Atu Pajieside Milyondin Artuq Uyghur Étip Tashlanghan


Tashtiqara-Yadikarliq.jpg

«Atu pajiesi» azabini tartqan hazirqi almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige jaylashqan tashtiqara yézisidiki xatire munare. 2015-Yili iyun, almata.

RFA/Oyghan

Yettisu uyghurlirining tarixida ötken qirghinchiliqlarning biri 1918-Yili sowét qizil armiyisi teripidin emelge ashurulghan idi.Atu Pajieside Texminen Milyondin Artuq Uyghur Rus kommenistlar teripidin Étip Tashlanghan.

Ötkenki esirning 90-Yillirighiche bu qirghinchiliqni qizil esker kiyimini kiyiwalghan sowét hakimiyitige qarshi aq gwardiyichi qoshunliri élip bardi, dégen teshwiq tarqidi. Peqet mexmut abduraxmanof, rabik ismayilof qatarliq ziyaliylarning izdinishliri netijiside köpligen pakitlar éniqlinip, metbuatta bu heqte maqaliler élan qilinishqa bashlidi. Bu weqe uyghurlar arisida «atu pajiesi» dep nam aldi.

Tarixtin melum bolushiche, 1918-Yili wérniy (almata) shehiri we uning etrapida yashawatqan asasiy jehettin kazaklar we uyghurlar sowét hakimiyitige qarshi qozghilang kötürgen idi. Qozghilang tarmar bolghandin kéyin tashkenttin kelgen jazalighuchi qizil armiye qoshunliri aldi bilen kazaklarni, andin uyghurlarni qirghin qildi. Qirghinchiliq almata shehiridin ta uyghur élining chégrasighiche bolghan uyghur yézilirida élip bérildi.

Hazirqi almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige jaylashqan tashtiqara yézisi shu qirghinchiliq azabini tartqan yézilarning deslepkiliridindur.

Biz shu tashtiqara yézisida istiqamet qiliwatqan, onlighan uruq-Tughqanliri mana shu qirghinchiliqning qurbanigha aylanghan nurbüwi kerimqulowani ziyaret qilduq. (Oyghan)

Shé’ir we sha’ir-Abduréhim ötkür   


Abdurehim_Otkur

Abdurehim Tileshüp Ötkür (1923-5 October 1995) (Uyghur:ئابدۇرېھىم تىلەشۈپ ئۆتكۈر) was a popular Uyghur author and poet.

Ötkür was born in Kumul, Uyghuristan. He graduated from Uyghuristan University in 1942. He then worked as the editor of the newspaper Altay Geziti till 1949. From 1949 till 1980 he worked as an interpreter in various governmental offices—as he knew Uyghur, Chinese, Russian and English all well.

From 1980 to his death Ötkür worked as a scholar in the Institute of Literature Studies of the Academy of Philosophy and Social Sciences, Uyghuristan. In 1988 was appointed as a Vice Chairman of the Society of Kutadgu Bilig Studies.

Ötkür first published his poems in 1940. The poems “Tarim Boyliri” (Along Tarim) and “Yürek Mungliri” (Melodies of the heart) were very popular. His last novels, “Iz” (The Track) and “Oyghanghan Zimin” (The Awakened Land), became some of the most popular novels among Uyghur people. Abdurehim Otkur

  • Qeshqer Kéchisi, Ürümchi: Uyghuristan People’s Press, 1980.
  • Iz,(Novel) Ürümchi: Uyghuristan People’s Press, 1985.
  • Ömür Menzilliri, Ürümchi: Uyghuristan Youths Press, 1985.
  • Oyghanghan Zimin (Novel-trilogy)

Shé’ir we sha’ir

Shé’ir marjan emes , yipqa tizip qoysa turuwéridighan yaki ezan emes , qulaqni tutup éyitsa boluwéridighan . Shé’ir ayet emes , menisini uqmay oqusila boluwéridighan yaki mata emes , dukan qurup toqusila chiqiwéridighan . Shé’ir – keshte emes , rengdar meshut bilen latigha tikip qoyidighan yaki süret emes , qeghezge sizip qoysila boluwéridighan . Shé’ir hem hösni , hem puriqi , hem tikini , hem yopurmiqi bar gülge oxshiship kitiduki , hösni bilen dilni özige meptun qilar ; Puriqi bilen jan’gha rahet we hozur bexsh éter ; Ishiq ehli uni qulaqqa qisar yaki güldeste yasap jananigha tutar .shé’ir -asmandiki yultuz emes , kéchisi parqirap körün’gen bilen ne’issiqi , yoruqi tegmeydighan , shé’ir-xuddi bir mesh’eldurki , kéche zulmitide insan’gha yol körsetküchi yaki bir gülxandurki payansiz deshitlerni yorutup , soghdin titrigen tenlerge aram bergüchi . Shé’ir-chöldiki alwun emes , gahi kök , gahi derya , gahi sheher , gahi giyah bolup körün’gen bilen qoghlap yetkili bolmaydighan . Shé’ir-bir qaynam bulaqqa oxshishiduki , teshnalargha aram , dertmenlerge dawa , bimarlargha shipa , ghemkinlerge shatliq , ajizlargha küch we ümid bexsh etküchi .shé’ir – hapizning naxshisi emeski , anglighanséri kishni mügdek basidighan . Shé’ir-bir güldürmamidurki , uning awazi jahanni titritip;, xamush köngüllerni oyghatqay ; Kishini segek qilip jengge ündigey , ebediy hayatqa chaqirghay !
Sha’ir-qagha emes , körün’gen derexke qonuwélip qaqildawéridighan . Sha’ir -xuddi tang toxusidurki , kéche tangni tillap tinmas ;tang atqanda , elni ishqa , hayatqa , emgek we ijadqa ünder . Shunga , kishilerning altun xoraz heqqide qisse -riwayetler toqushi , sheher derwaziliri bilen qesir -aywan munarlirining üstige uning heykilini ornitishi hergiz tasadipiy emes ,halbuki jahan-jahan bolghandin buyan , héchkim qaghining heykilini ornatqini yoq . Sha’ir-tutiqush emes , némini ögetse shuni doraydighan , yaki ömür boyi dorashtin bölekni bilmeydighan . Bu yerde ulugh ezerbeyjan sha’iri fuzulining munu béytini eslep ötüsh orunsiz bolmas :

Qaratashtin eger qan birle renggim eyliseng,

Renggi teghyir bolur , emma le’li bedexshan olmas .

Tutigha telimi adayi kelimat eyliseng ,

Nutqi insan bolur , emma özi insan olmas .

Sha’ir chin menisi bilen bulbuldur . Bulbul héchqachan bashqa qushlarni dorimaydu , bashqa qushlarmu bulbulni hergiz doriyalmaydu .chünki , bulbulning özi tili , öz söygüsi , öz tepekkuri we öz tuyghusi bar .
Sha’ir-képinek emes , körün’gen gülning hemmisige perqsiz qonup , hozur-halawet élishnila bilidighan .
Sha’ir -chiragh perwanisidurki , halak bolushini bilip turup özini otqa urghuchi ….
Sha’ir -shah we sultanlarning nazu-németke tolghan dastixanliri etarapida chörgilep yüriydighan yaki zahitlarning étikide xoruldap yatidighan müshük emes , belki payansiz dehshetlerde erkin kézip yüriydighan temesiz arislandurki , uning bir hörkirishi bilen taghu-tashlar zilzilige kélip , tülke -böriler hushini yighmay padisha Nikolay shirege ursa pütün xansaray titrep ketetti, yazghuchi L.Tolostoy shirege bir ursa pütkül Russiye tewrep kétetti, dégen riwayet mubalighe bolmisa kérek . Chünki , léf tolistoy shé’ir yazmighan bilen chin sha’ir idi . Sha’ir peqet xelq bilen , xelq bilenla sha’irdur we menggü ölmestur .
Mesilen , chüyüen bilen elishir nawa’i ; Libey bilen poshkin ; Bayrun bilen lutpulla mutellipke oxshash .

http://uyghurpedia.com/index.php…

Özlük Monologi


Özlük Monologi

-1-

Men özem bolmighandekla, özemmu elbette men bolalmaydu…bosh wer ular qarisa qarawersun, ilkimizde turup beribir ikkmizni körelmeydu…

 -2-

Men dost dep ich-ichingdin söyündürgenlerning neyze kötürüp manga qarap kéliwatqanliqini körgende, hayatliq üchün yene bir bahanege érishkendek janlinip kétimen.

-3-

Méni yiqitqanlargha aferin, ular  men yölep turghuzghanlardur…Men yölep turghuzghanlar men yazghan asiy kitaplardur.

-4-

Aldimgha tagh chiqsimu temtirimidim, ayaqlirim astida qalghan yangaqtek tashlarning yamghurida bir yiqilip, bir turup ilgirlewatimen.

-5-

Ah! jessur reqiplirim, siler arqamdin pichaqlighanliqinglar üchün, men  bilip turup jasaret bilen silerge nishan bolalighanliqim  üchün birlikte pexirlenduq .

-6-

Ushshaqlardin alla minglarche razi bolsun, ular iskilitliri bilen méni bashqidin qurup chiqiwatidu.

-7-

Men yollarda emes, yollarning mende éqiwatqanliqini körelmisem bir künmu artuq yashiyalmaymen.

-8-

Ularni men özemni rahetlendürüp ketken timtasliqta, özemni dayim qarangghuluq we boran chapqunlarning ichide kördüm!

-9-

Men özlükümning ichide turup qarangghuluqta, özlüküm méning ichimde turup yoruqluqta yashaymiz!

-10-

Her qétim qanatlirim qirliq tashlargha urulghanda, tumshuqumdin ot chéchilghanda, tirnaqlirim choghdek qizarghanda…ularni dayim qan we dat-peryat ichide kördüm.(K.A.)

23.11.2002 Frankfurt/Gérmaniye

Kitab Oqushtin Tughulghan Héslar


Uyghur

  Meripetperwer Uyghur Qizliri 
Yopurgha nahiyelik 3 – ottura mektepning in’gliz tili oqutquchisi rozimuhemmet turdi artuchning teshebbusi, xelqimiz ichidiki köpligen kitabxumarlarning bu teshebbusqa aktip awaz qoshushi bilen bu yil xelqimiz üchün kitab yili qilip békitildi. Kitab yilining tesiride diyarimizning jay–jaylirida kitab oqushni asasiy mezmun qilghan türlük shekildiki pa’aliyetler arqa – arqidin ötküzülüp, jem’iyitimizning kitabxumarlar jem’iyiti bolushigha mu’eyyen asas sélindi. Toy–tökünlerde, pa’aliyet we murasimlarda kitab sowgha qilish, yétim–yésir oqughuchilargha kitab i’ane qilish, kitab heqqide türlük enjümenlerni ötküzüsh qatarliqlarning arqa–arqidin qanat yéyishi, kitabxana we kutubxanilarda kitab oquydighanlar sanining awalqi herqandaq bir yildikidin köp bolushi, kishilerning adettiki söhbetliride kitab heqqide paranglishishi, kitabxumarlarning ilgirikige qarighanda alahide hörmetke érishishi qatarliqlarning hemmisini kitab oqush yilidiki xushallinarliq kartinilar déyishke bolidu.

Bu xushallinarliq kartinilargha yandashqan halda biz bu yildiki yene bir ehmiyetlik künni, yeni 16–qétimliq «dunya kitab oqush küni»ni kütüwalmaqtimiz, xelqimizge nisbeten bu qétimliq kitab oqush küni alahide ehmiyetke igidur. Chünki, bu kün xelqimizning kitab oqush yiligha toghra kelgen kündur.

Matériyallarda yézilishiche, dunya kitab oqush künini 23–apérilgha békitishning alahide menisi bar bolup, ispaniyening katayloniye dégen yéridiki xelq arisida her yili 23–aprél bir parche kitab sétiwalghan kishige bir tal etirgül sowgha qilish en’enige aylan’ghan iken. Riwayet qilinishiche, katayloniyede jorji isimlik yigit bir melikini wehshiy yirtquchning changgilidin qutuldurup qaptu. Melike yigitke rehmitini ipadilep, küch we bilimning simwoli süpitide kitab sowgha qiliptu. Yigitmu melikige bir tal etirgül sowgha qiliptu. Bu del 23–aprél iken. Shuningdin kéyin her yili mushu künde, bu yerdiki ayallar erlerge kitab, erler ayallargha etirgül sowgha qilip bu künni xatirileydighan boluptu. Uning üstige bu kün yene ispaniyening meshhur yazghuchisi sirwantés wapat bolghan kün. Ispaniyediki dangliq yazghuchilar bu küni jem bolup, sirwantésning «donkixot» namliq romanini ikki minuttin ünlük oqushidiken. Del mushu küni yene en’gliyede meshhur diramatorg shékispir xatirilinidiken. Shékispir 1564 –yil 23 –aprél tughulup, 1616–yil 23–aprél wapat bolghan. B d t ma’arip, pen–medeniyet mehkimisining bu künni «dunyawi kitab oqush küni» qilip tallishi dunyadiki meshhur yazghuchilargha hörmet bildürüsh, ularning öchmes töhpilirini kishilerge bildürüsh, yashlar we balilargha kitab oqushtin kélidighan xushalliqni hés qildurushni meqset qilghan.

Men kitab oqush yilining aldi–keynide uyghur jem’iyitimizde barliqqa kelgen nurghun ehmiyetlik ishlarning shahiti bolup keldim. Misalen, özi éghir késellik azabida ingrawatqan bolsimu, xelqining dilini yorutushqa bir kishilik hessisini qoshushni wijdani burchi sanap kelgen izzet abdurahmanning ürümchi shehirining kishiler köp toplashqan jaylirida kitab üstellirini tesis qilish arqiliq «izzet kocha kutubxanisi» ni berpa qilip, awamni kitab oqushqa yéteklishi; Özi peqet bashlan’ghuch mektepkichila oquyalighan bolsimu, kitab oqushning paydisini chongqur tonup yetken meripetperwer tijaretchi tursun toxti hajimning besh milyon yüen meblegh sélip xotende «insab we izdinish» kitabxanisini qurup, kishilerni kitab oqushqa qiziqturush üchün kitab oqughanlargha heqsiz tamaq tarqitishi; Malaysiyada pelsepe penliri boyiche magistér aspirantliq uniwanigha érishken ablajan ezizning weten’ge qaytip kelgendin kéyin, köpligen kirimi yaxshi sodilarni qilishtin waz kéchip, uyghurlardiki tunji shexsiy kutupxana «bilküch kutubxanisi»ni échip, xelqimizning meniwiyitini béyitidighan medeniyet buliqidin birni awutushi; Amérikida jem’iyetshunasliq penliri boyiche doktorluq unwanigha érishkendin kéyin, diyarimizdiki sorunlarning ilim hawasini qoyuqlashturush üchün «ilim chéyi» ni jem’iyetleshtürgen zulpiqar barat özbash qatarliqlarning ish-izliri bizni chongqur tesirlendüridu.

Yuqiriqi kishilirimiz kitab oqushning bir milletning sapasini yuqiri kötürüshtiki muhim rolini alliburun tonup yetkechke, japa cheksimu, ehmiyetlik ishlarni qilip keldi. Mana mushundaq kishilirimizning bashlamchiliqi bilen hazir diyarimizdiki kutubxana we kitabxanilar burunqidin bek awatlashti, kitab sétiwalidighan we kitab oquydighanlarning sani künséri ashti. Ulugh sha’irimiz elshir newa’iy «bu dunyada yaxshi nam qaldurush sa’adettur» dep nahayiti toghra éytqanidi. Mana bügünki kün’ge kelgende, köpinche kishilirimiz ilim élish arqiliqla heqiqiy sa’adet yoligha érisheleydighanliqini barghanséri tonup yetti.

Men ataqliq terjiman mahinur haji yaqupni ziyaret qilghanda u manga: «men bashlan’ghuch mektepning 1-yilliqidiki tetildin bashlapla roman oqushqa kiriship ketkenidim. Hésablab baqsam, töt yilliq bashlan’ghuch mektep hayatimni tamamlap bolghiche 147 romanni oqup boptimen. Men shu chaghda kitabtin sowét ittipaqining her qaysi jayliridiki xelqlerning turmushi we ottura asiya xelqlirining turmushi bilen tonushup chiqqanidim» dégenidi. Uning bu sözliri manga chongqur tesir qildi. Chünki, bashlan’ghuch mektepning tötinchi yilliqigha chiqqan bir oqughuchining 147 parche romanni oquwétishi ademni rastla heyran qalduratti. Ilgiri toluq ottura mektepning üchünchi yilliqida oquydighan aliye isimlik bir qizni ziyaret qilghanidim. Shu chaghda téxi 18 yashningmu qarisini almighan bir qiz oqughuchining türlük mezmunlardiki 2000 parchidin artuq kitabni sétiwélip, saqlawatqanliqi méni bekmu söyündürgenidi.

Méningche, ademning téni maddiy ozuqluqqa mohtaj bolghinidek, rohimu meniwiy ozuqluqqa mohtaj bolidu, adem kitab oqumighanda rohiy échirqap, meniwiy jehettin halsirash kélip chiqidu. Kitab bizni bikarchiliqtin kélip chiqidighan orunsiz jédel–majira, gheywet–shikayet, xilmu xil jinayettin saqlaydu. U ümidsizni ümidlik, ajizni küchlük, namratni bay, nadanni aqil, horunni tirishchan qilalaydu, qisqisi kitab arqiliq adem özini özi yéngiliyalaydu. Axirida tekitleymenki, xelqimizning kitab oqush qizghinliqi mushu bir yil bilenla axirliship qalmisun, kitab heqqidiki paranglar peqet 23 –apréldila tügep ketmisun, hemmimiz kitab oqush aditi yétildürüsh arqiliq hayat yolimizda öchmes iznalarni qaldurayli! (Autori: Elsöyer)