Tarix

11745749_864112996990683_1107521185920561936_n
Boyiche türlük sewebler tüpeyli oxshimighan jughrapiyelerde
Özige xas turmush usuli bilen yéngi tertip ornatqan türkler, islam dinini qobul qilghandin kéyin, top–top halda sherqtin gherbke köchüshke bashlidi. Köpchiliki oghuzlardin, bashqa qisimliri uyghur we qipchaqlardin teshkillen’gen türk qebililiri yétip kelgen jaylarda özining medeniyet we hayat pelsepelirini erkin dawamlashturushi we tebi’iy menbeler nuqtisidin téxmu bay rayonlargha baralishi üchün öz dölitini qurushqa éhtiyaji chüshti. Bu sewebtin, ottura sherqning köp qismini öz ichige alghan, xurasandin misirgha, irandin anadolughiche sozulghan keng térritoriyeni ichige alghan seljuqiylar impératorluqi mana mushundaq éhtiyajdin otturigha chiqti. Seljuqiylarning dölet qurushtiki meqsiti peqet yéngi térritoriyelerde özining bixeterlikini kapalet astigha élish weyaki yéngi zéminlarni pethi qilishla emes idi. Ular oxshash waqitta yene, bilim we sen’etke bergen ehmiyiti bilen izliri künimizgiche yétip kelgen minglarche yadikarliqlarni miras qaldurdi. Bir–biridin güzel binakarliq yadikarliqliri, tarixiy xatire sarayliri we sen’et yadikarliqliri seljuqiylar dölitining mirasi süpitide kéyinki ewladlargha amanet qilindi.
Sultan alp’arslan seljuqiylar dölitining ikkinchi sultani bolup, u türklerning anadolu rayonigha kirishini kapaletke ige qilghan muweppeqiyet qazan’ghan bir qomandan we qabiliyetlik dölet erbabi bolghanliqi üchün türk siyasiy hayatida intayin muhim orun’gha ige.
Sultan alp’arslan 1029–yili 20-yanwar tughulidu. U dadisi chaghri begning yénda terbiyelinidu we urush maharetlirini öginidu. U kichik waqtidila dadisi bilen birlikte urushqa qatnishishtin bashqa yene nurghunlighan urushlargha qatniship, qoshunning qomanliq wezipisini öz üstige alidu we zor ghelibilerni qolgha keltüridu. U deslepte xurasanning textige weli’ehdilikke teyinlinidu. Dadisi chaghri beg wapat bolghandin kéyin, 1060–yili uning ornigha olturup, xurasanning waliysi bolidu. Aridin texminen üch yil ötkendin kéyin, 1063–yili 7–dékabir seljuqiylar dölitining sultani taghisi tughrul beg alemdin ötkendin kéyin, seljuqiylar begliri teripidin murasim bilen textke chiqirilidu. U 1064– yili 27–aprél chong murasim ötküzüp sultanliqini resmiy élan qilidu. Elwette, uning bundaq qilalishi asan’gha chüshmeydu. Chünki, oghul perzenti bolmighan tughrul beg qérindishi chaghri begning oghulliridin biri bolghan sulaymanning textke chiqishini arzu qilghan idi. Bu sewebtin, iranning bügünki paytexti téhranning jenubigha jaylashqan rey shehiride sulayman sultan dep élan qilinidu. Emma, alp’arslan we xandanliqning bashqa muhim erbabliri sulaymanning sultanliqini étirap qilmaydu. Eng axirida chong ixtilaptin kéyin, alp’arslan rey shehiride textke chiqishta muweppeqiyet qazinidu.
Sultan alp’arslan textke chiqipla birinchi bolup, taghisi tughrul begning wezirlikini qilghan amidülmülkni wezipisidin élip tashlap, ornigha nizamülmülkni özige wezir qilip teyinleydu. Arqidin döletning oxshimighan jaylirida xandanliqning nesebidin kelgen kishilerning isyanlirini basturup, hem sherqte hem gherbte tengla urush bashlaydu. U bir tereptin bügünki giruziyeni pethi qilsa, yene bir tereptin amu deryasidin ötüp rayondiki xanliqlar bilen kélishim tüzidu.
Isyanlarni basturup, kélishim tüzgen halda dölet térritoriyesini kéngeytken alp’arslan eng chong reqibi bolghan wizantiye impériyesini yéqindin közitip kéliwatatti. Bezi seljuqiylar beglirining anadolugha kirip chong zeperlerni qazinishigha qarshi wizantiye impériyesi romanos diyogénés zor qoshun bashlap seljuqiylar dölitige qarshi atlinidu we malatyada türk qoshunlirining éghir zerbisige uchrap keynige chékinishke mejbur bolidu. Alp’arslan 1070– yili ezebeyjanni pethi qilidu. Arqidin wan kölining shimalidin ötüp malazgirtqa kélidu. U urfani qorshawgha alidu we 1071–yili qoshunini helebke toplap misirgha yürüsh qilishni qarar qilidu. Bu xewerdin waqip bolghan wizantiye impératori seljuqiylargha qarshi hujum teyyarliqini pütküzidu. Wizantiye qoshunliri rum’elide yashaydighan türklernimu özige qoshup, 1071–yili 13–mart texminen 200 ming esker bilen istanbuldin yolgha chiqidu we malazgirtqa yétip kélidu. Bu waqitta hujum xewiridin aldin xewer tapqan alp’arslan misirgha yürüsh qilishtin waz kéchip, malazgirtqa qarap atlinidu. Sultan alp’arslan bétliske kelgende 10 ming eskerni ayrip ahlatqa ewetidu. Bu qoshun wizantiye qoshunliri bilen toqunushup qalidu. Buninggha ghezeplen’gen diyogénés malazgirt qel’esige hujum qilip nurghunlighan ademni öltüridu. Shundaq qilip, alp’arslan we diyogénés qoshunliri malazgirt oymanliqida uchrishidu. Alp’arslan urush bashlinishtin burun étidin chüshüp, du’a qilidu we eskerlirige tesirlik nutuq sözleydu. Alp’arslan san jehette özidin üstün bolghan wizantiye impériyesige qarshi qedimki türklerning hilal ay urush taktikisini qollinidu we zor ghelibini qolgha keltüridu. Düshmen qoshunini tiripiren qilip, impérator romanos diyogénésni esir alidu. Sultan alp’arslan keng qorsaqliq bilen wizantiye impériyesi impératorining jénidin kéchidu we uni her yili olpan tapshurush sherti bilen qoyup béridu. Buning bilen u sherq we gherbning eng chong hökümdarliridin biri bolup, nami tarixqa yézilidu.
Sultan alp’arslan 1072–yili qaraxaniylarning bir qel’e qomandani teripidin öltürülidu. Tetqiqatlar netijiliride körsitilishiche, uning qebrisi mazari merw shehirige qaturulidu.
Menbe: okyan tori

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s