Uyghur bedeutet Einheit oder Zusammentreffen der Leute


10406679_10207343747934195_6558533075116546095_n

Updated about a minute ago · Taken in Ürümqi

Die Bevölkerung der Uyghuren hat  nach dem chiniesische aufgabe nun 11,9 Millionen Menschen erreicht.
Die Meisten von ihnen leben in der autonomen Region der Uyghuren Urumqi heute in Uyghuristan not Xinjiang.

Es gibt hier auch Leute der Uyghuren, die in den Provinzen Henan und Hunan leben.

Die Leute der Uyghuren haben ihre eigene einzigartige Sprache.
Sie entwickelte sich aus eine Zweig des Türkischen heraus.
DieUyghuren benutzen das persische Alphabet, um ihre Sprache zu schreiben.
Das persische Alphabet entwickelte wichtige Änderungen in der Sprach in dem 10th Jahrhundert. Das ist auch als die Uyghuren den Islam einführten.

Die Leute der Uyghuren leben von und leben für den Ackerbau und Viehzucht.
Tatsächlich sind die die größeren Produzenten von Trauben in China Sie züchten und bauen Trauben an in dem Becken von Turpan.
Zusätzlich dazu produzieren sie auch sehr große Mengen an verschiedenen Arten von Feldfrüchten. Das beinhaltet auch Reis, Korn, Getreide und Baumwolle.

Die Vorfahren der Uyghuren

Die Vorfahren von den Uyghuren waren türkische Geistliche, bekannt auch als die Tiele.
Spuren von den Tielen wurden in der Nähe von dem See Baikal gefunden und auch an dem Fluss Yenisei.
Sie waren nomadische Geistliche die etwa 200 vor Christus lebten.

Die Uyghuren Diät

Lamfleisch
Die Leute der Uyghuren legen viel Wert darauf mindestens 3 Mahlzeiten am Tag zu essen. Ihre Lieblingsspeisen sind süße Marmelade, Pfannkuchen, Klöße, Nudeln und

Melonen.
Sie lieben es einen starken Tee zu trinken und auch Tee mit Milch. Ihre wohl bekannteste Erfrischung für den Sommer sind Melonen.

Die Uyghuren haben einen strengen Glauben, wenn es darum geht, Fleisch zu essen. Die Leute der Uyghuren essen kein Schweinefleisch.
Sie werden nur Fleisch essen, das von den Tieren kommt, die ganz nach der Methode der Uyghuren geschlachtet worden sind.

Die Mode Uyghuren

Die Uyghuren lieben es, Kleidung aus Baumwolle zu tragen. Die Frauen der Uyghuren tragen typischerweise Kleidung aus einem Stück mit breiten Westen und faltigen Ärmeln.
Sie heben dies durch Schalen aus Seide hervor. Auf der anderen Seite tragen die Männer für gewöhnlich Kleider mit einem langen Schal um die Hüfte.

Die Uyghuren verlassen ihr Haus niemals ohne eine Mütze. Mützen sind das wohl wichtigste Stück Kleidung der Bevölkerung der Uyghuren.
Frauen mögen es ihren Mützen ein besonderes Design zu verpassen. Sie fügen oft farbenfrohe Stickereien und Bilder hinzu.

Die uyghurischen Frauen lieben es auch sich mit Halsketten, Ohrringen und Armbändern zu verzieren. Sie lassen auch immer ihr Haar lang wachsen.
Verheiratet und alleinstehende Frauen können anhand ihres Haarzopfes erkannt werden. Nur verheiratete Frauen tragen zwei Zöpfe. Alleinstehende Frauen können so viele Zöpfe tragen, wie sie wollen.

Der Glaube der Uyghuren, Bräuche und Aberglaube
schöne Mädchen der Uyghuren

Die Uyghuren essen alle den Reis, den sie auch zu jeder anderen Mahlzeit servieren. Sie sehen es als eine Beleidigung an, wenn Reis nicht ganz aufgegessen wird.
Während ältere Leute Duwa Ritus aufführen, sollten sich jüngere Leute und Gäste zurückhaltend verhalten. Sie sollten nicht aufstehen oder unnötigen Lärm verursachen.
Während des Essens sollte jeder in der Familie seine Hände waschen. Niemand sollte Wasser von seinen Händen spritzen. Das würde als Unhöflichkeit aufgefasst werden.
Jüngere Leute sollten sich erst mit den älteren Mitgliedern der Familie hinsetzen.

Zusätzlich ist es niemandem gestattet, Pfannkuchen oder das traditionelle Essen, das auch Nang (ungespritztes Brot) genannt wird, zu essen, wenn es auf den Boden gedreht ist.
Und am wichtigsten ist, dass die Leute mit der bescheidenen Kleidung während dem Essen gekleidet sind. Große Kragen sollten auch nicht während des Essens getragen werden.

Paare, die planen zu heiraten, sollten ein Heiratsinterview und auch ein Fest als Heiratsversprechen über sich ergehen lassen.
Dies sind die Wege, um seine Klugheit zu zeigen und den Respekt für den Ritus für die Heirat. Ein junger Mann, der wirklich verheiratet werden möchte, sollte zuerst zu einem Heiratsinterview gehen.
Diese Regel bedeutet auch die Eltern zu Fragen, die eine arrangierte Heirat für ihren Sohn haben möchten. Die Befragung soll sicherstellen, dass der Bräutigam alles über seine zukünftige Ehefrau weiß.
Das betrifft vor allem ihr Alter, ihre Persönlichkeit und die Familienmitglieder.

Der Mann kann seine Heirat zu einer Frau vorschlagen, wenn er sich dazu bereit fühlt. Wenn die Frau auch dazu einwilligt, sollten beide ihre Familien davon in Kenntnis setzen. Darauf folgt dann das Heiratsinterview.
Das ist deren Weg, Beziehungen öffentlich zu machen und sie zu legitimieren.

Die Uyghuren glauben dass die Eingangstüren nicht in Richtung Westen zeigen sollten.
Sie glauben auch, dass der normale Weg zu schlafen ist, sich auf den Rücken zu legen, während ihr Kopf in Richtung Osten schaut.
Männliche Freunde sollten sich die Hände schütteln, wenn sie sich treffen. Sie berühren auch ihre Brust mit beiden Händen.
Frauen sollte sich auch begrüßen, wenn sie sich treffen und auch wieder verabschieden.
Es ist sehr wichtig für die Uiguren Geschenke zu erhalten, und zwar mit beiden Händen. Das zeigt den Respekt und die Anerkennung.

Die Feste der Uiguren
Uiguren können gut tanzen
Das Corban Fest ist das zweitwichtigste für die Leute der Uyghuren.
Dieses Fest steht in enger Verbindung mit ihrer Religion.
Sie feiern es am zehnten Tag von dem zweiten Mond von dem islamischen Kalender. Es ist ihre Möglichkeit, ihre Dankbarkeit und das Vertrauen in ihre Religion zu Ausdruck zu bringen.
Das ist wohl der wichtigste Teil im ganzen Jahre, wo sie die größten Gedenkfeiern abhalten.

Die Uyghuren stellen immer sicher, dass sie sehr gut für diesen Tag vorbereitet sind. Bevor der Tag kommt, säubern sie das ganze Haus.
Sie bereiten auch das Vieh vor. Die Leute wachen sehr früh am Morgen auf an dem Tag des Festes. Sie säubern sich und kleiden sich an. Danach pendeln sie in die Moschee für eine Andacht.
Die Uyghuren sollten nicht essen für einen halben Tag an diesem Tag.

Wenn die Zeremonie endet, gehen die Leute nach Hause und bereiten das Vieh für die Schlachtung vor. Das Fleisch wird in drei gleiche Teile aufgeteilt.
Der erste Teil ist für die Familie, dem das Vieh gehört. Ein weitere Teil ist für Freunde und das letzte Teil wird als Spende abgegeben.

Die Leute gehen dann aus, um ihre Verwandtschaft und Freunde zu treffen. Die meisten nehmen an dem Fest teil mit den Sing- und Tanzeinlagen.
Diese ist frei für alle die es in der öffentlichen Fläche ansehen wollen.
Das Corban Fest erneuert den religiösen Glauben von den Uyghuren.
Es ist diese Zeit im ganzen Jahr, wenn sie ihre Harmonie offen zeigen.
Durch dieses werden die Verbindungen zu Familie und Freunden besonders stark.

Die Uyghuren respektieren stark die Begehung von den muslimisch religiösen Festen.
Jede Familie, die es sich leisten kann, wird einen Teil von ihrem Vieh mit den ärmeren Mitgliedern der Gemeinschaft teilt.
Dieser Weg wie Uyghuren das Fest feiern bleibt seit jeher unverändert.
Der Geist und die Tradition wurden durch die ganzen Jahre erhalten.

Neva Çiftçioğlu Gerçek Bir Watanperwer, Milletperwer Türk Hanımefendisidir


Dr.Prof. Newa Chiptechioghli

Doç.Dr. Neva Çiftçioğlu gerçek bir Türk hanımefendisi.Finlandiya’da doçentlik ünvanını alan ilk yabancı. Kendisi kireçlenmenin müsebbibi olan ve nanobakteri adı verilen mikrobu bulmuş. Bu buluşu nedeniyle dünyanın her yerinden davetler, ödüller almış. 2,5 yıldan beri NASA’da (Amerikan Uzay ve Havacılık Dairesi) çalışan ilk Türk bilimkadını. Önümüzdeki yıllarda da kalp ve böbrek hastalıklarının teşhisine ilişkin, patenti yüzlerce milyon dolar değerinde önemli bir buluşu açıklanacakmış. Buraya kadar çok güzel. Ama Türkiye onu tanımıyor, Türk yetkililerden aldığı tek bir tebrik bile olmamış. Bilim dünyasında ona “Türklüğünden vazgeç, daha çok parla” diye akıl verenlere o inatla “asla” demeye devam ediyor.
Türk olması büyük sorun olmuş. Finlandiya’da Türk olduğu hiç anılmamış. Vatandaşlık başvurusu bile yapmamış ama, onu hep Finli gibi tanıtmışlar dünyaya. Mesela NASA’ya gittiğinde, “NASA’ya giren ilk Finli” diye başlık atmış bir gazete. 1996 da başarılı bilim insanlarının bulunduğu bir törene çağrılmış ; bu törende Türk bayrağının altına gittiğinde onu oradan alıp Finlandiya bayrağının altına almışlar. Çok ağırına gitmiş bu…
1996 yılında Finlandiya Hükûmeti onu buluşunu bilim dünyasına açıklamak üzere ABD’ye göndermiş. New York’ta bulunan dünyanın dört büyük laboratuarından biri olan Cold Spring Harbor Laboratories’e gitmiş. Meğerse Amerikalılar da o dönemde aynı bakteriyi Mars gezegeninde bulmuşlar. Bunun üzerine birlikte Astrobiyoloji Enstitüsü’nü kurmuşlar. Bulduğu bakteriyle ilgili olarak ABD’de kurulan büyük bir firmanın da sahiplerinden biriymiş. Firmanın CEO’su “senin Türk olmandan yoruldum” diyerek kendisine ABD vatandaşlığına geçmesini önermiş. Yanıtı kısa ve öz : ASLA ! Ve ekliyor : Ben milliyetçi olduğumu bilmezdim, ama dışarıda kalınca insan ülkesinde kızdığı şeyleri bile özler hale geliyor…Şaşırıyorlar Amerikalılar. Sana hiç kimse sahip çıkmıyor, sen neden Türk olmakta ısrar ediyorsun ? diye soruyorlar kendisine.
Ankara Tıp Fakültesi’nde asistan iken doktorasını bitirmek üzereymiş. Astım hastalığı hakkında bir tez hazırlamış hocalarına sunmuş. Bölüm başkanı olan hocası tezi herkesin gözü önünde çöpe atmış. O çöpe atılan tezi birkaç yıl sonra tıp dünyasının üç büyük bilimsel dergisinden birinde yayınlanmış. Ankara ona doçentliğini vermediği için Finlandiya’da doçentlik ünvanı alan ilk yabancı olmuş.
Finlandiya’da bakteri çalışmaları yaparken Bilkent Üniversitesi Rektörü ve Genetik Bölümüne başvurarak “gelin bunu birlikte yapalım, patenti Türkiye’ye ait olsun” önerisini yapmış. Gelen yazılı yanıtta “siz galiba iş arıyorsunuz” deyip kabul etmemişler. Hacettepe Tıp Fakültesi de “bu bizi aşar” demiş. Hasrete dayanamayıp Türkiye’ye dönmüş ve Başkent Üniversitesi’nde çalışmaya başlamış. Kendisine mikrobiyoloji kliniğinde 9 ay boyunca dışkı tahlili yaptırmışlar. Sonunda Finlandiya’daki profesörü “sen orada ziyan oluyorsun” diyerek isyan etmiş ve Türkiye’ye onu almaya gelmiş.
Bana yurtdışında “Everest’in tepesine bayrak diken kadın” gözüyle bakıyorlar, ama bugüne kadar hiçbir Türk yetkilisinden tebrik almadım. Sadece bir kişi, nasıl oldu bilmiyorum, İskandinav Tıp Ödülünü kazandığım zaman, Ziraat Bankası eski Genel Müdürü bir tebrik kartı gönderdi ; halâ saklarım diyor bu değerli Türk Bilimkadını…
Yetişmiş beyin gücünün başka diyarlara göçmek zorunda bırakılmadığı, kendi yağımız, kendi şekerimiz ve kendi unumuz ile kendi helvamızı yapabileceğimiz özlediğimiz o Türkiye çooook uzaklarda olmasa gerek…

https://www.facebook.com/MuhendisBeyinler?fref=photo

Tillarda Dastan Hezreti Lohman Hékim We Uning Hikmetliri


10407583_548443985288762_571909698931239945_n

Lohman Aleyhisellam(as) bolsa  Hazreti(Hz)Davud (as) devride yashighan bir ulugh we ilim ademidur. Bir riwayetke asaslanghanda Hz.Davud (as)din ilim we Hékmet ügengen we Hz.Davud(as)ning weziri bolghan iken.

Muqedes Kitawimiz bolghan Kur`an Kérimdiki 31-süresi bolsa Lohman Hékimning nami bilen „Lohman süresi“ dep atalghan.

Lohman süresining 12-ayet:

Biz Lohmangha heqiqeten Hékmet ata qilduq.(uninggha éyttuqqi )“Allahgha shükri qilghin, kimki shükri qilidiken, öz üchün qilghan bolidu.Kimki kufriliq qilidiken, shukbisizki, Allah(bendilerdin) bihajettur, mediyege layiqtur.“

13-ayet:  Öz wahtida Lohman(Hékim) oghlugha nesihet qilip:“ Ich! Oghlum, Allahgha shérik kelturmigin, shérik kelturush heqiqeten zor gunahtur“ didi.

18-ayet:  (Ich! Oghlum) Késhilerdin mensitmeslik bilen yüz örumigin, zéminda ghadiyip mangmighin. Allah heqiqeten hakawur, özini chong tutquchilarni dost tutmaydu.

19-ayet: „Otturhal mangghin, awazingni pesletkin, awazlarning eng zérikerliki heqiqeten ésheklerning awazidur“.

Yuqarqi ayetlerde Lohman(as) ning bir ilim-hékmet  igisi  ikenligi  we oghlugha qilghan nesihetler zikre qilinidu we lékin peyghember ikenligi toghrisida bir iniq melemat yoqtur.

Bezi riwayetlerde yene Lohman(as) ning didisining ismining Baure ikenligi we Hz.Eyyup(as)ning singlisining oghli ikenligi riwayet qilinidu.

Lohman Aleyhisselem(as) maschinchi(kéyim tikkuchi) we yaghachchi idi. Xelqning kéyidighan kéyimlirini téketti we Xelqning aile ishlirida ishlitidighan  jabduqlarni yaghachtin yasayti. Paka , chérayi  qara , kalpukliri qilin kelgen kishi bolup, Chongqur tepekkur qilidighan, az sözleydighan, keskin adem idi. U beni Israilning Ramele sheride yashighan.

Kéyin Lohman(as)  Qaziliq qilghan bolup bu waqitlarda  Lohman(as) gha sining mendin arzu  qilidighining  Peyghemberlikmu? Padishaliqmu?  Yaki Hékmetmu? Dep sorighanda u Hekmetni tallighan. Shuning bilen Allah hémet ata qilghan. u  ilim – hékmetke ige, xelqning hörmitige sezawer bir ulugh adem bolup qalghan.

Kur´an kerimde :“ Biz Lohmangha heqiqeten Hékmet ata qilduq” deydu.

Hékmet digen toghra bilim, ilim, dindiki chongqur köz-qarash  we nahayiti uyghun pikir dimekliktur. Lohman hékim aldigha kelgenlerge waaz nesihet qilghan, hékmetlik sözlerni sözligen. Lohman Aleyhisselem yer yüzidiki ösumluklerdin her keselge dewa bolidighan doruluq izdigen, we Allahning yardimi bilen bu doruluq ösumluklerni tépip, késellerni dawalighan. Lohman Hékimning tiriship izdinishi we Allahning yardimi bilen shu dewrilerdiki  késsellerni dawaliyalaydighan  eng dangliq Téwipqa aylanghan.

Lohman Hékimdin bu dunyada nime ügending ? digen soalgha mumdaq jawap bergen iken.

1.Namaz qiliwatqanda qelbimge ige chiqishni ügendim.

2.Méhmandarchiliqta közumge ige chiqishni ügendim.

  1. Tamaq waxtida qolumgha ige chiqishni ügendim.

4.Jemiyette tilimgha ige chiqishni ügendim.

  1. Qilghan yaxshiliqlirimini untushni ügendim.

6.Manga qilghan eskiliklernimu untushni ügendim.

  1. Allahning qudret we kérem igisi ikenligini ügendim.

8.Ölumning heqiqet heq ikenligini ügendim.

Lokman Hékimdin soraptu.
Bu güzel exlaqni kimdin ügending?

Jawap: Exlaqsizlardin ügendim.

Insanning bedinide eng paydiliq we eng ziyanliq organ qaysi?

Jawap: Lohman Hékim tilini chiqirip turup, “mana mushu” dep jawap biriptu.

Bir künni Lohman Hékimdin mundaq soal soruluptu.

Qoyning eng pakiz ikki ezazi qaysu ?

Jawap: Yurek bilen Til.

Qoyning eng paskina ikki ezasi qaysu?

Jawap: Yurek bilen Til.

Nime üchün mundaq bolidu?

Jawap: Niyetimizni toghra qilip, Yürigimiz bilen Tilimiz yaxshi ish, yaxshi sözlerge adetlendursek, bedinimizdiki  eng pakiz ezayimiz bolghan bolidu. Eger eski ish, eski sözlerge adetlendurse eng paskina ezayimiz bolghan bolidu.

Bir küni Lohman Hékimdin soraptu. Insanlarning eng bichariliri kimler?

Loxman Hékim shundaq deptu: “Insanlarning eng bichariliri, özi ishligen gunahlarni eske alghanda pushayman qilmighanliridur”

Uzun ömur körushning siri nime?

Loxman Hékim shundaq deptu: “Besh sherti bar. Az tamaq, az söz, az tama, az öchmenlik, köp sebir, ”

Loxman Hékimnimng bir oghli bar bolup, bir küni oghlini yénigha chaqirip mundaq nesihet qiptu:

1.Ey perzent ulugh we qudretlik yaratquchini tonighin.

2.Kimge pen nesihet qilsang awal uninggha özeng emel qil.

3.Sözni öz qedringge layiq qil.

4.Ademlerning qedrini bil.

5.Hemmining heqqi-hoquqini chüshen.

6.Siringi mexpi tut.

7.Dostungni qiyin künde sina.

8.Dostingdin payda-ziyanda imtihan al.

9.Exmeq we nadan ademlerdin qach.

10.Dane we zirek kishilerni dos tut.

11.Yaxshi ishqa mehkem kirish.

12.Ayal kishige heddidin ziyade ishenme.

13.Sap dil we dane kishiler bilen meslihet qil.

14.Sözni ispati bilen sözle.

15.Yashliqni ghenimet bil.

  1. Yashliqta ikki dunya ishlirini qiliwal.

17.Dos-yarenliringni eziz bil.

18.Dos düshmenge yuzungni ochuq tut.

19.Ata-anangni ghenimet bil.

20.Ustazni atidin eziz bil.

21.Xejni kirimge qarap qil.

22.Hemme ishta ortahal yol tut

23.Alijanapliqni özengge shuar qil.

24.Méhmanning xizmitini qayda boyiche qil.

25.Birawning öyige kirginingde köz we tilinggha dihqet qil.

26.Kiyim-kichek  we bediningni pakiz tut.

27.Jamaet bilen bille bol.

28.Perzentingge ilim we edep üget.

29.Ilaj bolsa perzentingge chewendazliq we mergenlikni üget.

30.Ötuk we Kesh kiyishni ong putungdin. Silishni sol putungdin bashla.

31.Biraw bilen ish qilsang shu ademge layiq ish qil.

32.Kéchide sözliseng asta we Mulayim sözle, kündizi sözliseng etrapqa biqip sözle.

33.Az yéyish we az sözleshni adet qil.

34.Özengge yaqmighan nersini, özginingge zorlima.

35.Her ishni awal oylap, chare –tedbiri bilen qil.

36.Uqmay turup, ustazliq qilma.

37.Xotun we baligha sir éytma!

38.Bashqilarning yaxshiliq qilishini tama qilma.

39.Peskeshtin wapa kutme.

40.Herqandaq ishni kem-kütsiz dime.

41.Qilmighan ishni hésapqa qatma.

  1. Bugünki ishni etige qoyma.

43.Özengdin chonggha chaq-chaq qilma.

44.Özengdin chonggha artuq sözlime.

45.Kishilerge yaman körunmeslikke tirish.

46.Hajetmen kishilerni na umut qayturma.

47.Ötken jidellerni eslime.

48.Bashqilarning yaxshilighini, öz yaxshilighing bilen arlashturma.

49.Bayliqingning miqdarini dos-düshminingge bildurme.

50.Qirindashni qirindashtin ayrima.

51.Yaxshi ademning gheywitini qilma.

52.Peqet özengnila oylima.

53.Köpchilik qozghalsa senmu ulargha egesh.

54.Barmaqliringni éghiz we burnunggha tekkuzme.

55.Ademlerning aldida chish kolima.

56.Esniseng éghizingni qolung bilen tos.

57.Tükuruk we burnungni yuquri awazda tashlima.

58.Ademlerge qarap kirilme.

59.Barmiqingni burnunggha tiqma.

60.Birawni biraw aldida xijil qilma.

61.Jiddi sözni chaqchaqqa aylandurma.

62.Qash közung bilen imlap-chimilap chiqimchiliq qilma.

63.èytqan sözungni tekrarlima.

64.Birawni menisiz küldurushtin saqlan.

65.Özungni we yéqinliringni bashqilar aldida maxtima.

66.Özungni ayallardek perdezlime.

67.Balilar nime dise shuni qilip biriwerme.

68.Tilingni aya.

69.Sözlewatqanda qolungni silkime.

70.Hemme ademni hörmetleshni unutma.

71.Ölgen ademdin yamanlap tilgha alma.

72.éghwager adem bilen hemsökmette bolma.

73.Ilajing bariche biraw bilen urushma we xusumet saqlima.

74.Birawning küch-qudritini sinap yurme.

75.Chonglarning sawaqlirini yaxshiliq bilen yadingda tut, gumanxor bolma.

76.Öz niningni bashqilarning dastixinida yéme.

77.Ishta aldiraqsanliqqa yol qoyma.

78.Mal-dunya tapimen dep özengni qiynima.

79.Biraw özini bilmise sen özengni bil.

80.Gheziping kelgende sözni tallap sözle.

81.Étiking bilen burnungni surtme.

82.Quyash chiqqiche uxlap yatma.

83.Bashqilarning aldida nerse-kérek yéme.

84.Chonglarning aldida mangma.

85.Bashqilar sözligende sözige qoshuq salma.

86.Béshingni sanggiltip mangma.

87.Kochida ong-solgha qarawermey, aldinggha qarap mang.

88.Méhman bar chaghda bir kishige achchiqlanma.

89.Mihmanni ishqa buyrima.

90.Sarang we mes kishilerge söz qilma.

91.Ishi yoq bikar, bipak ademler bilen kochining aghzida olturma.

92.Herqandaq payda ziyan aldida özengning abroyini saqla.

93.Lapxor we mughemberlik qilma.

94.Herqandaq kishini özengge dewager qilip qoyma.

95.Urush-jidel, pitne-pasat bar yerdin özengni yiraq qil.

96.Pulsiz, pichaqsiz bixud yurme.

97.Özengni xarlimasliqqa intil.

98.Addiy saddi, kemter bolghaysen.

99.Kishi milidin tama qilma, aldingha ekelse qayturma, mal jughlimay xuda yolida serip qilghaysen.

100.Allahtin qorqush, Xelqqe insap qilish, chonglargha xizmet qilish, kéchiklerge shepqet qilish,  kembeghellerge  saxawet qilish,  dos-yarenlerge nesihet qilish, Jahil nadanlargha sukut qilish, ölimalrgha hörmet qilish bilen ömrungni ötkuz.

Maqalini Teyarlighuchi: Hebibulla Ablimit.

02.07.2015 Germany (München)

(Eskertish: bu 100 nesihet Un didardin ilindi)

Ay yultuzluq Kök Bayraq


Freddom For Uyghur People!

Pah kök Bayraq!

Bizning iptixarimiz, wijdanimiz, ghorurimiz  kök Bayraq!

Kök Bayraqqa bizning milliy, dinniy tuyghulirimiz mujessemlengen.

Kök Bayraq 1-qitim  1933-yili 11-ayning 12-küni Qeshqerde qurulghan Sherqiy Türkistan Islam Jumhurriyitining qurulush murasimida, ana diyar ezizane Qeshqerning köp-kök asminida, quyashning parlighan minglighan nürliri ichide jewlan qilghan idi. Shundin muqedem Ay-yulturluq kök Bayraq Uyghur millitining erkinligining, hörligining simwoligha aylinip, Uyghur millitining birdin-bir muqeddes bayriqi bolup qalghan.

Herqandaq milletning bayriqining renggi we uning ustige chushurulgen elementlarning menasi bolghinidek, bizning bayriqimizning renggining, uningdiki ay bilen yultuzningmu menasi bar.

Muqeddes bayriqimiz  hilal ay, yultuz we kök rengdin ibaret üch élémenttin terkip tapqan, tört chase shekildiki Bayraq. Bu üch élémentning hemmisi Uyghur millitining étik kélip chiqishi we dinni eqidiliri bilen zich mujessemlengen bir menagha ige.

Hilal ay bilen yultuz Uyghur millitining muqeddes itiqati bolghan Islam dinnigha simwol qilinghan. Kök reng bolsa Uyghur millitining milliy rohigha simwol qilinghan.

1.Hilal ayning menasi:

Hilal ayning musulmanlargha simwol qilinghanlighini hemmimiz bilimiz, biraq bu Hilal ay nime üchün simwol qilinghanlighi toghrisida köpinchimizning melumati yoq.

Tolun ayning qarangghuluqni toluq yorutidighanlighini bilip turup, nime üchün qarangghuluqta az yoruqluq beridighan, Oghaq shekildiki Hilal ayni simwol qilghan? Mana bular bizni bir az oylanduridighan mesiller. Uning üchün biz Hilal ayning heqiqi manasini toluq mahiyiti bilen bilishimizge toghra kélidu. Eger Ayning shekil jehettiki menasige ehmiyet bergen bolsa tolun ayni simwol qilip alghan  bolatti, lékin shekil muhim bolmay belki bu yerde isim jehettiki menasige ehmiyet birilgen. Bu seweptin élip éytqanda Allahning ismining arepche yézilishidin alghan.  Allahning  الله  yézilishi bilen Hilal هلال       ning ýezilishidiki herifler oxshash.

Hilalning bolsa bir”He”, bir “Lam”, bir “Elif”, yene bir “Lam” din terkip tapqan yeni bir”He” heripi, bir ”Elif” heripi we ikki “Lam” heripidin tuzulgen. Allahning ismimu oxshash erepchidiki bir ”Elif”, Ikki “Lam” we bir “He” din tuzulgen. Her ikki isimdiki herifler oxshash bolup, Allah sözide ishletken herifler bilen Hilal sözide ishletken herifler opmu-oxshash. Bayraqning ustige Allahning suritini sézish esla mumkin emes, undaqta Allah  sözini yazghandin téximu obrazliq qilip, Hilal ayning  suritini chushurush nahayitimu eqilge muwapiq bolidu. Uning üchünmu mutepekkurlirimiz hilal ayni islamdiki imanning simwoli qilghan yeni Allahning birligige, Allahqa bolghan cheksiz itiqatigha simwol qilghan.

2.Yultuz.

Hilal ayning qoynida yatqan Yultuz bolsa söyumluk Perghember efendimiz Muhemmed(s.a.v) simwol qilinghan.

Yeni yultuz bolsa Erepchidiki Muhemmedning   yézilishidin kelgen.

Söyumluk Peyghembirimiz Muhemmed (s.a.v) ning erepche yézilishida birinji herif “mim” ning béshi,  “ha” herifning jeyniki, ikkinji “mim” herifining qayrilghan yéri , “dal” herifining asti we usti qanatliri besh(5) tal chékitni meydangha kelturidu, bu yézilish top-toghra bir yultuz shekilni hasil qilidu.

Hilal (Allah) ning itiqadi bolsa yultuz (Peyghember) arqiliq meydangha kelturilidu. Bu menidin Hilal imanning (La ilahe illallah) simwol qilinghan,  Yultuz bolsa  söyumluk Peyghember efendimiz Muhemmed(s.a.v)  arqiliq emelleshken   islamning 5 shertige simwol qilinghan.

Bayraqtiki ay bilen yultuz muqeddes dinimiz Islamgha simwol qilinghan. Uyghur millitini özining muqeddes bayriqi arqiliq Islam dinigha bolghan cheksiz itiqadini, sadaqitini namayen qilgan. Chünki islam dini shundaq bir ulugh dinki, insanlar bu dunyagha apiride bolghandin bashlap, ulugh Allah islam dinning insanlar itiqad qilidighan din ikenligini muqeddes kitaplar we peyghemberlerning wastisi arqiliq insanlargha bildurgen.

Ulugha Allah biz insanlargha eng axirqi chushurgen muqeddes kitap  Kur´an kerim bolsa    islamni heqiqi menada ügunelaydighan birdin-bir kitaptur.

Eng axirqi Peyghem Muhemmed((s.a.v) (570-632) bolsa Kur´an kerim wehi arqiliq bildurulgen we uninggha eng toghra shekilde uyghan we insanlargha güzel exlaq weish –izliri bilen ulge bolghan bir Peyghemberdur.

“Ih Muhemmed! Sanga wehi qilinghan Kur´angha ching ésilghin, sen heqiqeten toghra yolda sen. Kur´an sanga we séning qewmingge ulugh shereptur, séler kelguside(bu toghrisida) soraq qilinsiler” (Zuhruf süresi. 43-44-ayet)

“Ih Muhemmed! Séni pütün eqli jahan üchün peqet rehmet qilipla  ewettuq”

(Enbiya süresi. 21-ayet)

“ Nahayiti shepqetlik méhriban Allahning ismi bilen bashlaymen. Yaratqan Perwerdigaringning ismi bilen oqughin. U insanni lexte qandin yaratti. Sen oqughin. Pewerdigaring insangha qelem bilen yézishni ügetken, bilmigen nersilerni bildurgen eng keremlik zattur.“ (Eleq süresi. 1-5-ayet).

…………..

Bu ayetlerdin shuni körimizki :

Isalam dini muhebet we téchliqqa tolghan dindur.

Isalam dinida sen´et we bilim asastur.

Isalam dinida er-ayal barawer asasda bir-biri bilen muhembetlik baghlanghandur.

Isalam dini Insan heq-hoquqi we demokratiyeni asas qilghan dindur.

Islam dini chongqur tepekkur  we yitilgen eqil bilen herket qilidighan dindur.

Shuning üchün uyghur milliti öz bayriqigha bu ulugh dinning simwoli bolghan Ay yultuzni chushurgen.

3.Kök reng.

Bayriqimizning renggining kök reng bolushi bolsa uyghur millitining iptidai itiqatti we folklor adetliri bilen munasiwetlik bolup, uyghurlar bashqa orta asya xeliqlirigr oxshash qedimqi zamanlarda kök asmanning renggini alemlerning yaratquchisining supitini bildurdighan simwolluq rengge aylanghan. Shunga uyghurlarda kök reng muqedesligi kilip chiqqan.

Oghuzxan dastanlirida bolsa  Oghuzxan tughulghanda yuz-közining köp-kök bolushi, Oghuzxan eskerlirini bir kök yayliq, kök tukluk, erkek börining yol bashlap mangidighanlighi riwayet qilinidu.

Shunga bizning adetlirimizde kök reng bek muhim bolup, ta hazirghgiche Qumul rayonida saqlinip qilinghan qedimlighi küchluk bolghan “Kök meshrep”  bar bolup , meshrepte mundaq Nezmiler éytilidu:

Ul xudaning qudriti bilen,

Birla kökerdi shu kököm.

Shahi renglik, ghunche menglik,

Dermehel östi kökum.

Kök öchkini ölturup,

Cherwisini otqa qaqlisilla.

Kökni tutqan biz iduq,

Bizni untup qalmisla.

Kök reng bolsa  Uyghurlarning pütün örpe-adet we yurush-turush, öy-imaret qatarliq pütün medeniyetige sighip ketken bolup, bu arqiliq uyghurlar özide bahardek illiq, ésil pezilet, güldek güzel xuluq, edli-adalet, sherim-haya, ilim, ishchanliq, umluk-birliklik, dosluq-inaqliq, köyunush-méhri, dadilliq qatarliq serxil illetlerni öz rohida  hasil qilghan.

Bu del shu kök reng muqedesligige baghlinidu. Shuning üchün Uyghurlar kök rengni özining  milli iptixar tuyghusining  simwoli qilghan.

Nihayet kök Bayraqning chichiwatqan ghuwa nürliri  qelbimizning pinhan yerlirige yoshurunghan qan daghlirini yorutup,  rohinimizni tirildurwatidu. Térilish bolsa insan rohi ata qilghan gherezlik imtihandur. Bu rohning tirilishi ana wetendin uzaq ayrilghan bizdek insanlargha, hayatimizning mewjutlughidur, millitimizning ghoruridur.

Kök bayraqning yash ewlatlarning qollirida leppildigen sadasi herbir Uyghurda oyghunush tuyghusini hasil qiliwatidu. Bu oyghunush öz-özide oylinish tuyghusi, ensiresh tuyghusi hasil qilidu, bu  bolsa öz hayatida ezeldin hés qilip baqmighan boshluqlargha qayta nezer sélishni kelturp chiqiridu.

Hazirqi  milletning ustige kelgen tiragidiyelik halaket yene öz nöwitide insanning qimmitini, hayatning cheksiz qedirligini his qilduridu. Millet mundaq  halaketning zerbiside rohi jehettin yene bir qitim chöchup oyghunup, özidin yoshurun küchning cheksiz nürini qézip chiqidu. Kök Börining   seltenetlik izlirini eslep, Tarixtiki ghayet zor meniwi étiqati we ishenchilirining sirliq qesirlirini özining toxtawsiz qedemliri bilen yene bir bisishqa umutlenduridu.

Aotori: Kurshat

12.07.2015 Germany(München)

UN Human Rights chief urges China protect Uighurs deported from Thailand


The United Nations has announced fears for the more than 100 Uighur deported by Thailand to China, calling on Beijing Friday to ensure their safety.
UN Human Rights chief urges China protect Uighurs deported from Thailand
UN High Commissioner for Human Rights Rupert Colville said in a press conference at the UN in Geneva that it was “gravely concerned” by the deportation of 109 people — “including some 20 women” — by the Thai authorities.

“We call on the Chinese authorities to ensure that those extradited are treated in full conformity with the country’s human rights,” Colville said.

The 109 Uighur were part of a group of around 350 who had been detained at various immigration detention facilities across Thailand since March 2014.

Collville said that they were apprehended while trying to get to Turkey.

“Despite Turkey’s reported willingness to admit them to its territory, only 172 of the 350 were eventually allowed to go to Turkey in late June,” he said.

He added that some 60 others remain in detention in Thailand, and urged authorities to ensure their protection.

Collville asked there be no further deportation of individuals – “including potential refugees and asylum seekers” – to countries where they could face grave human rights violations “including torture.”

“We also urge Thailand to monitor the return of this group and to do all in its power to ensure that they are treated in line with international human rights standards.”

Uighur — who constitute around 45 percent of the population of Xinjiang – have accused China of carrying out repressive policies that restrain their religious, commercial and cultural activities.

July 10, 2015 | AA | Geneva

 http://world.bgnnews.com/un-human-rights-chief-urges-china-protect-uighurs-deported-from-thailand-haberi/7581
Tags :

Dewasiz Dertmen


Aotori:Dildar Eziz xanim

10406679_10207343747934195_6558533075116546095_n
Yürigim dert bilen tolghunar herdem,
Igisiz deritmendur uyghurum shu dem,
W’etensiz ,panasiz yuridu qangqip,
Herjayda jahanning dewasiz dertmen,
Bes yiter , uyghurum munglanmighin sen.
U deydu uyghurni “térorchidur” dep,
Bu deydu uyghurni “bolgünchidur”dep,
Uyghurgha tingildi xilmu xil bednam,
Atishar we yene “pantürkistur”dep,
Bes yiter , uyghurum munglanmighin sen.
.
Müshükmu chishlaydu qiynighansiri,
Yel topmu örleydu urulghansiri,
Mushtumlar tügüler téximu mehkem,
Zulum hem xorluqlar kücheygensiri
Bes yiter , uyghurum munglanmighin sen.
.
Ezizdur herkimge ana wetini,
Weten’ge telpüner pütün jan téni,
Wetenni sewepsiz kimmu terk etkey,
Kütkin sen uyghurum güzel etini,
Bes yiter , uyghurum munglanmighin sen.
Kichining zulmiti subhidin burun,
Pesilning zulmiti bahardin burun,
Dunyamu oyghandi bügün sen üchün ,
Dosliring hesrette bügün sen üchün ,
Tang atar uyghurum haman sen üchün!

10- iyul 2015 Washin’gton

Jahan Dewlitining Emparatori Chengizhanning Uyghurliqi Ispatlandi


1511778_10153674326024240_5920102051267633772_n

 

 

Men  tarixchi yüsüpjan yasinnning«chinggizxan mongghulmu yaki türkmu?» digen maqalisini  körüp Heyran  qaldim. Shundaqla mehmud kashgheri , yüsüp xas hajip ,  elshir nawa’i  qatarliq birqisim  Alimlirimizni  beziler asassiz bizning dewelghinideklam  «yüzsiz »bir ishmiki dep dergumanda bolghan Halda  bu maqalini oqup chiqtim.  Emiliyette hazir mongghullardin tartip hemme xelq chinggizxanni Mongghul dep qaraydu. Shunga men bu maqalini oqup chiqqandin kiyin heqiqeten chinggizxanning türk Ikenlikige qayil boldum. Shundaqla chinggizxanni türk diyishning emili pakitliq tarixning yeküni Ikenliki , hergizmu chinggizxan meshhur padishah bolghachqa talishp türk dewalghan yalghan söz Emeslikini his qildim. Hemde bumaqalining aptori yüsüpjan yasin’gha bolghan hörmitim hessilep Ashti.  Heqiqet üchün japaliq izden’gen yüsüpjan yasin’gha allahning rehmetliri yaqqay!…..Emiliyettmu qaraydighan bolsaq: (1) chigizxanning ismimu uyghurche «tömürchin»dep qoyuptu.  (2)

Chinggizxan bash kötürgendin kiyin türklerni bolupmu uyghurlarni hakimiyitide köprek ishlitiptu.(3)

– «herqandaq shey’i öz eksige qaytidu »diyilginidek chinggizxanning uyghurlarni bashquriwatqan

Ewlatliri asanlam uyghurliship kitiptu. (4)molla musa sayramining «tarixi hemidi»digen esiride,

Hem «chinggizname»yaki «qeshqer tarixi»digen esiride  chinggizxanning qebilisi bolghan qiyan ,

Merkit qebililirining oghuz xanning neslidin ikenliki yeni türk ikenliki bayan qilin’ghan. (5)

Tarixi melumatlarda chinggizxan qebilisi bolghan qiyat qebilisining antiropologiyilik alahidiliki

We qan terkibide mongghullardin perqliq xususiyetning barliqi qeyit qiln’ghan yeni qiyat qebilisining Kishiliri közi kök, renggi aqsériq, yüzi uzunchaqraq tiptiki kishiler ikenliki, kök türklermu Közi kök, renggi aqsériq, yüzi uzunchaqraq kishiler bolghachqa, gherbiy kök türüklerdin sherqqe Kelgenlerni bashqa türkiy xelqler anche yaqturup ketmigenliki bayan qilin’ghan.shundaqla  bartolidning «islam qamusi» gha yazghan «chinggizxan» dégen maqaliside: «büyük xanning (chinggizxanning) Hayatining kéyinki 10 yilidiki sirtqi körünüshke da’ir junggoluq ming xong we iranliq tarixchi Juzjani wastisi bilen bezi melumatlarda diyilishiche «chinggizxan uzun boy, keng alqini we uzun Saqili bilen irqdashliridin perqlinip turatti » bolupmu tarixchi juzjanimu  chinggizxanning  chong Gewdilik we kök közlük ikenlikini bayan qilghan  . Démek , qiyat qebilisining ten tüzülüshide Mongghul irqigha, jümlidin sériq tenlik kishilerge xas belge yoq idi. Ularda ottura asiya türk-Turan tipining alahidiliki gewdilik idi.  Digendek bayanlar bar.

(6)e .zeki welid toghanning «omumi türk tarixigha kirish» dgen esiride   chinggizxanning  türk

Tilini mongghul tili bilen teng orunda qollinip kelgenliki   chinggizxanning özini türk dep

Qarighanliqi alahide diqqetni tartidu.  Mesilen ; Chinggizxan gherbke yürüsh qilghanda, hazirqi

Afghanistanda özini ziyaret qilghan kadi wahideddin fushanji dégen bir musulmandin: «siler

Peyghembirimiz muhemmed hemme nersini aldin béletti deysiler, undaqta u mining otturgha chiqishim Heqqide néme dégen ?» dep sorighan. Fushanji chinggizxan’gha muhemmed peyghemberning «türkler Silerge chéqilmighuche, silermu ulargha yéqinlashmanglar»  dégen sözini éytqanda, chinggizxan bu Sözning   nahayiti aqilane söz ikenlikini körsetken. Hemde öziningmu del türk  ikenlikini bayan Qilghan.   Artuq sözlimey ,qalghan pakitlarni töwendiki maqalini oqup his qilghaysiler.!

 

Chinggizxan mongghulmu yaki türkmu?

Yüsüpjan yasin Chinggizxan tilgha élinsila u miladiye 13- esirde barliqqa kelgen büyük mongghul impériyisining Qurghuchisi, mongghul millitining ulugh siyasi’oni, herbiy serdari we meripet tarqatquchisi dep Teriplinidu. Démisimu hemmige melumki, eqil-parasetke tolghan, batur, shija’etlik, yéngilmes Chinggizxan eyni dewrde tashqi mongghuliye teweside yashaydighan herqaysi mongghul we türkiy Qebililerning herbiy küchige tayinip, dunya tarixigha nahayiti zor tesir körsetken büyük mongghul Impériyisini wujudqa keltürüp, mongghul millitini dunyaning siyasi sehnisige élip chiqti.

Chinggizxan mongghul millitini iptida’iy jem’iyet basquchidin birdinla féodalizim jem’iyet qoynigha

Bashlap kirdi. Ularning yoligha pen-medeniyetning nurluq mesh’elni yaqti biz mana shu chinggizxan we Uning qebilisi qiyatlargha munasiwetlik her xil tarixiy menbeler, itnugrafik – antiropologiyilik Melumatlar, til pakitliri we epsane-riwayetlerni inchikilep tetqiq qilidighan bolsaq

Chinggizxanning sap mongghul qebilisidin emes, türkiy qebililerning biridin kélip chiqqan

Tarixiy shexs ikenlikini tonup yétimiz. Ilgirimu bezi sherqshunaslar we türkologlar bu heqte

Özlirining qarashlirini otturigha quyup ötken idi.

 

Chinggizxanning miladiye 1155-1227- yillarda yashighanliqi hemmige melum. Tarixiy menbelerde

Körsitilishiche, chinggizxanning anisi türkiy qebililerning biri bolghan merkitlerdin kélip

Chiqqan idi. Miladiye 12- esirning otturilirida tashqi mongghuliyediki mongghul we türkiy qebililer

Arisida urush yüz biridu. Mushundaq chaghda qiyat qebilisining aqsaqili yesügey ba’atur (batur)

Merkitlerdin xu’alun ujin (ögelun eke) dégen bir qizni bulap qachqan. Chinggizxan mana shu

Xu’alun ujindin tughulghan idi. Bu ishning intiqamini élish üchün, mekitler 10 yildin kiyin

Miladiye 1164- yili yesügey ba’aturni zeherlep öltürgen. Yesügey ba’atur bu ayaldin timochin,

Xasar, xa’ichun, temulin dégen töt oghul we temuge dégen bir qiz perzent körgen[1]. Yesügey

Ba’aturning chong oghli timochin miladiye 1206- yili herqaysi mongghul qebililirini birlikke keltürüp

Xanliq textke chiqqan hem özini «chinggizxan» dep atighan. «chinggizxan» dégen sözning

Menisi toghrisida chinggizxan bilen bir dewrde yashighan ming xong uni xenzuche 天子 (kökning

Oghli) dégen menide chüshendürse, iran tarixchisi reshididin «chinggiz» sözini mongghul tilidiki

«küch, qudretlik» dégen menidiki «chink» sözining köplik shekli ikenlikini bayan qilidu.

Rus sherqshunas w.w. Bartold «chinggizxan» dégen isimni diniy chüshenchiler bilen munasiwetlik

Dep qarighan. . 

 

Miladiye 13- esirning deslepki yérimida junggodin taki adri’atik déngizigha qeder yürüsh qilip, bu

Jaylardiki herqaysi ellerni qattiq wehimige salghan mongghullar bu dewrge a’it junggo , islam

Elliri, rus we gherbiy yawropa menbeliride birdek halda «tatar» dep atalghan idi. «tatar» dégen nam Eng deslep «orxun-yénsey menggü tashliri» da körülidu . Kök türk we orxun uyghurliridin kiyin

Bu nam mongghuliyediki mongghul we türk qewmlirige qaritilghan idi[2]. «orxun-yénsey menggü

Tashliri» da «toqquz tatar» we «ottuz tatar» dégen qewmler tilgha élinidu. Bu namlarning mongghullargha a’it Ikenliki heqqidiki w. Tomsin teripidin otturigha qoyulghan qarashni bartold we bashqa tarixchilarmu Qobul qilghan idi. Shuning bilen «tatar» namigha munasiwetlik tetqiqatlarning hemmisi mushu nuqtini Chöridigen halda élip bérildi[3]. Lékin tetqiqatlarning dawamliq chongqurlishishigha egiship, bu Ikki guruppa tatarlar toghrisidiki közqarashlarda özgirish boldi. «ottuz tatarlar» abidide mongghul Tilida sözlishidighan qitanlar bilen bir qatarda bayan qilin’ghachqa, «islam qamusi» ning «tatar» Maddisini yazghan ataqliq türk alimi b.ögel «ottuz tatar» larning bügünki mongghuliyidiki mongghullar Bilen bir ikenlikining nahayiti chong éhtimalliq ichide ikenlikini bayan qilidu. «toqquz tatar» Dégen nam «bayanchur qaghan menggü téshi» da uchraydu. Bu abidide miladiye 747- yilidin kiyin Uyghurlarning «toqquz tatar» lar bilen urushqilghanliqi yézilghan. Uyghur xanliqi yimirilgendin kiyin, «toqquz tatar» lar alashen dalisida qaytidin otturgha chiqti. Alashen dalasi gensu ölkisidin

Shimaldiki gobi chölige qeder sozulghan dalini körsitidu.

 

Xenzuche menbelerde miladiye 842- yilidin kiyin tatarlar tilgha élinishqa bashlaydu. Kiyin chinggizxan Dewride yézilghan junggo menbeliride tatarlar «aq tatar», «qara tatar» we «yat tatar» dep üchke bölünüp Bayan qilinidu. Bu üch xil atalghu üch guruppa tatarlarning itning kélip chiqish, til, medeniyet we Bashqa jehetlerde bir-biridin zor derijide perqlinidighanliqigha qarap éytilghanliqi tarixshunaslar Teripidin étirap qilinmaqta. Aq tatarlarning mongghul bolmastin türk ikenliki melum bolmaqta. Alashen Dalisidiki aq tatarlarning toqquz qebilidin teshkil qilin’ghanliqi junggo menbeliridin orun alghan.

Bu toqquz qebilining «orxun-yénsey menggü téshi» da uchraydighan toqquz tatarlar ikenliki toghrisida Toxtilip ötüldi. Bu toqquz qebile namining türkiychige yéqin ikenlikimu békitildi . Qara tatarlar Onun, kirolin deryasi buyida yashaytti. Bu nam astida atalghan qebililerning köpchiliki mongghul bolush Bilen birge héchbolmighanda toqquz qebilining mongghul menbelik emeslikini békiteleymiz[4]. Mongghul En’enisi boyiche «orman kishiliri» dep atalghan yat tatarlar bügünki mongghuliyining shimaliy qismi, Bayqal köli buyida yashaytti. Reshididinning esiride bular toghrisida yeni tatar, durben, saljiyut, Qataqin qatarliqlarning tiligha a’it bérilgen melumatlar mongghulche idi[5]. Eyni dewrde «tatar» Atalghusi téximu keng menide ishiltildi. Mongghul impériyisi teweside bolsun yaki bolmisun, Osmanili türkliridin bashqa asiyadiki barliq türkiy milletlermu «tatar» dep atalghan idi.

Kéyinki chaghlarda yawropaliqlar we ruslar peqet rusiye tewesidiki türkiy milletlerni «tatar» dep

Atidi. «mongghul» dégen namgha kelsek, eng deslep «kona tangname. Shimali dilar tezkirisi» de: «shiwéy Mongghulliri» dégen qebile körülidu. Shiwéy mongghulliri deslepte sherq shimaldiki irguna Deryasining töwenki éqin boylirida, chong hinggan taghlirining shimali étekliride owchiliq bilen Shughullinatti. Song, lyaw we jin sulaliri mezgilidiki xenzuche menbelerde ular 萌骨萌古子

盲骨蒙古里萌古斯萌古檬骨 digen xetler bilen ipade qilin’ghan.

Miladiye 9- esirdin 11- esirgiche bolghan shiwéy mongghullirining bir qismi gherbke köchüp, onin,

Kirolin we tughla deryalirining yuqiri éqin boylirigha kélip makanlashti[6]. Bular junggo menbeliride «qara Tatar» dep atalghan idi. Islam menbeliride «moghul» yaki «moghul» dégen shekilde uchraydighan «Mongghul» namining sulale yaki dölet nami süpitide qollinilishi chinggizxan dewrige, millet nami Süpitining qollinilishi bolsa xélila kéyinki dewrge a’it idi[7].

«yüen sulalisining yéngi tarixi» we «jami’uttewarix» qatarliq kitablarda chinggizxan qiyat

Qebilisining börtechine uruqidin kélip chiqqan déyilidu . Chinggizxanni orxun deryasi buyida

Ziyaret qilghan jenubiy song sulalisi elchisi pen duya qiyat qebilisini qara tatarlar ittipaqigha daxil

Qilip körsetken. Jenubiy song sulalisining yene bir elchisi chyaw xong qiyat qebilisini kök

Türüklerning shato (sart) qebilisige mensup ikenlikini yazghan[8]. Mongghuliyede qitanlar hökümranliq

Qilghan mezgillerde (miladiye 916-1125- yillar) 18 ge yéqin qebilining yashighanliqi junggo

Menbeliride tilgha élin’ghan. Bu qebililerdin oyrat (uyur- uyghur sözining köplik shekli), qiyat yaki

Qayat (qay we qaya sözining köplük shekli), qangli’ut (qangli sözining köplük shekli), baya’ut (bayat

Sözining köplük shekli) qatarliqlar esli türkiy xelq idi. Ular chinggizxan dewridimu özining türk

Milliy en’enisini yoqatmighan idi[9].«yuen sulalisining yéngi tarixi» da xatirilen’gen qara tatar

Qebililiri ichide toqquz qebilining étnik menbesining türk ikenliki melum. Bu toqquz qebilining

Ismi reshididin sanap ötken toqquz qebilining ismigha uyghun kélidu . Bu toqquz qebile «qara»

Dégen nam bilen miladiye 10- esirde shato (sart) we chomul qebililiri bilen birlikte lopnur bilen

Gensu arisida yashaydighan küchlük bir guruppa xelq süpitide arxé’ologiyilik qézishlarda qolgha

Chüshken xoten wesiqiliride zikri qilin’ghan[10]. Reshididinning esiride körsitilgen toqquz

Qebile bolsa urungqay, qiyat, qongghirat, sulduz, igrech, usun (ushun), baya’ut, nukuz, we kinggüt

Qatarliqlardin ibaret bolup , bu namlar sap türkche idi. Ataqliq alim e. Zeki welidi toghan bu

Qebililerning namining itmologiyisini izahlighanda «urungqay» qedimki türkiy tildiki «aq»

Dégen menidiki «urung, yurung» sözi bilen yasalghan nam bolup , menisi «aq qay» dégenlik

Bulatti deydu. U «qiyat» dégen namni «urungqay» dégen namgha sélishturma qilip, «qiyat» yaki «

Qayat» bolsa «qay» we «qaya» sözining köplük shekli, yeni «qay» – «qara qiyat» = «qara qay» dep

Chüshendürgen. Katip jelebimu «qiy», «qay», «qiyat» isimliri bir qebilining her xil namliri

Ikenlikini körsitip ötken[11]. Bu yerde shunimu tilgha élip utush kérekki kök türk xanliqi

Dewride (miladiye 535-745 – yillar) gherbiy türklerge tewe halda yashighan. Kök türk xanliqi

Aghdurulghandin kiyin, ottura we gherbiy asiyada qudretlik bir siyasi küch süpitide otturgha chiqqan Oghuzlarning ichide qay we qayat dégen qebililer bar idi. Bu ikki qebile bilen yuqirida déyilgen Qiyat we baya’ot qebililiri arisida belgilik bir étnik baghlinishning bar yaki yoqluqini tetqiq

Qilip béqishqa erziydu. Qay (qiyat) qebilisi türklerning eng yiraq sherqtiki bir tarmiqi süpitide

El bironining esiride zikri qilin’ghan. «qay» yaki «qey» namini bérizinning mongghulchidiki «hawa»

Dégen menini bildüridighan «qey» dégen söz bilen birleshtürgen köz qarashning xata ikenliki

Xéli burunla e. Zeki welidi toghan teripidin otturgha qoyulghan[12]. Shatu (sart), qiyat we qara

Tatarlarning munasiwiti mesilisige kelsek, chinggizxanning ejdadliri shato (sart) qebilisidin

Idi. Shatolar bolsa qay (qiyat, qara qiyat = qara qay, urungqay – aq qay) we usun qebilisidin

Terkib tapqan idi. Shatolar kiyin qara tatarlar ittipaqigha daxil bolghan idi. Bu yerde tilgha élin’ghan Usunlar miladiyening aldi- keynidin biri melum bolup kelgen we kiyin gherbiy türklerning bir Qebilisi süpitide tonulghan usunlar idi[13]. Shatolar heqqidiki melumatlar fransuz alimi chawannis Teripidin uchuq purutup bérilgen hemde ularning eslide gherbiy türklerge tewe chumukyanlarning bir Tarmiqi ikenliki junggo menbelirige köre ispatlan’ghan. Rus xenzushunasliridin y.a..zuyif junggo Tarixida ayrim orun igiligen shatolarning «shato» (沙陀) dégen namining «sodiger» dégen Menini bildürüdighanliqini otturgha qoyghan[14]. Wasliyifmu «shato» dégen namning hindiche «sodiger» Dégen menidiki «sart» sözining xenzuche terjimisi ikenlikini algha sürgen. «sart» dégen Bu nam mushu menide «qutadghu bilig» te uchrighan’gha oxshash, «türkiy tillar diwani» dimu tilgha élin’ghan Idi. Radilof teripidin neshir qilin’ghan «saddxarma pondarika» ning uyghurche terjimiside Sanskritche (qedimki hindiche) «sodiger, karwan béshi» dégen menidiki «sartxawaxa» yaki «Sartxalarxa» sözi tilgha élinish bilen birge «sartpanu» sözimu uchraydu. Bu söz «sodigerler béshi» Meniside izahlan’ghan. Shunglashqa radilof türkiy tildiki «sart» dégen namning hindi tilidin qobul Qilin’ghan söz ikenlikini otturgha qoyghan[15]. Bu qarashni bartolid we e.zeki welidi toghan qatarliq Dangliq alimlarmu qobul qilghan. Shundaq bulishigha qarimay öz diyarimizda beziler «沙陀» dégen Xetke qarapla uni «chöl türkliri» dep istémal qiliwaldi. Yene bezi chala tarixchilar «shato» sözini «sart» dep atashni rawa körmey, uni uyghur tili nuqtisidin chüshinishke orunup , zormu-zor halda «Élip – satarlar» meniside istémal qilip, «sartlar» dep atashqa tereddut qilmaqta. Bu téxi Metbe’ede ashkara terghib qilinmighan bulung-puchqaqlarda éqip yürgen exmiqane qarash.

Shuni bilish kérekki , türkiy tilda héchqachan «sodiger» yaki «sart» sözining ornigha «satar»

Dégen söz ishlitilgen emes. Chumukyanlarning soda-tijaret ishliri bilen meshghul bolghanliqigha

Da’ir emili pakitlar öz waqtida bartolidningmu diqqitini tartqan. Shato-sartlar kök türk xanliqi dewride Bariköl etraplirida yashaytti. Sherq uyghurlar gherbke köchüp, ularning köp qismi shinjanggha Yerleshken chaghda, shinjangning sherq jenub qismini tibetler bésiwalghan (miladiye 670- 861- Yillar) idi. Shato-sartlar tibetler bilen ep ötelmidi. Shuning bilen ular miladiye 808- yili tang Sulalisining himayisige ötüp , ordusning shimali we lyangjuning sherq shimaliy qismigha kélip

Makanlashti hem miladiye 878- yiligha qeder bu jaylarda yérim musteqil halda höküm sürdi. Tang sulalisi Aghdurulghandin kiyin shato-sartlar shimaliy junggoda ilgiri- kiyin bolup kéyinki jin sulalisi (

Miladiye 926- 907- yillar), kéyinki tang sulalisi (miladiye 923- 936- yillar), kéyinki chin

Sulalisi (miladiye 936- 946- yillar), kéyinki xen sulalisi (miladiye 947- 950- yillar) we shimaliy

Lyang sulalisi (miladiye 951- 979- yillar) qatarliq döletlerni qurdi. Shimaliy junggoda pa’aliyette

Bolghan bu shatolarning bir qismi yene junggo menbeliride «aq tatar» depmu ataldi. Shato-sartlar gensuni Qolgha kirgüzüsh üchün gahida uyghurlar bilen, gahida tangghutlar bilen soqushup turghan. Miladiye 11- Esirning bashlirida shato-sartlar tangghutlar bilen bolghan urush netijiside shimali junggodin Mongghuliyining sherq shimaligha qarap köchkenliki melum bolmaqta. Bu weqe mongghul impériyisi Qurulushtin 200 yil burun bolghan. Shu waqitta shato-satlarning köpchiliki kiyinche mongghul tili dep Atalghan shiwéy tilini qobul qilghan[16]. Qalghanliri yenila türkiy tilda sözlishiwergen. Chinggizxanning 9- bowisi buzenjar dep atilatti. Uyghurlarda bu isim « z» tawushining « d» gha Özgirishidek til alahidiliki netijiside budunjur déyilgen. «xenname» dastanida buzenjarning tili Mongghulche emesliki, mongghulchidin perqlinip turidighan ayrim bir til bolush süpiti bilen «zebani Buzenjari» déyilidighanliqini xatirilen’gen. Bu uning tili türk tili dégenlik bulatti. Buzenjarning Ewladliri bu tilni qanchilik qollan’ghanliqi melum emes[17]. Lékin chinggizxanning sözlishidighan Tilining türkche bilen mongghulche ikenlikige a’it juweynining esiride xatirilen’gen we buningdin Élinip reshididin we juzjanining esirige kirgüzülgen pakitlar juweyni esirining lahornusxisigha Asasen «islam tetqiqati instituti zhurnili » ning 1960- yil 2- san, 266 – bétide bérilgen[18].

Démek, qiyat qebilisini öz ichige alghan shato-sartlar mongghuliyige köchüp bérip, qara tatarlar

Ittipaqigha daxil bolup , mongghul tilini qobul qilishqa bashlighan bolsimu, lékin ularning türk tilinimu Untup ketmestin, mongghul tili bilen teng orunda qollinip kelgenliki chinggizxanning özidin

Melum. Chinggizxanning özini türk dep qarighanliqi alahide diqqetni tartidu. Chinggizxan gherbke

Yürüsh qilghanda, hazirqi afghanistanda özini ziyaret qilghan kadi wahideddin fushanji dégen bir

Musulmandin: «siler peyghembirimiz muhemmed hemme nersini aldin béletti deysiler, undaqta u

Mining otturgha chiqishim heqqide néme dégen ?» dep sorighan. Fushanji chinggizxan’gha muhemmed Peyghemberning «türkler silerge chéqilmighuche, silermu ulargha yéqinlashmanglar» dégen sözini éytqanda, Chinggizxan bu sözning nahayiti nahayiti aqilane söz ikenlikini körsetken. Yeni u özini türk Dep qarighan[19]. Qumul bilen dunxuang arisida yashaydighan chumul qebilisining aqsaqili her waqit «jabghu» (yabghu) déyiletti. Ularning aqsaqilining «jabghu» (yabghu) dep atilishi junggo xanlirining aq Tatarlarning aqsaqilini «tigit quru», chinggizxanni «jabghut quru» dep atighanliqidin körülüp Turmaqta. Bu jehettin qarighanda, meyli aq tatarlar bolsun yaki qara tatarlar bolsun, ularning aq saqalliri Junggo xan sariyidiki kishilerning türkche «tigit quru» we «jabghut quru» dégen nam bilen Atishi nahayiti muhim bir mesilidur[20].

 

                     

 

Dest Turimen Yenela


Happy The Day Of Miraj
Maya An’gélo (amérika)

Méni tarixqa yézip qoy, meyli
Zeherxende, burmilan’ghan yalghanlar bilen,
Xalisang namimni bulghiwet rasachang – tozandek,
Ornumdin yene turimen.
Qopalliqim séni aramsiz qildimu?
Némge soliship, salpiyip qalding?
Chünki, méhmanxana öyümde étilip chiqiwatqan
Néfit quduqlirim bardek méngip kétimen.
Aylargha oxshash, quyashlargha oxshash,
Waqitning muqerrerliki bilen,
Bulaqtek étilip chiqiwatqan ümdlerdek,
Ornumdin yene turimen.
Méni xaniweyran halda körgüng barmidi?
Égilgen béshim, teslim bolghan közlirim bilen?
Köz- yashliridek saqighan mürilirim bilen.
Pighanliq yighilar ajizlatqan nimjanim bilen.
Zati ésilliqim nérwanggha tegdimu?
Könglüngge unchiwila élipmu ketme
Chünki men arqa hoylamdin
Altun kan qéziwalghandek külüp yürimen.
Méni sözliring bilen oqqa tut meyli,
Közliring bilen chaniwet meyli,
Öchlüküng bilen öltürgin meyli,
Hawadek, ornumdin yene turimen.
Naz- kereshmem aramingni qoymidimu?
Ikki yotam uchrashqan jayda,
Xuddi almaslirim bardek,
Ussul oynashlirim séni tang qaldurdimu?
Tarixning numusluq kepiliridin chiqip
Dest turimen
Azapqa yiltiz tartqan ötmüshimdin
Dest turimen
Qara déngizmen, oxchighan hem bipayan,
Küwejeymen, zoriyimen, wayim yimeymen.
Wehimilik kéchilerni arqamgha tashlap
Des turimen
Alemni tang qaldurup atidighan shu tangda
Dest turimen
Ejdatlirimning tewerükini kötürüp chiqimen.
Men qullarning ümidi we chüshimen.
Dest turimen
Dest turimen
Dest turimen.
*
In’glizchidin aypalta terjime qildi.

7 kollu şamdan ve 7 dallı Hayat Ağacı


11665538_916184735115138_6657747665863428907_n (1)

M.Ö. 3.yy. Hakasyadan bir Petroglif.

Tarihimizda 7 kutsaldir. Türklere ait hakasyadaki petroglifler. 7 kollu şamdan ve 7 dallı Hayat Ağacı’nı andıran insan vücutlu, 7 başlı figürler. 7 Kandilli Süreyya, yani Ülker Takımyıldızını İfade Eder. (+) simgesi Orion Takımyıldızının
sembolüdür. Türklerde Ay Menzilleri Ülker Takımyıldızı ile başlar. Güneşin Ülkerler ile örtüşmesi Hıdrellezi başlatır. Bazin, güneşe göre konumları (Hıdrellez ve Kasım) soğuk ve sıcak iki ana mevsimi belirleyen ÜLKER’i Türk Astronomisinin kadim bir figürü olarak görür.(Nuray Bilgili)