni telep qilghan . Eyni waqitta jiyang jéshi parlamittin zongtung ölgiche texitte olturidu digen maddini asasi qanun’gha kirgüzüshni umit qilwatqan bolghachqa amalsiz shéng shiseyni tekshürüshke imza qoyghan . Shéng shisey shinjangdin bulighan altun – kümüshni axirqi qalduqlirini gomindang emeldarlirigha pare bérip bu tekshurüshtinmu aman – isen ütüwalghan .Shundaq bulishigha qarimay gomindangning her qétimliq chong yéghinlirida shéng shisey meslisi toxtimastin otturgha quyulup gomindang ichki qismining bash aghriqigha aylan’ghan .

Shéng shisey qorqup ketkechke familisini yen dep özgertip siyasi sehnidin chikinip chiqip yushurunup yashashqa mejbur bolghan , özini qoghdashqa mexsus yushurun qoghdash etriti yallighan.1960–yiligha kelgende teybiydiki sherqi nenjing yuli beshinchi bölek 291- kochidiki kishiler bir aq chachliq qérining renggi öngüp ketken chapanni kiyip , eski bajin’gir keshni sörep kichik pukeylerdin yimeklik sétwélip yürgini küretti , léki héchkimmu uni shinjang xelqini 11 yil bulang – talang qilip ikki quli uyghur xelqining qip – qizil qéni bilen buyalghan jallat shéng shisey dep oylimayitti.Shéng shisey bughulghan qan – qisasining köplikini bilgechke ölgiche yen familisini qollinip yushurnup yürgen , bashqilar sogha qilghan yimekliknimu yiyishke pétinalmay kochidiki botkilardin özi sétwélip qol sélip tekshürüp yiyishke mejbur bolghan . U 1970 – yili 7- ayning 13 – küni 75 yéshida teybiyda aghrip it ülümide ölgen .

_________________

Esli menbe : “Shinjang Tarix Matériyalliri” 35 – san

Yerlik Milletlerning Hoqoqi heqqidiki BDT Bayanatnamisi


25-08-2011humanrights

2007-yili 13-Sintebir, Omomiy Kengeshning 61/295 nomurluq qarari bilen maqullanghan.

BDT Omomiy Kengeshi,

BDT nizamnamisining rohi we eza dewletlerning mezkur nizamnamining belgulimilirini toluq ijra qelish toghrisidiki jawapkarliqigha ishenj qilghan asasta,

Yerlik Xelqlerning bashqa barliq xelqler bilen teng baraberlikini jezmleshturush bilen teng, insanlarning ozlirini perqliq dep qarash we del bashqilardin perqliq bolghanliqi uchun hormet qelinishqa muyesser bolushini itirap qelghan asasta,

Barliq xelqlerning, insaniyet mediniyiti(Civilization) we ilgharliqidin(Culture) shekillengen omumiy bayliqqa tohpe qoshush arqiliq insaniyetning omumiy mediniyet mirasini shekillenduridighanliqini jezmleshturgen halda,

Yenimu ilgirlep milli, erqiy kilip chiqishi, deniy itiqati, etnik we mediniyet ozgichilikini chiqish qelghan halda birawni we yaki bashqalarni birawdin we yaki bashqilardin ustun korudighan, ustun korushke turtkilik rol oynaydighan siyaset we belgulimerni bir tutash halda erqchiliq, ilmiy jehettin tuptin xata, qanuniy jehettin inawetsiz, exlaqiy jehettin eyiplinishke tegishlik we ijtimayi jehettin adaletsiz dep hokum qilidighanliqini jakarlash bilen,

Yerlik Xelqlerning hichqandaq ayrimchiliqqa duch kelmestin ozlirining heq hoqoqlirini ijra qelish jeryanida erkin ikenlikini mueyyenleshturgen asasta,

Yerlik Xelqlerning, mustemlike qelinish, yerliridin, mal mulukliridin, teritoriyeliridin we shu jaydiki bayliqliridin musadire qelinish, bolupmu ozlirining tebiy ihtiyajigha we menpeetlirige qarap tereqqi qelish hoquqidin mehrum qilinish netijiside tarixiy bir nahaqchiliqning zulmigha duchar bolghanliqini nezerde tutup,

Yerlik Xelqlerning ozlirining siyasi, iqtisadiy we ijtimyai qurulmilirini berpa qelishi, ozlirining mediniyiti, meniwi mirasi, tarixi we pelsepisini, bolupmu ozlirining territoriyesi, tupriqi we tebiy bayliqigha ige bolushidek en’eniwi hoquqigha hormet qelish we uni terghip qelishning nahayti jiddi ihtiyaj ikenlikini itirap qilip,

Yerlik Xelqlerning dewletler bilen alliqachan putushken Toxtamnamiliri, Kilishimliri we bashqa orunlashturushlargha hormet qelish we uni ilgiri surushke bolghan jiddi ihtiyajni nezerde tutup,

Yerlik Xelqlerning ozlirining Siyasi, Iqtisadiy, Ijtimayi we Mediniy jehettin teximu kuchlendurush, qaysi jayda yuz berishidin qet’I nezer barliq besim we ayrimchiliqlarni tel-tokus ayaghlashturush uchun burunqidin ewzel halette teshkilliniwatqanliqini itibargha elip,

Tereqqiyat ghayisi astida Yerlik Xelqlerni kontrol qelishning emiliyette hem Yerlik xelqqe hemde ular ige bolghan tupraq, territoriye we bayliqlargha tesir qilidighanliqini, bu halda bu Xelqlerning ozlirining arzusi we ihtiyajigha qarap tereqqiyatni ilgiri surushining we ularning qurulmiliri, mediniyetlirini, orp-adetlirini saqlap qelishining imkansizlishidighanliqini tonughan asasta,

Yerlik Xelqlerning bilimi, mediniyiti we orp-adetlirige hormet qelishning emiliyette uzun muddetlik we adil tereqqiyat hemde muhit mesilirini muwapiq bashqurush qatarliqlargha tohpe qoshidighanliqini mueyyenleshturush bilen bille,

Yerlik Xelqlerning zimini we territoriyelirini herbiysiz we qoralsiz rayungha aylandurushning emiliyette tinchliq, iqtisadiy we ijtimyai tereqqiyatqa hem ilgirleshke, dunyadiki dewletler we xelqler arisidiki oz-ara dostluq we chushunushni ilgiri surushke bolghan rolini urghilighan asasta,

Bolupmu Yerlik Xelq aililiri we jamaetlirining, oz perzentlirining yetishturulishi, terbiylinishi we balilarning saghlamliqi qatarliqlar mesililerde zimmisige alghan mesuliyetlerning emiliyette Balilarning Heq-Hoqoqi bilen zich munasiwetlik ikenlikini itirap qilish bilen teng,

Yerlik Xelqler we Dewlet otturisida tuzulgen toxtamnamilar, anglashmilar we orunlashturushlarning bezi hallarda xelqara kongul bolgen, qiziqqan, mesuliyet dep qarighan mesile ikenlikini,

We shundaqla mezkur toxtamnamilar, anglashmilar we orunlashturushlarning Yerlik Xelqler bilen dewletning ortaqliqini kucheytishning asasi ikenlikini itirap qelip,

BDT nizamnamisi (UN Charter), Iqtisadiy, Ijtimayi we Mediniy Hoqoqlar Xelqara Ehdinamisi (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights), Ammiwiy we Siyasi Hoqoqlar Xelqara Ehdinamisi (International Covenant on Civil and Political Rights) we Viyna (Vienna) Herketke otush programmisi we Ehdinamisi (Vienna Declaration and Programme of Action) qatarliq asasliq Xelqara hojjetlerning, Xelqlerning ozlirining Siyasi teqdirini erkin halda belgulesh, Iqtisadiy, Ijtimayi we medeniy tereqiyatini erkin halda yolgha qoyushni oz ichige alghan halda barliq Xelqlerning oz teqdirini ozi belgulesh hoquqining halqiliq mohim ikenlikini mueyyenleshturgenlikini eskertip,

mezkur Bayanatning, hich bir Xelqaraliq qanun himayisi astidimu hichqandaq bir Xelqning oz teqdirini ozi belgulesh hoquqini inkar qelish uchun qollinilalmaydighanliqini agahlandurghan asasta,

Mezkur Bayanattiki Yerlik Xelqlerning hoqoqlirini itirap qelish pirinsipining, Adalet, Dimokratiye, Kishilik Hoquqqa Hormet qelish, esla ayrimchiliq qilmasliq we Aliyjanapliq bolushni chiqish qelish asasida dewletler bilen yerlik Xelqlerning inaq we hemkarliq munasiwitini kuchlenduridighanliqigha ishengen halda,

Yerlik Xelqler bilen kengeshken we hamkarlashqan asasta, barliq Dewletlerning Xelqaraliq organlar, bolupmu Kishilik Hoquqqa munasiwetlik organlar aldidiki mesuliyitini Yerlik Xelqler uchun ijra qelishi kireklikini eskertip,

Yerlik Xelqlerning Heq-Hoqoqini qoghdashta we ilgiri surushte BDT’ning nahayti mohim we uzliksiz rol oynaydighanliqini xatirlitip,

Mezkur Bayanat’ning Yerlik Xelqlerning Heq-Hoqoqi we Erkinlikini ilgiri surush we qoghdash hemde BDT sistimisi ichide bu toghurluq hizmetlerni yenmu tereqqi qildurush jehettin nahayti mohim bir qedem basquch ikenlikige ishinip,

Her bir Yerlik Xelq ezasining we Yerlik Xelqlerning Hichqandaq ayrimchiliqqa duchar bolmastin Xelqara Qanunlarda itirap qelinghan barliq kishilik hoquqlardin, behrimen bolushqa heqliq ikenlikini, shundaqla ularning mewjutluqi, saghlam tereqqiyati we Xelq bolup bir putun ilgirlishi uchun kem bolsa bolmaydighan kolliktip hoquqlargha ige ikenlikini mueyyenleshturush we itirap qelish asasida,

Yerlik Xelqlerning turushluq rayuni we dewliti, shundaqla yerlik we milli alahiydiliklirining dewlettin dewletke, rayundin rayungha qarap oxshimaydighanliqini, her xil tarihiy we mediniy arqa korunushlirining diqqetke elinish lazimliqini his qilghan asasta,

Biz, towende astida imzasi bolghan dewletler, toluq sherhiylengen “Yerlik Xelqlerning Hoquqi heqqidiki BDT Bayannamisini” oz-ara hemkarliq we hormet rohiy astida emelge ashurushtiki ortaq olchem supitide jakarlaymizki:

Madda 1
Yerlik Xelqler shexsi yaki kolliktip halda BDT Nizamnamisida itirap qelinghan barliq Kishilik Hoquq we eng asasliq erkinliklerdin, Kishilik Hoquq Omomy Bayannamisidin we Xelqaraliq qanunlardin toluq behrimen bolushqa, hoquqluq.

Madda 2
Yerlik Xelqler we kishiler bashqa Xelqler we kishilerge oxshah erkin we baraber bolup, Yerlik Xelqler we shexisler, bolupmu ozlirining yerlik kilip chiqishi we milli kimlikidek alahiydilikler asasidiki heq hoquqlirini toluq jari qildurushqa, hich qandaq bir shekildiki ayrimchiliqqa uchrimasliqqa toluq hoquqluq.

Madda 3
Yerlik Xelqler oz teqdirini ozi belguleshke hoquqluq. Bu hoquqqa binaen, ular ozlirining siyasi ornini erkin halda bekitish, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy tereqqiyatlirini erkin belguleshke hoquqluq.

Madda 4
Yerlik Xelqler Oz teqdirini ozi belgulesh hoquqini yurguzgende, ozlirining ichkiy we yerlik mesililirini bir terep qelish, ozlirining hokumitining maliye funkitsiyelirini bekitish qatarliq jehetlerde Aptonomiye we yaki ozini ozi idare qelish yollirini talliyalaydu.

Madda 5
Yerlik Xelqler ozige has bolghan Siyasi, qanuniy, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy organlirini saqlap qelish we kucheytishke, qatnishish hoquqi tamamen ozlirige tewe bolghan shert astida, eger maqul dep qaralsa tewelikidiki dewletning siyasi, Iqtisadiy, Ijtimayi we mediniy turmushigha arllishishqa hoquqluq.

Madda 6
Her bir Yerlik Xelqning wetendashliq(Puqraliq) hoquqi bar.

Madda 7
1. Her bir Yerlik Puqraning yashash, Jismaniy we rohiy saghlamliq, erkinlik we kishilik biheterlik hoquqi bar.
2. bashqilardin perqliq bolghanliqi uchun Yerlik Xelqler erkinlik, Tinchliq we bixeterlik ichide kolliktip bolup yashash hoquqigha ige we hich bir shekildiki qirghinchiliqqa, zorawanliqqa, mejburiy halda balilirining bir yerdin bir yerge yotkiwitilishige uchrimasliqi kirek.

Madda 8
1. Yerlik Xelqler we shexisler hich bir shekildiki assimilatsiyege uchrimasliq we ozlirige tewe mediniyetlerning buzghunchiliqqa uchrishigha yol qoymasliq hoquqigha ige.
2. Dewletler towendikilerning aldini elish uchun tedbir elishi we yiterlik aparatlarni berpa qelishi zorur:

(a) Ularni, ozlirining ayrim Xelq bolushtek bir putunlukidin ayriydighan, shu unumni peyda qilidighan, ularning mediniy we milliy mirasliridin ayrip tashlashni meqset qilghan barliq herketler,

(b) Ularni ozlirige tewe yerliridin, territoriyeliridin we bayliqidin mehrum qalduridighan her qandaq qilmishlar,
(c) Ularning heq hoquqlirigha chiqilishni meqset qilghan yaki shundaq unum kelturidighan her qandaq shekildiki mejburiy nopush kochurush qilmishliri,
(d) Her qandaq shekildiki mejburiy assimilatsiye we bir putunleshturush (Integration),
(e) Erqiy we Milliy ayrimchiliqni chiqish qilghan we Yerlik Xelqni nishan qilghan her qandaq shekildiki teshwiqatlar,

Madda 9
Yerlik Xelqler we Shexsiler, ozlirining we yaki teweliktiki dewletning en-enisi we orp-adetliri boyiche, ozlirining Kommunasigha(jamaitige) we yaki turushluq dewletke teelluq bolush hoquqigha ige. Ularning bu herkitige qarita hichqandaq shekildiki ayrimchiliq siyasiti qollunulmasliqi shert.

Madda 10
Yerlik Xeqler ozlirining zimini we territoriyesidin hich bir shekilde mejburiy yotkiwitilmesliki shert. Toluq chushendurush asasidiki erkin iradisi bilen otturigha chiqqan ixtiyarliqi bolmay turup, zorur bolghan anglashmilar imzalanmastin, kireklik tolemler tolenmestin we eng mohimi ulargha kiyinche qaytip kilish uchun imkaniyet yaritilmastin turup, hich qandaq bir shekilde ularning bashqa jaylargha makanlashturulishigha yol qoyulmaydu.

Madda 11
1. Yerlik Xelqler ozlirige tewe mediniy en’ene we orp-adetlirini ijra qelish we gullendurushke hoquqluq. Bu digenlik ozlirige tewe otmushtiki, hazirqi we kelgusidiki tarihi yaldamalirini, arxilogiyelik asare etiqilirini, Sen’et eserlirini, her hil murasimlirini, texnikiliq ilgharliqlirini, korunushluk(Visual) we ijra qelinidighan(performing) edebiy sen’et lirini qoghdash, tereqqi qildurushni oz ichige alidu.

2. Dewlet choqum, ularning ihtiyarliqisiz, raziliqisiz we qanungha hemde ularning en’eniwi orp adetlirige xilap halda Yerlik Milletlerdin tartiwilinghan medeniy, tetqiqat xaraktirliq, diniy we meniwiy qimmitidiki mal mulklerni eslige kelturidighan, yasaydighan we tereqqi qilduridighan her xil mixaynizimlarni berpa qelishi kirek.

Madde 12
1. Yerlik Xelqler ozlirining meniwi we diniy adetlirini, orp adetlirini we her xildiki murasimlirini hojjetleshturush, ijra qelish, tereqqi qildurush we ugutushke; ozlirige ait bolghan mediniy we diniy makanlarni saqlap qelish we qoghdashqa, bu makanlargha bashqilarning qarshiliqisiz kirip chiqishqa; ozlirining murasim xaraktirliq en’enilirini ijra qelish we kontrol qelishqa; olgen jesetlirini qayturiwilishqa toluq hoquqluq
2. Dewlet choqum yerlik Xelqler’ge ait bolghan Murasim maddilirining we olgen jesetlerning tapshurup elinishi we tapshurup berilishi uchun yerlik milletlerning ruqsitini elishi hemde ular bilen hemkarlashqan asasta wujutqa chiqarghan unumluk wastilarni ishqa selip putun jeryanlarning adil, ashkara we unumluk bolishigha kapaletlik qelishi kirek.

Madda 13
1. Yerlik Xelqler ozlirige ait bolghan tarix, til, eghizaki en’eneler, Pelsepiler, yazma sistimisi (Yeziq) we edebiyat miraslirini janlandurush, ishlitish, tereqqi qildurush we kiyinki ewlatlargha otkuzup berishke, ozlirining isimlirini jamaetchilik ichide saqlash we Jamaet orunlirighe, jaylargha we shexislerge berishke hoquqluq.
2. Dewlet choqum bu heq hoquqlarning qoghdilishi uchun, Yerlik Xelqlerning putun siyasi, qanuniy we memuriy jeryanlarni chushunishige we chushengenlikige kapaletlik qelish uchun zorur tepilghanda terjiman we bashqa wastilarni qollunush heqqide yiterlik tedbirlerni elishi shert.

Madda14
1. Yerlik Xelqler ozlirining oqu-oqutushtiki mediniy sistimisigha maslashqan halda ozlirining tilidiki elip berilidighan maarip sistimisini berpa qelish we kontrol qelishqa hoqoqluq.
2. Yerlik shexisler, bolupmu balilar hich qandaq ayrimchiliqtin xali halda putun sewiyediki we shekildiki dewlet maaripidin toluq paydilinishqa hoqoqluq.
3. Dewlet choqum, yerlik xelqler bilen hemkarlashqan asasta, Yerlik Xelqlerning, bolupmu chet yaqa yerlerde yashaydighan balilarning oz tilida we oz mediniyet mohitida maarip terbiyesi elishi uchun barliq chare tedbirlerni elishi kirek.

Madda 15
1. Yerlik Xelqler ozining ghururini, mediniytining kopxilliq bolishini, en’eniwi adetlirini, mediniyetlirini, tarixini we arzu armanlirini qoghdashqa hoquqluq bolup, yuqarqilar Yerlik Xelqlerning Maarip sistimisida hem ammiwi orunlirida gewdilinishi kirek.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen maslashqan halda Yerlik Xelqlerge qaritilghan bir tereplimilik qarashlarni, ayrimchiliqlar yoqutus, Yerlik Xelqler ichidiki hemde Yerlik Xelqler bilen jemiyetning bashqa qismidikiler arisidiki oz-ara qobul qelishni we chushunushni ilgiri surush uchun barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 16
1. Yerlik Xelqler oz tilida ozlirige ait axbarat wastilirini berpa qelishqa we hich qandaq cheklimige uchrimighan asasta Yerlik Xelqlerning bolmighan axbarat wastilirige erishishke hoquqluq.
2. Dewlet choqum Dewlet igiligidiki axbarat organlirining yerlik Xelqlerning mediniyetlirini toluq eks etturishige qaritilghan tedbirlerni alidu. Dewlet bir tereplimiliktin xali halda Yerlik Xelqlerning soz erkinlikini kapaletke ige qelish, Xususi igiliktiki axbarat wastilirining bolsa yerlik Xelqlerning mediniyet alahidiliklirini eks etturushige righbetlendurush qatarliq jehetlerde toluq tedbirlerni alidu.

Madda17
1. Yerlik Xelqler we shexisler xelqaraliq we dewletlik emgek qanunliridin toluq behrimen bolushqa hoquqluq.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen meslehetleshken asasta Yerlik Xelqlerning perzentlirining iqtisadiy jehettin iksplatsiye qelidinishidin, balilarning telim terbiyesining ziyangha uchrishi we yaki tosqunluqqa uchrishidin saqlinishi, hemde ularning alahide ijtimayi ehwalini nezerde tutup ularni kuchlendurush uchun maarip terbiyesining mohimliqini tonughan asasta balilarning jismaniy, rohiy, exlaqiy we ijtimayi jehetlerdin saghlam osup yetilishige ziyanliq herqandaq ijraatlerni cheklishi shert.
3. Yerlik Xelqler emgek, Ishqa orunlushush, muash qatarliq jehetlerdin esla chetke qeqilmasliq, ayrimchiliqqa uchrimasliq hoquqigha ige.

Madda18
Yerlik Xelqler ozlirining adetliri boyiche ozliri teripidin saylanghan shexisler wastisi bilen ozlirining heq-hoquqigha munasiwetlik qararlarning elinishigha toluq ishtirak qelish we shundaqla ozlirining qarar chiqirish organlirini tesis qelish hoquqigha ige.

Madda 19
Dewlet, Yerlik Xelqlerge munasiwetlik qararlarda choqum yerlik Xelqlerning salahiyetlik wekilliri bilen yaxshi niyette meslehetlishishi, ulargha tesir qilidighan her bir qanuniy we memuriy tedbirlerni yolgha qoyushtin burun hich bir besimsiz, toluq melumat bilen teminlesh asasida ularning raziliqini elinishi shert.

Madda 20
1. Yerlik Xelqler ozlirige xas tereqqiyatlardin, barliq en’eniwi we iqtisadiy paaliyetliridin toluq behrimen bolush uchun, ozlirining siyasi, iqtisadiy we ijtimayi sistimilirini, organlirini muhapizet qelish we tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqlerning, oz mewjutliqini saqlash we tereqqiy qildurush heqqide merhum qaldurulghan hoquqliri adil shekilde tuzutulishi we eslige kelturulishi kirek.

Madda 21
1. Yerlik Xelqler hich bir ayrimchiliqqa duchar bolmastin, maarip, ishqa orunlushush, ish uchun terbiylinish we qayta terbiylinish, oy-makanliq bolush, pakiz su ishlitish, salametlik we parawanliq kapaliti(Social Security) qatarliqlarni oz ichige alghan barliq iqtisadiy we ijtimay sharayitlirini tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Dewlet, ularning iqtisadiy we ijtimayi sharayitlirining uzliksiz yaxshilinishi uchun unumluk tedbirlerni, hetta zorur teplighanda alahiyde tedbirlerni elishi kirek. Bolupmu Yerlik Xelqler ichidiki yashanghanlar, ayallar, yashlar, balilar we mejruh kishilerning hoquqi uchun pewquladde tedbirlerni elish kirek.

Madda 22
1. mezkur Bayannamini ijra qelish uchun alhiyde ihtiyaji bolghan kishiler uchun, yeni yashanghanlar, ayallar, yashlar, balilar we mejruhlarning heq hoquqliri uchun alahiyde diqqet berilishi kirek.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqler bilen zich maslashqan halda Yerlik xelq ayallirining we balilirining her turluk zorawanliqtin qoghdilinishi, hemde ularning heq hoquqlirining toluq kapaletke ige qelinishi uchun toluq tedbir elishi kirek.

Madda 23
Yerlik Xelqler ozlirining tereqqiyati jehettiki hoquqlirini ishletkende qandaq sitiratigiye qollunush we qaysi turlerni aldinqi orunda qoyush toghurluq ishlarda ozlirining qararlirini ozliri belguleshke hoquqluq. Bolupmu ozlirige tesir qilidighan programlardin Sehiye, Oy-makanliq bolush, Iqtisadiy we ijtimayi sahalardiki programlirini tuzush we tereqqi qildurshta, hemde mezkur programlarni ozlirige tewe bolghan organlar arqiliq yurutushte toluq hoquqqa ige.

Madda 24
1.Yerlik Xelqler, oz tewelikidiki Minirallarni (kan bayliqini), Haywanatlarni, ozlirige xas bolghan tibbiy zawut karxanilirini ox ichige alghan barliq en-eniwi milli tibabet usullirini we saqliqni saqlash organlirini qoghdap qelishqa hoquqluq.
Yerliq Xelqler yene hich qandaq ayrimchiliqqa duchar bolmastin bar bolghan barliq Ijtimayi we sehiye xizmetliridin paydilinishqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler eng yuquri sewiyediki Jismaniy we rohiy saghlamliqni qolgha kelturush we behrimen bolushqa hoquqluq. Dewlet choqum ularning heq hoquqlirini emelge ashurush uchun shert bolghan barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 25
Yerlik Xelqler ozliri igellligen, en’eniwi jehettin ozlirige teelluq bolghan tupraqliri, Territoriyeliri, su we dengiz sahilliri qatarliq barliq bayliqlirigha bolghan meniwi mihrini saqlash, kuchlendurush hoquqigha, we bularni kiyinki ewlatlirigha otkuzup berishtek mesuliyetlirini ada qelish hoquqigha ige.

Madda 26
1. Yerlik Xelqler tarixtin buyan ige bolghan, ishletken we qolgha chushurgen trupraqlarni, territoriyelirini we bayliq menbelirining igidarchiliq hoquqini saqlap qelishqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler en’eniwi shekilde ige bolghan, igelligen, ishletken we yaki bashqa turluk shekilde qolgha chushurgen barliq tupraqlarni, territoriyelerni, yer bayliqlirini oz igidarchiliqida tutushqa, ishlitishke, tereqqi qildurushqa we echishqa toluq hoquqluq.

3. Dewlet choqum bu tupraqlarning, territoriyelerning we bayliqlarning qoghdilishi we itirap qelinishi heqqide qanuniy jehettin kapaletlendurushi lazim.
Bu xil qanuniy qoghdash we itirap qelish xizmiti choqum Yerlik Xelqlerning orp-aditi, en’eniisi we zimindarliq bolush toghrisidiki adetlirige mas halda elip berilishi kirek.

Madda 27
Dewlet choqum yerlik Xelqlerge munasiwetlik siyasetlerni tuzgende, ijra qilghanda, bolupmu Yerlik xelqlerning mejut qanunliri, en’eniliri, zimindarliq bolush adetliri qatarliqlargha chitishliq ishlarda adil, musteqqil, terepsiz, ochuq-ashkara bolishi, Yerlik Xelqlerning ozliri tarixtin buyan ige bolup kelgen, ishletken, igelligen we bashqa yollardin qolgha chushurgen zimin, territoriyelirini we bayliq menbelirini ishlitish jehettiki hoquqlirini toluq tonushi, itirap qelishi we shundaqla putun bu siyasetlerning belgulinishige yerlik xelqlerni qatnashturushi kirek.

Mada 28
1. Yerlik Xelqler, ozlirining hich bir raziliqi, erkin haldiki qarari we toluq melumatliq sherti astidiki maqulluqisiz, tarixtin buyan ige bolghan, igelligen we ishletken tupraqlirining we yer bayliqlirining musadire qelinishi, tartiwilinishi, ishghal qelinishi, qollunulishi we yaki buzghunchiliqqa uchritilishidin kilip chiqqan barliq ziyanlarni, imkan bar bolsa qayta eslige kelturush, eger eslige kelturushke imkaniyet bolmisa, bu ziyanlar heqqide adil hem muwapiq tolemge erishishke hoquqluq.
2. Eger bashqa turlik ixtilaplar bolmighan ehwalda, tolinidighan tolem oxshash chongluqtiki we qimmettiki yer, territoriye we bayliqlar uchun oxshash qimmet we chongluqtiki yer, territoriye we bayliq shekli bilen, eger bu ehwal mumkin bolmisa bashqa turlik usullar bilen ziyanni eslige kelturush we yaki teng qimmettiki qitisadiy tolem tolesh shekli bilen ijra qelinishi kirek.

Madda 29
1. Yerlik Xelqler ozlirige teeluq yerlerni, territoriyelerni we oz yerliridiki bayliqlirini, bu jaylarning mohitini hemde bu ziminlarning ishlepchiqirish sighimchanliqini saqlash we muhapizet qelishqa hoquqluq.
Dewlet hich qandaq ayrimchiliqqa yol qoymighan halda Yerlik Xelqlerning oz igidarchiliqidiki bu yerlerningi saqlinishi we muhapizet qelinishi uchun putun tedbirlerni elishi shert.
2. Dewlet choqum Yerlik Xelqlerge ait bolghan zimin, territoriyelerde, ularning erkin we toluq chushunush asasidiki bolmay turup, her qandaq zeherlik matiryallarning saqlinishining aldini elish uchun putun tedbirlerni elishi kirek.
3. Dewlet choqum, eger shundaq zoruriyet hasil bolghan bolsa, yuqardiki zeherlik matiryallarning tesirige uchrighan Yerliq Xelqlerning salametlik ehwalini kuzitidighan, ularning salametlikini eslige kelturidighan putun tedbirlerni elishi hemde bu tedbirlerni ijra qelishi shert.

Madda 30
1. Ularning Maqulliqi we yaki teliwi bolmighan sharayitta, we yaki toluq heqqaniy seweplerge tayanmighan shert astida, dewlet yerlik Xelqlerning zimini we territoriyeside Eskiri herket elip barmasliqi shert.
2. Dewlet zorur bolghan Eskiri herketlerni elip berishtin burun, choqum Yerlik Xelqlerning toluq hoquqluq wekilliri bilen meslehetlishishi, muwapiq qanuniy basquchlargha hormet qelishi kirek.

Madda 31
1. Yerlik Xelqler ozlirining mediniy miraslirini, en’eniwi bilimlirini, en’eniwi ipadilesh adetlirini shundaqla ozlirige ait tibbiy bilimlerning yaldamailirini, texnika ilgharliqlirini, insan we Irsiyet heqqidiki bayliq menbelirini, qedimiy haywanat we osumluk bayliqlirigha bolghan igidarchiliqini, edibiyet, lahiylesh, tenherket, her xil en’eniwi oyunlirini saqlash, kontrol qelish, asrash we tereqqi qildurushqa hoquqluq. Ular yene ozlirining ijadiy bayliqlirini, mediniy miraslirini we en’eniwi ipadilesh usullirini saqlash, kontrol qelish, qoghdash we tereqqi qildurushqa hoquqluq.
2. Yerlik Xelqler bilen zich maslashqan halda dewlet choqum ularning bu hoquqlirini ishlitishini itirap qelish we kapaletke ige qelish uchun barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 32
1. Yerlik Xelqler ozlirge teeluq zimin we territoriyelerning ishlitilishi we tereqqiyati uchuhn mohim stiratigiyelerni qararlashturush we yolgha qoyushqa hoquqluq.
2. Ulargha aldin ala barliq melumatlarni toluq teminligen, ularning oz ixtiyarliqi hemde raziliqini alghan asasta, ularning zimini, territoriyeliri we mewjut bayliq menbelirige tesir elip kilidighan barliq plan-programmilarni, tereqqiyat lahiyelirini we shundaqla ularning yerlirini ishlitish, bayliq menbelirini echish, su menbelirini qollunush qatarliqlardin burun, Dewlet choqum Yerlik Xelqler we ularning toluq hoquqluq wekilliri we organliri bilen semimiy halda meslehetlishish we hemkarlishishi shert.
3. Dewlet choqum, yuqarqidek plan we lahiyelerning ijra qelinishin kilip chiqqan ziyanlarni eslige kelturush uchun adil, yolluq wastilarni we shundaqla unumluk chare tedbirlerni qollunshi, muhitqa, Iqtisadiy, Ijtimayi, Mediniy we meniwi sahalargha bolghan ziyanlarni toldurush uchun qanuniy tedbirlerni qollunushi shert.

Madda 33
1. Yerlik Xelqler ozlirining orp adetlirige binaen ozlirining Milli Kimlikini (Salahiytini) tallash we shu Kommuna’ning ezasi bolushqa hoquqluq. Bu belgulime Yerlik Xelqlerning ozliri turushluq dewletning puqraliq salahiyitini qolgha kelturushige tosalghuluq qilmasliqi kirek.
2. Yerlik Xelqler ozlirining en’eniwi adetlirge qarap ozlirige tewe bolghan ijtimayi qurulmilarni tallash, ozlirining her xil organlirigha eza bolushqa hoquqluq.

Madda 34
Yerlik Xelqler, ozlirining organ qurulmilirini, ozlirige xas en’enelirini, meniwi miraslirini, orp-adetlirini, ijtimayi tertiplirini we bularni ijra qelishtiki emiliy mitodlarni, eger mewjut bolsa, ozlirige xas bolghan edliye sistimilirini we edliye adetlirini Xelqararliq Kishilik Hoquq normilirigha asasen ilgiri surushke, tereqqi qildurushqa we saqlap qelishqa toluq hoquqluq.

Madda 35
Yerlik Xelqler oz ezalirining ozlirining kommuna’sigha bolghan mesuliyetchanliqi we jawapkarliqlirini bekitishke toluq hoquqluq.

Madda 36
1. Bolupmu chigraliri Xelqaraliq liniyeler bilen ayrilghan Yerlik Xelqler, Meniwi, mediniy, Siyasi, Iqtisadiy we ijtimayi meqsetlerni asas qilghan paaliyetlerni oz ichige alghan halda tashqiy dunya bilen, bolupmu ozining chigrasigha xoshna bolghan xelqler bilen bolghan alaqilarni saqlap qelishqa, her xil hemkarliqlarni tereqqi qildurushqa toluq hoquqluq.
2. Dewlet Yerlik Xelqler bilen zich hemkarlashqan we meslehetleshken halda yerlik xelqlerning bu hoquqining izchillishishi uchun barliq tedbirlerni elishi shert.

Madda 37
1. Yerlik Xelqler, tewelikidi Dewlet we mezkur dewletlerning kelgusi warisliri bilen tuzulgen her turluk toxtamnamilarni we kilishimnamilarni tuzushke hoquqluq bolup, dewlet mezkur toxtamnamilargha we kilishimnamilargha sadiq bolishi shert.
2. Bu Bayanatnamidiki hichqandaq bir madda mezkur toxtamnamilarning we kilishimnamilarning inawetsiz qelinishi we yoq qelinishu uchun bahane qelinalmaydu.

Madda 38
Dewlet bu Bayanatnamining inawetsiz qilinalishi uchun, Yerlik Xelqler bilen zich hemkarlashqan we meslehetleshken sharayit astida mewjut qanunni ozgertish we yaki yengidin qanun maqullashni oz ichige alghan barliq zorur tedbirlerni qanunlashturtushi kirek.
.
Madda 39
Yerlik Xelqler bu Bayanatnamida korsutulgen heq hoquqlardin toluq behrimen bolishi uchun Xelqaraliq hemkarliqlarni oz ichige alghan halda ozi turushluq dewletning maliye we texnikiliq yardemlirige erishishke hoquqluq.

Madda 40
Yerlik Xelqler, Dewlet we mezkur dewlettiki melum bir siyasi partiye(ler) bilen bolghan toqunushuni hel qelish uchun, shundaqla tajawuzchiliqqa uchrighan shexsi we kolliktip heq hoquqlirining eslige kelturulishi uchun adil we haqqaniy qanuniy tertiplerdin paydilinishqa hoquqluq.
Bu xildiki qanuniy tertipler, Xelqaraliq Kishilik hoquq qanunliri, yerlik xelqlerning orp-adetlirige, en’enilirige, yerlik qanunlirigha we ozlirining edliye sistimilirigha toluq maslashqan bolishi kirek.

Madda 41
Barliq Organlar we BDT terkiwidiki mutizesisleshken agentliqlar we shundaqla Hokumetler arisi kowruk teshkilatlar (Intergovernmental organizations) choqum bu Bayanatnamining izchillishishi uchun maliye jehettin hemkarlishish we texnika jehettin yardemlishish arqiliq zorur hessilerni qoshushi kirek.
Bu xil ehwallarning tesirige uchrighan Yerlik Xelqlerning bu heqqidiki qararlarning elinishi jeryanlirida ularning ishtirak qelinishini kapaletlik qelishning yolliri we ususllirini tepip chiqish kirek.

Madda 42
Yerlik Xelqler heqqidiki BDT daimi forum’ini oz ichige alghan BDT we uning tarmaqliri, Dewlet ichidiki we xelqaraliq sewiyediki Mutizesisleshken Agentliqlar hemde barliq dewletler mezkur Bayanatnamining barliq maddilirining toluq ijra qelinishigha turtke bolishi we mezkur Bayanatnamining unumi heqqide tewsilerni yollishi kirek.

Madda 43
Mezkur Bayanatname oz ichige alghan Yerlik Xelqlerning heq Hoquqliri emiliyette ularning hayatta qelishi, saqlinip qelishi we shan-shereplirini qoghdaq qelishi uchun belgulengen eng towen olchemdin ibaret.

Madda 44
Bu Bayanatnamida bikitilgen barliq heq hoquqlar we erkinlikler ortaq halda barliq er we Ayallar Yerlik Xelqler uchun tuzulgen.

Madda 45
Bu Bayanatnamidiki hich bir Madda Yerlik Xelqler alliqachan ige bolghan we kelguside ige bolidighan hich bir heq hoquqlarni yoq qilidighan we emeldin qalduridighan rolgha ige emes.

Madda 46
1. Bu Bayanatnamidiki hich bir madda melum dewlet, Xelq , grup we ya kishilerning BDT Nizamnamisigha qarshi turishigha qaritilghan herqandaq bir paaliyet elip berishi we yaki BDT Nizamnamisigha qarshi ish bejirishi uchun salahiyet teshkil qilidighan shekilde chushendurulmesliki, we shundaqla melum musteqqil dewletning qismen we yaki toluq haldiki zimin putunliki, siyasi birliki we igilik hoquqigha qarshi turidighan bir waste supitide qollunalmasliqi kirek.
2. Bu Nizamnamida bikitilgen Kishilik hoquq we asasliq erkinlikler toluq hormet qelinishi kirek. Bu Nizamnamida korsutulgen heq hoquqlarning cheklimige uchrishi peqetle Xelqara qanunlargha mas halda chiqirilghan qanunlar arqiliq emelge ashuruslishi kirek. Bundaq cheklimiler peqetla bashqilarning heq hoquqlirigha hormet qelishni kapaletlendurush we Dimokratik bir jemiyettiki eng asasliq amil bolghan adaletni berpa qelishning teqezzasi bolghan shert astidila yolgha qoyulishi kirek.
3. Bu Bayanatnamining belgulimirli Adalet, Demokratiye, Kishilik hoquqqa hormet qelish, Baraberlik, Ayrimchiliqqa qarshi turush, adil dewlet bashqurush we semimiyet prinsipliri astida sherhiylinishi kirek.

(3) A/CONF.157/24 (Part I), chap. III.
(4) Resolution 217 A (III).

Abduhaliq Uyghurining Hayati We Ijadiy Paaliyiti Heqqide Qisqiche Bayan


Özlük Monologi

*****

Abduhaliq Uyghurning Hayati Qarangghuluq Qaplighan Sherqiy Türkistan Asminida Yultuzdek Chaqnighanidi

Milliy Musteqilliq Herkitimizning Ot Yürek Jarchisi, Uyghur Xelqining Jenggiwar Perzenti, Uyghur Hazirqi Zaman Edebiyatining Öchmes Yultuzi AbduHaliq Uyghuri 1901 – yil 2 – ayning 9 – küni Turpan shehiride Abdurahman Mehsum haji isimlik abruyluq sodiger a’iliside dunyagha kelgen. U baliliq chaghlirida diniy mektepte oqup klassik edebiyat nemuniliri bilen uchrashqan. 1916 – yili dadisi mijit haji bilen bille rusiyige chiqip shemey shehiride yéngiche mektepte oqughan. Birnechche yildin kéyin qaytip kélip turpan yéngisheherdiki shötanggha kirip xenzu til – yéziqini ögen’gen. 1923 – yili abduxaliq uyghur turpan astanilik meshhur meripetperwer zat, dangliq karxanichi, tereqqiyperwer inqilabchi mexsut muhiti bilen sabir sowét ittipaqigha bérip üch yil turup köplep bilim alghan we nezer da’irisini kéngeytken. 1926 – yili yurtigha qaytip kélipla yéngi ma’aripni we ilim – pen arqiliq milletni güllendürüsh idiyisini terghip qilghan. 1927 – yiligha kelgende mexsut muhiti we pichanliq iskender xoja qatarliq kishiler bilen birlikte bir meripet uyushmisi tesis qilip, jem’iyettin i’ane toplap penniy mekteplerni achqan.

Abduxaliq uyghur bu yillarda baldur oyghan’ghan ademge xas jasaret, meripetperwerge xas paraset we ot yürek sha’irlargha xas mes’uliyet bilen nadanliq we zulum bilen tolghan ijtima’iy qabahetke qarshi küreshni bashlighan. Mushu yillarda u ötkür qelimi bilen öz dewrining ijtima’iy ziddiyetlirini we jem’iyet ré’alliqini eks ettüridighan shé’irlarni yézip mustebit hakimiyetning mahiyitini échip tashlighan, nadan xelqning meniwi illetlirini qattiq qamchilighan. Uning shé’irliridiki chongqur mezmun, küchlük isyankarliq roh, yiraqni körer nezer we chaqiriq küchige bay pikirler keng xelq ammisini gheplet uyqusidin oyghitishqa bashlighan. Uning chaghatay uyghur edebiy tili bilen emes, belki ammibab sap uyghur tili bilen yézilghan «oyghan», «bardur», «istimes», «ayrilmighil», «yaz tüni», «ghezep we zar» qatarliq nadir ghezelliri ene shu yillarda yézilghan bolup, shu dewrde xelqni nadanliq, zulum we qashshaqliqqa qarshi küreshke ündeshte muhim rol oynighan. Shunga, bu shé’irlargha nisbeten tarixiy nuqtida turup toghra mu’amile qilishimizgha we muwapiq baha bérishimizge toghra kélidu.

1931 – yili qumulda qozghalghan xojiniyaz haji bashchiliqidiki xelq inqilabining ilhamida 1932 – yil 12 – ayda turpanda qozghilang partlighan. Xelqning zulumdin qutulup erkin, hör hayatqa érishishini muqeddes ghaye qilip yashap kéliwatqan abduxaliq uyghur qozghilangchi xelqning bashlamchiliri süpitide qoligha qoral élip jengge atlan’ghan. Bextke qarshi turpan qozghilangchiliri shéng shisey qoshunliri bilen aq orus qoshunlirining birleshme hujumida zor talapetke uchrighan. Sha’ir abduxaliq uyghur derhal qolgha élin’ghan.

Bu ot yürek sha’ir 1933 – yil 3 – ayning 13 – küni jallat shéng shisey teripidin bir türküm sepdashliri bilen bille 33 yéshida qilich bilen chépip öltürülgen.

Abduxaliq uyghurning jenggiwar hayati ésil shé’iriy mirasliri bizning edebiyat tariximizdiki öchmes meniwi bayliq. Ewladlar 1980 – yillargha kelgende uning shé’irliri bilen «bulaq» mejmu’esi arqiliq keng kölemde uchrashti. Uning toluq shé’ir toplimi kéyinki yillarda qayta – qayta neshr qilinip tarqitildi.

Bu toplamgha sha’ir abduxaliq uyghurning shé’iriy mirasliri kirgüzüldi .

*****

Wetenperwer Sha’ir Abduhaliq Uyghurning Yéngi Zaman Uyghur Edebiyatidiki Orni

Talantliq sha’ir abduxaliq uyghur abduraxman oghli 1901 – yil 2 – ayning 9 – küni turpan shehiride sodiger a’iliside tughulghan (abduxaliq öz ismi bolup, «uyghur» uning texellusi). Uning a’ilisi öz dewrige nisbeten meripetlik a’ile idi. Atisi (hazir köpinche kishilirimiz «dada» dep ataydu) we bashqa a’ile ezaliri sawatliq kishiler bolghanliqtin, abduxaliq besh yéshidila sawatini chiqiriwalghan. On ikki yashlargha kelgende diniy mektepte oqup, ereb – pars tillirini öginishke kirishken. Shu munasiwet bilen u klassik shar’irlarning eserlirini oqushqa bashlighan.

1916 – yili dadisi (edebiy tilda «bowa») mijit haji sodigerchilik bilen rusiyige barghanda u bille bérip, rusiyining shemey shehiride rus til – yéziqini ögen’gen. Weten’ge qaytip kelgendin kéyin yene turpan yéngisheherdiki shötanggha kirip xenzu til – yéziqini ögen’gen we bu mektepni ela derijide pütküzgen. (abduxaliq turpandiki shötangda oquwatqan mezgilde, shu zamanning mektep qa’idisige muwapiq halda özige «xawénsey» dep isim qoyghan). Abduxaliq uyghur shötangda oquwatqan mezgillerde élimizning xenzu klassik edebiyati bilen tonushupla qalmay, hazirqi zaman edebiyati bilenmu tonushqan. U dost – buraderlirige xenzu klassik edebiyatidiki «su boyida», «qizil rawaqtiki chüsh» romanlirining mezmunini sözlep bergen we sun jungshenning eserlirini oqup, démokratiyige nisbeten tonushini östürgen. Ene shu mezgillerdiki abduxaliqta fé’odal koniliqqa, diniy xurapatliqqa we nadanliqqa qarshi turup, ilim – penni omumlashturush arqiliq jem’iyetni özgertish ghayisi tughulghan. Uning shu waqitlarda yazghan «istimes», «bardur», «oyghan», «har» qatarliq shé’irliri sha’irning meripetke intilidighan ilghar közqarashlirining mehsuli idi.

1923 – yili abduxaliq uyghur mexsut muhiti qatarliqlar bilen birge ikkinchi qétim sowét ittipaqigha bérip, yene üch yil turup, bilim tehsil qildi, yeni 1919 – yili lénin rehberlikide moskwada qurulghan «sherq kommunistik emgek uniwérsitéti»ning 1921 – yili tesis qilin’ghan junggo sinipida oqudi. Bu jeryanda u pushkin, lérmontof, tolstoy, gorkiy eserlirini oqup, rus edebiyati bilen tonushti. U öktebir inqilabining ghelibisini öz közi bilen körüp nezer da’irisini kéngeytti. 1926 – yili sowét ittipaqidin weten’ge qaytip kélipla yéngiche ilim – penni terghip qildi, xelqni oyghitish üchün gézit – zhurnal neshr qilishqa tereddut qilip, turpanda basma zawuti qurushni teshebbus qildi. Xelq ichidiki bezi eslimilerge qarighanda, u eyni zamandiki ilghar kishilerning hésdashliq qilishi bilen basma zawut qurush teyyarliqinimu hel qilghan, lékin eksiyetchi militarist yang zéngshin hökümiti uning basma zawut qurushigha yol qoymighan. Shuningdin kéyin abduxaliq uyghur turpan astanidiki mexsut muhiti, pichandiki iskender xoja (iskender xoja 1920 – yillardiki yashlarning awan’gart wekili. U 1930 – yillarda özbékistandiki ottura asiya uniwérsitétida oqughan. Weten’ge qaytip kélip ma’arip saheside ishligen. 1947 – yili pichan nahiyisige hakim bolup teyinlen’gen. 1951 – yili dunyadin ötken). Qatarliq kishiler bilen bille, 1927 – yili «aqartish birleshmisi» namida bir meripet jem’iyitini uyushturup, üch ming ser kümüsh i’ane toplap, turpan yéngsheherdiki niyaz seypung (niyaz seypung ‹1886 – 1949 – yillar› meshhur jama’et erbabi. Yashliq mezgilide tikküchilik bilen meshghul bolghan. Ottura asiya sheherliride bilim tehsil qilghan. Mekkige bérip hej tawap qilghan. Pütün ömrini, mal – mülkini ma’arip ishlirigha béghishlighan. Parasetlik, natiq, letipichi kishi. El söygen démokrat zat. 1936 – 1939 – yillarda turpan nahiyisige hakim bolghan. Ni shyenjang dégen namda uning nurghun yaxshi ish izliri tarqalghan. 1980 – yillardin buyan aptonom rayonimizda neshr qilin’ghan bir qisim edebiy toplamlargha uning 40 parchigha yéqin letipe – chaqchaqliri kirgüzülgen.) dégen kishining qorusida bir yéngi mektep, kéyinki yili yéngisheherdiki aq sarayda (höriyet mektipi», konisheher nenmén (jenubiy qowuq)da yene bir mektep achqan. Bu penniy mekteplerde oqughanlarning bir qismi kéyinche sowét ittipaqigha oqushqa chiqirilghanidi. Oqup kelgendin kéyin, ularning beziliri jem’iyette muhim rollarni oynidi. Bu dewrde abduxaliq uyghurning ijadiyitide zor ilgirilesh boldi. U öz dewrining ijtima’iy ziddiyetliri we jem’iyet ré’alliqini eks ettüridighan shé’irlarni yézip, eksiyetchi küchlerning chirik mahiyitini échip tashlidi. Azadliq, erkinlikke érishish üchün jan tikip küresh qilish lazimliqini we bu yolda qurban bolushni özi üchün bext dep hésablaydighanliqini lirik pikirler bilen ipadilidi. Qumul déhqanlar qozghilingi harpisida abduxaliq uyghur «achil» namliq shé’irni yazdi. Kéyinki chaghlarda bu shé’ir xelq naxshisigha aylinip pütün shinjanggha tarqaldi.

Uning shé’iridiki chongqur siyasiy mezmun, ötkür isyankarliq sadaliri eyni dewrdiki mustebit hakimiyetning endishilirini köpeytkenidi, bu shé’irlarda qandaqtur «gheyriy we yéngi pikirler»ning barliqidin qattiq ensirigen eksiyetchi guruh abduxaliqni shé’ir yézishtin, xelqni bolsa uning shé’irlirini oqushtin chekligenidi.

Öz ghayisi yolida tiz pükmes rohqa ige abduxaliq uyghur 1932 – yil 11 – ayda «oyghan», «achil» dégen shé’irlirini aq rextke chong xetlik qilip yézip, kochilargha chaplap eksiyetchi hakimiyetning heywisige taqabil turghanidi.

1932 – yil 12 – ayning béshida turpanda déhqanlarning eksiyetchi hakimiyetke we fé’odalliq zulumgha qarshi qoralliq qozghilingi partlap, turpan yéngisheherni qozghilangchilar ishghal qildi. 1932 – yil 12 – ayning 17 – küni militaris jin shurén turpan déhqanlar qozghilingini basturush üchün turpan’gha jaza qoshuni ewetkende, qozghilangchilar yéngisheherning gherbidiki qumluqta «ot qalap kütüwélish» taktikisini qollinip, bir yolila birnechche yüz düshmenni tarmar qilip, nurghun qoral – yaragh, oq – dora gheniymet élip deslepki ghelibige érishti. Bu chaghda sha’ir abduxaliq uyghur ashu hadisilerni eks ettürüsh meqsitide «muzlidi» dégen shé’irni yazdi.

Qumul déhqanlar qozghilingini basturushqa barghan shéng shisey 1933 – yilining béshida ürümchige qarap qachti. U turpan’gha kelgende, abduxaliq uyghur we uning birnechche sepdashlirini déhqanlar qozghilingining meniwi terghibatchiliri dep qarap, tutqin qilip türmige tashlidi. Abduxaliq uyghur türmide düshmenning qattiq – yumshaq wasitilirige psent qilmidi, belki ularning suyiqestlirini pash qilip «ich pushush» dégen shé’irni yazdi we düshmen’ge qarshi öchmenlikini ipadilidi. Suyiqesti ishqa ashmighan jallat shéng shisey 1933 – yil 3 – ayning 13 – küni uni sepdashliri bilen qoshup turpan shehiride sazayi qilip jaza meydanigha élip chiqti. Qeyser abduxaliq düshmen’ge bash egmey, baturlarche kökrek kérip xenzuche we uyghurche yalqunluq nutuq sözlidi. Boynigha qilich urulghanda, «yashisun erkinlik!», «yashisun azadliq!» dep yangraq sho’ar towlap qehrimanlarche qurban boldi.

Abduxaliq uyghurning qisqa hayati ene shundaq ötken. Uning terjimihaligha a’it bu tepsilatlar hazirghiche uning hayat zamandashliri ichide sözlinip kelmekte, abduxaliqning paji’elik halda öltürülgenlikini özi közi bilen körgen kishiler buni bir chong tarixiy weqe süpitide hazirmu eslishidu.

Abduxaliq uyghur özining edebiy ijadiyet pa’aliyetliri arqiliq hazirqi zaman uyghur edebiyatida ré’alizmliq ijadiyet métodini ewj aldurghan xelqperwer, wetenperwer démokratik sha’ir bolup, yéngi zaman démokratik uyghur edebiyatning bayraqdarlirining biridur.

*****
Abduhaliq Uyghur «Tömür xelpe inqilawi»din kéyin, Wetinimizde Yüz Bergen Zor Tarixiy Burulush Dewride Yashidi We Uyghur Edebiyatida Inqilap Xaraktérliq Yéngiliq Yaratti

Qeyerde zulum bolidiken, shu yerde zulumgha qarshi küch barliqqa kélidu. Ichki ölkilerde 19 – esirning axiri 20 – esirning bashlirida xung shyuchüen, kang yuwéy, yen fu qatalriq ilghar pikirlik ziyaliylar junggo xelqini zulumdin qutquzush üchün aqartish, islahatchiliq we démokratiye yolini izdigenidi. 20 – esirning aldinqi charikide Uyghuristandiki bir qisim ilghar pikirlik ziyaliylarmu ene shu yolgha intildi. Ular aldi bilen xelq qelbini meripet bilen yorutush, démokratik ghayilerni ilgiri sürüsh arqiliq jem’iyetni islah qilish üstide izdendi. 1911 – yilidiki Tömür xelpe  inqilabining tesiri bilen sun jungshen ependining «senminjuyi (üch meslik*» idiyisi shinjanggha yüzlen’gende, shinjangdiki démokratik pikir éqimi téximu kéngiyishke bashlighanidi. 1920 – yillarning aldi – keynide öktebir inqilabining tesiri shinjangdiki az sanliq millet ziyaliylirining éngini oyghitishta belgilik rol oynidi. Shinjangning herqaysi jaylirida islahatchiliq we démokratik pikir éqimigha mensup bolghan bir qisim ilghar ziyaliylar xelq arzusini chiqish nuqtisi qilip, meripetchilik idiyisini keng terghib qildi. Tengritéghining jenubi we shimalida meripetchilik pa’aliyetliri aldi bilen edebiy ijadiyet shekli arqiliq meydan’gha keldi, yéngi ma’arip – aqartish pa’aliyetliri keng ewj aldi. Mundaq zor medeniyet özgirishi 20 – esirning 20 – , 30 – yillirida oyghinishqa bashlighan keng xelq ammisining erkinlik – démokratik ghayisining eks sadasi idi. Xelqning bu arzusigha eyni zamandiki meripetperwer kishiler wekillik qildi. Abduxaliq uyghur bu jehette aktip heriket qilghuchilarning biri idi.

Abduhaliq uyghur memliket ichi we qoshna ellerdiki inqilabiy heriketlerning tesiride, jem’iyet tereqqiyati toghruluq birqeder toghra xulasige ige bolghanidi. Uning dunya qarishi we teshebbusliri diniy cheklime we fé’odal tertiplerning qattiq iskenjiside turghan bir qisim kishiler teripidi, bolupmu shu jem’iyettiki mute’essipler teripidin asanliqche qobul körülmeytti. Sha’ir bu heqte mundaq yazghan :

….

Til – haqaret, ten e- dixmar, waydad!… Bu janni qiynidi,

Emdi ne qilmaq kérek, ejebmu boldum xarimen!

Lékin buningliq bilen sha’ir öz ghayisi yolida méngishtin waz kechmidi, belki öz ishining heq ikenlikige chongqur ishen’gen halda, dolqunlarni yérip algha basti.

Sha’ir bu heqte mundaq misralarni qaldurghan :

Éqi aq, qarisi qara, hergizmu aq bolmas qara,

Ajrisun mistin taza altun köyüp, otta chidap .

Melumki, shexsning tarixtiki rolini inkar qilghili bolmaydu. Shundaqla öz dewride keng xelq ammisining heqiqiy arzu – ümidlirini toghra eks ettürgen we pütün hayat pa’aliyiti dawamida xelqtin ozuq élip, xelqqe ozuq bergen shexslerla heqiqiy qehriman bolup, xelq qelbide menggü yashap qalidu. 20 – esirning 20 – , 30 – yillirini shinjang xelqi öz béshidin kechürgen asaretlik dewr – jahalet ewjige chiqqan yillar dep qarisaq, abduxaliq uyghurni ashu yillarda xelq ammisining arzu – ümidlirige wekillik qilip meripet mesh’ilini égiz kötürüp, bashqilarni yorutqan rehnemalarning biri dep atashqa bolidu. Edebiy ijadiyette birer namayendining tarixtiki töhpisi uning eserlirining keng ijtima’iy tesiri, öz dewrige nisbeten oynighan roli hemde yéngi ghaye – idé’ologiyini peyda qilalishi bilen ölchinidu. Abduxaliq uyghurning eserliri öz dewridila xelq ichige keng tarqilip, tengritéghining jenubi we shimalidiki meripet asminida körülgen bir yultuz bolghanidi. U hayat waqtidila «oyghan», «achil» dégen shé’irlirning pütkül shinjanggha, hetta ottura asiyagha tarqilip, xelq naxshisigha aylinip kétishi pikrimizning delili bolalaydu. Bu shé’irlar hélihem jelpkarliqini saqlaqp kelmekte.

Abduxaliq uyghurning yéngi zaman uyghur po’éziyisining tarixiy tereqqiyati üchün qoshqan töhpisi némidin ibaret? Bu mesile abduxaliq uyghurgha baha bérishte muhim salmaqqa ige. Biz bundaq bahani uning hayat pakitliridin alimiz, özining pütün zéhniy qabiliyiti we yürek qénini némige béghishlighanliqigha, qandaq ghaye – meqset yolida tirishqanliqigha hemde öz dewrige nisbeten qandaq tesir körsetkenlikige qarap, uning tarixtiki rolini bahalaymiz. Melumki, abduxaliq uyghur özining qisqa ijadiy hayatida po’étik ijadiyetning pellisige chiqishqa intildi. Uning qelbi ajayip yalqunluq bir ot bilen yandi. U özi yashap turghan jem’iyet heqqide, öz héssiyatliri heqqide bedi’iy misralarni yézishni kündilik hayat pa’aliyitige aylandurdi. U körgen yéngi dunya we yéngi hayatning tesiri uningda ajayip ümidwarliq tuyghusini oyghatqanidi. Bu hal sha’irning ghayiwi, bedi’iy jehettin öz dewrige nisbeten yéngi bolghan yüksek shé’irlirining tughulushigha seweb boldi. Eger sha’ir öz dewridin halqip ötüp, kélechekni roshen körelmigen bolsa, eng muhimi, kelgüsige ümid baghlap, öz xelqining qelbidiki arzu – armanlirini, intilishilirini sha’irane tuyghu bilen éniq hés qilmighan bolsa, ölmes shé’irlarni yazalmighan bolatti.

Sha’ir heqiqetni bashqa yerdin emes, belki 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki alemshumul inqilabiy heriketlerdin tapti. Bu heqte u mundaq dep yazghanidi:

Heqiqetning rohi qéchip ketti méning diyarimdin,

Uningki xush puraqi héch ketmidi bu dimaghimdin.

Izdidim köp, tapmidim shejen – rojen sehrasidin,

Izdiban taptim – de, aldim léninning gülbaghidin.

Bu bir kuplét shé’irda sha’irning ilghar pikir qilish usuli — dunya qarishi yekünlen’gen. U lénin bashchiliqidiki rusiye öktebir inqilabidin — sotsiyalistik sowét tüzümidin «heqiqetni tapqan»liqini yüreklik halda jakarlighanidi. Bundaq pikir, bundaq subyéktip arzuning 1930 – yillardiki shinjang jem’iyitige nisbeten éytqanda, qaltis meniwi hadise ikenlikini chüshinish qiyin emes!

Lénin yolidin heqiqetke ige bolghan junggo xelqi tarixta öchmes netijilerni yaratti. Abduxaliq uyghur eyni zamandiki nahayiti az bir qisim ilghar ziyaliylar qatarida öktebir inqilabining junggogha körsetken tesirini deslepte sezgen we uni edebiy ijadiyette eks ettürgen séymalarning biri boldi. Muhim nuqta shuki, 1919 – yilidiki 4 – may herikitining aldi – keynide yüz bergen démokratik heriketler sha’irning diqqitidin chette qalmidi. U pütün bir ijtima’iy tüzümge biwasite taqilidighan pütün memliket xelqining, jümlidin uyghur xelqining teqdiri bilen chemberchas baghlan’ghan siyasiy hadisilerge hergizmu sel qarimaytti, shunga u memliket ichi – sirtidiki edebiyat we axbarat yéngiliqliridin paydilandi. 1907 -, 1917 – yillarda béyjing we shangxey sheherliridiki inqilabiy edebiyatning neshr epkari bolghan «yéngi yashlar» we «sherq enzari» qatarliq zhurnallarda junggo we chet ellerning, bolupmu rusiyining inqilabiy edebiy eserliri élan qilin’ghanidi.

1920 – yillarda shinjangning herqaysi jaylirida sowét prolétariyat yazghuchisi maksim gorkiy, ottura asiyadiki prolétariyat edebiy éqimining péshqedem namayendiliridin biri bolghan sedriddin eyni, shuningdek, özbék yazghuchisi abdulla qadiri, tatar sha’iri abdulla toqay qatarliqlarning bir qisim eserliri uyghur we özbék tillirida tarqalghanidi. Bu eserlerning abduxaliq uyghurning shexsiy kutupxanisida bolushi sha’irning yéqinqi zaman uyghur edebiyatida démokratik pikir éqimini ewj aldurush muddi’asini shekillen’genlikidin dérek béretti .

Yéqinqi zaman uyghur edebiyatidiki bu xil ilghar ijadiyet métodi wetenperwer sha’ir abduxaliq uyghurning qisqa ijadiy hayatida birqeder zor salmaqqa ige boldi. Bashqa köp tereplerni tehlil qilmighandimu, 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki shinjangning ijtima’iy shara’itida, öz eserliride «lénin, sun jungshen, yigirme ikki ölke, éléktr, lushün, pen’ge yürüsh, xelq hoquqi, milletler barawerliki» qatarliq öz dewrige nisbeten yéngi ibarilerni ishlitip, jarangliq towlash yüksek jasaret, dadilliq idi !

20 – esirning 40 – yillirining bashlirida shinjangdin sowét ittipaqigha élip kétilgen abduxaliq uyghurning bir qisim shé’irliri kéyinki yillarda özbéklerge tonushturulghan. 1970 – yillarda özbékche neshr qilin’ghan «ulugh öktebir we uyghur edebiyati» dégen kitabta abduxaliq uyghurning «ber medet», «körün’gen tagh yiraq emes», «köngül xahishi», «üzülmes ümid» mawzuluq birnechche shé’iri bérilgen. Yene 1980 – yillarda «sherq yultuzi» zhurnilida bir türküm shé’irliri élan qilin’ghan we ruschigha terjime qilin’ghan, sha’irning hayati we ijadiy pa’aliyiti qamuslarda tonushturulghan. Abduxaliq uyghur bedi’iy ijadiyitining tesirini bahalashtimu bu eserlerge alahide diqqet qilishqa erziydu.

Abduxaliq uyghurning bir qatar shé’iriy eserliridin qarighanda, shundaq dep éytishqa boliduki, u ré’alistik ijadiyet métodini shinjangning ijtima’iy ehwalini eks ettürgen. Uning eserliri ijtima’iy turmushni ötkürlük bilen közitish, özleshtürüsh, tehlil qilish we bedi’iy omumlashturushning netijisidur.

*****
Abduxaliq Uyghurning Eserliri Eyni Zamanda Ilghar Idiyilerning Tarqilishida Pa’al Rol Oynighanliqi Bilen Alahide Qimmetliktur, Shundaqla Bizning Shu Zamandiki Ré’alliqni Tonushimiz Üchünmu Qimmetliktur

Élimiz edebiyati tarixidin shuni köreleymizki, herbir milletning edebiyat tarixi shu milletning edebiyatidiki tarixiy en’enilerge warisliq qilish asasida üzlüksiz béyip keldi. Jümlidin, bu yéqinqi zaman uyghur edebiyatimu klassik edebiyatqa tarixiy yosunda warisliq qilishning netijisi hésablinidu. Halbuki, algha bésishni meqset qilghan herqandaq millet özining milliy edebiyat miraslirigha warisliq qilish bilen bille, bashqa milletlerning edebiyatidin paydiliq amillarni qobul qilidu. Shu yol bilen milliy edebiyatning shekli hem mezmunlirini béyitip baridu. Abduxaliq uyghurmu öz ijadiyiti jeryanida shundaq qilghan. Élimizning yéqinqi zaman edebiyatidiki meshhur yazghuchilardin lushün, go muro, shyayen, mawdun qatarliqlar deslepki mezgillerde chet el edebiyatining ilghar tereplirini qobul qilghanidi. Ular öktebir inqilabi milletni azad qilishning, öz teqdirini hel qilishning ümidi dep qarighanidi. Shunga, bu jehettin tonushturush, terjime qilish, tetqiq qilish ishliri élip bérilghan. 20 – esirning 20 – yilliridiki uyghur ziyaliylirimu rus edebiyati we sotsiyalistik sowét edebiyati bilen yéqindin tonushqan, uningdin ülge alghan. Abduxaliq uyghur eyni zamandiki dewr qedimige masliship, ishni qelem hem elemdin ibaret ikki tereptin bashlighan. Abduxaliq uyghur ijadiyitining qimmiti eng aldi bilen mana mushu jehetlerde ipadilinidu.

Sha’ir abduxaliq uyghurning pütkül shé’irlirining idiyisi we uning yadrosi zulumgha, zorawanliqqa qet’iy qarshi turush, inqilab qilish we shu yol bilen xelqning azadliqini, démokratiye we erkinlikni qolgha keltürüshni meqset qilghanliqini yuqirida éytip öttuq. Uning ijtima’iy we siyasiy hem edebiy pa’aliyetliride mu’eyyen izchilliq we di’aléktikiliq usul – basquchlar bar, sha’irning meqset – ghayisini qandaq usul bilen otturigha qoyghanliqini hemde uning bedi’iy ipadilesh jehettiki alahidilikini körüp baqayli.

Abduxaliq uyghurning deslepki edebiy ijadiyiti xelq qoshaqliri sheklidin ilhamlinish bilen bashlan’ghan. Andin bara – bara uyghur klassik edebiyatidiki arzu weznige köchken. Bu hal uning ijadiyet ehwalida birqeder ochuq körünidu. Mezkur toplamgha kirgüzülgen shé’irlirining köpchiliki buni ispatlap turuptu.

Noqul halda mundaqche teriplesh yéterlik bolmaydu. Abduxaliq uyghur 20 – esirning 20 – yillirida sap uyghur tilida arzu weznining nepis misralirini yaratti we xelq aghzidiki maqal – temsillerni özleshtürüp, uni öz ijadiy originalliqigha tetbiqlidi. Edebiy tilning terkibiy qisimliridiki türlük mejaziy wasitilerni jay – jayida qollinip, hazirqi zaman uyghur edebiy tilining shekillinishidiki iptida’iy amillarni barliqqa keltürdi. Shu dewr shara’itida ereb – pars we bashqa chet ellerning «bedi’iy til»igha muraji’et qilmayla, sap ana tili — uyghur tilida türlük zhanirdiki shé’irlarni yazalishi, xelqqe yéqin ibarilerni bedi’iy po’éziyide keng qollan’ghanliqi 20 – esirning 20 -, 30 – yilliridiki yéngi uyghur shé’iriyet tili üchün bir örnek bolghanidi.

Abduxaliq uyghur öz eserliride ilghar idiye we yéngiliqni alahide gewdilendürdi. Qalaqliq we eksiyetchilikni eyiblidi. Öz jem’iyitining selbiy amillirini «shum pelek»ke yaki «yalmawuz»gha oxshatti. Mana bu bir xil tipik oxshitish idi. «shum pelek» — eng zulmetlik dewrning süpitidur. U barliq selbiy shexslerni, zulum, asaret wekillirini «éyiq», «qawan», «qagha» dep süpetlidi, omumen ijabiy hadise we nersilerni yaxshiliqqa, yoruqluqqa, inqilabqa simwol qilsa, selbiy hadise, nersilerni yamanliqqa, zulumgha, eksiyetchilikke simwol qildi. Bu jehette xelq ichidiki, xelq éghiz edebiyatidiki oxshitish we teqlid qilish usulidin mahirliq bilen paydilandi. Sha’ir özining inqilabiy ghayisini bezide eynen ipadilise, bezide «yar», «bahar», «gül – chéchek, chiray, quyash, ay, aptapqa oxshitip ipade qildi. Ghayisini «yar» dep ipadiligende, özini yar ishqida «köygüchi», «ashiq» qilip körsetti. Ghayisini «bahar» dep otturigha qoyghinida, özini bahar izdigen, qehritan qishtin bizar bolghan qilip körsetti. Öz ghayisini gül – chéchek qilip körsetkinide, özini shu gül – chéchek ishqida sayrighan qepestiki bulbul qilip körsetti. Ghayisini «chiray»qa oxshatqinida, özini perwanige oxshatti. Ghayisini «quyash» dep otturigha qoyghanda, özining quyash nuridin toluq behrimen bolalmaywatqanliqini, «qara bulut»ning uni tosup turghanliqini, lékin quyashqa dalda qilmaqliq, uni tosimen dep heriket qilish bir exmeqliq ikenlikini otturigha qoydi. Omumen, yoruqluq bilen qarangghuluqni sélishturup, yoruqluqni ghalib qilip ümidwarliqni küylidi. Sha’irning bedi’iy eserliride, sel – pel téngirqash haliti eks etsimu, lékin u azadliqni qolgha keltürüshte teley sinash xiyalida bolghan emes. U teqdirge ishinidighan, bixudluqni keltürüp chiqiridighan nuqti’inezerlerge shiddet bilen qayturma zerbe berdi. Bu jehette sha’irning «istimes» dégen shé’irini misalgha élish kupaye :

Izdidi huma qushini künde köklerge qarap,

Istigenler béshigha huma qonushni istimes.

Abduxaliq qil subat, izde siratelmusteqim,

Bu subat bar yerde könglüm u humani izdimes.

Démek, bext – sa’adet özlükidin qolgha kelmeydu. U epsanilerdiki bext qushi bashqa kélip qonsila bext – sa’adetlik bolidighan ish yoq dep, buninggha aldan’ghanlarni oyghitiwatidu. Bext küresh arqiliq qolgha kélidu. Eksiyetchiler xelqimizge bextni teqdim qilmaydu, shunga, xelq özini özi azad qilshi lazim, deydu.

Sha’ir xelq ammisining inqilab qilidighanliqini, inqilabiy heriketning tarixiy muqerrerlik ikenlikini, uni héchqandaq qara küchning tosup qalalmaydighanliqini chüshen’gen. Bu jehette sha’irning «üzülmes ümid», «körün’gen tagh yiraq emes», «muzlidi» qatarliq shé’irlirini misal qilishqa bolidu.

Chiqar boran terepbal eger héch oylimay tursang,

Eger qattiq chiqip ketse yépip tünglük alalighaymu ?

Terepbal boranning we yamghurning héch tégi yoqtur,

We lékin abduxalqning ümidi héch üzülgeymu?

(«üzülmes ümid»tin)

Bu yerde «boran» inqilab meniside élin’ghan bolup, eksiyetchilerning oylighanliridek bolmaydu, kishilerning iradisige téximu baghliq bolmaydu. Inqilabning düshmenliri «tünglük yépip» (mudapi’e körüp) ülgürelmeydu. Inqilab köp boldi, lékin ghelibe qazinalmiduq, shundaq bolsimu inqilabni toxtap qalidu dep ümid üzgili qet’iy bolmaydu, men ümidsizlenmeymen, deydu. Shé’irdiki «men» peqet sha’irnila bildürüp qalmastin, nurghunlighan «men»lerni körsitidu. Halbuki, lirikida «men» shu dewr kishilirini, omumiy xelqni körsitidu.

Omumen, abduxaliq uyghur shé’irliri tématik mezmunining bay, hongqurluqi, shé’iriy zhanir, shekillirining xilmu xilliqi, uslubining merdane, jushqunluqi, til – bedi’iy teswirlirining obrazliq, yarqin, chüshinishlik ikenliki bilen xaraktérlinidu. Biz bu toplamni oqusaq, alahide yarqin noqtini, yeni sha’irning eyni dewrde wijdan burchini üstige élip, xelqni gheplettin oyghinish, ilim – meripetke yürüsh qilishqa chaqiriq qilghanliqini, sha’ir shé’irlirining ritimi xelqning yürek ritimigha tengkesh soqqanliqini, sha’irning eyni dewrde dewrning eng aldida parlaq choqqigha yürüsh qilghan jengchi ikenlikini körimiz. Shuning bilen bille, abduxaliq uyghurning mezmun, til, bedi’iylik, shekil jehetlerdin chaghatay uyghur edebiyati bilen zor derijide perqlinidighan yéngiche shé’iriy eserliri arqiliq hazirqi zaman uyghur edebiyatining asasini sélishta muhim rol oynighan töhpikar ikenlikini hés qilimiz.

Sha’irning yéngiliq yaritish, ilghar küchlerge hésdashliq qilish, xelq, weten üchün pidakarliq körsitish rohi menggü qedirleshke erziydu.

Shair Abduhaliq Uyghurining Uyghuristan Xelq Neshriyati Neshir Qilghan “Oyghan” Dégen Kitapning Kirish Sözidin élindi

Yehudilar We Israil Dölitining Tughulishi


israil1

Yehudilar miladidin burunqi 10.esirde Hezriti Sulayman dewride bexitlik bir qewim idi.Hezriti Sulaymanning olümidin keyin,Misirliqlar bilen Asurlar arisidiki urushta Yehudilar eghir weyranchiliqqa uchridi.miladidin burunqi,586.yili Babil padishahi Sulayman peyghemberning ibadethanisini yiqip tashlidi we yehudilarni Babil gha sürgün qildi.Iran Padishi 11.Kiros Yehudilarni tekrar azat qildi.Iskender zulqerneyin dewride, yehudilar Makidoniye impiriyisining qoligha otti.Iskenderdin keyin bezi Misir,bezide Helen padishalighi hükümiranlighi astida qalghan yehudilar.Arqidin Roma Impiraturlighing hükümiranlighi astida qldi. Roma Impiraturlughigha qarshi isyan kütergen yehudilar miladining .70 yili,Roma impiraturi Wespesianus ning oghli Titus ning eskerliri teripidin dehshetlik qirghinchillqqa uchiridi.Sulayman peyghemberning barlik ibadethaniliri weyran qilindi,Yehudilar umumi yüzlük wetinidin sürgün qilindi.132-135.yilliri Yehudilar ikkinji qetim Roma Impiryisge qarshi isyan küterdi we qattiq basturuldi.Yehudilar Roma impirsisige tewe ziminlargha tarqaq halda sürgün qilindi.Xiristiyan dinini qubul qilghan Roma impiryisi,Yehudilarni Eysa peyghemberni Azaplap oltüegen asi qewim dep qarighanliqi uchun,Yehudilargha hich rehim-shepqet qilmidi.

1351.yili Yawrupada waba kisili tarqaldi we nupusning üchte birsi olüp ketti.Yehudilarni “waba tarqatquchi millet” dep hisaplighan Yawrupa doletliri,ularni sherqi yaprupagha qoghlap chiqardi.gherbi yawrupada qalghanlirini Getto dep atalghan sipillar ichide yashashqa mejbur qildi,mesilen Italiyening wintissiye Shehridedi 1516.yili qurulghan Yehudi Gettosi 1870.yili emeldin qalduruldi.

1492.yili 3.ayning 31.kuni, ispaniye padishahi, xiristiyanliqni qubul etmigen yehudilarni memlikettin qoghlap chiqirish permani ilan qildi. Xiristiyan dinini qubul qilghanlar aman qalghan bolsimu,qubul qilmighanlar kimiler bilen dengiz-okiyangha quyuwetildi.olümge terk itildi.bir munche kimiler dengizgha choküp ketti.saq qalghanliridin 60 ming yehudini Osmanili impiryisi,23 mingni portigaliye qobul qildi. Gollandiye,Italiye,Piransiye bir qismini qubul qildi. Bir qismi okyanlardin otüp yengi qit’e bolghan Amerika qit’esige yerleshti

1799.yili Napaliyon,Misirgha qilghan eskiri yürüshide bu rayonda Yehudilaring yerlishishi uchun bir qisim zimin biridighanlighi toghrisida wede bergen bolsimu,Napaliyon bu ziminlarda uzaq waqit qalalmighanlighi uchun wedisini emelge ashuralmidi.1840.yili,Ulughbirtaniyening Quddustiki wekili Lord Palmerston “Birtaniye impiriyisining ali menpeti uchun bu ziminda yaprupa Yehudilirini yerleshturilidighan rayon qurulishi lazim..”mezmundiki dokiladini Londungha sunghan idi.bu yillarda Yawrupaning birmunche doletliride Yehudi düshmenilgi eghir idi.bu doletlerde dolet xizmitige we eskerlikke elinmighan Yehudilar ticaret,bankichiliq,metbuat sahaliride zor muwappiqqiyetlerge irishken bolsimu,siyasi orni yenila tüwen idi.kemsitiletti.

1840.yillarda partilghan Parij inqilawida Piransiye xelqi erkinlik we dimokiratiyege irishti.bu erkinlik we dimokiratiye Yawrupaning her teripige tarqilishqa bashlidi. Del bu dewirlerde Yehudilarmu erkinliktin behrimen boldi we kilechekliri üchün teximu chung’qur tepekkur qilishqa bashlidi.1860.yili Wingiriyede tughulup,ata-anisi bilen 1878.yili Awustiriyening wiyena shehrige kochüp kelgen yehudi jornalist Theodor Herzl 1896.yili “Yehudi doliti” digen bir kitap yazdi.bu kitap gherptiki tenqitchiler teripidin “siyasi siyonizimning xitapnamisi”dep teriplendi.siyonizm Herzl ning kitawida kop tekrarlanghan bir soz buolup,siyon eslide Quddus(erusalim)sheher sipilining sirtidiki yehudilar ibadet qilidighan bir bir dawanning ismi . yehudilar uchun bu isim Quddus bilen oxshahs menagha toghra kilidu.siyon eyni zamanda Yehudilarning 2000 yil ilgiri heydep chiqirilghan ana wetinini seghinish arzusining simowili hisaplinidu.

1840-1970 yilliri arisida doletler teripidin yolgha qoyulghan “anti simitizm”siyasiti,bugün Xitaylar,Uyghurlargha qaratqan aslimilasiye tedbirlirige oxshash tedbirlerni qollanmaqta idi.Yehudilar,Girmanilship kitish,polekliship kitish,chex,wingir,Italyan…liship kitish xewipi asida yashimaqta idi.

1881.yildin 1940.yilghiche Rusyedimu Yehudilargha qarshi yuqutush herketliri boldi.

Char padishasi dewride xelq isyanlirida aldi bilen Yehudi baylar talan-tarachqa uchrighan bolsa,Lenin,Istalin dewride ishchilar sinipining düshmini dep qaralghan kapitalist yehudilarning mulki tartiwelinip,ozliri etip tashlandi.hayat qalghanliri bolsa sibiryege sürgün qilindi.

Osmanili padishaliq arxipliridiki 1978.yildiki nupus iniqlash tizimligide pelestinning nupusi tüwendikidek yezilghan; 404 ming muslman,44ming xiristiyan,25ming Yehudi bar.

Theodor Herzl 1896-1902.yilliri arisida Osmanli padishsi Sultan Abduhemithan bilen kop qetim munasiwet ornutushqa tirishqan.Girman,Awusriye-wingirye Impiriyisining bezi yuqiri derijilik emeldarliri arqiliq Yehudilar,pelestindin bir qisim zimin elish uchun osmanli dolitige 50 milyon pount altun biridighanlighini teklip qildi . Sultan Abdulhemit “musulnanning qeni bilen kelgen zimin,altungha setilmaydu”dep ret qildi.Herzl ning künlük xatiriside “Türk doliti üchün 20 milyon pound xejligen bolsaqmu netijige irishelmiduq”dep yezilghan.

Yehudilar Osmanli Türkliridin ümidini üzgendin keyin,Harzl,Birtaniye Mustemlike ministirligi bilen sana yerim arili heqqide bazarliq qilishqa bashlidi,Amma ,Piransiye hükümiti,Pelestin weyaki etirapida her terepler bilen kilishimge kelmey turup bir Yehudi doliti qurulidighan bolsa,Piransiyening Süriye dengiz qirghighidiki eskiri küchini ishqa salidighanlighini bildürüp,birtaniyege tehdit qildi.shuning bilen birtaniye,Yehudilargha gherbi Afiriqidiki mustemlikisi Ugandadin(bugünki Kenye)zimin berishni wede qildi.del bu künlerde yeni 1903.yili yengi yilda Rosyede 3 kün ichide 45 neper yehudi Kishinew de Roslarning bulang-talang qilishi bilen olturuldi.charisiz qalghan Harzl Ingilizlerning tekliwige maqul bulup,kelgüsidiki Yehudi wetini heqqide matiryal toplap kilish uchun Uganda gha bir hey’et evetti.bir yildin keyin qaytip kelgen Yehudi hey’iti,Afiriqining yawayi haywanlar we ademlerni zeherlep oltüriwetidighan hasheretler bilen tolghan,shundaqla yawayi qara insanlar arisida biheterlik mesili mewjutlighi qatarlik selbi doklatlarni sundi.Harzl 1904.yili wafat etti.Yehudilar Afiriqini weten qilish pikiridin waz kechti.Herzlning izbasari

Nachman Syrkin’ning bashchilighidiki sionist teshkilati,dunyaning qayiride bolsa bolsun Yehudilar üchün bir dolet qurush yolida hich bushashmastin paaliyetlirini dawam ettürdi.Argintina,Kanada,Teksas… qatarliq yerlerde Yehudi doliti qurush mesilisi tetqiq qilindi.Yehudilar,dolitini qaysi qit’e de,qaysi ziminda qurush toghrisida bir qarargha kelmey turup birinji dunay urushi partlidi.Mesh’hur Ingiliz jasusi Lornis Ereplerni teshkillep Osmanili Impiryisige qarshi isyangha hem qumandanliq qildi hem oz hükümitidin kop miqtarda qural-yaraq yardimi aldi. Pelstin dimu isyan bashlandi. Türk Armisi hem isyanchi erepler,hem dengizdin kelgen Ingiliz armisi,hem teshkillengen quralliq yehudi küchliri bilen urush qilghan bolsimu,Ittipaqdashlar armisining Istanbulgha umumi yüzlük hujumi tüpeyli bu rayondiki eskiri kuchini chekindürüshke mejbur qaldi.ittipaqdash doletler bilen Osmanli arasida tüzülgen Mondros kilishimi arqiliq 1918.yili,10,ayning 30.küni

Pelestin osmanli Türklirining qolidin Engiliyening qoligha resmi otüp ketti.

Birtaniye hükümiti Yehudi kochmenlerning pelestinge yerlishishini asanlashturidighan qanunlarni chiqardi.

Bir-biri bilen xoshlashqanda “erusalimda uchirishayli”(Erusalim-Quddus demektur) diyishni 2000 yidin biri ozlirige adet qilghan Yehudilar hayatidia kürüp baqmighan,amma tewratta Yehudi qewmige wede qilinghan bu zimingha küchüp kilishke bashlidi.bashqa Qit’elerde dolet qurush xiyalliridin waz kechti.hetta 1938.yili Istalin, Qazaqistan we Mung’ghuliye chigrisigha yeqin bolghan Ros zimini ichide Yehudilarning aptonom dolet qurushi uchun zimin birish tekliwide bulunghan bolsimu,Ros we Okrayin Yehudiliridin bashqa Yehudi jamaiti bu teklipke bek qizziqmidi.

2.dunya urushi bashlinishi bilen yaprupa Yehudilirining üstide yene qara bulutlar egishke bashlidi.Biraq,Pelestindiki Ingiliz hükümiti Erep dunyasining qattiq besimi tüpeyli,pelestinge kochmen kilishini qiyinlashturidighan qanun we tedbirlerni kücheytken bulup,Yehudilarning pelestinge Kirishi besi müshkül bolushqa bashlidi.shuning üchün pelestindiki Yehudilar burunla Ingiliz mustemlikisige qarshi quralliq partizanliq urushini bashliwetken idi.hem erepler bilen hem Ingiliz armiyisi bilen quralliq küresh elip beriwatqan Yehudilar pelestinni tinichsiz bir rayongha aylandurghan bulup,yer-ziminning bahasining chüshüp kitishidin paydilanghan Yehudi yer tijariti shirketliri,dunyaning her teripidin eqip kelgen Yehudi sermayisi bilen,Yehudi ahalisining qoli arqiliq Ereplernin yer-ziminlirini setiwelish ishini tizletti. Mesilen bir Erepning bir kilo altungha yaraydighan oy-jay,yaki yer-ziminige 30-40 kilo altun teklip qildi. Bir kichidila bay bulush xiyaligha mestane bulup ketken Erepler, mal-mülkini Yehudilargha setip dunyaning bashqa jaylirigha kochüp kitishti(Pelestinde 1960.yillardin keyin Yaser Arafat Yehudilargha yer-zimin satqan Ereplerni weten xaini süpitide oltürüshke bashlighangha qeder dawam qildi)

Yehudilar eng eghir pajiye we azap-uqubetni 2. dunya urushi mezgilide bashtin kechürdi.6 milyum Yehudi Girman Armiyisi teripidin xumdanlarda kawap qilinip oltürüldi. Yawrupadin qechip paraxutlar bilen dengiz-okyanlarda leylep qalghan 10 minglarghe Yehudi ahalisi,Yehudilar kop olturaqlashqan we kuchi bolghan Engiliye,Amerika,Kanada ,Argintina..Qatarliq gherp doletlirini oz ichige alghan hichbir dolet teripidin qobul qilmighanliqi tüpeyli okiyanlarda halak boldi,saq qalghan paraxutlarni bolsa Girman urush paraxutliri qoghlap yürüp choktürüwetti.Mesilen,Gitlerdin qachqan Rominiye Yehudilirini tushighan Struma yoluchi paraxudi pelestin sepiride qara dengiz bilen adiryatik dengiz arisidi hichbir dolet quruqlluqqa yeqinlashturmay (Yehudilarning waba kisili tarqitishidin qorqup)axiri qara dengizning Istanbul yeqinlirida 1941.yili 8.ayning 15.künidin bashlap 75 kün toxtutup quyulghandin keyin 769 kishilik bu paraxut Girman su asti paraxudi teripidin dengizgha gherq qiliwetildi.

Yehudilar,bir milli doletsiz bir milletning milli mewjudiyitini saqlap qelishning mumkin emesligini yaxshi bilsimu,amma,bir milli dolitini yoqutup qoyghan milletning neslining tamamen yoqulup kitish xewipini bu qeder jiddi his qilmighan idi.ular pelestinde bir Yehudi doliti qurush üchün mislisiz jasaretke keldi. Barliq dunya yehudiliri bu mexset üchün ortaq herket qildi.bir millet pul bilen bexitlik bulalisa idi.elbette Yehudilar bexitlik bulushi kirek idi.Yawrupa,Amerika qit’elirining,oturta sheriq,Kapkasiya we shimali Afriqining ixtisadi tizginini qolida tuitup turiwatqan bu millet.her qetim dunya tinichsizliqqa yaki kirzisqa yüz tutqanda, weten we dolet igisi bolghan xeliqler teripidin deh’shetlik shekilde intiqam elish nishanigha aylandi we eghir bedellerni otidi.wetensiz bu millet dunyaning hich bir yeride pul bilen bexitke erishelmidi.pul bilen ailisining hayati bixeterligini kapaletke ige qilalmidi.buning birdin-bir kapaliti musteqil bir milli dolet idi.

Eslide Yehudilarni bir millet diyish rialliqqa uyghun kelmeytti.ular tewrat etirapida uyushqan musewi dinigha mensup milletlerdi.pelestinge 50 ke yeqin dolettin 100 din artuq millet Yehudi ismi astida toplanmaqta idi.

Ular bir-birining tilini bilmeytti,orpe-adet,mediniyetliri bashqa-bashqa idi.ortaq aditi peqetla,oghul balilirini sünnet qildurush,tong’guz goshi yimeslik,ruza tutush.. qatarliqlar idi.

Pelestindiki Yehudi tilshunasliri,tewrat yezighi bolghan ibrenche til asasida derslik kitaplar hazirlighan bolup,2000 yil aldida yuqap ketken bir til bashlanghuch mekteplerde balilargha tekrar ügütiliwatatti.Yehudilarning qedimi ana tilini ügengen sebi balilar,soda-setiq,kündilik alaqilishlarda ata-anilargha terjimanliq qilatti.ibrenche tinli axshamliri ata-anilarmu kechki kuruslarda ügünetti.bir tereptin Erepler bilen,bir tereptin mustemlikichi Ingiliz armisi bilen quralliq kuresh elip beriwatqan Pelestin Yehudiliri,yengi bir til,yengi bir mediniyet yaritish yolida tarixta misli kürülmigen seperwerlik we pidakarliq ichide idi.bu mediniyetni yaritish,bir dolet yaritishning asasi idi.

2.Dunya urushi axirlashqanda bolsa Pelestindiki nupus nispiti mundaq idi;

Erep nupusi 1 milyon 200 ming,Yehudi nupusi 600 ming.

Birleshken doletler teshkilatining bir komisiyoni,Ziminlarni nupuslarning olturaqlishish ehwaligha qarap etxsim qildi.Yehudi doliti qurulidighan terepte 498 ming yehudi,407ming erep yashaytti.Pelestin ismi bilen qurulidighan Erepler teripide 725 ming Erep 10 ming Yehudi yashaytti.Quddus Israilghimu,Pelestingimu qarimaydighan Alahide bir rayon qilinghan bolup,Quddusta yashighan Erepler, Yehudiler,xiristiyanlar birlikte sheher hakimiyitini bashquratti.doklatta,Yehudilarning Ixtisadi we bilim,texnilogiye üstünligi bilen Ereplerningmu turmus sewiyesini yuquri kütürsh pilanlanghanlighi yezilghan idi. Bugün qarighanda u texsimat Ereplerge paydiliq,Yehudilargha paydisiz idi.

1947.yili.11.ayning 29.küni birleshken doletler teshkilati zalida Pelestin-Israil doliti heritiliri awazgha qoyuldi.Yehudilar,nime berse elishqa razi idi.amma,yürigi dekke-dükküde idi.Pelestinlik Erepler,ularla emes barliq Erep dunyasi derghezepte idi.Pelestin ziminida Israil doliting qurulishigha qet’i qarshi idi.Amm,dolet bashliqliri,Pelestin wekilliri waxitliq bolsimu asasen qayil qilinghan idi.

Amerika we bashqa gherip dolatlirining tirishchanliqlirigha qarimay ,Erep-musulman doletlirining sani kop we keng külemlik lobi paaliyetliri elip barghanlighi üchün,Yehudilarning dolet qurush xiyalining yoqqa chiqish ihtimali bar idi.dunyadiki barliq Yehudilarning Sinagug qa kirip Allahqa yalwurushtin bashqa charisi qilmighan idi. Hemmisining qollirida tewrat dua-telawet qilip yighlashmaqta idi.

Birleshken doletler zalida tunji awazni bergüchi Guantamala ning wekili sehnige chiqip texi sozini bashlimastinla,küzetküchler urundighida olturghanlar ichidin birsining dat-peryat kütergen bir awazi anglandi.u bir yehudi idi we ibren tilida “Ana ha shem hoshia!”(Ey Allah,bizni qutqaz!) dep waqirighan idi.

Digendek Allah,Yehudilarni qutqazdi.eslide Yehudi dolitining qurulishigha qarshi awaz biridighan 10 doletning wekili yighin zaligha kirmidi. Bir terep qelishi perez qilinghan bir qanche dolet wekili Israilning paydisigha awaz berdi.shundaq qilip Birleshken doletler teshkilatining lahiyesi 33 awaz maqul, 10 awaz bosh,13 awaz ret bilen tastiqlanghan boldi.bu mesilige ait birleshken doletler teshkilatining 181.numurluq hojjiti dunyagha ilan qilindi.

Israil doliti ene shundaq quruldi.

Erep dunyasi, Israilni bir shpilaq bilen yoqulidighan “chiwin”dep qaridi. Herbi kuchini seperwer qilshqa bashlidi.Yehudilar bolsa 1937.yildin biri ishlitip kelgen Erep yezilirigha ot quyup ahalini qachurush taktikisini yene ishqa selishqa bashlidi.Yehudilarning Hagannah, Irgun, Lehi, Stern..deydighan terurit partizanliq teshkilatliri 1948.yili bir yilda 250 din artuq yezini xani-weyran qilip ,bazi yeza ahalisini tamamen qirip tashlidi. Pelastin tarixida 1948.yili 5.aynin 9-11 künliridiki qirghinchiliq “ naqba”(zor balayi-apet) dep yezilidu.

Yehudilar 1948.yili 4.ayning.14,küni dolet qurulishini ilan qildi.1948-49.yilliridik Erep-israil urushida Israil ghelibe qildi.Pelestinning kop qisim ziminini Israil besiwaldi.60 yildin biri bu ziminlarda urush dawam qiliwatidu.musulmanlarning qan we koz yashlirining eqishi toxtimidi.

Pelestinde bir millet yoqap kitiwatidu, bir millet yoqtin bar bolup küchüyiwatidu.Israil bugün dunaydiki 5 chong herbi küch ning biri.Ottura sherqten birdin-bir atom bombisigha ige dolet.dunyadiki eng ilghar texnilogiyege ige 5 doetning biri.

Mahmut Abbas hakimiyitidiki gherbi sheriya pelestindin 500 ming etirapida erep ishchi her küni ettigende Israilda zawut-fapirikilarda ishlesh üchün pasportlirigha tamgha basturup chigradin kiridu we axshimi qaytip kilidu.ular her küni chigradin kirip-chiqishlarda qatmu-qat tusalghu,kemsitish,hetta til-haqaretlerge uchiraydu.ular,peqetla, ailisining qusighini toyghuzush üchün,60 yil aldikiki oz wetinige bir cht’ellik süpitide,wetinini besiwalghan düshmenlirining qol astida qul bulup ishleshke mejbur.

Bügün bezi Gheriptiki siyasi küzetküchlerning eytishigha qarighanda,Tel-Aviv de olturghanlar,Washing Tondiki Aqsarayni,Aqsarayda olturghanlar,dunyani kontirol qilmaqta.

Israilning bu qetimqi,Ghazzigha qilghan hujumida 20 kün ichide olgen Erep ahalisining sani 1000 neperdim eship ketti.

Ghazza 360 kuwadirat kilomitirlik alqanchilik bir zimin,bu ziminda 1 milyon 500 ming nupus yashaydu.Ghazza da 1948.yili 300 ming nupus bar idi.1 milyon 200 ming insan Tünügünki Pelastin,bügünki Israildiki yurt-makanliridin qoghlap chiqirilghan kochmenler.ular,wetinini,oy-ziminlirini yehudilargha tartquzup qoyup,ach we yoqsulluq ichide wetinige telmürüp yashawatqan insanlar.bezide ozlirini tutalmay,ashxanilirida meshning kaniyida yasighan rakitalarni ,tünügünki oz wetini,bugünki Israilgha etip ich pushughini chiridu.amma, Israildin alghan jawabi deh’shetlik. Ghazza diki Norwigiyelik Doxturlarning muxpirlargha diyishige qarighanda olgen 1000 kishining 500 nepiri ayal we balilar bolup,küpüncge jestlerning we yaridarlarning wujudida ustirida tilghandek tilinip ketken we küyük izliri bar.Tetqiqatchilar Israil Armiyisining,Pelestin xelqi üstide yengi ishlengen qurallirini sinaq qiliwatqanlighini ipadilimekte.

Teximu echinishliq buluwatqini shuki,Nahmut Abbas bashchilighidiki El-fetih hükümitining,Ismail Haneye bashchilighidiki Xamas teshkilatining,Israil hujumida tamamen yoq bulup kitishini süküt bilen tamahsa qilip turishi.Israilning qoli bilen Xamas ning yuqulishi üchün mexpi dua qiliwatqanlar ichide ,Misir,Seudi erebistan,E-ordaniye hakimiyetlirimu bar.

Liwandiki shiyi Hizbullah ning we shiyi Iranning muressesiz halda Israilgha qarshi,Xamasni qollap-quwatlishi,Amerikaning Iraqtiki dolet hakimiyitini shiyi ereplerning qoligha tutquzup qoyishi,Iraq,Erep birleshme xelipiligi,Qatar,Seudi erebistan…larning nefit rayoni bolghan Paris qultughidiki shiyi Erep ahalisining,Iran bilen birlikte herket qilip,Israilgha qarshi Xamasqa üzlüksiz yardem birishi we buning tesiri astida Fas,Tunus,Jazair,Misir qatarliq doletlerdiki Sünni jamaetning jami-jami,top-top halda shiyi mezhibige otup kitishi,Erep dunyasini teximu teshwishke salmaqta.bu problemning menbesi “Xamas”dep qarighan sunni Erep hakimiyetlirining ,Xamasning üstige yamghurdek yeghiwatqan bombilargha qarshi hich bir herket qilmastin süküt qilip turishining sewebi bu.

Israil bir chalmida bir qanche qush owlimaqta we musulman-erep dunyasining ichki ziddiyitini asan yeshkili bomaydighan derijide chigishleshturiwetmekte.

Tarix buyiche bashqilar teripidin nahaqchiliqqa uchirighan Yehudi xelqi teripidin bügün,Pelestin xelqi nahaqchiliqqa uchirawatidu.

Doliti yoq,yaki yoqatqan dolitini qayta qurush yolida olüm bilen hayat ottirisida jan talishiwatqan milletlerni kütidighan ikki kilechek bar;birsi,olüsh,yoq bulush.yene birsi,bir qisim insanning olushi bedilige musteqil dolitige irishish,qalghan bir qisim insan ,ejdatlirining qewrisini,ewlatlirining kilechigini ebidil-ebet himaye astigha alidighan milli dolitini yashnitish.

Israil we Pelestinliklerning tarixi we bugünki hayatidin,Uyghurlarning elishqa tigishlik qimmetlik ders-sawaqlar bar .

Qimmetlik waxtini chiqirip oqughan Uyghur qerindashlirimgha elbette minnetdarlighimni bildürimen. 2009.1.16

http://www.uyghur-8-4.com/haberler.asp?id=24

Tariximizdiki Bibaha Engüshter Oghuzname Metilogiysi


10906250_331764293693578_3169218990379773221_n

….Ashundaq bolsun diyishti. Uning turqi mana mundaq: ( buqining resimi sizilghan), shundin kéyin shadliqqa muyesser boldi. Bir küni ayxanning küzi yuridi, u bir oghul tughdi. Oghulning yüz- chirayi kök édi. Aghzi choghdek qizil, közliri hal, chachliri, qashliri qara édi. U höz perilerdinmu chirayliqraq édi. U oghul anisining oghuzini bir qétim imipla ikkinchilep anisini emmidi. Xam gösh, ash, mey soridi, tili chiqishqa bashlidi. Qiriq kündin kéyin chong boldi, mangdi, oynidi. Uning puti buqa putidek , béli böre bélidek , mörisi qara bulghun mürisidek , köksi éyiq köksidek, pütün bedinini quyuq tük basqan édi. U yilqilargha qarayti, atlarni minetti, ow- owlayti, künler ütüp, tünler ütüp u yigit boldi. Bu chaghda , bu yerde, bir chong orman bar édi. Uningda köp derya – éqinlar bar édi. U yerde yawayi haywanlar köp édi, qushlar uchup yuruyti. Bu orman ichide chong bir qiat bar édi. U mal – charwa we xelqning jénigha zamin bolghan, intayin wehshi bir haywan édi. U el jamaetke zor jewri japa keltürgen édi. Oghuz xaqan bir batur adem édi. U bu qiatni owlimaqchi boldi. Künlerning biride u owgha chiqti. Neyze élip, oqya élip, yene qélich élip , qalqan élip atlandi. Bir bugha owlidi, u bu bughini talning chiwiqi bilen derexke baghlap quyup ketti, etisi tang atqanda kelginide kördiki qiat bughini élip kitiptu. U yene bir éyiq owlap , uni altun belbighi bilen derexke baghlap quyup ketti. iKkinchi küni tang atqanda kelginide kördiki qiat éyiqni élip kitiptu. U ( héliqi ) derexning tüwide turghanda qiat kilip béshini oghuzning qalqinigha urdi. Oghuz neyzisini qiatning béshigha urdi. Uni öltürdi. Qélich bilen béshini kesti. Uni élip ketti.U yene kelgende kördiki bir shungqar qiatning ich – qarnini yep turghan, u shungqarni oqya bilen öltürdi. Uning béshini kesti, andin kiyin u yttiki :” qarang, mana bu shungqarning turqi( shungqarning resimi sizilghan), qiat bugha yédi, éyiq yédi, u gerche tümürdek qattiq bolsimu neyzem uni öltürdi. Shungqar qiatni yédi, u geche shamaldek téz bolsimu, oqyayim axiri uni öltürdi” sözlep bulup kétip qaldi, mana bu qiatning turqi ( qiatning resimi sizilghan).

Künlerning biride oghuz xaqan bir yerde tengrige séghiniwatqanda ( etirap) qarangghuliship, asmandin bir kök yuruq chüshti, u kündinmu nurluqraq, aydinmu yuruqraq édi. Oghuz xaqan uning yénigha bérip qarisa u yuruqning ichide bir qiz tenha olturghan . U sahipjamal bir qiz édi. Uning pishaniside choghdek parqiraq ,méngi bolup xuddi, tümür quzuqqa oxshayti. U qiz shundaq güzel édiki , u külse tengrimu küler édi, yighlisa tengrimu yighlar édi. Oghuz xaqan uni körginide pütün bedinini titirek bésip hushidin ketti, uninggha küyüp qaldi, uni aldi, uning bilen birge yatti, tilikige yetti. U qiz ikki qat boldi, künler ötüp , tünler ötüp uning közi yuridi , üch oghul tughdi. Tunjisigha kün dep, otturanchisigha ay dep, kenjisige yultuz dep at qoydi.

Bir küni oghuz xaqan owgha chiqti, aldidiki kölning otturisida bir tüp derexni kördi bu derexning kawikida bir qiz tenha olturatti. U intayin sahipjamal édi. Uning közi asmandinmu kökrek, chéchi su éqinidek , chishi ünchidek édi. U shundaq sahibjamal qiz édiki yer jahandiki kishiler uni körse” ah, ah,janni alidiken” derler édi. Süt qimizgha aylandi. Oghuz xaqan uni körginide hushidin ketti. Yürikige ot chüshti , uninggha ashiq boldi, uni aldi. Uning bilen bille yatti, tilikige yetti. U qiz ikki qat boldi, künler ötüp, tünler ötüp yenggidi. Üch oghul tughidi. Tunjisigha kök, otturanchisigha tagh, kenjisige déngiz dep at qoydi. Shuningdin kiyin oghuz xaqan chong toy berdi. eL jamaetni teklip qildi. Ular kilip qatnashti. Qiriq shire , qiriq orunduq yasatti, köpchilik türlük nazu- nimetlerni yiyishti. Toydin kiyin oghuz xaqan beglerge we el- jamaetke yarliq chüshürüp, mundaq dédi:

Men silerge boldum xaqan
Élinglar ya bilen qalqan
Tamgha bolsun bizge buyan
Kök böri bolsun hem oran
Tömür neyziler bolsun orman
Owluqta yürsun mal – waran
Hem aqsun derya – éqin
Quyash tugh bolsun
Asman qorghan

Uningdin kéyin , oghuz xaqan terep – terepke yarliq chiqardi. Mektup yézip elchilerni ewetti. Mektüpte mundaq dédi: ” men uyghurlarning xaqanimen. Men pütün jahanning xaqani bolushim kérek, shunga silerning manga boy sunishinglarni soraymen, kimki méning aghzimgha baqsa, men uninggha tartuq tartip, uning bilen dost bolimen. Kimki aghzimgha baqmisa , ghezep bilen leshker tartip uni özümge düshmen tutimen. Leshkerlirim hemmila yerde silerni yuqitidu” .

Bu chaghda , ong terepte altun xaqan deydighan bir xaqan bar édi. Bu altun xaqan oghuz xaqan’gha elchi ewetip nurghun altun – kömüsh, nurghun yaqut, ünche- merwayitni sowgha qilip, oghuz xaqan’gha béqinidighanliqini bildürdi. Oghuz xaqan uning yaxshi begliri bilen dostluq munasiwet ornatti. Altun xaqan bilen dost boldi.

Sol terepte, urum ( rim) dégen bir xaqan bar édi. U xaqanning leshkerliri we sheherliri nurghun édi. U urum xaqan oghuzxaqanning yarliqini qubul qilmidi. Uni hörmetlep aldigha barmidi” bu sözlerge pisenit qilmaymen” dep yarliqqa boy sunmidi. Buning bilen oghuz xaqanning ghezipi kélip , uninggha esker chiqirishqa teyyarlarndi. Shuning bilen tughni kötürüp eskerlirni bashlap atlandi. Qiriq kündin kiyin muztagh dégen taghning baghrigha yitip keldi. Chidir tikip, shük bolup uxlashti. Tang süzülgende, oghuz xaqanning chidirigha kündek bir bir yuruq chüshti, bu yuruq ichidin kök tüklük, kök yayiliq chong bir erkek böre chiqti, bu böre oghuz xaqan’gha mundaq dédi: ” hey oghuz, sen urumgha .eSker chiqarsang men aldinglarda yol bashlap mangimen” shundin kiyin oghuz xaqan chidirlirni yighip atlandi, qarisa leshkerlirining aldida kök tüklük , kök yayiliq chong bir erkek böre yol bashlap méngiwatqan, buning bilen ular börining keynidin egiship ilgirlidi.

Birnechche künidn kiyn kök tüklük , kök yayiliq erkek böre yoldin toxtidi. Oghuzning leshlerliri bilen birge toxtidi. U yerde étil dégen bir derya bar’édi. Étil deryasining qirghiqidiki qara tagh baghrida qattiq urush boldi, ikki qushun arisida nahayiti köp jiddi urush boldi. Urush el jamaetning könglige köp qayghu saldi, urush shundaq qattiq boldiki étil deryasining süyi qipqizil sirgha aylandi. Ughuz xaqan yengdi. Urum xaqan qachti. Oghuz xaqan urum xaqanning xaqanliqini aldi, el jameetni özige qaratti, nurghunlighan jansiz we janliq ghenimetler oghuz xaqanning ordisigha kirdi. Urum xaqanning bir qérindishi bolup, uning ismi urus beg édi. Urus beg oghlini tagh béshigha jaylashqan , etirapi chongqur xendek bilen oralghan sheherni qoghdashqa ewetti. Hemde oghligha ” sheherni qoghdishing kérek, urush bashlan’ghandin kiyinmu sheherni qoghdap qélishing kérek” dédi. Oghuz xaqan ashu sheherge atlandi, urus begning oghli oghuz xaqan’gha nurghun altun – kümüsh ekeldi. Hemde :” Hey Oghuz, sen méning xaqanimsen! atam bu sheherni manga bergen , hemde sheherni qoghdishing kérek, urush bashlan’ghandin kiynmu sheherni qoghdap qélishing kérek dégen. eGer atam xapa bolup qalsa, méning halim qandaq bolur? Men séning yarliqingni ijira qilishqa teyyarmen , bizning bextimiz séning bexting, bizning urughimiz séning derixingning uruqidur, tengri sanga pütün ziminni ata qilmaqta, méning jismim hem bextim sanga mensüp, men sanga tartuq tartip turup, dostluqtin chiqmaymen ” dédi. Oghuz xaqan’gha yigitning sözi yaqiti shatlinip küldi. Hemde :” manga köp altun teghdim qilipsen, sheherni yaxshi saqlapsen “dédi. Shunga uninggha ” saqlap” dep at qoydi. Uninggha dostliq qildi, shuningdin kéyin oghuz xaqan leshkerliri bilen bille étil deryasigha keldi. Étil deryasi chong bir derya édi, oghuz xaqan uni körüp éyttiki: ” étilning süyidin qandaq ütermiz? ” Leshkerler ichide olus ordabeg dégen yaxshi bir beg bar édi. U qabiliyetlik hem eqilliq adem édi. U beg derya boyida nurghun tal – yaghachlarning turghanliqi kördi, uning bilen héliqi beg …..Ashu yaghachlar …Kesti, uning suning üstide leylitip , özliri uning üstige chiqip étil deryasidin ötti. Oghuz xaqan shatlinip küldi. Éyttiki:” hey, sen bu yerge bolghin beg , qipchaq sanga at bolsun” . Ular dawamliq ilgirlep mangdi. Shuningdin kiyin oghuz xaqan yene héliqi kök tüklük, kök yayiliq erkek börini kördi. Bu kök böre oghuz xaqan’gha éyttiki :” oghuz , emdi leshkerliringni bashlap bu yerdin qozghal. Sen el jamaet we beglerni bashlap mang. Men sanga yol bashlap mangimen” . Tang atqanda oghuz xaqan erkek börining leshlerliri aldida yol bashlap kétiwatqanliqini körüp shatlandi. Hemde dawamliq ilgirilep mangdi.

Oghuz xaqan bir chipar ayghir atqa minetti . U bu ayghirni intayin yaxshi küretti. Yolda bu ayghir közdin yütti. Bu yerde égiz bir tagh bar édi. Uning üstide tong muzlar bar édi. Uning choqqisida ap’aq qarlar bar édi. Shunga bu tagh muztagh dep atilatti. Oghur xaqanning éti muz tagh ichige kirip ketti. Buning bilen oghuz xan uzun’ghiche azap chekti. Leshker ichide besitlik we tembel bir er bar édi. U hichnimidin qorqmas batur adem édi. Jenglerning siniqigha berdashliq bergen adem édi. Bu adem atni izdigili taghqa kirdi. Toqquz kündin kéyin , oghuz xaqan’gha ayghirni hazir qildi. Muztagh intayin soghoq bolghachqa, bu begning pütün et- janini qar – muz qaplighan édi. Oghuz xaqan xursen bolup küldi, éyttiki : ” hey, sen beglerge bolghin bashliq, menggülük isim bolsun sanga qarluq” hemde uninggha nurghun dunya teqdim qildi. Yene dawamliq ilgirlidi.

Bu yolda égiz bir öyni kördi. Bu öyning témi altundin, tunglugi kümüshtin, ishigi tümürdin yasalghan édi. iShigi quluplan’ghan bolup, achquchi yoq édi. Leshker ichide bir chiwer ustam bar édi. Uning ismi tömürdu qaghol édi. Oghuz uninggha :” sen bu yerde qal, ishikni ach, ishikni achqandin kéyin ordigha qaytip bar” dep yarliq chüshürdi hemde uninggha qalach dep at qoydi. Yene dawamliq ilgirilidi. Bir küni kök tüklük, kök yayiliq erkek böre yene yoldin toxtidi. Oghuz xaqanmu yoldin toxtap , chidirlirini tikti. Bu térilmighan tüzlenglik bir yer bolup, churchit dep atilatti. Uning el jamaiti köp , yerliri keng édi. Bu yerde yilqilar , pada- kalilar, altun -kümüsh, ünche merwayitlar köp édi. Churchit xaqan we el – jamaiti oghuz xaqan’gha qarshiliq bildürdi. Urush bashlandi. iKki terep oq chiqirip , qélich urushup jeng qildi. Oghuz xaqan chorchit xaqanni yengdi. Uning béshini élip öltürdi. Churchitning el – jamaitini öz aghzigha qaratti. Urushtin kéyin, oghuz xaqan leshkerlirige , nöwkerlirige we xelqqe köp ghenimetler chüshtiki, uni tushushqa shunchila at, xéchir , kalilar azliq qildi. Oghuz xaqanning leshkerliri ichide yashan’ghan bir chiwer kishi bar bolup, uning ismi barmaqliq yosun billig édi. Bu chiwer adem bir égiz harwa yasidi. Harwa üstige jansiz ghenimetlerni qachilidi. Harwining aldigha janliq ghenimetlerni qoshti. Ulargha harwini tartquzdi. Nöwkerler , el jamaet buni körüp heyran boldi. Ularmu harwa yasidi. Égiz harwa mangghanda ” qan’gha, qan’gha” dégen awaz chiqatti. Shungilashqa uninggha ” qan’gha” dep at qoydi. Oghuz xaqan qan’ghalarni körüp küldi. Éyttiki:” qan’gha bilen jansiz ghenimetlerni janliq ghenimetler sörep mangidiken, égiz harwini menggü untup qalmasliq üchün , qan’ghuluq sanga at bolsun”. Sözini tügütüp yurup ketti.

Andin kéyin , oghuz xaqan yene kök tüklük, kök yayiliq erkek böre bilen sindu, tangghut, shagham tereplerge yürüsh qilip bardi. Köp urush we toqunushlardin kéyin, u jaylarni ishxal qildi. Hemde u yerlerni öz dölet chigrisigha qoshti. Untup qalmasliq kérek, jenup terepte barqan dégen yerning barliqini bilish kérek, u yer nahayiti munbet we issiq yer iken. U yerde haywan we qushlar köp iken. U yerdiki kishilerning chirayi qapqara iken. Xaqanning ismi masar xaqan iken. Oghuz xaqan shu jaygha atlandi. iNtayin qattiq urush boldi. Oghuz xaqan yengdi. Masar xaqan qachti. Oghuz xaqan bu yerni ishxal qildi. Buningdin uning dostliri xursen boldi. Düshmenliri zar qaxshidi, oghuz xaqan uni yenggendin kéyin, pütmes – tügümes bayliqqa we mal – charwigha ége boldi. Hemde ularni öz ilige tushup ketti. Untup qalmasliq kérek, kishilerge bildürüsh kérek, oghuzxaqanning yénida aq saqalliq , muz chachliq, qabiliyetlik bir qéri kishi bar édi. U bilermen we lilla wezir édi. Uning ismi ulugh türk édi.

Künlerning béride , u chüshide bir altun ya bilen üch kümüsh oqni kördi. Bu altun ya kün chiqishtin, kün pétishqiche suzulghan édi. Üch kümüsh oqning uchi shimalni körsitip turatti. Uyqudin kiyin u chüshige kechkenlirni oghuz xaqan’gha éytip mundaq dédi:” hey xaqanim. Sanga uzun ömür yar bolsun, hey xaqanim, séning el – nizaminggha adalet yar bolsun; Kök tengri chüshümde berdi manga isharet, ishxal qilghan yerlerdin urughigha bölüp bersun dep” . Oghuz xaqan ulugh türkning sözini anglap, intayin xursen boldi, hemde:” éytqining kelsun” dédi. iKkinchi küni tang atqanda , balilirini chaqirip keltürüp éyttiki :” hey ( oghullirim) owni könglüm tartip turidu, yashinip qalghanliqim üchün, owgha chiqishqa chamim yetmeydu, kün , ay , yultuz üchünglar tang atar terepke béringlar, asman, tagh, déngiz üchünglar tün qarangghusi terepke béringlar”. Buning bilen ücheylen tang atar terepke, qalghan üchi tün qarangghusi terepke ketti. Kün , ay, yultuz nurghun haywan we qushlarni owlidi hemde yoldin bir altun ya tépiwaldi, shundaqla uni atisigha tapshurup berdi. Oghuz xaqan shatlandi hemde altun yani üch bölekke böldi we éyttiki:” siler yagha oxshash oqni kökkiche étinglar .” Yene shundin kéyin asman, tagh, déngiz nurghun haywan we qushlarni owlighandin kéyin , yoldin üch kümüsh oq tépiwaldi, hemde uni atisigha tapshurup berdi. Oghuz xaqan shatlandi. Hemde oqlarni üchke bölüp berdi. Éyttiki:” hey iniler , bu oq silerge mensup bolsun, ya oqni toghurlarydu, siler oqqa oxshash( ya gha boysuninglar) .” Shundin kéyin oghuz xaqan chong qurultay chaqirdi.

Nökerlirini , el jamaitini chaqiritti , ular kélip ba meslehet olturushti. Oghuz xaqan chong chidirda …(Ong teripige) qiriq ghulachliq uzun yaghach qadatturdi. Uning uchigha bir altun tuxu asti uning tüwige bir aq qoyni baghlidi. Sol teripige qiriq ghulachliq uzun bir yaghachni qadatturdi, uning uchigha bir kümüsh tuxuni asti, tüwige bir qara qoyni baghlidi. Ong terepte buzuqlar olturdi, sol terepte üch oqlar olturdi. Qiriq kéche – kündüz toy boldi. ichishti , yiyishti, xursen bolushti, shundin kéyin , oghuz xaqan oghullirigha yurtni üleshtürüp berdi. Éyttiki:” hey oghullirim, men köp yashidim, köp urushlarni bashtin kechürdüm, ya bilen köp oq attim, ayghir bilen köp yollarni kezdim. Düshmenlerni zar yighlitip, dostlarni shat eylettim, tengri aldida mejburyetni ada qildim, emdi yurtni silerge bölüp bérimen” ………………..

http://hantengri.blogspot.de/2008/10/oghuzname.html

Uyghurlarning Medeniyette Chékinishidiki Tarixi Sewepler


Autori: Ghalip Barat Erk

Uyghurlar qedimki dewrde tereqqi qilghan sherq xelqliridin biri idi, emma yéqinqi 3- 4 esirde tereqqiyati eng qalaq haletke chüshüp qaldi, bu zadi nime üchün?

1 . Tereqqiyatning aldinqi sherti tinchliq bolmighan

Tarix betlirini waraqlaydighan bolsaq bileleymizki 1600-yilidin 1900- yilighiche bolghan 300 yil uyghur jem’iyiti pütünley urush oti ichide qalghan hemme yerni qan hidi purap turidighan jem’iyetke aylan’ghan. Seidiye xandanliqining adilliqi bilen dang chiqarghan sultani Abdukérimxanning qestke uchrishi bilen xandanliq xarablishishqa yüzlendi. Xanliq dairisi xanzadilerning üstünlük, bayliq, xanliq, térrétoriye (zémin) talishidighan urush sehnisige aylandi, bir mezgil güllen’gen bu dölet halaketke yüzlendi. Sultan seidxandin bashlan’ghan sopilargha murit bulush ewjige chiqip pütkül xelq birqanche topqa bölündi, eslidin xaniqalarda istiqamet qiliwatqan sopilar hoquq talishish küreshlirige aktip ishtirak qildi hemde qestlep öltürüsh, muritlirigha rehberlik qilip hakimiyet talishish küreshliride az bolmighan qirghinchiliqlarning biwaste sewepkarigha aylandi. Axirqi hésabta sopilarning bölgünchilik we hiyle mikirliri, seidiye ewladlirining iqtidarsizliqi tüpeyli 1680- yili hakimiyet uyghurlardin jonggharlarning qoligha ötti, sopilar jonggharlarning sadiq ghalchilirigha aylinip özlirining qorchaq hakimiyitini tikleshke muyesser boldi. Sopilarning jonggharlar yardimide tiklen’gen bu qorchaq hakimiyiti emeliyette xelqni ékispilatatsiye qilip bayliq toplap uni xojayinlirigha sowgha qilip xelqni téximu dehshetlik weyranchiliqqa giriptar qildi. Sopilarning dehshetlik zulumi astida uyghur xelqi jonggharlar üchün séliq tölep, qul dédek tutup berdi. Pütkül uyghur diyari sopilarning”aq taghliq“ we ”qara taghliq“ tin ibaret ikki mezhepning hakimiyet, murit, bayliq talishidighan, öz- ara qirghinchiliq qilishidighan halaket meydanigha aylandi.

Bu ikki mezhep qirghinchiliq qilishqandin sirt özlirining sopistik idiyisi boyiche medeniyetni qattiq teqib qilip medeniyetni xelq turmushidin we uyghur jem’iyitidin yuqatmaq boldi, jümlidin medeniyet erbaplirinimu qirghin qilip yuqatti. Hakimiyet jonggharlar we ularning hamiyliqidiki sopilarning qolidin manju – ching impériyisige ötkendin kéyin, ching sulalisining chérik hökümranliri bir türküm yerlik féodallar bilen éghiz- burun yaliship, xelqqe éghir zulumlarni saldi. Netijide puqralar éghir zulumgha qarshi köp qétim qozghilang qilghan bolsimu intayin dehshetlik basturuldi, üchturpan jigde yéghiliqi ( pütün xelq qirghin qilip yoqutulghan dégen melumatlar bar ) we her qétimliq qozghilangning meghlubiyitidin kéyin xelqning yurt makanini tashlap bashqa yurtlargha köchüshi, shimali Uyghuristanda qirghin qilip adem qalmighanda ( Xitay tarix kitaplirida Shimaliy Uyghuristan we yette su rayonining qedimdin Uyghurlar yashap kelgen tupraq ikenliki shunche köp yerde tilgha élinghandin bashqa, Mehmud kashigheri ‹‹ türki tillar diwani ›› da bu yerning uyghurlarning Uyghurlarning wetini ikenliki , ularning intayin güllengen sheherlirining bolghanlighini bayan qilghan) jenubtin ahale köchürüshi shuning misalidur.

Xelqning qozghilangliri he dégendila meghlup bulup turdi, sewebi ularning rehberlik qatlimi shekillenmigen, tarix danko yaki ata türk mustapa kamal kebi rehberni wujutqa keltürmigenidi, azadliq heriketlirining nishani peqet zulumni yoqitish bolghini üchün inqilabtin xojilarmu paydilinip öz hakimiyitini tikleshke tirishti, xojilarning topilanglirimu xelqning talapet tartishigha sewebchi bulup ziyanlarnimu keltürdi.

19- Esirning kéyinki yérimigha kelgende xelq bir qétim keng kölemlik azadliq üchün qozghilang kötürüp xoten, qeshqer, kuchar we ghuljilarda hakimiyitini tiklidi, lékin ulargha yétekchilik qilghudek bashchilar bolmighanliqtin xotende hebibullahaji, kuchada rashadinxan kebi sopi- zahit hakimiyet ishliridin xewersizler rehberlik qilip bölünme halette xanliq qilishti. Ularda weten, xelq, millet éngi bolmighanliqtin birliship hakimiyet qurup xelqchil siyaset yürgüzüshke qadir bolalmay aqiwet xelqning ghalibiyet méwisini qoqanliq rengwaz yaqupbegning hiyle- mikri aldida tartquzup qoydi.

Ili sultanliqi, ürümchi- sanji xuyzu hakimiyiti, kuchar rashidinxan xoja hakimiyiti, xoten hebibulla xoja hakimiyiti we qeshqer buzruk xoja (emeliyette bedölet hakimiyiti bulup aq taghliq xojilarning qollishini qolgha keltürüsh üchün jahan’gir xojining oghli buzruk xojidin paydilan’ghan)ning öz-ara istila urushliri yüz berdi we yaqupbegning jenubi shinjang hem turpan, ürümchilerni igilep atalmish ” bedölet yette sheher hakimiyiti“ ni qurdi. 1878- Yili ching sulalisi hemmini yéngip özining nispi haldiki tinchliq hakimiyitini yürgüzgiche yenila urush dawam qilip keldi. Tarix betlirini waraqlap baqsaq, jümlidin eyni waqitta urushqa biwaste qatnashqan, urush weyranchiliqini öz közi bilen körgen tarixchi alimimiz molla musa sayraminining “tarixi hemidi” ,” tarixi eminiye” kitablirini köridighan bolsaq bu heqte yéterlik chüshenchige ige bolalaymiz. Misal:

“Atiliq ghazi yigitliri, serwazliri adem öltürüshtin charchidi, qolliri qapardi. Atiliq ghazi qoshunigha egiship kelgen qassaplarni we xotendiki yaqa yurttin kelgen musapir qassaplarni chaqirip kélip adem öltürüshke buyridi. Qassaplar xendek léwide turup ademlerni boghuzlap xendekke ittiriwerdi…. Shu qétim töt tümen adem halak bolghan bolsa kérek.”
Qedirlik kitabxanlirimizgha bu xil qirghinchiliqtin téximu köp pakitlarni körsitip béreleymiz. Chünki bizning tariximiz bu xil qirghinchiliqlar bilen tolup ketken. Qan hidi, adem ustixanliri tarim wadisining hemme yérini qaplighan idi. ” Uyushqaq, yenggüchi, eqilliq“ menalirigha ige xasiyetlik nami bar uyghur xelqimu bir uchum mezhepchi, bayliqxumar, huquqperest, urushperstler teripidin urush qaynimigha mejburi sörep kirildi. Xelq öz hayatighimu képillik qilalmaydighan, etisigimu ishench qilalmaydighan bulup qaldi. Eshu bir uchum rezil shexsler özining shexsi menpeeti, paraghetlik turmushi üchün milletni, xelqni, wetenni, kelgüsini, ewladlarni püchek pulgha (erzimes shexsi menpeetige) sétiwetti, uyghur diyari halaketke yüzlendi.

1678 – Yilidin 1685- yilighiche jonggharlarning uyghurlarni istila qilish urushliri boldi, aq taghliqlarning dahiysi appaq xoja dalay lamagha bash urup medet tilishi bilen purset kütüwatqan jonggharlar seidiye uyghur dölitige hujum qildi. Appaq xojining aq taghliq muritliri ichidin maslashti, shuning bilen jonggharlar ghelibe qilip uyghurlarni öz hökümranliqigha aldi.
1755 – Yili ching sulalisi shimali shinjangni istila qildi.

1759 -Yili ching sulalisi chong – kichik xojilarning topilingini tinchitip shinjangni öz hökümranliqigha aldi. Qara taghliq wetenperwerler aq taghliq düshmenlirini yoqutush üchün ching sulalisining ghelibe qilishida ichki jehettin masliship zor töhpilerni qoshti.
1765- Yili üchturpan uyghurliri qozghilang kötürdi, bu meshhur jigde yéghiliqi bulup ching sulalisi ghelibe qilghandin kéyin barliq ahalini qirghin qilip tügetti.
1803- Yili yüsüp xojidin paydilinip qoqenlikler parakendichilik saldi.
1820-Yilidin 1828-yilighiche jahan’gir xojining köp qétimliq topilingi boldi.
1845-Yili qeshqerde uyghur we qirghiz déhqanlar qozghilang kötürgen.
1847-Yili yette xoja topilingi boldi.
1852-Yili welixan töre töt qétim bésip kirip nurghun qirghinchiliq qilghan we jallatliq qilip nechche kalla munari yasighan.
1854-Yili qeshqerde déhqanlar qozghilang kötürgen.
1857-Yili atush mis kan ishchiliri, memtili bashchiliqida kuchar déhqanliri, xotenning bir qisim yéziliridiki déhqanlar qozghilang qilghan, welixan törimu topilang kötürgen.
1858- Yili qeshqerde bir qisim déhqanlar qozghilang kötürgen.
1860 -Yili yekende, 1862-yili xoten, kuchar, baylarda qozghilang bolghan.
1864-Yili kucha déhqanliri qozghilang kötürüp ghelibe qilghan hemde rashidinxan hakimiyiti tiklen’gen.
1864-Yili xoten déhqanliri qozghilang qilip ghelibe qilghan hemde hebibulla haji hakimiyiti tiklen’gen.
1864- Yili ili xelqi qozghilang kötürüp ghelibe qilghan hemde ili sultanliqini qurghan.
1864- Yili sidiq beg qeshqerni ishghal qilghan.
1865 -Yili qoqentlik qoshbégi yaqupbeg aq taghliqlardin buzruk xojini özige qalqan qilip qeshqerge kirdi hem aq taghliq xojilar buzruk xoja üchün ularni qollidi. U ching sulalisi teripidin yoqitilghiche her xil urush we qirghinchiliqlar bulup turdi.

1871-Yili charrosiye ching sulalisi bilen tüzülgen toxtam boyiche ili sultanliqini ishghal qildi.
1875- Yili ching sulalisi qoshunliri shinjanggha yürüsh qildi. 1878-Yili ching sulalisi pütün ghelibini qolgha keltürüp jenubi shinjang we ürümchi, turpan rayunlirini ishghal qildi.
1881- Yili ching sulalisi(qaraxan) charrosiye (aqxan)gha 70 ming kwadrat kilométir zémin we besh milyon 9000ser kömüsh urush chiqimi tölep ilini qayturiwaldi.

Yuqurida körginimizdek nurghun qozghilang hem topilanglar boldi, xelqning ghelibe qilghan, meghlup bolghan dewirlirimu boldi, emma keng xelq ammisigha héchbir menpeet nésip bolmidi. Chünki xelq intayin töwen ang sewiyide bolghini üchün peqet chérik, mustebit hakimiyetni aghdurushnila meqset qilghan bulup konkrét nishan bolmighan, ularda mexsus hakimyetchilikni chüshen’güdek sewiye, siyasi pérogiramma tüzgidek iqtidar bolmighanliqtin ghelibe miwisi he dégende bir uchum sopi – zahit, xoja- ishanlarning qoligha chüshüp ketti yaki shular teripidin paydilinip kétildi, xelq ikki sopilar mezhipining muritlirigha aylinip ketkini üchün bir top qozghilang qilsa ikkinchi bir terep ulargha qarshi turdi, netijide hökümranlar uyghurlarning ”öz yéghida öz göshini qoridi“.

Seidiye uyghur döliti dewridin bashlap aq taghliq we qara taghliqlar hakimiyet yürgüzse yaki hakimiyetke tesir körsitelise ikkinchi birterepni qattiq qirghin qildi, eger bir mezhep xelq qozghilingi bilen hakimiyet tiklise yaki qozghilanggha ishtirak qilsa ikkinchi biri ulargha qarshi meydanda turdi, mesilen: aq taghliq xojilarning rehbiri qara taghliqlar tesiridiki seidiye xanliqini yoqutush üchün dalay lamagha bash urup jonggharlarni bashlap kélip muritlirini ichki jehettin maslashturup uyghur xelqini jonggharlargha qul qilip berdi.

Qara taghliq xojilar bolsa jonggharlar we ularning hamiyliqidiki aq taghliq xojilar hakimiyitini yoqutush üchün ching sulalisigha yol bashlidi (qara taghliq xojilar shu xizmetliri üchün uyghur zéminide wang, gung menseplirige ériship bir mezgil xelqni ézip paraghetlik turmush kechürdi, qumul wangliri, kuchar wangliri, turpan- ili xojiliri shularning misali) we muritliri ichki jehettin maslashti. Gerche kucha we xoten qatarliq jaylarda hakimiyet tiklen’gen bolsimu xelqqe nep élip kélelmidi. Bu heqte tarixchi molla musa sayrami epsuslan’ghan halda ” … Kucha xojiliridin rashidin xojam dégen mewlane ershidin welining mazirida dua telep bilen yatqan, hich kishi bilen arilashmaydighan we derwish teriqiside ömür ötküziwatqan bir adem idi … Aq kigiz üstide olturghuzup, burunqi sultanliq qaidisi boyiche xanliq textide olturghuzdi … Bu sheherlerde nahayiti köp ghezine- mülük, qoral- yaraqlargha ige boldi, nahayiti köp ghezine toplandi. Bularning hemmisi tuluq muhemmet yaqup bék atiliq ghazining qoligha chüshti.

Ular shunchilik dölet hökümetke ige bulup, nurghun mal- mülük toplighan chaghlarda ya özining birer uruq- qayashlarigha rehim we shepqet qilip baqmidi, ya birer duaguy, ehli pezil we hünerwenlerge kengri in’am we éhsan qilip, ularning mal dunyagha bolghan éhtiyajidin chiqmidi, ya birer derya- östengge köwrük saldurup yaxshiliq qilmidi, ya meschit xaniqa bina qilip, köl quduqlarni kolitip wexpe eshyalar toxtatmidi …. Nemune eser qaldurmay nam nishansiz ketti. Ulardin héchbir nemune yadikar yaki yaxshi ish baqi qalmidi …. “Dep lenet oquydu. Alimning bayanigha qarighanda bu xil lenetke yene xoten padishahi hebibulla hajimu duchar bulup umu xelq inqilap qilip hakimiyetni élip padishahliqqa olturghuzsa umu oxshashla xelq üchün qilchilik yaxshi ish qilip bermestin ghezinini aldi bilen bedöletning kéyin ching sulalisining qoligha oshuqi bilen chüshüshige sewebchi bolghan. Ili sultanliqini éytsaq 10 yilliq hayatida qanche sultan almashti? Shuning özila kupaye.

Welixan törining qilmishini körsek:” welixan törem kashigherni muhasire qilip, qishlaq we kentlirini qolgha kirgüzüp …. Töt kalla munarisi yasaptu. Munarning égizliki on ikki gez miqdari kéletti deydu. Lékin uning özi beng chékish, hayasiz ishlarni qilish we qan töküshtin héchqandaq özini tartip éhtiyat qilmaydiken.“ Xelq étiqat qilghan xojilar meghlup bulup ottura asiyagha qachqinida qirghinchiliqqa yenila azadliqqa, barawerlikke intilgen, barawerlik, ademdek yashash üchün küresh qilghan xelq qanliq qirghinda qaldi. Ili qayturiwélin’ghanda 50 nechche ming uyghur ahalisining yurt makanini tashlap charosiye dairisidiki ottura asiyagha köchüshi, rosiyelik ظa.N. Kurpatkinning” qeshqeriye “namliq kitabida yazghan” jongguluqlar bu weqeni” xojilar yéghiliqi“ dep ataydu.

Bu weqening netijiside 20000tütün yeni 100000 kishi ching sulalisining öch élishidin qorqinidin , qeshqer, yeken we aqsulardiki yurt makanliridin ayrilip, xojilarning keynidin taghqa chiqip ketti … Bu qétimqi qach- qach 1-ayda yüz berdi. Shu künlerde shiwirghan arilash qattiq qar yéghiwatqan bulup, bu ach yalingach kembeghellerning köpchiliki iz déreksiz yoqalghan”, bu waqieler her qétimliq qozghilanglar hem qozghilanglar meghlubiyitidin kéyinki qattiq qirghinchiliqlar bolghanlighini toluq ispatlap béridu. Heqiqet shuni éniq körsitip berdiki gerche xelq qozghilip mustebit hem chérik hakimiyetni aghdurushni közlisimu ularda eshu zulumni yuqutushtin özge nishan bolmighan, ularda birer siyasi pérogiramma bolmighan hem bolishimu mumkin emes idi, chünki xelqte unchilik iqtidar bolmighan, ularda birer siyasi nishan ortaq étiqat bolmighini üchün qan töküp inqilap qilsimu birlishelmestin bölünüp yashap börige yem bolghan.

Ularning qisqa hakimyetliri, qozghilangliri meghlup bolghandin kéyin xelq yenimu qattiq dishwarchiliqqa duchar bolghan jümlidin yurt makanini tashlap chiqishqa mejbur bolghan. Charrosiye ilini ching sulalisigha ötküzüp bergende ching sulalisining öch élishidin ensirigen ahale rosiye térritoriyisige köchti. Molla musa sayrami “bu yette sheherni seremjan qilghandin kéyin, yette sheherde qiriq ming chérik turghuzushqa höküm qildi. Lékin ilini igiligen chaghda bir milyondin artuq ademni halaketke giriptar qilghan idi. Nurghun adem terep terepke qéchip ili etrapida adem guruhi az qaldi… , Dise xaqan mensepdarliri bu yette sheherde töremge yar bolghan yaki töremning ishini tutup xizmet qilghan ademlerni izdep tépip öltürüp, ularning charwa mal we zéminlirini olja qilip, onmingdin köprek xotun-qiz we oghul reside- nariside balilarni olja esir qilip u terep lenju ölkisi, bu terep ili, chöchekke élip bérip, xitaylargha tapshurup we xizmitige tutup berdi” ○6 deydu.

2. Islamiyettin chetnigen sopistik dini esebiylikning élip kelgen jahaletning weyranchiliqi

Qazaq alimi choqan welixanupning bayanigha asaslan’ghanda pütkül uyghur xelqi sopilarning ikki gorohigha bölünüp ketken bulup qeshqer, aqsu, kuchalarda aq taghliqlar mezhipidiki ahale köp bolsa, yéngisar, yarkent, xotenlerde qara taghliq xojilargha murit bolghan ahaliler köp bolghan. Ular herbir sheher yurtlardimu muritliri arqiliq xelqni parchilighan bulup öz- ara alaqimu qilmaydighan bolghan ( misal qilsaq qeshqer shehri ahalisining sherqi shimal tereptikiliri ichide aq taghliqlar köp sanni, gherbi jenup mehelle kentliride qara taghliqlar köp bolghan), öz- ara perqlendürüsh üchün aq we qara taqi kiygen, aq taghliq we qara taghliq namlirimu shundin kelgen.

Biz tarixi pakitlardin eyni waqitta sopizimning qanchilik yamrap ketkenlikini, nadan xelqning sopizimning kishenliride meniwiyet jehettin qandaq xaraplashqanliqini körüp baqayli:
Alla xasliqi xojamlargha xas yaki alla xojam dep xojamlargha heddidin ziyade eqide we ixlas qilip, ularni hemmidin yuqiri mertiwilik dep hésablap, alla bilen xojamlar ariliqida turidighan héchqandaq birer yuqiri mertiwilik insan yaki janning bulishini étirap qilmaydiken we yol qoymaydiken … Ulargha nahayiti yuqiri eqide baghlap , atlirini yilqa uyuri bilen, qoylirini qotini bilen we qizlirini qizliq ippetliri bilen, sékilek bolsa sékilekliki bilen élip kélip xojamlargha tartuqlap, nezir hediye qilip emdi bizge héchqandaq nerse lazim emes‘ dep ularning duasini élip alla xojam dep tonighan idi.

Bundin bashqa yene tezkirei hidayet qatarliq eserlerdinmu sopilarning özlirini islam dinigha muxalip, kupriliq bilen özlirini alla bilen teng orun’gha quyup terghip qilghanliqini biliwalalaymiz. Biz gerche puqralarni sopizimgha hemmisi bu derijide ixlas qilidu dep qarimisaqmu , sopizimning tesirining nahayiti chongqur bolghanlighini körüwalalaymiz.

Özlirini alla bilen teng orun’gha qoyghan bu sopilar némini terghip qilidu? Dotsént ibrahim niyaz bu heqte mundaq dep yazidu:

Sopizimning tüp ghayisi insanlarni terki dunyaliqqa bashlap, réal dunyadin, ijtimaiy turmushtin yüz örüp xiyali dunyada köridighan <راھەت> ghémini qilishqa chaqirishtin ibaret
Xelqimiz eqide qilghan özlirini dini islamgha béghishlighan xudaning ashiqliri islam eqidilirige muxalip bolghan qilmish etmishliri bilen özlirini seid- muhemmed peyghemberning ewladi diyiship sap eqidilik musulmanlarni aldap, xelqning muhemmet eleyhissalam bolghan eqidisidin paydilinip özlirini niqablap xelqni terki dunyaliqqa bashlap özlirige ixlas qilghuchilarni jennetke érishtüridighanliqini wede qilip, xelqni özlirige mayil qilishti, bu dunyaning yaxshiliqigha muyesser bolalmighan xelqimiz u dunyada jennette bolsimu rahet körüshni, u dunyada bolsimu ademdek yashashni izdidi, shunga xojilargha ishinip ulargha murit boldi.

Sopizimning bunche küchiyip kétishide eyni dewrning qelemde hem elemde yétilgen padishahliri sultan seidxan we sultan abdureshitxanlarning sopilargha murit – muxlis bolghanliqimu sewebchi bolghan idi, ular xan- sultanlarning özlirige murit bolghan pursette siyasi jehettinmu paydilinip (mesilen, muritlirining baj- séliqini kechürüm qilishini telep qilish) öz muritlirini köpeytken digen qarashlarmu bar.

Xoja ishanlar özlirini heq körsitish üchün suda mangalaymiz, ölükni tirildüreleymiz, asmanda uchalaymiz, topini yémek ichmek, altun kömüshke aylanduralaymiz, yamghur yaghduralaymiz, birla waqitta birqanche jayda zahir bolalaymiz, süpköchlep késel dawalaymiz, ghayipni bilimiz, qol tekküzmestin nersilerni yötkiyeleymiz, ösümlük we haywanlar bilen sözlisheleymiz《 dep saxta karametlirini herxil usullar arqiliq teshwiq qilip, herxil hiyle- mikirlerni qollinip xelqni aldap, ularning eqide- ishenchige érishkendin kéyin xelqimizning maddi – meniwi dunyasigha hujum qildi. Netijide ular barliq uyghur medeniyet miraslirini urup chaqti, buzdi, ot qoydi, weyran qildi. Medeniyet eslihelirini buzup, medeniyet sorunlirini sopiliq paaliyet sorunliri xaniqalargha aylandurdi. Xelqning medeniyet sorunliri – mektep, medris, kütüpxanilar sopilarning ayagh astida weyran boldi.

Awamni medeniyettin waz kéchishke qistap medeniyetni men’i qildi. Kimiki sopilar bilen qarshilashsa xuddi xoja jahan ershi, baba rehim meshrep we mirza shah mehmut joras kebi qestke uchrap pajielik öltürüldi. Bu heqte “jahalet pirliri shinjangda namliq eserde yézilghandek:appaq xoja we appaq xojichilar (biz bu yerde aq taghliq xojilarnila emes, qara taghliq xojilarnimu bir qatarda tonushimiz lazim) zamanisida qeshqeriyede medeniyet, maarip, ilim – pen, edebiyat – sen’et, muzika, naxsha, usul, güzel- sen’et, tiyatir, sérkchilik, tibabetchilik, metbechilik, terjime, xettatliq … Qatarliq barliq ilmiy paaliyetlerning hemmisi qet’iy men’i qiliwétilgen. Bundaq ishlar bilen shughullan’ghuchilar kapir , jaduger, murtedler hésablinip jazagha tartilip turghan, öltürüwétilgen.

Hetta xet yézishni öginish, saz ügünüsh, yasash, meshrep oynash, oyun- külke, xotun-qizlar perenjisiz ashkare yürüsh qatarliq adettiki ijtimaiy insanchiliq xisletlirimu qet’iy men’i qiliwétilgen. Pütün jem’iyette qur’an we heptiyektin bashqa barliq yézilma eserler, bolupmu milli eserler, xatire, nemuniler, köydürüwétilgen, yoq qilip tashlan’ghan. Ilim- meripet orunliri buzuwétilgen, cheklen’gen. Ularning ornigha zikri söhbet xaniqaliri, gülex, sazayi hemidanlar (towa qildurush orunliri), xoja, ishanlarning turalghu jayliri, emeldar binaliri dessitilgen. Pütün jem’iyette dua- tilawet, xetme, istighpar uqush (allahtin gunahini tilep turush) ammiwi ijtimaiy meshghulatqa aylandurulghan.

“Tezkirei ezizan” qatarliq eserlerdin melumki ” aq taghliq“, ”qara taghliq“ xojilarning deslepki bashchiliri bir tughqan bulup ularning öz aldigha nopuz tiklesh üchün köz qarashlirida mahiyetlik perq bolmisimu xelqni ikkige bölüp mezhepchilik qilghan. Ular öz- ara nizah qiliship, xelqni urush jédelge sélip qan töküp menggü ornini toldurup bolghusiz tarixi jinayetlerni qaldurup ketti. Uyghur xelqining barliq pajieliri, yaman künlerge qélishi pütünley sopilarning qilmish etmishliridin bolghan. Pütün uyghur diyarini jahalet qaplap pütün xelq qarangghuluq dunyasigha gherq boldi.

3. Éghir zulum xelqni halidin ketküziwetken

Hakimiyet béshida olturghan herqandaq hökümran öz hökümini qol astidiki emir ekabirliri arqiliq yürgüzidu, hökümran qanche chérik, xiyanetchi we parixor bolsa qol astidikilermu shunche chérik, parixor we xiyanetchi bolidu. Tariximizni waraqlap köridighan bolsaq ene shundaq chérik, parixor, xiyanetchi emeldarlarning köp ötkinini bileleymiz. Hökümran we qolchumaqlirining chérikliki, parixorliqi tüpeylidin xelq üstidiki baj séliq köpiyip ketken, xelq qatmu-qat zulum destidin yashashqimu amalsiz qalghan. Bir tereptin xan we uning ambal, doteyliri zulum qilsa yene bir tereptin, nainsap begler, xojilar, sherietni destek qiliwalghan mollilar herxil alwang- yasaq, baj- séliq, öshre- zakat, pitre yighip zulum salghan.

Ching sulalisining sadiq qul ghalchiliri begler bolsa baj we séliqni hessilep yighip özini béyitish bilen birge ambal, doteylerge sogha – salam , para bérip téximu chong imtiyazlar üchün (toghrisi xelqning qénini téximu bek shorash üchün) heriket qildi, xelq qangghir qaxshap jan teslim qiliwatsa ambal, dotey, beg-ghojamlar özlirining paraghetlik turmush peyzini sürdi, netijide zulumgha chidimighan xelq nurghun qétimliq qozghilanglar qilip mustebit, chérik hakimiyetni aghdurmaq boldi. Xotenlik tarixchi muhemmet elemning tarixi weten waqiati xoten namliq esiride eyni dewirdiki baj- séliqning 65 xili xatirlen’gen iken. Chirik ching sulalisi chériklikte mensepni baha quyup élan chiqirip sétish derijisige bérip yetken bulup emdi biz ching sulalisining mensep sétish heqqidiki élanigha munasiwetlik bayanni körüp baqayli:

Herqandaq puli bar adem kümüsh pul sowgha qilsa mensep bérimiz, dep bazar güzerlerge élan chaplidi… Herqandaq nami nishani yoq , oghri, qimarwaz, sergerdan bolsimu pul berse uninggha mensep bérildi…. Mensepni sodiliship baha qoyup ashkare satidighan boldi .Mana buningdin shu chaghdiki hakimiyetning qanchilik chirikleshkenlikini, bu seweplik xelqning qanchilik riyazet chekkenlikini, qanchilik zulumgha duchar bolghinini qiyas qilish müshkül emes. Démek eyni tarixi dewrde hoquq achköz, bayliqperst, parixorlarning, oghri, qimarwazlarning qoligha chüshüp “su aqidu saygha, pul aqidu baygha” digendek weziyet dawam qilghan, puqralar üstidiki zulum téximu kücheygen.

Qerz üchün, alban üchün boldi méning halim xarab,
Hezriti chünwang bégim halimgha rehim etkey yana.
Kelseler albanchilar xéne puli dep tutsiler,
Pul tapalmaymen tinep , dishwar bolur halim yana.
Kéchiler, kündüzleri hem ders oqur érdi balam,
Qerz üchün, alban üchün, hem derstin qaldi yana.

Aqsuluq muellip molla toxti mundin yüz nechche yil muqeddem yazghan esiri “erziyet “tiki yuqurqi bayanlar arqiliq shunimu bileleymizki , zulum shu derijige yetkenki beg-ghojamlar özlirini aghichiliri üchün xénigimu alwang yighqan. Bu xil alwang, baj séliqlarning köplükidin, zulumning éghirliqidin xelq intayin qiyin ehwalda qalghan. Dini ölima, tarixchi imir hüseyin qazi axunum bir shéirida mundaq dep yazidu:

Ötmüshte bu shinjanggha shen dotey iken manju,
Magaza, tawa toku, kiygenliri sap pangchu.
Rahette yatar uxlap puqragha kötertip jذ,
Puqrani haqaretlep singku bilen dep chentu,
Datanggha qadap qoyghan neyze qélich hem cheydu.○12

Mana bularning hemmisi tarix, eyni dewrdiki réalliq. Ching sulalisi hökümranliri dewri we bashqa dewrlerde bolsun hökümranlarning éghir zulumliri xelqni pütünley halidin ketküziwetken. Mushu xil ehwal astida tinchliqning bolmasliqi, sopizimning bésimi, iqtisadi qiyinchiliq xelqni özining medeniy maarip ishlirigha köngül bölelmeydighan qilip qoyghan. Xelq maddi, meniwi bayliqliridin pütünley mehrum bolghan.

”Pul bolsa janggalda shorpa“ deydu uyghur danaliri, derheqiqet pul bolmisa hich ish aqmaydu, pul démek iqtisad, kapital, meblegh démektur. Yuqurida körginimizdek urush we dehshetlik ézishler uyghur xelqining igiligini pütünley weyran qilghan bulup sopizimning terki dunyachiliq teshebbusi bu weyranchiliqni téximu kücheytiwetken. Meyli jonggharlar bolsun yaki ching sulalisi bolsun xelqning medeniyet maarip ishlirigha meblegh sélishi, qollishi mumkin emes idi, chünki xelq pen- maarip arqiliqla hayatliq yolini, barawerlikni hetta ularni aghdurup özige özi xoja bulush yolini tapalaytti, hökümranlar uyghurlarni adaqqi öz hökümide tutushni meqset qilidighan tursa buni qandaqmu xalisun?

Öz -özini tonighan, milletperwerliki wujutqa kelgen milletla menggü öz mewjutluqini kapaletlendüreleydu, buni peqet heqiqi pen- maaripla ishqa ashuralaydu. Shunga büyük mutepekkur yüsüp xas hajip ilim bilen kökke chiqqili bolidighanliqi, qulning qulluqtin xalas bolalaydighanliqini mundin ming yil muqeddem bizge jaka qilghan. Ching sulalisining axirqi ghalchisi yang zéngshinning xelqni menggü nadanliq kishenide kishenlep turush üchün pen maaripni qattiq cheklep, xurapi mollilarni sétiwélip xelqni idare qilghanliqi buning pakiti emesmu? 20 -Esirdin ilgiri ershi, futuhi, molla muhemmet sadiq qeshqiri, zohuri, molla yunus yerkendi, ghéribi, nizari, katibi, molla muhemmet tömüri, nazimi, tejelli… Ge oxshash muweppeqiyet qazan’ghan bir türküm medeniyet erbabliri yétiship chiqqan, ularning muweppeqiyet qazinishida melum iqtisadi arqa tiriki bar idi.

Bolupmu 20-esirning aldinqi yérimidiki medeniyet erbaplirimizdin abduqadir damolla, abduxaliq uyghur, lutpulla mutellip, molla muhemmet oghuz hemra, iminjan bahawiddin… Qatarliq bir türküm ot yürek kishiler iqtisadi jehettin azraq bolsimu asasi bolghachqila chet’elge chiqip yaki ölke merkizige bérip ilim tehsil qilalighan, mektep échip ilim tarqitalighan. Iqtisad yeni pul bolmighanliqtin nurghun eqilliq perzentler xuddi molla toxti yazghandek uqushtin qélishqa mejbur bolghan. Iqtisad bolmisa qurulush qilghili bolmighinigha oxshash mektep medrislerni sélip ilim meripet tarqitish mumkin bolmaydu, xelqmu nadan qélip menggü ”mangqurt“ bulup qalidu.

4.Sirtqi dunya bilen alaqe aziyip békinmichilik kücheygen

Xelqimizning medeniyet we tereqqiyatta bunchilik qalaq haletke chüshüp qélishi xelqara muhit bilenmu zich munasiwetlik. Yüen sulalisi dewride uyghur déngizchisi yighmishning gherpke baridighan déngiz yolini échishi, ming sulalisi dewride xuyzu déngizchisi jéng xéning déngiz qatnishini yene bir baldaq yuquri kötürishi bilen sherq – gherp alaqisi quruqluqtin( quruqluq yoli bixeter emes idi) köre déngiz yoligha köchti. Chünki kéyinki ottura esirdin bashlap ottura asiyada bir- birige qarshi birmunche ushshaq féodal xanliqlar barliqqa keldi. Netijide yipek yolidin ibaret bu sherq – gherp medeniyet, iqtisad- soda liniyisi ténch bolmighanliqtin asta – asta öz rolini yuqutup baridu. Bu heqte sabiq sowétlik muellipler gafirof bilen miroshinkowlar mundaq dep yazidu:

“Yipek yolining tosulushi hemde yawrupaliqlarning hindistan we junggogha baridighan déngiz yolini échip, uni igiliwélishi sewebidin merkizi asiyaning dunya bilen bolghan soda qatnash alaqisi üzülüp qaldi. Gherp bilen sherqning iqtisadi we medeniyet almashturush yoli özgirip, merkizi asiyani jenup we shimal tereptin egip ötidighan boldi. Merkizi asiyada yerlik féodal hökümranliq kücheygenliktin, iqtisad we medeniyette nahayiti téz xaraplishishqa qarap mangdi.”

Amérikiliq ataqliq tarixshunas stawrianus ependi dunya tarixidin yekün chiqirip ‹‹ dunyaning omumi tarixi ›› namliq kitabida ” dunya tarixi ispatlidiki bir ijtimaiy guruhning medeniyette tereqqi qilishi uning qoshnilirining tejribilirini qubul qilalighan qilalmighanliqi belgileydu. Bir ijtimaiy guruh érishken her xil keshpiyatlarni bashqa ijtimaiy guruhlargha tarqitidu. Shunga ularning arisidiki bérish kélish qanche köpeyse öz ara ügünüsh pursitimu köpiyidu. Omumen , medeniyette eng iptidai halettiki qebililermu uzaq jeryanda békik yashighan, shuning üchün ular qoshna qebililerning medeniyet muweppeqiyetliridin paydigha érishelmigen. Bashqiche qilip éytqanda bashqa jughrapiyilik amillargha oxshash insanlarning tereqqiyatidiki achquch milletler arisidiki yéqinlishishqa baghliq. Bashqa milletler bilen öz ara tesir körsetken eshu milletler ghayet tereqqiyatlargha érishish imkaniyiti intayin zor .

Emeliyette , ularning téz sür’ette tereqqi qilishigha türtke bolidu, chünki ularning duch kélidighini tereqqiyat pursiti bolupla qalmastin yene shallinish bésimidur. Nawada öz ara tesir pursitidin paydilinip tereqqi qilmisa chuqumla assimilatsiye bolidu yaki yoqulush xirisini élip kélidu. Eksiche békik halette yashighan millet sirttin kélidighan inértsiyige érishelmise , yene xewp – xeter bolmisa shallinish bésimimu ular üchün mewjut bolmisa ular eslidiki haliti buyiche nechche ming yil yashaydu“. Ottura asiyada yashighan uyghur xelqimu yuqurqi qanuniyetning sirtida emes.

Bu chaghda shinjangdila emes, ottura asiyaning bashqa jayliridiki ehwalmu buninggha asasen oxshash bulup musulman sherq dunyasi xaraplishishqa yüzlinip burunqi medeniy güllinish pütünley tügeshken, burunqi ilim pen güllinishi axirliship xurapiyliq we mezhepchilik küchiyip tepriqe hakimyetliri köpeygen, öz- ara nizalar köpiyip igilik we xelq turmushi xarablashqan. Yawropada bolsa ehwal buning eksiche bulup islahat, riqabet jush urup rawajlinip, tebiii pen, ijtimaiy penlerde we sanaette yéngi bösüsh boliwatqan we sanaet, yéza igiliki tereqqi qilip mashinilishiwatqan bulup uchqandek tereqqi qilghan idi.

Biz bolsaq bulardin pütünley xewersiz halda” quduqning tégidiki paqidek“ asman mushu dep yürüwatattuq. Netijide insanlar tereqqiyatigha töhpe qushup kéliwatqan uyghur xelqi “uchar gilem”, “yaghach at” ta ekis etken hawa qatnash arzulirimu shu boyiche chöchek bulup qéliwerdi. Yüsüp xas hajipning ilim bilen kökke chiqqili bolidighanliqi, qul bolsimu ilim bilen azadliqqa érisheleydighanliqi heqqidiki chaqiriqlirimu bizni oyghitalmidi, biz esirlerni ishek harwisigha olturup ötküzüp kelduq, ishek harwisini alahide qatnash qorali, kala bilen sapanni ishlepchiqirish qorali qilip esirdin esirge köchüp kelmektimiz. Özimizni békik halette saqlap kelginimiz üchün yawropa ellirining jümlidin pereng we orus, johot – ejnebilerning qandaq tereqqi qilghinini pisentimizge almiduq, welsipit yasisa ”sheytan harwa“ dep atiduq, mushu esirde hetta ”ayrupilan’gha nime dégen chong qush bu dep dan chachqan“liqimiz némini ispatlaydu?

Medeniyet, maarip jehettin tarliqqa yüzlen’gen

Hemmige melum bolghinidek, qedimki ottura asiyada türki xelqler yashap kelgen ana makan bulup ularning el farabi, muhemmet xarezmi, mehmud kashgheri, yüsüp xas hajip, jamal qarshi, ehmet yükneki, imaiddin kashgheri, singqu seli tutung … Kebi birmunche peylasop, edib- alimlar yashighan bulup matématika (aljebir), edebiyat, ilmiy kimiya, ilmiy mentiq, ilmiy nujum, pelsepe, tibabet, naxsha-saz qatarliq sahelerdin xéli yaxshi ilmiy muweppeqyetlerni qolgha keltürgen idi. Mongghullar dewrige kelgende alimlimizning ilmiy emgekliri mongghul impiriyisi bilen nahayiti keng dairige tarqilip özini namayen qildi we dunya medeniyitining tereqqiyatigha öchmes töhpilerni qoshti. Mesilen: ediplerdin seydulla, sewinich hiya, mazuchang, shüangfularni, yéza igilik alimi tömür töbrük (lu mingsen)nع, uzuqluqshunas qusquy, yéziqshunas tatatunga we chosgixodriz, terjiman entsang we bilanashil, siyasion lyen shishen, ehmet, ömer, astronom jamalidin, binakar exteridin, yaraghshunas alawiddin we ismail, ressam gawkukun, alimlardin chinshiming we shemsidin, déngizchi yighmish, tarixshunas lyen xuyshen…. Qatarliqlarning töhpisi sözimizge delil bolidu.

Uyghurlar öz tarixida bashqilarning ilghar ilim we téxnikilirini ügünüsh bilen birge özining ilghar nersilirini qoshna ellerge ögetken. Tömür, kömür, mis, bughday, paxta … Larning shinjangda ichkiri ölkilerdin baldur bolishi, xenzu tilidiki tömür söziningmu türki tildiki tömürdin qisqirap 铁 bulishi, yuqurqi téxnikilarning shinjang arqiliq ichkirige tarilishi qedimiy medeniyetlik bolghan uyghur xelqining qandaqtur ekilishperwer millet bolmastin bashqilar medeniyitining jewherlirini qubul qilalaydighan hem öz medeniyitining jewhirini bashqilargha teghdim qilalaydighan millet ikenlikini körsitip berdi. Emma uyghur jem’iyiti 16- esirdin bashlap sopizimning küchlük tesirige uchridi, seidiye dölitining adaletlik sultani seidxandin bashlap xanlarning sopilargha murit bulishi tüpeylidin xoja- ishanlar rayonimizda nahayiti téz köpeydi, muritliri künsiri ashti.

Tesir dairisi zorayghan sopilar qur’an, hedis we sopiliq kitapliridin bashqa barliq medeniyetni cheklishi hem bu xil teqipning uzun dawam qilishi uyghur xelqini menggü toldurup bolmaydighan ziyanlargha giriptar qildi. Uyghur xelqi sopilarning dehshetlik rohi qul qilishi, ularni ghalibiyet yoligha, hörlükke bashlaydighan ilim yolidin mehrum qilishi bilen ular rohi qulluqqa chüshüp qaldi. Herqandaq bir milletning millet rohi yuqulidiken shu millet yoqalmay qalmaydu, uyghur rohi yoqalghini üchün uyghur milliti ewwel jonggharlargha andin chérik ching sulalisigha at-ishek ornida ishlidi.

Sopilar özlirini alla bilen teng orun’gha quyup, islam eqidilirige muxalip ish qilip, islam dini we musulmanlar üchün pütmes, tügimes weyranchiliq we xarliq élip keldi. Ular medeniyet bayliqlirini buzup, medeniyetni menggülük yoq qiliwétish üchün tirishti. Mektep medrislerni sopizimliq paaliyet sorunlirigha aylandurup, sap eqidilik uyghur xelqini rohi qullargha aylandurdi. Sopilar hakimiyet béshigha chiqqan we qorchaq hökümdar bulup turghan waqitlarda qur’an we heptiyek birdinbir uqushluqqa aylandi. Qur’anning ayetlirimu sopizm idiyiliri boyiche tepsirlendi. Kéyinki waqitlarda yeni sopilar texittin chüshken emma tesiri yenila chongqur bolghan chaghlarda maarip asta- asta eslige kélishke bashlidi, emma ijtimaiy penler mutleq asasi orunni teshkil qildi. Tebiii penler we téxnikilar (hüner sen’et) asasen untuldi, oqutush dairisi bekmu tar bulup qaldi. Neshriyatchiliq, basma ishlirimu untulup qolda köchüridighan qalaq haletke chüshüp qaldi. Shu dewer ijtimaiy jem’iyitige nezer salsaq peqet shair, terjiman, tiwiplerla yétiship chiqti, hüner sen’et yenila natural igilik basquchida turup qalghini üchün héchqandaq tereqqiyatqa érishelmidi.

Hökümran ching sulalisimu eslidinla qalaq bir medeniyetning wekilige aylan’ghini üchün ularmu uyghur xelqige héchqandaq bir medeniyet ata qilalmidi, eksiche hökümranliqini ishqa ashurushta paydiliq tongchi (terjiman) yétishtüridighan mekteptin birqanchinila achti. Shu chaghlarda uyghurlarda tesir qilghudek, ularda oyghunush peyda qilghudek birer medeniy tereqqiyat, yüksilish bolmighini üchün qoshnilirimu uyghurlargha héchqandaq ijabiy tesir ata qilalmidi. Ottura asiya jümlidin musulmanlar dunyasi xarabliship, chüshkünliship ketken bulup uyghurlar asasen ene shu islamiyet dunyasi bilen alaqe qilatti, uyghurlargha alahide tesir körsetküdek birer ilghar medeniyet öz qoshniliri arisida bolmighini üchün doktur esed sulayman éytqandek eshabul keheb uyqusigha gherq bolghan idi.

Teghdir tughulushtinla pishanisige yézilghan bolidu dep qarighan xelqimiz hemmini xudadin, mazar mashayiqlardin ah urup izleydighan roh chirmiwalghan bulup, yaritish méningdin yarilish özüngdin ni untughan idi, jennet qélich sayisining asitida digenni chüshen’genu jennetni qandaq halda qurushni bilmigen. Uyghur xelqi pütünley ene shundaq chüshkün, qalaq dunya muhitining ichide bulup gheripning yéngi medeniy muweppeqiyetliridin peqet 19-esirning axirliri toghriraqi 20- esirning bashlirida xewer tapti ؤe… Bu zaman gheplet we biperwaliq zamani emes, oyghinish we sezgürlük zamanidur jahilliq we nadanliq dewri emes ilim- pen dewridur. Susluq we bikarliq dewri emes tirishish we gheyret waqtidur. Bashqa milletler ilim meripet sayiside hawada uchup perwaz qilmaqta, su astida bolsa xuddi quruqluqta yürgendek erkin üzüshmekte. Biz téxi gheplet uyqusida yatmaqtimiz. Uyqu ölümning buradiri we muqeddimisidur. Bu halette daim uxlimaq yoqilish we ölüm yolidur hélihem waqit we purset bar… Dep chuqanlar saldi. 20- Esirning 30- yillirigha kelgende andin bu halet özgirishke bashlidi.

Xulase qilghanda uyghurlar 1600-yilidin 1900-yilighiche bolghan 300yil jeryanda türlük qismetlerge duchar bulup medeniyette chékinip ketti, burunqi jenggiwarliqini yuqatti. Emma u ötmüsh, hergizmu hazir medeniyette algha basalmasliqimizning sewebi emes, hazir mes’uliyetni ulardin izlesh öz mes’uliyitini bashqilargha ittirishtin bashqa nerse emes, lékin tarixi sawaqlarni qubul qilishimiz , sewenlikler üstide izdinip uni tüzitishimiz lazim. Emdi, mana insaniyet 21- esirge özining türlük yéngiliqliri bilen zamaniwiliship kirsimu biz tolimu töwen angda mes we eleng- seleng halda, köpimiz ishek harwisigha olturup kirip kelduq, biz dawamliq mushundaq yürsek ewlatlirimiz biz toghrilq nime dep yekün yazar tarix bétige?

Izahatlar:
Molla musa sayrami «tarixi eminiye» shinjang xelq neshiriyati uyghurche neshri, 49-bet
Molla musa sayrami «tarixi hemidi» milletler neshiriyati 1986- yili uyghurche neshri323-, 324-betler
Yuqarqi eser, 156-, 140-, 153-, 154-, 240- betler
Koropatkin «qeshqeriye» shinjang xelq neshiriyati1983- yili uyghurche neshri 223- bet
Ibrahim niyaz «tarixtin qisqiche bayanlar» qeshqer uyghur neshiriyati uyghurche neshri 269-bet
Shinjang medeniyiti 1987-yili 4-san 28-bet
Molla musa sayrami «tarixi hemidi» uyghurche, 176-bet
Bulaq mejmuesi omumi 13-san 231-bet
Qeshqerqedimki kitaplar tetqiqat xewiri uyghurche 1985-yil 1-san 79- bet
Ottura asiya tetqiqati 1987-yil uyghurche 1-san 76-bet
Abduqadir damollanesiheti
Shinjang medeniyitii jornili 2000-yili 1-san 71-bet

Menbe eskertilmidi, özre soraymiz.

____Karakuyash Rédaksiyesi

http://hantengri.blogspot.de/2008/09/uyghurlarning-medeniyette-chkinishidiki.html

Mehdiyge…


Autori:Korash Atahan


Biz menggülük seperde…
Ular, sözlishidu ular
Kökrengde,
Aqrengde,
Qararengde,
Qirmizi rengde… her yerde…
Sözlishidu, sewepsizla tökülgendek qan.

Biz menggülük seperde…
Sözlishidu ular her rengde,
Sözlishidu, sewepsizla tökülgendek qan…
Ölüp barar adalet Chüshi,
Tökülidu kélichekning peyliri asmandin.
Qisilimen, siqilidu tiniqlirim hem,
Men goya hasharetler topida,
__Köyiwatqan dozaq otida__Ular U-Bahnda!

Biz menggülük seperde…
Sözlishidu ular her rengde,
Sözleshkenche,
Anglashni istimeymen bu tillarni.

Trikmestin, hem qilmastin tenteklik,
Untushqa tirishimen bu miskin awazlarni.
Bir yol izleymen tashtek tupraqlardin,
Bir yol izleymen payansiz alemlerdin.
Yéril! dep seslinimen qara tashlargha,
Men goya hasharetler topida,
__Ular U-Bahnda_Köyüwatqan weylun dozaqta!

__Yollar qachar quyruqluq yultuzlardek,
__Tashlar yatar ölüp qalghan qunduzlardek,
Éyt! Qéni,
Tutuq bérermu bu yollar, yérilarmu bu tashlar!

13/ 11/ 2003, Frankfurt-Gérmaniye

http://hantengri.blogspot.de/2008/04/mehdiyge-biz-mengglk-seperde-ular.html

Uyghurlarda Islam Dini We Tereqqiyat


1280px-Sutuq_Bughraxan_Qebrisi

Maqala Aptori:Sewda

Men bu yerde en’eniwiy islam eqidilirige mehkem baghlinip, shu asasta öz diniy wezipilirini ornigha keltürishke tiriship kiliwatqan klassik musulman eqidisige emel qilidighan xelqimge xitap qilishni meqset qilghan emesmen. Men bu yerde toxtalmaqchi bolghinim, wetinimiz milliy musteqilliq herikitide intayin muhim orun tutidighan islam eqidilirining zamanimizda qandaq chüshinilishi kirekligini bilelmey yürgen we islam diniy chüshenchiliri bilen uchurishish pursiti bolmighan, yaki az- tula islam klassik eqidiliridin xewerdar bolghinidimu, ögen’gen ilim- pen, herxil pen- téxnika bilimliri bilen anglap kiliwatqan islam eqidilirini kilishtürelmey, islam dinidin gumanlinip yaki itiqadini mustehkemliyelmey yürgen ‘bilimlik’ yash uyghurlirimiz bilen islam dinini erkin mulahize qilip, bu heqtiki pirinsipal mujmellikler üstide talash- tartish qilishnila meqset qildim.

Méning qarishimche, herqandaq bir eqide _ u meyli matériyalizimni asas qilsun yaki idializimni asas qilsun, mutleq türde eng mukemmel birer pikir qilish sistémisi asasida tetqiq qilishqa bolidighan pelsepelik asasqa ige bolishi shert. Eng bolmighanda 18- esirdin bériqi dunya ene shundaq bir pikir qilish quraligha asasen öz eqidilirini belgileshke tiriship kelmekte.

Uchughiraq étqanda, yéqinqi ikki esirlik dunya insanlirining eng zamaniwiy qismi kainatning mutleq sistémiliq qanuniyetler bilen heriket qilip kiliwatqanlighini kunsayin chongqur tonup yetmekte. Bu xil tonush, kainatning yaratquchisini biwaste toniyalishi bilen munasiwetsiz halda muweppeqiyetlik algha ilgirlimekte. Hetta kainatning yaratquchisini biwaste toniyaliduq digüchilerning mutleq köp qismi bu kainatning mutleq sistémiliq bir shekilde heriket qiliwatqanliqini tonushta bekla kéyin qalmaqta diyish mumkin. Bu jehette kainatning biwaste yaratquchisi dep choqunup kiliwatqan herxil yaratquchi heqqidiki eqidilerge ige kishiler toplimi omumiy yüzlük halda kainatning mutleq sistémiliq tebiiy qanuniyetler boyiche heriket qiliwatqanlighini keship qilish paaliyetlirini, qandaqtu özliri choqunup kiliwatqan yaratquchisigha xainliq qilghanliq dep hisaplashta angliq yaki angsiz shekilde ching turup kiliwatqanlighi bir omumiy hal bolup ipadilenmekte. Bolupmu biz musulmanlar dunyasi bu jehette alahide közge chéliqmaqtimiz disek özimizni kemsitken hisaplanmisa kirek dep oylaymen.

Eslide, insaniyetmu kainatning sistémiliq heriket qanuniyetlirige shertsiz boy sunushqa mejbor bolidighan özgiche bir mewjudiyet bolghini üchün, insaniyetning herxil tebiiy pen paaliyetlirila bu mukemmel yaritilip qanuniyetlik heriket qiliwatqan kainat herikitiing bir terkiwi qismi bolupla qalmay, belki ularning barliq ijtimaiy paaliyetlirimu ene shu eng mukemmel qanuniyetler bilen heriket qilidigha kainatning bir terkiwi qismi ikenligi muqerrer. Shunga, insaniyetning barliq tebiiy pen paaliyetlirige oxshashla barliq ijtimaiy paaliyetlirimu mutleq sistémiliq we qanuniyetlik roy bérishini hergiz inkar qilishqa bolmaydighanliqini köriwélishqa bolidu. Yeni, barliq ijtimaiy paaliyetlirimizni tebiettin ayrip tetqiq qilishimiz, goya kainatning yaritilish qanuniyetlirige xilap heriket qilishimizdin direk bermekte. Shundaq iken, gherp el xelqliri chirkawlirining xata telimatlirigha pisent qilmay, xuddi barliq tebiiy pen netijilirige oxshashla, ijtimaiy pen tetqiqatliridmu yéqinqi bir qanche esir mabeynide tüplük bir yüksilishni barliqqa keltürgen bolup, bu jeryanda ular muqerrer bir sistémilishish dewrige qedem basti diyelishimiz mumkin. Derweqe, bu türdiki sistémilishish, mutleq köp jehetlerde kona ijtimaiy pen eqidilirini yaki tetqiqat usullirini ret qilish yaki islahat qilish bilen barliqqa kelmekte. Halbuki, musulman olimaliri bu noqtini qet’iy qobul qilishmay, özlirining birdin- bir toghra yol dep tonup kéliwatqan kona ijtimaiy eqidisi bilen tetqiqat usloblirida ching turup kelmekte. Ularning bu xil ching turiwélish ipadisi ijtimaiy tetqiqat jehetlerdila roy bérip qalmastin, tebiiy pen tetqiqatliri sahesidimu, hetta insaniyetke munasiwetlik barliq paaliyet saheliride körinerlik ipadilenmekte. Hetta hazirqi zaman tebiiy pen qanuniyetlirini chüshendürüshte bu kona qarashqa ching ésiliwalghan kishiler özlirining qolidiki barliq “qanuniyet” tizimlikliri ichidin tüzikirek birer “delil” tapalmay, zamaniwiy keshpiyatlarni bir amallarni qilip inkar qilishqa pütün küchi bilen tiriship kelmekte. Zadila amali qalmighanda, bezi keshpiyatlarni öz diniy eqidiliri bilen yarashturiwélish üchün bolsimu küch chiqarmaqta. Méning küzitishimdin qarighanda, islam pirinsiplirini hazirqi zaman tebiiy yaki ijtimaiy pen keshpiyatliri bilen bir amallarni qilip yarashturushqa bolarmu deydighan mesile mewjut emes. Del buning eksiche, bügünki ilim- pen keshpiyatliri bilen islam eqidiliri pütünley bir- birsini ispatlap kelmekte. Yeni, téximu keskinirek étqanda, qur’an telimatliri ilim- pen keshpiyatlirini toluq righbetlendüridighan telimatlar bilen tolghan dep höküm qilishqa heqliqmiz!

Undaqta, texminen 15 esirge yéqin waqittin buyan qur’an kerimni qolida tutup kéliwatqan musulmanlar dunyasi qandaq qilip shunche keynide sörülüp yüridighan haletke chüshüp qaldi? Men bu yerde mushu jehettiki qisqiche muhakimem arqiliq ilmiy ‘musulmanliq’ _ buninggha qandaq nam berse bolidighanliqini bilelmidim _ qarishini teswirlep bérishke tirishimen.Derweqe, bu jehettiki teyyar tetqiqat matériyallirining yoqlighi _ eng kamida méning üchün _ tüpeylidin, bir qisim pirinsipal xataliqlarni sadir qilishlardinmu saqlinalishim tes. Shuninggha ishinishke bolidiki, bu jehettiki tetqiqatlirimizning kéngiyishi we chongqurlishishigha egiship, orunsiz sadir qilinidighan xataliqlarmu künsayin aziyip bérishi muqerrer.Bu jehette, allah méni kechürer dep tilekte bolimen.

Bügünki uyghur klassik musulman qarishidiki kishilirimizning mutleq köp qismi ‘mektep yüzi körüpqalghan uyghurlar’ tebiqisini chin dilidin musulman dep itirap qilghusi kelmeydu. Hetta özlirini islam bilimliri jehette ‘alim, damolla, axunum, imam, mort’ dep tonuydighanlarning mutleq köp qismi hazirqi zaman ilim- pen sawadini alghan, birer zörüriyet bolmisila meschitlerge yoluqmaydighan namaz oqumaydighan, zakat yaki diniy in’anilar bermeydighan, rozi tutmaydighan, mekkige bérip haji bolup kélishni oylapmu qoymaydighan, hetta chach qoyiwélip, haraq ichip yüridighan erler, yüz- közini boyap chachlirini paxpaytip yalangbashtaq yüridighan ayallarni körse qilche temtirimestinla ularni “kapir” dep höküm qilishidu.

__ Musulmanliqning besh sherti _ hetta biz uyghurlarning déyishimiz boyiche besh perz _ ni ada qilmighanlar musulman bolalmaydu!

Biz uyghurlar arisida bundaq diniy köz qarashlargha qarshi bolidighanlar anche köp bolmisa kirek? Yeni, bizning xéli köp kishilirimiz yoqurqidek musulmanliqning ‘tüpki shertliri’ ni ün- tünsiz itirap qilip turughluqmu emel qilishmaydu yaki emel qilmighanliqini bilip turughluqmu ensiriship ketmeydu. Emma siz ularning yéngidin tartip turup “sen musulmanmu?” Dep sorighiningizda, ularning hemmisila digidek qilche ikkilenmeyla “men musulmanmen” dep jawap bérishidu! démisimu bu türdiki uyghurlar tongguz göshi yimeydu, yat dindikiler bilen toy qilishmaydu, köp waqitlarda bismilla éytishni, essalamu eleykum dep salam bérishni unutmaydu, oghullirini qet’iy sünnet qilduridu, imamgha nika qildurmay toy qilishmaydu, namizini chüshertküzmey miyitini kömmeydu, dini murasimlardin nezir- chiraq, héytlarni hergizmu qoldin bermeydu. … Qisqisi bu türdiki uyghurlarning herqandighi molla chaqirip ezan towlap qoydurghan musulmanlargha xas ismini bashqa bir dindiki milletlerning isimlirigha, yeni “wang, jang, alkisandir, jonsun, …” Digendeklerge özgertiwélishni xiyalighimu keltürmey bir ömür pexrilinip saqlishidu! hetta sap komunist hisaplinidighan seypidin eziz, tömür dawam’et qataridikilermu namizi chüshürilmey kömülishini hergizmu xalimaydu! eger ular kapir, dinsiz bolghinida nime üchün xitaylardek adetlerni toluq qobul qilishmaydu? Yaki bolmisa xristyanliq demdu, buddistliq demdu ish qilip qaysi bir étiqatni talliwélishmaydu? Bular qandaq musulmanlar? Biz bu kishilirimizni biraqla kapir dep qatardin chiqiriwetsek qandaq bolar? Musulmanliqning esli shertliri zadi nime?

Bu türdiki uyghurlirimizning sanini az mölcherleshkimu bolmaydu. Uning üstige bu türdiki kishilirimizning mutleq köp qismi sheherlerde olturaqlashqan bolup, bir qeder bilimlik yaki hazirqi zaman pen- medeniyet bilimliridin xewiri bar kishiler diyishimiz mumkin. Yeni, bu türdiki kishilirimiz millitimizning teghdirige alahide chong tesir körsiteleydighan kishilirimiz hisaplinishi mumkin.

Endi biz bu kishilerning ichige kirip chiqidighan bolsaq, bu türdiki kishilerning xéli köp qismi din toghrisida bekla passip qarashlargha ige kishiler ikenligini körüp alalaymiz. Yeni, bu kishilirimizning xéli köp qismi xelqimiz arisidiki diniy alim, diniy uléma dep tonulidighan kishilirimizning qarashlirini asasen muteessiplik, xurapiliq, bilimsizlik, … Dep bahalishidu. Démisimu bu türdiki kishilirimiz zamaniwiy mekteplerde oqughan bilimliri bilen mollilirimizning digenliri ottursida tüzükirek birer ortaqliqning yoqlighini, hetta nurghun jehetlerde bir- birsige zit kélidighanliqini hés qilishidu. Emma oqughan bilimlirining asasen alghanda tebiet qanuniyetlirige uyghun kéliwatqanliqinimu inkar qilghudek küchkimu ige emes. Undaqta, milyonlighan yillardin buyan özgermey kéliwatqan bu tebiet qanunlirini bir qisim kishilerning dua qilip tilishi bilenla özgertiwétishke, namazda olturup telep qilishi bilen qolgha keltürüshke bolarmu? Diniy zatlirimizning teshwiqatidiki ene shundaq telimatlirigha bu ‘bilim oqughan’ tebiqidikiler zadila eqlini yetküzelmeydu.

Yoquriqidek mujmellikler bizning az- tula ‘bilim’ din xewiri bolghan kishilirimizni mollilirimizning digenlirige ishenmeslik, netijide islam dinighimu guman bilen qarishini keltürüp chiqarmaqta. Bundaq bir ehwalda ulardin islam dinining “besh perzi” ni ada qilishidin ümid kütishke bolarmu? Hetta ular ögen’gen ilim- pen bilimlirining téximu chongqurlap bérishigha egiship, ularning din’gha ehmiyet bermeslik xahishliri téximu küchiyip kétidu. Bundaq birsidin mollilirimizning telep qilidighan ‘perz’ lirini bija keltürüshni telep qilish téximu teske toxtaydu.Bu türdiki kishilirimiz yene herxil teshwiqat wastiliridin paydilinip dunyani közitish netijisidimu mollilirimizdin anglighan din chüshenchilirige bolghan ishenchisizligi téximu artip ketmekte: “dunyada islam dinigha ishenmeydighan ellerning ilim- pen tereqqiyati shunchilik yüksek pellilerge yetkenki, dunyadiki herqandaq men- men digen islam ellirimu ene shu ‘kapir’ dep tonulidighan gherp ellirining qolidiki uyunchaqqa aylinip qalmaqta. Shunche mol néfit bayliqini qolida tutup turghan, eng bay musulmanlar dep qariliwatqan erep ellirining héchqaysida birmu pen- téxnika keshpiyatchisi körülmeydu. Körülmeydila emes, kichikkine israil dölitige küchi yetmey, pelestin erepliri xaniweyran halette turmaqta. Ular israilliqlarning özliri bilen oxshash bir chöl ichide turghinigha qarimay yasap chiqalighan ayrupilan- tankilirigha qarshi tash- toxmaqlar bilen qarshi turidighan pajielik halette turmaqta! nimishke musulman elliride hemme nerse tel, hetta özlirimu hergiz éghizidin chüshermeydighan eng toghra heqiqet bolghan qur’an kerim qolida turughluq, birersimu ilim- pende dunyagha tonulghidek hazirqi zaman keshpiyatlirini yaritalmaydu? Dimek, musulmanlar u yerlerdimu bizning mollilirimizgha oxshash ilim- penni étirap qilishmaydikende! undaqta bu islam dinida bir ejellik kemchilik, hetta éghir xataliq bolishi muqerrer!”

Hélimu yaxshi, wetinimizde medeniyetsiz xitaylarning hökmiran bolup qalghini, eger gherpliklerdek tereqqiy qilghan bashqa dindiki kishiler wetinimizni bésiwalghan bolsa, bunche ümidsiz diniy qarashlargha ige bolup turiwatqan bu kishilirimiz allimu qachan islam dinidin chiqip özlirige xristyanliq demdu eytewir bashqa birer dinni talliwalarkenduq! qarighanda, bu yéqinlarda gherp medeniyitini biwaste körüp qalghanlar ichide bundaq qilghanlarnimu yoq diyishke bolmisa kirek?

Bizning dinimizda, héch bolmighanda bizning mollilirimiz terghip qilishiwatqan diniy eqidilerde choqum bir tüpki xata chüshiniwélish bolishi kirek. … Bu xataliq nede?

Wetinimizdiki biz bilidigha mutleq köp sandiki mollilirimiz, islam dinini yigane klassik islam tetqiqat usuli bilenla cheklep tutushni özlirining birdin- bir muddasi qilishta ching turup kelmekte.Yeni, bügünki islam olimaliri klassiklashqan islam dunya qarishi boyiche kainatni tonush, uni tetqiq qilish we uningdin paydilinish paaliyetlirini musulmanchiliqning birdin- bir ilmiy tetqiqat yoli dep qarashta ching turup kelmekte.Netijide, bundin on, hetta on nechche esir awalqi insanlarning kainatni, dunyani we maddini tonush chüshenchiliri asasida barliqqa kelgen klassik islam dunya qarishi boyiche tebietni tonush we ijtimaiy pikir yürgizish usulida ching turush, hetta bu usul boyiche allahni, qur’an kerimni chüshendürüshni özlirige endize (qelip) qiliship, shu asasta keltürüp chiqirilghan itiqat, ibadet, exlaq we ilmiy paaliyetler bilen shoghullinish köz qarashlirini özlirige mizan qilip kelmekte diyish mumkin.Eger kimde- kim bu mizan’gha boy sunmaydiken yaki qarshi chiqidiken, undaq kishiler chin qelbidin kelime shahadet keltürgen bolishidin qet’iy nezer derhal ‘kapir, din düshmini, din’ge qarshi’ dep élan qilinmaqta. Xuddi shuningdek, klassik islam alimlirining destürliride bolmighan herqandaq bir madda yaki dunya qarash tetqiqatigha qiziqishlarning hemmisini biraqla dinsizliq dep höküm qiliship, tarixtiki iptidaiy ilim- pen telimatlirini en’güshter ornida hazirghiche destür qilip saqlap kelmekte.Bu jehette klassik milliy tibabet telimatlirigha choqunushqa oxshaydighan sahelerde alahide gewdilik ipadilinidighanliqi buning tipik bir misali.

Biz bu yerde tekitleydighinimiz, bügünki islam olimalirining tipik ilmiy qarash dep qobul qiliwalghini _ yeni tibabetchilikte alahide közge chéliqidighan iptidaiy ilmiy telimat qarishi dep qarilidighan «töt élémént telimati yaki alximiye, simyagerchilik telimati» digendek namlarda atilip kiliwatqan telimat, klassik islam dunya qarishining tüpki jewhiri qilip kilin’genliki, bügünki islam dunya qarishiningmu tüpki pirinsipi qilip kéliniwatqanliqi bügünki islam dunya qarishi we tepekkür usuli jehettiki eng ejellik noqta bolishi kirek.Derweqe, islam pelsepesi bolghan tesewwupchiliq pirinsiplirining eng muhim asasliridin bolghan 4 xil tetqiqat sahesining biri bolghan maddiy tetqiqat sahesi del shu «töt élémént telimati» gha tayinidighanliqini shert qilghan.

Bu yerde tilgha éliniwatqan «alximiye telimati _ töt élémént telimati» diginimiz, qedimqi yonan ilim- pen telimatlirini asas qilghan halda otturigha chiqqan bir telimat bolup, pütün jahanni éghir xurapatliqlar qaplap ketken u dewilerde, kainattiki mewjudiyetlerning riyal maddiy asasqa ige belgilik élémént atomliridin qanuniyetlik bir shekilde barliqqa kelgenlikini étirap qilish _ heqiqetenmu qiyas qilinmas bir dewir bölgüch inqilap xaraktéridiki weqe, dewir bolgüch burulush noqtisi dep qobul qilishimizgha bolidu.

Bu yerde mawzu sirtida shunimu heyranliq bilen oylinishimiz mumkinki, bu dewir bolgüch madda qarishining otturigha qoyuliwatqan dewrler, texminen alghanda eysa peyghembirimizning peyghemberlik dewrilirige bekla yéqin kilishi bolup, ejeba, bu telimatning bashlinish ündürmilirimu eysa peyghembirimizning insanlarni heddidin tashqiri xurapatliq patqiqigha pétip kétishidin qutquzush üchün, dunyaning süf- köchler bilen, butlardin tilesh bilen barliqqa kelmey, yigane allahning yaritishidin kelgenlikige ishendürüsh üchün bergen telimlirining birer netijisi bolalmasmu? Eger ras shundaq bolghinida, bundaq bir yéngi madda telimatining bashlinish noqtisini peyghemberlirimizning rolidin ayrip noqul yonan alimlirining eqlidin kelgen telimat depla kisip éytish anche muwapiq bolmisa kirek. …

Biz yenila öz gépimizge kileyli. Bu noqtidin alghanda, eyni waqitlardiki «töt élémént telimati» din ibaret bu dewir bölgüch madda qarishidin, heq allahtin kelgen islam dinige itiqat qilghan musulmanlarning chette qélishini qiyas qilish mumkin emes.Digendek, undin kéyiki tarixiy emeliyetmu bundaq chette qélishning mumkin emesligini artughi bilen ispatlap bermekte: qedirlik muhemmed peyghembirimiz xudaning wehilirini insanlargha yetküzüshke bashlishidin kéyin, musulman alimliri otturgha chiqishqa bashlap, musulman alimliri arisida ene shu dewir bolgüch madda qarishi ündürmiliri asasida xuda yaratqan kainatni tushmu- tushtin bes- bes bilen tetqiq qilish dolqun barliqqa kélidu. Biz shuni hergiz inkar qilalmaymizki, qur’an kerimning birinchi sörisining birinchi ayiti bolghan “jimiy hemdusana elemlerning perwerdigari allahgha xastur” digen xitawi, yigane allahni medhileshnila meqset qilmaydu. Halbuki, allahning ulughlighi insanlarning medhisige qarashliq emes.Bu ayetning eng muhim menisi, bu kainatni, bu kainattiki barliq maddilarni yigane allaning yalghuz özila yaratqanliqini, buning üchün héchqandaq bir yardemchi mewjut emeslikini, shuningdek bu kainattiki mewjutluqlarni yalghuz allahning qilche qusur tapqili bolmaydighan eng mukemmel shekilde yaratqanliqini, eger insanlar xudaning heqiqiy ulughlighini tonuymen deydiken, mana bu maddiy dunyani tonushqa mejbor ikenlikini, bu maddiy dunyani qanchiki toluq tonup yetkinide, xudaning ulughliqini shunche toluq tonup alalaydighanliqini, we buning netijiside pütün insaniyet alimiy pütkül tarixiy jeryani boyiche bunche ulugh allahtin bashqa medhileshke erzigidek bashqa birer mexluqatning bolalmaydighanliqini, … Tonup yitish yoligha bashlaydighanliqini eng aldi bilen körsitip ötken.Yeni, biz bu söre insanlar üchün alghanda, allahni tonushning eng yéqin we eng asan yolining kainat ichide allah yaratqan maddiy mewjudiyetlerni tetqiq qilishtin bashlinidighanliqini eng mukemmel we eng ixcham jümle bilen bayan qilip bergen;.Shuningdek yene, bu sörining qalghan ayetliride allahning yaratqan maddiy dunyasini tetqiq qilish, uningdin paydilinish yollirining insanlarni qorqutqidek unchilik tes ishlardin emeslikini, bu heqtiki izdinish we tetqiqat jeryanida insanlar allah nimetliridin behrimen bolush yollirinimu asanla qolgha keltüreleydighanliqini, bu heqiqettin yüz örüsh yaki uni burmilash, insanni eng xeterlik tuyuq yolgha bashlap kitidighanliqini tekitlep körsetken dep chüshinishimizge bolmasmu? Öz waqtidiki peyghembirimiz mortliridin bolghan musulmanlar, qolida qilchimu ilmiy tetqiqat asasliri yaki quralliri bolmighan bir sharaitta öz waqtida teyyar bar bolghan eng ilghar kainatni tetqiq qilishning birdin- bir qurali bolghan «töt élémént telimati» ning deslepki bixlirini madda tetqiqatining bashlan’ghuch qurali qilip kainatni keship qilish dolqunini bashliwetken diyish mumkin. Derweqe, madda qaishida on esirdek tuyuq yolgha kirip qalghan insaniyet, ene shu waqittin bashlap uzun’gha barmayla El Razi, El Farabi we Ibin Sina qataridiki alimlargha érishelidi. Bu alimlar pütün wujudi bilen jan pidaliq körsitip ilmiy ‘jihat’ qilish arqiliq, «töt élémént telimati» din ibaret bu yumran madda tetqiqat telimatini mizan qiliship kainatni keship qilish jehette bu telimat wastsi arqiliq yetkili bolidighan eng yüksek noqtisigha, hette eng axirqi chékige yetküzelidi.Endiki wezipe, buningdinmu mukemmel bir telimat yaritip kainatni tetqiq qilish dewrini yaritishtila qalghan idi.Yeni, «töt élémént telimati» qandaqtu bir yerliride kainatni chüshendürüshke kamliq qiliwatqandek, hetta Ibin sinaning axirqi tetqiqat yillirida bu telimatning éghir xata bir telimat bolush éhtimali barliqini wastiliq pakitlar bilen körsitishidin kéyin, bu telimat boyiche allah yaratqan maddiy dunyani chüshendürüsh ishliri éghir qatmalliq ichide toxtap qélish girdawigha kélip qalghan idi. Epsuski, bu dewirge kelgende «bu telimat asasida mukemmelleshken «simyagerlik» telimati shunchilik kökke kötürilgenki, «töt élémént telimati» digenlik, islam telimatlirining bir parchisi deydighan derijigiche yükseltilgen idi. Shundaq bolghachqa, bu telimattin gumanlinish dimek, islam dinidin gumanlinish dep qarilatti.Ene shu seweptin, bu telimatqa guman bilen qarashning wastiliq pakitlirini otturigha qoyghan ibni sinani kapir, aynighan dep eyiplesh, hetta tehdit sélishlarningmu körülgenliki melum.Eger eyni waqitlardiki muteessip köz qarashlarning chékidin ashqan tosalghuliri bolmisa idi, tuyuq yolgha kirip qalghan töt élémént telimati asasigha tiklen’gen «alximiye _ simyagerlik» telimatining pirinsipal xataliqliri otturigha qoyulup, xiyali perezler asasigha tiklen’gen xiyaliy ‘töt élémént’ ornigha kainatni teshkil qilghan rial élémént telimatlirining otturigha qoyulishi 10~11- esirlerdila bashlinip, bügünki tillarda dastan qilinip yürgen keshpiyatchilargha oxshash musulman ‘kopérnik’ lar, musulman ‘galéli’ lar, musulman ‘nyuton’ lar, musulman ‘dalton’ lar, musulman ‘maksiwél’ lar we musulman ‘méindéliyéw’ … Ler eng kéchikkendimu 12~13- esirlerdila otturigha chiqqan, musulman ‘planik’ lar, musulman ‘eynishtéyin’ lar, hetta zamaniwiy musulman ijtimaiy alimlirimu shu esirlerdin bashlapla barliqqa kélip, eng bolmighanda 14- esirlerde ezher uniwérsititi bügünki ‘manchéstir’, buxara uniwersititi bügünki ‘oksford’, qeshqer xanliq medrisisi bügünki ‘xarward’ … Dep tonilip, bügünki qahire, baghdat, istanbul, buxara, semerqent we qeshqer qataridiki musulman sheherlirimu zamanimizning ilim- pen merkezlirige aylan’ghan, pütün dunya bu yerlerge telpünidighan weziyet shekillen’gen bolar idi …Derweqe, islam dinini qobul qilmighan, islamning gunah bolidu deydighan cheklimilirini bilmeydighan gherp alimliri endülüsning musulmanlar qolidin kétishidin bashlap ilim- pen dep kona ispaniyige éqin qilishqa bashlaydu. Ular u yerde el razi, farabi we ibni sina qataridiki «alximiye» alimlirining eserliri bilen uchuriship ularning netijilirini tetqiqi qilish we ibni sinaning «alximiye» din gumanlinishi qataridiki qarashlirini qayta nechche esir tetqiq qilish arqiliq bügünki gherp medeniyitining hulini hazirliwélishqan idi.

Qisqisi, musulmanlar dunyasi ilmiy madda qarishi, zamaniwiy dunya qarishi jehette dunyaning awan’gartliridin bolush pursitini bundin on esirge yéqin waqit burunla qoldin bérip qoyushqa bashlighan diyish mumkin.Shu dewirdin bashlapla kainat we dunya qarash jehetlerde éghir qatmalliqqa, turghunluqqa kirip qalghan musulmanlar dunyasi ta bügün’giche bu turghunluqtin _ toghrisi chékinishtin qutulalmay kelmekte.

Bu yerde shunimu alahide tekitlep körsitishimiz lazimki, allahning qusursiz qanuniyetler bilen yaratqan kainati, uni teshkil qilghan eng mukemmel hul zerriliri bolghan proton, nitron, éléktron, pozitron, foton, … We bu maddiy zerrichilerni tizginlep turghan herxil madda herikiti orbita qanunlirigha oxshash barliq qanuniyetler (teghdirler?) Toghrisidiki qarashlar intayin muhim dunya qarash mesililirining maddiy asasliri bolup, bu türdiki mesililerde tuyuq yolgha kirip qélish, roshenki, kainatning birdin- bir yaratquchisi bolghan xudani tonushtiki éghishni keltürüp chiqiridu we shundaq bolmaqta!

Dunya qarash mesilisi pikir yürgüzüshning eng mukemmel dep qaralghan sistémisigha _ mukemmel pelsepe sistémisigha zich munasiwetlik muhim mesililerning biri bolup, musulman ijtimaiy pen alimliri bu jehette texminen on esirdin béri éghir qatmalliq ichide tolghanmaqta diyeleymiz. Gerche musulman alimliri iptidaiy islam pelsepesini barliqqa keltürüshte xéli burunla tirishchanliq körsetken bolsimu _ melum menidin alghanda bügünki künde birxil turmush qélipi halitige chüshiriwélin’ghan islam tesewwup telimatlirining mahiytini islam pelsepesining tunji sistémilishishining bashlinish noqtisi dep qarash mumkin bolghandimu, bu tesewwup telimatlirimu yuqurida tilgha élin’ghan xiyali ‘töt élémént telimati’ asasigha tiklen’gen ‘alximiye’ telimatining iskenjisi astida qélip, ilmiy islam pelsepesi yükseklikige kötürilelmey we islam alimlirining itirap qilidighan dunya qarash we pikir qilish sistémisigha aylinalmay, sopichilarning élkide qélip xurapatliqning menbeliridin birige aylinip qaldi.Eslide, ‘töt élémént telimati’ ning huli bolghan xiyaliy ‘élémént’ lar su, hawa, ot we tupraqtin ibaret bolup, bularning hemmisila élémént bolush shertlirini hazirliyamaydighan birikme, arilash madda yaki énérgiye körünüsh shekilliridin ibaret mewjudiyetlerdin idi. ‘Alximiye’ ning telimati boyiche bu madda yaki énérgiye sheklining bir- birsi bilen belgilik sharaitlarda mueyyen miqtarlarda birliship kainatni teshkil qilghuchi herxil maddilarni shekillendürgenlikige qismenlikte mas kilip qélishi, asasen alghanda pewqul’adde toghra kélip qélishtin bashqa ehwal emes idi. Kainatni shekillendürgen herqandaq bir madda éniq bir énérgiye halitige, éniq heriket qanuniyitige, belgilik heriket orbitalirigha, özgiche xususiyetlerge we muqim bir éghirliq yaki massigha ige idi. Emma bundin birer ming yil awalqi waqitlarda bu türdiki madda xususiyetlirini perq qilish imkaniyetliri téxi yoq idi. Bolupmu u dewirlerde herqandaq bir élémént atomining ichki tüzülüshlirini tonup yetkidek bilimmu yoq idi. Bundaq bir sharaitta éléméntlarni ene shundaq pantaziyilik xiyallar asasida perez qilip turushtinmu bashqa chare yoq idi. Mesilining tügüni bundaq perez qilishqa bolush- bolmasliqida emes, toghra perez qilish- qilalmasliqta idi. Bu digenlik perez qilinip otturigha quyulghan bu türdiki élémént atomlirining barliq xususiyetliri rialliqni birqeder mukemmel ipadilep körsitelishide idi. Halbuki, ‘alximiye telimati’ boyiche otturigha qoyulghan ‘élémént atomliri’ rialliqqa bekla az mas kilidighan xususiyetlerni ipadilimekte idi. Toghrisi ‘töt élémént’ atomliri asasen rialliqtiki maddilarning tüpki xususiyetlirini ipadilep birelmetti yaki chüshendürüp birelmetti. Netijide, alximiklar emeliyetke mas kelmeydighan xiyal ichide birer maddining xususiyitini chüshendürüshke yaki ulardin yéngi birer madda shekillendürüshke bihude urunup ömürini serip qilghan bolsimu, qilche netijige érishelmey on nechche esir waqit ötüp kitidu.

Biz shuni unutmaslighimiz kirekki, xuda kainatni yaratqinida hergizmu undaq xiyaliy perezler asasida maddilarning asasiy zerriilirini yaratqan bolmastin, belki mutleq qanuniyet (teghdir) ler asasigha birla höküm bilen énérgiyisi (küch- qudriti) din asasiy zerrichilerni barliqqa keltürgen. Buni «kainatning tunji partilishi» nezeriyisimu ispatlap turmaqta. Shundaq iken, bizmu herqandaq bir maddini tetqiq qilghinimizda shertsiz türde xudaning tebietke apride qilghan qanuniyet (teghdir) lirige qet’iy boy sun’ghan halda paaliyet qilishqa mejbormiz. Halbuki, u dewirlerde insanlar allahning tebietke apride qilghan qanuniyetlirini tonush basquchigha téxi endila qedem qoyiwatqan bolghachqa, maddilarni heqiqiy tebiet qanuniyetliri asasida tetqiq qilishtin éghiz échish mumkin emes idi. Ene shundaq bir ehwal astida, xudaning tebietke apiride qilghan teghdir _ qanuniyetlirini keship qilish üchün ene shu türdiki mölcherler bilen ish bashlashqa mejbor bolush, ilmiy tetqiqat tarixining muqerrer bir basquchi idi. Halbuki, u dewirlerdiki musulmanlar bundaq izdinish basquchining téxi béshida turupla, “biz allah yaratqan kainatning barliq qanuniyetlirini igellep bolduq, biz bilelmigen qalghan hadisiler bolsa allah teripidin (xalighiniche özgertip turidighan turaqsiz) teghdirlerge baghliq bolup, ularni allahtin bashqisi (insanlar) esla bilelmeydu.” Dep höküm qiliwitishidu. Netijide, eyni waqitlarda xudaning tebiet dunyasigha apiride qilghan qanuniyet _ teghdirlerni izdinishning yoli kisiwitilip, allahning ulughlini körsitidighan tebiet qanunlirini keship qilish paaliyitige chek qoyiwitishken idi.Bu noqtidin alghanda, tebiet qanuniyetlirini keship qilish paaliyiti qur’an kerim yaki heqiqiy hedis sheriplerde chekliwitilgen bolmastin, belki xudaning qudritini tonushta tuyuq yolgha kirip qalghan musulman olimaliri teripidin tosap qoyulghan diyishke heqliqmiz.

Endi bügün qaraydighan bolsaq, eslide insanlar “alximiye” dewride xudaning kainatqa apiride qilghan qanuniyet we maddilirini küzitishte ‘alximiye’ digen köz’eynekke iriship, burun addiy köz bilen uchuq körelmeywatqan nersilerni bir qeder roshen körgidek halgha keltürülgen bolsa, galiliy- nyuton keshpiyatliri insanlarni optik mikroskopqa irishtürüp, adettiki lénzilarda körüsh mumkin bolmighan nersilernimu ming hesse chongaytip ochuq köreleydighan haletke yetküzdi. Uningdin kéyinki atom dewri _ nispilik neziriyisi yaki kwant mixanikisi dewri bolsa insanlarni éléktron mikroskopqa irishtürüp, köz bilen körüshke bolmaydighan mikro zerrichilerni nechche milyon hesse chongaytip köreleydighan sharaitqa érishtürdi dep teswirlisek anche xata bolmaydu. Roshenki, közdin nechche on hesse éniq köridighan köz’eynek musulmanlarni nechche hesse téz tereqqiy qildurup dunyada 10 esirdin artuq hükmiran orun’gha irishtürgen bolsa, nyuton dewri en’giliyiliklerni optik mikroskopqa irishtürüp musulmanlardin minglarche qedem algha siljitiwetti. Uning keynidinla barliqqa kelgen nisbilik- kuwant dewri gherp ellirini nechche milyon hesse éniq köreleydighan sipiktro- mikroskopqa irishtürüp, dunyani barmighida oynitidighan halgha keltürdi. Shundaq bolishigha qarimay, biz musulmanlar ta bügün’giche héliqi farabi- ibni sinadin miras qalghan köz’eynek bilen janliqlarning hüjeyrilirini emes hetta éléktronlarnimu choqum köreleydighan bolalaymiz dep tirkeshmektimiz.

Bu xil obrazlashturulghan addi teswir boyiche alghinimizda, biz musulmanlarning dunya qarishimiz ene shu addiy köz’eynek dewride qétip qalghan.

Yoqurqidek qisqiche mulahizilerdin shundaq xulasilashqa boliduki, biz musulmanlar dunyasining kainatni keship qilish paaliyetliride keynide qélishimizning sewebi hergizmu ‘allah pütiwetken teghdir pishanimiz’ din emes, belki buning del eksiche, allahning bergen nimmetlirini tetqiq qilidighan tetqiqat quralimizni _ toghra pikir qilish, toghra tepekkür qilish usulini xata talliwalghinimizdin, xata ikenliki allimuqachan ispatlan’ghan ‘töt élémént telimati’ ni rohimizgha singdüriwalghinimizdin bügünki haletke qalmaqtimiz.Buningdin shuni ochuq köriwélishimiz mumkinki, biz bügün bizni tuyuq yolgha bashlap kitishke sewepchi bolghan ‘töt élémént telimati’ ning hükmiranliqidin toluq qutulup, allahni, qur’an kerimni, peyghembirimizning miraslirini allahning bu kainatqa apiride qilghan teghdir- qanuniyetlirige, hazirghiche keship qilin’ghan nispilik neiriyisi, kwant usuli digendek kainat teghdir qanuniyetliri asasida, we bundin kéyin ta zaman axirghiche keship qilip tügetkili bolmaydighan yéngi- yéngi tebiet qanunlirigha asasen chüshen’ginimizde, biz musulmanlar yenila qaytidin runaq tapalaymiz.

“Elhemdulillahi rebbil alemin” __ bizge yüksek ilim nezeriyiliri bilen qurallinip kainatni tonush, xudaning qudritini tonushtek ‘jihat’ yoligha chaqirilghan shereplik wezipini birinchi orundiki wezipe qilip aldimizgha qoymaqta! bu noqtidin alghanda, biz hazirqi islam pelsepesining huli bolghan klassik tesewwup pirinsiplirini tüptin süpürüp tashlap, uning ornigha bu tebietning qanunliri asasida tiklen’gen heqiqiy musulman ‘tesewwup nezeriyisi’ ni yaritish we shu buyiche pikir qilish aditini yitishtüridighanla bolsaq, tebiet qanunlirining, ilim- pen neziriyilirining qur’an telep qiliwatqan keshpiyatlar ikenlikini, uninggha boy sunushimiz lazimlighini bileleymiz.Bulardin melumki, bizning sawatsiz bichare mollilirimizdin renjishimizning hajiti yoq.Kim bilidu, qur’anning qalghan söre- ayetliridin yene qanchilighan qismini chüshenmey kiliwatimiz yaki xata chüshünüp kiliwatimiz.Bundin kéyin qur’anni ilmiy bir shekilde özimiz oqup ögineyli, qur’an telimatlirini turmushimizgha tedbiq qilayli, bashqilarning xataliqidin qiydap özimizni tuyuq yolgha zorlimay, xudaning ulughlighini ispatlaydighan yéngi- yéngi keshpiyatlarni bizmu keshp qilayli, xudaning bizning ishlirimizni asanlashturup bérish üchün yaratqan maddiy dunyasidin yéngi- yéngi téxnikilarni bizmu ijat qilayli. Ene shundaq bir muhit yaritish üchün jan pida qilsaqmu erziydu.

(Tügidi)
____________________________________________________
*Xelqimiz tarixta körülüp baqmighan kirzisqa patti. Sherqiytürkistanda yashawatqan 7 yashtin 70 yashqiche, addiy déhqandin yoquri derijide terbiye körgen alim we senetkarlarghiche bolghan hemmeylenning zimmisige, qandaq qilip zamaniwiy riqabetke berdashliq bérish, qandaq qilip milliy mewjutluqimizni saqlap qélish we yene qandaq qilip mustemlikichilerning étnik qirghinchiliqliridin aman-ésen qélish qatarliq jehetlerde… orunlashqa tégishlik éghir wezipiler chüshmekte.

Bolupmu közge körünmigen halette hemmila adem oxshimighan shekilde ishtirak qiliwatqan bu herketning mushu bir dewir ziyalilardin kütiwatqan jawapkarliqi intayin éghir bolsimu, bu teqezzani jéni bilen tuyup, öz burchini jariy qiliwatqan, igilmey-sunmay millitimizning hörlük we azatliqi üchün izdiniwatqan ziyalilirimiz bek az.Maqala apturi shu türdiki az sandiki ziyalilirimizning ichidiki aldin körer, parasetlik, bilimlik, talantliq biri bolup, uning eserliri weten-millet dawasimizning tüp yölünishini belgülesh nezeriyisige inqilap xaraktérliq yéngiliq élip kelgenliki üchün , xelq arisida yüksek shöhret qazandi.

Apturning bu maqalisi buningdin 5-10 yillar ilgiri yézilghan bolup, u özining bu estayidil tetqiqati arqiliq, xelqimizning diniy étiqadi, pelesepiwiy chüshenchilliri, Éstétik qarashliri we siyasiy telpünüshliri qatarliqlarni, teqdirimizge bolghan yüksek mesuliyetchanliq tuyghusi bilen küzütüp, millitimizni qapsilip qalghan bu halaket patqiqidin qandaq qilip qutuldurup chiqip kétishmiz kérekliki heqqidiki ilmiy tesewwurlirini, heqiqetni emeliyettin izleshtin ibaret matériyalistik bir meydanda turup, shu türdiki tetqiqatlar ichide eng yoquri sewiyede, wayigha yetküzüp ipadilep bergen.

Bu maqala mezmuni mol, merkizi iddiyesi intayin yéngi we ijadiy, tili rawan, pasahetlik we küchlük, pikirliri dadil we logikiliq… bolushtek bir qatar alahidilikliri bilen, bu sahide élip bériliwatqan tetqiqatlirimizning heqiqiten gül tajisi bolalaydu.

Biz bu eserni élan qilish munasiwéti bilen, maqala Apturigha saqliq we salametlik, utuq we nusret tileshtin bashqa, uning bu eserni kingeytip bir kitap haligha keltürüp, mezlum xelqimizge teqdim qilishini ümüt qilimiz we tört köz bilen kütimiz.

_________Karakuyash Rédaksiyesi

23-Noyabér 2007 Gérmaniye

http://hantengri.blogspot.de/2007/11/uyghurlarda-islam-dini-sewda-men-bu.html