Milliy Heriket: Milliy Irade, Milliy Roh, Milliy Sapa we Milliy Inqilap Tejiribeleri!


Autori: Korash Atahan

18222664_1199477953512760_6645505147193292415_n

Xitaylarining millitimizge qaratqan érqiy, kultural we diniy qirghinchiliqining barghanche küchiyishige egiship, milliy heriket sépimizdimu ijabiy we selbiy hadisiler arqa-arqidin bash kötürüshke bashlidi. Milliy qarshiliq heriketlirining béshidala tinch shekilde xitay mustemlikisige qarishi élip bérilidighan namayishlar yer alidu.Namayishlar bir milletning hür we azat iradisi, eqil-parasiti, kolliktip sapasi we inqilap tejiribisi bilen munasiwetlik. Namyish, milliy irade, eqil, bilim we tejiribe heqqide mushu bir dewirde köp izdinishimiz milliy herkitimizning tereqqiyatigha paydiliq tesir körsütidu.!Hazir biz Xitaylar bilen bir édiologiylik urush halitide turiwatimiz! Xitay dewliti bizge qarshi dewlettin muash élip her kün sekkiz saet ishleydighan ademliri bilen bizge qarshi küresh qiliwatidu. Biz heqiqet biz terepte bolghanliqidin ibaret paydiliq pursettin paydilinip, düshmenni halsiritiwatimiz! Mushundaq halqiliq bir peyitte namyish, milliy irade, eqil, bilim we tejiribe qatarliqlar heqqide köprek toxtilishni milliy heriket teqezza qilidu!

Xitaylar bilen bolghan keskin ediologiye kürishi milliy herkitimizge bilimlik, qabiliyetlik we tejiribilik kadirlar qoshunini telep qiliwatqan mezgilde, bizde eqil, bilim we tejiribe israpchiliqi kiseldek yamrimaqta!Ziyalilar qoshuni, ölimalar qoshuni we siyasetchiler qoshunining qandaq bolishi shu milletning teqdirini belgüleydu! Millitimizning bugünki halgha chüshüp qélishida millitimizge wekillik qilidighan biz bashta sanighan kishiler topining bash tartip bolmaydighan mesuliyiti bar!

Milliy herkitimiz sebirchanliq bilen özini mukemmeleshtürüp mushundaq kétiwerse wetinimizdiki xitay mustemlikisi haman bir küni yiqilidu. Xitay anglaydighan tilda sözlesh üchün xelqimizning, xoshnilirimizning we xelqara jemiyetning qollishini qolgha keltürüsh inqilapning birinchi basquchidur!Birinchi basquchni besip ötüshte namayish bek muhim! Xitaylar bizning hür dunyadiki naraziliq herkitimizning namayish sheklide küchüyüp, pütün dunyani qaplap kétishini hergizmu xalimaydu! Namayish biz üchünmu, xitay üchünmu oxshashla nazuk nuqta! Bu nuqtigha téximu köp küch chiqirishimiz, namyishlirimizni resmiy bir mektep haligha keltürishimiz, bu mekteptin esker, dost we ittipaqdash terbiyelep chiqishimiz lazim! Namayish Mezlum Xeliqlerning Zulumgha Qarshi Teshkillinidighan, Öz-Ara Terbiyelinidighan we Yiteklinidighan Jenk Meydanidur! Bundaq iken namayishning toluq ghelbe qilishi üchün shuarlarning mezmunlarigha, qatnashquchilarning türige we sepning tertiwige kapaletlik qilishimiz lazim! Namayishqa özimiz yitekchilik qilalaydighan qabiliyetke ige bolmisaq qatnashquchilar namayish qilishtiki meqsidimizni özgertip, özlirining siyasiy we diniy meqsetlirige bizni süyistimal qiliwétidu! Namayish bizning bolghanliqi üchün öz ghayimizge paaliyetni uyghun shekilde teshkillishimiz, namyishni milliy herkitimizni téximu yaxshi bilishning mektiwiy qilishimiz, namayish arqiliq biz bashqilargha emes, bashqilarni özimizning sépige qoshuwélish üchün tirishchanliq körsütishimiz lazim! Rabbim bizni eqilliq, bilimlik we imanliq qilip yaratti. Özimizni, wetinimizni we nomusimizni qoghdiyalmisaq chong gunah qilghan bolimiz!Wetenni, milletni we nomusimizni qoghdash ishi eng chong ibadet bolup, öz milliy iradisige iman keltürgendin bashqa xuddi resmiy ibadet qilghandek semimiy, rastchil we ixlas bilen qilishni bizdin telep qilidu! Biz wetenni, milletni we nomusimzni qoghdap qalayli, deydikenmiz derijidin tashqiri eqilge, yeni üstün bolghan meniwiy eqilge ihtiyajliq bolimiz! Insanda Biologiyelik Köz We Eqliy Közning Bolishila Kupaye Qilmaydu! Muhimi Meniwiyet Közining Ötkür Nuridur!, Milliy Inqilaptiki Meghlubiyetler Milliy Ediologiyemiz Ayit Telim-Terbiyedeki Ajizliqimizni Körsütiwatidu.

Milliy inqilawimizni küchlendüreyli deydikenmiz, awal öz aldigha chuwalchaq heriket qiliwatqan küchlerni, xelqara weziyet, ichkiy amillar, tashqiy imkanlar we emeliy küchimiz hemde qabiliyitimizge qarap teshkillishimiz, ortaq bolghan ediologiye qurulishi berpa qilip, shu arqiliq milliy kürishimizni dawamlashturishimiz lazim! Inqilawimizning Bu Basquchi Édiologiyelik Küresh Basquchi Bolup, Bu Küresh Bilim,Tejiribe We Milliy Iradeni Yéqilghu Qilidu! Tépish Müshkül Bolghan Bir Nadir Iddiye, Öldi Dep Qaralghan Herqandaq Bir Milletnimu Shühbesiz Bashqidin Tirildüreleydu!

Milliy Inqilap Awal Özimizni, Düshminimizni We Dostlirimizni Tarix, Medeniyet we Siyasiy Jehettin Tonushni Aldinqi Shert Qilidu!Bu Heqtiki Deiwir Xususiyitige ige bilimlerni xelqimizge aqturup, teshkilatlinishimizni zamaniwiylashturush, milliy herkitimiznining süpitini yoquri kötürüsh we xelqimizni toghra yolgha yiteklesh intayin muhimdur! Milliy Heriketdiki Ziddiyetler Ademler Özi Qilalaydighan Ishni Qilmay, Hemme Ishqa Teng Chat Kériwalghanliqdin Tughuliwatidu!

Men Milliy Inqilap Sépide 30 Yildin Ayrtuq Tejiribige Ige, Tariximiz, Medeniyitimiz We Milliy Herikitimiz Heqqide Sistimiliq Terbiye Körgen Bir Adem.Bu yerde bir nersilerni dep jar seliwatqan bolsam uning bir asasi bar. Emma teshkilatlinishmizdiki bezi ajizliqlar, milliy heriket qoshunimizdiki bir qisim chuwalchaqliqlar we xelqimizning unversal ang sewiyesidiki nurghun cheklimilikler manga oxshaydighan ziyalilarning milliy dawadiki rolini passip orungha chüshürüp qoyiwatidu.

Pikirlirim Ejdatlirimizning Ghayisi, Milliy Iradimiz We Siyasiy Küresh Ghayimizni Asas Qilidu!Buni xelqimizge aqturush asan emes. Milliy heriket qoshunidiki yitekchi orunda turghan shexislerning bu heqtiki bilimi, tejribisi we iradisi saghlam bolmisa bir pütün xelq onggha ketiwatimen, dep oylap, solgha ketip qalidu!Biz tar yolgha tiqilip kiriwalmayli, hemmimiz öz ixtidarimizgha, kespimizge yarisha ish qilayli!Hazirqi inqilap diniy inqilap emes, medeniuyet inqilawi emes, sanaet inqilawi emes, nesli qurup ketish tehditige duch keliwatqan millitimizni qutuldurush inqilawining quralliq emes édiologiye basquchi!Biz Periqliq Binalarni Emes, Hemmemiz Birlikte Oxsahashla Bir Binani Séliwatimiz! Herqaysimiz Öz Kespimizning Mahiri Bolayli!Mimarlargha egisheyli, qalaymiqanchiliq we öz-ara ziddiyetlerge xatime bereyli!

Tarixqa, Bugünge We Kélichekke Uyghun Pikir Qilish Asan Emes! Uyghur Milliti Bizning Pikir Qilishtiki Yortqinimiz! Putimizni Xelqimizning Közige Qarap Uzitimiz! Allahqa ming shuküri teshkilatlirimizning sapasigha qarighanda xelqimizning aktipchanliqi yoquri. Namayishlargha toxtimay qatnishiwatqan güzel qerindashlargha aperin! Emma xeliq terbiylesh, teshkillesh, yitekleshke muhtaj! Bu Xizmet köp küch telep qilidu! Xeliq toxtimay terbiyelengende, teshkillengende, yiteklengende andin xitayning üstimizdin ishligen jinayetlirini pash qilip, mezlum millitimizning awazini dunyagha anglitip, xelqarada aktip qollughuchi we hesidashliq qilighuchilarni köpeyteleydu!

Méni Cheteldela Emes, Memlikettimu Xelqimiz Bilidu. Biz milliy inqilapta tinchliq yolini talliwalghan bolsaqmu xitay zulumi sewebidin beshimizgha kelmigenler qalmidi.Biz bir dewir kishiliri milletimizni qulluqtin qutuldurushning tar yollirida nurghun nersilerni ügenduq, tejiribe topliduq we asan bayqighili bolmaydighan qanuniyetlerni bayqap chiqtuq. Shühbesizki bildighanlirimiz milliy herkitimiz üchün köp paydiliq. Bu tejiribilerni qolgha keltürüsh üchün biz yashighan hayatni qayta yashash ketmeydu! Tejiribe sawaqlardin ijabiy deris chqirish kupaye qilidu. Manga Oxshaydighan Ademler Wetende Türmide Yaki Öltürülüp Boldi! Chetelde manga oxshaydighan, emma bu herikette roli layiqida jariy qildurulmaywatqan yüzligen we minglighan kishi ler bar! Weten ichi we siritidiki aktip weziyet shundaq turuqluq namayishchilarning, teshkilatchilarning manga oxshaydighan ademge qaraydighan közi yoq. Chünki ularning hemmisi alim, reyislerning qolidin 10 professorning ishi kelidu! Xitay Uyghurgha qarshi turushta bilimge éhtiyaj bolsa boliduki, bizning teshkilatlirimizning qabiliyiti, bilimi , tejiribisi we abroyi inqilapqa yétip eship qalidu!Hey qeindashlirim bu bir qipqizil kinaye. Kashki inqilap qoshunidikiler eshundaq küchlük bolghan bolsa neqeder yaxshi bolatti, hemmimizning kütkinidekla ish bolatti demisimu.

Biz bilim, qabiliyet, tejiribe we talantqa muhtaj boliwatimiz! Biz his-tuyghugha emes, ilim we irpangha tayinip küresh qilishqa muhtaj boliwatimiz! Biz eslide obdan oylansaq bilim, eqil, tejiribe we qabiyet kirzisi ichide ingirawatimiz! Ehwal Shundaq Tursimu Bu Yil Münchenda Ötküzülgen 05-Iyul Nmayishida Sözge Teklip Qilayli Disek Bu Yerde Ayallar Kommetitining Reyisi, Ilham Toxti Jemiyeti Qatarliqlarning Reyisleri Barken, Özimizge Özimiz Aqmas Parangni Qilmay Shuarla Tolayli, Diyiship, Xitay Konsulxanisigha Qarap Ikki Saet Gellimiz Yirtilghudek Warqiarap Qayitip Kettuq! Namayish meydani Xitay zalimlirigha naraziliq bildürüsh we xelqara jemiyetning hissidashliqini qozghashtin bashqa mezlum millitimizning, zulum astidiki xelqimizning terbiyelinidighan, teshkillinidighan we yiteklinidighan meydanidur! Namyishta xelqimizge ikki éghiz yürikidikini sözleshni arzu qilidighan we heqiqiten sözligenliri weten-millet dawasigha paydiliq bolghan kishilerge söz birish, inqilawiy eserlerni diklimatsiye qilish, muhim tarixiy hadisilerni eslep ötüsh sheklinimu öz ichige alsa téximu yaxshi bolidu. Bashtin axirghiche shuar towlawirishmu xata. Nmayish meydanida notuq sözleshke sel qarap kélingechke, bu hadise dunyaning herqaysi jaylirida élip barghan paaliyetlirimizde nurghun ziddiyetlerni keltürüp chiqiriwatidu we bu ish keltürüp chiqarghan aqiwetler milliy obrazimizgha kütülmigen yerdin tetür tesir körsütiwatidu!

Toghra démisimu namayishta hemme ademge söz bérip, hemme ademning esirini diklimatsiye qilip blghili bolmaydu. Teshkiligüchiler buni ayrim pilanlishi lazim! Toghra demisimu sanimiz we qabiliyitimizge qarimay nime digen jiq reyis bu?! Reyis bolmisa inqilap qilghili bolmaydighandek oylap qéliwatidu bezi aghiniler. Bizde dawa mangmighanche teshkilat köpüyüp ketti. Bizde ish aqmighanche reyis köpüyüp ketti, dise bu qarghish tegken künlerde. Bu milletke reyis belasi tegdi, bu milletke teshkilat turup teshkilat qurush, mangduralmasliq, sewiyesi yetmeslik kesili tegdi! Boptula qurunglar, ish qilinglar emma silerni heqiqi yitekliyeleydighan bilim, tejiribe we qabiliyetke egishidighan bir sistem qurup chiqayli we milletni, inqilapni sapasiz reyis balasidin azat qilip, milletni qaysi terepke qarisam, qeyerge mangsam bolar digen beladin qutulduriwalayli!

Toghra dunyada boliwatqan namayishlarimizning körünishidin wezipini orundap qoysaqla bolmidimu, taghar bayning, ishek bayning yoqalsa tölimeymen, yiqilsa yölimeymen chiqip turidu, eslide namayish biz yoqurda dep ötkendekla bizge oxshash mezlum xeliqlerning zulumgha qarshi teshkillinidighan, öz-ara terbiyelinidighan we yiteklinidighan jenk meydanidur!.Namyishlarni namayishqa oxshash qilishimiz lazim! Biz hazir dunyadiki yüzdin artuq dewlet we rayongha tarqilip yashaymiz! Demokrattik ellerde we mustebit memliketlerde bolghan namayishlarni küzütishimiz we uningdin deris chiqirishimiz lazim! Hazirqi namyishlirimiz bek yiliman tuyghu béridu. Ghezep-nepret, öchmenlik we intiqam tuyghusi ipadilenmeydu! Bayraq we pilakatlarni tutushlirimiz we hereng-sereng, qalaymiqan we retsiz turushlirimizning özidinla xitay xatirjemlik tuyghusigha chökidu. Bu xildiki namayishlarni xitaylar bashtin-boygha video qilip, bizni tetqiq qilidu.Ikkiy milyon qerindishini türmige tashlisam hür dunyadiki hali mushu Uyghur degenning, dese bizge ne uyat, ne ar, ne nomus!

Milliy Inqilap Sehniside Yatmay Olturghanlargha Aferin, Öre Turghanlargha Ikki Aferin, Midirlighanlargha Üch Aferin! Pütün dunyada namayishqa kélwatanlarning dayim asasen oxsahash ademlerdin bolishi, hemme kishining toluq awaz qoshmasliqi, namayishni xuddi hashargha oxshash oyliwélish keypiyati, yiliman hesiyat, ölük qizghinliq we teshkillenmigen, aldin pilan qilinmighan istixiyilik paaliyet sewiyesige chüshüp qélish qatarliqlar milliy herkitimizning süpitini töwenlitiwitip barghan amillarning misalidur!Namayishta shexsiy ishlarni qilishqa, namyish bilen munasiwetsiz nersilerni sözlüshishke we chaqchaq we letipe sözleshke, héjiyip külüshke we shuwar towlashqa horunluq qilishqa hemde uxlashqa qettiy bolmaydu!

Hey qérindashlirim emdi hamaqetlik qiliwermenglar! Ishlar chaqchaq qilidighan yerdin alla burun ötüp ketti! Wetende könüp ketken özenglargha qatmu-qat azap we qulluq élip kelgen kona mijezinglsrni emdi tashlanglar! Hur dunyadiki küchlük milletlerdin hissiyat we iradenglarni ipadileshni azraq bolsimu ügüniwélinglar! Bir-biringlardin bolupmu siyasetchi we ziyalilardin yalghan kemterlikni, saxta exlaq ölchemlirini, rengwazliq we yasalmiliqlarni kütüshni qeyergiche kötürüp yürüysiler? Hey qérindashlirim men Küresh Atahan silerge özini silerge qurbanliq qilish üchün yétishtürgen millitimizning munewwer ziyalilarigha, ölimalirigha, siysiy paaliyetchilirige peqet yigit béshiliq we reyislik ölchiminglar bilenla baha bermeslikinglarni, ularning milliy inqilaptiki rolidin janliq paydilinishinglarni ümit qilimen! Dunya siler oylighandin jiq özgirep ketti, 300 yil gharda yetip, teypünemning waqtidiki tengini baqqalgha tengligendek ishni qiliwermenglar! Bizge qarshi düshmen samanning astidin yügürtiwatqan yündening ichide boldi bes emdi aqmanglar, sözimizge qulaq sélinglar!!! Silerning bizge tutqan pozitsiyenglarning toghra yaki xata bolishi özenglarning köz yéshi yaki shadiman külkenglar bilen munasiwetliktur! Siler bizning gepimizge chümpütmisenglar ziyan bizge emes özenglargha bolidu! Siler leghmen, poloning emes, emdi milliy irade we musteqil hayatning arqisidin yügürenglar!

Biz silerning ejdatliringlar silerge qaldurghan muellimlerdurmiz! Biz silerning aranglardiki hür dunyada turupmu xitay türmiside yashawatqan, tirik turupmu meniwiy tereptin allaburun xitaylar teripidin qetli qilinghan silerning aranglardin chiqqan shehidlerdurmiz! Bizning chuqanlirimizgha diqqet béringlar! Silerge bashqa biri zulum séliwatqini yoq, siler özenglargha özenglar zulum séliwatisiler! Siler qulluqtin waz kichishni xalisanglar, biz silerni xuda xalisa hür hayatqa bashlap mangalaymiz! Hür hayat kechürüshke bedel tölesh we tölimeslik silerge baghliqtur! Mushundaq bedel berilgen yerde bir milletni hüriyetke érishtürüshning eqildin, tejiribidin we bilimdinmu üstün yoli peyda bolidu! Ejdadimiz Molla Musa Sayramining „Tewarixiy Hemidiye“ dégen esiride: bir millet özining milliy erkinliki üchün küresh qilip milyon kishini shehid bergende taqilip qalghan ishikler échilip, yoruq tanglar atidu,- dégen mezmunlar bar! Biz Uyghuristan xelqi milliy musteqilliqimiz üchün allaburun milyon shehid berip bolduq, yollar échilip, ademler teyyar bolup, shertler piship yétilgende bolsa hemmimiz sheytanning arqisigha kirip, yene aq taghliq we qara taghliq bolushup küchimizni israp qiliwatimiz!

Qérindashlirim janabiy Allah manga tewekkul qilip yolgha chiqqanlarni özemning nusretim bilen mukapatlaymen, démigenmiti. Biz özimizni, ailimizni, özimiz mensup bolghan jemetimizni, millitimizni qulluqtin qurtuldurush kürishige semimi, rastchil, pigadar we estayidil muamile qilmisaq, millitimizge, bolupmu kelgüsi ewlatlirimizgha yüz kilelmeymiz! Ölümni Kütüp Yatqandin Olturghan, Olturghandin Öre Turghan, Öre Turghandin Bir Amallarni Qilip Elbette Midirlighan Yaxshi!

Men bu yerde Gérmaniyening München Sheheride ötküzülgen bir namayishidin qisqiche tesiratimni bayan qilip ötimen! Bu Künki Namyishqa 1000 Din Artuq Uyghur Yashaydighan Münchendin Aran 80-90 Adem Qatnashti! Namayishqa chiqqan adem sanning azliqi xitayni taza xushal qilidu! Namayishqa 400-500 adem qatnashqan bolsaq qanche heywetlik bolup kétidu-he?! Herqandaq namayishni namayishning eng töwen ölchemlirige bolsimu layiqlashturup qilsaq düshmenning yürikide qorquch peyda qilalaymiz!

Namayishta kötergen bayraq we pilakatlar mukemmel teyyarlanghan bolishi, xet we shuarlar her xil tillarda toghra yezilishi we jarangliq towlinishi lazim! Notuqlar hayajanliq, eslimiler tesirlik bolishi lazim! Sépi tom we küchlük yaghach we métallardin yasalghan bayraq we pilakatlarni mustehkem we ghezep bilen tutup turushlirimizni körüp, xitaylarni sür bassun! Bayraq ni chiwin qorughuchni yaki yelpügüchni tutqandek tutmayli, pilakatqa ingikimiz yaki jeynikimizni qoyuwalmayli! Namyishta quchaqliship, üssüshüp we mush etiship körüshmeyli! Namyishta qalaymiqan, egri-bügiri, maymaq-saymaq turmayli! namayishta sürlük keypiyat bilen janliq, titik we rohi kötürengü halda turayli! Herkitimiz, gep sözimiz, oy-xiyalimiz kolliktip bilen birdek bolsa namayishning ünimi yoquri bolidu! Namayishni ishench bilen, keskin we shiddetlik qilsaq xitayning wetinimizni mengü bésip yétish iradisi sunidu! Qiliwatqan ishimiz xuddi quralliq küreshtek ronaq tapidu! Nimishqa yilda 5-6 qetim ötküzilidighan azghine
namayishlirimizmu awat, janliq, shidetlik we tesirlik teshkiliyelmeymiz?!

Namyish teshkillesh usullirini tetqiq qilip, qayide békitip, shuningha pütün dunyada emel qilishimiz lazim! Namayishlar keskin, jiddiy we shiddet bilen élip bérilsa tesir küchi téximu yaxshi bolmamdu?! Namayishlarimiz dunyaning herqaysi jaylirida yaki undaq yaki mundaq qusurlardin xaliy bolalmaywatidu. Namayishqa kelgenlerning tolisi semimi niyet bilen kelgen bolsimu, beziliri weten-milletning kélichigini we allahning axirettiki öz wetining we qewming üchün nime qilding, dégen sualgha jawap bérishni oylap emes, namayishqa kelmisem memet nime dep qalarkin, semet nime dep oylap qalarkin, dep kelgendek qilishidu! Bu xuddi riya arlashqan ibadettekla milliy dawagha biz arzu qilghandek tesir payda bermeydu! Zalimlargha qarshi namayish xuddi ibadetke oxshaydu! Ixlas bilen qilinmighan namyish, ixlas bilen qilinmighan namazdek milletke hergiz payda élip kelmeydu!

Bir qétim bundaq bir namayish Germaniyening Frankfurt sheheridimu bolghan bolup, Sherqiy Türkistanliqlargha Türükler mawu bayraqni kötürüp mangsang bolmamdu, dégende qolam tonglap ketti, deptiken bizning hemsheriler! Namayishlarni oyan-chaqchaqtek emes, jiddiy we ghezep bilen qilishimiz, bayraq, resim we pilakatlarni xuddi bashqilarning ishigha tomuzda qol tonguptu, degendek emes, peqetlam xoshyaqmighandek emes, küch we pem-paraset bilen jessur bir shekilde tutishimiz lazim! Bu Ademler Weten-Millet Üchün Deyduyu, Weten-Milletke Duch Kelgende Hürmetsizlik Qilidu, Qebiliwazliq Qilidu,Gorohwazliq Qilidu, Teshkilatwazliq Qilidu! Biri qilghan namayishqa yene biri qatnashmaydu. Bu qandaq mentiqe?! Bundaq bolsa millet qandaq ittipaqlishidu, buning ziyini top-toplargha xuddi chashqanlar uwilirigha tarqilip ketkendek bölünüp ketken xelqimizning awazi teximu peslep, milliy heriket teximu ajizlap ketti.

Xitaylar chetellerdiki özige paydisiz küchlerni jimiqturush üchün allahburun heriketke ötüp boldi. Ular xelqimizni sotsiyal mediye goruppa we topliri arqiliq tarqaqlashturup, biz olturghan kimini biraqla sugha gheriq qiliwitishke orunmaqta. Xelqimizning teshkilatlardin uzaqliship, sotsiyal mediyelerdiki oxshimighan toplargha bölünüp heriket qilishtin yaxshi bir puraq kelmeywatidu!Hazirqi ehwaldin qarighanda milliy dawaning hulini kolaydighan yaman niyetlik ademler ochuq meydanlarda emes, yépiq toplarda heriket qilip, pitnixorluq we gheywet shikayet arqiliq siyasiy aghdurmichiliq qiliwatidu! Ademlerning bedini namayishta we teshkilatlarda bolghini bilen kallisi ishek hangirighan, it talshturghan yerde bolidighan weziyet shekillendi.Biz qandaq qilghanda namyishni ölchemlik qilghili bolidu, qandaq qilghanda namayishqa ademlerning teximu köp diqqitini tartqili bolidu, qandaq qilghanda namayishtin téximu köp netije qazanghili bolidu, degen timida muzakire, muhakime we izdinishlerni qilip. namyishning mezmuni, shekli we mitodini bir baldaq tereqqiy qildurishimiz, yüz bériwatqan xatalarni birlikte tüzitishimiz lazim!

Biz namyishlarda we her türlük bayanat we maqalilirimizda birlik, ittipaqliq we erkinlikni teshebbus qiliwatimiz!Kishiler bir qarisang wetenperwer we milletperwer körünidu. Aghzida weten millet digen bilen könglide emel qilmaydu.Herqandaq kiselning dorisi, shu kesel peyda bolghan tupraqta bar bolghanidek, biz Uyghuristan xelqiningmu derdimizge derman bolidighan küch, özimizning étnik terkiwimizde bar! Biz peqet özimizni tonup, yaxshi teshkillinip, xelqimizni toghra yitekliyeleydighan qudretning özimizde barliqini étirap qilishimiz, uni izdep-sorap tépip özimiz üchün xizmet qildurishimiz lazim! Bu Ademler Türmidiki Ziyalilargha Erkinlik, Millitimizge Azatliq, Dep Shuar Tolaydu, Emeliyitide Ziyalilargha Erkinlik, Millitige Azatliqni Artuq Köridu! Milliy Inqilapning Sehnisidiki Ussulgha Biz Tartqanlar, Laypachaq Bilen Gilemge Sekrep Chiqip, Konilarni Sehnidin Ittirmekte! Bu Ademler Oqumayla Alim, Tüzükrek Bir Ish Qilmayla Milliy Inqilapchi, Tört Ademni Yénigha Yighiwélip Özini Reyis Dep, Milletke Wakaliten Höküm Élan Qilip Yürse Ümit Kütüp 20 Yini Ötküziwettuq!

Milliy Inqilap Notagha Qarimay Turupmu Chalghili Bolidighan Xeliq Naxsha-Muzikilirigha Oxshimaydu! Milliy Inqilabimiz Ediologiyelik Basquchta Turiwatidu. Bu Inqilap Kespiy Tereptin Toghra Pilanlinip, Toghra Yiteklenmise Netije Yenila Nöl Chiqidu! Milliy Heriketni Ilmiy Yiteklesh Üchün Bilim, Tejiribe we Milliy Irade Hemmidin Muhim! Bu Millet Yene Qilidighanni Qilmay, Qilmaydighanni Qilip Yürse Aqiwitimiz Uzaqqa Barmay Kolliktip Halda Halaket Bolidu! Milliy Heriket Hemme Adem Otturgha Sekrep Chüshüp, Ala-Taghil Warqirap, Ongmu-Tetür Dessep Oynaydighan Héyitgahtiki Samagha Emes, Milliy Imamgha Egiship Oqulidighan Hayat-Mamatliq Namazgha Oxshaydu! Aqsaqalliqni az qilip, emeliy ishni köprek qilinglar! Bu Kimsesiz Qalghan Yalghuz Bayraqlar Sendin Nomus Qilmisun! Közüngni Ach Hey Tepse Tewrimes Öküz Milliti!

14.07.2018 Germaniye

Rashid-al-Din Hamadani


tumblr_otmvv3kdZY1rhlcb9o2_r1_500.jpg

Statue of Rashid al-Din Hamadani in Iran.

Rashīd al-Dīn Ṭabīb (Persianرشیدالدین طبیب‎), also known as Rashīd al-Dīn Faḍlullāh Hamadānī (Persianرشیدالدین فضل‌الله همدانی‎, 1247–1318), was a statesman, historian and physician in Ilkhanate-ruled Iran.[1] He was born into a Persian Jewish family from Hamadan.

Having converted to Islam by the age of 30, Rashid al-Din became the powerful vizierof the Ilkhan, Ghazan. Later he was commissioned by Ghazan to write the Jāmiʿ al-Tawārīkh, now considered the most important single source for the history of the Ilkhanate period and the Mongol Empire.[2] He retained his position as a vizier until 1316.

After being charged with poisoning the Ilkhanid king Öljaitü, he was executed in 1318.[2]

Historian Morris Rossabi calls Rashid-al-Din „arguably the most distinguished figure in Persia during Mongolian rule“.[3] He was a prolific author and established the Rab‘-e Rashidi academic foundation in Tabriz.

Biography[edit]

Mongol soldiers in the Jāmiʿ al-Tawārīkh of Rashid al-Din, 1305–1306.

Rashid al-Din was born into a Persian Jewish family in Hamadan, now in Hamadan Province. His grandfather had been a courtier to the founder Ilkhanate ruler Hulagu Khan, and Rashid al-Din’s father was an apothecary at the court. He converted to Islam around the age of thirty.[4]

Rashid was trained as a physician and started service under Hulagu’s son, Abaqa Khan. He rose to become the Grand Vizier of the Ilkhanid court at Soltaniyeh, near Qazvin. He served as vizier and physician under the Ilkhanate emperors Ghazan and Öljaitü before falling to court intrigues during the reign of Abu Sa’id Bahadur Khan, whose ministers had him killed at the age of seventy. His son, Ghiyas al-Din ibn Rashid al-Din, briefly served as vizier after him.

Jāmiʿ al-Tawārīkh[edit]

image

The Jāmiʿ al-Tawārīkh „Compendium of Chronicles“ was commissioned by Ghazan and initially was a history of the Mongols and their dynasty, but gradually expanded to include the entire history since the time of Adam to Rashid al-Din’s time.

Rashid was assisted by Bolad, a Mongol nobleman who was the emissary of the Great Khan to the Ilkhanid court. Bolad provided him with much background about Mongol history, especially about the Borjigin clan.

The Compendium was completed between 1307 and 1316, during the reign of Öljaitü.

Calligraphy Workshop: Rab‘ i-Rashidi[edit]

The work was executed at the elaborate scriptorium Rab‘-e Rashidi at Qazvin, where a large team of calligraphers and illustrators were employed to produce lavishly illustrated books. These books could also be copied, while preserving accuracy, using a printing process imported from China.

Hulagu Khan with his Eastern Christian wife, Doquz Khatun. Hulagu conquered Muslim Syria, in collaboration with Christian forces from Cilician ArmeniaGeorgia, and Antioch. From Rashid al-Din’s work.

The work was at the time of completion, c. 1307, of monumental size. Several sections have not survived or been discovered. Portions of the Jāmiʿ al-Tawārīkhsurvive in lavishly illustrated manuscripts, believed to have been produced during his lifetime and perhaps under his direct supervision at the Rab‘-e Rashidi workshop.[5]

Historiographical significance[edit]

Volumes I and II of the Jāmiʿ al-Tawārīkh have survived and are of great importance for the study of the Ilkhanate. Volume I is „contains the history of the Turkish and Mongol tribes, including their tribal legends, genealogies, myths and the history of the Mongol conquests from the time of Genghis Khan to the end of the reign of Ghazan Khan“[6] while volume II describes „the history of all the peoples with whom the Mongols had fought or with whom they had exchanged embassies“.[6] In his narration down to the reign of Möngke Khan (1251–1259), Ata-Malik Juvayni was Rashid al-Din’s main source; however, he also utilized numerous now-lost Far Eastern and other sources. The Jāmiʿ al-Tawārīkh is perhaps the single most comprehensive Persian source on the Mongol period. For the period of Genghis Khan, his sources included the now lost Altan Debter „Golden Book“. His treatment of the Ilkhanid period seems to be biased, as he himself was a high official, yet it is still seen as the most valuable written source for the dynasty.

The third volume is either lost or was never completed; its topic was „historical geography“.[6]

The most important historiographic legacy of the Jāmiʿ al-Tawārīkh may be its documentation of the cultural mixing and ensuing dynamism that led to the greatness of the Persian and Ottoman Empires, many aspects of which were transmitted to Europe and influenced the Renaissance. This was the product of the geographical extension of the Mongol Empire, and is most clearly reflected in this work by Rashid al-Din. The text describes the different peoples with whom the Mongols came into contact and is one of the first attempts to transcend a single cultural perspective and to treat history on a universal scale. The Jāmiʿ attempted to provide a history of the whole world of that era,[6] though many parts are sadly lost.

One of the volumes of the Jāmiʿ al-Tawārīkh deals with an extensive History of the Franks (1305/1306), possibly based on information from Europeans working under the Ilkhanates such as Isol the Pisan or the Dominican friars, which is a generally consistent description with many details on Europe’s political organization, the use of mappae mundi by Italian mariners and regnal chronologies derived from the chronicle of Martin of Opava (d. 1278).[7]

Book transmission: printing and translation[edit]

Mongol cavalry pursuing their enemy.

Ghazan on his horse. Rashid al-Din, Jāmiʿ al-Tawārīkh.

Rashid al-Din also collected all of his compositions into a single volume, entitled Jami‘ al-Tasanif al-Rashidi („The Collected Works of Rashid“), complete with maps and illustrations. He even had some of his shorter works, on medicine and government, translated into Chinese. Anyone who wished was given access to his works and encouraged to copy them. In order to facilitate this, he set aside a fund to pay for the annual transcription of two complete manuscripts of his works, one in Arabic and one in Persian.

The printing process used at the workshop has been described by Rashid al-Din, and bears very strong resemblance to the processes used in the large printing ventures in China under Feng Dao (932–953):

[W]hen any book was desired, a copy was made by a skillful calligrapher on tablets and carefully corrected by proof-readers whose names were inscribed on the back of the tablets. The letters were then cut out by expert engravers, and all pages of the books consecutively numbered. When completed, the tablets were placed in sealed bags to be kept by reliable persons, and if anyone wanted a copy of the book, he paid the charges fixed by the government. The tablets were then taken out of the bags and imposed on leaves of paper to obtain the printed sheets as desired. In this way, alterations could not be made and documents could be faithfully transmitted.[8] Under this system he had copies made, lent them to friends, and urged them to transcribe them and return the originals. He had Arabic translations made of those works he composed in Persian, and Persian translations of works composed in Arabic. When the translations had been prepared, he deposited them in the mosque library of the Rab‘-e Rashidi.[6]

Authorship and plagiarism accusations[edit]

The authorship of the Jāmiʿ al-Tawārīkh has been questioned on several grounds.

Abu al-Qasim Kashani (d. 1324), who wrote the most important extant contemporary source on Öljaitü, maintained that he himself was the true author of the Jāmiʿ al-Tawārīkh, „for which Rashid al-Din had stolen not only the credit but also the very considerable financial rewards.“[2]

According to Encyclopædia Iranica, „While there is little reason to doubt Rašid-al-Din’s overall authorship of the Jāmeʿ al-tawāriḵ, the work has generally been considered a collective effort, partly carried out by research assistants.“[9] Kashani may have been one of those assistants.[9]

Some also contended that it was a translation of a Mongol original.[2]

Authorship of his Letters[edit]

Scholars are in dispute about whether Rashid al-Din’s Letters are a forgery or not. According to David Morgan in The Mongols[10] Alexander Morton has shown them to be a forgery, probably from the Timurid period.[11] One scholar who has attempted to defend the letters‘ authenticity is Abolala Soudovar.[12]

Fahlavi poems[edit]

There are some fahlavīyāt by him apparently in his native dialect: a hemistich called zabān-e fahlavī (1976, I, p. 290), a quatrain with the appellation bayt-efahlavī, and another hemistich titled zabān-e pahlavī („Fahlavi language“).[13]

Loss of influence and death[edit]

 

The Mongol ruler, Ghazan, studying the Quran.

In 1312, his colleague Sa’d al-Dawla fell from power and was replaced by ‚Ali Shah. Then, in 1314, Öljaitü died and power passed to his son, Abu Sa’id Bahadur Khan, who sided with ‚Ali Shah. In 1318, Rashid al-Din was charged with having poisoned Öljaitü and was executed on July 13, at the age of seventy.[14] His Jewish ancestry was referenced numerous times in the court. His head was carried around the city after the execution and people were chanting :“This is the head of the Jew who abused God’s name, may God’s curse be upon him.“ [15]

His property was confiscated and Rab‘-e Rashidi, with its scriptorium and its precious copies, were turned over to the Mongol soldiery. A century later, during the reign of Timur’s son Miran Shah, Rashid al-Din’s bones were exhumed from the Muslim cemetery and reburied in the Jewish cemetery.[16]

National and political thoughts[edit]

Rashid al-din was an Iranian patriot and also an admirer of the Iranian state traditions. The name of „Iran“ is mentioned in his Jami‘ al-tawarikh, and he showed dislike for Mongols (whom he refers to as Turks).[17]

See also[edit]

Notes[edit]

  1. Jump up^ „Rashid ad-Din“Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. Accessed 11 April 2007.
  2. Jump up to:a b c d Morgan, D.O. (1994). „Rāshid Al-Dīn Tabīb“. Encyclopaedia of Islam8 (2nd ed.). Brill Academic Publishers. pp. 145–148. ISBN 9004098348.
  3. Jump up^ Genghis Khan: World Conqueror? Introduction by Morris Rossabi http://www.blackwellpublishing.com/content/BPL_Images/Content_store/Sample_chapter/9780631189497/GK_sample_chap.pdf
  4. Jump up^ George Lane, Genghis Khan and Mongol Rule,Hackett Publishing , 2009 p.121.
  5. Jump up^ The large literatre on these includes: S. Blair, A compendium of chronicles : Rashid al-Din’s illustrated history of the world, 1995, 2006 ISBN 1-874780-65-X (contains a complete set of the folios from Khalili collection, with discussion of the work as a whole); B. Gray, The ‚World history‘ of Rashid al-Din: A study of the Royal Asiatic Society manuscript, Faber, 1978 ISBN 0-571-10918-7. See the article on the work for more
  6. Jump up to:a b c d e Lunde, Paul; Mazzawi, Rosalind (1981). „A History of the World“Saudi Aramco World32 (1).
  7. Jump up^ Jackson, p.329–330.
  8. Jump up^ Joseph NeedhamScience and Civilisation in China. v.5, „Paper and Printing“, ed. Tsien Tsuen-hsuin. Cambridge University Press, 1985. p. 306–307.
  9. Jump up to:a b Jāmeʿ al-Tawāriḵ at Encyclopædia Iranica
  10. Jump up^ The Mongols, 2nd ed., p. 183.
  11. Jump up^ A.H. Morton, „The Letters of Rashid al-Din: Ilkhanid fact or Timurid fiction?“, in R. Amitai-Preiss and D.O. Morgan, The Mongol Empire and Its Legacy (1999), pp. 155–199.
  12. Jump up^ Soudovar, Abolala (2003). „In defense of Rašid-od-din and his Letters“. Studia Iranica32: 77–122.
  13. Jump up^ Ahmad Tafazzoli, „Fahlaviyat“ in Encyclopedia Iranica
  14. Jump up^ Lewis, Bernard (2014). The Jews of Islam. Princeton University Press. ISBN 1-4008-2029-4., p. 101.
  15. Jump up^ Littman, David (1979). Jews Under Muslim Rule: The Case of Persia. Institute of Contemporary History., page 3.
  16. Jump up^ [Douglas, William O. (1958). West of the Indus. Doubleday., p. 417]
  17. Jump up^ PETRUSHEVSKY, I. P. (1 January 1970). „RASH͟ĪD AL-DĪN’S CONCEPTION OF THE STATE“. Central Asiatic Journal14 (1/3): 148–162. JSTOR 41926869.
    • Although Rashid al-Din was of a family of Jewish origin nevertheless in his correspondence (as well as in the Jami‘ al-tawarikh) he invariably speaks as an ardent Sunni Muslim and Iranian patriot, an admirer of the Iranian state traditions.
    • Equally, the state of the Ilkhans was to Rashid al-Din not a Mongol ulus, but „the state of Iran“ (Mamalik-i Irãn) (…)
    • In the Jami‘ al-tawarikh , a work of semi-official historiography, this Iranian patriotic tendency shows itself only here and there, and then in a disguised form. In his letters Rashid al-Din is more outspoken. There he speaks sharply about the Turks (i. e. the Mongols) as tyrants and oppressors of the Iranian ra’iyyats. Rashid al-Din’s dislike for the Turks was also due to the fact that under the last Ilkhans the Mongol-Turkish tribal aristocracy was the main bearer of the centrifugal tendency and a wilful element not always obedient to the central authority in the person of the Ilkhan. In a letter Rashid al-Din calls the Turkish (= Mongol) amirs „pure swindlers and accomplices of the devil“.

References[edit]

External links[edit]

https://www.google.de/search?q=rashid-al-din+hamadani&rlz=1C1KAFA_enDE578DE578&source=lnms&sa=X&ved=0ahUKEwjOhLSD1pbcAhUGEJoKHdQhCsoQ_AUICSgA&biw=1024&bih=666&dpr=1.25

Uyghur Milliy Tenherket Türliri we Uning Teqdiri Heqqide Izdinish!


 

Aotori: Korash Atahan

 

uyghur-putbol-amerika-1

Bizning yiraq qedimqi ejdatlirimiz, At üstide shungqardek uchidighan, arslannyürek soqashchi bolupla qalmay, öz nöwitide küchlük sporchilar idi.

Xitay Döliti Wetinimiz Uyghuristanni besiwalghandin buyan, milliy alayidiliklirimizni yoq qilishqa orunup we milliy kimlikimizge alaqidar belgülerni her tereptin boghup keldi. Xitaylar til-yéziq, din, maarip we soda-sanaet qatarliqlargha oxshash, eneniwiy tenherket türlirimizning tereqqiyatighimu dölet térori wastisi bilen buzghunchiliq qilmaqta. Ular xelqimiz her-türlük tenterbiye paliyetliri bilen shughullansa, „Néme meqsiding bar?“, „Milliy bölgünchi“, „Térorest“ dep eyiplidi. Beden chéniqturghanlarni iddiyside mesile bar dep solap qoydi. 1997-yildiki Ghulja qirghinchiliqining kélip chiqishighimu, Xitay hökümitining Uyghur yashlirining teshkillinip, ammiwiy tenherket paliyetlirige uyushishini cheklesh qilmishi sewepchi bolghanidi.Bu qétimqi weqede xuddi xelqara Amnestiy raporida tilgha élinghandek minglighan Uyghur yashliri qanliq basturuldi.

Ölüm jasasigha höküm qilinghanlar, muddetsis késilgenler, eghir ten jazasi bilen türmilerde yétiwatqanlarning xitaygha qarshiliq körsitishige, Xitay pashistlirining Uyghur xelqining milliy kimlikini shekillendüridighan amillarning biri bolghan tenherket paaliyetlirimizge erkin izna bermigenliki sewepchi bolghanidi. Sherqiy türkistanning bashqa rayonlirida mana yoqarqi seweptin öltürülgenler, késilgenler, memuriy jazagha uchrighanlardinmu minglap misalgha élish mumkin. Xitayning bir milletning tenterbiye ishlirigha qaratqan, bu xil pashistik herketlirining aqiwetide Uyghurlarning jismaniy we meniwiy sapasi, érqiy alayidiliki özgirep, ilgirkige oxshaydighan qiyapetlerdin söz achqili bolmaydighan haletke keldi.Milletning ten qurulushi özgireshke___Uyghurlar xitaydek wijikleshke, chüshkünlishishke, eksiche xitaylarning beden sapasi yüksilip, milliy iradési küchiyishke___ bashlidi. Shundaqtimu Uyghur xelqi özlirining intayin cheklik ijtimayi heqliri we iqtisadiy ewzellikliri asasida mol yerlik kulturimizning terkiwi qismi bolghan tenherket we tenterbiye tüsini alghan her türlük meniwiy paliyetlirimizni perwish qilip, ewlatmu-ewlat uninggha warisliq qilip kelmekte.

Uyghuristanda, Jümlidin Uyghurlarda mingdin artuq özige xas milliy alahidilikke ige her xil tenterbiye türliri bar bolup uning arxiologiylik we yazma tarixini miladidin ilgirki 3000-yillardin bashlashqa bolidu. Bularning ichide hazir xelqarada omumlashqan Neyze étish, Chawghantop oynash, Eghirliq Kötürüsh, Sekresh, Tiz yügiresh, Taghdin téyilish, Atbeygisi, Owchiliq we herbiy meshiq qatarliqlardin bashqa yene hazirghiche Uyghurlardila saqlinip kéliwatqan birqanche xil tenherket türi bar. Biz bu yerde „Uyghur örpi-adetliri“ dégen kitapta tilgha élinghan we Sherqiytürkistanda bügünmu keng tarqalghan we omumiy xelq yaqturidighan birqanche tenherket türini misal üchün qisqiche tonushturimiz.

Putbol

991cb12a-3f51-4a1a-aa76-8628d8583379.jpeg

Uyghuristanda keng tarqalghan tenterbiye türliri qanche yüzdin ashidu. Buning ichide putbol alahide orunda turidu.Putbol Sherqiytürkistanda qedimdin tarqilip kelgen tenherket türlirining biri bolup, U ejdatlirimiz terepidin keship qilinghan. Mundaqche qilip éytqanda „Putbol“ dégen nammu qedimqi Uyghur tilidin kélip chiqqan we shu asasta xelqaragha omumlashqan bolup, bu Hazirqi zaman buwaqlirimiz oynaydigha Balachuqtop we Uyghurlar at üstide oynaydighan oghlaq tartishish oyunining yene bir waryantidur.

Xelqarada nopuzluq tarixiy melumatlarda Ottura Asiyadiki Türkiy qewimlerning qozini tulumchilap soyup, ichige yel (hawa) toldurup ishlen’gen topni tépish usuli bilen qarimu qarshi qel’elerning ichige kirgüzidighan „Putbol“ namliq bir oyuni bar idi, déyilgen («Türk Qamusi», 29– tom, 384–bet) yene «Türk Milliy Medeniyiti» dégen kitabning 276– bétide putbol, chewgen oyunliri Hun, Tuchar dewridin buyan Türkiy qewimler arisida oynalghan» dégen ibariler bar.

Her türlük eneniwiy tenterbiye adetlirimizdin qarighandimu, Putbolning ejdatlirimiz teripidin ijad qilin’ghanliqi körünüp turidu. Derweqe, u chaghlardiki Top hazirqi zamandiki topqa pütünley oxshimayti. U chaghdiki Top/ Tep ottura esirde yashigha Uyghur alimi Mehmut Qeshqiri «Türkiy Tillar Diwani»da körsetkinidek, tulumche soyulghan qoza térisige yel qachilash, yip yögep kalleklesh, ösümlük we tere yunglargha oxshaydighan yumshaq nersilerni shar shekillde yögep, téyarlash qatarliq shekillerde hazirlanghan.

Uyghurlar arisida Putbol oynash uzaq tarixtin buyan örpi-adetke aylinip ketken. Biz maqalining bash teripide 1997-yilqi Ghuljidiki piwral qanliq weqesining kélip chiqishigha, Xitay hökümitining Uyghur yashlirining teshkillinip Putbol oynishigha ruxset qilmighanliqi sewep bolghanliqini tilgha alghan iduq. Dunyaning qeyiride bundaq bir yolsizliq bar!?Bunaq hadésiler xitaylar wetinimiz Sherqiytürkistanni ishghal qiliwalghan yérim esirdin köprek waqittin béri talay qétimlap yüz bérip kelmekte.

Sherqiytürkistanning Sheherdin uzaq, hazirqi zaman medeniyitining anche tesirige uchrap ketmigen yiraq yézillirida, Putbol oyinining eng iptidayi iznalirini tapqili bolidu. Uyghur baliliri orma waqtida bughday éngizi, küzde qonaq éngizi we xamanlarda éshek minip chewgentop oynaydu we oghlaq tartishidu. Uningdin bashqa muzay yaki qozining yéngila (tulumche soyulghan térisige saman tiqip yaki yel bérip) top yasap putbol oynaydu. Ular bu kengri seynada welley, aqsüngek, mükümükileng, Köch-köch we aghchaylam oynashtin tashqiri yip yögeshtin hazirlanghan yaki ikki kona tumaq ichige paxal, yung yaki paxta tiqip teyyarlanghan top bilen, chapanlardin qapqa (qel’e) yasap putbol oynaydu.

XIX Esirning 70– yilliri meshhur sodiger, meripetperwer zat Bawudun Musabayow sherqiytürkistandiki eneniwiy mekteplerde pen-téxnikigha ayit derslerni qoshup oqutushni yolgha qoyghan. 1883– Yili Artush sheherining Ékisaq kentide yéngi maarip yolgha qoyulup, deslep üch sinipliq mexsus penni mektep échilghan. 1885– yiligha kelgende zamaniwiy sekkiz sinipliq penniy mektep sélip, alte giktaar chongluqta tenterbiye meydani yasap chiqqan. 1885-yillardin kéyin bu xil penniy mektepler sherqiytürkistanning Ghulja, Altay, Chöchek, Qumul, Turpan, Qeshqer, Xuten rayonlirighimu kéngiyip yéngiche oqutush ishliri bilen birge, milliy tenterbiye oyunlirimizni qéliplashturush, zamaniwaiylashturush ishliri jush urup rawajlanghan. Herqasi sheherlerde tenterbiye meydanliri ara-arqidin yasalghan. Oqughuchilar bu meydanda yügürüsh, sekresh, yorghilap méngish, éghirliq kötürüsh qatarliq addiy tenterbiye meshghulatlirini élip bérishtin sirt, Chambashchiliq, Putbol, Tartishmaq (Arqan we Kaltek), Esir élish, we Tash keldi – Tash ketti qatarliq tenterbiye paliyetliri bilen meshghul bolghan.

1902– Yili Bawudunbay öz xirajiti bilen Rusiye we Türkiyige oqughuchi chiqiridu. Chetelde oqughanlar oqush püttürüp qaytqandin kéyin, bashqa eneniwiy tenterbiye türliri qatarida Uyghur Putbolchiliqimu zamaniwiylashqan, netijide sherqiytürkistanda Uyghurlar tunji bolup, zamaniwi putbol komandisi qurup chiqqan. Uzaq ötmey putbol pütün Sherqiytürkistangha tizla omumlashqan.

1927– Yili 7– ayda, Artushning Ékisaq kentide qurulghan Uyghur putbolchilar komandisi en’gliyining qeshqerde turushluq konsulining putbol komandisi bilen musabiqiliship, ularni birge qarshi ikki netije bilen, shwétsariyining ishtin sirtqi putbol komandisini nölge qarshi yette netije bilen yéngiwalghan.

Uyghuristanda ikkinchi qétimliq Jumhuriyet qurulghandin kéyin Ghulja, Ili, Altay we Artush teweside yéngi echilghan penniy mekteplerde we milliy armiyening bezi qisimlirida Putbol komandilliri arqa-arqidin qurulup, tiz sürette muntizimlishishqa, közge körünüshke bashlighan. Wetinimiz xitay tajawuzchilliri teripidin ishghal qiliniwelinghandin kéyin, milliy tenterbiye ishlirimiz intayin chékinip ketken bolsimu, eyni waqitta éksaqta, Sherqiytürkistanning azat rayonlirida qurulghan putbol komandisining ezaliri gerche yashinip qalghan bolsimu, yéngi zaman putbol meydanidin orun aldi. Kéyin (1951– yili) yashan’ghan milliy armiye ofiserliri we yerlik déhqanlardin terkib tapqan bu Uyghur putbol komandisi Xitay döletide gherbiy shimal rayoni boyiche ötküzülgen musabiqe qatarliqlarda birqanche qétim chémpiyon bolghan.

Bügünki kündemu Putbol Uyghurlar eng yaqturup oynaydighan tenherket türlirining biri bolup, Sherqiytürkistanning oxshimighan sheherliride chong kichik Putbol komandilliri bar. Ularning sewiyesi Xitay döliti boyiche aldinqi qatarda tursimu, Xitaylar Uyghurlarning milliy kimlikini yoq qilish we uni xelqaragha untulduriwétish meqsidide memliketlik we xelqaraliq chong musabiqilerge qatnashturmaydu.

Xitay döliti teshkilligen Putbol komandilar qanche qilghan bilenmu xelqarada tonulmaywatidu. Éger qanche yillardin béri Xitay döliti özining Putbol komandisini Uyghurlardin teshkilligen bolsa, ezeldin bu türdiki tenherketke xushtar we mayir Uyghur xelqi, Özlirining bu jehettiki küchini, üstün maharetini dunyagha yene bir qétim tonutup qoyghan bolatti. Mana bu téxiche Sherqiytürkistanning Xitay téritoriysi, Uyghur xelqining Xitay döliti puqrasi bolup tonulmighanliqining we étirap qilinmay kéliniwatqanliqining yene bir janliq ispati.

Yighinchaqlighanda Putbol ejdatlirimizdin miras qalghan, xelqimiz eng yaqturup oynaydighan eneniwiy tenherket türlirimizning biri bolup, uning Sherqiytürkistanda téximu tereqqiy qilip, dunyagha tonulush istiqbali bar bolsimu Xitay dölitining pilanliq türde ujuqtiriwétish siyasitining qurbani bolup kelmekte.

Darwazliq

Uyghuristanda keng tarqalghan tenherket türlirining biri Darwazliqtur. Uning wetinimiz Uyghuristandiki tarqilish tariximu 2-3 ming yillardin kam emes.

Darwazliq – Uyghurlarning uzaq tarixqa we milliy alahidilikke ige bolghan en’eniwiy tenherket oyunlirining biri bolup, uning tarixiy menbesi Uyghurlarning qedimki kök tengrige étiqad qilghan dewirlirige tutishidu.

Uyghurlarning dunyagha meshhur „Oghuzname“ éposida Uyghurlarning darwazliqigha ayit qurlar uchraydu. Tarixchilar kitapta teswirlengen Oghuzxaqanning yashighan dewrini, bügündin az dégendimu 7 ming yill ilgirige sürgili bolidighanliqini qiyas qilishmaqta. Qedimki ejdadlirimiz kök tengrige bolghan séghinish we uninggha bolghan yüksek hörmitini ipadilesh üchün yerdin muelleq turidighan égiz darlarni baghlap, her-türlük tenherket paliyetliri we ammiwiy murasimlarni ötküzüsh arqiliq özlirining tengri yükseklikige intilish rohini ipadiligen.

Ejdatlirimizning iptidaiy qarishida Uyghurlarning xaqanliri tengrining yer yüzidiki nurdin apiride bolghan perzrntliri bolup, dar üsti (textirawan) ge chiqish goyaki tengri makan’gha chiqqanliq we yaratquchi bilen birleshkenlik bolup hésablinatti.

Shunga Uyghur xelqning arisida dargha chiqidighan darwazni muqedesleshtüridighan, alahide ulughlaydighan we chong bilidighan adet hazirmu bar. Shu seweptin Uyghurlar dargha chiqishtin awal ibadet we qurbanliq késish qatarliq tentenilik murasimlarni ötküzüp, tengrining qudritige bolghan heyranliqni, yaratquchigha bolghan tengdashsiz söygisini ipadileydu.

Meydan we darning tiklinishi: dar uzunluqi yüz métir, kengliki atmish métir kélidighan jaygha tikilidu. Dar tüwrüki on métir etrapidiki uzun üch oq yaghachtin hazirlinidu. Öz-ara ulanghan yaghachning uzunluqi/égizliki ottuz métirdin artuq teyyarlinidu. Dar üstige taxta perde/Textrawan ornitilip, üsti teripi qizil shelper renglik rext bilen Kök gümbezi sheklide yasilidu.

Tiklengen daring üch bayriqi bolidu, taxta perde/Textrawan astigha üch métirliq yaghach toghrisigha baghlinip ikki béshigha yalang chighriq, uchma chighriq békitilidu ong terepke ilenggüch sheklide arghamcha téngip ikki uchini taxtayning ikki béshidin chigip qoyidu. Sol terepke yene arghamcha chigip diyamétiri ottuz santimétir tömür halqa békitilidu. Dar arghamchisi seksen ikki métir bolup oq arghamcha déyilidu. Uning bir uchi taxta perdining astigha, töwen uchini ottuzbesh yaki qiriqbesh gradusluq qilip yerge qozuq qéqip baghlaydu. Arqa tam arghamchisini dar tüwrükini tutup turidighan qilip, uni tüwrükning qarshi teripige baghlaydu. Yene dar arghamchisini kötürüp turidighan toqquz – on ikki métirliq ikki acha yaghach bolidu. Uni hawaz yaghichi dep ataydu. Arghamchining muqimliqini saqlaydighan, ikki terepke tartip turidighan perde arghamcha bolidu.

Lengger chüp (tengshek yaghach) alte métir we toqquz métirliq bolup yapilaq yaghachtin yasilidu. U hawa qarshiliqini peseytidu, darwazning tengpungluqini tengsheydu.

Darwazlarning xas murasim kéyimi bolup, Papaq, Selle, keshtilen’gen güllük puchqaqliq zer tutqan Tambal, Belwagh, Alma uruqi duxawa kalte chapandin ibaret. Undin bashqa dar yasighuchilar, yardemchi darwazlar we muzikantlarmu milliy qiyapetler bilen kiyinidu. Darwaz meydan’gha koldurma asqan rengdar yopuqluq atqa minip kiridu. Qarshi élish muzikisi chélinidu.

Dar üsti mahariti, arqan üstide yalangayaq méngish, olturup qopush, arqan’gha minish, arqanda mollaq étish, közini téngip méngish, putigha texse téngip méngish, taqlap méngish, yaghach ayagh bilen méngish, ghaltek (welsipit heydesh), dardin siyrilip chüshüsh qatarliqlar.

Chighriq oyuni yalang chighriqta pirqirash, belni chighriqta qoyup özini töwen’ge étish, özini arqigha étish, chighriq yaghichigha putining uchini élip turush, bir qoltuq arqiliq chighriqta turush, boshluqqa shungghush halitide turush, chighriq halqisigha bir putini bir teripige qoyup pirqirash, ikki halqigha putini sélip özini töwen’ge tashlash qatarliqlar.

Dar tétimliq saz – muzika sadasi bilen oynilidu. Darwazlar yalghuzla oynapla qalmastin, janbazliq, chewendazliq, sérikchilik qatarliqlar birge oynilidu.

Dargha chiqish bir xil alahide murasim tüsini alghan bolup, minglighan tamashibinlar darni chöridep, dar bashqurghuchigha egiship darwazning aman – ésenlikini tilep dua – tekbir qilishidu. Sherqiytürkistan darwazliri bélige héchqandaq «bixeterlik tasmisi» baghlimaydu. Shuning üchün Uyghur darwazlirining chebdesliki we héchnémidin qorqmas baturane rohi her qandaq tamashibinlarni heyran qalduridu.

Chélish

Chélish – Uyghur xelqining uzaq tarixqa ige en’eniwi oyunlirining biri bolup, nahayiti qedimki zamanlardin bashlap héyt – ayem, seyle-sayahet, toy – tökün qatarliq her xil ammiwiy paliyetlerde uruq we qebililer ara chélishish musabiqiliri élip bérip, palwanlarning gheyret – shijaitini sinash we tajawuzchilargha qarshi hebiy hazirliq qilish qatarliq seweplerdin adetke aylan’ghan.

Chélishish Uyghuristanliqlarning yiraq qedimki ejdatliri teripidin keship qilin’ghanliqi heqqide melumat bar. Emma, uning owchiliq emgikining we tajawuzchilar we qebililer ara urush éhtiyaji asasida iptidayi jem’iyette peyda bolghanliqini perez qilish mumkin.

Uyghuristanning Ürümchi muzéyida 1983– yili Barchuq (maralbéshi) ning chong tim xarabiliqidin tépilghan miladidin 10 nechche esir ilgirki dewrge ayit bir qizil sapal heykel saqlanmaqta. Bu heykelde ikki chélishchi rasa gireliship ketken. Bir chélishchi qarshi terepni sol yanpishigha alghan, yanpashqa chiqip qalghan chélishchi bolsa, peytni ching tutup, qarshi terepning sol téqimi bilen ong mürisige gire salghan qiyapet gewdilendürülgen. Bu meshhur heykelde teswirlengen ijtimayi hayatni we tereqqiyatni, Tarim oymanliqida kem dégendimu besh-alte ming yil ilgiri yashighan ejdatlirimizgha qeder sürüsh mumkin. Bu körünüsh del bizge hazirqi zaman Uyghurlirining chélishish halitini eslitidu. Bu xil chélishish merkizi asiyada yashawatqan xeliqler ichide peqet uyghurlarghila xas bolup, bu enene künümizge qeder xelqimiz arisida üzlüksiz dawamlashmaqta.

Mehmut Qeshqirining «Türkiy Tillar Diwani»da «Qiz bilen chélishma, tughmighan baytal bilen élishma» (Ⅰtom, 619–bet) dégen maqal uchraydu. Yuqiriqidek tarixiy pakitlar chélishning Uyghurlarning qedimki en’eniwi oyunlirining biri ikenlikini ispatlaydighan yene bir yazma yadikarliqtur.

Dunyadiki köpchilik milletlerning aditide chélishish ammiwi tenterbiyining bir xil en’eniwi shekli süpitide mewjud. Emma chélishish uslubi bir – birige oxshashmaydu. Jümlidin Uyghurche chélishishmu bashqa xelqlerning chélishish sheklidin perqliq halda özige xas milliy uslubqa ige.

Qeshqer, Qumul, Turfan, Hoten we uning etrapidiki rayonlarda Belwagh baghlash arqiliq, peqet bel tutup chélishish shekli asas qilin’ghan. Beldin bashqa ezalarni tutushqa, chemek sélishqa, charputlap yiqitishqa ruxset qilinmaydu.

Chélishish meydanigha chüshken ikki palwan bélige belwagh (pota) baghlaydu. A Terep B terepning, B terep A terepning belwéghidin tutidu. Meshqawul (Réfir) öz ara bel tutushush qayidige uyghun bolsa, chélishishqa komanda béridu. Shuning bilen musabiqe bashlinidu, kim yanpashqa élip qarshi terepni yerge yiqitalisa, shu kishi ghelibe qilghan hésablinidu. Utqan kishi meydanda qalidu. Uning bilen chélishishni xalaydighan palwanlar arqa – arqidin meydan’gha chüshidu eng axirida uning bilen bel sinishidighan adem chiqmisa, u shu meydaning chélishish palwani bolup qalidu. Bezide ikki palwan bir-birini qanche saetlep yéngelmey, bu meydan chélish axirlishidu. Sherqiytürkistanning Qumul, Turpan, Qutubiy, Beshbaliq, Manas, Altay qatarliq sherqiy we shimaliy rayonliridiki Uyghurlarning chélishish shekli qeshqerche chélishish sheklidin az – tola perq qilidu. Bu rayonlardiki chélishish shekli bir qeder qedimiyrek mundaqche qilghanda eskiriy uslubini saqlap qalghan.

Omumen, chélishish Uyghurlar arisida shunchilik keng omumlashqanki, yéza – kentler we chong kichik sheherlerde chélishish oyuni qish – yaz dégüdek étiz – ériq béshida, emgek meydanlirida xalighan peytte ötküzülüp turushtin tashqiri, her il we aymaqlar ammiwi murasimlarda kölimi chong bolghan chélishish paaliyetliri uyushturup turidu. Sherqiytürkistanliq erkekler chélishishni baliliq dewridin bashlap meshiq qilidu. Chélishishning eng deslepki meydani pishaywan supilliri, öylerdiki kigiz we palaslarning üstidur. Adette her bir mehelining, yurtning bir qanche neper chélishish palwanliri bolup, yurt jamaiti ularni alahide hörmetleydu we mushu mahirliri bilen pexirlinidu. Eger birer jayda chélishish bolidighanliqidin xewer tapsa, her qaysi yurt jamaetliri özlirining chélishchilirini élip, shu sorun’gha hazir bolidu.

Bügünki künde Uyghurche chélishish shekli milliy tenterbiyining muhim türliri qataridin orun élip, xelq’ara musabiqilerde öz alahidilikini toluq namayan qilishi kérekidi. Emma Xitay hökümiti Uyghurlarda omumlashqan Chélishish türining tereqqiy qilishini, millitimizning beden sapasining ösüshini, Uyghur xelqining dunyagha tonulushini xalimaydighanliqi üchün, Milliy tenterbiye türlirimizning engüshteri bolghan Chelish türi barghanche modidin qalidighan achchiq aqiwet kélip chiqiwatidu.

Oghlaq Tartish

Oghlaq tartishish – Bozqir Uyghurliri we Tengritagh Uyghurlirining eng qedimki kollektip eneniwiy at üsti oyunlirining biri bolup, u «atliqlar medeniyiti» dewrining yaldamisi. Sherqiytürkistanda qérindash xelqlerdin Tajik, Qazaq, Qirghiz we Mungghul qatarliqlardimu oghlaq tartishish keng omumlashqan.Bu oyun ademlerning baturluq we jenggiwarliq xislitini namayan qilidighan at üsti mahariti bolup, atni eng burun qolgha köndürgen Merkizi asiyada yashap kelgen Türkiy xelqler arisida barliqqa kelgenliki mueyyenleshtürülmekte.

Oghlaq tartishish oyunimu Uyghurlar we Uyghur nesillik bashqa xelqler arisida musabiqe sheklide toy –tökün, héyt – ayem, Ammiwiy murasim paaliyetliride uyushturulidu. Oghlaq tartishish köprek Tengri taghning jenubidiki keng Uyghur yéza bazarliri, charwichiliq rayonliri we sheherdin chetrek yéza – qishlaqlarda keng omumlashqan bolup, bundaq yurtlarning köpchilikide mexsus oghlaq tartishish maharitini yétildürgen chewendazlar bolidu. Ular oghlaq tartish xewirini anglighan haman alahide terbiyiligen atlirini minip, Il, aymaq, Yurt, Kent we Mehelliler boyiche sep tartip belgilen’gen oghlaq tartish meydanigha hazir bolidu. Oghlaq tartishqa qatnishidighan chewendazlarning sani cheklenmeydu. Oghlaq tartishish musabiqisige qatnishidighan ikki terep teyyar bolghandin kéyin, musabiqini teshkilligüchi shexs aldin teyyarlighan oghlaqni belgilen’gen orun’gha tashlap béridu. Shuning bilen musabiqe bashlinidu. Éti yügürük mahir chewendazlar bes – bes bilen at chapturup, oghlaqni burun éliwélishqa tirishidu. Oghlaqni yerdin élip üzengge astigha yaki téqimigha bésiwalghuchi oghlaqni bashqilargha tartquzup qoymasliq üchün nishan’gha qarap quyundek chapidu, Qarshi terep uni qoghlaydu, Yétishiwalghan chewendazlar at üstide turup oghlaqni talishidu, Shuning bilen bir meydan oghlaq tartishish jéngi bashlinidu.
Oghlaqchilarning bir qismi oghlaqni élip qéchish yönilishini tosidu. Éti küchlük, qawul chewendazlar ghujhmek boluwélip oghlaq talishiwatqan qizziq nuqtigha “Wurra, Wurra…!” dep warqirap bösüp kirip oghlaqni tartip chiqish üchün küresh qilidu. Mushundaq qayta – qayta talishish, tartishish arqiliq eng axirida kim oghlaqchilar topini yérip ötüp, bashqilarni arqida qaldurup, oghlaqni belgilen’gen pellige tashliyalisa (oghlaq tashlash nishani köpinche oghlaq tartishish meydanidin yiraqraq bolghan melum yurt ichidiki abruyluq bir ademning öyi yaki chetrek bir jaygha nishanlap sizilghan chember qilip belgilinidu) shu terep ghelibe qilghan bolidu. Oghlaq tartishta ghalip kelgen terep oghlaq tarishishni teshkilligüchiler teripidin alahide mukapatlinidu. Oghlaq tashlanghan öy igisi bu oyun sheripige ziyapet béridu, we meshrep uyushturidu yaki kéyinki nöwetlik oghlaq tartishish paliyitini uyushturushqa mesul bolidu. Utup chiqqan atlarning béshigha qizil tawar baghlaydu, chewndazlargha maddiy we meniwiy mukapatlar tarqitilidu.

Uyghurlar arisida yurt – mehelliler boyiche kolléktip ikki sep bolup oghlaq tartishtin bashqa yene tallanghan ikki chewendaz arisida yekkimu yekke oghlaq tartishish usulimu bar. Öz yurtlirigha wekillik qilidighan ikki chewendaz meydan’gha chüshkendin kéyin, teyyarlan’ghan oghlaq meydan’gha tashlinidu. Ular yerdiki oghlaqni tartishishqa bashlaydu, kimning küchi artuq, éti küchlük bolsa, shu kishi oghlaqni tartiwalidu, yekke tirkishish nahayiti jiddiy bolidu. Tirkishish netijiside oghlaqni qoldin bermigini ghelibe qilghan bolup hésablinidu. Bundaq yekke oghlaq tartishish kichikrek daire ichide élip bérilidu.

Sherqiytürkistanda At üstide oynilidighan oyunlar ichide oghlaq tartishishtin bashqa yene «at beygisi», «tengge élish», «qiz quwar»(Qazaqlarda), «at üstide küch sinishish», «yerdin yaghliq élish» we “Yerdin Gül élish” qatarliq en’eniwi oyunlarmu bar. Bu oyunlar küchlük jenggiwarliqni telep qilishtek alahidiliki bilen bügünki künde milliy tenterbiye paliyitining muhim türliridin biri bolup qaldi.

Janbazliq

Uyghurlar tarixta Büyük Asiya Hun Imperiyisi, Köktürk Imperiysi, Uyghur Urxun Imperiysi, Édiqut Imperiysi, Qrahanlar Imperiysi qatarliq küchlük herbiy döletlwerni qurghan xelq bolup, Ularda tenherket türlirining köp bolushini, ular yashighan alayide Jughrapiylik rayon keltürüp chiqarghandin bashqa ejdatlirimizning dunyaning herqaysi tereplirige qaritip élip barghan herbiy yürüshlirining tesiridinmu ayrip qarashqa bolmaydu. Uyghurlarda janbazliq (chambashchiliq) we chewendazliq (at üsti mahariti) ning qanche ming yillardin béri ewlatmu-ewlat dawamliship kéliwatqanliqining sewebini ejdatlirimiz yaratqan parlaq medeniyet tarixidin izdesh lazim.
Uyghur janbazliqni özige xas milliy alahidiliki we en’eniwi yerlik uslubi bilen Uyghur xelqining batur, qeyser, merdane xaraktéri we jasaritini ekis ettürüp béridu.
Uyghurlar musht mahariti, peshwa mahariti, kalla qoyush, aliqan mahariti, yelgumpisi mahariti, igizge sekresh mahariti, yanpash mahariti, yoshurun, ashkara we tiz hujum qilish mahariti, tash chiqish, tömür égish, pichaq étish, zerbini tosush we qarshi terepning tighini tutush mahariti, qilichwazliq, neyziwazliq, omutbazliq, kaltekbazliq, mollaq étish, uzaqqa sekresh, tosuqlardin ötüsh, ot chembirikidin ötüsh, köz baghlash, ateshpereslik qatarliq janbazliqning xilmu xil maharetlirige mahir. Uyghurlarning eneniwiy janbazliq mahariti ejdatlirimiz 10 ming yillardin béri yashap klegen shimaliy Tengritagh rayonlirida yeni meshhur Béshbaliq etrapida hazirgha qeder toluq saqlinip kelgen. Uzaqtin buyan dawam qilip kéliwatqan Uyghur janbazliqi hazir tereqqiy qilip, Uyghur janbazliq komandisi qurush bilen yigirme nechche orunda meshiq meydani, nechche yüzligen mektep, jamaet teshkilatlirida kolléktip – yekke meshiq qilish paaliyet orunliri barliqqa kelgen bolsimu, Xitay hökümitining bu herketke bolghan astirittin buzghunchiliqqilish herkiti sewebidin, tereqqiy qilip dunyagha tonulalmaywatidu.

Chewendazliq

Chewendazliq Uyghuristanning yerlik spor türlirining biri bolup, U sheqiytürkistandiki xitaydin bashqa Uyghur nesillik xeliqlerning hemmisige tekshi tarqalghan. Uyghurlar we ularning etnik qérindashliri bolghan Qazaq, Qirghiz, Tajik we Mungghullar iptidayi owchiliq hayatidin bashlap at minip adetlen’gen xelq bolup, ular at üstide soqash qilish, yawayi haywanlar bilen élishish, oqya étish qatarliq köp xil at üsti paaliyetlirige mahir. Qedimqi Yunan Tarixchisi Petlomusning Büyük Iskenderning sheriqqe qilghan kingeymichilikliri heqqide yézilghan “Tarixname” dégen esiride Uyghurlarning yaramliq chewendaz we yéngilmes soqashchi ikenliki heqqide bayanlar xatérlengen.

Uyghurlar qedimdin tartip, at minishni özlirining selteniti dep bilgen. Shunga Uyghurda “At erning qaniti” dégen temsil bar. Sherqiytürkistanliqlar her qaysi xanliqlar dewride, at minish mahirliri eskerlikke, orda xizmetchilikige tallan’ghan. Hetta qiz – yigitlerning özlirige layiq tallishimu chewendazliqni, qeyser we baturluqni shert qilghan. Shundaqla chewendazliq Uyghur jamaetchilikning héyt – bayram, toy – tökün, seyle – sayahet künlirining qiziqarliq we jelp qilarliq köngül échish nomurliri bolup qalghan. Mesilen, at beygisi, oghlaq tartishish, at topi (Chewgen), at üstide tengge élish, at üstide küch sinishish qatarliq musabiqe sheklidiki paaliyettin bashqa her qaysi chewendazlar at üstide qilich oynishish, chiwiq chépish, at üstide neyze, omut, qalqan ishlitish, qarigha étish, at chapturup atning ong – sol yénigha özini tashlash, at üstide öre turush, at üstide tornek oynash, atning ong – sol yénigha özini yoshurup bösüp ötüsh, chékinip zerbe bérish qatarliq köp xil at üsti maharetlirini namayan qilghan.
Sherqwiytürkistan Xitay mustemlikisige chüshüp qalghan yérim esirdin buyan, Milliy tenterbiye herkitimizning tereqqiyatida kishining könglini ghesh qilidighan chékinish barliqqa keldi. Shu seweptin hazir, Uyghurlarning chewendazliq enenisimu, xelqaradiki qoghdash we perwish qilish pilanigha kirgüzülgen medeniyet türige iltimas qilish girdawigha chüshü qaldi.

Ordikam Oyuni

Xitay hökümitining Uyghuristanda yerlik medeniyitimizge séliwatqan buzghunchiliqliri tüpeylidin xelq arisida qanche ming yillardin béri dawamliship kéliwatqan tenherket türliri asta-asata ghayip bolmaqta. Uyghur tenherket türlirining senet we kulturluq xususiyiti küchlük bolup, u muskulni chéniqturushni meqset qilipla qalmay rohni chéniqturush, iradéni küchlendürüsh we ishleshke qulay bolushtek alayidiliklerge ége.Uningdin bashqa yene bu türlük heriketlerge Uyghur xelqi tarixta ishengen tutem we dinlarningmu melum nisbette tamghisi urulghan.
Ordikam oyuni – Uyghur xelqining yoqarda tilgha kechken milliy en’eniwiy tenherket oyun türlirining biri bolup, asasen Sherqiytürkistanning jenubiy rayonliridiki Uyghurlar arisida uzaq zamanlardin buyan oynilip kelmekte.

Ordikam oyuni dalilarda, tüzleng mehelilerde, yaylaq – janggallarda, yéza – mehellilerning azade kochilirida oynilidu. Bu oyun üchün aldi bilen adem sanining az köplükige qarap chember sheklide meydan sizilidu. Andin shu siziq aylanmisi boyiche texminen her bir ikki métir ariliqqa birdin kichik orek kolinidu (orekning hejmi chay piyalisi chongluqida) kolan’ghan orekning sani qatnishidighan ademning sanidin biri kem bolidu. Chember sheklidiki bu meydanning otturisigha lighuchiq (bu türdiki oyunda ishlitidighan topning yerlik shiwide atilishi) heydep kirgüzülidighan bir ana (merkiziy) orek (bu orekchek “orda” déyilidu) kolinidu. Oyun’gha qatnishidighanlar özining boy égizlikige asasen özliri tallap yaratqan noghuch sheklidiki birdin kaltek tayaq hemde yumilaq yaki uzunchaq (bashmaltaqtin sel chongraq) halettiki bir dane yaghach balachuq(bala sözidin kelgen) teyyarlaydu. Oyun’gha qatnishidighanlar tex(hazirlanmaq) bolghandin kéyin bir komanda bilen teng chaqmaq tézlikide her biri, birdin orekni igilep anachuq(ana sözidin kelgen) hasa (Top uridighan kaltek) ni orekke solap turidu. Bu oyun Orek igisidin hoshyarliq we chebdeslikni telep qilidu. Eger kim orek igiliyelmigen bolsa shu kishi topqa mes’ul bolup, balichuqni meydan sirtidin top urush kaltiki bilen meydan ichige heydep ekirip, pem bilen meydan otturisidiki merkiziy orekke solash üchün heriket qilidu. Qalghan oyunchilar hem özining orikini, hem merkiziy orekni qoghdaydu. Her bir orekning igiliri topni merkiziy orektin yiraqlashturush üchün, orekke kirish éhtimali bolghan topni kaltek tayiqi bilen urup yiraqqa heydiwétishke heriket qilidu. Orek baqquchi mushu meqsette tayiqini orektin chiqarghan haman, orekke ige bolalmighan top heydigüchi pursettin paydilinip, chaqqanliq bilen tayiqini héliqi bosh orekke tiqiwalsa, bu orekning igisi ordisi(özining oyun bazisi)din mehrum qalidu – de, oriki (ordisi) ni igiliwalghan kishi ornida meydanning sirtigha chiqip qaytidin top heydeshke mes’ul bolidu. Oyun mushu xil usulda dewirlinip, araq-arqidin dawamlishiwéridu. Ariliqta oyunni téximu qizitish we ewjige kötürüsh üchün oyun bashliqining «köch! – köch!» dégen komandisi bilen teng, orek igiliri tayiqini kötürüp, öz ara orek almashturidu. Eger mushu «köch – köch» peytide oriki yoq top heydigüchi chaqqanliq bilen birer bosh orekke tayiqini séliwalsa, u orek shuninggha mensup bolup, bixestelik qilip kim orek igiliyelmigen bolsa, yéngilgen sanilip, shu kishi dawamliq top heydeshke mesul bolidu. Eger top heydigüchi balachuqni bashqilarning kütülmigende urup yiraqlashturushigha yol qoymay, epchillik bilen topni merkiziy orekke kirgüzüwalsa, shu haman bir qétimliq orek köchüsh (köch – köch) bolidu. Shu jeryanda her kim chaqqanliq bilen orek igilishi shert. Nawada orek igiliyelmey sirtta qalghini yene top heydep kélishke mes’ul bolidu. Eger ikki kishining tayiqi bir orekke sélinip qalsa, kimning tayiqi orekke baldur sélin’ghan bolsa, orek shu kishige mensup bolidu we utup chiqqan bolidu. Kim burun igiligen ordidin( bazidin) ayrilmay orek talishish yüz berse oyun bashliqi hökümi bilen yene bir qétim «köch – köch» qilinidu. Bu oyunni oynashta oynighuchilarning top kaltiki bilen bir – birining putigha yaki bashqa jaylirigha urushqa, balachuqni qoli bilen tutup oynashqa ruxset qilinmaydu. Oyun tertipige xilapliq qilghuchilar sézilse, u kishi oynashtin mehrum qilinidu yaki bashqa usullar bilen jazalinip tenbih bérilidu.

Ordikam oyuni intayin qiziqarliq tenherket türi bolup, chebdeslikini, hoshyarliqini, pem-parasetlik bolushni telep qilidu. Bu oyun kishining gheyritini, iradisini kücheytip, ittipaqliq éngini östüridu.

Koyla Top

Uyghuristan tenherket türlirining köpliki jehette xoshna ellerdila emes dunya boyiche aldinqi orunda turidighan rayonlarning biridur. Milliy enenillirimizning xitay hökümiti teripidin yeklinishi, Xitay döwlitning, u türdiki tenherket oyunlirini resmiy shekilde qoghdimasliqi sewebidin kélip chiqiwatqan ziyanlarni xelqara medeniyet we örpi-adetlerni qoghdash teshkilatlirigha anglitish texirsiz ishlinishni telep qiliwatqan xizmetlerning biridur.
Koyla Top (Qach – qach) oyuni – Uyghurlarning milliy, en’eniwi tenterbiye oyunliridin biri bolup, u adettin tashqiri tézlik, chéwerlik, qeyserlik we hoshyarliqni telep qilidu.

Bu oyunmu ikki terep bolup, musabiqilishish sheklide élip bérilidu. Oyun’gha qatnishidighanlar köprek balilar we yashlar bolup, aldi bilen ular ikki sepke ayrilidu, adem sani cheklenmeydu, emma her bir sepke qatnishidighanlarning sani toqquzdin éship ketmeydu.

Koyla Top (Qach – qach) oyuni üchün yügürüshke eplik tüzleng yer yaki étizliq meydan qilinidu. Oyun meydanning chong – kichikliki qatnashquchilarning sanigha qarap sizilidu (adette bu xil oyun üchün teyyarlinidighan meydanning uzunluqi atmish – seksen métir, kengliki qiriq – atmish métir etrapida bolidu). Meydanning ikki teripige chember sheklide sizilghan top urush orni we qéchip baridighan jay orda(Baza) adette «koyla» dep atilidu.

Koyla Top (Qach – qach)oyuni üchün bir dane top (shaptul yaki örük üchkisige xam yipni orap, almidek chongluqta qilghandin kéyin, uni töt yaki sekkiz közlük qilip, oxshashmighan renglik yip bilen üstidin keshtilep chirayliq we chidamliq qilip böjep yumilap top sheklige kirgüzidu) we uzunluqi toqsan santimétir etrapida, tomluqi ketmen sépidek, top urush qismi (bir teripi) yapilaq shekildiki top urush kaltiki teyyarlinidu. Eger meydan kichikrek bolup top urush kaltiki bolmisa, kaltek, ornida qol bilen topni urup oynisimu bolidu. Köpinche qizlar we kichik balilar qolda urup oynaydu.

Oyun bashlashta ikki terepning komanda bashliqliri top urush tayiqini asmangha tashlap, tutqan yerdin üsti terepke besliship siqimdap mengip, axirda kim tayaqni toluq siqimdap turghan bolsa oyun bashlash hoquqi shu terepte bolidu. aldi bilen top urush hoquqini talishish oyunni qattiq qizitidu. Top urush hoquqi ayrilghandin kéyin, top urghuchi terep ezaliri top urush koylisi ichide retlik tizilip turidu. Qarshi terep ezaliri meydanda topni tutuwélish üchün eplik jay tallap, xuddi walibolchilardek orun igileydu. Top urghuchi terepke mudapie körgüchi qarshi terepning komanda bashliqi topni kaltekke toghrilap tashlap béridu.

Komanda ezalirining bir qétim, komanda bashliqi ( Rambatchi) ning ikki qétim top urush hoquqi bolidu. Top urghuchi urulghan top bilen teng meydanning qarshi teripidiki belgilen’gen koyla ichige kiriwalghuche qarshi terep topni turuwélip, top bilen uni uruwalsa, mudapiede turghan qarshi terep ezaliri nahayiti chebdeslik bilen gürride yügürüp bérip top urush koylisi ichige kiriwélishi shert. Eger belgilen’gen meydan’gha kirgüche ariliqta qarshi terep bilen ularning birer ezasini uruwalsa, ular top urush hoquqigha ige bolalmaydu.Top urush hoquqi bar terepning ezaliridin birsi top urghanda kaltiki topqa tegmey yaki yiraqqa mangmay, qéchishni layiq körmise, koyligha kirip turup, ikkinchi eza urghandin kéyin shu kishi bilen birge qachsimu bolidu yaki kéyinki üchinchi, tötinchi top urghuchi bilen bille qachsimu bolidu. Ishqilip top urghan kishi choqum belgilen’gen rayon’gha qéchip bériwélishi shert. U yene purset kütüp, özining komandisidiki bashqa biri top urghan zaman top urush koylisigha qayta qéchip kéliwalsa, «esir»liktin qutulup, top urush hoquqigha qayta ige bolidu. Top urghuchi terep ezaliri topni belgilen’gen meydan ichide xalighan yiraqliqqa ursa boluwéridu. Lékin arqa terepke ursa yaki meydan siziqidin chiqip ketse «köygen top» (sésiq top) hésablinip top urush hoquqi almishidu. Musabiqe jeryanida top urghuchi terepning top urush nöwiti tügep, hemmisi qachalmay qamilip qalsa, u halda mudapie qilghuchi qarshi terepning ikki ezasi meydan ichide öz ara top pasliship, top urghuchi terepning belgilen’gen rayonigha qéchip bériwélishqa purset yaritip béridu. Bu purset ichidimu qéchip bériwalalmisa yaki qéchish jeryanida qarshi terep top bilen uruwalsa, yéngilgen bolup, top urush hoquqi almishidu.Démek, Koyla Top (qach – qach) oyuni ene shundaq jiddiy tirkishish, dewr almishish ichide dawamlishidighan intayin qiziqarliq tenherket türlirimizning biridur. Bu oyunni yaxshi teshwiq qilip Olimpik musabiqillirining bir türige kirgüzgili bolghan bolsa, Milliy dawagha we xelqimizning maddiy we meniwiy menpeetlirige jiq paydisi bolghan bolatti.

Sarghaydi (chaqpelek)

Sarghaydi – Uyghuristanda, jümlidin Uyghurlar arisida keng omumlashqan milliy, en’eniwi tenherket oyunlarning biri. Bu oyun qedimdin bashlap her xil héyt – bayram, murasimlarda shundaqla déhqanchiliqning arisal peytliride, köprek qish künliri yaki bash bahar künliride uyushturulghan bolidu.Chaqpelek yaghach we yaghach chaqni méxanikiliq usul bilen gireleshtürüp yasalghan bolup, texminen on besh – yigirme métir égizliktiki moma yaghachqa, Yariya harwining chaqini kiydürüp, chaqning üstige yene ikki tal badra yaghach bir- birge jüplinip baghlinip yasilidu. Bu chaqning moma üstide mezmut turushni kapaletlendüridu. Oyunchilar uchidighan ilenggüch (arghamcha) lar chaqpelek üstidiki jüplime yaghachqa muqim békitilgen bolidu. Chaqni aylanduridighan yene bir tal yaghach moma (oq yaghach) yaghachning töwen teripige toghrisigha qilip muqim orunlashturulghan bolup, bu toghra yaghachning ikki teripide töttin sekkiz adem turup, bir xil tézlik bilen ong yönilishke qarap ittirilidu. Shuning bilen chaqmu bille aylinip, chaqqa baghlan’ghan ilenggüchtiki ikki (uchquchi) asta – asta kökke kötürülidu. Chaq qanchilik téz aylan’ghanséri ilenggüchmu shunche tézlikte barghanséri égizleydu. Bu oyunning peyda bolush tarixini, wetinimiz Sherqiytürkistan xelqining kök tengrige choqunush dewirlirige sürüp chüshendürüsh mumkin.
Bu xil oyungha Eger téni ajiz yaki béshi qayidighan kishiler qatnashsa, ilenggüch hawagha kötürülgenséri köngli aynip, béshi qéyip yaki qorqup,chirayliri sarghiyip kétishi mümkin. Bu oyunning mushundaq alahidilikke asasen, ejdatlirimiz uninggha Sarghaydi, dep nam bérilgen.
Bu oyunning özige xas qayide – yosunliri bolup, mexsus adem teripidin bashqurulidu.
Chaqpelek oyunining yuqiriqigha oxshashmaydighan yene bir xil waryantimu bar. Bu xil chaqpelekning momisi texminen sekkiz – on métirghiche égizlikte bolup, bu moma yerge tik qilip mehkem, midirlimaydighan halette kömülidu. Bu momining uchigha yenila Yariya harwa chaqi yaki sharikliq chaq kiygüzülidu. Chaqning üstige pilus (+) shekillik ikki basuruq yaghach mehkem baghlinidu. Bu bixeterlik tedbiri bolup, chaqning tasadipiy halda moma yaghachtin éghip ketmeslikini kapaletlendüridu. Chaqning chembirikige géométiriyilik tengpungluqi tengshelgen töt dane halqa mustehkem békitilip, bu halqilardin töt tal heriketlinish arghamchisi chüshürülidu. Bu arghamcha yüz kilogramliqtin artuq éghirliqqa berdashliq béreleydighan bolup, adette moma yaghachning égizlikidin ottuz – ellik santimétir kalte bolidu. Shunga u boshluqta muelleq halette turidu. Arghamchining töwen’ge chüshürülgen uchi ademning puti erkin patqudek ilmek qilip chigilidu, uchquchilar töt kishidin ashmaydu. Ular sol putini arghamchining ilmiki ichige sélip sol qolida arghamchini mehkem tutidu, uchush teyyarliqi pütkendin kéyin uchush komandisi bérilidu. Shuning bilen tört uchquchi tekshi rétim bilen ong putini yerge tépip, chaqpelekni heriketlendüridu. Buning bilen uchush dayirisi qush qanitidek kérilip, uchquchilar asta – asta yuqirigha yeni kökke kötürülidu we chaqpelekning aylinish oqigha mas halda hawada aylinish hasil qilidu. Uchquchilar égizrek uchushni xalap uchush maharitini namayan qilmaqchi bolsa, ular ong puti bilen yerni tépish sür’itini tekshi tézlitish we öz ara heriket jehette maslishish zörür. Eger uchushtin toxtashqa toghra kelgende, uchush sür’itini astilitip, yene shu ong puti bilen birdek yer tormuzi qilinidu.Bu oyunmu Sherqiytürkistan xelqining milliy tenterbiye türige mensup bolup, yürek we öpkini chéniqturushta körünerlik paydiliq rol oynaydu.

Yangaqatma

Yangaqat oyuni – Sherqiytürkistanda keng tarqalghan oyunlarning biri bolup, nishan’gha tegküzüshni meqset qilghan tenherket türlirining biridur. Bu oyun yangaq köp chiqidighan qeshqer, xoten, aqsu qatarliq rayonlardiki Uyghur yashliri arisida keng omumlashqan.Bu oyun adette héyt – bayram we her xil seyle-sayahet paliyetliride oynilidu. Bu bir qeder addiy oyun bolup, qatnishidighanlarning sani cheklenmeydu. Kimning yangiqi bolsa shu sepke qétilip ixtiyariy oynawéridu. Bu oyun üchün tamning tüwige yaki tüzleng yerge on – yigirme yangaq sighqudek bir orek kolinidu. Oynighuchilar öz ara kéngiship, orekke yangaq atidighan chégra siziqi belgiliwalidu yaki tamgha bir parche taxtayni yantu tiklep taxtayning yuqiri teripidin peske qaritip bir yangaqni domilitidu. Shu yangaqning domilap bérip toxtighan yéri yangaq étish chégra siziqi qilinidu.Qatnashquchilar muwapiq usul bilen kéliship orekke yangaq étish nöwitini belgileydu. Shu ret boyiche birinchi bolup yangaq atquchigha oyun’gha qatnishidighan her bir kishi oxshash sandiki yangaq yaki üchkilni béridu. Yangaq atquchi qolidiki pay qilip qoshulghan yangaqni «jüp» yaki «taq» dep ashkara jakarlap chégra siziqining sirtida turup orekke tashlaydu. Adettiki ehwalda orek bilen chégra siziqining ariliqi töt – besh métir etrapida bolidu. Eger yangaq atquchi «jüp» dep towlighan bolsa, orekke chüshken yangaqning sani jüp bolsa utqan hésablinip, bashqilar pay qilip qoshqan yangaq shu kishige tewe bolidu. Orekke chüshken yangaqning sani taq bolsa utturghan bolidu we oyun’gha qatnashqanlar qanche yangaq pay qoshqan bolsa, shunche yangaq tölem töleydu. Utquchida arqa – arqidin yangaq étish hoquqi bolidu. Utturup qoysa yangaq étish nöwiti almishidu. Her qétim orekke yangaq atqanda oyun’gha qatnashqanlar yuqiriqidek oxshash sandiki yangaqni aldin pay qilip tapshuridu. Yangiqi tügep oynashni xalimisa mejburlanmaydu. Bir orekte oynaydighanlar adette üch – töt ademdin ashmaydu.

Bu xil tenherket oyunining Uyghur yashliri arisida dostluq, barawerlik, Muhabbet, demokiratiye we kollektiwézimliq rohni yétildürüshte alayide ijabiy ehmiyiti bolup kelmekte.

Balachuq Top

Uyghuristanda tarqalghan tenherket türlirining yash, jins we kesip türlirige qarap ayrilidighanlirimu bar bolup, bu jehhette kishining alayide diqqitini tartidu. Meselen: Balachuq Top, Tashtermek, Keshte top, walley, Aqsüngek qatarliqlar. Bu oyunlarning ichide Balachuqtop oyuni, 6 ayliqtin oqush yéshighiche bolghaan balilarning oyuni bolsa, qizlargha xas tenherket oyunlirining biri Keshtetop oyunidur.Bu topta beden chéniqturush ishini Uyghur baliliri adette 6 ayliq bolghanda yeni bala ömiligende bashlaydu. Sherqiytürkistanda “6 ayliq bala atta olturalaydu” dégen neqle bar: Bala ömiligende ata – anilar topni domilitip balining ekélishini buyruydu. Buning bilen balining körüsh sézimi ashidu, ömilesh herikiti tézlishidu. Bala turalighanda, özi méngishini ögitish üchün topni domilitidu, buning bilen bala topqa qiziqip, uni tépip téz méngishqa adetlinidu. Kichik balilardin birqanchisi bolsa topni taliship, her terepke tépip qachidu.Bu del dunyagha meshhur Putbol musabiqisini kishige eslitidu.Ularning ichide kepsizrek balilar utup chiqidu. Balining tili sözge rawanlashqanda, chonglardin biri «bir, ikki, üch» dep topni yerge urup sanaydu. Buning bilen bala sanaqqa öginidu we topning yuqiri, töwen örlishige qarap közi chéniqidu. Bular hemme Uyghur ailisige omumlashqan adet, yuqiriqilar bilen chéniqqan bala mektep yéshigha yetkende, musteqil halda her türlük toplarni oynash basquchigha köchidu.

Keshte Top

Keshte Top – Uyghurlarda omumlashqan en’eniwi tenherket türlirining biri bolup, uni asasen qizlar oynaydu.Uyghur qizliri topni özliri yasaydu. Ular qurughan shaptul üchkisige paxta yipini yögep almidek bolghanda üstini her xil güllük yiplar bilen keshtilep bézeydu. Bundaq top yerge urulghanda téz kökleydu(örleydu) we top ichidiki shaptul üchke méghizi muzikidarliqqa ige shiriqlighan bir xil awaz chiqirip diqqetni jelp qilidu.Bu chaghda birqanche qizbala birliship shertlik top oynaydu. Uning qoshaqliri mundaq:Ikki sekkiz on alte,On altini kim yazdi,Akam bilen men yazdim,Ishenmiseng sorap baq,Hesel élip yalap baq.Uningdin kéyin «lam – jim» dep top oynighuchi topni tutuwélip jim turidu. Bashqilarmu gep– sözsiz midir qilmay turushi shert. Kim xilapliq qilsa oyundin qalidu (yéngilidu) yaki alqinigha bir – ikki shapilaq yeydu. Téxi yatliq bolush yéshigha yetmigen qizlar arisida bu xil topni naxsha – qoshaqning rétimige maslashturup oynash aditi omumlashqan. Oyunning sherti süpitide, topni qachurmasliq, qoshaq oqughanda duduqlimasliq, qoshaq topning örlesh – chüshüshige maslishish, buninggha xilapliq qilghuchilar oynash nöwitidin qalidu. Top oynash mahirliri qoshaqni yaxshi éytish bilen, topni aliqan bilen yerge urup örligende qol dümbiside toxtitip siyrildurup aliqan’gha chüshürüp qayta yerge uridu. Xelq arisida Keshte top qoshiqining türliri köp bolup, bir qeder omumlashqanliri mundaq éytilidu:Chégichi, bughdayghéchi,Ermeni doghdayghéchi.Kéchilep zowani qoy,Zowining qaysi qizi.Eng kichik wapa qizi,Wopini wapa démenglar,Wopa yalghanchi bolur.Wopidin köre bowangni tapBowa bek yaxshi bolur.
Bu türdiki oyunlar qizlarning beden we rohiy güzellikining yétilishige paydiliqtur.TashtermekTashtermek oyuni bezi jaylarda chakom oyuni depmu atilidu. Bu xil tenherket oyuni Uyghur qiz – chokanliri arisidiki uzun tarixqa ige en’eniwi oyunlarning biri bolup chirayliq tashlar we kichik kökleydighan(öleydighan) yel top bilen qoshup oynilidu.Bu oyunni ikki – üch qiz siliqlitilghan besh dane shaptul üchkisi yaki besh dane chirayliq renglik tash bilen oynaydu. Tashlarning biri yoghanraq bolup, u anachuq, kichikrek töti balachuq bolidu. Bu oyun alte basquchqa bölinidu. Aldinqi besh basquchta tashlarni bir qolda siqimlap turup, anachuqni barmaqning uchi bilen yuqiri étip balachuq tashlarni yerge chachidu. Yuqiri atqan anachuq tashni yerge chüshürmey tutuwélish kérek. Anachuq tash yerge chüshüp ketse, yaki balachuq tashni yerdin alghuche midirlitiwetse, yaki qoligha alghan balachuq tash anachuq tashni tutquche chüshüp ketse, uning oynash nöwiti bashqilargha almishidu. Ikkinchi qétim nöwiti kelgende, toxtap qalghan yéridin dawamlashturidu. Bu oyunda her bir basquchning heriketke maslashturup éytilidighan qoshiqi bolidu.Birinchi basquchta besh tashni ong qolda siqimlap turup, anachuqni barmaq uchi bilen yuqiri étip töt balachuqni yerge chachidu we anachuq tashni yaki yel topni yerge chüshürmey turuwalidu. Andin anachuq tashni yaki yel topni yuqiri étip, chüshkiche balachuq tashtin birni yerdin chimdip élip anachuq tashni yerge chüshürmey tutuwalidu. Bashqa tashlarmu mushundaq oynilidu. Buning qoshiqi mundaq:Chakom – tamakom,Kichiki – kélinchiki,Kümiki, kümüchiki,Böliki bilezükiIkkinchi basquchta birinchi basquchtek bashlinip, balachuq tash ikkidin élinidu we bu heriketke mas qoshaq éytilidu:Chong üzüm, cholpan közüm,Chong xata qilghan özüm.Chong bolay chokan bolay,Yaxshi yargha yar bolay.Üchinchi basquchta yerdiki chéchilghan tashni birinchi qétim üchni, ikkinchi qétim axirqi birini alidu. Buning qoshiqi mundaq:Üch özüm,Üchni men toldurimen.Üchni men toldurghiche,Sizip kéter qara közüm.Tötinchi basquchta balachuq tashni yerge top qoyup top alidu. Buning qoshiqi mundaq:Tok – tok, qosh tok –tok,Bu oyunda utturup, bashqidin oynashqa yoq.Beshinchi basquchta besh tashini biraqla chachidu we anachuq tashni ayriwalidu – de, uni yuqiri atidu. Chüshkiche balachuq tashtin birni sol qol astigha kirgüzüwalidu – de, anachuq tashni tutuwalidu. Sol qol astigha bir tashni élish, bashqa tashni midirlatmasliq shert. Qalghan üch tashmu sol qol astigha birdin kirgüzülidu. Buning qoshiqi mundaq:Hoyla, hoyla bir hoyla,Hoyla, hoyla ikki hoyla.Hoyla, hoyla üch hoyla,Hoyla, hoyla töt hoyla.Dep töt tashni yerdin salamet séyriwalidu – de, chikka – chikkang bir she (sheher) deydu. Bu utqanliq – sheher alghanliq bolidu. Shuning bilen altinchi basquch ayaghlishidu.Tashtermek oyuni herkiti balilarning beden güzellikini közining körüsh quwitini ashurushqa yardem béripla qalmastin, chaqqan we pem – parasetlik bolushqa yétekleydu.Walley OyuniWallay oyuniUyghuristanda keng yéza-qishlaqlarda we bir qisim sheherlerde keng oynulidighan tenterbiye herketlirining biri bolup, uni xelqara tenherket türlirige kirgüzüshke bolidu.

«Walley» – Uyghur tilida hayajanlinish, ghemze qilish, naxsha éytish, tiz qéchish, dégendek menilerde kelidu. U anilar balilarni uxlatqanda, bezi sopilar ramizanda axshamliri alligha chiqqanda éytidighan “Alley” dégen naxshilliri bilen alaqidardur. U yene Mueyyen ahang yaki ritimning isharilik belgisi bolup, u kishilerning chellesh, qarigha étish qabiliyitini östüridighan qol we put qatarliq beden ezalirining küchini ashuridighan, öpkining ishlesh iqtidarini kücheytidighan we yürekni tawlaydighan bir xil en’eniwi oyunning namidin ibaret. Qachqan yaki yügürgen adem, melum rétimge keltürüp walley, walley, walley…dep towlap yügireydu.Bu oyunda mexsus meydan we alahide qoral telep qilinmaydu. Qatnishidighan adem sanimu cheklenmeydu. Ikki kishi qarimu qarshi oynisimu, yaki bir qanche kishi ikki sepke bölünüp oynisimu boluwéridu.Walley oyuni üchün adette tüz ketken uchuq meydanning bir chétige yadirosi ellik santimétir kélidighan bir chember sizilidu. Bu chemberning merkizige anayaghach (balachuq uridighan kaltek)ning uchi patqudek yigirme – yigirme besh santimétir etrapida bir uzunchaq orek kolinidu. Oyun’gha qatnashquchilar eger balachuqni ana yaghachning uchida toxtitip urushni shertleshken bolsa, orek kolanmisimu bolidu. Ana yaghachning uzunluqi texminen seksen santimétir, tomluqi alte santemétir etrapida kélidighan qattiq yaghachtin siliq qilip yasilidu. Balachuqning uzunluqi on – on besh santimétir, tomluqi bashmaltaq qoldek bolup, qariyaghach yaki yulghun’gha oxshash qattiq yaghachtin ikki béshi oq sheklide yasilidu.Oyun’gha qatnashquchilar ikki sepke bölün’gendin kéyin, ikki tereptin birdin kishi otturigha chiqip oyun bashlash hoquqi talishidu, axirida oyun bashlash hoquqigha érishken terepning ezaliri ret – réti bilen balachuq uridu. Qarshi terep ezaliri meydan’gha tarqilip urulghan balichuqni hawadin yerge chüshkiche ariliqta turuwélishqa tirishidu. Eger turuwalsa balachuq urghuchi terepning top urush hoquqi «köygen» hésablinip, balachuq urush hoquqi qarshi terepke ötidu. Eger balachuqni hawadin tutuwalalmisa, u halda balachuq chüshken yerde turup, balachuqni orekke toghra qoyulghan ana yaghachqa nishanlap atidu. Balachuq belgilen’gen chember ichige chüshse yaki chember merkizidiki orekke toghra qoyulghan ana yaghachni soqup chiqip ketse, «utqan» bolup, balachuq urush hoquqi almishidu. Eger balachuqni chember ichige chüshürelmise yaki ana yaghachni soqalmisa, u halda balachuq urghuchi terep balachuqning chüshken yéridin ana yaghach bilen balachuqni chékip örlitip qayta – qayta üch qétim yiraqqa uridu. Shuning bilen balachuq qeyerge bérip chüshse, shu yerdin bir ölchem bilen chamdap balachuq urush chembirikigiche sanaydu. Bir terepning érishken nomuri (chamdam sani) qachanki ikki qarimu- qarshi terep aldin kéngiship békitken nomurgha yetse, shu terep ghelibe qilghan hésablinidu, qarshi terep yéngilidu. Buning bilen yenggen terepning her bir ezasi balachuq urush merkizidin bashlap uda üch qétimdin balachuq uridu. Bu chaghda urulghan balachuqni qarshi terep tosuwélishqa yaki tutuwélishqa bolmaydu. Shundaq qilip balachuqning chüshken ariliqi chemberdin barghanséri yiraqlishidu.

Yéngilgen terepning ezaliri buning bedilige balachuqning eng axirqi nuqtisidin chemberge qarap tinmay «walley, walley, walley…», dep muzikidarliqqa ége warqirap yügüridu. Ariliqta tinmay (dem éliwalmay) nishan’gha yétip kéleligen bolsa mejburiyettin xalas bolidu. Eger «walley» towlap nishan’gha yétip kelgüche tiniwalghanliqi sézilse, yenggen terep balachuqni tin’ghan yerdin bashlap yene bir qétim uridu. Yéngilgen terep yene shu balachuq chüshken axirqi chektin bashlap «walley, walley, walley…!», dep towlashqa mejbur bolidu. Öpke we yüriki chidamliq kishiler elwette «walley, walley, walley…!» towlash mejburiyitini yaxshi ada qilidu, uning eksiche bolsa mejburiyet barghanséri éghirlishidu. Qayide boyiche wslley towlash sherti béjirilip bolghandin kéyin bir qétimliq oyun axirlishidu. «Walley» oyunining jeryanidin qarighanda, u hem qiziqarliq, hem ehmiyetlik oyun bolup, uningda bedenni chéniqturushqa we eqil – parasetni östürüshke munasiwetlik nurghun amillar öz ara gireliship ketken.Qara – Qara Qushlarim OyuniBu oyun Uyghuristanda keng tarqalghan tenherket türlirining biri bolup, balilarda kolléktipni söyüsh, weten-milletni qoghdash, riqabet éngini ashurush, bedenni chéniqturush we milliy angni yétildürüshni nishan qilghan bolup, uningda «ayrilghanni böre yer» dégen idiye eks éttürülgen.

Bu oyun mundaq oynilidu: balilar arisidin bir yéshi chongraq qiz Anaqush bolidu, qalghanliri balaqush bolidu. Bala qushlar Anaqushning arqisigha tizilip, bir – birining chapini yaki könglikining arqa péshini mehkem tutup, zenjirsiman sep hasil qilidu. Balilar arisidin chaqqanraq biri asmandiki turnilarning sépidek retlik tizilghan balilar sépini yérip parchiliwétidighan Shungqar yaki lachindek bir yirtquch qushning rolini alidu. «Anaqush» bilen hujumchi qush bolghan bala otturisida drammatik bir shekilde diyalog bashlinidu:Yirtquch qush: qara – qara qushlarimArqangdiki némering?( némilliring demekchi)Anaqush: ushshaq – ushshaq ballarim (balilirim)Yirtquch qush: manga birni bersengchu?Anaqush: küchüng yetse alsangchu?Buning bilen yirtquchqush bolghan bala qatar tizilghan sepke hujum bashlaydu. Ana balilirini jan tikip qoghdaydu. Ana qaysi terepke qanat qaqsa balilirimu septin üzülmey anigha egishidu. Nawada balilardin biri bixestelik qilip septin üzülüp qalsa, ulargha hujum qiliwatqan hujumchi bala uni «olja» qiliwalidu. Netijide hujumchi ghelibe qilghan bolidu. Eger «olja» alalmisa yéngilgen hésablinidu. Bu oyun mushu shekilde dawamlishidu.

Aq Térek, Kök Térek

Uyghuristan balilirining birinchi mektiwi, balilar oyunliri tüsini alghan, hayatning egri-toqay, riqabet we japa-mushaqetlirini téma qilghan tenherket türliridur. Aq térek, kök térek_ oyuni xaraktér jehettin yuqiriqi oyun’gha asasen oxshishidu. Perqi bu oyun’gha qatnishidighan balilar ikki qarimu qarshi sep bolup tizilip, bir – birining qolini mehkem tutushidu we bir – birige qarimu qarshi halda qoshaq éytishidu:1–Ret:Aq térek, kök térekBizdin sizge kim kérek?2–Ret:Tumaristek qiz kérek1–Ret: batur qizning isim kim?2–Ret: ismi uning melikem.1–Ret: küchüng yetse al kélip, sépimizni sen yérip!2–Ret:Chiwiq bilen urimiz, Kempüt bérip aldaymiz.1–Ret:Uningghimu unimaymiz, Küchüngnimu sinaymiz.Buning bilen tartishmaq bashlinidu. 2–Ret 1–retning arisidin bösüp ötmekchi bolidu. Uninggha 1–rettiki balilar yol qoymaydu. Netijide sep boyiche öz ara sinishish bashlinidu. Nawada qaysi terep sepni yérip ötüp kételise, qoli ayrilip ketken balini «olja» alghan hésabta shu terep öz sépige qoshuwalidu. Qarshi terepning sépidiki balilar «olja» élinip tügise, u terep ghelibe qilghan bolup bir dörem( qétim) oyun axirlishidu.

Tepküch

Uyghuristan buningdin bashqa yene nurghun balilar oyunlirini körsitish mumkin.Tepküch– Uyghurlar arisida keng omumlashqan balilar oyunlirining yene bir türi bolup, uzun tarixqa ige. Mehmut Qeshqiri özining «Türkiytillar Diwani» (Ⅰtom, 501–bet) namliq esiride: «tepküch– dügilek qoghushunning töshükige öchke chupurini ötküzüp, balilar tépip oynaydighan oyunchuq», dep chüshendüridu. Tepküchni köprek qizlar, bezide oghul balilarmu oynaydu.Tepküch adette chongraq tinkepul, yarmaq töshükige öchke chupuri yaki xorazning renglik boyun péyi ötküzülüp yasilidu. Tepküchning tüw teripi (tinkepul qismi) éghirraq bolush kérek. Shundaq bolghanda, tepküch hawagha qangqip putqa chüshkende dachen qismi tépishke mas kélidu.Tepküchmu bashqa oyunlargha oxshash musabiqe shekilde bir nechche bala bir terep bolup kolléktip yaki yekke halda oynilidu.Tepküch asasen püt arqiliq maharet körsitish oyuni, bu oyun üzüldürmey aldiche tépish, arqiche tépish, bir putini yerge tirep yene bir putining yüzi bilen tépish, ong puttin sol putqa élip tépish putning ich yéni bilen tépish, sekrep chiqip putini almashturup tépish, putining tashqi yéni bilen tépish, öz ara udul turup nöwet bilen tépish qatarliq köp xil tépish shekillirini öz ichige alidu. Tepküch qachan tepküchning putidin ayrilip yerge chüshüp ketse, tépish nöwiti qarshi terepke ötidu. Tepküch gerche put maharitini asas qilsimu, lékin u pütün bedenni mas heriketlendürüshni telep qilidu. Yene bir tereptin tepküch közning körüsh sézimchanliqini ashuridu, shuning üchün bu oyun hazir milliy tenterbiye paaliyetlirining bir türi bolup qaldi.Yighinchaqlighanda, Uyghuristan kollektip we shexsiylerni asas qilghan halda élip bérilidighan her türlük tenherket sheklini alghan paaliyetler eng köp ijat qilinip, insaniyetning bu jehettiki medeniyet xezinisige aylanghan bir tupraqtur.Bu oyunlarni tenterbiye nuqtisidinla emes belki ulargha alaqidar tibabet, tarix, din, til, heriket, pisxika, söz we senet qatarliq oxshimighan tereplerdin tetqiq qilishqa we uningdin kelgüsi ewlatlargha paydiliq jewherlerni süzüp élishqa toghra kélidu.
Yoqarqi tenherket oyunlarni oynimay, uyghur yimeklirini yimey, Uyghur kiyim-kicheklirini kiymey chong bolghan balilar sözsizki Uyghur perzentlirige oxshimaydu we hayatini chüshendürüsh qiyin bolghan bir türlük ghéripsinish tuyghusi ichide yashaydu.
Wetinimiz sherqiytürkistan mustemlike bop qalghandin kéyin, Xitay tajawuzchilliri Uyghur xelqini assilimassiye qilip tügütiwetish üchün, özining hakimiyet jehettiki üstünlikini ishqa sélip we arimizdiki iradesi ajiz mangqurtlardin paydilinip, Uyghurlarni hedep bu enenige aylinip ketken beden we rohni chéniqturush paliyetliridin, yerlik yimeklerdin, yerlik Kéyim- Kécheklerdin waz kéchishke bilinmigen bir shekilde mejburlimaqta.Uyghur medeniyiti bolupmu Uyghur medeniyiti terkiwige kiridighan her türlük siporlar insaniyet medeniyet xezinisidiki muhim bayliqlarning biri bolup, uni perwish qilish, saqlash, tereqqiy qildurush biz kiyinki ewlatlarning jiddiy ehmiyet beridighan muqeddes wezipillirimizning biridur!

 

Pydilanghan matériyal: “Uyghur Xelqining Örpi-adetliri” dégen kitap we internettiki yene bashqa materiyallar asasida

 

06/07/2007 Gérmaniye, Frankfurt

 

Uyghur Milliy Qiyapetlerimiz Milliy Medeniyetimizning Yaldamisidur!


Autori: Korash Atahan

36509285_2597550110270565_5131480544185417728_n.jpg

Uyghur medeniyiti yer sharidiki tarixi eng uzun medeniyetlerning biridur. Uyghur medeniyeti özige xas xususiyetliri bilen insaniyet mededniyet gheziniside kam körülidighan engüshterlerning biridur! Arxilogiylik qizilmilar, tash kemir senniti, her türlük qol yazmilar we milliy folklorik miraslardin Uyghur xelqining tarixning uzaq qaranghuluq yilliridin bashlapla özige xas yol bilen milliy medeniyitini shekillendürgenlikini körimiz!

Insaniyet medeniyitining jümlidin Uyghur medeniyitining terkiwi qismi bolghan uyghurlarning yasinish we jabdunish kulturi millitimizning dunya qarishi, milliy istekliri we istetik intilishlirining alametliridur. Tarixning qarangghuluq yilliridin hazirghiche qolimizgha yétip kelgen her türlük qeyitlerdeki kiyinish, yasinish, jabdunush we perdezleshlerde ishlitilgen zibu-zinnetler, matériyallar, reng we shekilleride insanlarni heyretke chümdürüp ekis etkini, millitimizning milliy iradisidur!

36569398_196264491215447_2638968648445722624_n.jpg

Künimizgiche ulushup kelgen bizning milliy medeniyitimizning muhim bir terkiwi bolghan kultural alahiydiliklirimiz ming yillar awalqi we ming yillar keyinki tereqqiyatimizgha wekillik qilidighan maddiy we meniwiy shayidlar bolup, uningda awal közge tashlinidighini qoghdash, zamaniwiylashturush we zamanisigha layiq derijide güllendürüshni kütüp yatqan özige xas orginal halitidur…

Bugünki mustemlike astidiki hayatimiz milliy mediniyitmizning chöküsh dewri hesaplinidu! Shunga biz uyghurlar milliy medeniyitmiz tekshi tereqqiy qilip, jahan medeniyetliri arisidiki közni qamashturidighan menziridin mehrum yashawatimiz!

Uyghur medeniyeti bay, rengareng we mezmunluq bolushtek alahiydiliki, qanche ming yillardin beri ilmiy uslupta tereqqiy qilghan, milliy medeniyitimizdiki artuqchiliqlar we eqidiwiy alahiyidiliklerimiz toluq gewdilendürülgen özining kilassik we yerlik xususiyetliri bilen közlerni qamashturup kéliwatidu.

Dunyadiki medeniy xeliqlerning arisida meyli sheriqte yaki meyli ghepte bolsun uyghurlarning kilassik medeniyitining terkiwiy bolghan Uyghur keyim-kéchek medeniyitning tesirige uchrimighan milletler bek az! Bu hadise yeni uyghur medeniyitining dunyawiy tesiri hunlarning, hazarlarning, kök türüklerning we munghullarning chong köchüshliri bilen alaqidar bolup, inchikilep tetqiq qilsaq dunyaning bulung pushqaqlirighiche milliy medeniyitimiz iznalirini tapalaymiz!

36485308_2597553836936859_6162995246163558400_n.jpg

Biz Uyghurlarning keyim-kichek medeniyiti dimisimu hazirghiche özining riqabet küchini we jelipkarliqini yoqutup qoyghini yoq!Bizning milliy medenyitimizni jümlidin kultural alahiydilikimizni dunyawiylashturush ishigha bashqa milletlerningkidek köp küch ketmeyla qalmay, kiyim-kicheklirimizning shekli, lahiyilinishi, istitik alahiydiliki we rengliri dunyawiy sewiyedein anche uzaqta emes!

Biz özimizning tibabet, Pelesepe, edebiyat, sennet we muzika tereptiki alahiyidiliklirimizdin ghurur tuyghandek, kiyim-kichek medeniyitimizdinmu pexirlinishimiz lazim!

Pakistanliqlar, Keshmirlikler,Baluchlar we Tajiklar qanche yüz yillap uyghurlarning milliy bayriqi astida yashighan. Pakistanliqlar, Baluchlar we Keshmirlikler Uyghur medeniyiti we islam dinini biz uyghurlardin qubul qilghan.

Pakistan, Baluchistan we Keshmirlikler uyghurlarning ming yilliq kiyim-kechek medeniyitini we kultural adetlirini özige xas uslupta tereqqiy qildurup kéliwatqan, meniwiyet tereptin bizge yer sharida eng yéqin bolghan xeliqlerdur!

Ordu, Baluch we Keshmir xelqi özini Babur we Jahangirning hakimiyitining dawami dep qaraydighan Pakistandek bir awiatsiye we atom dewlitide birlikte yashaydu!

36514082_2597688560256720_5801772734039982080_n.jpg

Pakistan, Baluch we Keshmirlikler Awropa we Amerikining awat kochilirida chong kichik we er we ayal dimestin milliy iptixarliq ichide özining milliy keyim-kicheklirini bir-biridin qélishmaydighan derijide özlirige yarashturup kiyiship, milliy we diniy jehettin erkin yashaydu….

Pakistan, Baluch we Keshmirliklerning kultural alahiydiliki ekis etken keyim kechekliri islamiy enene we eqidilerge uyghun bolup, xelqara jemiyet jümlidin gherip dunyasi teripidin milliy medeniyet, dep toluq étirap qilinghan.

Biz özimizning milliy medeniyitning ayrilmas bir qismi bolghan yasinish, zinnetlesh we jabdunush qatarliq bir yürüsh kulturimizni, xuddi meniwiyitimizge waba tegkendekla tereddutsiz xitaylashturiwatqan, erepleshtüriwatqan we gheripleshtüriwatqan bir mezgilde, pakistan xelqi özlirining milliy iradisi yolida küchiyiwatidu, gülliniwatidu, dunyagha özgiche yol bilen yüzlinwatidu!

Milliy güllinishning, Milliy musteqilliqning we Milliy hüriyetning shanliq yoli Milliy iptixarliq köwrükidin ötidu! Bu qisqa yazmida ilgiri sürülgen merkiziy iddiye biz Uyghurlarni etrapliq oylandurishi kerek!

Uyghuristan Kultur Merkizi

02.07.2018

Milliy Inqilapta Diniy Meselini Bir Terep Qilish Heqqide Semimiy Agahlandurush!


 

uyghur-bayraqi

Xitay tajawuzchilar bizning eng yaman yérimizdin tutiwaldi. Xitay dewliti derijidin tashqiri dewlet térrorini ishqa sélip Uyghuristan xelqini xelqara jemiyetni qaritip qoyup wehshiylik bilen basturmaqta. Xitay we dunyadiki xéli köp milletlerning neziride Uyghuristanliqlar xitay puqrasi. Undaqta qandaqsige özining barliq garajdanlirining A din Z qiche bolghan heq-hoquqlirini qoghdashtin ibaret jawapkarliq zimmiside bolghan xitay dewliti Uyghuristanliqlar üstidin érqiy we kultural qirghinchiliq élip baridu?! Egerde bir dewlet özning puqralirining heq-hoquqlirini depsende qilidighan mashinigha aylinip qalghan bolsa, u halda özining dewletlik salahiyitini yoqutup qoyghan bolidu yaki zulum astidiki xeliq, shu dewletning qanunluq puqrasi bolmay qalidu. Polattek riyalliqning wetinimizning xitaylarning qanuniy téritoriyisi emes, qanunsiz bésiwélinghan zimin ikenliki, millitimizning xitaylarning qanunluq puqraliri emes belki mustemlike astidiki bir xeliq ikenliki bolup qélishi xitay tajawuzchilirining kéngeymichi zihniyitide millitimizge bolghan esheddiy düshmenlikni peyda qilghan.
Xitay tajawuzchiliri Uyghuristanning ishghal astida, Uyghuristanliqlarning mustemlike we zulum astida ikenlikidin ibaret yüzidiki qara daghni öchürüp tashlash üchün aldirap emelge ashmaydighan: Xelqimizning bir qismini tinch assimilatsiye qiliwétish, yene bir qismining yürikini bolishiche mujup boysundurush, yene bir qisim bash egmigenlerni dewlet térrorini qollinip, tashqiy dunyagha bilindürmey qirip tashlash ishini eng kam 50 yildin béri gherezlik, pilanliq, programmiliq we nishanliq ishqa ashuriwatidu.
Xitaylar Uyghuristanliqlarni radikal dinchiliq, islamiy térrorizim we xelqara jihadizimdin bashqa herqandaq bir sewepke baghlap yoq qilalmaydighanliqigha közi yétip, xelqarada jamaet pikiri toplap, xelqimizni bir millet süpitide ölümge höküm qildi we bu hökümni ijra qiliwatidu.Xitaylar digendek we dunya jamaetchiliki bilgendek rastinla Uyghurlar radikal dinchimu, islamiy qiyapetke kiriwalghan térrorchimu, xelqara jihatchilarning bir parchisimu?! Undaq emes elbette.Uyghur xelqi özining shereplik qanche ming yilliq tarixida diniy radikalizim, térrorizim we xelqara térrorizimdin ibaret hadisilerge alaqidar tarixiy sehnilerde rol almighan we bugünmu undaq yerlerde rol almaghliq!Uyghuristanliqlar térrorist emes, térroristlarmu uyghur emes! Uyghur digen isim pütün dunyadiki 25 milyondin artuq xeliqning ismi bolup, bu namni Uyghur millitining sheripi, nomusi we iradisige wekillik qilmaydighan herqandaq goroh we siyasiy qarashtikilerge mal qilip qoyush ötüp ketken bimeniliktur! Eger bugün Uyghuristan xelqi arisida diniy radikalizim, islamiy térror we xelqara jihat otturgha chiqqan bolsa, bu xil alahiyidilikke ige küchler xitay dewlet térorining esiri bolup, hich waqit biz Uyghuristanliqlargha wekillik qilmaydu!
Hazir dunyada xitayning millitimiz üstidin yürgüziwatan zulumigha qarshi heriketler barghanche tiz bash kötürmekte. Millitimizning omumiyüzlük oyghunup, zulumgha qarshi turishi teqdirleshke tigishlik chong ishlar jümlisige kiridu elbette! Xitay zulumining wetende barghanche wehshiyliship kétishi netijiside hür dunyadiki xelqimizning sani köpüyüshke bashlidi. Hür dunyadiki uyghurlarning medeniyet sewiyesining, dunya qarishining we sapasining oxshash bolmasliqi biz hel qilmisaq bolmaydighan ziddiyetlerni keltürüp chiqarmaqta. Xitaylar bizdin burun heriketke kélip, uzaqtin qilinidighan pissixik kontrul, ishpiyonajliq, deplomatik oyun we pitnewazliq qatarliqalarni teng ishqa sélip addiy awam puqralirimizni özining meqsetliri terepte heriket qilishqa ittirmekte. Xitaylar bizni weten we siritida radikal islamist, islamiy terrorist we xelqara jihadist, dep basturiwatidu! Biz bolsaq xitayning Millitimiz heqqide digenlirini yoqqa chiqirip, xelqara jemiyetni yoqulush girdawigha kelip qalghan uyghurlar we uning wetinimizdiki qan-qérindashlirigha insaniy muamile qilishqa, millitimizning azatliq küreshlirige hesidashliq qilishqa qayil qilish üchün esirlerdin béri kürishiwatimiz! Emma özimizning ichidin chiqqan qaraqursaq begherezler milliy inqilap yolida ming teste qolgha keltürülgen netijilerni öz qoli bilen yoq qilip, xitayning istiratigiyilik shekilde pilanlighan pistirmillirigha maldek yügermekte we xelqimizni öz qoli bilen ölümge buyrimaqta!
Dunya boliwatqan ishlarni körüp turiwatidu. Xuddi xitaylar éyitqandek milliy musteqilliq shuarini towlawatqanlar bir uchum bölgünchi unsurlar, qalghanliri bolsa diniy we insaniy erkinlik telep qilip öktichi meydanda turiwatqan uyghurlar, dégendek ish boliwatidu! Uyghur millitining zadi tüp meqsidi nime, dep sorisa hemmila adem tilini yutiwalghan kikechtek qalaymiqan jöyliydu! Biz heqiqeten eqilsiz we shum pishane millet ikenmiz! Hey qérindashlirim, türkistan chüshidin, islamlashqan yer shari chüshidin oyghuninglar! Özenglarnila oylimisanglar insaniyet silerni asta-asta tashliwitidu. Dunyada téxi heq-adalet yoq bolghini yoq! Dunyaning igisi bar! Insaniyet burundin tartipla rezilliklerge qarshi adalet sepliride birlikte küresh qilip kelgen. Biz özimizni 21-yüz yilgha layiqlashturup tiz sürette tüzep kételisekla bu weten, bu millet, bu din we bu medeniyet qurtulup qalidu! 19- we 20- esirler heq-adalet ornutush küreshliridin birinchi we ikkinchi dunya urushlirigha shayit bolghan bolsa, emdi 21-yüz yil yer shari xaraktérliq mustebit tüzüm we térrorizim (Diniy essebiylik keltürüp chiqarghan xeliqara térror we xelqara jihadizim shundaqla dewlet küchini qural qilip ortigha chiqqan dewlet térrori)ni yoqutush küreshige guwachiliq qilmaqta! Bu hadise Sowetler ittipaqining parchilinishi,Yoguslawiye dewlitining bölünüp kétishi we Xitay dewlitining her-tereptin qorshawgha élinishi, Afghanistan urushi we ottura sheriqte yüz bergen Erep bahari qatarliqlarda ipadilendi. Otturgha chiqqan hadisilerning ijabiy we selbiy netijilliri heqqide pikir bayan qilish biz üchün shunche qiyin bolsimu, biz dunyada intayin chong bir özgürüshning boliwatqanliqini, kélichek bugünge hergizmu oxshimaydighanliqni hes qiliwatimiz! Nurghun ademler quduqning ichige kiriwélip dunya mushu deyiship yashawatqan bilen xelqarada dindin, ériqtin, millettin we medeniyetlerdin üstün turidighan pirojekitler yolgha qoyulmaqta!
Pütkül dunya dewletliri insan heqliri we demokratiyeni inkar qilidighan radikal islamchiliqqa, islamni süyistimal qilghan térrorisimgha we gheyri din we medeniyet arqa körünishidiki xeliqlerge öchmenlik bilen qaraydighan xelqara jihadizimgha qarshi dunyawiy birliksep lagirlirida (Seudi Erebistan, Türkiye, Pakistan we Iran qatarliq dewletler hem shuning ichide)yer aldi!Shundaq turuqluq weten ichi we siritida dinimizni radikalizimgha özgertip, milliy inqilawimizni térrorizimgha baghlap, quralliq küreshlirimizni xelqara jihadiy heriketke chétip xelqimizge terghip qiliwatqanlarning perde arqisida heriket qiliwatqan xitay basqunchilirining dépigha ussul oynap, keng dunyani millitimizge put sighdurghidekmu yer tapqili bolmaydighan jehennemge aylanduruwétishni pilanlighan düshmenler ikenlikini, 20-30 yildin béri bizni oyunchuq qiliwalghanliqini hemde shu qatarda bizning nadanliqimizdin ustiliq bilen paydilinip millitimizni pütün dunya qareshi turidighan nishangha we halaket girdawigha ittirip kétiwatqanliqini xelqimiz nimishqa hazirghiche periq ételmeydu?! Xelqimizmu bu xelqaradiki qarangghu küchler oynawatqan oyunda heqiqetni perq qilalmay ölüm puraydighan ejellik kochilarda qaymuqmaqta! Mushu seweptin wetinmiz özimiz üchün paniy dunyadiki weylun dozaqqa aylinip qaldi!
Diniy esebiylik, eqidichilikni süyistimal qilghan térror we insanlargha bolghan öchmenlik we nepretni neziriye qilghan jihad qatarliqlar alla burun musulmanlarning, xiristiyanlarning, musewiylerning, buddistlarning we kommenistlarning ortaq düshminige aylandi.Mushundaq bir peyitte wetendiki we erkin dunyadiki xelqimizning sapasi, medeniyet sewiyesi we bilimi yétersiz bolghachqa, jemiyitimizde hazir xelqimizge yaxshiliq qilimen dep yamanliq qilidighan ehwallarmu arqa-arqadin kélip chiqiwatidu we uning keltürüp chiqiriwatqan aqiwetliri xitaylarning kütken yéridin chiqiwatidu!
Namayish, yighin, radio-televeziye söhbetliri, kishilik munasiwetler we sotsiyal mediyelerde hedep uyghurlarni diniy jehettin besimgha uchrawatidu, dep teshwiq qilip, millitimiz etnik tereptin, kultural tereptin pütünley sekratqa chüshüp qalghanliqini yoshuriwatqandek ish qiliwatqanlar özi bilip bilmey xelqimiz arisida diniy esebiylik eqidisini süyistimal qilghan térror we jihatni teshwiq qilip, xelqimizni halaketke bashlawatidu! Bu xildiki kishiler astirittin düshmen dewletlerning we perde arqisidiki qarangghu teshkilatlarning arimizdin yalliwalghan qolchomaqchiliri bolup, azghine maddiy menpeet we nam shöhret üchün weten-milletning hayatliq derixining yiltizini ikkilenmey kesiwatqanlardur! Qaymuqqan xeliq yaman niyettikiler nimini toghra dise shuningaha egishidu, chünki ularning milliy inqilap qilish pirinsipliridin xewiri yoqtur! Ular shereplik diniy itiqadimizni radikalizim bilen, milliy inqilawimizni islamiy térrorizim bilen, xitaygha qarshi quralliq herkitimizni xelqara jihadizim bilen baghlap qoydi!
Tarixtin béri normal diniy étiqat ligal, diniy esebbiylik iligal, zulumgha qarshi isyan qilish ligal, dinni süyistimal qilip érqiy we kultural öchmenlik peyda qilish iligal, tajawuzchilargha qarshi quralliq küresh qilish ligal we zulumni bahane qilip, diniy tepriqichiliq yoligha méngish we qan töküsh iligal bolup keldi.
Xitay dewlitining, Talibanlarning, El-qayidichilerning we Dayishning qilghanlirini dunya xelqi dewlet diktaturisini asas qilghan we dinni süyistimal qilghan térror, dep tonup kelgechke, Amerika prezidenti Georgiy. W. Bush Awropada sözligen bir nutuqida dunya xelqining bolupmu amerikining térrorizimgha qarshi xelqaraliq jengni axirghiche élip baridighanliqini tekitlidi. Amerika prezidenti Georgiy. W. Bush shu qétimqi nutuqida yene zulum chékiwatqan xeliqler qatarida Uyghuristan xelqinimu alahiyde tilgha élip, ularning rehbirini mezlum millet yehudiylargha tarixta yol bashlighan Musa eleyhissalamgha oxshitish bilen birge, herqandaq bir milletni kolliktip halda térror bilen qarilashqa bolmaydighanliqini eytti we xitaylar térror bilen qarilawatqan, milliy azatliq üchün küresh qiliwatqan uyghuristan xelqini bolsa erkinlik jengchilliri, dep medihiylidi shundaqla pütkül démokrattik ellerni mezlum milletlerge sahip chiqishqa chaqridi.
Hey qérindashlar Xitay tajawuzchiliri deniy eqidimizni radikalizim bilen, milliy inqilawimizni térrorizim bilen we xitaygha qarshi quralliq küreshlirimizni xelqara jihadizim bilen qarilawatidu hemde xelqarada bizge qarshi qara borandek küchlük jamaet pikiri toplap boldi.Biz xitayning millitimizni yoq qiliwitish pilanigha masliship bermeyli! Dingha ishinish, zulumgha qarshi isyan bayriqi échish we zalimgha qarshi quralliq küresh qilish hoquqimizni qoghdap qalayli, disek bu hergizmu qiyin emes! Biz xelqarada aktip qollighuchi toplap, küchimizni yighip xitayni wetendin qoghlap chiqirayli deydikenmiz awal bizni ediologiye jehettin xata yolgha yiteklewatan qara küchning penjisidin sughurulup chiqishimiz lazim!Bu digenlik milliy musteqilliq yolimizdaki özgertiwitilgen yol belgüllirini yéngidin eslige keltürsekla hemme ish özligidin yürüshüp kétidu! Biz diniy esebbiyliktin saqlinip, millitimiz tarixtin béri islamda tutup kelgen killassik étiqat yolini qoghdishimiz, milliy azatliq herkitimizning édiologiysini xelqara jihadizimning xususiyetliri bilen emes, xelqara qanunlargha tayanghan we milliy azatliq küreshlirimizning eneniliri asasida shekillendürülgen yol bilen berpa qilishimiz we zamanigha layiqlashturup méngishimiz, tajawuzchiliq we milliy zulumgha qarshi quralliq küreshlirimizni xelqara islamiy jihadizimdin uzaq tutup, peqet tajawuzchilarni mustemlike astidiki wetenimizdin qoghlap chiqirip, zulumdin qurtulup insaniyetning bir parchisi bolghan 30 milyondin artuq her millettin terkip tapqan Uyghuristan xelqining hüriyitini qolgha keltürüsh üchün qiliwatqanliqimizni Xeliqara jamaetchilikning aldida emeliy herkitimiz bilen janliq ispatlishimiz lazim!
Biz Uyghuristan xelqige eng awal ediologiye jehettin bir özimizge wekillik qilidighan, milliy heriket qoshuni erkin nepes alidighan bir boshluq, andin hemme küchler birlik, barawerlik we démokrattik shekilde erkin oylap pilanlaydighan bir yol, andin üzil-késil milliy iradimizge wekillik qilidighan, milliy musteqilliqimizni axirqi ghaye qilghan emma bugünki weziyette emeliyitimizge eng uyghun bir métot kérek boliwatidu! Dunyada peqet Uyghurlar yashimaydu, yaki hemme xeliqler, dinlar we medeniyetler uyghur üchünla mawjut bolmaydu. Köp xil iriq, din we medeniyetler arqa körünishige ige insaniyet béshimizgha keliwatqan milliy zulumni bugün diqqet qilmisa erte özining beshigha kélidighanliqini, heq we adaletning, dorustluq we güzellikning, insan heqliri we démokratiyening tehditke uchrawatqanliqini, insaniy qediriyetlerning xitay dewlet térrori teripidin depsende qiliniwatqanliqini bilgende andin ornidin des turup, biz bilen bir septe xitaygha qarshi küreshke atlinidu! He diese uyghurlam disek, he diese musulmanla disek, he diese türkistan yaki sherqiy türkistan disek, he diese uyghur musulmanliri, yaki musulman uyghur disek biz bilen birge yaki xoshna yashawatqan türkiy we gheyri türkiy xeliqler we bizge hésidashliq qiliwatqan xeliqaradiki bashqa iriq we dindikilerning aldida ish taza qamlashmaydu. Sen gézit-jornal, radio-télivizor we sotsiyal mediyelerde uningdin bashqa her türlük yazma we aghzaki qeyitlerde, resmiy söhbetlerde, interviuwlarda, bayanatlarda, shuarlarda, pilakatlarda we murajetname qatarliq muhim wastilerde uyghurning musulmanliqini éliship qalghan ademdek eskertiwerseng, toghra we ilmiy bolmaydu, biz unche qilip ketmisekmu bashqilar bizning musulmanliqimizni, türüklikimizni obdan chüshinidu qerindashlirim…
Musulmanni uyghurgha qanche köp qoshup qoysanglar yügürep kilidighan ademler shunche köpiyip baridighandek, bek chong ish qiliwétip barghandek, shu arqiliq udul jennetke baridighan biletke ige bolup qalghandek sadda oylaydikensiler.Bu qilghininglar milliy exlaqimizghimu, musulmandarchiliq exlaqimizghimu toghra kelmeydu! Suni singen yerge sep, deptiken konilar! Pütün dunyadiki musulmanlarmu silerning qiliwatqan, kishini bizar qilidighan bu exlaqsizliqinglardin bizar bolughluq! Biz hazir bashqa bir pilanitta emes milletler, medeniyetler we dinlar öz-ara hürmet we yol qoyush asasida tinch, inaq we dostane arliship yashaydighan bir sistima berpa qiliniwatan, pütkül insaniyetke ortaq mensup bolghan yer sharida yashawatimiz! Özimizning peylining yamanliqidin, dunya qarishimizning toghra emeslikidin, niyitimizning dorust bolmasliqidin, medeniyet we ang sewiye tereptin bekla arqida qalghanliqimizdin haywandinmu éghir xorluqqa qalduq! Nadanliqtin, xurapiyliqtin we esebbiyliktin waqtida waz kechmey, béshimizgha apet yamghuri yaghqanda chare-tedbirsiz, bash-panahsiz halda halaket déngizigha gheriq bolduq. Dunyagha béshimizgha bala bolghan xitayni kapir, dep datliduq, qungimizni qisip wetenni azat qilimiz, démey kapirlargha qarshi jihat qilimiz, déduq, halimizgha béqip Uyghuristan dimey, qérindash xeliqlerning erwayini uchurup Sherqiy Türkistan, ummu yetmidi Türkistan üchün, dep gélimiz yirtilghudek nale-peryat qiptuq, dindashlar, qerindashlar, xoshnilar, gheyri musulman teqdirdashlar bizdin yüz chewridi! Biz bayraq qilip kötürüp chiqqan milliy musteqilliq kürishi diniy esebiylik, térrorizim we xelqara islamiy jihatning sayisida qalsa, xelqara jemiyet bolupmu xoshna eller Qazaqistan, Qirghizistan, Tajikistan, Üzbekistan hetta Afaghanistan qatarliqlarmu bizge qarshi xitay meydanida menggülük turidu. Wetinimzde yashaydighan qerindash xeliqler, bashqa dingha ishinidighanlar we özimizning ichidiki diniy radikalizimni yaqilimaydighan démokiratchilarmu inqilawimizgha düshmen bolidu. Bizning kötüriwalghan diniy we érqiy tüsi qoyuq bolghan dinim islam, wetinim Sherqiy Türkistan, düshminim dinsiz kapirlar deydighan, islam sheriyetchilikini teshebbus qilidighan xata édiologiyimiz qérindash türkiy xeliqlerni uyghurlar Sherqiy Türkistan dep bir dewlet qursa kingeymichilik qilidiken, digen tuyghigha kéltürüp qoydi. Xitay bashliq pütkül dunyadiki tereqqiy qilghan we tereqqiy qiliwatqan gheyri musulman milletlerni, uyghurning meqsidi milliy azatliq we milliy musteqilliq emes, gheyri islami milletlerni yer sharidin yoq qilishtin ibaret jihadiy heriket oxshaydu, dep oylandurup qoydi, shunga beshimizgha kéliwataqan belayi-qazalargha her reng her iriqtiki, oxshimighan medeniyet we dinlardiki pütkül insaniyet köz qirinimu salmidi, salmaywatidu we mushundaq kétiwerse hem bundin kéyinmu hergiz salmaydu! Dunya xelqi türkiy ulustin bolghan Uyghurlarning ming yildin béri musulman millet ikenlikini siler dimisenglarmu obdan bilidu. Emma Insaniyet Uyghurgha musulman bolghanliqi üchün emes, awal janabiy Allahning iradisi andin uyghurlarmu adem eleyhissalamning ewladi bolghanliqi üchün hisdashliq qilidu we yardem qilidu.Gherip dunyasining yillardin beri musulman dise alargiy bolidighan hagha kelip qalghanliqini bilip turup, öz millitinglargha musulman dégen süpetni olturghan qopqan hemmila yerde küchep chaplap méngishinglarning zadi millitimiz üchün nime paydisi? Shu arqiliq siler nime ish qilmaqchi?!Uyghurlarning meselisi hazir peqet musulmanlarningla meselisi emes, resmiy shekilde oylighanda pütkül insaniyetning mushu esirdiki éghir tiragédiyesidur!
Dunyada biz Uyghurlardinmu burun musulman bolghan nurghun esil xeliqler bar. Ular nege barsa, nede tursa dinni sörep yürmeydu. Ular erep musulmanliri, Marako musulmanliri, misir musulmanliri, Iran musulmanliri, Seudi Musulmanliri, Iraq Musulmanliri, Süriye musulmanliri, pakistan musulmanliri, dep yazmaydu.Hetta bizdin teximu teqwa Türükler, Üzbekler we Afghanlarmu özining millitining aldi yaki keynige palan musulmanliri dep yazmaydu. Qazaq, QIrghiz we Türükmen qatarliq qan-qerindashlar hem shundaq! Bashqa türkiy xeliqlerning hemmisi bizge qarighanda bu meselige aqilane tewrendi. Peqet biz uyghurlarla özimizning ejdatlardin miras qalghan shanliq yolimizdin adiship kettuq!
Körünishte biz hemmini toghra qilghandek körüniwatimiz. Diniy we musulmanliq konisidiki ishlirimiz ghayet normal ketiwatidu bizche. Biz hemmini toghra qiliwatqandek oylaymizu, ishlirimiz tetürisige ketiwatidu! Biz bir qarisa bir obdanla hichkishidin qalghuchiliki yoq eqilliq bir millet.Emma bizge qandaq bala tegdi bilmidim, bashqa qilidighan hichqandaq ish yoqtekla, beziler qongni yuyupmu, yuymaymu din toghriliq gep qilip, oltursimu qopsimu din toghriliq gep qilip, xosh yaqsimu yaqmisimu din toghriliq gep qilip xuddi jennetning achquchini tutup turghan melektek gidiyip, peyghemberdek pesh qilip dinning, muqeddes kitawimizning we ayetlerningmu inawitini töküp boldi! Bu yaman aqiwet diniy maripning penniy maariptin ayrilip ketkenliki sewep boliwatidu! Dinimiz ISLAM bilen rehbirimiz QURAN xelqimizning ikki alemlik hayatining kam bolsa bolmaydighan temel soghurtisidur! Quraniy kerimni oqupla qoymay, insanni bilim élishqa, tereqqiyatqa we hür hayatqa bashlaydighan, shanliq islam pelesepisi bilenmu qedemmu-qedem tonushup chiqishimiz lazim! Biz diniy étiqat we milliy roh meseliside altun´gha dessep turup tilemchilik qiliwatqan bichare diwanigha oxshap qalduq! Hazir bizning diniy maaripimizda we diniy murasimlirimizda milliy medeniyitimizning shanliq tarixi, hazirqi zaman meripetchilik iddiysi hergiz tilgha élinmaydu!Mekteplirimizde we ailelirimizde dinimiz we diniy eqidimiz saghlam qaynaqtin örgütülmeydu! Tarixta millitimiz islam dini bilen shereplengendin kéyin mukemmelleshken, dunyawiylashqan we dewir rohigha xas halda zamaniwiylashqan! Muellisep hazir biz ilim-irfan we tereqqiyatda we eqidiwiy hallarda toghra yolimizdin uzaq bolghan chikinish halitide turiwatimiz! Biz milliy, siyasiy we medeniy jehettin qeddimizni tiklesh üchün milliy tepekkur jehettin toluq oyghunishimiz lazim! Tariximizda dinmizni asasiy baza qilghan milliy medeniyitimiz El-Frabiy, Ebin-China, Yüsüp Xas Hajip, Jalaliddin Rumi, Muhammet El-Xarazimiy, Ahmet Yessewiy we Alishir Newayi dek alemshomul zatlarni yitishtürgen bolsimu, bugünki kündiki milliy tepekkurimiz diniy eqidilirimizni medeniy-maarip, ilim-irfan, tereqqiyat we insaniy jümlidin milliy güllünishke tamamen zit qilip qoydi! Gherip dunyasining ilim-pen, edebiyat-sennet, téxnologiye we méxaynikta bugünkidek güllinip kétishige yol échip bergen islam we islam pelesepisini özimizdin bolghan alim-ölümalarning yitekchilikide kündülük hayatimizgha, siyasiy küreshlirimizge ilmiy we ijabiy shekilde janliq tedbiqlinishi lazim!
Millitimiz, medeniyitimiz, dinmiz islam, islam pelesepisi qatarliqlardin bashlanghuch sewiyesimu bolmighan, millitimiz we dinimizdiki heqiqetlerni eqelliy derijidemu bilmeydighan qara qursaq dewetchiler islamni we quraniy kerimni ilim-pendin, meripettin, tereqqiyattin birtereplime we dogma halda xelqimizge tebligh qilip, dinniy eqidini ilim-pen´ge, ilim-penni meniwiy medeniyetke, medeniyetni milletke, milletni tereqqiyatqa qarshi qilip qoydi! Mingisi jahilliq, xurapatliq we bidiet bilen tolup ketken jahil nadanlar riqabet, xiris we yoqulush tehditige duchkelgen bu milletning milliy mawjutluq, hür hayat we musteqilliq küreshlirige bolghan intilishlirini tosup, büyük ghayeler üchün küresh qilishni oylaydighan awam-puqralarning méngisini sarang qiliwetti! Bu heqiqet, adalet we hüriyetke qarshi hadise xuddi din bilen qorqutup, quran bilen urup ming yillardin béri musulmanliqni yashawatqan Uyghuristanliqlarni yiqitiwetkendekla köngülni ghesh qilidighan bir bexitsizlik boldi!
Boldi bes, köngüllerdikini bilgüchi bir Allahdur! Biz bugünki riyal dunyada duch kelgen jiddiy meseliler heqqide dunyawiy sewiyede oylaydighan zaman keldi! Millet öley dep qaldi, quruq gepni az qilip, millitingge paydiliq emeliy ish qilsang eshu sawap, teqwaliq we ibadettur!Biz toxtimay birlik, ittipaqliq we qérindashliqni tekitlewatqan bilen ortaq yol, pilan we ghaye bolmighachqa birlishelmeywatimiz, küchlinelmeywatimiz we ghelbe qilalmaywatimiz! Biz awal bir pikirge, bir yolgha, bir ghayige toplinishni ishqa ashurayli!
Birlishishitin kéyinki muhim mesile pütün dunya xelqining diqqitini insaniyetning bir parchisi hesaplinidighan, zulum we yoqulup ketish tehditige duch kelgen, eziliwatqan Uyghur we qerindashliridin ibaret wetini xitay teripidin mustemlikige tutulghan etnik topluqqa qaritishtur! Xitayning insanliqqa qarshi wehshiy jinayetlirini hür dunyagha anglitishtur! Qérindashlirim millitimiz ajayip qabiliyietlik diniy zatlarni we bilimlik ölimalarni yitishtürüp chiqti. Millitimizning ulardek bir dewir qabiliyetlik ademler topini yitüshtürüp chiqishi asan bolmidi.Xitay dinimizdin, etiqadimizdin we weten-milletke qiliwatqan xizmitimizdin ustiliq bilen paydilinip, bizni diniy esebiylik, eqidiwiy térror we xelqaraliq jihatqa baghlap turup buzek qiliwatidu.Qérindashlar diniy bilimimizni, eqidiwiy iqtidarimizni we teqwaliq talantimizni xitayning millitimizge qaratqan süyqestlirini tarmar qilish üchün aqilanilik bilen ishliteyli! Dunyada teqwaliq we musulmandarchiliq exlaqining nahayiti köp örnekliri bar! Biz nurghun esil musulman milletlerni we katta diniy alimlarni körduq we toniduq! Ularning ichidin bizning bezi chala mollirimizgha oxshash din bilen adem uridighan, quran bilen ademge tehdit salidighan, özining allah yaratqan tilida sözlimey, özimu uqmaydighan quran tilida, hich bolmighanda ademler peqetla chüshenmeydighan shekilde uzaq duwani qilip, ademlerni dindin, allahning toghra yolidin zeriktüridighanlarini az körduq! Bizdin chiqqan chala mollilar herqandaq yerde qilghuliqini qilip, sorun tallimay xuddi kommenistik partiyening siyasiy yighinlirini xitay rehberlirining sözliridn üzünde élip yighin achqandek, diniy kitaplardin awam chüshenmeydighan tillarda bashqa milletke gep qiliwatqandek shekilde wehez-nesihet qiliwérip, bu bayqushlarning özining allah bergen milliyche tili yoqmudu, dewatqanlirini bilmeydighanlargha u xil shekilde bayan qilishning ehmiyiti nime degüzüp qoyidu! Bizning her türlük paaliyetlirimizge qatniship qalghan musulman we gheyri musulmanlar bu halitimizge qarap, yaqisini tutup towa diyishke mejbur bolidu hemde jimjitla biz bilen amal bar yene bir qetimliq eshundaq ammiwiy paaliyetlerge qatnishishtin yaltiyidighan bolup qalidu!
Biz ish qilsaq toghrisini qilayli, insaniyet bizge yardem qilsa bizning musulman bolghanliqimiz üchün yardem qilmaydu, Uyghur digen bir milletni, medeniyitini, örpi-adetlirini, til-yeziqini, insaniy qedri-qimmitini qutulduriwelish üchün yardem qilidu! Qerindashlirim wetinimizni, millitimizni, milliy medeniyitimizni we shereplik islam dinimizni qutulduriwalayli deydikenmiz, kallimizni azraq silkiwiteyli eziz millitimizning kütkinini qilayli, mezlum xelqimizning düshminini emes, pütkül yer sharida bir bolsimu dostini köpeyteyli! Biz Uyghurlardin we islamiy eqidimizdin nepretlinidighanlarni emes, esil exlaqiy peziletlirimiz arqiliq, bizni yaxshi körüdighanlarni köpeyteyli! Janabiy Allah biz uningdin kütkenni, pütkül alem üchün, insaniyet üchünmu arzu qilsaq, biz üchün ilgiri taqilip turghan tilsim ishiklerni bashqidin echiwitidu!
Hazir Allahning adalet qamchisi gheriptiki sanaetleshken qudretlik milletlerning qolida, ilgiri bu qamcha ejdatlirimizning qolida idi. Adalet qamchisini Allahim Adil bolalaydighanlarning qoligha tutquzidu! Biz zulum astidiki bir xeliq bolush süpitimiz bilen dunyagha, insaniyetke, medeniyet we dinlargha adil köz bilen qarayli! Din Allah bilen bende ottursidiki ishtur! Hergizmu musulmanlar yaki musulman milletler bilen reb ottursidiki ish emestur! Allah muqeddes kitaplarni yollap insanlarni qanche ming yildin beri agahlandurdi. Din we eqide yolida toghra qilghanlar mukapatlinidu, xata qilghanlar jazalinidu. Emma xata bilen toghrini ayriydighan sotchi biz uyghurekler emes!
Xulasiligende bizni xudayim ayrim bir millet qilip yaratti. Bizning qanche ming yilliq medeniyitimiz xudaning bizge bergen amaniti. Bizning islamdin ibaret bir dinimiz bar. Biz qul bolush üchün yaritilmighan! Qérindashlirim milliy alahiyidlikimizning, milliy medeniyitimizning, milliy medeniyitimiz bilen qan bilen göshtek kiriship ketken diniy étiqadimizning normisini bashqilarning közige qarap emes, xelqara siyasiy atmospuragha, düshmenlirimizning alahiyidiliklirige, özimizning milliy we rayon xaraktirliq éhtiyajlirigha qarap békitip, millitimiznimu, medeniyitimiznimu, qutluq dinimiznimu we siyasiy heq-hoquqlirimiznimu qoghdap qalalaymiz! Bu büyük meqsetke yétishte siyaset bilen din meselisini milliy inqilap logikisigha zit qilip qoymasliqimiz,bir kishining yaki bir goruppa kishining pikirini pütün bir milletke mal qilip qoyushtin saqlinishimiz kérek!Diniy esebiylikni, radikal dinchiliqni we kapirlargha qarshi jihatni teshebbus qilidighanlar xitayning uyghurlarni xelqara sehnilerde qarilishigha bolishigha purset tughdurup bergendin bashqa xitayning bir tal tükini tewretmidi.Bu arqa körünishi qarangghuluq alimige chétilidighan aghzidin allah bilen quran chüshmeydighan ademlerde pütkül insaniyetke jümlidin qan-qérindashlirigha bolghan semimiyet, sadaqet we söygü bolmisa, ularni qandaqmu musulman digili bolsun!
Hazir dunyadiki nurghun xeliqler bizning teqqi-turiqimizgha qarap, kichikkine beshimizgha diniy esebiylik, islamiy radikalizim we xelqara jihadizimning qalpiqini yarashmisimu eplep-seplep keydürüp qoydi. Biz béshimizgha chong kélip qalghan we bizge hergiz yarashmaydighan bu üch qalpaqni yene singayan bolup ketse yene tüzep qoyup, qoyghan tutqinigha ige bolalmaydighan ebgahlardek adem köp kochilarda aylinip yüriwatimiz! Xuddi ölgisi kelgen haywan yerge kömüglük turghan qapqanni purap-yildap tépip kélip öz ayaqliri bilen dessigendek ish qiliwatidu bezi eqli gejgisige ötüp qalghan aghainiler! Uyghur milliti térrorchi emes, térrorchilar hem uyghur millitige hichqachan wekillik qilalmaydu! Din bilen siyasetni yaman gherez bilen birleshtürüsh, medeniyet we enene bilen terrorizimni arlashturiwetish, ezilishke qarshi küreshni xelqara jihatqa baghlap qoyush qatarliq jinayetlerni ishlewatqanlar bizdin emestur! Hemmidin muhimi xitayning shereplik dinimizni radikalizim bilen, milliy inqilawimizni térrorizim bilen, quralliq küreshlirimizni xelqara jihadizim bilen baghlap qoyishidin qettiy saqlinishimiz lazim! Shundaq qilalisaq ediologiyemiz, inqilawimiz we ghayimizde xelqaraliq qeliplashqan pirinsip we ölchemlerge tayanghan bolimiz hemde sep-seplerde xuda xalisa xitaylarni meghlup qilimiz!
Milliy inqilap ghelbe qilmidi dégenlik, peqet millet we milliy medeniyetla emes, kölimi ikki milyon kuwadirat kélometir kelidighan ata miras bay wetinimizde muqeddes Islam dinimu yoqaldi, degenlik bolidu! Shuni unutmasliqimiz lazimki, Uyghur milliti bolmisa Uyghuristanda islam dinimui bolmaydu! Islamni, milliy medeniyitimizni we millitimizni qoghdap qélish pewquladde segeklik telep qilidighan éghir emma qiyin xizmettur! Insan oghli weten-milletimge Allahning raziliqi üchün yaxshiliq qiliwatimen dep oylap ish qilip, yamanliq qilip salsa bu rabbimizning neziride chong gunah bolidu! Diqqet qilayli qérindashlirim, birlikte izdinip toghra yolni tapayli! (K.Atahan)

 

Uyghuristan Kultur Merkizi

23.06.2018

 

Milliy Herkitimizdiki Bezi Meseliler Heqqide Ikki Éghiz Söz!


29511600_2422067757818802_7282390827506759207_n

Xitay zulumining hessilep éshishi bilen millitimiz ilgiri ochuq türme hayatini yashap kelgen bolsa emdi, öz wetinide dozaq azabini yashawatidu. Xitay zulumining éshishigha egiship weten ichi we siritida hertürlük qarshiliqlarmu kücheymekte. Bunisi teqdirleshke tigishlik chong ilgirlesh elbette.

Muhellisep, milliy qarshiliq körsütüsh heriketining köpiyishi, milliy heriketning süpitini töwenlitiwetkechke, ish köp bolghan bilen ziyan uningdinmu köp bolushtek aqiwetler kélip chiqti! Weten-millet üchün paydiliq ish qildim dep ziyanliq ish qiliwatqan qérindashlarning diqqitige ikki éghiz gep qilip qoymisaq bolmaydighan yerge keldi. Nöwette kütülmigen yerdin teshkilatlarning köp bolishi we milliy inqilap yolida rehberlik rolini éliwatqan bir qisim kishilerning qabiliyetsizliki milliy dawayimizgha éghir putlakashang bolmaqta! Bolupmu teshkilatlar we rehberlerning köp bolishi düshmen istixbaratining ichkiy buzghunchiliqini kücheytiwetti. Xelqimiz oyghunup her xil shekildiki milliy qarshiliq körsütüsh herkitini élip bériwatqan bolsimu, heriketler nopuzluq birer organ nazaretchiliki teripidin tekshürülüp, dewir éhtiyajigha uyghun yoquri süpetlik teshkillenmigenliki sewebidin, weten-milletni dep qilinghan ishlar-Namayishlar, konferensler, yighinlar, yighilishlar we téleviziye-radiyo söhbetliri , murajetler-milliy inqilapqa paydisi bolush u yaqta tursun, milletimizning janijan menpeetlirige ornini tolduriwalghusiz ziyanlarni salmaqta!

Nime üchün Xitaygha qarshi teshkillengen Naraziliq namayishlari, konferensler, yighinlar, yighilishlar we téleviziye-radiyo söhbetliri qilimiz?! Bizdek mezlum bir millet üchün namayishlar, konferensler, yürüshler, yighilishlar, murajetler we bayanatlar xitaylarning millitimiz üstidin yürgüziwatqan etnik we kultural qirghinchiliqliridin ibaret insan qélipidin chiqqan wehshiy jinayetlirini pash qilish, xitay dewlet térrori astida ingirawataqan xelqimizning nale-peryadlirini hür dunyagha anglitish we xitayning xelqara déplomatiyelik jengkler arqiliq royapqa chiqiriwatqan millitimiz heqqidiki yolsiz böhtanlirini yalghangha chiqirish üchün tépilmas engüshterdur! Biz nime üchün gumanliq, bilimsiz, tejiribisiz we qaymuqqan kishiler we jemiyetlerning teshkilligen namayishliri, konferensliri, yürüshliri, yighilishliri we murajetleri milletimizning janijan menpetige éghir ziyan saldi, milliy dawagha tosqunluq qildi, deymiz?! Sewep bu tiptiki namayishlar, konferensler, yighinlar, yighilishlar we téleviziye-radiyo söhbetliri, murajetlerlerde milliy herkitimizning muhim pirinsiplirigha toluq emel qilinmighanliqi üchündur.Bundaq layaqetsiz teshkilatlarning we shexislerning qilghan heriketliri milliy herkitimizning büyük ghayisi üchün emes, xitaylarning milliy herkitimizni öz qolimiz bilen tarmar qiliwétishtin ibaret rezil meqset üchün yoshurun xizmet qildi. Bu paaliyetler insaniyetning we xitaylarning bizni qarilashigha bahane sewep bolup béridighan xelqara térrorizim, radikal islamizim we jihadizimliq mezmunlardin özini siyasiy jehettin muhapizet qilalmighanni az dep, xitay istixbaratining xeliqaradiki milliy herkitimizni pütkül dunya miqyasida bolupmu gheripte abroysizlashturidighan her xil teshwiqiy hojumlirining élimintliri bilen oxshimighan derijide zeherlengen!Shunga weten-millet üchün élip bérilidighan heriketni salahiyti toshidighan orunlar arqiliq pilanlash, teshkillesh we xelqara qanunlarning rohigha uyghun yitekchilik qilish lazim!

Weten-millet üchün yaxshi ish qiliwatimen dep, öz qan-qérindashlirigha düshmendinmu éghir ziyan sélish nime digen qorqunchluq ish!?Hazir Sherqiy Türkistan Milliy Herikiti melum derijide xeliqaralashti: Bu qutluq dawa peqet Uyghur we wetinimizdiki islamiy türkiy xeliqlerningla bolup qalmay belki wetinimizdiki gheyri islamiy we xelqaradiki heqqaniyetni yaqilaydighan bashqa dewlet we dinlargha tewe bolghan ghayet zor bir qoshunning dawasigha aylinish aldida turiwatidu!Uningdin bashqa milliy herkitimiz islam bolmighan yene 5 milyarttin artuq insanlarning qollishi, himaye qilishi we ortaq étirap qilishigha érishmey turup hergizmu ghelbe qilalmaydu!Shundaqken milliy heriket meydanlirimizda heqandaq eriq, din we kulturlarning nepes alidighan penjirelirini nishanliq, pilanliq we gherezlik berpa qilish, eziz xelqimizning hür. azat we bextiyar kélichigini kapaletke ige qilishta hawadinmu muhim xizmettur!

Hazirqi dunya bek murekkep. Milliy dawamizni élip berish ishi hayajan we qeni qizziqliqtin köpraq eqil, chare we tedbir telep qiliwatidu! Men teshkilat qurdum dep quruwergen bilen, men namayish teshkillidim dep teshkillewergen bilen, men shuar towlidim dep towlawergen bilen ish pütmeydu! Bu ish undaq asan emes!Teshkilatni qurush asan, emma uni milliy dawaning pikiriy ihtiyajigha uyghun bashqurush we tereqqiy qildurush tes! Teshkilat qurghandin bar bolghan teshkilatlarning künlüki astigha toplishish shexiskimu, köpchilikimu, axirida weten-milletkimu paydiliq! Biz birqisim medeniyet sewiyesi töwen bolghan shexisler we ularning meheliwiy teshkilatilirining qiliwatqan ishlirini millitimizning paydisi üchün xizmet qildurush meqsidide birlik, ittipaqliqni tekitlewatimiz hemde eqil, pikir we tejribe toplashqan merkiziy teshkilatlarning rolini sel chaghlimay ulargha egishishni teshebbus qiliwatimiz!Shundaq qilghanda özi bilmey öz millitige ziyan sélishtin saqlinip qalghili bolidu!

Milliy dawayimizda angliq türde merkizi teshkilatlargha egishish bolmaydiken, yerlik teshkilatlargha jem bolghan xelqimizni perde arqisidiki milliy dawagha paydisiz bolghan yaman niyetlik teshkilatlar we dewletler konturul qiliwelip, xelqimizni özige paydiliq ish qilish ornigha paydisiz ish qilidighan xeter ichige bashlap kétidu!Yillardin béri muhajirette milliy azatliqimiz üchün herket qiliwatqan gholluq teshkilatlirimiz milliy dawani qilishta mueyyen bilim, tejiribe we sawaqlargha ige boldi. Ularning tejiribisidin qarighanda, yéqinqi yillardin béri weten-millet üchün dep qiliwatqan xizmetlirimizning xélila köp bir qismi xelqimiz üchün paydiliq bolmay eksiche paydisiz bolghanliqi melum bolmaqta.

Düshmenler xelqara siyaset we déplomatiye meydanlirida bir qisim kishillirimizning bilimsizliki, qabiliyetsizliki, tejribisizlikidin janliq paydilinip xelqimizni tuyuq yolgha bashalap qoydi! Bezi perde arqisida heriket qiliwatqan yat milletler qomandanliq qiliwatqan teshkilatlar teripidin milliy herkitimizdiki siyasiy aktiplarning aldinishi we qaymuqturilishi millitimizni zor ziyanlargha duchar qildi. Siyasiy teshkilatlarning xata yolgha yéteklinishi saghlam teshkilatlirimizning we pidakar siyasiy paaliyetchilirimizning 20-30 yillardin béri élip barghan japaliq küreshlirining parlaq netijilirini pütünley yoqqa chiqiriwetip baridu! Buningdin körüwélishqa boliduki bilimsizlik, özini chaghlimasliq, nadanliq we xurapatliq öz qoli bilen öz qérindashlirining géligha pichaq sürüsh dégenlik bolidu!

Hazir xitaylarning qarilashlirini özimizning ish-heriketliri arqiliq ispatlap bergen halda turiwatimiz! Düshmen milletlerning her türlik süyqestliri, xelwqimizning édilogiye tereptin kirse chiqmas tuyuq yolgha yiteklinishi netijiside millitimizning ilgirki güzel obrazi xunükliship, resimimiz qoyulidighan ramkigha pütkül insaniyetning düshmini kélishtürüp siziliwatidu! Buningha sewep bolghan amillar ichide xitayning bizni terorchi, radikal dinchi, insan heqliri we démokratiyening düshmini, dep dawrang sélishigha parallil qedemde, perde arqisidiki yaman küchlerning inqilap sépimizge singip kirip, xelqimizni radikall dinchiliq, xelqara térrorizim we pütkül insaniyet yaqturmaydighan ümmetchilik lagirigha ittirip kirishi qatarliqlar asasiy orunda turidu!

Namayish seplirimizde radikal dinchiliqni terghip qilish, milliy alahiydilikimizni inkar qilidighan qiyapetler bilen ortigha chiqish we he dise bizning milliy meselimizni musulmanlar bilen gheyri musulmanlar otursidiki sürkilish terepke ittirish biz üchün eng xeterlik aldini almisaq bolmaydighan hadisidur! Naraziliq heriketliride diniy shuar towlash, inqilapning nishan taxtisini yötküwétish qatarliqlar, milliy düshmenlirimiz teripidin bilip turup, pilanliq, sistemiliq shekilde milliy inqilawimizgha qesten qiliniwatqan buzghunchiliq herikitidur!Milliy inqilapni xelqara radikal islamizimning we térror herkitining terkiwige aylanduriwétish xelqimizning hür iradisi emes! Radikal dinchilar we xelqara térrorizimning bigunah xelqimizni azdurup, milliy inqilawimizgha séliwatqan ziyinini eqil bilen asan mölcherligili bolmaydu!

Hey eziz qérindashlirim, Sherqiy Türkistan xelqining siyasiy teqdiri awal xudaning uningdin qalsa hazir dunyaning adalet qamchisini tutup turghan gherip ellirining, uningdin qalsa türk-islam alimining insawigha baghliq bolup qaldi. Biz bashlamchi bolup, özimizning biguna izilishke uchrawatqan mezlum bir millet ikenlikimizni waqti-waqtida ispatlap mangmisaq xitaylar bizni topidek soriwitidu! Xitaygha taqabil turush duwa-tilawet, tegbir towalash we qarghash bilen pütmeydu! Uning üchün nahayiti köp sahalerde tirishchanliq körsütishimiz lazim!

Hey eziz qérindashlirim, mawu dunya rabbil alemin, rabbil muslemin emes. Bizge séliniwatqan zulumning bizning musulman bolghanliqimizgha qarighanda Türük jümlidin Uyghur bolghanliqimiz bilen munasiwiti téximu küchlük. Biz Dunyani idare qiliwatqan oxshimighan ériq, oxshimighan din, oxshimighan til we oxshimighan kultur qatarliqlarni arqa körünüsh qilghan pütkük insanlarning hésdashliqimizni qolgha keltürmey türüp özimiz yalghuz yaki nechche tok-tok islamiy xeliqler bilen bu ishta bir bashqa chiqalmaymiz!

Hey eziz qérindashlirim hazirqi dunya ilgirki herqandaq chaghdiki dunyagha oxshimaydu. Siyasiy, iqtisadiy we ijtimay ilishkiler dayim heriketjan halette turiwatidu. Yoq yerdin yol tépip ilgirlemduq yaki sheytan chishimu yaki erkekmu? dep bir birimiz bilen urushup künni kech qilaylimu!? Eziz qérindahlirim choqanlirimizgha qulaq sélinglar, qulaq salmisanglar ziyan bizge emes, silerge, qewmi-qerindashliringlargha bolidu! Bizmu bir küni harimiz, toxtaymiz! Undin kéyin silerge mundaq chaqriq qilidighan ademler az bolidu, yaki bolmaydu!

Hey eziz qérindashlirim silerge xudayim belki eng axirqi pursetlerni bériwatidu, közünglarni ´chinglar, uyqunglarni échinglar, xatalishiwermenglar hemde ishni qilduq dep qiliwermey, qiliwatqan ishinglarni yaxshi dengsep qilalisanglar qilinglar we özenglargha paydiliq bolsa qilinglar, bolmisa paydisiz ishlarni qoyup, bu küreshni qilalaydighan teshkilat we qilalaydighan ademlerning arqida turup béringlar! He dise tegbir, tegbir dewermey, gepning nan chiqidighan yérini denglar!Özenglargha özenglar ora kolawermenglar, öz ayiqinglar bilen halaketke yügermenglar! Öz qolunglar bilen qatillargha gül tutmanglar! Qan-qerindashliringlarning beshigha chiqidighan yaman illetlerdin waz kichip ish heriket, oy we pikirliringlarni xelqara ölchemlerge toghrilanglar!

Hey eziz qerindashlirim hazir milliy, siyasiy we diniy bayraqni düshmenlirimizmu qoligha éliwaldi we bizning ziyinimiz üchün qalaymiqan qolliniwatidu! del mushu seweptin aq bilen qara, toghra bilen xata, rezillik bilen güzellik arlishi ketti. Saxta bilen rastni periq qilish tesliship ketken bu dewirde millitimiz ishenchlik yerdin toghra yiteklinishke herqandaq chaghdikidin téximu muhtaj boliwatidu!Közünglarni échinglar! Milliy herkitimizge kim rehberlik qiliwatidu, mukemmel tekshürep tetqiq qilip, toghra bilen xatani ayrip andin özenglardin bolghan teshkilat we rehberlerning arqisidin egishinglar!

Hey eziz qérindashlirim, ishekmu özining puti kirip ketken köwruktin ikkinchilep ötmeydu! Boldi bes xitaylarning dépigha ussul oynawermenglar! He dise tegbir, tegbir dewermey:

Xitaylar Sherqiy Türkistandin chiqip ketsun!
Xitaylar insan qélipidin chiqqan milliy zulumni toxtatsun!
Bizge Erkinlik Kérek! Yoqalsun Xitay Tajawuzchiliri!
Türmilerdiki Siyasiy Mehbuslargha Hüriyet! Jaza Lagirliridiki qérindashlirimiz shertsiz qoyup bérilsun!
Biz qul bolushni xalimaymiz! Kultural Qirghinchiliq Toxtitilsun!
Yoqalsun Mustebit Hakimiyet! Yoqalsun Milliy Zulum!
Yoqalsun Xi Jinping! Yoqalsun Chen Chüengo!
Érqiy Qirghinchiliq Toxtutulsun! Yoqalsun xitay tajawuzchiliri!
Yashisun Demokratiye! Yashisun Insan Heqliri!
Yashisun Kishlik Hoquq! Yoqalsun Mustebit Basmichilar! Yashisun Milliy Musteqilliq!
Yashusun Insan Hüriyiti! Bizge ekinlik kérek!
Wetenim sanga jénim pida!Birimiz Ölsek Mingimiz Tughulimiz!
Yashisun Sherqiy Türkistan Xelqining Büyük Ittipaqliqi!
Yoqalsun Xitay Tajawuzchilirning Dewlet Térori!
Yashisun milliy musteqilliq! dep warqiranglar qérindashlirim!

Weten-millet eshu haldiyken diyilidighan mingbir gep turup, uni démestin xuddi bir top qoyghan tutqinini bilmeydighan diweng ademlerdek Tegbir, tegbir, tegbir dewersenglar janabiy allahmu silerge ghezeplinidu.Tegbir, tegbir, tegbir dep warqirimisangmu Allah köngüllerdikini bilgüchidur!
Allah silerge bergen eqilni, bilimni we pem-parasetni ishlitip, derdinglarni derhal ochuq, chüshünüshlik we méghizliq qilip otturgha ét!inglar

Qéni u janabyi Allah sanga bergen pem-paraset?
Qéni u janabiy Allah sanga bergen til we zuwan?
Qéni u janabi Allah sanga bergen iddiye-tepekkur?
Qéni u janabiy Allah sanga bergen bilim we irpan?
Qéni u janabiy Allah sanga bergen wijdan we ghurur?
Qéni u janabiy Allah sanga yükligen milliy buruch we ghaye?
Qéni u janabiy Allah sanga bergen wetenning hür awazi?
Qéni U janabiy Allah sanga bergen milletning nale-peryadi?

Eshu qalaq qiyapitinglar we arqida qalghan teppekuringlarni özgertmisenglar aldigha emes keynige méngip kétisiler!Parlaq yükseklerge emes, qaranghuluq we jahalet qaplap ketken hanglargha ghulap ketisiler! Ghelbige emes, meghlubiyetke sürülüp kétisiler!Özenglargha bolmisimu wetende xitaylarning tömür tapinida ézilip, bihude zulum chékiwatqan qan-qérindashliringlargha bolsimu ichinglar aghrisun!

Eziz qérindashlar diqqet qilinglar, tegbir, tegbir, tegbir dep waqitni ötküziwetip, nimishqa namayish we qarshiliq körsütüsh herkiti qiliwatqanliqinglarni bildürelmisenglar, ishliriinglar aldigha emes tetürisige yürüp kétidu! Xulasekalam: Warqirap otturgha chiqiwalghan bilenla ish pütmeydu. Hemme ishta bilim, tejribe we toghra yol kérek bolidu! Milliy herkitimiz EQLIY küch telep qiliwatidu! Qarisigha dogma we istixiyilik heriket qiliwermenglar! Bu inqilapqa xelqara sewiyede yétekchilik qilalaydighan bililimlik, tejribilik we wijdanliq kishiler we teshkilatlargha egeshinglar!

 

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti

Parlamentosi Reyisi: Küresh Atahan

10.06.2018 Gérmaniye

Uyghur Ali Terbiye Programmisi!


 

7938f53b-57bc-492f-b88c-0accf43b53bf

Autori: Qahar Barat

20- esir axirlashqanséri edebiyat institutlirida bir tarixqa xulase chiqirish keypiyati meydan’gha keldi. Her qaysi akadimiye, institut, klub, neshriyat we hetta shexsler bir – biri bilen besliship oz aldigha dangliq kitablar tizimlikini chiqirishqa bashlidi. Bu tizimliklerning kopinchisi edebiy eserler heqqide bolup bashqa yene ijtima’‍i pen da’‍iriisidiki antropologiye, arxélogiye, démografiye, iqtisad, tarix, insan jughrapiyesi, qanun, tilshunasliq, bashqurush, siyaset, medeniyet, psixologiye, muhit taziliqi we sotsiyologiye qatarliq sahelernimu oz ichige alidu. Bezi mexsus organlar kitablarni aldi bilen teswiri we riyali eserler dep ikki türge boldi. Elwette ular gherp qamuslirini asas qilghan. Bu tizimlikler jezmen dunyawi da’iride eng wekillik isil eserlerni tallap chiqishqa tirishti. Tizimlik chiqarghan her bir organning oz aldigha ayrim chiqish nuqtisi, ölchimi we meqsidi we hetta soda raklamlarnimu oz ichige alidu. Uningdin bashqa yene alahide mezmundiki kitablar, tetil oqushluqi we bezi shexsiler özliri yaxshi koridighan kitablarmu bar. Bularni tallashta beziler mutexesislerning bahalirini awazgha salghan bolsa, beziliri kitablarning bésilish sanining az-koplikini olchem qilghan. Bu yerde nopuzluqlar qaysilar we her bir projékitke ketken emgek qanchilik dégenlerni perqlendürüsh bir az tes. Norwegian Book Clubs tallashni bashlashta aldi bilen 100 yazghuchini her birsi ondin kitab körsütüshke teklip qilip hemmini jemlep tallighan. Tizimliklerning sani 303ke yetken. Com‪.librarything hazir qarighanda bundaq tizimlik chiqirish ishliri bésiqip qaldi. Yighip qaraydighan bolsaq mahiyette bular bir chong ilmi pa’aliyet bolup, buni insanlarning yéziq medeniyetige chiqarghan bir qétimliq yekün dep qarashqa bolidu.

Dunyada hazir 13 milyon kitab bar. Bunchiwala jiq kitablarni qandaq oqush we qaysilirini oqushning özi bir bilim. Ademlerning hemmisi digidek her-qaysi kesp we qiziqishi boyiche bulung-bulunglargha kirip ketken. Bezi yazghuchilarning qelimi guzel, öyde olturup onlap yuzlep kitab yazidu, emma hemmisi yaxshi muteppekkur bolushi natayin. Meqsetsiz xalighanche ming kitab oqup hich unumge irishelmigen ademler jiq. Undaq oqush xuddi «kurtlar wadisi» ni korgendekla bir ish. Balilar öz yéshigha layiq kitablarni oquydu. Bizde sawadi chiqqan balilarning we yaki qaysi kitabni oquymen digen bir ademning aldigha aldi bilen mawularni oqu dep tashlap bireleydighan birer yaxshi tizimlik yoq. Bundaq tizimilklerde qanche kitab bolushi kirekliki heqqidi éniq olchimimizmu yoq. Köpinche organlar na’‍ilaj 100 yaki 1000 digendek désimallarni birlik qildi. Yuqurdiki 303 tizimlik nurghun bash qaturushlardin chiqqan bir analitik tetqiqat netijiliri. Gerche ular ‍arsida birlikke kelgen birer ilmi olchem bolmisimu ularning her qaysisi oz alidigha qoyghan melum ilmi olchemler asasida köp sélishturushlar arqiliq tallap chiqqan netijiler. Meyli qandaq bolmisun ijtima’i pen sahesidiki bu toplamlargha melum mixanik olchemlerni tépish we ular arqiliq birer éniq san’gha ige bolush tes (303 tizimlik)

Ming kitab

Uyghur ali terbiye programmisige bir yürüsh oqushluq lazim bolup qaldi. Biz oz teleblirimiz boyiche kitab tallashta kitablarning dangqila emes yene wekillik xaraktéri bilen terbiyewi ehmiyitige diqqet qilduq. Kitab tallaymiz dep yuqurdiki hemme tizimliklerni toplap qara-qoyuq bir qazan’gha salghili bolmidi. Bizge bir uniwérsal tizimlik kérek idi. Tizimlikler arsida teswiri eserlerning tizimliki köp, riyali eserlerning az. Eger ularni noqul halda bir yerge qoshup tallisa riyali eserler saylamda sandin köp utturatti. Shunga ta eng axirqi basquchqa kelgiche bu ikki kanalni bir yerge ilip kelgili bolmidi. Yuqurqi 303 ‍analitik tizimliklerni aldi bilen teswiri, riyali we uniwérsal dep üch guruppigha bolduq we shu guruppilar ichidiki kitablarni jemlep her bir kitabning körun’gen qétim sani boyiche ochirette turghuzduq. Netijide barliq ‍analitik tizimliklerge oxshimaydighan bir statistik tizimlik peyda boldi. Bu xil dimokratik saylamda chonglarmu bir san, kichiklermu bir san we qatnashmighanlar yoq san bolghan naheqliqler bilen tolghan bir umashning ichidin 10-1000 ghiche meshhur teswiri eserler, 10-1000 ghiche meshhur riyali eserler digendek we hetta ulardinmu köp konkirit statistik tizimlikler meydan’gha keldi. Bu tizimliklerning bir ishenchlik yéri shuki dangliq kitablar her qandaq tizimlikte beribir dangliq bolup ular birla tizimlikte olturup qalghan emes.

Yuqurqi ikki guruppa ichidin bir uniwérsal chong tizimlikni chiqirish üchün yéngi chiqqan teswiri bilen riyali ikki statistik tizimlikni tengmu teng qoshtuq. Bu toyda teswiri tizimlik ziyan tartti. Teswiri kitablarning tizimliki köp bolup «xamlet» 50 san’gha ige bolghan bolsa riyali kitablar tizimliki az bolghachqa «nispilik» aran 5 san’gha ige ‍idi. Ozimizning ayrim bir uniwérsal «meshhür ming kitab »ni meydan’gha kelturush uchun, chong tizimlik ‍ichide saylam sani boyiche qisqartip méngip üch mingdin ikki minggha we ikki mingdin dawamliq qisqartip ta axiri «ming kitab » digen bir tizimlikimizge ige bolduq (ming kitab). Bu jeryanda qurban bolup ketken san-sanaqsiz isil kitablardin bashqa yene shunche köp yaxshi yazghuchilarning ismi qélip qaldi. (tizimlikke kirmigen dangliq yazghuchilar)

Bu «ming kitab» insaniyetning közini achqan eng muhim kitablarning ichidiki eng muhimliri, kitab dunyasidiki padishalarning padishaliri, guzellerning guzelliri we baylarning bayliri. Bir ademning hayati bu yoruq dunyada nahayiti cheklik. Rumi: “sen bu dunyada yashimaywayisen ayrilwatisen” epsuski biz bu dunyadin köz yumushtin burun insaniyet yazghan eng isil kitablarni oqup, eng isil nersilerni körup bolalmaymiz. Bu kitablarni mexsus obzorchi, heweskar we yazghuchilarni hisapqa almighanda hemmisini oqup chiqqanlar nahayiti az. Chunki burun bundaq tizimlikler yoq idi. Hichqandaq mekteb we hichqandaq mu’‍ellim bu kitablarni ret qilmaydu. Emma mektebler bu kitablardin köp bolsa 30ni oqutup bolalisa chong gep. Biz kitab oqutush mektebning ishi dep a’‍ile terbiyesining ornini towen chaghlaymiz, mekteblerde wezipining éghirliqini, waqtining qanchilik qisliqini chushenmeymiz, balilirimiz 5 nomir élip kirsila boldi.

‍én’giliz, girman we fransuz tillirida bu kitablar toluq. Buningliq bilen hemme én’giliz ularni oqughan bolmaydu. Emma biz shu milletni oqudi deymiz. Yeni bu kitablardiki mikroblar shu milletlerge tarqilip ulardiki tepekkur, sen’‍et we uslublar shu doletning mingisini hisablan’ghan bir xil intéléksiye we medeniyet qatlimini peyda qilidu. Mesilen UAA bilen freebird largha kirip ularning ichidiki gep we sewiyelerni silishturup köreyli. «Ethnologue» chiqarghan 21nchi sanliq statistikida körsutishiche hazir dunyada bar tirik tillar 7097, ularning ichide yiziqi bar tillar 3909. Yuqurqi kitablarning toluq terjimisi bar tillar yighip kelgende %01 gimu yetmeydu. Bir milletning medeniyet sewiyesini her xil penjirlerdin marap béqishqa bolidu. Terjime bir milletning medeniyetke otushtiki birdin bir koruk. Hazir birer yaxshi kitab chiqsa yawropa tilliri bir aygha qalmay terjime qiliwalidu. Biz jahan medeniyetini oz aldimizgha yingi bashtin ijad qilip bollalmaymiz emma terjime arqiliq yétisheleymiz. Katoliklar ispaniyede ilim-penni erebchidin terjime qilghan. Yaponlar 19- esirdin bashlapla terjimide eng tiz mangghan we gherpke terjime arqiliq yetken millet bolup, 20- esirde en’giliye, girmaniye we fransiyedin qalsa italiye we ispaniyedin yoquri bir derijige yetti. Hazir koriye bilen xitay chiqti. Hindilar én’gilizche oqughanning paydisini korwatidu. Mesilen mushu ming kitabning etrapimizdiki rusche, yaponche, turkche, xitayche, qazaqche, uzbekche, qirghizche, mongghulche we uyghurche terjimilirini istatistika qilip baqsaq ozimizning we bashqilarning qanche pirsént ikenlikini köreleymiz. Xitayda uyghur ma’aripi olmekte. Chet’‍eldiki uyghurlar wetendikilerdin erkin yashawatimiz, emma mushu piti kitiwersek mushu 21- esir ichide hemmimiz pargha aylinip tugeymiz. Kona uyghurlarning baliliridin qaytip kelgenliri yoq diyerlik. Birinchi turkum 80-90 yillarda chetke chiqqanlardin balilirimizning %50 chet’ellik bolup boldi. Biz balilarning ana tilini saqlap qilish uchun tirishwatimiz emma uning arqidin dawamliq qollap biridighan kitablirimiz az. Tilimizni saqlap qilishning tedbiri uyghur arallirini berpa qilish we meshhur kitablarni uyghurchige terjime qilish. Bu kitablarning hemmisi uyghurchige terjime bolsa milletning bilim, pisxologiye we medini hayatida bir inqlab peyda bolup uyghur tili dunyadiki %01 medeniyetlik tillar qatarigha kiridu. Terjimanlar axirqi hisapta bizni saqlap qalghan qehrimanlar bolup qilishi mumkin.

Ali terbiye oqushluqi 300 kitab

Bizning ali terbiye programmimiz bir 10-15 yilliq jeryan. Bu programma heptide bir kitab oqushni telep qilidu. Shundaqta bu jeryanda eng az digende 600 kitabni oqup bolush kirek. Programmimiz shert qilghan mexsus oqushluqlar 300-400 etrapida bolghan muwapiq. Oqughuchilargha kam digende %50 özi xalighan nersilerni oqushqa purset bérish kérek. Bu 300 kitab uyghur ali terbiye programmisidiki ikki shert we alte telepning birinichi sherti «her kuni 30 minut oqush» qa tewe. Uni balilar toluq otturni putturgiche oqup bolush shert. 30 minut oqush bizning eng towen shertimiz, elwette uningdin kop oqusa téxi yaxshi. Eger bir kunde toluq 30 minut oqusa bir yilda 100 kitabni tugetkili, 10 yilda 1000 kitabni tugetkili bolidu. Biz yuqurda 1000 kitabni endi qisqartqili bolmaydighan bir eng towen chek dep otken iduq. Bu 300 kitabni qandaq chushinish we tallash kirek? Buning uchun aldi bilen yuqurqi biz tallap chiqqan meshhur «ming kitab» ni yene bir qétim shallap, yérimini hesret ichide qisqarttuq. Bu kitablar birsidin birsi isil, axiri 500din towen’ge chushmey turwaldi. Uningdin kéyin chong hejimlik tarixi klassiklarni qisqarttuq. Ular uzun yillardin buyan insaniyetning közini échishta ulugh rollarni oynighan qimmetlik miraslar. Ularning torde orun élishida bir en’‍eniwi hörmet saqlan’ghan. Bizning meqsitimiz shundaq kitablarni oqush emes oqushqa bashlash. Insanlarning eqil parasiti nahayiti tiz tereqqi qilmaqta. Yéngi chiqiwatqan eserlerning supiti birsi birsidin ustun bolwatidu. Bezi bir yéngi kitabning terbiyewi ehmiyiti 10 kona kitabtin chong. Uchinchi qedemde meshhur yazghuchilardin plato, shékspér we tolstoy qatarliq zomigerlerge rehim qilmay birla kitabini qaldurduq, chunki xamletni oqughan adem romi’o we juliyetni jezmen özi tipip oquydu, urush we tinchliqni oqughanlar .‍anna karéninani oquydu. Axiri én’gliz, fransoz, gérman, rus we ispan edebiyatidin bir-ikki wekilni saqlap qalduq. Ishinimenki xugoni oqughanlar zola, mupassantlarni oquydu; Solzhinitsynni oqughanlar sholoxow we uliskayani oquydu. Shundaq qilip nurghun échinishliq qan tokushlerdin kéyin bu sanni az sanliq milletke étiwar bérish yuzisidin 300ge yaq 375ke chushurelidim, emdi qisqartalmaymen. (300 kitab)

Biz dewatqan 10-15 yilliq ali terbiye adem hayatining beshtin bir waqtini öz ichige alidu. U peqet «eng toluq teyyarliq» digen bir shahadetnamigha teng. Ali terbiye programmisi a’‍ile terbiyesi ichidila cheklen’gen bolup, pa’aliyet waqti tapshuruqtin sirt chushtin kiyin bir sa’‍et bilen azna kunlirinila öz ichige alghan. Bizning mexpi wezipimiz oydiki 300 kitabni shu 1000 tügurning ichige tugup yiguzwitish. Warén bufét kunige 600-1000 bet, bil geytis yiligha 50 kitab oquydiken. Businessinsider0 kompaniyesi mexsus 1200 millionérni tekshuruptiken ulardiki bir ortaqliq hemmisi özi oqup bashqa chiqqan. (businessinsider.com).

Dunyada bash kötergen milletlerning öz aldigha mexpi desturliri bolidu. Yehudilar tarixta esli tugeshken bir xelq idi. Ularni shamning tigide kitab oquydighan bir nechche rabban tirildurup qaldi. Yehudilaring on wesiyet, tawrat digendek kitabliri bar. Ular her jume bir oyge yighilwélip kichiche oquydu we muzakire qilidu. Xitaylarda 4 kitab 5 nom bar. Ular balilirini 4 yéshidin bashlap shu chushunuksiz geplerni yadilashqa mejburlaydu. Kungzi mundaq deydu: «bir yilni közliseng uruq ter, on yilni kozliseng derex tik, 100 yilni kozliseng terbiyele» yene «‍elning kuchi a’ilining ejiridin bashlinidu» deydu. Ularning desturliri iptida’iy tar milletchilik asasida yézilip qélip, din’gha aylinip qalghan nersiler bolup özlirining qeddini köturgen bilen bashqilargha palaket kelturmekte.

Bizning mexpi desturimiz «300 kitab». Ali terbiye programmisigha qatnashqanlar 300 kitabni élishi shert. Bu oqumaydighan ademni oquydighan qilishtiki birinchi tedbir. Biz balilérimizni xarwrdqa yétishturimiz deydikenmiz shuninggha kétidighan kuch, waqit we pullarni xeshleshke maqul bolishimiz kirek. 300 kitab bir parche gilemning puli. Xoward gardnir deyduki: «‍eger terbiyeni qimmet korseng qara qosaqliqning ziyinini hisaplap baq». Bu kitablar koplep bésilghan we terjime bolghan. Bularni kutubxanilardin tépish ongay we tordimu hemmisining digital nusqiliri chiqip boldi. Bezilirimizning birinchi bolup kallimizgha kilidighini «ariyet alsam, tordin oqusam bolimidimu?» emeliyette bu «‍oqumaymen» ning uyghurche terjimisi.

A’‍ile kutubxanisi

Qedimde kitab qimmet we etiwarliq nerse bolup peqet orda, mekteb we alimlarning öyliridila bolatti. Yawropa oyghunush dewrige kirgendin kéyin a’‍ile kutubxanisi qurush borzhu’‍azlarning bir modisigha aylandi. Yawropaliqlar kitab oqup tereqqi qilghan. Sherqning hikaye chochekliride baylar körpide olturup, yep-ichip, xotun qatlap yurgenni hewes qilidu. Char padisha nikolayning baliliri yastuqi yoq qattiq korpilerde yétip, bir kun kechikche her xil derslerni élip oqughan iken. A’‍ile kutubxanisi qurush modisi kitabning köpuyishi we iqtisadning tereqqiyati bilen orta siniplargha otti. Emma bular yawropaliqlarning ‍ishi bolup biz pul tapsaq ishkaplarni beribir waza, istakanlar bilen toshquzimiz. 21- esir kirgende kompiyotér, téléwizor we radi’olar tereqqi qilip kitab oqush aziyishqa bashlidi. Isil klassiklarning bahasi 5$ gha chushup qaldi, kutubxanida kitablarning sani azaymaqta. Bu kunlerde balilirimiz kitab oqumay sap komputorgha qaraydighan bolup ketti. Bu keypiyat bizning ali terbiye programmimizgha tesir qilmisun. Kitablar 50-100 yilghiche chirimaydu, yeni 3-4 ewlatqiche öyimizde turidu. Eger bu kitablarni sétip élip öyge tizip qoysingiz jahanning 300 alimni ekirip torege olturghuzup qoyghan bilen teng, qalghini ghulach arliqidiki ish. Mushundaq bir kutubxanisi bar oyde chong bolghan balilirimiz, newrilérimiz we chewrilirimizning bilim sewiyesi, supiti, jemiyettiki orunliri ustun ademlerdin bolup bizge bolghan hormiti cheksiz bolidu.

Biz chet’‍ellerde qélip qalduq. Turmushning helekchiliki bizning aldimizdiki eng chong tosalghu. Bundaq dert-‍elem, ghezep we qulluq astida yashighiche oqushqa teslim bolup til ogunup kitab oqayli. Kitab oqushning ozimu bir xumar. Melum noqtidin éytqanda siz 300 kitabni élishni biling oqushtin ghem qilmang. Bu kitablarning jelip qilish kuchi dehshet kuchluk, hergiz béshigha topa qondurmaydu. Ishinimenki kitablar öyde peyda bolghandin kiyin baliliringiz we ozingiz bashchilap kirip ketisiz. Balilar 3-4 yéshidin bashlap yamghurdek so’al sorashqa bashlaydu we bizning otturimizdiki ortaq tillar ichimizdiki bilimimizge qarap dawamlishidu. Bezi oqumaydighan a’‍ililerde balilar 15-10 yashtin ashqandin kéyin ishtin hérip kilip yatqan ata-‍anisighan gep qilmas boliwalidu. Balilar bilen birer kitabni bille oqup shu heqte paranglashqandek köngülluk ish yoq. Baylar baliliri uchun milyon dollar xeshleydu. Amérikada fujenlikler ashxanida 10 sa’‍et ishleydu, birla meqset balilirini birer yaxshiraq uniwérsitqa kirguzwélish. Nekem baliliri birer kompiyotér yaki doxturxanida ish tapqan kunning etisi ashxanini taqap majang oynap téléwizor körushni dawamlashturidu. Balilarni qandaq yaxshi terbiyelesh her bir yash ata anining aldidiki bir tépishmaq. Qara-quyuq tirishqanning ornigha tégishlik ishlarni qilayli. Métodimiz toghra bolsa xapiliq ornigha xoshalliq, japa ornigha rahet we dotning ornigha elachi kélidu. Emeliyette bizning ali terbiye programmimizda unchiwéla jiq japa ish yoq, muhimi turmush aditimizni ozgertish. « yérim sa’‍et oqush» bilen «yérim sa’‍et yézish» mektep terbiyesi bilen ong tanasip. Bundaq balilarning mingisi uchuq, eqillq bolup mektebning guherlerige aylinip hemme derste elachi bolidiken. Balilarda bir tughma ogunush qizghinliqi bolidu. Qolimizdin kelse ulargha terbiye bérimiz, kelmise hichbolmighanda shu shara’‍itlarni hazir qilip bérishimiz lazim. Bular addisi «300 kitab» ni élish, her-kuni bir sa’‍et oqush we yézish, her shenbe kutubxanige apirish, mekteb ichi we sirtidiki her xil pa’aliyetlerge apirish bolup uningdin artuq ish yoq.

Bu kitablar insaniyet jem’iyetini özgertken iken balilirimizni we özimiznimu özgertidu. Menche 50 kitabni oqup bolghandin kéyin qalghan 300ge we 1000ge özila kirip kétidu. «300 kitab» öyimizde mushundaq bir xil yushurun kuchning dawamlishishigha tiklen’gen bir menggu tash bolup turidu. Ishinimenki xarward uniwérsitining elachisi, mushu sheherning hakimi, mushu wilayetning gobérnatori we mushu doletning re’‍isi choqum mushu ailidin chiqidu!

blumen-1500x630.jpg

Musulmandarchiliq Exlaqi we Muqeddes Milliy Mejburiyet!


Autori: Korash Atahan

 

18341865_1378192938904339_8271703025810970643_n

Biz Uyghurlar asasliqi Awropa érqining Sherqiy Oral gorupisi, teklimakan-perghane tipigha kiridighan , qismen Monghul qan tipidiki jessur atliq qebililerning alahiyidilikinimu özige yughurup, mujessemlep kelgen bir qedimiy millet! Millitimiz til jehettin Oral-Altay Til sistemisi, Türkiy tillar ailisi we shuningdek Hun-Oghuz tilliri goruppisigha tewe bolghan, öz-til yéziqi bilen miladidin qanche ming yil ilgirila  güllengen sheher medeniyitige qedem qoyghan, ming yillardin béri Awropa we babilon medeniyitini özining ata miras medeniyitige aqilanilik bilen sintizlap, milliy we étnik mawjutliqini künimizgiche qoghdap kelgen, tirishchan, emgekchan we küreshchan tengritagh ademlirining kéyinki ewladidur.

Ejdatlirimiz künimizgiche bolghan uzaq tarixiy tereqqiyat jeryanida oxshimighan dinlargha étiqat qilip hemde oxshimighan yéziqlarni qollinip kelgen bolsimu, hich waqit tilidin, enenisidin we örpi-adetliridin waz kechmey tarixning boran-chapqunlirida milliy medeniyitini diniy bayraqlarning astida pem-paraset bilen qoghdap kelgen.

Aqil ejdatlirimiz milliy kimliki we milliy medeniyitini bir-amallarni qilip, her-türlük chare tedbirler bilen qoghdap qalmighan bolsa alla burun millitimizning quyruqinimu qum bésip bolghan, tarix sehipilliridin millet bolush süpitide hazirghiche yoqulup ketken minglighan xeliqlerdek öchüp ketken bolattuq! Awal xudaning iradisi bilen andin qalsa ejdatlirimizning japaliq küreshliri netijiside bugüngiche milliy mawjutluqimizni saqlap kéliwatqanliqimizning özi Allahning iradisidur!!! Hala bugünki kün´ge kelgende qanche ming yilliq milliy medeniyitimiz we milliy mawjutliqimiz kütülmigende ichkiy we tashqiy tereptin éghir tehditke duch kelmekte!

Milliy hakimiyitimizdin mehrum qalghan kiyinki ikki yüz yil biz üchün dewlettinla emes milliy jasaret, medeniyet udumi, insaniy xaraktér we kishlik qedri-qimmettin ayrilghan nomusluq bir dewir boldi. Bu ikki esirdin artuq waqitta milliy hayatimiz unutulghisiz achichiq tragédiyeler bilen toshup ketti. Maaripta arqida qalduq, medeniyette chékinduq, diniy eqidimizdin yatlashtuq. Hazir bizni medeniyetlik bir millet dise bolamdu? Yaq! Hazir bizni kolliktip sapasi yoquri millet dise bolamdu? Yaq! Hazir bizni zamaniwiy millet dise bolamdu? Yaq! Bashqa biz anche nezer-güzirimizge ilmaydighan xeliqlerningmu hali bizdin qat-qat yaxshi bolup ketti!

Biz nimishqa bundaq milliy ahanetning ichide qalduq?! Nime üchün bunchiwala chékinip kettuq? Nime üchün tégi pes, qul bir bir milletning ewlatlirigha mustemlike bolup qalduq? Buning jawabi addiy. Bundaq bolishidiki asasliq sewep meniwiy böhran we diniy étiqattiki bidietchiliktur! Eger biz yumshaq ilimlargha yeni sotsiyal penlerge tebiypenlerni, pelesepege edebiyat-sennetni, hüner-sennetke pen we téxnologiyeni pilanliq qoshup telim-terbiyege zamaniwiy métodlarni birleshtürüp lebiral bir yolda mangalighan bolsaq Uyghur Seyidiye Xaqanliqi, Uyghur Qeshqeriye dewliti we axirqi Sherqiy Türkistan Jumhuriyetliri nabut bolup ketmigen bolatti.

Biz Uyghurlar kiyinki ikki esirde ilim-irfandin uzaq, bidiet we xurapatqa yéqin yashiduq! Biz Uyghurlar dewletsiz qalghan kündin bashlap xuddi urundi-soqundi bolup yashaydighan yétim balilardekla bolup qalduq. Bizning milliy xaraktérimiz özgirep özimizge oxshimayla qalduq.

Biz Uyghurlar bir pütün millet bolush süpitimiz bilen démisimu öz-ara sözide turmaydighan, öz-ara lewzimizni qoghdimaydighan, öz-ara amanetke asanla bir texse leghmen sewebidin xiyanet qilidighan, öz-ara wedige azghina menpeetni dep wapa qilmaydighan, öz-ara hüner-sennet we tarazida saxtikarliq qilidighan, öz-ara dostluq we qandashliqqa sadaqet körsetmeydighan, weten-millet üchün heqiqiy insandek pidakarliq körsetmeydighan bolup qalduq! Kichik ishlirimizdin tartip chong ishlirimizghiche saxtikarliq, riyakarliq we shexsiyetchilik arliship ketidighan bolup qalduq! Bundaq bir millet qandaqmu awal özining rohiy dunyasidiki andin riyal dunyadiki düshmenliri üstidin ongayla ghalip kelsun?!

Biz hazir insaniyet tarixida kam uchraydighan éghir kirzis ichide turiwatimiz. Kélip chiqqan yaman aqiwetler asasliq milliy heq-hoquqlirimizning yéterlik bolmighanliqidin kélip chiqiwatidu. Bizning qolimizda milletning chong  ishlirini bir terep qilidighan qanuniy, iqtisadiy we siyasiy heq-hoquqlar  bolmastin nöwettiki ahanettin qurtulalmaymiz! Bu tiragédiyelik halimiz tashqiy düshmenlerning sewebidinla emes, rohiy dunyasimizdiki éghir pissixik késellerning sewbidin kélip chiqti. Biz meniwiy jehettin buzulup, niyitimiz qaridap, iradimiz milliy shan-sheripimizge asiyliq qilidighan derijige yetkende, meghlubiyetke öz ayaqlirimiz bilen kirip kelduq! Öz hakimiyitimizdin narazi bolup, düshmenning qapqinigha dessigen kündin bashlap ishimiz tetürisige qarap mangdi. Xitaylar eslide bizni bilmeyti, biz uni öz ayiqimiz bilen wetenge bashlap chiqip, hichqandaq millet yer sharida duch kélip baqmighan milliy rezalet ichide charesizlik ichide qalduq!

Milliy édiologiyesi yaralanghan millet meghlubiyetke mehkum bolghan millettur! Wetinimizde munghul istilasidin kéyin peyda bolghan teriqetchilik, sülük tutush, terkiy-dunyachiliq we jerriy samagha birilip, mederes we jamiylerni weyran qilidighan azghun éqimning tesiri bilen, millitimiz bugünkidek tarixta kam uchraydighan ziddiyetlerning ichige patti. Millitimiz riyal dunyada arqa-arqidin  peyda bolghan qiyinchiliqlarni hel qilishning ornigha xuddi bugünkidek axiri chiqmaydighan xurapy muemmalarning we ziddiyetlerning ichige örmüchük torigha matilip qalghandek qamilip qélip, milliy teqdirige ejellik tesir körsetken eshu ghepletlik uyqidin oyghinalmayla özini qulluq dunyasida kördi. Bizde yamrap ketken xurapatliq, horunluq, qashshaqliq, rohiy ghalibiyetchilik, heddidin ashqan rohbanliq, hesetxorluq, ichi tarliq, körelmeslik, shöhretpereslik, achközlük, menmenchilik, qizilközlük, pétishalmasliq axiri béshimizgha chiqti. Bashqa milletler bir yerge kelse öz-ara biri birini yüleydu, qollaydu, biz bir yerge kelsek öz-ara bir-birimizning hulini kolaymiz we putlaymiz we pétishalmaymiz! Biz özimizni paturmighanning tashayinda xoshnilirimizni, bashqa dinlardikilerni, bashqa medeniyetlerni öch körimiz. Biz telim-terbiye we ailiwiy marip jehetlerde nimilerni ketküzüp qoyduq birnerse démek qiyin. Bizning tepekkurimizdin, kishlik we dunya qarishimizdin mesele chiqti. Özimiz allaburun chiqiwatqan taghdin sirilip chüshüp ketken bexitsizler turup, yer sharining chaqi xuddi bizning iradimiz bilen chrgileydighandek saddalarche, güdeklerche we balilarche pikir qilimiz! Özimizning ne halgha chüshüp qalghanliqimizni bilmigenni az dep, teqdirdash xeliqlerni, xoshna ellerni, téximu kéngeytip éyitsaq bir pütün dunyani chüshenmeymiz. Biz bir yanda dunya bashqa terepte bolup qaldi! Boptula mustemlike milletlerni, jümlidin ademni shundaq diwengleshtüriwitidikenmu deyli, emma hür dunyada 100 yil yashighanlirimizmu teklimakandiki eski xarabiliktin hazirla qomuriwélinghandek kona, iptidayi we bikinme halette yashawatimiz. Wetendikiler yoq imkanlarning ichide möjizewiy qurulishlarni élip bérishning ornigha barghanche xurapiyliship, qarangghuluq we xitay zulmiti qaplap ketken meniwiyitimizni meghlubiyetdin qurtuldurup qélish u yaqta tursun, xitaygha hemkarlishiwatqanliqi kishini échinduridu!

Tilimizni xitay emes eng awal özimiz yoq qilduq. Mekteplirimizni xitay emes eng awal özimiz taqiduq. Milliy autonomiylik heq-hoquqlirimizdin xitaylar bizni mehrum qilmay turup eng awal özimiz waz kechtuq. Meschitlerni, milliy örpi-adetlirimizni, eneniwiy diniy qayide yosunlirini bashta xitaylar emes atalmish xitayist mollilar eng awal inkar qilishti. Pütün dunya xelqi özining medeniyiti we milliy mawjutliqi üchün jiddiy küresh qiliwatqan peyitlerde wetendiki we hür  dunyadiki xelqimizning milletning ussighan yérige baralmay, xitayning quchiqida hangwaqtiliq qilip, hazirghiche  olturghanliqimizning özi bizning ortaq emel qilidighan bir milliy sistemida qanche yüz yilliq meniwiy imaret berpa qilalmighanliqimizning pakitliq alamitidur!

Biz Uyghurlar özimizni, tariximizni we özimizning milliy alahiyidilikimizni toluq bilmigenlikimizni az dep ata düshminimiz bolghan xitaylarni zaman bizge teqezza qilidighan derijide chüshenmeymiz.Xitaylargha mustemlike hayatimizda tutqan pozitsiyimiz wetini tajawuz astida qalghan bir milletning basmichilargha tutqan pozitsiyisi emes, del méhmanlargha tutqan pozitsiye bolup, buni oylighan kishining ichi zeherdek achchiq bolmay qalmaydu!

Biz düshmenni untup özimizni, milliy alahiydiliklirimizni we qandashlirimizni yaman körüp yashaydighan bir betbexit milletke aylanduq! Biz Uyghurlar üchün eslide özimizni, teqdirdashlirimizni, xoshnalirimizni, insaniyetni we düshminimizni bilish ghelbe qilishimizning deslepki kapaliti ikenliki bilmey, nishe chekken bengidek toxtimay xiyal dunyasida xarmush yashap kelduq!!!

Biz Uyghurlar xelqarawiy siyasiy, sotsiyal, maarip we kultural munasiwetlerning zamaniwiy alahiyidiliklirini, insanlarning diniy étiqadlirining sirliq ichkiy munasiwetlirini we dunya iqtisadining tereqiyati we maddiy bayliqlarning yer sharida qandaq texsim qiliniwatanliqi heqqide téxi deslepki iptidayi chüshenchilerge hem ige emesmiz. Eger yoqarqilarni chüshengen bolsaq her türlük muesesilerimiz bashqiche, ziyalilirimiz ziyaligha, baylirimiz baygha we ölimalirimiz ölimagha oxshayti-de pütkül jemiyitimizde alahiyde bir güllinish weziyiti barliqqa keletti, Xitaylar hem mezlum xelqimizni, dunya xelqini qaritip qoyup bundaq ochuqtin-ochuq buzek qilalmayti!

Biz arqida qalduq, biz oyghunishimiz lazim, biz tehlike astida qalghan xelqimizni awal özimizni, bizni nabut qiliwatqan sheytinimizdin azat qilishimiz, andin saghlam jemiyet berpa qilishimiz axirida toplighan bilim we tejirbiler asasida eziz milletimizning ang sewiyesini yoquri kötürüshimiz hemde oxshash waqitta düshmenning bizge qaratqan siyasiy, pissixikiwiy, iqtisadiy we déplomatiy qatarliq tereplerdiki hujumlirigha ejellik zerbilerni bireleydighan projekitlarni deslepki qedemde pilanlishimiz, yolgha qoyishimiz lazim!

Biz bu xitay mustemlikisi astidaki jehennemge oxshaydighan hayattin qurtulup kétishni meqset qilghan bolsaq aldi bilen bedinimizni munchida yuyup pakizlighandek, meniwiyitimizni dunyaning eqelliy ölchimige yétidighan derijide tazilishimiz we eshu ulugh küreshke hazirlishimiz lazim! Milliy meniwiyitimizdiki yoqarda tilgha élinghan meynetchilikler we chuwalchaqliqlar tüzelmeydiken, bizni herqandaq küch bu mudhish baladin hergizmu qutulduriwalalmaydu! Mustemlike hayatimiz bizning millitimizni mingisi yaxshi ishlimeydighan, put-qolining herkiti jayida emes, oy-pikirini, tepekurini we kolliktip yashash sheklini konturul qilalmaydighan halgha chüshürüp amalsizliq chölige tashliwetti. Hazirqi halitimiz bilen qedimiy medeniyetni quchaqlap yatqan, qulida quraniy kerimi turup, aldida peyghember ependimizdin miras qalghan shanliq yol turup yene yol tapalmighan méyip ademler topigha oxshaydu!

Biz uyghurlar özimizni uyghur deymiz nime üchün uyghurgha oxshimay qalduq?! Biz uyghurlar özimizni Türük érqidin deymiz, nime üchün türüklerge oxshimay qalduq?! Biz uyghurlar özimizni musulman deymiz nimishqa heqiqi musulmanlargha oxshimay qalduq?! Biz uyghurlar özimizni hezriti adem ataning ewladi, Ibrahim eleyhisalamning warisliri, hezreti Muhemmetning ümmetliri deymiz, nimeishqa hür milletlerge oxshimay qalduq?!Biz milliy alahiyidilikimizge, milliy medeniyitimizge, shereplik dinimizgha yarishidighan bir millet bolushtin mehrum qalduq!

Biz özimizni özimiz qurtuldurushni meqset we ghaye qilidikenmiz uhalda shexsiy we kolliktip qiyapitimizni ilghar milletlerge bir sélishturup béqip, artuqchiliqimiz bolsa zamaniwiylashturup, kamchiliqimiz bolsa qedemmu-qedem we tediriji pilanliq we körünerlik özgertishimiz, islahat qilishimiz lazim! Biz xitayni yengish üchün aldi bilen kolliktip we shexsiy éngimizdiki artuqchiliq we kemchiliklerni akademiki sewiyede küzütüp ilmiy, pilanliq, programmiliq we sistimiliq shekilde shexistin tartip ailigiche, ailidin tartip jemiyetkiche, jemiyettin tartip bir pütün milletning ortaq gewdisigiche omumlashturup tetqiq qilip, milletni qudret tapquzush üchün 07 yashtin 70 yashqiche özige yarisha tirishish projektini kün tertipke qoyishimiz lazim. Bu ish bekla kéchikip ketti, yene kéchikip ketse emdi millet yoqilidu!

Hemmimiz kishlik xaraktirimiz, kolliktip pissixikimiz, milliy we diniy enenilirimizni aktip weziyetke uyghun islahat qilmisaq bolmaydu.Biz hazirqi dunyaning alahiyidiliklirini, ittipaqdashlirimiz we dostlirimizni, düshmenlirimiz we reqiplirimizni estayidil tonup chiqip, andin weziyetke, dewirge we imkanlirimizgha layiq pilan, program we projekitlarni tüzüshimiz lazim! Biz özimizge özimiz ishengendin bashqa, dunya xelqimu bizge ishench, ümüt baghliyalaydighan bolsun!

Biz uyghur akadémiklar özimizni ZIYALI deymiz nimishqa heqiqi ZIYALI gha oxshimay qalduq?!Biz uyghur diniy zatlar özimizni ÖLIMA deymiz nimishqa heqiqi ÖLIMA gha oxshimay qalduq?!Biz uyghur teshkilatchilar özimizni SIYASETCHI deymiz nimishqa heqiqi SIYASETCHI gha oxshimay qalduq?! Nimishqa bizdin chiqqan edipler edipke oxshimaydu?! Nimishqa bizdin chiqqan mutleq köp shairlar zeypanigha oxshaydu, bezen yazghuchilar bolsa lamzellige! Bu alimlar alimliqini qilarmish, bu baylar sodisini qilarmish, bu edipler sap sennet üchün yazarmish. Bular wetenni düshmendin azat qilish xeliqning ishi dep, xeliq qozghalghanda pit yortqanning ichide yashap keldi. Chet-ellerde bolsa milliti üchün emes insaniyet üchün küresh qilimiz deydighan exmaqlarni bir kala millet Uyxghurlardin tapqili bolidu! Nime digen qorqunchluq künge qalghan xelq bu? Bayliri, bilimlikliri, ölimaliri we siyasetchilliri xelqning qozghulup özini azat qilishini kütüp yatidighan!

Bundaq bolishidaki sewep biz özimizni Uyghur deduq emma ejdatlarning qaldurup ketken meniwiy miraslirigha sadiq bolalmiduq, biz özimizni musulman déduq emma oy-xiyal we ish-herikette quraniy kerim, hedis we musulmanliq exlaqigha yalghandin egeshtuq. Bizde weten we milletke, medeniyetke, edebiyat we sennetke shundaqla hüner- kesipke bolghan semimiyet yoqaldi. Qandashliqimiz, dindashliqimiz, ata-balaliq munasiwitimiz, er-xotunluq ilishkimiz, qewmi-qérindashliq béghimiz, yurtdashliq rishtimiz, kesipdashliq rohimiz hemde eqidiwiy munasiwetlirimizde söygü, semimiyet we sadaqettin söz achqili bolmaydighan derijige yetti. Bir milletning hür yashishining we öz hakimiyetlirini menggülük yashnitishning yoqarqi xususiyetler bilen jiddiy alaqisi bar! Meniwiy dunyasi saghlam bolmighan bir milletning siyasiy, iqtisadiy, kultural, diniy we axbarat erkinliki bolmaydu!Bu heqliri yoq bolghan bir milletning zaten milliy hakimiyitimu bolmaydu!

Ejdatlirimiz tarixta 16 din artuq émparaturluq qurghan. Uyghurlar qurghan bezi dewletler 1000-1500 yil ömür körgen.Nimishqa? Jawabi addiy bolup, u chaghda uyghurlar medeniyette, maaripta we téxnilogiyede, pelesepe we edebiyat-sennette güllengen weziyette idi. Mana emdi Uyghurning shemsherdek kisidighan qilich, palta we pichaqlirining körliship, sudin ötüp laynimu kiselmeydighan bolup qélishidin nurghun nersini körüwalghili bolidu.

Bizning hakimiyetlirimiz yoq bolushtin awal biz hazirqi Erep millitidek bolup qlghaniduq! Dewlitimizdin yat milletning dewletlirini, öz hökümdarlirimizdin yat milletning zalimlirini, öz hakimiyitimizdin düshmen milletning hökümetlirini ela körettuq. Özimizdin, saadetmen hayatimizdin memnun emes halda dewlitimizge ghum saqlap axiri kelgen yérimiz mushu! Appaq xoja we uning murtlirining bir dewletni yiqitip, wetenni ikki esirdinmu köp dawamlishidighan qebristanliqqa aylanduriwetkenliki bizning zeyipleshken milliy xaraktérimizdin qaynaqlanghan tiragédiyedur! Biz hazirmu oxshashla öz himatchilirigha sadiq bolmaydighan, milletning eng muqeddes nersilirini bir qacha yündige almashturiwétidighan, dostluqqa, qérindashliqqa, qandashliqqa wapa qilmaydighan, pidakar ezemetlerni, yol bashchilarni we qehrimanlarni, qehrimanlarning yürek qéni we issiq jeni bedilige qolgha kelgen ghelbilerni qedirlimeydighan, heqiqi wetenperwer, milletperwer ademlerni periq qilalmaydighan, weten we millet üchün éghir bedellerni töleshtin qorqup, asan yolni we xayinliq métodini tallaydighan bir saxtakar milletke aylinip qalduq! Biz qénimizgha, millitimizge, étiqadimizgha, xelqimizge, ewlatlirimizgha yüz kélelmeydighan halgha chüshüp qalduq!

Bizde alim alimgha, ziyali ziyaligha, ölima ölimagha, siyasetchi siyasetchige aylanghan küni meniwiyitimizdiki kesellikler özligidin saqiyishqa bashlaydu! Bizde hazir adettiki ishlardin chong ishlarghiche yalghanchiliq, rengwazliq yamrap ketti. Zulumni düshmen emes eslide özimizge özimiz séliwatimiz. Biz özimizni uyghur deymiz, lekin uyghurgha oxshimay qalduq, biz özimizni türük deymiz emma türüklerge oxshimay qalduq we biz özimizni musulman deymiz bashta atalmish teqwalirimizdin bashlap adettiki uyghurlarghiche kishlik qarash we dunya qarash jehettin quraniy kerim we hediste teswirlengendek yashashqa orunmaymiz! Bizde yalghan sözlesh, rengwazliq qilish, wediside turmasliq, eplep seplep köwrüktin ötüwelish, adil bolmasliq, dorust bolmasliq we sadaqetsizlik qilish, chonglarni, bilimni we nopuzni depsende qilish, menmenchilik, xushametchilik, wijdansizliq digendek nersilerni asanla tapqili bolidighan bolup ketti.Weten we dewlet mana mushundaq bir qatar seweplerdin yiqildi. Biz eger adem bolayli dések biz üchün bek asan.Bizde ishlirimizni qaytidin tertipke salayli desek bashqa xeliqlerde yoq köpligen ewzellikler bar. Millitimizni qudret tapquzushta milliy medeniyitimiz diniy itiqadimizni, diniy étiqadimiz milliy medeniyitimizni güllendürüsh üchün til bilen teripligili bolmaydighan ehmiyetke igedur! Düshmenler shunga bizning bu ikki alahiydilikimizdin pilanliq, ilmiy we ijabiy paydilinip kétishimizdin endishe qilidu! Meniwiy miraslar, diniy eqidimiz we ewzel érqiy alahiyidiliklirimiz oyghunishqa, güllinishke we qudret tépishqa hul téshi bolup béreleydu. Bizning milliy oyghunush, milliy heriket we milliy mawjutluqni qoghdash sepirimizde milliy enenelirimizdin beherlinipla qalmay diniy eqidililirimizge dewir royigha uyghun halda ehmiyet bérishmu toghraliqini hergizmu inkar qilghili bolmaydighan muqeddes yoldur!

Milliy, diniy we xelqarawiy hadisilerni pishshiqlap ishlesh, hezim qilish we netijige érishish ishini hemme adem kallisigha kelgenni qilmastin, bir merkezdin akadémik pilanlap, shu programma asasida jemiyetning oxshimighan qatlamlirini tertipke sélish lazim!Bizning özimizni tüziwélishta milliy menbeler asasliq rol oynighandin bashqa meniwiyitimzge tiz tesir körsütidighan islamiy eqidiwiy amillarmu intayin aktip rol oynaydu!

Islam dini milliy medeniyitimiz bilen yughurulup kolliktip yoshurun éngimizning ayrilmas terkiwi bolup ketti. Al-Farabiy, Ibin Sina, Al Harezimi, Jalalidion Rumi, Ahmet Yesiwiy, Ahmet Yükneki we Molla Musa Sayrami qatarliq ellameler zamanisining din we pen tereptin yétilgen dangliq alimliri idi. Qutatqu bilig, Türkiy tillar diwani, Alishir Newayi Hemisesi we Nesirdin Rabghuzining Qisesul Enbiya  qatarliq yüzligen meshur eserler islam diniy we milliy medeniyitimizning qamlashqan, kélishken we oxshighan dewirliride meydangha keldi. Eqil-parasetlik ejdatlirimiz din bilen milliy medeniyetning ottursidiki nazuk munasiwetni dayim pem ishlitip bir terep qilip kelgen! Ejdatlirimiz köp xil din we yéziq qollinish jeryanida, milliy qediriyetlirimizni shu dewirning aktip bayriqi astida muhapizrt qilghachqa biz yashighan jughrapiyede yüzligen xeliqler tarixning buran chapqunlirida yoq bolup ketti, biz bolsaq hala yashawatimiz! Milliy xususiyetke ige bolup ketken islamiy étiqadimizni uyghur medeniyetimizsiz chüshendürgili bolmighandek, shanliq uyghur medeniyitini islamiy eqidimizsizmu sherhiyligili bolmaydu.

Hazir xitaylar we xitay yallanma molliliri chiqip islamni milliy medeniyitimzidin, milliy medeniyitimizni islamdin ayrishqa oruniwatidu.Düshmenlirimiz yene ziyalilar bilen ölimalar  otursida kilishtürgili bolmaydighan hang peyda qildi. Nimishqa emdi ming yildin beri medeniyet we étiqat meydanimizda yüz bermigen selbiy hadisatlar 21-yüz yilgha kelgende yene tarixning jahalet bilen qaplanghan qarangghuluq yilliridekla  su yüzige chiqiwatidu!? Keskinlik bilen éytimizki bu yerde düshmenler bizge qurghan xeterlik istiratigiylik tozaqlar we menbiyini asan periq etkili bolmaydighan süyqestler bar! Jame we meschitlerni Allahning öyi, deymiz-ya, undaqta musliman bir qewim allahning gül-giyahliri, ularning wetini bolsa janabiy Allahning baghchisidur! Allahning raziliq üchün Allahning öyini eziz bilgendek xelqimizni we wetinimizni eziz bilish weten-millet ishini islamgha, islamni weten-millet menpeetlirige zit qilip qoyiwatqanlargha bérilidighan eng chong jawaptur! Milliy medeniyitimizni islamgha, islamni milliy medeniyitizge zit qilip qoyuwatqanlar birge bolsa islamni milliy güllinishning düshmini dep qarisa, yene birge bolsa dinimizni tar dairide sheriylep, islamning weten-millet, milliy medeniyet we tereqiyat bilen alaqisi yoq dep qarawatidu!

Islamni millitimizning étnik, sotsiyal, iqtisadiy, siyasiy we kultural alahiydiliklirige zit körsütiwatanlar düshmenge sétilghan munapiqlar, qaymuqqan awam we kallisi ishlimeydighan ebgalar bolup, ularning millitimiz we milliy mawjutliqimizgha séliwatqan ziyinini waqtida toxtitishimiz kérek!

Milliy étnik gewdimizde peyda bolghan gheyrinormal dinchilar milletningla emes, milliy medeniyitimiz bilen bir gewde bolup ketken ming yilliq islamiy eqidillirimizningmu düshmini bolup, ular musulman Uyghur xelqige xitay tajawuzchilliridinmu éghir ziyan salmaqta. Bu radikal dinchilar yene islamgha yughurulup ketken milliy medeniyitimizni, milliy enenne we örpi-adetlirimizge yughurup ketken diniy eqidilirimizni we bularning  öz ara heydekchilik rolini inkar qilip, din peqet namaz oqush, ruza tutush, saqal qoyush we hijaplinish dep teshwiq qilip, millitimizni dozaq oti bilen qorqutup, hayatqa bolghan intilish, erkinlikke bolghan telpünüsh we milliy musteqilliqqa bolghan ümitlirini berbat qiliwatidu! Milliy hayatimizda peyda bolghan milliy medeniyitimizge esheddiy düshmenlikini ipadilewatqanlar öz millitimiz we milliy medeniyitimizgila emes yat millet, medeniyet we dinlargha qarshi heriket qilish periz dep biljirlap xelqimizning normal hayatining ot déngizigha gheriq bolup kétishige sewep bolup qaldi.

Xelqimizning kündilik hayatida we hayatliq sistimisida kéyinki 20-30 yildin béri boliwatqan bu paydisiz dawalghush dinni milletke, milletni dingha tetür tanasip qilip qoyghachqa düshmenler buningdin ustiliq bilen paydilinip, dinimiz arqiliq milliy alahiydiliklirimizni, milliy medeniyitimiz arqiliq dinimizni yoq qilish üchün heriket qiliwatidu. Biz bolsaq tereqqiyat, izdinish we hüriyitimiz üchün küresh qilidighan yerde, hayatning bizge tolimu éghir toxtaydighan bedellirini bériwatimiz!

Hazir meyli milletchisi bolsun yaki dinchisi bolsun ularning kimning ketminini chépiwatqanliqini bilmey turup zaman, bilim, iqtisad we adem küchi bilen teminlesh natoghra qilmishtur! Hazir milliy heriket sehnileridiki ziyalilarning, siyasetchilerning we ölimalarning xizmetliri gheyri resmiy küchler üchünmu, düshmen üchünmu yaki biz üchünmu, digen sualgha jiddiy jawap izdeydighan waqittur!Millitimiz del yoqarda otturgha qoyghan sulaning jawabini tapalighanda dost bilen düshmenni, heq bilen adaletni we toghra bilen xatani periq qilidu hemde yoruqluqqa chiqidu. Shuning bilen ayding bir  dewirge qedem qoyghan yéngi ewlatlar düshmenge emes millitige xizmet qilidighan din bilen milletni, xurapat bilen meripetni, güzellik bilen rezillikni  ayriyalaydighan, milliy roh bilen diniy rohni bir birige düshmen qilmaydighan özining heqiqi toghra bolghan yol bashchilirigha érishidu we ishlar arqa-arqidin tüzülüp kétidu!

Meselen: Wedige wapa qilish, sadiq we semimiy bolush, özidin bolghanlarni shertsiz söyüsh, yalghanchiliq we kazzapliqqa yol qoymasliq, wapakar we pidakar bolush jehette peyghember ependimizning bizge qaldurup ketken bibaha mirasliri aldinqi qatarda turidu. Hijretning altinchi yili hudeybiye sülhisi tüzülgendin kéyin, el ichi tinchlinip, yollar échilghan idi. Lékin ereblerning yene kona adet we meniwiy késelliri araqimu-arqa qozghalghili turdi.

Beni bekri qebilisi, xuza’e qebilisidin burundin qalghan qan qisasimizni alimiz dep, qozghilang qildi.

Ularning ittipaqdashliri qureysh qebilisimu bulargha yoshurun rewishte esker qoshmaqchi boldi. Héch bir ishtin xewiri yoq bimalal yatqan xuza’e qebilisini kéchilep bésip, ulardin yigirmige yéqin kishini öltürdi.

Bu weqe sadir bolup, resulullahning ittipaqchiliridin xuza’e qebilisi öz re’isliridin emr ibni salimning qol astida bir hey’et teshkil qilip, resulullahqa bu ishtin xewer berdi.
Hey’et kelmestin ilgiri bu hadise uningha allah teripidin bildürülgen idi. Animiz a’isheni bu sirdin waqip qilip, seper jabduqlirini teyyarlap turushqa ewetken idi.

Aridin üch töt kün öter ötmes xuza’e elchisi emr salim yoldashliri bilen meschit ishikige kélip toxtidi.

Ereb aditi boyiche échinarliq tesirlik shé’irlar oqup, düshmenliridin körgen zulum-sitemlerni bayan qildi.

Resulullah ensar we muhajir sahabilar bilen mesjidde olturghan idi. Uning oqughan shé’irliridin tesir linip, mubarek közige yash keldi, shuning bilen éyttiki:
― Hey xuza’e xelqi, silerge yardem qilishni elwette özümning ishi dep bilimen. Özümni düshmendin qandaq saqlisam, silernimu shundaq saqlaymen. Allah nami bilen qesem qilimenki, öz a’ilemni himaye qilghandek silernimu himaye qilimen.

Bu weqe bolghandin kéyin qureysh xelqi bildiki, bu qilghan ishliri ochuq haldiki xiyanet bolup, otturida tüzülgen ehdiname shertlirini buzghanliq idi. Axirida shundaq qarargha toxtaldiki, bu ishni tüzitish üchün ebu sufyan medinige bérip, otturidiki ehdini yéngilap, waqitni yene uzaqraq sozush meqsiti bilen medinige kélip öz qizi ummi hebib öyige chüshti, bu resulullahning nikahigha kirgen qiz idi. Qizi bilen körüshkendin kéyin, resulullahning körpisi üstide olturmaqchi boldi. Uninggha qizi ummi hebib naraziliq bildürüp: «bu jayda mushriklarning olturushi layiq emes»,- dep körpini yighip qoydi.

Bugünki künde milliy, diniy we ailiwiy exlaq buzuldi.Insanlar bolupmu musulmanlar gunahi kebirilerni ashkara qélishmaqta. Peyghember ependimiz resulilla aleyhi wesselem oqughan meshur bir xutbide insanlar üchün dunya we axiretlikke a’it eng muhim sözlerni qilip insanchiliq, teqwaliq we musulmandarchiliqni qandaq yashash heqqide bizni agahlandurghanidi. Eger biz özimizni tüziteyli we islahat qilayli, toghra yolgha qayitayli, dések tebiyiki yéterlik imkanlar bar! Hazir xelqimizning rohiy-keypiyati we rohiy saghlamliqi üchün yol körsütüshte resulillahning debdebisi bu yerde zikir qilinghan töwende sitat keltürülgen eshu xutbisi yéterliktur. Bu qutluq xutbini shu seweptin hedis alimliri we ellamiler öz kitablirida alahiyde tekrar-tekrar zikir qilip ötken.

Men ushbu xutbini diniy alim, marishal Aliyhan Töre Saghunining «Tewarixiy Muhemmidiye » dégen kitabidin köchürüp, maqalining esli meqsidi üchün xizmet qildurush amaji bilen bu jaygha yerleshtürdim. Buni oqughan qérindashlarning chüshinip, uning mezmunidin millitimizni qudret tapquzushta ünümlik paydilinishini ümit qilimen:

Eslide peyghember ependimiz resulilla aleyhi wesselem özining dangliq bir xutbiside bizge bundaq ögüt bergen edi.

Bisimillahirraxmanirrehim!
«Hemdu sanadin kéyin éytidurmenki: ― sözning eng toghrisi ― qur’an sözidur. Insanning eng ishenchlik nersisi uning imanidur. Dinlarning yaxshisi ibrahim xelilullah tutqan islam dinidur. Yolning yaxshisi muhemmed eleyhissalamning yolidur. Sözlerning sharapetliki allahning zikridur.
Egishishke toghra kelse yenila qur’an’gha egeshmekliktur. Din ishlirining ulughi perzlerdur, eng yamini uninggha qoshumche qilmaqliqtur. Süpetlerning yaxshisi peyghember süpetliridur. Ölümlerning yaxshisi shéhitlik ölümidur. Korlarning kori ― islam dinidin chiqqanliridur. Emelning yaxshisi axirette paydiliqidur. Ishning béshi yaxshiliqqa egeshkenlikdur. Korluqning eng yamini ― dil korluqidur. Üstünki qol astinqi qoldin yaxshidur. Az bolup yéterlik bolsa, azdurghan qoldin yaxshidur. Özürlerning eng yamini ölüm yetkende éytilghinidur. Pushaymanlarning eng yamini, axiret pushayminidur. Ixlasi yoq kishi, namazgha kéyin kélur. Beziler allah zikrini yalghandin tilida qilur. Til yalghini ― gunahlarning zoridur. Bayliqning eng yaxshisi ― köngül bayliqidur. Ozuqluqning eng yaxshisi ― teqwa ibadettur. Hemme yaxshiliqning béshi allahdin qorqushtur. Köngülde saqlighan nersilerning eng yaxshisi ― allahqa ishinishtur.
Din ishlirida guman qilmaq ― kupurluqtur. Yaqa yirtip, chach yulup yighlimaq jahaliyet aditidur. Yoshurun xiyanet qilmaq ― tumugh téshigha barawerdur. Zakatsiz yighilghan altun kümüshler ― dozax tamghisidur. Yaman qoshaqlar éytish ― sheytan oyunidur. Haraq ichish hemme buzuqluqning anisidur. Xotunlar (yaman xotunlar) sheytan toziqidur. Yashliq ― telwilikning bir putiqidur. Kasiplarning eng yamini ― sütxorluqdur. Sheqiy (yaman) anidin sheqiy tughulur. Her bir kishining barar jayi töt gez yerdur. Her ishqa axirida baha bérilur. Hemme ishning asasi uning tügenchisidur. Chüshning yamini ― yalghanchining chüshidur. Musulmanni soqmaq ― gunahtur, uninggha qoral kötürmek ― kupurluqtur, uning gheywitini qilmaq ― chong gunahtur. Möhminning qéni haramdur. Uning mal mülkimu haramdur. Bir ishni qilimen dep qesem ichkenler uni qilalmasdur, allah uni yalghanchi qilur. Kishi xatasini kechürgenni allah kechürür, uni epü qilghanni allah epü qilur. Achchiqini yütqan kishilerge allah ulugh ejir birur. Musibet körüp sebir qilghuchilarning ornini allah toldurur. Riya qilghuchi kishilerge allahmu riya qilur. Köplep sebir qilghuchilargha sawap qatmu qat bolur. Emrini tutmighanlargha allah azab qilur.

Iyi shepqetlik allah, méning we hemme ümmetlirimning gunahini kechürgin» dep üch qétim tekrarlidi.

Bu qimmetlik ilahiy mirasni insanlar hemde musulmanlar jümlidin Uyghurlar qanchilik qoghdap qaldi, birnime demek qiyin, emma hazir biz éghir meniwiy kirzis we siyasiy kawus ichide turiwatimiz!Ademler aldida halal we haramning perqi asasen qalmidi. Shuning bilen milliy we diniy eqidiliri buzuq hem berbat bolghan halda turiwatidu. Millitimiz Milliyet we Islamiyet exlaqi edepliridin ayrilghan, örpiy-adet, sheri’et hökümliri otturidin pütünley kötürülgen dewirde yashawatimiz.

Bizde heq-adalet tuyghusi zeyipligechke zulum xiyanet ishliri barche awup, xelqimizning etrapini rezalet qaplighan, yep ichip, kiygenliri, tapqan depne dunyaliri pütünley haramdin xaliy bolmighan dewirde turiwatimiz. Shuning üchün qilghan du’alirimiz qobul bolmaydu, allah dilimizni birleshtürmeydu, Eer-xotun, ata-bala we awam we alim ölimalar arisida perdishep yoqalghan bolghachqa ishlirimiz algha basmaydu!

Resulullah ependimiz qiyamet alametliri yer yüzide zahir bolghanda: «bir kishi yashamning qattiqliqidin ölgen bir kishining qebrisi aldidin ötüwatqanda, shu qebrige qarap: kashki séning ornungda men bolsam idi,-déydu! Dunyada aq bilen qara, heq bilen naheq, adalet bilen zelalet qalaymiqan arliship ketkende, ademler tebiyki tirik yürgendin ölümni artuq köridu»- dep isharet qilip, bizning qandaq bir qarangghu imkansizliqlar ichide yashaydighanliqimizgha ming yillar awalla uzaqtin ilahiy nur chüshürgen!

Emdi bu kishi néme üchün bundaq déyishi lazim bolghan? Chünki zimin üstidiki gunahi kebirning köpliki, buzuqchiliq we haramiy ilishkilerning köpiyip kétishi, heq-adaletning zahirliqidin mehrum bolishi we hakimdarlarning yoldin chiqip insanliqni depsende qilishi netijiside ademlerde yashashqa, tirikchilik qilishqa we yoruq dunyaning derijidin ashqan müshkülatlirigha tahammul qilish we chidap yashashqa hapsili qalmighan idi. Bu toghrida kelgen hedisler toghrisida söz achqinimizda, u zaman kishilirige her yaqlima bela we apetler yéghip, dunya hökümi her jayda dehriyler, dinsizlar qolida bolghan idi. U künlerdiki musulmanlar gunahi kebirilerni ashkara qélishqan idi. Ular aldida halal haramning perqi qalmighan. Shuning bilen dini berbat bolghan. Islamiyet exlaqi edepliridin ayrilghan, sheri’et hökümi otturidin pütünley kötürülgen. Zulum xiyanet ishliri barche xelqni qaplighan, yep ichip, kiygenliri, tapqan depne dunyaliri pütünley haramdin bolghan. Shuning üchün qilghan du’aliri qobul bolmighan. Resulullah peyghemberler warisi dégen alimlardin héch kim qalmighan. Ular ornigha aldamchi, yalghanchi, chala molla, din buzdilar qalghan. Peyghembirimiz ularni ashu zamanning eng yaman ademliridur,- dégen idi.

Puqra xelqning öz xahishliri, a’ililiri, mal dunyaliri üstidin u zaman hökümetliri ixtiyarsiz, naheq hökümler yürgüzgen idi. Héch kimde hörmet abruy qalmighan. Kishilerning köpchiliki xar-zarliqta qilip, beriket kötürülgen, her terepni zorluq-zorawanliq, hesret-nadamet we ahuzar, qiya-chiya qaplighan.Niyetler dorust bolmighachqa, inqilap rawaj tapmaydu, ghayiler emelge ashmaydu!

Bir küni resulullah sahabilargha mundaq dégen idi:“mendin kéyin bir zaman kélidu. men uni körmeymen. Silermu uni körelmeysiler. U zaman kelgende, awam heqiqi alim sözini anglimaydu. Ulugh ademlerdin uyalmaydu, tep tartmaydu, toghrini közge ilmaydu, oghra dorust sözlerge qulaq salmaydu.“Démisimu shundaq bir dewirge kelduq. Hemme adem toghra qiliwatqandek qilsimu, heqiqetni köreleydighanlar az bolghachqa ishlar yürüshmeydighan we weten-millet yolidaki büyük ghayelerde dillar birleshmeydighan, büyük arzu-armanlar emelge ashmaydighan.

Resulullah ependimiz peyghemberler warisi dégen alim ölimalardin héch kim qalmighan. Ular ornigha aldamchi, yalghanchi, chala molla, dinni buzidighanlar qaplighan bu dewirde, bizge zulumni düshmen emes özimiz seliwatimiz! Millitiz tüptin dunyagha, insanlargha we düshmenlerge öz ölchimide dostluq, muhabbet we insaniyliq ölchemliri bilen qaraydighan halal, ishchan we wijdanliq bir milletke aylinishqa niyet qilip, islahat üchün heriket qilmisa, janabiy Allah es-hushini tapmighan millitimizni xitaylar otta köydüriwatqan itlarning azabigha mehkum qilmaydu digili bolmaydu!

Xulasilighanda 21-yüz yilni tereqiy qilghan Gérman, Engiliz we Fransuz milletlirimu endishe we teshwish bilen kütiwalghan yerde biz Uyghurlar bir millet bolush süpitimiz bilen bu yéngi esirge nurghun ichkiy we tashqiy balayi-betterlerni yüdüp, xitaylar qurghan sistima asasida teyyarliqsiz halda kirip kelduq!Herqandaq bir millet özlirining ejdatliri qurghan meniwiyet üstige milliy mewjutliqining imaritini qurup chiqidu. Imaret jaylashqan jayni ghayet zor bir chong taxtigha oxshatsaq meniwiy imaretni uning ustige sélinghan sheher diyishke bolidu. Bu tekshi qoyulghan chong taxta üstide peqet taxta tüz we tekshi bolghandila binalar, yollar, qanallar we her-türlük alaqilar rawan bolidu. Eger tekshiliktiki taxta yantu bolup ketse üstidiki herqandaq mawjutluq gumran bolidu. Biz Uyghurlar qurghan sheherler xitaylarning sistimisi üstige yerleshtürülgechke, xitaylar uni singayan qilipti hemme nersining jaylishish we mawjut bolup turush qanuniyiti buzulup ketkendekla ish boldi. Biz milliy kirzisqa duch kelduq. Birge bolsa yiqilghan yirimizdin turup yene qeddimizni tikleymiz, yene birge bolsa chölning ottursidiki köchme köldek teqdiri qismetning parigha aylinip yoq bolup kétimiz! Mesele nahayiti éghir. Xitayning biz salghan imaretlerning astidiki ghayet zor taxtining mexpiy shifirini izlep tépip özimizni qurtulduriwélishning yollirini tépip chiqishimiz lazim! Hazirche bu xitay sestimisining mexpiy shifirisi bizde bolmighachqa xelqimiz hoduqup nime qilarini bilmey qéliwatidu! Tarixta nurghun milletler mushundaq qismetke duch kélip, özini yoqutup qoyghan bolsa, yene bezi milletler eshundaq kirzis ichidin ilgirkidinmu küchlinip, ornidin des turdi. Biz uyghurlar amerika indiyanliri, mungghullar, Manjular we tungganlargha oxshimaymiz. Nurghun milletlerning yoqulup kétish tarixi bizni hergizmu ümitsizlendürmesliki lazim! Biz Uyghurla Yehudiy we Yapon xeliqlirige bekraq oxshaymiz. Ejdatlirimizning, Yaponlarning we Yehudiylarning  béshigha tarixta bugün uyghurlarning béshigha kelgendek talay yaman künler kelgen bolsimu Allahning qudriti we özlirining irade qilip gheplet uyqisidin chachrap oyghunishi bilen ular aman-isen qaldi we bugünkidek téximu qudret tapti.Xelqimiz özini, dost-düshmenlirini we ghaysini tonup yétiwatidu! Ishinimizki xelqimiz bu murekkep ötkünchi dewirde choqum özini tüziwalidu. Eziz millitimizni keskinlik bilen ajayip bir güzel kélichek saqlap turiwatidu!

Biz Uyghurlarning hazirqi ehwalimiz bek échinishliq bolghini bilen, meniwiyitimizdiki tarixtin kelgen meniwiy émonit küchi özining potinsiyal énirgiysini téxiche yoqutup qoyghini yoq. Xitaylar tarix sehnisidin süpürülüp ketse kétiduki, uyghurlarlar hergiz yoqalmaydu! Biz hazirche xitaylar qurghan sistimigha aqilane we ewrishim inkas qayturup, özimizning kélichigimiz üchün zamaniwiy meniwiyet qurulushlarni élip bérishimiz, millitimizning omumiy qiyapitini ottura esirdiki qalaq milletlerge emes, tereqqiy qilghan küchlük 21-esir milletlerge oxshutup inshah qilishimiz lazim! Yantuluq we tekshilik géométiriye we algébradiki ölük uqumlar bolmastin uning milliy we meniwiy imaretchilikte emeliy roli chong bolidu. Herqandaq tekshi bolmighan jisimning üstige chare-tedbirsiz halda tekshiliktiki jisimlarni turghuzghili bolmaydu. Hemme adem jisimlarning toplap tekshilikke turghuzayli, dewatqini bilen, yer yüzining yantuluq derijisi ölchenmigechke berpa qilinghan binalar öre turmaywatidu we arqa-arqidin gumran bolup kétiwatidu. Herqandaq herikette yer-asti qurulishi bek muhim, hul mustehkem bazisqa turghuzulsa, salmaqchi bolghan imaretni yüz qatqa hetta téximu köp qewetlerge chiqarghili bolidu. Matériyal, jismaniy we eqliy küch bolup, mustehkem bolmighan yaki yantu bolghan tekshilikke bir qewetlik imaret salghan teqdirdimu uzaqqa qalmay ghulap chüshidu! Biz uyghur xelqining qiliwatqan büyük ishlirimiz teklimakan qumluqining üstige inshah qiliniwatan paxal satmigha yaki Turfan oymanliqigha korlanghan qap-qarangu kemir öylerge oxshap qalmasliqi lazim! Biz tepsili nezer tashlaydighan bolsaq qiliwatqan ishlirimizning xelqara ölchemlerge emes, tarixning qarangghuluq yilliridiki qayidiler asasida boliwatqanliqini körimiz! Kitap oquyli, közimizni achayli, köprek bilim alayli! Bu ötkeldin ötmey turup béshimizgha bir dewlet qushi qonup qaldimu deyli, uni bu halimiz bilen öz iradimiz arqiliq muhapizrt qilalmaymiz! Buning üchün özimizgila ayit bolghan milliy alahiydiliklirimizni jan tikip qoghdighandin bashqa, tereqqiy qildurushimiz, ilghar milletlerni ülge qilip kitap opqush, bilim élish, kolliktip sapayimizni  östürüsh we ang-sewiyemizni yoquri kötürüsh  üchün tereqqiy qilghan milletlerning yolida qattiq tirishishimiz lazim! Biz baldurraq uyqumizni achsaq xelqimiz ishench bilen niyet qilsa, milliy jasaritimiz we eqil parasitimizni ishqa salsaq, qettiy sel chaghlimay chong-kichik hemmimizning alahiyidilikini toluq jariy qildursaq inshaalla mangalmaydighan yolimiz, chiqalmaydighan téghimiz, ashalmaydighan dawanimiz bomaydu!Biz toghra yoldala bolidikenmiz hichkimning yardimisizmu shühbisizki kélichektiki herqandaq ghelbe bizning bolidu!

(Tamam)

 

Alim Aliyhan Törem Hezretliri yazghan”Tewarixiy Muhamidiye” dégen eserdin diniy mezmunlarni bir terep qilishta paydilandim!

—Autordin

 

27.05.2018 Gérmaniye

China’s Repugnant Campaign to Destroy a Minority People



Police officers patrol in China’s Xinjiang province in February. (Kyodo News via Getty Images)
 May 20 at 7:22 PM

CHINA IS undertaking a repugnant campaign to destroy the identity of a minority people, the Uighur Muslims of Xinjiang province in the far northwest. The Chinese government has in recent years blamed violent attacks in the region on Islamist extremists and has targeted Uighurs and others for pressure and persecution. But evidence is emerging of a systematic cultural cleansing drive, including the construction of hidden concentration camps. All who believe in the principle of “never again” after the horror of the Nazi extermination camps and Stalin’s gulag must speak up against China’s grotesque use of brainwashing, prisons and torture.

Writing for the Jamestown Foundation, Adrian Zenz, a leading expert on the Chinese ethnic policy in Xinjiang and Tibet, says the new pacification measures are “the country’s most intense campaign of coercive social reengineering since the end of the Cultural Revolution,” the decade-long chaos brought on by Mao in which millions were persecuted and 1 million or more killed. According to Mr. Zenz, the archipelago of “reeducation” camps may now contain or have contained between several hundred thousand and just over 1 million people. There are 21 million people, including 11 million Muslims, in Xinjiang.

Mr. Zenz’s research suggests that China began building the system last year as part of a broader attempt to coerce the Uighur population, as well as ethnic Kazakhs there, to forsake their cultural identity and religion, and to pay homage to the ruling Communist Party. In a series of recent interviews with Simon Denyer of The Post and with the Associated Press, former prisoners in the camps describe mind-numbing drills in which they are forced to denounce their Uighur culture as backward, to repudiate their Muslim beliefs, and to apologize for wearing long clothes, praying, teaching the Koran to their children or asking imams to name their children.

Inmates in the camps also are coerced into singing songs and repeating slogans hailing the party while condemning the “three evil forces” of separatism, extremism and terrorism. Although the camps appear to be primarily directed at reeducation, violence is never far behind, and former inmates recall being subject to physical torture, or threatened with it, if they did not cooperate. Overall, Mr. Zenz said, it is possible that the system exceeds the size of China’s entire former “education through labor” system, which was officially abolished in 2013.

Nor is this the only sign of China’s intentions. The entire region is being turned into a 21st-century surveillancestate, in which Uighurs and others are subject to ubiquitous and pervasive monitoring, including the use of sophisticated facial-recognition technology. Muslims are forced to install spyware on their phones, allowing the authorities to monitor their online activity. Just as intrusive, Chinese officials have been dispatched in huge numbers to spend days in the homes of Muslim families, keeping careful track of their activities and carrying out indoctrination, Human Rights Watch has reported.

Not just Muslim leaders but supporters of human rights everywhere ought to be outraged at China’s attempted extermination of an indigenous people’s culture and religion.

Chiriqini Öchürme Ejdatlarning Uyghurum!


 

31947013_2491307327561511_3641159010238857216_n

Autori: Korash Atahan

 

Ketti, Ketkenler Ketti,
Ketti, Ketkenler Ketti, Pütmestin Qehrimanliq Dastani,
Ketti, Ketti, Xazan Boldi Hür Milletning Bostani!
Ketti, Ketti, Shirin Chüshlerning Payani Ketti,
Zaman Ketti, Talay Talay Pursetler Ketti, Ejdatlar Ketti!
Ketkenler Ketti, Biz Uyghurgha Emdi Bekla Yalghuzluq Yetti.
Ketti,
Ketkenlerning Hemmisi Nihayet Ketti,
Ketkenler Hem Ne Qismetki Kelmeske Ketti.
Ketkenler Ketti,
Ketkenler Parlaq Tarixini Qéni Bilen Yézip Ketti.
Ketti,
Ketkenler Ghayisini Ewlatlargha Miras Bilip Qoyup Ketti.
Ketti,
Ejdatlar Armanlarning Kitablirini Yazalmay Ketti,
Bu Wapasiz Dunyada Zalimlar Béshimizda At Chapti.
Ketti,
Ejdatlar Qan Bilen Shanliq Tarixni Yézip Ketti,
Biz Gheplet Uyqusida Shrin Chüsh Körduq,
Yatlar Ilimde, Pende, Hüner, Sennette-
Bolupmu Siyasette Bizni Tashlap Bek Uzaqlap Ketti!

Ketti, Ketkenler Ketti,
Ketti, Ketkenler Nihayet Ketti,
Tetür Qismetlerning zalimliqidin,
Ahu-Zarimiz Qara Borandek Köklerge Yetti!
Közlerdin Yash Emes Deryalar Aqti,
Tillardin Söz Emes Nale-Peryatlar Chaqmaqtek Chaqti…
Zamanning Jewri-Japasi Neshter Urdi, zeheri Hem Yürekke Yetti.
Shum Pelekning Destidin,
Milletim Ejepmu Köp Ich- Ichige Tinipla Ketti!
Ketti,
Zaman Ketti, Pursetler Ketti, Ejdatlar Ketti!
Ketti, Ketkenler Kelmeske Ketti.
Nini Shirdek Arislanlar,
Közini Mit Qilmay,
Weten Üchün Issiq Qanini Berip Ketti!
Ketti,
Ketkenler Arman Bilen Ketti,
Zimistan Ketsun,
Qara Kechilerdin Hüriyet Téngi Atsun,- Dep,
Senki Büyük Armanlarni Köklütüsh üchün,
Qara Yerge Ming Patman Arzu Bilen Kömüp Ketti!

Ketti, Ketkenler Ketti,
Ketti, Ketkenler Elem Bilen Ketti,
Ketti Ejdatlar Parlaq Tarixlarni Qéni Bilen Yézip Ketti,
Ketti, Ketkenler Hesret Bilen Ketti,
Shum Pelekning Destidin,
Milletim Ejepmu Köp ich- Ichige Tinipla Ketti!
Ketti,
Zaman Ketti, Pursetler Ketti, Ejdatlar Ketti!
Ketti,
Ketkenler Ümüt we Arzu Bilen Ketti.
Ketti, Ketkenlersiz Kimler Muradigha Yetti?!
Ketti, Ketkenler Armanlarni Qoyup Ketti.
Ketti Yürekliri Qan,
Közliri Arqida Pighan Bilen Ketti.
Oyla Milletim, Ketkenlersiz Kimler Muradigha Yetti?!
Chriqini Öchürme Ejdatlarning Uyghurum,
Chüshtek Güzel Ertimizni Yoq Qilmisun Bu Qara Zulum!
Oyghan Emdi,
Ketkenlerning Ochiqigha Chogh Tashla!
Oyghan Emdi,
Ketkenlerning Chiriqigha Ot Yaq Uyghurum,
Milletning Béshigha Tarixta Hich Kelmigen Musubet Yetti!

Ketti, Ketkenler Ketti,
Ketti, Ketkenler Arman Bilen Ketti,
Zimistan Ketsun,
Qara Kechilerdin Hüriyet Tangliri Atsun,- Dep,
Senki Büyük Armanlarni Köklütüsh üchün,
Qara Yerge Ming Patman Arzu Bilen Kömüp Ketti!
Ketti, Ketkenler Ketti, Pütmestin Qehrimanliq Dastani,
Ketti, Ketti, Xazan Boldi Hür Milletning Bostani!
Ketti, Ketti, Shirin Chüshlerning Payani Ketti,
Zaman Ketti, Talay Talay Pursetler Ketti, Ejdatlar Ketti!
Ketkenler Ketti, Biz Uyghurgha Emdi Bekla Yalghuzluq Yetti.
Ketti, Ketti, Shirin Chüshlerning Payani Ketti,
Zaman Ketti, Talay Talay Pursetler Ketti, Ejdatlar Ketti!
Ketkenler Ketti, Biz Uyghurgha Emdi Bekla Yalghuzluq Yetti.

Ketti, Ketkenler Ketti,
Ketkenler Arman Bilen Ketti,
Zimistan Ketsun,
Qara Kechilerdin Hüriyet Téngi Atsun,- Dep,
Senki Büyük Armanlarni Köklütüsh üchün,
Qara Yerge Ming Patman Arzu Bilen Kömüp Ketti!
Oyghan Emdi,
Bürkütler Oyghan, Dep Pighan Bilen Chillaydu,
Sheperengler Gheplet Ichre Hözur Birle Chüsh Köridu!
Munapiqlar Oyghanmaqni Istimeydu, Yolimizgha Tash Qoyidu,
Hey Weten Ewladi, Özengni Tonu, Düshmeningni Bil-
Etrapingha Baq, Közüngni Ach Reqibingning Qénini Chach!
Namertler Haywandek Yashaydu Hayatida Ming Ölidu,
Qehrimanlar Mertlik Bilen Ölidu, Emma Ming Yil Yashaydu!

Ketti, Ketkenler Ketti,
Ketti, Ketkenler Kelmeske Ketti,
Ketkenler Közi Arqida, Ümüt we Arzu Bilen Ketti.
Ketti, Ketkenlersiz Bu Alemde kim Muradigha Yetti?!
Hey Shereplik Millet Ewladi Ghepletlik Uyquning Waqtimu Ketti,
Oyghan Emdi Jahalet Uyqusida talma,
Oyghan Emdi Nadanliq Chölide Zarlanma!
Oyghan Emdi,
Ketkenlerning Ochiqigha Chogh Tashla!
Oyghan Emdi,
Abduhaliq Éyitqandek Milyonlighan Jan Ketti,
Düshmenler Demisimu Hush-Kallangni Yoq Etti.
Oyghan Emdi,
Oyghanmisang Kimler Qedringge Yetti?
Oyghanmapting Qulluq Zenjiri Janlargha Patti!
Jahanni Titretken,
Jessur Ejdadingning Ümüdini Yashnatqin,
Ketkenlerning Chiriqigha Ot Yaq Uyghurum!
Shaning We Sheriping Üchün…
Hürmiting we Namusung üchün…
Tillarda Dastan Bolghan Shewkiting Üchün…
Oyghan Emdi Ejdatlarning Hürmiti Üchün…
Des Tur Ornungdin, Pichaqmu Hem Etni Kesti, Söngekke Yetti!

 

04.05.2018 Gérmaniye

 

 

40 Real Photos That Cannot Be Explained


Have you ever looked at a picture and found yourself unable to understand what was going on in it?

Some pictures, when taken at the right time and place, can capture the unexplainable.

Here are 40 pictures that need to be explained but can they be ? Try these.

1. This eerie photo shows a woman posing for the camera with an almost barely distinguishable man looming behind her. According to the woman in the photograph’s family, the picture was taken sometime in the 1990s. The woman had just moved into a nursing home and her family helped her move all of her belongings into the residence. Before saying their goodbyes, the family decided to document the moment and take a picture of her before departing. However, the family claims that there was no one else around at the time that they snapped the picture. When the photo was developed, the family was understandably spooked when the noticed the man in the background. The family was not able to explain how this man, washed out and not in focus, ended up in the unmanipulated film photograph. It wasn’t until the photograph was shown to the woman in it that offered some sort of explanation. The woman claims that this mysterious man standing behind her was her deceased husband, who had passed away 13 years earlier.

2. This photo was taken during a fire. The photographer who took this picture later developed the film and saw a girl peering at him from the mouth of the flames. What makes the picture particularly creepy is that the girl does not look panicked or like she’s affected by the flames.

3. Many people label this photo as a hoax, but it is still interesting. In this family photo, a figure can be seen hanging upside down from the roof. Some people have claimed that the person hanging from the ceiling is a spirit of the previous owner of the house.

4. In 1907, a group of 9 fishermen claimed to have caught a Cadborosaurus, a mythical sea serpent believed to inhabit the Pacific Coast of North America. The Cadborosaurus, also called Caddy, has supposedly been spotted in Alaska and even Southern California. Scientists have not been able to determine what type of creature is pictured in this photo.

5. This is a picture of the “Solway Firth Spaceman.” Taken in 1964, this photo shows a man, seemingly wearing a spacesuit, standing directly behind a little girl. Jim Templeton, a photographer and local historian, took this photo of his daughter and claims that no one was there with them that day.

6. The Falcon Lake Incident occurred on May 20, 1967. Stefan Michalak was on vacation in Whiteshell Provincial Park when he noticed two objects that were shaped like cigars coming towards him. Michalak said he heard voices coming from inside the objects. He also claimed to have received burns from the objects when he attempted to touch them.

7. This photo was taken in the early 1940’s, but one man in particular seems to stand out. The man in question is the tall figure wearing sunglasses, a t-shirt and a knitted sweater. People claim that this photo is proof of time travel because of how “out-of-time” the young man seems to be.

8. This photo is peculiar because it is a photo of a woman walking by with her hand to her ear, almost as if she is talking on a cell phone. However, this would be impossible as the photo was taken back in 1928 at a film opening for Charlie Chaplin.

9. In another case of technology appearing out of the appropriate era, this woman looks like she’s holding a cellphone up to her ear while joyfully chatting away. The photo was taken back in 1938 when this technology did not exist. However, it certainly appears that she’s holding something indistinguishable.

10. In this photo, a Chinese archaeologist holds up a watch which has the time 10:06 frozen on it. The archaeologists had opened a tomb that was sealed for over 400 years. Sources say that the word “Swiss” was engraved on the back of the watch. Conspiracy theorists believe it may have been the work of a time traveler.

11. In 1959, a woman was visiting her mother’s grave with her husband. She snapped a photo of her husband sitting in the car. Later, when they developed the picture, a strange figure was seen sitting in the back seat. Supposedly, the woman claimed that the mysterious figure was her dead mother.

12. This photo shows a group of World War I soldiers taking a picture together. One man that appears in the photo, named Freddy Jackson, does not belong there. He had died only days earlier, and soldiers claimed that it was his ghost in the picture. In fact, Freddy’s funeral took place the very morning this photo was taken.

13. This photo of a woman on the day of the JFK assassination in 1963 has raised suspicions for years. The lady, called the Babushka Lady, is seen pictured in several photos and was even recorded on film and seen in many photographs taken on the day of the assassination. Investigators were never able to find her identity.

14. Norway’s Hessdalen Valley is infamous for its unexplained bright nocturnal lights, which appear in photos taken at the location. Scientists have studied the phenomenon for years, but are still unable to find the reason for why the 7.5-mile-long lights appear in the Hessdalen Valley in rural central Norway.

15. This photo was taken in 1964 by a couple who spotted an odd creature swimming in a lagoon. The strange creature looked like a gigantic tadpole and was estimated to be roughly 80 feet long. However, the creature remains a large unknown marine animal that no one has been able to determine.

16. This photo, which was taken back in 1924, supposedly shows the faces of two sailors who were killed and buried at sea. The faces pictured in the waves are said to be the faces of the men who died. While this could be chance lighting, there’s no denying that the two faces are spookily distinguishable.

17.  In 1960, a dark and mysterious object was discovered floating in the earth’s orbit. Scientists could not decipher what the mysterious object was. Since then, several other similar objects have appeared in our orbit before vanishing altogether. This “Artificial Satellite” has become known as the “Black Knight” and has garnered interest worldwide.

18. This photo was taken by Apollo 17 on its flight to the moon. The picture was initially too light due to exposure, but when the lighting in the picture was adjusted, a pyramid-like structure could be seen faintly in the background. NASA suggest it’s a “blank” photo, but others believe it’s a structure that has been caught on film.

19. This photo of a man standing on the edge of the Grand Canyon was taken between the 1970’s and 1980’s. Behind him lurks an eerie figure, staring directly at the camera. The man and his friends claim that they had been in that spot for over fifteen minutes, and had never noticed the man there.

20. In this photo, a group of friends take a picture while on a hike. After looking through the pictures, the hikers noticed a strange, dark shadow hovering in the background. The hikers claim that there was no one else around that day, and the identity of the figure still remains unknown to this day.

21. In this photo, a man holding a knife-like object creeps behind a door. The family that was staying at the cabin says that, at the time the picture was taken, only two people were in the cabin. They never found out if it was an optical illusion, or if it really was a crazed man with a knife.

22. In 1963, a reverend took a picture of an altar at a church in North Yorkshire, England. Upon developing the picture, he noticed a strange, demonic figure lurking on the altar. The reverend was sure that the figure was a Franciscan monk with a demonic face, although this has never been confirmed.

23. In 1976, a police officer was investigating the Amityville home in New York where a murder had occurred. Upon taking photos at the crime scene, the officers did not see anything suspicious. When the photos were developed, one of the pictures showed a little boy standing in a doorway with white eyes.

24. On March 13, 1997, the Phoenix lights were sighted in the skies in Arizona, Nevada and some parts of Mexico. The formation of the lights was extremely mysterious, and many believe that it was a UFO sighting. Those who saw the lights say UFO produced no sound and contained five spherical lights.

25. In 2000, a woman mailed photographs of an ape to her county sheriff’s office. She said that the ape had taken apples from the porch in her backyard. However, the photo doesn’t resemble any recognizable species of ape. Big Foot theorists have renamed this strange creature, calling it the Skunk Ape.

26. During the American Civil War in 1864, a group of American soldiers claimed that they had shot and captured an unnamed creature. The picture, which appears unmanipulated, shows the men standing proudly over their kill. Confusingly, this creature resembles a pterodactyl, a flying reptile that would have been well extinct by this time.

27. At first glance, this looks like a regular photo of 4 boys having fun. Upon closer inspection, you can see an extra thumb behind the head of one of the boys. The thumb does not align with any of the other boys. The person who posted the photo online cannot explain where the thumb came from.

28. The death of 21 year old Elisa Lam is certainly a scary mystery. There is video footage on the day of her death showing her gesturing to invisible objects and acting in a very manic and frantic manner. She died in a water tank on the roof of the Cecil hotel and was found 3 weeks later. Her death was ruled as ‘accidental.’

29. The gruesome murder of the six people of the Hinterkaifeck farm is still unresolved to this day. Four bodies were found mutilated in the barn while 2 more were located in the house. The former maid fled accusing the home of being haunted and the new maid arrived just hours before the brutal murder. The killer was reported to have stayed at the house for 2 weeks after the killing.

30. This painting is called The Madonna with Saint Giovannino is from the 15th century. However over Mary’s right shoulder you can see an object that is eerily similar to an UFO spaceship. Could this be a futuristic painter looking forward in time? Or had aliens already visited humankind by then?

31. The Naga lights are a natural phenomenon over the Mekong River in Vietnam. Red hot lights that resemble fireballs shoot up into the sky and then disappear. These lights can go up to hundreds of feet and can sometimes be seen hundreds of times in one night!

32. There has never been any substantial proof for the existence of giants or super-sized beings. But this one comes close, in 1985 a man found a mummified finger that measured a ridiculous 15 inches long. This would mean that the owner of this finger would have to be over 12 feet tall!

33. This is a photograph of spontaneous human combustion. In 1951, the body of Mary Reeser was found and her whole body was engulfed in flames. The flames were so hot that her skull had shrunk and only her left foot was intact. Creepily enough, everything else in the room was unscathed.

34. No one is quite sure who this woman is or why she is walking on the top of a lighthouse. She has reportedly been seen on numerous occasions and many believe it to be the ghost that haunts the lighthouse.

35. Notorious serial killer Dean Corll, known as the Candy Man, was responsible for the deaths, rape and torture of more than 28 young boys. Disturbingly, 40 years after the initial crimes, a photo surfaced from one of Corll’s accomplices that depicted a handcuffed boy who wasn’t identified as one of the original victims.

36. This 1975 picture is from a couple in the United Kingdom who decided to go to church one day. When Peter decided to take a picture of his wife there was a figure sitting behind Diane! When they asked the church, they replied that it was the White lady who is the ghost of a healer that is believed to haunt the church.

37. Edna Cintron, allegedly, is the woman identified in the gaping hole of the World Trade Center. She somehow survived the initial impact and investigators say the gaping hole would be sucking in so much air that it would be cold and stable enough for a survivor to stand on. No one is exactly sure who this woman was.

38. In 1959, nine Soviet mountaineers died a mysterious death. Reports show that the hikers fled from their tent barefoot in an attempt to flee from something. Six of them died of hypothermia, 2 from chest fractures and one from serious head injuries (he was also missing his tongue.) No one is sure of the cause of death and their clothing suddenly became highly radioactive.

39. The apparition over the Church of St. Mary is known as one of the most famous religious apparitions of all time. Our Lady of Zeitoun has been seen on countless occasions over a two year period in 1968. The glowing Virgin Mary was originally mistaken as a woman about to commit suicide but later investigations revealed nothing.

40. This photo was published in the Los Angeles Times in 1942. Ufologists and conspiracy theorists believe the photo is evidence of an extraterrestrial visitation. Many believe that the photograph shows searchlights that are focusing on an alien spacecraft and that other explanations have only been created to hide the truth.

https://incrediblenat.com/40-real-photos-cannot-explained/?utm_campaign=VSO&utm_medium=social&utm_source=VSO

„Dunya Kitab Oqush Küni“ de Istanbuldiki Uyghur Oqughuchilar Pa’aliyet Ötküzdi


Kitab300

2018-04-30

„Izchilar guruppisi“ namdiki Uyghur oqughuchilar uyushmisining uyushturushi bilen istanbul tijaret uniwérsitétidiki qiz-oghul Uyghur oqughuchilar bir jaygha jem bolup, „Dunya kitab oqush küni“ ni tebriklidi we kitab oqush pa’aliyiti élip bardi.

23-Aprél küni yene türkiyening bashqa bir qanchilighan aliy mektepliride oquwatqan Uyghur oqughuchilar arisida kitab oqush we kitab tarqitish pa’aliyiti élip bérilghan.

Biz bu pa’aliyet toghrisida téximu tepsiliy melumatqa érishish üchün kitab oqush we tarqitish pa’aliyiti uyushturghan istanbuldiki tijaret uniwérsitétining Uyghur oqughuchiliri bilen söhbet élip barduq.

Istanbuldiki tijaret uniwérsitéti xelq’araliq tijaret fakultétining oqughuchisi abdulla qurban bu pa’aliyetning meqsiti toghrisida toxtilip, mundaq dédi: „Uyghur oqughuchilar arisida dunya kitab oqush künini xatirileshtiki meqset shuki, ‚Uyghurlar kitab oqumaydu‘ dégen xata chüshenchige xatime bérish, kitab oqushqa adetlinishning muhimliqini xelqimizge bildürüsh, Uyghurlar arisida kitab oqush qizghinliqini ashurush, meniwiyitimizni béyitish hemde kitab neshr qilish we kitab sétiwélish éngimizni yenimu kücheytish üchündur.“

Abdulla qurbanning bildürüshiche, „Izchilar guruppisi“ diki Uyghur oqughuchilar „Uyghurlar“, „Sherqiy türkistan tarixi“, „Iz“, „Ghéni batur“, „Köz yéshida nemlen’gen zémin“ qatarliq 300 parchidin artuq Uyghurche kitabni türkiyediki her qaysi uniwérsitétlarda oquwatqan Uyghur oqughuchilargha tarqatqan.

Istanbuldiki sabahettin za’im uniwérsitéti islami bilimler fakultétining oqughuchisi feruq muhemmed kitab oqush pa’aliyitining ehmiyiti toghrisida toxtilip, mundaq dédi: „Wetinimiz sherqiy türkistanda ana tilimizni öginish we Uyghurche kitablarni neshr qilish chekliniwatqan bügünki künde muhajirettiki Uyghurlar arisida kitab oqush we tarqitish pa’aliyiti élip bérish muhim ehmiyetke ige bir ishtur. Istanbuldiki Uyghur oqughuchilarning ‚izchilar guruppisi‘ namliq uyushmisi teripidin dunya kitab oqush künide bundaq bir pa’aliyetni ötküzüshi muhajirettiki Uyghurlar arisida kitab oqush we tarqitishtek bir ilmiy keypiyatni yaritishta türtkilik rol oynaydu, dep qaraymen.“

Feruq muhemmed yene „Izchilar guruppisi“ teripidin 2018-yilliq kitab oqush pa’aliyiti teshkillishi bilen türkiyediki Uyghur yashliri arisida kitab oqushni omumlashturush we buninggha adetlinishtek bir keypiyatning asta-asta körülüshke bashlighanliqini ilgiri sürdi.

Igilishimizche, 1995-yili ispaniyening barsélona shehiride jem bolghan „Dunya neshriyatchilar birliki“ qurltay chaqirip, her yili 23-aprél künini „Dunya kitab oqush küni“ qilip békitken. Shu yili yene b d t ilim-pen, ma’arip we medeniyet komitéti teripidin her yilining 23-aprél küni „Dunya kitab küni“ qilip békitilgen.

Abdulla qurban „Izchilar guruppisi“ ning ghaye we meqsetliri toghrisida toxtilip, mundaq dédi: „Izchilar guruppisining ghaye-meqsetliri bolsa ma’aripni asas qilghan, milletning sapasini ashurush we yükseldurushni meqset qilghan. Bu guruppa türkiyediki her qaysi uniwérsitétlarda oquwatqan Uyghur oqughuchilardin teshkillen’gen bir guruppidur.“

Abdulla qurbanning bildürüshiche, „Izchilar guruppisi“ 2018-yilliq mukapatliq kitab oqush pa’aliyiti teshkilligen bolup, uning küntertipide türkiyede turushluq Uyghurlargha „Izchilar guruppisi“ namidin sétiwélin’ghan kitablarni heqsiz we héchqandaq shert qoymighan asasta yetküzüp bérish, oqughan kitab sani we yazghan tesirat maqalsigha qarita birinchi derijilik oqurmen’ge 1000 lira, ikkinchi derijilik oqurmen’ge 700 lira, üchinchi derijilik oqurmen’ge 500 lira mukapat bérish hemde qerellik kitab chayliri orunlashturush qatarliq bir qatar muhim pa’aliyetler orun alghan iken.
http://uyghurpedia.com/index.php?title=Uyghur_Ali_Terbiye_Programmisi_300_Kitab
Biz „Izchilar guruppisi“ din kitab ariyet élip oqughan kastamonu uniwérsitétining oqughuchi arapat ablikim bilen söhbet élip barduq. Arapat ablikim „Izchilar guruppisi“ ning kitab oqush pa’aliyiti uyushturghanliqidin we özige kitab ewetkenlikidin söyün’genlikini bildürdi we „Izchilar guruppisi“ gha rehmet éytti.

  arslan

Stop China from Burning Millions of Uyghur Books!


 

Torchlight Uyghur Group

Uyghur (ئۇيغۇرچە )

April 28th, 2018

According to a report by ChinaAid on April 2nd, 2018 (http://www.chinaaid.net/2018/04/blog-post_2.html?m=1 the Chinese government started confiscating and burning Uyghur-language books in various parts of East Turkestan. The regime ordered the Uyghur students and their parents to bring the Uyghur-language books from their houses, and warned them that they will be arrested if there are any books found when their houses are searched.

As one of the ancient peoples in the heart of Central Asia, Uyghurs have rich cultural heritage and literary tradition. However, Uyghurs are now facing unprecedented and unimaginable ethnic oppression and cultural genocide by the Chinese regime. One heinous example of this cultural genocide is burning of Uyghur language books.

The Chinese communist regime has carried out numerous large-scale book burning and cultural heritage destruction policies after its occupation of East Turkestan in 1949. During the so-called “Cultural Revolution” (1966-1976), most of the historical documents and literary treasures of the Uyghurs were destroyed. The thousand-year old Uyghur Arabic alphabet was outlawed and replaced by an alphabet based on the Chinese Pinyin system. At the same time, the books in the Uyghur Arabic Alphabet were labeled as “reactionary” and were confiscated and burned. After a brief period of revival of Uyghur culture and literature during the 1980s, the Uyghur language books once again started facing inspection and confiscation since the 1990s.

According to a 2002 report by the Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO) (http://unpo.org/article/101 the Chinese regime confiscated and burned more than 730 types of books in Kashgar, East Turkestan. Those books included such works as “A Brief History of the Huns” and “Ancient Uyghur Literature” by famous Uyghur author and historian Turghun Almas. Among the hundreds of thousands of books burned, there were 32,320 copies of a single book titled “Ancient Uyghur Craftsmanship”. This book was deemed “dangerous” and banned just because it contained historical documents about traditional Uyghur hand craftsmanship, such as paper making. In the same year, Uyghur language books published by the Kashgar Uyghur Publishing House were inspected and 330 types of books were deemed “problematic”. Those books were stopped from future re-printing and were confiscated and burned.

According to a report by Nicholas Bequelin and published by the Human Rights in China (HRIC) (https://www.hrichina.org/sites/default/files/PDFs/CRF.1.2004/b1_Criminalizing1.2004.pdf in 2002, the Chinese regime banned 52 out of the 118 magazines published in East Turkestan at the time because of their “sensitive” contents. According to a November 2, 2006 report by Tangritagh (Tian’shan) Net, an official Chinese propaganda website, so-called “Autonomous Regional” Government in East Turkestan organized a “One Hundred-Day Crackdown Against Illegal Publications” special meeting and burned 215,943 copies of Uyghur-language books.

After the appointment of Chen Quanguo as the Communist Party chief in East Turkestan in August 2016, the Uyghur language has been outlawed as a medium in the entire educational field. Meanwhile, the Chinese regime stepped up their policy of confiscating and burning Uyghur- language books, including books about Uyghur history, culture and Islam, as well as other cultural and religious materials, such as Uyghur-related pictures, audio-video materials, praying rugs, etc. Not only the Chinese regime is banning and burning the Uyghur language books, but it is also giving out 5 to 20 year jail terms for those Uyghurs who either have read or kept the banned books. In addition, the regime has been arresting Uyghur authors, editors, singers, artists, and religious scholars. Even some retired editors have also been arrested for the work that they did before their retirement. In June, 2017, the Chinese regime broke into the house of 80-year old Uyghur author/writer Mirzahid Kerimi and confiscated historical novels he authored and other books in his house.

In this day and age, there are not many places in the World other than East Turkestan, where people can be arbitrarily detained, arrested and severely punished just because they have read a book. The burning of the Uyghur language books, the eradication of the Uyghur cultural heritage and the punishment of the Uyghur authors are not only an affront to Uyghurs in East Turkestan, but also an unforgivable insult to any human being who loves and cherishes freedom and knowledge. Such criminal action of the Chinese regime against Uyghurs is also a cultural genocide against humanity.

We, the Uyghurs, are powerless and helpless at the moment in our fight against the Chinese government’s atrocities, and cannot fight this battle for our survival alone.  We need the support of all the justice-loving people in the world.  If tens of thousands of people from around the world sign our petition, it may be possible that the United Nations will make a commitment and will act to stop the tragedy that the Uyghur people are facing today.

To read the full text of this petition, please click HERE.

Please join us in our fight to end the appalling atrocities happening in East Turkestan. Please spread the word so that people around the world could learn about the cultural genocide happening in East Turkestan. Please sign and share this petition. Thank you!

https://www.facebook.com/torchuyghur/

https://twitter.com/torch_uyghur

http://blog.freedomsherald.org

http://freedomsherald.org/ET/unb/

 

https://www.change.org/p/united-nations-stop-china-from-burning-millions-of-uyghur-books?recruiter=776742979&utm_source=share_petition&utm_medium=facebook&utm_campaign=share_for_starters_page

Proféssor Sultan Mexmutning „Ömrümning Teqdir-Qismet Xatiriliri“ Namliq Kitabi Neshirdin Chiqti


2018-04-13

Proféssor sultan mexmutning "Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri" namliq kitabining muqawisi.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi ning „Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri“ namliq kitabining muqawisi.

RFA/Erkin Tarim

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi yazghan “Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq eser türkiyede oqurmenler bilen yüz körüshti.

Istanbuldiki “Teklimakan Uyghur neshriyati” teripidin neshr qilin’ghan eser jem’iy 8 bab, 823 bettin terkib tapqan bolup, eserde aptor özining Uyghurlar wetinide ötken hayati bilen 1980-yillardin kéyin muhajirette yashighan hayat kechmishlirini bayan qilghan. Bolupmu mezkur kitabning kéyinki qismi, yeni aptorning chet’elge chiqqandin kéyin eysa yüsüp alptékin we général mehmet riza békin ependiler bilen birlikte türkiyede élip barghan 30 yilliq siyasiy we ilmiy xizmetliri alahide diqqetke sazawerdur.

Mezkur kitabta aptor özining türkiyege chiqip kétishtin burunqi hayat musapisini teswirlesh arqiliq Uyghur diyarining ötken esirdiki siyasiy we ijtima’iy weziyitini yorutup béridu we oqurmenlerni muhajirettiki Uyghurlarning 30 yilliq weten dewasidin xewerdar qilidu.

Melumki, mu’ellip Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi 80-yillarning béshida türkiyege kelgendin buyan türkiyediki Uyghurlarning siyasiy pa’aliyetlerge aktip qatnishidu hemde weten dewasi yolida az bolmighan xizmetlerni körsitidu.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi kitab toghrisidiki ziyaritimizni qobul qilip, yéshi 80 yashqa tolghanda kéyinki ewladlarning paydilinishi üchün “Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq bi’ografik eser yézishni pilanlighanliqini we 2 yil emgek serp qilip bu eserni yézip tamamlighanliqini bayan qildi.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi 1936-yili qeshqerde tughulghan bolup, u hayatida 3 hakimiyetning dewrini béshidin ötküzgen. Uning bayan qilishiche, bularning birinchisi shéng shisey we gomindang dewri, ikkinchisi sherqiy türkistan jumhuriyiti dewri, üchinchisi bolsa kommunist xitay hakimiyiti dewridin ibaret iken. Proféssor sultan mexmut ependi özi béshidin ötküzgen bu dewrlerde nurghun hadisilerge shahit bolghanliqini, kitabida bu kechmishlirini tepsiliy bayan qilghanliqini bildürdi.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi bashlan’ghuch mektepni qeshqerde püttürgendin kéyin, ottura mektepni ghuljida oqughan. 1956-Yili shinjang darilfununining til-edebiyat kespini püttürgendin kéyin taki 1982-yilighiche mezkur mektepning dawami bolghan shinjang uniwérsitétida oqutquchiliq qilghan. 1982-Yili türkiyege kélip istanbul uniwérsitéti, kéyinche tirakya uniwérsitétida oqutquchiliq qilghan shundaqla türkiyediki Uyghur dewasigha aktip awaz qoshqan. U kitabida bu mezgillerde béshidin ötküzgen weqelerni tepsiliy bayan qilghanliqini éytti.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi türkiyege kelgendin kéyin Uyghurlarning muhajirettiki lidéri eysa yüsüp alptékin we général mehmet riza békin ependiler bilen birlikte küresh qilghanliqini, 1992-yili istanbulda chaqirilghan “Sherqiy türkistan milliy qurultiyi” échilishidimu aktip rol oynighanliqini bayan qildi.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi “Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq bi’ografik esirining Uyghurlarning muhajirette élip barghan ötken 30 yilliq küresh musapisini tetqiq qilish üchünmu bezi qimmetlik matériyallar bilen temin étidighanliqini tekitlidi.

Izmirdiki ége uniwérsitétining proféssori Alimjan Inayet ependi, sha’ir we edebiyatchi sultan mexmut ependining Uyghur edebiyatining türkiyede tonulushigha zor töhpe qoshqan kishi ikenlikini, uning yéngidin yoruq körgen bi’ografik esirining yash ewladlarning muhajirettiki Uyghur dewasining tarixini bilishide muhim ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

“Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq kitab hazir istanbul zeytinburnu rayonidiki “Teklimakan kitabxanisi” bilen “Satuq bughraxan kitabxanisida” sétilmaqta.

Chet’eldiki Uyghur Qérindashlarni Uyghur Düshmenliridin Yene Agahlandurimen!


 

Autori: Mehmetimin Hezret

mehmet-emin-.-1

Chet’eldiki uyghur qérindashlarni uyghur düshmenliridin yene agahlandurimen

Bügün 2018.yili 5.apiril küni barin qetli’amning 28 yili tolghan xatire künidur. 28 yil burun bügünki künde barin xelqi xitay quralliq qismi we bingtuen teripidin böshüktiki buwaqlarghiche qirip tashlan’ghan qara kün. Istanbulda yashighan uyghurlarning barin qetli’am munasiwiti bilen xitayning istanbul bash konsuluslighi aldida namayish qilish we axbarat élan qilish pa’aliyet ruxsiti, istanbul waliyliqi we istanbul saqchi idarisi teripidin emeldin qalduruldi. Uyghurlarning herqandaq namayishliri türkiyide héchbir zaman cheklinip baqqan emes. Néme üchün bügün cheklendi? Uyghurlar, türkiye – xitay dostluqining qurbanigha aylandimu, Yaq! Türkiye allahtin qalsa uyghurlarni qet’i himaye qilidighan yégane dölet. Undaqta néme üchün uyghurlarning tarixi matem künini xalighan yerde xatirleshke ruxset qilinmidi? Bu so’alni biz uyghurlar özimizdin sorishimiz kérek. Sewepni uyghur qérindashlargha tekrar xatirlitishni zörür dep qaraymen; Suriyening türkiye chigirisi bolghan aprin dégen yerde térorchigha qarshi urush qiliwatqan türk armiyisidin hal surash üchün 2018.yili 3.ayning 10. Küni bir qisim uyghurlar istanbuldin chégra rayoni bolghan hataygha bardi. Bu heqiqeten teqdirge layiq bir pa’aliyet idi. Biraq bu yerde meqsetke tamamen xilap bolghan qisqa bir wéydiyo chikilip taratqularda tarqitildi. Wéydiyoda herbiy kéyim kéygen, boynigha pilimut ésiwalghan bir uyghur yigiti rawan bolmighan xitay tilida xitaygha qarshi geplerni qilidu. Körünüshke türkiyening bayriqi, türk eskerlirimu chüshüp qalghan. Bir türk komandirning ”emdi boldi qil, boldi qil.“ dégen türkche awazimu anglinip turidu.

Biz uyghurlargha büyük bir tuzaq qurulghanliqini, buning bedelning bek éghir bolidighanlighini derhal idirak qilip yetken bolsammu, bu wéydiyoni yéghiwélish imkaniyiti yoq idi. Men wéydéyoda sözligen we yénida hayajan bilen turghan uyghur yashlirini eyiblimeymen. Ular özlirining paydiliq ish qiliwatqanliqigha ishen’gechke bu ishni qildi. Biraq, bu uyghurlarni türkiye- suriye chégirisigha aparghan, u wéydiyonu chikishke ilhamlandurup qoyup özliri bu körünüshning ichige kirmigen mekkarlar, wéydiyoning türkiye we dunyada uyghurlargha élip kildighan ziyinini yaxshi bilidighanlar idi. Xitay döliti bu wéydiyo heqqide türkiye dölitige resmi nota tapshurghan. Mana bu xataliqning tunji bedilini uyghurlar bügün 5. Apiril küni otewatidu. Xitaydin uyghurlarni qoghdap kelgen türkiye döliti, bugün uyghurlardin xitayni qoghdash üchün namayishchi uyghurlarning xitay konsulxanisigha yéqinlishishini resmi höjjet tarqitish arqiliq cheklidi we namayish qildurmidi

Xitayning chet’eldiki közge körünmes qara qolliri her yerde uyghurning qoli bilen uyghur milliy menpetni zeherleshtin waz kechmeywatidu. Qandaq demsiz? Ruters xewer aginitlighi 2018.yili 2.ayning 8.küni amérika armiyisi afghanistanning bedexshan wilayitide talibanning bir herbiy meshiq meydanini bombilghanliqi, bombardimanda quralliq 3 kishi öltürülgen bolup, uning birsi sherqi turkistanliq uyghur ikenliki xewer qildi. Bu xewerni bahane qilghan xitay, derhal tajikistan’gha zor miqdarda para bérip,tajikistanning bedexshan aptonom oblastining tashqorghan’gha chégridash bolghan shermuq dégen yerde herbiy baza qurdi. 2. Ayning 15. Künidin bashlap xitay quralliq qisimliri bu taghliq rayonni kontirol astigha élipla qalmay, bu yerdin afghanistanning waxan karidoridimu nazaret astigha aldi. Bir qanche uyghurni weyaki uyghur qiyapitige kirgen kishilerni afghanistanda ishit weya talibanning arisigha kirgüzüwetken xelq’araliq jasuslar guruhi xitay armiyisining tajikistan ziminigha kirip yerlishishige zémin hazirlap berdi.
Xitay bilen afghanistan arisida béyjingda bir mexpi kélishim imzalan’ghan bolup, kélishimde xitay afghanistanning waxan karidorida herbiy baza quridighan yer kirasi üchün afghanistan’gha zor miqdarda pul tüligen. Biraq amérikining qet’i qarshi chiqishi bilen xitayning gherizi emelge ashmay kelgen idi. Xitayning chet’elliklerdin teshkil tapqan “mujahit” qiyapitige kiriwalghan jasuslar guruhi, türkiye we bashqa döletlerde “afghanistan’gha uyghur jihatchi yollash” pa’aliyiti bilen jiddi meshghul buluwatqan mushu künlerde 2018.yili 31. Mart küni afghanistanning pajwok xewer aginitlighi, bedexshan wilayitining mirawab raghak dégen yerde afghan quralliq qisimliri teripidin “kökche -18” namida élip berilghan bir qétimliq eskiri opirassiyede 7 isyanchini öltürülgenliki, 13 ning yaridarlan’ghanlighini élan qilghan bolup, xewerde öltürülgenlerning 2 nepiri junggoluq uyghur diyilgen. Öltürülgen uyghurlardin birsining ismi mustafa diyilgen bolup, mustafaning yuqiri derijilik qomandanlardin birsi bolghanlighi yézilghan. Bu xewerni eyni küni xitay koministik partiyisning organ géziti bolghan xuwenchiyu ribaw (gulubal waqti) géziti bash sehiypide élan qildi we arqidinla xitayning barliq tor gézitliri, xitay armiyisining afghanistan’gha esker kirgüzüshni kéchiktürüshke bolmaydighanliqi heqqide umumiyüzlük chuqan saldi

Xitayning chet’eldiki qudiretlik qara qolliri uda 3 yil uyghurlarni süriyege sörep kirip bir qismini “iraq-sham islam xelpiligi” (ishit) namidiki xelq’araliq terörist guruppining arisigha kirgüzüwétish muweppeqiyitige érishken idi. Uyghur millitining bügün wetende umuyüzlük qirilip kitishige dunyaning köz yumup turishida, xitayning uyghurlarni ishitqa chétishliq millet süpitide körsitishining zeherlik tesiri intayin zor bolmaqta. Xitay orta asiya döletlerge esker kirgüzüshning banisigha asas tépish üchün az sanda bolsimu bir qisim “jihatchi”uyghurlarni sherqi türkistan chégrasigha yéqin orta asiya döletliride peyda qilishqa teqezzaliq bilen ihtiyaji bar. Xitay 6 ayda bir digudek talibanning yuqiri derijilik emeldarlirini ürümchide, béyjingde méhman qilip turidu.

Talibanning dubeydiki ofisining kirasini xitay istixbaratining ötewatqanliqi toghrisida xewerler chiqip turidu. Xitay, taliban bilen bolghan munasiwitini yoshurmaydu. “biz taliban bilen kabul hükümiti arisida kélishtürgüchilik rolini oynawatimiz” dégen chümperde bilen heqiqi niyitini yushurup kelmekte. Shunga taliban uzun’gha suzulghan bu urush dewride héchbir zaman uyghur jihatchilarning sherqi türkistan chégrisigha yéqinlishishigha ruxset bermidi. Taliban’gha qarshi afghanistan’gha esker ewetken dölet sani 48 bolup, mongghuliye, qazaqistan… qatarliq döletlermu afghanistan’gha esker ewetken doletler tizimlikide yer alghan. Türk eskerliri uzun yillardin beri kabulni qoghdash wezipisini ötep kéliwatidu. Pütün dunya düshmen körgen talibanning arisigha kérip turup ölüp tügishimiz, xelqimiz xitaning keng kölemlik qirghinchiliqigha uchirishi mumkinki, wetinimizni azat qilishimiz mumkin emes. “iraq-sham islam xelpiligi” (ishit) bolsa, uyghurlarni özige qalghan qilip ishlitip tügitishtin bashqa niyiti bolmighan bir térorluq teshkilati bolghanliqini ispatlidi. Ishit héchbir yerde, héchqachan xitaygha qarshi eng addi bir herbiy heriket qilmidi, qilmaydu. Ishit suriye we iraqta eng kücheygen zamanlarda xitayda tijari pa’aliyet bilen yashaydighan 3 milyondin artuq ereb bar idi.

Bularning ichide ishitni qural we arqa sep eshyaliri bilen teminligüchi köpligen ereb qural sodigerlirimu bar idi. Ishitning xitayda bir bomba partlatqanlighini körgen yaki anglighan uyghur barmu? Ishitning qolidiki qorallarning 70% din köpreki xitayning quralliri ikenligi ispatlan’ghan. Xitay qural zawutliri bir nechche yil ilgiri xelqaraliq qural soda yermenkiliride, möriside qoyup atidighan we tanka pachaqlaydighan kichik tiptiki rakitalarni tonushturghan kitapchilarda “ süriye armiyisige a’it 3000 tankidin yérimini bu rakita pachaqlap tashlighan.” dep ashkara yazdi. Men bu toghruluq 2 yil burun pakit we sanliq melumatlar bilen türkche maqalilirimde yazghan we dunyagha tekra,tekrar peryad qilghan idim. Xitay bu qurallarni pakistan, kambudzha… qatarliq döletlerning qoli arqiliq ishitqa sétip, qarshiliqida ishittin néfit alghan bolsimu “qural bizning bolishi mumkin. Amma ishitqa biz satmiduq” dep ishning ichidin chiqiwaldi

Eziz uyghur qérindashlirim! xitayning zulimidin qéchip chiqip, wetende qiriliwatqan uyghur qérindashlarning intiqamini élish üchün xitay armiyisi bilen jeng qilip jeng meydanlirida shéhit bolushqa niyet baghlighan qehriman uyghur qiz, yigitler! men silerni xitayning qara guruhidin hezer eyleshke chaqirip maqale yézishim bilenla manga ghaljir itlarning hujumi bashlandi. Töhmetler yamghurdek yéghip ketti. Manga qandaq süyqest bolishidin qet’i nezer silerni agahlandurushni dawamlashturimen. Uyghur düshmenliri, uyghurlar arqiliq uyghurlarni tuyuq yolgha bashlawatidu. Xitayning meqsidi, az bir qisim küchimizni weyran qiliwétish arqiliq qalghan küchimizni ümitsizlik ichige chüshürüp tarqitiwétish. Bügün uyghurlar bar kuchini zaya qilmay saqlap qélishi intayin muhim ehmiyetke ige. Ishitqa, taliban’gha egishishning xitaygha egishishtin perqi yoqtur. Bu yollarning kilechegi qarangghu.

Biz mangidighan parlaq we daghdam yol uzaqqa qalmay bizge échilidu. Uyghur milliti dihqan millet. Dihqanlar yazda bughdayni del pishqanda oraydu. Bir hepte burun orisingiz bughday püchek bolup qalidu, hosul alalmaysiz. Bir hepte kéyin qalsingiz bughday danliri étizgha tökülüp kétidu. Yene husulsiz qalisiz. Biz eger déhqan baliliri bolidighan bolsaq dihqanchilik eqlimiz bolsun. Biz üchün bügün sebir qilishning özi jihattur. Aldamchilarning, adem bidiklirining yalghan wedilirige ishinip yaki türmush qiyinchiliqlirigha chidimay özenglerni halak qilidighan, uyghur millitini dunyada yétim qalduridighan herqandaq xata yolgha mangmanglar

Küch umut démektur. Mewjut adem küchimizni israp qilmay saqlap qalalisaqla purset haman yétip kélidu. Bu künler uzaq qalmidi. Bu künler belki ete, belki etidinmu yéqin

Yil 2018-4.ayning 5. Küni

Eski Türklerde Aile ve Evlenme Gelenekleri


 03-1446533148-gold-3-05-1504595932

Kadın ve erkek insan türünün devamını sağlayan, hayatlarını bütünleştirerek bir araya gelen iki ayrı cinsi oluştururlar. İnsan toplumlarının en ilkelinden en modernine kadar tarihin hemen her aşamasında evlenmenin, her zaman ve her yerde yaygın bir toplumsal ve kişisel davranış olduğu görülür. Evlenme gerçekten de, bireysel olduğu kadar, tüm toplumu ilgilendiren bir olgu özelliğine de sahiptir.

Evlilik bir anlamda ailenin meşruluğu olarak kabul edilir. Gelişmişlik düzeyi ne olursa olsun, hemen her toplumda ailenin temel unsuru olarak evlilik görülmektedir. Bu temel unsur karşılıklı anlayış ilkesine dayanır. Evlilikte uyum, beklenen ve arzu edilen bir durumdur. Ne var ki, beklenmeyen durumlarda ortaya Œçıkan sorun ve zorluklar bazen bu uyumu bozmakta ve yeni başka sorunlara neden olabilmektedir. Sorunlar, aile yapısını ve birliğini temelden sarsacak bir boyut kazandığında ise boşanma, kaçınılmaz bir durum olarak ortaya çıkmaktadır. Boşanma evlilik bağının sona erdiğini gösteren hukuki bir kavram olmanın ötesinde toplumsal anlama da sahiptir.

Her toplumun olduğu gibi Türklerin de bir yazısız hukuk dönemi vardır. Yasa koyan hukuk adamının Œçıkışına kadar, hukuki işler bir takım adetler ve geleneklerce düzenlenir. Yakutlarda, Kırgızlarda, Orta Asya Türk aşiretlerinde bugün Batı ve Doğu Türkistan da aynı durum görülmektedir. Genel olarak bu geleneklere bakıldığında, kadına oldukça iyi bir statü verilmiştir. Nişanlılıkta, erkeğin kadına verdiği kalın ve evlenme boşanma meselelerinde demokratik esaslar görülür.

Bu makale çerçevesinde, eski Türklerde düğün ve başlık geleneği, boşanma, ailede kadın –  erkek (ana – baba) ilişkileri ele alınacaktır Ayrıca, İslamiyet’in kabulü ile Türk ailesinde meydana gelen değişmeler ile ilgili görüşlere kısaca yer verilecektir.


Evlenme Gelenekleri 

Tarih öncesinde evlilik ilişkilerinin nasıl düzenlendiği hususu net olarak bilinmemektedir. Bilinen, bugünkü biçimiyle ailenin ve baba ailesinin ataerkillikle birlikte ortaya çıktığıdır.

İnsanoğlunun evliliği konusunda başta sosyologlar ve antropologlar olmak üzere birçok sosyal bilimci görüş belirtmişlerdir. Farklı evlilik biçimleri üzerinde durmuşlardır. Bu farklılıklar, bir yandan kültürler arası çeşitliliklere işaret ederken, diğer yandan evliliğin de diğer toplumsal kurumlar gibi zamanla değişime uğraması anlamına gelmektedir.
„Grup içi evlilik‟ (endogamy), grup dışı evlilik‟ (exogamy), tek eşli evlilik‟ (monogamy),  çok eşli evlilik‟ (poligamy), çok kadınla evlilik‟ (polygny), çok erkekle evlilik‟ (polyandry), yenge evliliği‟ (levirat), baldız evliliği‟ (sorarat) bu farklı evlilik türlerine örnek biçimlerdir.

Farklı tanımlamalara ve sınıflandırmalara karşın, toplumlar kimin kiminle, kaç eşle ve hangi koşullar altında evlenebileceğine dair bir takım kurallar oluşturmuşlardır. Çok değişik uygulamalar olmakla birlikte evlilik, esas itibariyle toplum tarafından onanan kadın ve erkek, ya da kadınlar ve erkekler arasında meydana gelen bir ilişki türünü karakterize etmektedir. İlişkinin belli kalıplar içinde gerçekleşmesi de evliliğin sosyal bir kurum olarak ele alınıp incelenmesini olanak vermektedir.

Evliliğin sosyolojik tanımlanması yanında, hukuki, dini, antropolojik, psikolojik ve ekonomik yanları ile de tanımlamak mümkündür. SonuŒ olarak evlilik birbirlerini seven, birbirleri ile bir ömür bir arada yaşamayı göze alan iki insanın birlikteliklerinin zihinlerde ve toplum gözünde resmileşmesidir. Ailenin genel geçer tanımında evliliğe dayandığı söylenmektedir. Her aile türünün kendine özgü evlenme biçimleri vardır. Bu nedenle kız isteme, söz kesme, nişan, nikah ve düğün adetlerinin sosyolojide büyük önemi bulunmaktadır.

Eski Türklerde evlenme gelenekleri konusunda araştırmacıların farklı şeyler söylediğini görmekteyiz. Bu konuda referans olarak kabul görenlerden biri daha önce sözünü ettiğimiz Grenard’dır. Grenard’ın Türkistan‟da evlenme törenleri konusundaki görüşleri özetle şöyledir;

4  erkek, dostlarıyla beraber kız babasının evine gider. Kızın babası, gelenleri kapıda karşılar. Kendilerine misafir ekmeğini verdikten sonra delikanlının boynuna bir yazma sarar. Bu yazma, otoritenin artık babadan delikanlıya geçtiğine alamettir. Bundan sonra bir fincan tuzlu su getirilir. Bu tuzlu su içinde ıslanmış ekmeği nişanlılar yerler, kız baba evinden çıkar. Atlı bir alay, musiki ile güveyin evine gider. Gelinle onun tarafından olanlar ağlarlar, sızlarlar. Delikanlı tarafı da teselli edici şarkılar söylerler. Güvey tarafı, yalancıktan bir kız kaçırma hareketi yapar. Kız tarafı karşı koyar. Güveyin boynundaki yazmayı almak isterler. Güvey yazmayı vermemek için, bedel olarak herkese ayrı ayrı paralar verir (Düğünlerde para serpmek adeti buradan kalmış olsa gerektir).

Alay erkek evinin eşiğine gelince, ev eşiği mukaddes olduğu için, genç kız eşiğe basamaz. Bir keçe içine konarak, el üstünde kapıdan içeri sokulur. İçeride yanan ocak ateşinin yanına giderler (Roma’da bu ateş, aile atası mabudun ateşidir. Türklerde, aile koruyucusu perinin ateşidir) Genç kızın perisi ile erkeğin perisi birdenbire barışmayacağı için, kız ve delikanlı, üç gün ayrı dururlar. Kız, çadırın bir köşesinde gizli kalır. Üç gün sonra yüz açılma merasimi yapılır. Türklerde “yüz görümlüğü” adı ile hediye verilmesi bu gelenekten kalmadır.

Gökalp‟e göre düğün adetleri evliliğin bir takım gereksiz, anlamsız törenlerden ibaret değildir. Düğün adetleri evlilikle o kadar sıkı bir bağa sahiptir ki, evliliğin çeşitli biçimlerini, bağlı bulunduğu düğün gelenekleriyle ayırt edebiliriz derken, düğün gelenekleri açısından toplumları beşe ayırmaktadır. Bu ayrımı yaparken, bir anlamda düğün geleneklerinin toplum türlerine göre gösterdiği değişimi de ele almıştır.

Türköne’ye göre, ilk dönem klan egzogamisi (dıştan evlenme) şimdilik bir yana bırakılırsa, ataerkil kabile ve aşiret dönemlerinde, evliliklerin kız kaçırma suretiyle olduğu görülmektedir. Kabile federasyonu (il) aşamasında eski egzogami daireleri devam etmesine rağmen, toplumun genişlemesi dolayısıyla, kabileler arası evlilikler, endogamik evlilikler olarak yorumlanabilir. Nitekim Gökalp, Türklerin, il aşamasında evliliği endogamik olduğunu belirtir ve endogamiyi kadın erkek eşitliğinin temeli sayar. Egzogamik evliliğin sadece totemizm döneminde geçerli olduğunu belirten Gökalp, eski Türklerin bu dönemi çoktan geçtiklerini, Natürizme ulaştıklarını, il aşamasında zevcenin „il‟den olmasının şart olduğunu söylemektedir. Böylece kabile aşiret dönemlerini atlayarak hemen il aşamasına ve endogamiye geçmektedir. Ona göre zevcenin ”il‟den yani zevcin akrabasından bulunması, onu hukukça yükseltecek bir nedendi. Çünkü eski kavimlerde, her toplum kendisini diğerlerinden daha yüksek ve asil addederdi. Evlilik, asalette birbirine eşit olan iki bireyin birleşmesi demek olduğundan, ancak iki tarafı aynı il‟den olan bir evlilik, „Türk Töresi‟ne uygun olurdu. Kısacası, o zaman, “dıştan evlilik‟ kuralının geçerli olması gerektiğini söylüyor.
Ataerkil ailenin temelini oluşturan dıştan evlilik ve kız kaçırma geleneği, Türklerde uzun süre, bazı yerlerde günümüze kadar devam etmiştir. Bu adetlerin kalktığı yerlerde izleri görülür.

İnan, Türklerde dıştan evliliğin, daha çok belli iki boyun birbirlerinden kız alıp vermesi biçiminde olduğunu, yani iki boyun, aralarında karşılıklı kızlarını değiştirdiğini söyler.
Altay ve Yenisey boylarında dıştan evlilik hala yürürlüktedir. Bugünkü Altaylılarda her kabile birkaç yüz nüfustan ibaret olmasına rağmen, hiçbir kabile kendi dahilinde evlenmez. İnan‟a göre eski dönemlerde evlenme yasağı daha çok geniş bir alana yayılmıştı. Bu dönemlerde evlilikler kız kaçırma ve yağma yoluyla olmuştur. Yakut ve Altay Türkleri arasında son zamanlara kadar evlenme, ancak kız kaçırma ile meşru sayılmıştır. Altay Türklerinde bugün de, evlenmeler kız ve erkek taraflar arasında anlaşmayla yapıldığı halde, erkek kendi soyunun yiğitleriyle beraber giderek kız kaçırır.

Türkdoğan’a göre Türkler aracılar yoluyla evlenme geleneğine sahiptiler. Bu modelde kadının yeri Œok önemlidir. Ona göre Türklerde toplumun çekirdeği aileden oluşur. Bu da ana, baba, oğul ve torunlardan ibarettir: Evlenip giden kızlar ile onların çocukları, aileden sayılmazlardı. Görülüyor ki, Türk aile düzeni, adeta bir “aile sigortası‟ halinde kurulmuştur.

Eski Türklerde, babadan sonra aileyi anne temsil ederdi. Bunun için annenin yeri, babanın diğer akrabalarından ileri olurdu. Babanın mirası anneye değerdi. Çocukların vasisi o idi. Türk tarihinde kadınların hükümdarın naibi olabilmeleri veya devlet içinde büyük söz sahibi olmaları da bundan ileri geliyordu. Türkdoğan’a göre bekaret anlayışı Türklerde, İslamiyet’ten önce de vardı. Türkler bakire kız için, “kapaklığ‟ yani kapalı kız diyorlardı. Eski Türklerde evin sahibi kadındı. Bundan dolayı, ev kadını için en yaygın söz “evci‟ idi. Göktürklerde “eş‟ derlerdi.

Eski Türklerde çok karılılık konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bunlardan birisine göre; eski Türklerde çok karılılık bulunduğunu gösteren hiçbir etnografik araştırma bulunmamaktadır. Müslüman Kırgızlarda, Doğu Türkistan Türklerinde mevcut olan çok karılılık ise Araplarda ve Acemlerde görülen çok karılılık olmayıp büsbütün başkadır ve Türklere has bir adet halini almıştır. Grenard, iki veya daha çok karılı olmak isteyen erkeklere Doğu Türkistan Mollalarının istemeyerek izin verdiklerini, ikinci veya üçüncü eşlerin ilk eşin bulunduğu kentten başka bir yerde oturması gerektiğine işaret ediyor. Boşanmaya gelince bu, örf ve adetlerce son derece fena karşılanmaktadır. Cengiz Yasası‟na göre boşanmanın erkek aleyhine ölüm cezası ile karşılandığı göz önüne alınacak ve yasanın Türk adetlerini kanun haline soktuğu düşünülecek olursa erkeği kadın karşısında ne kadar saygılı bir konuma getirdiği anlaşılır.


Eski Türklerde Ana Baba Olgusu 

Aile en dar anlamıyla anne, baba ve çocuklardan oluşmuş, sosyal nitelikli bir kurumdur. O halde ailenin temelinde anne, baba ve çocuklar vardır. Bir çatı altında bulunan bu insanların gerek aile içindeki konumları ve gerekse birbirleri ile olan birebir ilişkileri önem arz etmektedir. Bir toplumsal örgüt kabul edilen ailede, aile içinde bulunan kişilerin bireysel konumları kadar, birbirlerine karşı ilişkileri, ailenin bireyleri tanımlama biçimleri, aile içindeki hiyerarşiyi ve düzeni anlama bakımından önemli kabul edilmektedir. Bu bölümde eldeki verilerden hareketle Eski Türklerde “anne ve baba‟ olgusunun genel bir değerlendirmesi yapılacaktır.

Anne: 

Babaya “kang‟ diyen eski Türkler anneye de “ög‟ demektedir. Bugünkü “ögsüz‟ (öksüz) de buradan gelmektedir. Kültigin, Kitabelerde Gök Türk Devleti‟nin kuruluşunu anlatırken; “Türük bodun yok bolmazun tiyin, bodun bolçun tiyin kangım İlteriş Kaganıg, ögüm İlbilge Katunug Tengri töpüsinte tutup yügerü kötürmüş…” (Türk milleti yok olmasın diye, babam İlteriş Kağan ile annem İlbilge Hatun’u Tanrı tepelerinden tutmuş ve insanoğullarının üstüne çıkarmış diyordu. İlk defa Altay Dağlarının kuzeylerinde bulunan Göktürk yazılarıyla yazılmış Kemçik Yazıtında görülen anne (ög) sözü, Uygur çağında da “ög‟ (anne) biçimindedir. Örneğin; “öglüg‟ anneli, “ögsüz‟ annesiz) anlamındadır.
Diğer yandan Divanu Ligati’t Türk’te “ana‟ “apa‟ olarak yer alırken, diğer Türk lehçelerinde şu biçimdedir:
Kıpçak: ‟ana‟, Altayca: “ene‟, Çağatayca: “aça‟, Kaçar: “ene‟, Kazan: “eni‟, Kırgız: “ene‟, ve “apa‟, Hebet: “ene‟, Sagay: “ene‟, “şor‟, Telcüt: “ene‟, Çuvaş: “ama‟ ve “an’ne‟dir.

Uygurlarda “anaata”, anababa sözleri çok yaygındı.
Türk hukuk anlayışına göre, babadan sonra aileyi anne temsil ederdi. Bundan dolayı ananın yeri, babanın diğer akrabalarından ileridir. Babanın mirası anneye değerdi. çocukların vasisi de o idi. Türk tarihinde kadınların, hükümdarların naibi olabilmeleri veya devlet içinde söz sahibi olmaları da, bundan ileri geliyordu.

Aile içi ilişkilerde kadının birden fazla rolü vardır (annelik, eşlik, gelinlik, yengelik, eltilik vs.). Türk kültüründe kadına verilen değerden dolayı “ana baba‟, “karı koca‟ denirken, anne babadan önce söylenirdi. Göktürk çağında da anne sözü babadan önce kullanılıyordu: “annenin öğüdünü al, babanın da sözünü dinle‟ veya “annesi babası sevinir‟ gibi deyişlerde anne hep önce söyleniyordu. Bir Uygur yazısında ise “anne ve babanın gönlünü oğlu ve kızı alamaz‟ deniyordu. Anneyi öne alan bu gelenek, Dede Korkut Hikayelerinde de daha anlamlı olarak “anaata‟ ve “kadın anabeğ baba‟ şeklinde görülmektedir. Buradaki “kadın‟ tanıtması (beğlik gibi) ananın bir unvanıdır. Kadınlık burada anneyi yüceltmek için söylenmiştir. Yine Göktürk Yazıtlarında anne, “ögüm hatun‟ (annem hatun) şeklinde, hatun unvanıyla birlikte anılmaktadır.
Bu konudaki örnekleri çoğaltmak mümkün. Buradan anladığımız, eski Türklerde kadına verilen statü son derece yüksek ve bir anlamda erkekle eşit düzeyde. Nezaket çerçevesinde çok yerde kadına ait sıfatlar erkeğe ait olandan önde kullanılmaktadır.

Gökalp, Cumhuriyet döneminde kadının yeri nedir ve ne olmalı sorusuna cevap ararken, eski Türklerde kadını araştırmayla işe başlar. Ona göre eski Türkler feminist idiler. Hukukça erkekle kadın birbirine eşit sayılmakta idi. Toplantılarda kadınla erkek tesettüre ait bir kayıtla kayıtlanmazlardı. Emirnameler “Hakan ve hatun emrediyor ki… diye başlardı ve yine eski kavimler arasında hiçbir kavim Türkler kadar kadın cinsine hukuk vermemiş, hürmet göstermemişlerdir. Gökalp‟in eski Türklerde kadın erkek eşitliği konusunda, bir başka ifadesi ise şöyledir:

Eski Türkler, erkeği “sağ‟, sınıfına, kadını „sol‟ sınıfına koymakla, kadın ile erkeği birbirine karşı tabu olmak şöyle dursun, birbirine gerekli ve tamamlayıcısı olarak görmektedir. Bu nedenle gerek siyasi, gerek iktisadi ve bedii işlerde birlikte çalışmaları gerekirdi demektedir.

Dede Korkut Hikayeleri tüm diğer destanlar gibi erkeklerin kahramanlıkları üzerine kurulmuştur. Destanlarda kadınlar kahramanların anneleri, eşleri veya nişanlıları, sevgilileri olarak yer alır. Dede Korkut’un kadınları da böyledir. Hikayelerin giriş bölümünde aile bireylerinin taşımaları gereken özellikler öz olarak verilmiştir. Dede Korkut’ta bazen kendileri de cesur ve güçlü birer kahraman olan kadınlara, „sevgili eş‟ ve özellikle “ana‟ olarak yakınları tarafından büyük değer verdiği görülür. Göçebe Oğuz toplumunda kadın, özellikle ana olarak saygın bir konumdadır.

Kız çocuğunun eğitimi annenin üzerinedir. Hikayelerin giriş bölümünde ayrıca kadın tiplerini sınıfladığı görülür. Evin dayağı, solduran sop, dolduran top, bayağı kadın ismini verdiği dört tip kadından söz eder. Evin dayağı adını verdiği en olumlu Türk kadın tipidir. Bu tip, yabandan bir misafir gelse onu ağırlayan, doyuran, kocasının adını kötü çıkarmayan kadındır. Bunun tam tersi de bayağı kadındır. Bu tip sürekli kocasını mahcup eder, cimrilik yapar, nankördür. Solduran sop tipindeki kadın, tıka basa yemek yer, yine açlıktan şikayet eder ve kocasından bir türlü memnun kalmaz. Yeni kocaya varmak düşüncesi devamlı zihnini meşgul eder. Dolduran top, kendi ilgisizliği sonucu evine gelen zararları önleyemedikleri için komşularına sitem eder. “Komşu hakkı Tanrı hakkıdır‟ sözünü de bu sitemine mazeret olarak kullanır.
Buradan da anlaşılacağı üzere Dede Korkut’un hikayelerinde idealize ettiği kadın evin dayağı olan kadındır ve o, misafirperver, kocasını misafir yanında mahcup etmez, cömerttir, evin sahibidir, kocasının şerefini korur, dedi kodu yapmaz, nankör değildir, kocası ile uyum içindedir, gözü dışarıda değildir.
Diğer bir ifade ile Dede Korkut’ta kadın, Kutadgu Bilig’de açık bir şekilde yer alan ve Divanü Lügati’t Türk’te ipuçlarıyla ulaşılan hain, korkak, şehvet düşkünü ve aldatıp yaltaklanan kadın imajından çok uzaktır. Burada kadınlar savaşçı ve avcı kahraman erkeğe göre yine ikinci planda, onun koruması altındadır ama iffetli, sadık, bağlayıcı rol oynarlar. Sık sık onların fikrine başvurulduğu görülür. Türköne’nin de vurguladığı gibi, göçebe fetih ve yağma düzeninde, savaşçı, sürü sahibi ve avcı kahraman erkekler, sürekli hareket halindedirler. Bu yüzden öfke ve duygularıyla, anlık tepkileriyle hareket eden bir kişiliğe sahiptirler.

Dede Korkut’taki kahramanların genellikle böyle oldukları görülmektedir. Kadınlar ise, onlara akıl fikir veren, yol gösteren, yatıştıran, aile üyeleri arasında sağlam bağların oluşmasını sağlayan kişiler olarak görünürler.

Destanda kadınların statüsü yüksektir. Birden fazla evliliğe, bir işaret olsun yoktur. Her bir kahramanın bir kadını vardır. Dirse Han, evladı olmadığından dolayı karısına çok darılıyor (bu ayıp senin mi benim mi? diyor). İkinci kadınla evlenmek fikri aklına gelmiyor. Dede Korkut Destanı, Oğuz Kağan Destanının bir devamı olarak, İslam geleneğini yansıtmasına karşılık, Dirse Han’ın tek kadınla yaşaması, hala destanda eski Türk töresinin canlılığını koruduğunu bize göstermektedir.

Baba: 

Türkler eskiden babaya, kang derlerdi. Göktürk Kitabelerinde Kültigin Babası İlteriş Kagan’ın devleti kuruşunu anlatırken, „kangım kagan yiti yegirimi erin taşıkmış taşra‟ (babam kağan on yedi adamla baş kaldırmış) diyor. Aynı babanın oğullarına „kanğdaş‟, üvey kardeşler için ise, „kanğsık‟ deniyordu. XI. yüzyıldan sonra Türkler, babaya ata demeye başladılar. Eski Türkler de bugün bizim ana baba söyleyişimiz gibi, anayı öne alarak ög ve kang diyorlardı. Yine Güler’in belirttiğine göre Anadolu’da babaya; “ece‟, “izi‟, “ede‟, “eye‟ de denilmektedir. Bu Anadolu sözleri de en eski Türklerdeki “eşi‟, “içi‟, ige‟ gibi deyişlerden başka bir şey değildir. Bu ifadeler daha çok evin büyüğü ve sahibi için söylenirdi. Evin büyüğü için bazı Türkler ise “ot ağası‟ yani “ateş ve ocağın ağası, sahibi” demişlerdir.

Oğuz‟da erkek önce yiğittir, merttir, kahramandır. Çevresi düşmanla çevrili olan bir toplum için bu nitelikler elbette önde olacaktır. Erkek çoğu zaman savaşta ve avdadır. Erkeğin yaşamının önemli bir kısmı dışarıda olduğu için, evin işleri kadının üzerindedir. O nedenle evin dayağı tipi kadına ihtiyaç olacaktır. Hikayelerin bir çoğunda bu konular işlenmektedir. Bunlardan Dirse Han Oğlu BoğaçŒHan‟ hikayesinde, erkeğin toplum içindeki yerini ve sorumluluklarını gösteren bir çok anekdot bulunmaktadır. Hikayede topluma ve kadınlara karşı yanlış yapan kim olursa olsun isterse Han oğlu olsun, yaptığının cezasını çekeceği ana fikir olarak işlenmektedir. Bir yiğit kim olursa olsun Oğuz ilinde kıza, kadına dokunamaz, yaşlı kimselere hakaret edemez. Babasından izinsiz ava çıkamaz, sarhoşluk mazeretiyle kötü işlere kalkışamaz.

Başlık Geleneği 

“Kalın‟ vermek, Fransız sosyolog G. Richard’ın kabul ettiği gibi, bazı ilkel topluluklarda erkeğin kadını satın alması anlamında değildir. Araplarda görülen mehrin vasıflarını taşımaktan ziyade Cermenlerde mevcut olan “sabah hediyesi morgengabe”ne benzer. Gerçekten sosyologlar yalnız eski Araplardaki değil, İslam hukukundaki evlenmenin de bir çeşit ticaret sözleşmesi sayıldığını kabul ediyorlar. Fakat “kalın‟ bugünkü haliyle sadece kadın karşısında erkeklik onurunun korunması için de bir gerekçedir. Değeri azlığında ya da çokluğunda değil, yalnız bir hediye olmasında aranmalıdır.

Evlenme günümüzde olduğu gibi eski Türklerde de toplumsal bir görevdi. Bekarlık ayıp sayılırdı: Evlenecek delikanlı, kız tarafına “kalın‟ vermek mecburiyetinde idi. “Kalın, kalıng, kalım‟ biçiminde tüm Türk lehçelerinde rastlanan bu olgu, karşılıklı bir sözleşmeydi yeni evlenenlerin yaşamlarını düzenlemeleri için yapılan bir yardımdı. Kadın eğer boşanıp baba evine giderse, kalın olarak verilen mal iade edilirdi. İslam hukukundaki mehire karşılık olan kalına karşı kız tarafı da çeyiz getirirdi. Kalın geleneği, koca büyük bir maddi zarara uğrayacağı için kadını boşamasını engeller, kadının getirdiği çeyizden dolayı aile mülkünün ortağı olduğu için huzur içinde bulunurdu.

İnan, başlık adetinin, kız kaçırma geleneğine karşı geliştirilmiş bir adet olduğunu söylemektedir. Kız kaçırma sistemine dayalı evliliklerin devamlı huzursuzluğa yol açması yüzünden, zaman içinde anlaşma yoluna gidildiği söylenmektedir. Kalın (başlık) adeti, bu anlaşma sırasında doğmuş olmalıdır. Bugün çeşitli yerlerde görülen evliliklerde kız kaçırma taklidi yapılması, eski kız kaçırma yolu ile evliliklerin sembolik bir devamıdır. Bu suretle kız tarafı, aslında bunu isteyerek yapmadığını göstermiş olmakta; erkek de ödenen bedele rağmen, yiğitliğini, fizik gücünü vurgulamakta ve kızı bileğinin hakkı ile kazandığını ifade etmektedir.
İnan anlaşmanın kalın ödemek suretiyle olduğunu belirtmektedir. Kırgızlar ve Başkurtlar kalın yerine “süyek satımı‟ derler. Süyek, kemik demektir. Süyek satımı boydan birinin, yabancı bir boya satılmasını ifade eder, eski dönemlerde kalın malının boyun ortak malı sayıldığını, boy üyeleri tarafından ortaklaşa ödendiği gibi, alan boyun üyeleri arasında paylaştığını anlatmaktadır.

Türkdoğan’a göre kalın ve başlık Türk ailesinin temel sigortasıdır. Ancak, kalın, başlık değildir. Kalın, babanın oğullara, evlenme payıdır; başlık ise evlenme sırasında kız ailesine verilen bir hediye görünüşündedir. Baba malından kızlara bir pay düşüyorsa bu da kızın çeyizidir. Ona göre kalın, bir süt hakkı, bir hibedir. Göktürk Yazıtlarında, “kız‟ sözünün başka bir karşılığı da pahalı demekti. “Süt hakkı‟, “kemik hakkı‟, “ana bezi‟, “bacı yolu‟ gibi anlamlara gelen kalın, kızların oğlan evinde basılıp, köle haline gelmemeleri içindi.

Görülüyor ki kalın, tarihi süreklilik kodunu belirleyen bir aile pekiştirici teminat akçesidir Kalınsız kız verme geleneğine yine anıtlarda rastlıyoruz. Bu da, eski Türklerde, öldürülen bir kişinin ailesine karşılık olarak kalınsız bir kız verildiği de görülmektedir. Ayrıca, karşılıksız dünür olma (kız değiş tokuş etme) durumlarında da kalın ödenmezdi. Yiğitler, aralarında anlaşırken, bazen birbirine kız kardeşlerini vereceklerine dair söz verirlerdi. Karşılıklı dünür olma adeti en çok Kırgızlarda yaygındır.

Oğuzlarda, evlenecek kişi, birisinin kızını, kız kardeşini veya velayeti altında olan bir kadını, bir miktar Harezm kumaşı karşılığında ister; başlığı veliye verdikten sonra, kızı alıp çadırına götürürdü. Başlık, deve veya başka hayvan da olabilirdi. Kutluklarda ise evlenen erkek, tüm malını başlık olarak verdiği gibi, kızın velisine de bir sene hizmet ederdi. Bu yüzden Kutluklarda çok eşlilik görülmez. Kutluklarda kocası ölen kadın bir daha evlenmez. Boşanma yoktur. Kutluklarda hükümdarın dahi çok kadınla evlenmesi yasaktır. „Özet olarak eski Türk gelenekleri içinde yaygın biçimde bir başlık olgusu bulunmaktadır.

Günümüze kadar ulaşan eski bir Türk geleneği olan “kalın‟, bilinen tarihlerden bu yana bir “düğün geleneği‟ olarak varlığını sürdürmüştür. Bazı araştırmacılar “kalın‟ ve “başlığın‟ benzer ya da farklı olduğu hususunda da tartışmalar mevcuttur.

Boşanma 
Boşanma,“yasal olarak kurulmuş bir evlilik ilişkisinin yine yasal biçimde ortadan kaldırılması” olarak tanımlanabileceği gibi, “evlilik kurumunun bir taraf veya iki taraf kararı ile çözülmesi” biçiminde de tanımlanmaktadır. Diğer yandan boşanma “bağların oldukça kesin olarak kopması olup, başarı sağlayamamış olmanın doğurduğu çeşitli üzüntüler ve pişmanlıkların duyulduğu bir durum” olarak da algılanmaktadır.
Boşanma da, evlilik kadar eski bir olgudur. Babil döneminde (M.Ö. 2500 – 2300) Hammurabi Kanunlarında evlenme sözleşmesine boşanma hakkı konulabiliyordu. Roma ve Yunan uygarlıklarında boşanmanın var olduğunu ve bunun da toplumun geleneklerine ve mevcut yasalarına göre sınırlandırıldığı görülür. Fakat, Roma İmparatorluğu’nun Hıristiyanlığı kabul etmesiyle kilise serbest boşanma sistemine müdahale etmiştir. Eski Türk ve eski Cermen hukuklarında ve hatta Roma hukukunda ilk dönemlerinde boşanmanın sadece erkeğe verilen bir hak olarak yer aldığı görüldüğü gibi, öte yandan eski Franklarda ve eski Romalılarda, kimi koşullara uyarak, bazı tür evlenmelerde eşlerden her ikisine de boşanma hakkı tanınmıştı.

Eski Çin‟de kadın erkek varis doğuramaz, hırsızlık ve zina yapar ve kocasını ihmal ederse, kocası tarafından boşanabilirdi. Koca, karısından rahatlıkla boşanmasına rağmen, bu durum kadın için söz konusu değildi. Halbuki eski Türklerde bu hak her iki taraf için söz konusu idi.

Ögel, eski Türklerde kalın yanacağı için, aile üyelerinin buna karşı çıktığını ve bu yüzden boşanma olayının görülmediğini söylemekte ve geçen yüzyılın Türk illerinde gezen araştırmacılar, kadının şikayet hakkından bile söz etmişlerdi. Vardığı erkek sakat veya iktidarsız çıkarsa, kadın şikayetçi olur ve kalın ödeyerek ayrılabilirdi demektedir.

Eski Türklerde, öldürülen bir kişinin ailesine karşılık olarak kalınsız bir kız verildiği de görülmektedir. Ayrıca, karşılıksız dünür olma (kız değiş tokuş etme) durumlarında da kalın ödenmezdi. Yiğitler, aralarında anlaşırken, bazen birbirine kız kardeşlerini vereceklerine dair söz verirlerdi. Karşılıklı dünür olma adeti en çok Kırgızlar’da yaygındır.

Genç, “XI. Yüzyılda Türklerde Evlenme‟ isimli makalesinde Dede Korkut Destanlarında, Divanü Lügati’t Türk ve Kutadgu Bilig’de bugün Anadolu’da halaˆyaşayan birŒçok geleneğin var olduğuna işaret etmiştir. Görücüler başlığı altında tanımlanan, Sawçı (sözcü – elçi), Yorığçı (hısımlar, akrabalar ve dünürler arasında gidip gelen adam), arkaçı (evlenme zamanında dünürler arasında gelip giden adam), başlık, nişan, çeyiz, düğün, sağdıçlar, nikah, gelinin eve gelişinde yapılan işlemler, boşanma konuları ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lügati‟t Türk’ünde boşanma ile ilgili şu ifadeler var:

Evlilik hayatının doğal tezahürlerinden olarak bazı hallerde kadın ile kocası arasında geçimsizlik olmakta, bu gibi durumlar sonucunda boşanmalar da meydana gelmekte idi (er kişi birle tek tek boldu: koca, karısı ile geçimsizliğe düştü, ol işler boş: o kadın boştur, boşanmıştır. Kadının boşanmasına bugün de olduğu gibi boşanma (boşama, boşatma) denildiği anlaşılmaktadır. Genç, bu fiilin Divan’ın bir çok yerinde boşanma biçiminden çok, boşama ve boşatma şeklinde kaydedilmesi, boşamanın erkek tarafından yapıldığını, yani belki de tek taraflı bir iş olduğunu hatırlatmaktadır ki, bunu kuvvetlendirecek kayıtlar da mevcut olduğuna işaret etmektedir.
Kaşgarlı, yine boşanma ile ilgili olarak “baş yolmak‟ ifadesini de kaydetmiş, “Uragut başın yoldı= kadın başını kurtardı, mihrinden ve başka şeylerden vazgeçerek kocasından ayrıldı”

Genç bu ifade edilişte, ayrılma ile boşanmak suretiyle ayrılmak arasında fark olduğunu, birinde erkeğin kadını boşadığını, ikincisinde ise kadının bazı haklarından vazgeçerek erkeği boşanmaya razı ettiği görüşündedir. Kaşgarlı bu hususu bir başka kaydında şu biçimde açıklamakta; “uragut yolundı= kadın kocasına para vererek boşandı. Buradan da anlaşılacağı üzere, kadın, memnun kalmadığı kocasından ayrılmayı arzulamasına rağmen kocasının bu işe rıza göstermemesi halinde, ya bir takım haklardan vazgeçmekte, ya da üste para vermek suretiyle onu bu işe razı etmektedir.

İslam Öncesi Türklerde Adalet Anlayışı

Türk hakanı, Göktürk Yazıtlarına göre; insanoğlu yani kişi oğlunun, hepsi üzerine hakan olarak oturmuştur. Hakan Tanrı’nın buyruğuna göre hizmet ve adaletini, bütün insanlığa paylaştırmak zorundadır. Bu durum Türk Devlet geleneğinde dünyayı adalet ile idare etme fikrinin büyük bir ülkü haline gelerek sistemleşmesini sağlamıştır. Bu makalede İslam öncesi dönemdeki Türk Devlet geleneğinde adalet anlayışını ortaya koyarken; adaletin kaynağı, adaleti uygulayan idarecilerin faaliyetleri ve adaletin tesisinde uygulanan cezaları da inceleyeceğiz.

Türklerin tarihleri boyunca kıtaları, bir çok yabancı ırk, millet- din ve mezhep mensuplarını idare etmeleri yalnız kendi kuvvetleri ve cihan hakimiyeti mefkureleri ile izah etmek mümkün değildir. Türk ırkını cihan tarihinde devletçi, idareci, inzibatçı bir ırk olarak tanıtan, Türklerin yeryüzünün türlü kısımlarında pek çok devletler tesis edip türlü milletleri asayiş içinde idare edebilmelerini temin eden amil, çok güçlü bir şekilde oluşan kamu hukuku esasları olmuştur.

İnsanların adaletli bir şekilde idare edilip edilmediği onların hak ve hukukunun korunup korunmadığı ile orantılıdır. Bu nedenle adalet ve hukuk kavramlarının İslam öncesi Türk Devlet geleneğinde nasıl anlaşıldığına bir göz atmak gerekir. Türkçe sözlüklerde adalet kelimesi, hak ve hukuka uygunluk, hakkı gözetme, doğruluk, “töre” anlamlarına gelmektedir. Ş. Sami, lügatinde adaleti, ihkakı hak, herkesin istihkakına tamamıyla riayet etmek diye tarif etmiştir.

Kaşgarlı’nın eserinde ise, “Törü” şeklinde yazılan ve görenek, adet anlamlarıyla ifadelendirilmiş olan kelime, bu günkü manasıyla hukuk anlamında kullanılmıştır. Törü kelimesi açıklanırken de; “il kalır törü kalmaz = vilayet bırakılır görenek bırakılmaz.” denir.

Bu sav geçmişlerin göreneklerine uymakla emrolunan kişi için söylenir” ifadeleriyle izah edilmiştir. Köl- Tigin yazıtında “Öd Tengri yasar, kişi oğlu kop ölüğli töremiş” (= Zamanı Tanrı takdir (yapar) eder, kişioğlu ölmek üzere türemiştir.) cümlesi vardır ki buradaki “yasar” yasa- (=yapmak, nizama koymak) kökünden teşkil edilmiş partisiptir. “Yasa”, türlü Türk lehçelerinde “kanun” “nizamname” anlamını ifade için kullanılır. Eski Türk yazıtlarında “töre” terimi “kanun, nizam” anlamını ifade eder. Bu terim “il” kelimesiyle birlikte “devlet nizamı, kanunu” (il törüsü) anlamını bildirmektedir. Kutadgu Bilig’de “törü” terimi “kanun, nizam” anlamını ifade ettiği gibi adalet manasında da kullanılmıştır. Divan-ı Lügat-it-Türk’te de; “kanun” ve “adalet” aynı “törü” kelimesiyle ifade edilmiştir.
Yine Kaşgarlı’nın eserinde de, “köni nenğ = düz nesne, köni er = emniyetli kimse şeklinde ifadelendirilmiş olan köni lafzı bu g.nk. manasıyla doğru, düz, sadık ve adil anlamlarında kullanılmıştır.

Eski Türkler devlet mefhumunu “İl” (el) kelimesi ile ifade etmişlerdir. İl’in hakiki manası teşkilatlanmış siyasi camia ve devlettir. İslam öncesi Türk düşüncesinde İl mefhumu; teşekkülü, istiklal, nafiz hakimiyet mefhumlarını içine alır. Hakimiyetin hedefi, her yerde emniyet ve asayişi temin etmektir. Bunun en iyi örneği; Orhun Kitabelerinde Kutluk ve onun halefleri tarafından bir ülkenin fethedildiğini veya bir halkın hakimiyet altına alındığını söyler söylemez “O halk içinde sulh ve asayişi temin etti” cümlesiyle de Türk Devlet geleneği içerisinde fethedilen topraklarda adalet anlayışının hemen tesis edildiğini haber vermektedir. Buradaki sulh ve asayişi teminden maksat Türk ilinin bekası için adaletin temin edilmesi şarttır. Bu da devlet yöneticilerinde yüksek gaye olmuştur.

Türk düşüncesinde; Kağanlar, Gök’ün yerde, kendi adına tayin ettiği, bir temsilcisi idi. Fakat şu da unutulmamalıdır ki, “Türk Kağanı bir Tanrı değildi”. Bir Türkün, başarılı bir kağan olabilmesi için, Tanrı tarafından verilmiş başlıca üç özelliği kendinde toplaması gerekiyordu bunlar: “yarlık”, “talihi” ve “kısmeti.” Tanrı tarafından, kendisine kağanlık ve başarı için “yarlık” verilmeli idi. Tanrı, diğer insanlardan ayrı olarak onu, iyi talih yani “kut” ile donatmalıdır. Ayrıca bu iki sıfatın dışında insanların bir kısmet payı veya Tanrının bize verdiği “ülüğ” vardır.

Eski Türk kağanları, semavi menşe ve cihan hakimiyetine sahip bulunmak inancı ile milletin velisi veya babası sayılıyor ve dünyanın efendisi sıfatlarına haiz bulunuyorlardı. Bu velilik sıfatı dolayısıyla kağanları, yabancı müstebit hükümdarlardan çok farklı olarak, yüksek insani vasıflarda ve demokratik ruha sahip olmaları gerekiyordu.

Türk devlet geleneğine göre hükümdarların millet ve tebaalarına karşı, adalet, şefkat ve himaye göstermeleri bunun için babalık sıfatı ile alakalıdır.

Oğuz Kağan oğullarına yurdunu paylaştırıp verdikten sonra onlara hitap ederken; “Ey oğullarım! Ben çok yaşadım. Ben çok savaşlar gördüm. Çıda ile çok ok attım. Aygır ile çok yürüdüm. Düşmanları ağlattım. Dostlarımı güldürdüm. Gök Tanrı’ya (borcumu) ödedim. Sizlere (de) yurdumu veriyorum” diyor. Burada Oğuz Kağan milleti için yaptıklarından dolayı, Tanrı katında sorumlu olduğunu ve milletine iyilikle muamele ettiği için Tanrı katında sorumluluktan kurtulduğunu söylemesi, hem o dönemdeki Tevhit inancını hem de Hakanın idareyi Tanrı adına gerçekleştirdiğini göstermesi açısından önemlidir.

Türk düşüncesinde, alemin nizamı iki zıt kuvvetin arasındaki ahenk ve uyuşmadan doğmuştur. İnsan bu uyuşmanın mahsulüdür. İnsanların saadeti, dünya cennetleri ve milletler arasındaki sulh bu ahengin devamına bağlıdır. Türk hikmetine göre, bu tabii nizamı devam ettirmek ve mesut olmak için ilk önce bilgili, cesaretli ve kanaatkar olmak lazımdır. Yukarıda gök batar ve aşağıda yer delinirse bu nizam ve insanların bütün hakimane tedbirleri kendiliğinden bozulacaktır. Fakat o devam ettikçe bu nizamı sürdürebilmek için mutlaka bu üç fazilet bulunmalıdır. Bilgili olmak, tabiatın nizamını bilmek ve onu bozabilecek sebeplere karşı hazır bulunmak demektir. Bizzat tabiat, uyuşma ve ahenk olduğu için, insanların hayatında da aynı suretle uyuşma, ahenk ve sulhun hakim olması lazımdır. Hakanın en büyük gayesi el birliğini temin etmek, milletler arasında sulha ulaşmaktır. Türk Devlet geleneğinde O, bütün harplerini de bu gayeye varmak için yapar.

İçinde hukuki nizam hakim olan bir devleti hiçbir zaman hükümdar yalnız başına idare edemez ve etmemiştir. Hun devletinde olduğu gibi diğer Türk devletlerinin idaresinde de, Han’a yardım eden, devlet içinde türlü vazifeler gören kimseler vardır. Türklerde Han’ın yardımcılarına verilen umumi isim “Beg” dir. Beg kelimesinin lügat manası; bakmak, korumak, gözetmek, muhafaza etmek manaları içermektedir. Eski Türklerin telakkisinde Beg il’in işlerine bakan, ili muhafaza eden, ili koruyan, vazifesi il işlerini gözetmek olan ilin bekçisidir. Kutlug devletinde Beyler devlet idaresinde Han’a yardım eden yüksek memurlardır. Begler de bir çok rütbe ve derecelere bölünmüşlerdir. Her rütbenin kendine mahsus, şadapıtlar, Tarhanlar, Buyruklar gibi umumi unvan ve lakapları vardır.

Bilge Kağan “Tanrı buyurduğu için, devletim, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Az milleti çok kıldım. Değerli illiden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım. Dört taraftaki milleti hep tabi kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti” ifadesiyle Türk kağanının asli vazifeleri içerisinde sayılan adaletin tesisini ayrıntılı olarak izah etmiştir.

Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig adlı eserini dört iyi temel üzerine kurmuştur. Bunlardan biri adalet olup, doğruluk üzerindedir. İkincisi devlet olup, saadet ve ikbal demektir. Üçüncüsü akıl olup, ululuk ifade eder. Dördüncüsü ise, kanaat ve afiyettir. Bunların her birine ayrı ayrı adlar vermiş ve bundan böyle bunları bu adla zikretmiştir. Adalete “Kün Toğdı” adını verir ve onu hükümdar yerine koyar. Devleti “Ay-Toldı” ismi ile zikreder ve bunu onun veziri sayar. Akıla “öğdülmiş” adını vermiş ve buna da vezirin oğlu demiş. Kanaate “Odgurmış” adını verir ve buna da vezirin akrabası der.
Öğdülmiş, hükümdara memleketi tanzim etme usulünü söylerken Türk Devlet geleneğindeki adalet anlayışını biraz daha açmıştır. “Zalim olma, zulmü kötülere karşı tatbik et; bütün memleketi kötülerden temizle… Kötüyü, ceza vererek, doğru yola getir; kötüye kötü muamele layıktır, sen de öyle yap. İyinin serbestçe dolaşabilmesi için, kötünün ya zincirde veya zindanda olması lazımdır, ey metin yürek…” demektedir.

Kitabelere göre Göktürkler ve bunları temsil eden kağanlar, insanların hepsini hukuk önünde eşit saymış, onların aç olanlarını doyurmuş, fakir olanlarını zenginleştirmiş, bunları gerçekleştirmek için kağanlar gece uyumamış, gündüz durmamışlardır.

Kağanların halka, halkın da kağanlara karşı görev ve sorumlulukları vardır. Herkes bu görev ve sorumluluklarını yerine getirirken adaletli davranmak zorundadır. Karşılık beklemeden insanlara hizmet, insan sevgisinden doğan koruyuculuk, adalet, hürriyet ve eşitlik düşüncesinden kaynaklanır.

Hunlar devlet içinde emniyet ve inzibatı temin için ceza işlerine çok ehemmiyet verirlerdi. Suç işleyen kimseleri cezalandırmak devletin hak ve inhisarı idi. Hunlar da iptidai kabilelerde görülen hususi intikam yerine suçluların devlet tarafından cezalandırılması usulü kaim idi.

Hunlarda ceza devlet işiydi. Hususi intikam yasaklanmıştır. Hunlar da suçlar ikiye taksim ediliyordu. Ağır cürümlerin cezası idamdı. Hafif suçların cezası ise suçlunun yüzünü yaralamaktan ibaretti. Hunlar, muhakemenin çok çabuk yapılmasına dikkat ederlerdi. Her maznun (sanık) mutlaka on gün içinde muhakeme edilmeliydi. Onun için Hun hapishanelerinde mahkumlar az bulunurdu.

Adam öldürmenin cezası idamdı; soygun, hırsızlık ve hayvan kaçırma kesin surette yasaktı. Ele geçirilen soyguncu ve suçüstü yakalanan hırsız öldürülür, malları müsadere edilir, aile efradının hürriyetleri kısıtlanırdı. Ciddi bir tehlike ile karşılaşmadıkça ok-yay kullanmak yasaktı. Barış zamanında başkasına kılıç çekmenin cezası da ölümdü. Yine aynı şekilde zinanın cezası da idamdı. Irza tecavüz en ağır suçlardan sayılırdı. Bu da bazen iki taraf arasında uzlaşma olmazsa idamı gerektirirdi. Ordudan kaçanlar ve vatana ihanet edenlerin cezası da ölümdü. Hafif suçlular, on günü aşmamak üzere hapsedilirdi.

Göktürklerde, isyan edip (devlete ve orduya başkaldıranlar), adam öldürenler, evli kadına tecavüz edenler, at koşumu çalanlar, ölümle cezalandırılır. Yabancı bir kızı kaçıranlar, para cezası ve diyetle cezalandırılır veya kızla evlendirilir.

Diyet: Kavga sırasında bir kimse diğerini yaralarsa, yaraya göre para cezası vermeye zorlanır. Bir kimse diğerinin gözünü kör etmişse, o adamın kızı, yaralanana karşılık olarak verilir. Kızı yoksa, karısını veya para cezası verme zorundadır. Karşısındakinin bir yerini kırarsa, ceza olarak atını verir. Her kim ki at veya madenden yapılmış şeyler çalarsa, bunları çalanların cezaları, on misli yükseltilir. Fahişeler ve ırza geçenler, iğdiş edilirler. Sonra da kalçasından ikiye ayrılırlar. İsyan etme, adam öldürme, evli kadına sataşma, fuhuş ve ırza geçme gibi suçlar, ölüm ile cezalandırılıyordu.

Ceza hukuku, özel intikam alanından çıkmış ve kamu hukuku alanına girmiştir. Yani cezayı belirtip uygulayacak olan suçtan zarar gören kimse değil devlettir. Ancak bazen cezanın, suçluya değil de suçlunun yakınlarına uygulandığı görülmektedir. Bu da cezanın her alanda kişiselleşmemiş olduğunu bize gösterir. Ancak o zaman oğullar, kızlar ve karılar aile başkanının doğrudan doğruya velayeti altında olduklarından onlara ceza uygulanması, aile başkanına uygulanmış gibi sayılmıştır. Dövme ve yaralama suçlarının cezası yalnız hayvanla ödenen tazminattan ibarettir. Hırsızlıkta ise, suçlunun çaldığı eşyanın sayı ve değerde on mislini ödemesi gerekir.
Eski Türklerin suçluları cezalandırma uygulamalarından örnekler veren İbni Fadlan’a göre; bir adam diğerini kasten öldürürse, suçuna karşılık kısas olarak onu da öldürürler. Hata ile öldürürse, öldüren için kayın ağacından bir sandık yaparlar. Katili bunun içine koyup, yanına üç  somun, bir testi su bıraktıktan ve üzerini çiviledikten sonra, deve havudunun ağaçlarına benzer üç ağaç dikerek suçluyu bunların arasına asarlar. “Biz, onu yer ile gök arasında bırakıyoruz. Güneş ve yağmura maruz kalsın. Belki Tanrı acır da kurtulur” derler. Zamanla çürüyünceye ve rüzgarlar götürünceye kadar bu şekilde asılı kalır.

Türk devletleri kuvvetli bir disiplinle idare edilen devletler idi. Asayiş ceza kanunları sayesinde temin olunurdu. Tukyu devrinde ağır suçlardan olarak, vatana hıyanet, katil, başkasının zevcesiyle gayri meşru münasebet gösterilmiştir. Eski Kırgızlara ait vesikalarda ağır suçlar arasında harpte gevşeklik göstermek, elçilik vazifesini ifada kusur, salahiyeti olmaksızın hükümet işlerine müdahale de, eşkıyalık sayılmıştır.

Türkler yalan ve iftirayı en büyük suçlardan saymışlar ve bu suçları işleyenlere karşı şiddetli cezalar vermişlerdir. Mesela; Buğra Han’ın oğlu Qorı-Han’a iftira atan kadın suçunun ortaya çıkmasından sonra, cezalandırılıyor. Beş tane tay getirilerek kadın bir atın kuyruğuna bağlanıyor, sağ kolunu başka bir atın kuyruğuna, sol kolunu ve ayaklarını da böylece başka başka atların kuyruğuna bağlayıp, atları birden kamçılayarak vücudunu parçalıyorlar. Qorı-Han, yalan söyleyip, iftira eden kimselerin cezasının böyle olacağını belirtmiştir.

Uygurlar döneminde borç veren kişinin haklarının korunmasına önem verilerek bu konu ile ilgili belgeler düzenlenmiştir. Borç alıp-verme vesikalarında, zamanında ödenmeyen yahut borç alan kişinin ortadan kaybolması – ölmesi- halinde, borç veren kişinin mağdur olmaması için, vesikalarda borç alan kişiler, aldıkları malı nasıl ve kimler tarafından ödeneceğini bildirmişlerdir. Borç alma vesikalarında son olarak şahitlerin isimleri, borç alan kişinin imzası, yahut mührü bulunmaktadır. Son olarak da vesikayı yazan kişi belirtilmiştir. Bu durum Uygurlarda aile müessesesinin, yerleşmiş köklü bir toplum yapısına sahip olduğunu göstermektedir. Ailede mutlak hakim babadır. Öldüğü zaman bu hakimiyet ihtimal en büyük oğula geçmektedir. Fakat vesikalarda görüldüğüne göre, satıştan veya borç almadan sonra, ailenin diğer fertlerinin mesuliyetleri ortaya çıkmakta ve ailenin söz sahibi kişisinin vesikalardaki hükümleri yerine getirmediği zaman, bu kişi veya kişiler sorumlu tutulmaktadır.

Uygurlar döneminde disiplin cezaları çok şiddetli olup bilhassa, hırsızlık ve ırza geçme gibi olayların çok ender olması dikkat çekicidir. Uygur Kağanı Kutluk Bilge Kağan, Tibet ve Karluk kabilelerine yaptığı mücadelede bunları bertaraf etmiş ve asayişi bozmayan bölge halkını mükafatlandırmış, asayişi bozanları ise şiddetle cezalandırmıştır.

Hazar Hakanlığı’nın başkentinde 7 baş yargıç vardı. Bunlar ikişer ikişer Müslümanların, Hıristiyanların, Musevilerin, biri de İslavların ve diğerlerinin davalarına bakardı.

Sonuç olarak; adaleti gerçekleştirmenin şartlarından birisi hatta en önemlisi, güçlü olma şartıdır. Türk tarihine baktığımız zaman; kurulan bütün devletlerin temel felsefesinin Tanrı buyruğuna göre tebaayı adaletli bir şekilde idare etmek olduğunu görmekteyiz. Bu adaletten anlaşılan, toplumun maddi ve manevi açıdan refaha ulaşmış olmasıdır. Türk kağanları milletin asayişini düzenlemek ve adaleti tesis etmek için, kendilerinin ve toplumun yüksek değerlere sahip vasıflarla bezenmiş olmasını ve bu değerlerin bozulmaması için caydırıcı etkisi olan cezalar uygulamıştır.

Görüldüğü gibi, eski Türk adalet anlayışının kaynağında sağlam bir inanç ve bu inanca bağlı olarak cesur bir irade ve suçlulara gayet net cezai uygulamalar vardır.

Kaynak: Türkler Ansiklopedisi, Cilt:2

TÜRK TÖRESİ

Divanü Lûgati’t-Türk’de töre evin en önemli yeri ve sediri olarak ifade edilirken, kavram asıl mânâsı ile “törü” şeklinde geçmekte olup, görenek ve âdet olarak açıklanmıştır.

Töre, Türk örf ve geleneklerinin kesin hükümleri birliğidir. Orhun kitabelerinde töresiz bir devlet veya topluluk olamayacağı belirtilmiştir. Bundan hareketle eski Türklerde kanunsuz veya hükümdarın şahsî iradesine bağlı bir yönetim şekli olmamıştır. Dolayısıyla kağanlar emirlerini, yargıçlar kararlarını töreye göre vermişlerdir. Yani halk doğrudan doğruya töre’nin himayesindedir.

Bozkırlarda fiilen yaşanan hayatın zamanla hukukî-sosyal değer kazanmış davranışlarını ihtiva eden ve genellikle kanun manasına alınan töre (törü), eski Türk sosyal hayatını düzenleyen mecburî normlar bütünüdür. Bu bütün, yani kanunlar, millîdir.
Türklerde töre kanun mânâsına gelmekle birlikte, onunla sınırlı değildir. Çünkü yazılmış kanunlarla, yazılmamış teamüller de törenin içindedir. Hattâ, hukukî töreden başka dinî, ve ahlâkî töreler de vardır. Dolayısıyla, Türk töresi, eski Türklere atalarından kalan bütün kaidelerin toplamı demektir.
Töre, ahlâkî, sosyal, siyasî birçok prensip koymuş, müesseseler kurmuş, insanlığa kendi hakikatlerini bildirmek ve onları sükûnetle refah içinde yaşatmak maksadıyla devlet gibi insanlığa en büyük faydayı getiren yüksek bir merkez müessese vücûda getirmiştir. Yani törenin devleti de, insanı kendi hakîkatine götürmek maksadının bir vasıtasıdır. Bu bakımdan töre büyük bir ihtimalle eski Türk dininin adıdır.

Türk töresi, oldukça sert ve kesin hükümler ihtiva etmiştir. Cezaları ağır olmakla birlikte, töre, Türk cemiyetinin belkemiğini teşkil ettiği için hiç kimse bu cezaları haksız ve adaletsiz görmemiştir. Töre’nin daima doğru ve adaletli olanı emrettiğini herkes baştan kabul etmiştir. Çünkü töre, milletin yüzlerce yıllık hayat tecrübesinden süzülmüş kaidelerden ibarettir.

Ziya Gökalp, töre kelimesinin, Türk kelimesiyle aynı cevherden olabileceğini söylemektedir. Buna göre, Türk kelimesi “töreli” mânâsına gelebilir. 

Töre ile birlikte kullanılan bir diğer terim de yasadır. Yasa (yasağ) terimi Moğol istilâsından sonra İslâm tarih ve etnografya edebiyatına girmiş ve yayılmıştır. Gök Türkler, ve Selçuklularda kanun ve nizam ifade eden törü-türe teriminin yerini tutmuştur.

Bütün bozkırlarda belki binlerce seneden beri yaşayan bir töre vardır. Büyük Türk hükümdarlarının bizatihi kendileri, halkın sosyal yapısında yaşayan bu törelere tâbî olmuştur. Türk beyleri, devlet ve milletleri eskiden beri müteamil olan töreye tâbi kaldıkça, Türk cemiyetinin hayatı tam yolunda ve normal olarak cereyan ediyor demektir; hükümdardan istenen de ancak bu törenin geçerliliğini temin etmektir.
Töre üç kaynaktan oluşur. Bunlar halk, kurultay ve han’dır. Yani bir kısım töre doğrudan doğruya halk içerisinde zuhur eder. Bunlar gelenek şeklinde nesilden nesle intikal eder. İkincisi beylerin, kurultayda aldıkları kararlardır. Üçüncüsü ise bizatihi Han’ın teşebbüsleri ile gelişir. 11- Töre nesilden nesle intikal ederken, hakanlar ve beyler bunlara kendilerinden bazı şeyler ilâve etmişlerdir. Her büyük tarihî olaydan ve yeni bir sülâle tahta geçtikten sonra töre, kurultaylarda gözden geçirilmiş ve bazı hükümlerin münakaşası yapılmıştır. 12- Ancak buradan Han’ın tek başına istediği töreyi koyma selâhiyetinin olduğunu düşünmek hatalı olur. Nitekim, Bilge Kağan’ın Budizmin kabûlünü istemesine rağmen isteği reddedilmiştir.

İslâm’a geçişi müteakip, töre-din çatışması bazı noktalarda görüldü ise de, hanlar ve beyler, aile ve askerlik işlerinde XV. asra kadar töreyi tatbikten vazgeçmediler. Uluğ Bey gibi islâm bilgini olan bir hükümdarın “birçok işlerde yasa, töreye ihtiyacımız vardır” demesinin sebebi de budur.

Selçuklu ve Osmanlılar, dedelerinden kalma teamüllere Oğuz töresi derlerdi. Ancak töre, yalnız Oğuzların teamüllerinden ibaret değildir. Bütün Türklük âlemi için geçerlidir.

Töre günümüzde de yaşamaktadır. Nitekim Prof. Eröz, Yörük ve Türkmen oymakları ile yaptığı araştırmalarında, töre kelimesinin kullanıldığını tesbit etmiştir. Görüşülenlerin hemen hepsi kavramı “El âdeti, Türkmen töresi” olarak dile getirmişlerdir.

Orhun âbidelerinde, birçok yerde töre ve öneminden bahsedilmektedir.

“Yedi yüz er olup ilsizleşmiş, kağansızlaşmış milleti, cariye olmuş, kul olmuş milleti, Türk töresini bırakmış milleti, ecdadımın töresince yaratmış, yetiştirmiş”.

“İli tutup töreyi düzenlemiş”.

“Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini, töresini tutuvermiş, düzenleyivermiş”.

“Babam kağan öylece ili, töreyi kazanıp, uçup gitmiş”.

“Türk, Oğuz beyleri, milleti, işitin: Üstte gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini, töreni kim bozabilecekti?”

“Töreyi kazanıp, küçük kardeşim Kül Tigin kendisi öylece vefat etti”.

Yine törenin önemini ifade etmesi bakımından Divanü Lûgati’t-Türk’de geçen ifadeler oldukça dikkate değerdir. Nitekim bu ifadelerden birinde devlet gitse dahi törenin bakî olduğu vurgulanmaktadır. Buna göre vilâyet (devlet) terkedilir ama töre terkedilemez: “El kaldı törü kalmas”.

Bahaeddin Ögel, törenin devlet ve halk töresi olmak üzere ikiye ayrıldığını belirtmektedir. Çıkış noktası olarak da büyük oğlanla küçük oğlanın devlet ve millet hayatında ayrı yerlerinin olmasını almaktadır. Bu çerçevede eski Türk töresine göre, babanın tahtına daima büyük oğul çıkardı. Halbuki halk töresine göre küçük oğul önemlidir. Çünkü küçük oğlan, babasının evinde oturan ve baba ocağını devam ettiren çocuktu. 18- Ancak buradan iki törenin birbiri ile çatıştığı sonucu çıkmamalıdır. Zira, devlet hayatı için tecrübe, dirayet ve bilgi önemlidir. Bu vasıfları da en iyi taşıyan olarak büyük oğlan görülmektedir. Ayrıca küçüklerin büyüğe riayet etmeleri daha kolaydır. Ancak aile ocağının devamı meselesinde vazife tabiî olarak küçüğe düşmektedir. Büyüklerin sıra ile kendi ailelerini kurarak baba ocağından ayrılmalarıyla, en sona küçük oğlan kalmaktadır. Bununla birlikte, devlet hayatında büyük oğlandan yana bir törenin bulunmasına rağmen, Türk tarihinde liyakat da önemli bir faktör olarak yer aldığından, tahta küçük oğlanların geçtiği de görülmektedir.

Törenin kendisini gösterdiği önemli müesseselerden biri de “ordu”dur. Halk ile ordunun bütünleşmiş olduğu Türklerde, konar-göçer hayat tarzı halkı her zaman dinamik olmaya zorlamış, böylece güçlü bir ordunun sürekli olarak hazır bulundurulması elzem olmuştur. İşte Kara-Han Oğlu Alman-Bet destanında, Alman-Bet babasına İslâmiyet’e girmesini teklif eder. Ancak babası reddedince, buralardan gideceğini söyler. Bunun üzerine babası il ve yurdunu toparlar ve oğluna hitaben şöyle der:

“Gel, gitme ayrılma! Bu Geyik Kayası’ndan!
Töremizle büyüdün, yuğruldun mayasından!
Atamın yuvasından, Keçilerkayası’ndan,
Gel gitme, ayrılma! Ananın yuvasından!”20

Yine Çinliler Mete’den karısını isteyince, devlet ileri gelenleri bu duruma karşı çıkarken töreye vurgu yaparak Mete Han’a şöyle derler. “Bu Tung-hu’lar, töre diye bir şey tanımıyorlar! Bu defa da Hatunumuzu istiyorlar! Biz onlara derhal hücum ederek, hepsini ortadan kaldırmağı teklif ediyoruz!”

Töre müessesesinin önemi sadece töreye gösterilen saygı ve itaatten ibaret değildir. Aynı zamanda Türk devletlerinde töreyi bilenlere karşı gösterilen derin saygı da önemin bir göstergesidir.

Töre, sosyal bütünleşmenin temel kaynağıdır. Bilhassa normatif bütünleşmenin temel kaide ve teamüllerini töre sunmaktadır. Törenin buradaki etkisi, geleneği temsil etmesinden doğmaktadır. Çünkü, bu normun oluşması ve kabul görmesi onun gelenekselleşmesine bağlıdır. Gücünü geçmişten alan norm etkilidir ve kendi merkezi etrafında birleştiricidir. Bu çerçevede en güçlü normlar töre olarak nitelendirilmektedir. Töre buradaki gücünü, uzun geçmişe sahip olmasından ve görmüş olduğu genel kabulden almaktadır. Sosyal bütünleşmeyi temin etmesi açısından Divanü Lûgati’t- Türk’de törenin yayılması ile birlikte şaşkın kişilerin ayılacağı, kurtla kuzunun birlikte yürüyeceğini belirten şu dörtlük dikkate değerdir.

“Endik kişi?

El törü yetilsün

Toklu böri yetilsün

Kadhgu yeme savılsun.”

Böylece törenin toplumun nizamının sağlanmasındaki fonksiyonu da oldukça kuvvetli bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Çünkü sosyal nizam, ancak eksiksiz bir şekilde anlaşılan bir kurallar geleneği ile mümkündür. Bu gelenek bizatihi törenin kendi içerisindedir. Yüzyılların derinliğine kök salmış olan töre, büyük bir birikim ve tecrübeyi temsil eder. Bu bakımdan, milliyet bağının güçlü kılınmasına hizmet eden de odur.

Töre, Türk sosyal hayatını düzenleyen kaideler bütünüdür. Başka bir ifadeyle, kişiler ve zümreler arası münasebetleri düzenleyen; idarecilerle idare edilenler arasındaki işleri, hak ve vazifeleri belirten usullerdir. Yönetim sistemine baktığımızda ise hükümdarın yetkilerini meclisler (Kurultay ve Hükûmet meclisi) sınırlandırmakta, hem hükümdarın hem de meclislerin üzerinde ise “Töre” bulunmaktadır. Ne halk ne de yönetim sisteminin herhangi bir unsurunun, çevresini “töre”nin çizmiş olduğu normlar bütününün dışına çıkması mümkündür. Bu noktadan hareketle, Türk devletini kanun devleti olarak nitelendirebiliriz. Çünkü devletlerinin “nevi şahsına münhasır” bir yönetim sistemine sahip oldukları görülmektedir. Ancak, mutlaka bir isim vermek gerekiyorsa, eski Türklerde yönetim sistemine Töre Sistemi demek yanlış olmayacaktır. Zira il gider, töre kalır.

Töre hükümleri değişmez kalıplar değildir. Bir sosyal-hukukî normlar toplamı olarak töre, çevre ve imkânlara uygun yaşayabilmenin gerekli kıldığı yeniliklere açıktır. Bu suretle kendi hayatiyetini sirayet ettirdiği türlü şartlar içinde sürekli etkinliğini korumuştur. Dolayısıyla töre’nin geçmişi binlerce yıl öncesine kadar dayanır. Mete, Attila, Tüng-yabgu, Cengiz ve Timur gibi hükümdarlar hep örfî kanunlara (töreye) tâbi olmuşlardır. Dolayısıyla, bozkırlardan Anadolu’ya, binlerce yıl esas noktaları aynı kalmış bir töre mevcuttur.

Devletlerin teorilerle değil fakat sosyal gerçeklere uygun şekilde idare edilebileceğini çoktan anlamış olan Türk hükümdarları, yerine ve zamanın icaplarına göre ve “meclis”lerin tasvibi alınmak üzere, töreye yeni hükümler getirebilmekteydiler. Bununla birlikte, töre’nin anayasa hükmünde, değişmez prensipleri vardı ki, bunlar; Könilik (adalet), uz’luk (iyi’lik, faydalılık), tüz’lük (eşitlik) ve kişilik (insanlık, üniversellik)”dir. İşte binlerce yıl devam eden esaslar da bunlardır.

Töre sadece geçmişte yaşananlardan ibaret değildir. Farklı boyut ve unsurlarıyla bugün de yaşanıyor olması, onun geçmişte kalmış olmadığını gösterir. Dolayısıyla töre, tarihin tozlu sayfalarında kalmadığı gibi, müzelik kıymetlerden ibaret de değildir. Töre, ulu bir çınar olan devleti ayakta tutan, heybetli kılan ve güçlü yapan bir köktür. Bu kök ne kadar derinlere dalmışsa, çınar da o kadar dayanıklı ve heybetli olur. Ancak günümüzde töre ile ilgili olarak yapılan propagandalar gerçekleri yansıtmaktan oldukça uzaktır. Gerek filmlerde gerekse şarkılarda töre, son derece yanlış olan, insanları mutsuzluğa ve acılara gark eden bir gelenek olarak ele alınmaktadır. şarkılarda töreden dolayı ıstırap çeken insanın feryadı dile gelmektedir. Filmlerde ise töreyi temsil eden insanlar asık suratlıdır. Bu suretle telkin edilen, törenin kötü yüzünün olduğudur. Yine tiplemeler, töreden dolayı muzdarip olan insanların portresi ile doludur.

Halbuki yaşayan törenin iki temel boyutu vardır. Biri davranışlarda ya da müesseselerde vücut bulan, diğeri ise gelecekle alâkalı olarak hedef belirleyen ülkü boyutudur. Birinci boyut bugünün en kusursuz bir biçimde yaşanmasını temin eder ve fonksiyonerliği sağlar. Ülkü ise, geleceğin inşası için elzemdir. Ancak, geleceğin inşası geçmişten kopuk olmamalıdır. Aksi takdirde hedefler, yıkıcı ve bölücü ideolojilerin hizmetkârlığına yol açabileceği gibi ham düşüncelerle dolu, tatbiki mümkün olmayan hayâllerden ibaret de olabilir. Töre içerisinde yer alan ülkü, içinde geçmişi de barındırdığı için, gelecek ham hayâllerle belirlenme yerine, olgun bir gaye ile çizilmektedir. Çünkü töre bu birikimdir. Binlerce yıllık bir geçmişinin olması, onu daha az kusurlu yapmaktadır. Dolayısıyla da geçmişle gelecek arasında temel bağdır ve gelişmenin temel kaynağıdır. Töre, Türk milletinin hafızasıdır. Hafıza-i beşer nisyan ile malûl ise de, millet hatırlama ile bâkidir.

Tarihte insanlığın ilerlemesini, üç öğe sağlamıştır. Hız’a sahip olma, hukuk fikri ve demirin işlenmesi. İlk iki unsur insanlığa manevi ilham kaynağı, sonuncusu da uygarlığın önde gelen malzemesi olmuştur. İnsan kültürünün bu iki önemli unsuru, varlığını Türklere borçludur. Bir bozkır kavmi olan Türkler, tabiatın çok kısır olduğu bu bölgede geçimlerini uzak mesafelerden sağlayabilmek için vahşi hayvan olan atı terbiye ederek insanlığın emrine vermişlerdir. “At sırtında geçen bir hayat, baş döndüren bir sür’at, yayladan kışlağa ve kışlaktan yaylaya doğru sürüp giden bir kovalamaca, onların günlük ve olağan hayatları idi. Onlar için olağan olmayan şey, ufuktaki dağlar ile vadilerin ötelerinde, uzanan ülkeleri görememe ve çeşitli zenginlikleri elde edememe idi[1].

Kısacası “göçebe Türkler tarafından, en eski çağlardan beri yetiştirilen at, tüm kültüre yön veren, en önemli tesirdir. Atın ehilleştirilmesi olmadan eski çağ ve erken orta çağın büyük ölçüdeki kavim göçü tasvir dahi edilemez”.

Geniş bozkırlarda büyük ve dağınık sürüleri sevk ve otlakları koruma mücadelesi Türkleri devlet yönetiminde tecrübe sahibi yapmış ve bu durum, o bölgede bütün insanlara hükmetme duygusunun da doğmasına sebep olmuştur. Böylece, yan yana ve bir arada huzurla yaşayabilmek için fertler arasında asabiyet bağının oluşmasının zorunlu olduğu inancı ilk olarak eski Türk kavimlerinde hissedilmiştir. “Bundan dolayı yeryüzünün ilk devletleri Türkler tarafından kurulmuş, yani Türkler dünyada `amme hukukunu’ vaz eden ilk millet olmuştur”.

Bu geçmişten geleceğe bütün Türklerin sosyal hayatlarını düzenleyen, onlara kural koyan, devletin gücünü de temsil eden Türklerin töre dedikleri devlet düzenidir. Ziya Gökalp de töreyi şöyle tanımlar: “Atalardan kalan bütün kuralların toplamı”. Töre yazılı yasaları kapsadığı gibi alışkıları (teamülleri) de içine alır. Töre; hukuksal töre, dinsel töre, ahlaksal töre gibi birkaç bölümden oluşmaktadır”.

“Türk töresini kaybetme”, Türk milleti için de söz konusuydu. Devletsiz, kağansız kalmış bir millet, töresini de kaybetmiş oluyordu. Nitekim Bilge Kağan, Orhun Abideleri’nde Türk töresini şöyle tarif eder; “… (Türk Milleti’nin) kağan olarak oturdum. “Ölecek miyiz?” diye düşünüp üzülen Türk begleri ile Türk beyleri (bana) dönüp, sevindiler! “Bulanmış gözleri” canlandı! Beni gördüler! (yani bana bağlandılar). “Ağır töreleri”, (düzenledim), yürürlüğe koydum. (Dünyanın) dört bucağındaki “milletleri” de (düzene koydum)!…

Bilge Kağan Yazıtları’nda da ifade edildiği üzere, “Eski Türk devlet geleneğinde Töre ilahi kaynaklı hakimiyetten (kuttan) ayrılamazdı. Özellikle devlet kuran her Kağan mutlaka bir töre koyardı. Töre, Türk örf ve geleneklerinin kesin bir hükümler birliğidir. Töresiz bir ilin ya da devletin varlığı mümkün değildir”.

Türk kültür yapısının en hassas ve ince dokusunu “Türk Töresi” oluşturur. “Töre, milli toplumda ferdi ve sosyal ilişkileri düzenleyen, ferdi disiplin ve otoriteye bağlayan, milli barış, dayanışma ve beraberliği sağlayan bir kültür kurumudur. Yabancı kültürler önce bu değer sistemini yıkmak isterler.”

Türk töresi rastgele, tesadüfen meydana gelmiş şeylerden ibaret değildir. Bunlar ayrılmaz bir şekilde milletin varlığına milletin ortak düşünce, duygu ve kanaatlerine bağlıdır. Töre, Türk milleti ile birlikte doğar, milletle gelişir ama asla milletle yok olmaz. Kısacası “İl gider, töre kalır”. Türk kültürünün temelini oluşturan, sonuncu unsur ise, “demir”dir. Bu maddenin ilk defa eski Türk yurdu olan Altay Dağları’nda bulunduğu ve yeryüzüne dağıldığı artık bilinen bir gerçektir.
Türkler dünyanın ilk demirci kavmi olarak bilinir. Demirin eritilip istenilen şekil verilmesiyle birlikte, insanlık aleminde uzun ve parlak bir dönem açılmış oluyordu. Demir Türk uygarlığının ilk simgesidir. “Göktürkler ile Oğuzlar’ın ataları demirci idiler. Demirciye Moğollar “Darhan” derlerdi. Dokuz atası demirci olan adam şaman olurdu. Şamanların büyüklerine Tarhan adı verilirdi. Bundan anlaşılır ki demircilik eski Türklerce sanatların en saygınıydı”.

“Demircilik ile ilgili bir takım merasimler de eski Türkler arasında önemli bir yer tutardı. Her yıl belli bir günde İlhan, demir merasimi için bir demir parçasını akkor haline gelinceye kadar ocakta ısıtırdı. Demir, bu hale geldikten sonra, İlhan’a ait “altın örsün” üzerine konulur. İlhan, altın çekici alarak, bunun üstüne vururdu. Bundan sonra, koşullar, toylar, şölenler yapılırdı. Bu merasimler hudutta da yapılır. Ülkeye dışardan girmek isteyen bir yabancı elçi, bu merasimi yapmadan giremezdi”.

Demircinin Türk toplumunda ne kadar önemli konumda olduğunu tarihe ışık tutan bütün Türk destanlarında görmek mümkündür. Nitekim, Türk sosyo-kültürel yapısını en iyi işleyen destanlardan biri olan Manas Destanı’nda da anlatıldığı üzere; “Her akına çıkmadan önce Manas kendi demircisine gider, kılıçlarını biletir, silahlarını tamir ettirir ve öyle yola çıkardı. Nogay-Han’ı Yoloy’u mağlup ettikten sonra, onun iki kızını esir ederek yurduna getirmiştir. Bu Han kızlardan birini, teşekkür ifadesi ile demircisine vermiş ve diğerini de oğluna nikahlamıştı. Manas, demircisini Darkan yani Tarkan, saygı deyimi ile çağırırdı. Çünkü Tarkanlık hükümdar tarafından verilmiş çok yüksek bir üstünlük unvanı idi. Onların bu rütbesi de nesilden nesile sürüp giderdi”.

Bu açıklamalarda demirciliğin hem dini ve inanç sistemleriyle ilgisi bulunması hem de rütbelerin babadan oğula geçmesi, Osmanlılar’ın ilk dönemlerinde kurulan lonca yani esnaf teşkilatlarının izlerini taşımaktadır. Nitekim, ahilik teşkilatı üzerine araştırma yapan bazı ilim adamlarına göre, kelimenin kökeni Orta Asya kaynaklıdır ve taşıdığı mertlik, alplik, yiğitlik, eli açıklık, konukseverlik hasletlerinin ifade ettiği sanat ve ticaret kurallarının Orta Asya Türkleri arasında çok yaygın oluşunu göstermektedir.

Belirtmek gerekirse, toplumları uygarlığa yöneltme yolunda en kesin tesirler yapmış olan bu üç temel unsurun Türk kültürüne özgü özellikler olduğu görüşü bütün dünyada genel kabul görmüş bir mütalaadır. “W. Koppers, O. Menghin başta olmak üzere, bir kısım batılı bilginlerce “Altaylılar” tarafından yaratıldığı ifade edilen ve dünyanın ilk yüksek kültürü olarak tanınan bu Türk (Bozkır) Kültürü, taşıdığı beşeri değerler sebebiyle süratle etrafa yayılarak kısa zamanda doğuda Moğolları ve Kuzey Çinlileri, batıda Hind-Avrupalıların bazı kollarını tesir altına almış ve bir medeniyet vasfı kazanmıştır. Böylece milattan önceki binlerden, milattan sonra XIV.-XV. yüzyıllara kadar Avrupa ve Asya’nın step bölgelerinde hakim olan ve son Avrupa ilmi literatüründe “La civilisation des Steppes” tabiri ile yer almaya başlayan Bozkır Medeniyeti, adları geçen Batılı araştırmacılara göre, dünyada mevcut ilk medeniyettir. Daha da mühimi batı medeniyetinin doğuşunda birinci derecede amil oluşudur.

TÜRKLERİN GÖÇLERİ VE YAYILMALARI

Dünyanın en eski kıtası olan Asya, tarihî ve coğrafî bakımdan beş büyük kısma ayrılmıştır:

1. Kuzey Asya,
2. Doğu Asya,
3. Güney Asya,
4. Ön Asya,
5. Orta Asya.

Bunlardan Orta Asya; kuzeyde Sibirya, doğuda Büyük Kingan (Kadırgan) dağları, güneyde Himalaya ve Hindukuş sıradağları, batıda da Hazar denizi ve Yayık (Ural) nehri ile çevrili büyük bir ülkedir. Türklerin ilk ana yurdunun Orta Asya’da bulunduğu ve dünyanın öteki yerlerine buradan yayılmış oldukları eskiden beri bilinmektedir. Ancak araştırmaların eksikliği ve yetersizliği yüzünden ilk ana yurdun yeri uzun süre kesin olarak tespit edilememiştir.

XX. yüzyıl içinde arkeolojik buluntular, yazılı belgeler, destanlar, diller ve kültürler üzerinde yapılan yeni araştırmalarla ilk ana yurdun yeri hakkında birçok delil ortaya konmuştur. Fakat, bu yer için arkeologlar, tarihçiler, antropologlar, dilciler ve kültür tarihçileri hep ayrı ayrı yerler göstermişlerdir. Bunlardan hangisinin daha isabetli ve doğru bir görüş olduğu meselesine gelince, yazılı belgelerin bilgilerini diğer belgelerin bilgileriyle destekleyen tarihçilerin görüşünün bilim dünyasında daha ağır bastığı görülmektedir. Buna göre, Türklerin ilk ana yurdu, Altay ve Sayan (Kögmen) dağları çevresi ile bu dağların kuzey batı bölgeleridir. Fakat, diller üzerinde yapılan mukayeseli çalışmalarla Türk anayurdunun bu bölgelerle sınırlı kalmadığı, Türklerin buradan doğuya, batıya ve güneye doğru gittikçe yayıldıkları anlaşılmaktadır. Mesela Türkler, M.Ö. 2 bin yıllarının ortalarından itibaren Altay dağlarından Ural dağlarına ve Yayık nehrine kadar olan geniş bozkır sahaya tamamen yayılmışlardır.

Türklerin batıya doğru yayılmalarında Orta Asya’nın coğrafyası adeta yön ve yol gösterici bir rol oynamıştır. Türk anayurdundan batıya doğru yayılan Türkler, Altay ve Tanrı dağlarının birbirine en çok yaklaştığı yerde batıya açılan bir düzlükle karşılaşmışlardır. Coğrafyacıların Cungarya, Türklerin ise Yarış Ovası adını verdikleri bu düzlük, tabiatın kavimlere açtığı adeta bir kapı durumundadır. Bundan sonra Cungarya’nın hemen batısında ortaya çıkan Tarbagatay dağlık arazi ise, Türklerin önünde önemli bir engel teşkil etmemiştir. Tarbagatay’ı kolayca aşan Türkler, Kırgız bozkırı veya Turan ovası adı verilen bugünkü Kazak bozkırlarını tamamen kaplamışlardır. Bu duruma göre, Cungarya ile Hazar denizi arasındaki bozkır saha Türklerin ikinci anayurdu olmuştur.

Kavimler, göç ve yayılmalarında genellikle aşılması güç dağ, nehir, orman ve deniz gibi tabiî (doğal) engellerden daima kaçınarak, kendilerine daima düz ve engeli az zeminler aramışlardır. Zira, büyük tabiî engeller hareketi ve ilerlemeyi zorlaştırdığı gibi, bazen de imkansız hale getirmekteydi.
İpek Yolu, kavimlerin göç ve yayılmalarına tabiatın açtığı adeta tabiî yol durumundaydı. Türk ana yurdundan çıkan Türk topluluklarının bir kısmı kuzey İpek Yolu’nu izleyerek, batıya doğru göç etmişler ve yayılmışlardır. Hun, Ogur (Oğuz), Dokuz Oğuz, Avar ve Ak-Hun gibi Türk toplulukları bunlardan bazılarıdır.

Orta Asya’da tarih öncesi dönemlere dair yapılan arkeolojik araştırmalar sonucunda, Türklerin atalarının nerelere kadar yayılmış olduklarını gôrmek mümkün olabilmektedir: Orta Asya’nın tarih öncesi, “Yontma Taş” (Mezolitik) Devri’ne kadar geriye gitmektedir. Bu devir M.Ö. 5000 yılları olarak tarihlendirilmektedir.

Yontma Taş Devri’nin insanı, genellikle ormanlık sahalarda yaşıyor, taşları yontarak basit silahlar yapıyor; avcılık ve balıkçılıkla geçiniyordu. Hatta bu insan, bazı küçükbaş hayvanları evcilleştirdiği gibi, tabiattaki bitkilerden de yararlanmasını öğrenmiş bulunuyordu. Özellikle Türklerin ilk atalarının (proto-Türk), tarihin bu döneminde, yani Yontma Taş Devri’nde avcılık ve balıkçılık yaparak geçindikleri anlaşılmaktadır. Zira av kuşlarından bazıları, onlar için, birer “ongun” (töz= ata kabul edilen kuş veya hayvan) haline gelmiştir. Mesela Oğuz Türklerinde, “şahin, kartal, tavşancıl, sungur, uc-kuş ve çakır” gibi kuşlar birer ongun (töz) idi.

Bu durum, hiç şüphesiz onların, çok erken çağlarda yaşadıkları avcılık hayatının bir hatırasından başka bir şey değildi.
Aynı dönemlerde, Orta Asya’daki ormanlık sahanın insanına göre bozkır sahaların insanı biraz daha ileri durumda bulunuyordu. Daha doğrusu, ormanlık sahanın insanı Yontma Taş Devri’ni yaşarken bozkır sahanın insanı Cilalı Taş (Neolitik) Devri’ne geçmiş durumdaydı. Zira, Mançurya’dan Hazar denizine kadar uzanan bozkır sahalarda genellikle cilalı taş aletler bulunmuştur. Daha da önemlisi, bozkır insanı, M.Ö. II. binyılın sonlarından itibaren Maden Devrine girmiş bulunuyorlardı. Öyle anlaşılıyor ki, Türklerin ataları, ormanlık sahadan çıkarak, yavaş yavaş Orta Asya’nın bozkır sahalarına yayılmışlardır.

GÖÇLERİN SEBEPLERİ:

Bir topluluğun kendi yerini, yurdunu terk ederek, başka bir yere gitmesine veya yer değiştirmesine göç denir. Sosyal bir olay olan göç, hayatî ve ciddî sebeplere dayanır. Aksi taktirde hiçbir topluluk önemli bir sebep olmaksızın yerini yurdunu terk edip, sonunun nasıl biteceği belli olmayan bir maceraya kalkışmaz. Çünkü, hiçbir göç sahası tamamen boş ve sahipsiz bir yer olmamaktaydı. Göç hareketinde bulunan kütle, buradaki yerli topluluk veya devlete karşı hâkimiyet mücadelesi vermek ve bu mücadeleyi de kazanmak zorundaydı. Başka bir ifade ile söylemek gerekirse, göç hareketinde bulunan kütlenin, yeni göç sahasındaki yerli halkı ya hâkimiyeti altına alması ya da onu buradan sürmesi lazım geliyordu.

Türk toplulukları, bazı zorlayıcı sebeplerden dolayı zaman zaman Orta Asya’daki yurtlarını terk ederek, başka coğrafyalara, başka iklimlere göç etmişler ve yayılmışlardır. Türk topluluklarını zaman zaman göçe zorlayan tabiî, iktisadî, siyasî, sosyal ve askerî sebepleri şöyle açıklayabiliriz:

1. Tabii (Doğal) Afetler ve Salgın Hastalıklar 

Orta Asya’nın ikliminde istikrar yoktu. Buradaki hayat, arka arkaya gelen şiddetli soğukların ve tipinin, sel ve çekirge baskınlarının, otları ve suları yok eden aşırı sıcaklıkların ve kuraklığın daima tehdidi ve tehlikesi altındaydı. Bazı yaz aylarında bir damla bile yağmurun düşmediği aşırı kuraklıklar, bazı kış aylarında da aşırı soğuklar, salgın hastalıkların çıkmasına yol açıyor ve kütle halinde hayvan kırımları meydana geliyordu. Mesela 627 yılında, Göktürk ülkesine çok kar yağmıştır. Bu yüzden koyunların ve atların büyük bir kısmı kırılmıştır. Aynı şekilde, 685 yılında, Oğuzların yurdunda büyük bir kuraklık meydana gelmiştir. Bu kuraklıktan dolayı, atların ve sığırların onda yedisi veya sekizi ölmüştür. Oğuzlar, hayatta kalabilmek için tarla faresi avlamak ve ot kökü yemek zorunda kalmışlardır. Görüldüğü gibi, Orta Asya’da hayatı zorlaştıran ve kütleleri göçe zorlayan sebep, ağır kış şartlarıdır. Aşırı soğukların sebep olduğu salgın hastalıklara, “yut” (yutmak) adı verilmektedir. Sık sık meydana gelen “yut”larla başlıca ekonomik varlıklarını yitiren Türkler, perişan oluyorlar ve güç durumlara düşüyorlardı. işte böyle durumlarda Türk toplulukları için yeni ekonomik sahalar aramak bir zaruret halini alıyordu. Böylece, göçler başlıyordu.

2. Nüfus Artışı ve Otlak Yetersizliği 

Türkler son derece dinamik ve sağlıklı bir topluluk idiler. Üstelik Orta Asya’daki göçebe hayat tarzı, çok sayıda insana ve insan gücüne ihtiyaç gösteriyordu. Bundan dolayı genç nüfus son derece artmaktaydı. Fakat ana yurdun toprakları, hızla çoğalan Türklerin geçimi için yetersiz kalıyordu. Aynı şekilde otlaklar da sayısı gittikçe artan sürülere yetmiyordu. Öte yandan, Orta Asya’nın bozkır sahalarında büyük insan kütlelerini besleyebilecek tarım sahaları hemen hemen hiç yoktu. Ekonomi büyük ölçüde hayvancılığa dayandığı için otlakların önemi daha da artmaktaydı. Otlak yüzünden boylar arasında sık sık silahlı çatışmalar meydana geliyordu. Bu sonu gelmez çatışmalarda ve itişip kakışmalarda mücadeleyi kaybeden boy veya topluluğun kendisine yeni bir yurt ve otlak araması gerekiyordu. Bu durum ise, bozkır topluluklarının adeta değişmez bir kanunu idi.

3. Siyasî Anlaşmazlıklar (İhtilaflar)

Anayurt içinde ve dışında başka yerlere yapılan göçlerin bir sebebi de, Türk tarihinde sık görülen siyasî anlaşmazlıklar idi. Zira Türk siyasî hayatında istikrar yoktu. Türk siyasî hayatı iniş ve çıkışlarla, zirveler ve çöküntülerle dolu idi. Bunun başlıca sebebi, taht veraset hukukunun belirli bir kurala bağlanmaması idi. Türk hâkimiyet anlayışı, tahta çıkmada her hanedan üyesine aynı hakkı veriyordu. Bu da her hükümdar değişikliğinde taht kavgalarına ve bu kavgalar da devletin zayıflamasına, hatta bölünmesine sebep oluyordu. Bazen bu mücadele Türk devletinin istiklali ile ilgili olmaktaydı. Çünkü bozkır insanı, diğer insanlara göre hürriyetine ve istiklaline fazlaca düşkün idi. Sebep ne olursa olsun mücadeleyi kaybeden taraf, istiklali feda edip egemenlik altına girmektense, yerini terk ederek, yeni ufuklara doğru göç etmeyi tercih ediyordu. Mesela böyle bir olay, M.Ö. 58 yılında Hun tahtında oturan Ho-han-yeh ile kardeşi Çi-çi arasında meydana gelmiştir. İç ve dış baskılara daha fazla dayanamayan Ho-han-yeh, istiklali feda edip, Çin hâkimiyetine girerek, durumunu kurtarmak istedi. Bu durum Hun devlet meclisinde sert tartışmalara yol açtı. Hunlar; istiklali feda edenler ve etmeyenler olarak ikiye ayrıldılar. İstiklalin feda edilmesini “gülünç ve utanç verici” bulan Çi-çi ve taraftarları, Çin hâkimiyetini tercih eden Ho-han-yeh taraftarlarına karşı mücadeleye giriştiler. Fakat Çi-çi ve taraftarları, Çin’in desteğini alan Ho-han-yeh ve taraftarlarına karşı başarılı olamadılar ve mücadeleyi kaybettiler. İstiklali feda etmek istemeyen Çi-çi ve taraftarları, Batı Türkistan’a çekilerek, burada bağımsız bir Hun Devleti kurdular. (M.Ö. 54)

Siyasî anlaşmazlıklar yüzünden göçler, bazen yeni bir Türk devleti kurulurken meydana geliyordu. Böyle durumlarda, yeni devletin hâkimiyetini kabul etmek istemeyen topluluklar, yurtlarını bırakıp, başka yerlere göç ediyorlardı. Mesela, Basmıllar, Karluklar ve Uygurlar 744 yılında birleşerek, Göktürk iktidarına son verdiler. Yeni devleti, bunlardan Uygur İl-teber’i (=Uygur beyinin unvanı) oluşturdu. Karluk Beyi, yeni devlette “Sol Yabgu” unvanı ile Uygur Kağanının yardımcısı oldu. Fakat Karlukların büyük kısmı Uygur hâkimiyetini kabul etmediler. Kara Ertiş ve Tarbagatay bölgesindeki yurtlarından ayrılarak, İli ve Şu havzasına gelip yerleştiler.

Aynı şekilde bir göç hareketi de Hazar Devleti kurulurken meydana gelmiştir: VII. yüzyılın ikinci yarısına doğru Kafkasların kuzeyinde bir devlet kuran Hazarlar, Karadeniz’in kuzeyindeki Bulgar topluluklarını da hâkimiyetleri altına almak istediler. Hazarlar, Bulgarların Onogur (On Ogur=On Oğuz) ve Macar kütlelerini kolayca hâkimiyetleri altına aldılarsa da, Kuturgur (Dokur Ogur=Dokuz Oğuz) ve Uturgur (Otur Ogur=Otuz Oğuz) kütlelerine hâkimiyetlerini kabul ettiremediler. Bunlardan Kuturgurlar, diğer Bulgar topluluklarıyla birlikte bölgeyi terk edip, Balkanlara inerek, burada Asparuh önderliğinde Tuna Bulgar Devletini kurdular. Uturgurlar da kuzeye çekilerek, Etil ve Kama nehirleri arasında Etil Bulgar Devletini meydana getirdiler.

4. Ağır Dış ve iç Baskılar 

Türk toplulukları bazen karşı koyamadıkları ağır dış baskılar yüzünden de yurtlarını terk etmek zorunda kalıyorlardı. Bu durum, genellikle Türklerin siyasî bakımdan parçalandıkları ve Orta Asya’ya hükmeden güçlü bir Türk devletinin bulunmadığı zamanlara rast geliyordu. Böyle zamanlarda güçlü bir dış baskı ile karşılaşan Türk toplulukları, istiklallerini değil, yurtlarını feda ediyorlardı. Çünkü onlar, ancak üzerinde hür ve bağımsız olarak yaşayabildikleri toprakları yurt olarak kabul ediyorlardı.
Çinliler, Kitanlar (Hıtaylar) ve Moğollar çeşitli tarihlerde Türk toplulukları üzerinde baskılarını hissettirerek, onları yerlerinden etmişlerdir. Mesela, Çin’den atılan Moğol kökenli Kitanlar, 924 yılında Ötüken bölgesindeki Kırgız Kağanlığına ağır bir darbe vurdu. Bu darbeden sonra Ötüken’de tutunamayan Kırgızlar, Ertiş kaynak havzasındaki eski yurtlarına çekildiler. Öte yandan Orta Asya’daki Türk toplulukları üzerinde Cengiz Han önderliğindeki Moğol baskısı daha ağır oldu. Moğolların önünden kaçan Türk boyları, uzun bir göç hareketine girişerek, gelip Anadolu’ya sığındılar.

Türk toplulukları, sadece dış baskılara değil, aynı zamanda birbirlerinin baskılarına da maruz kalıyorlardı. Hatta dış baskılardan çok iç baskılarla meydana gelen göçün sayısı daha fazla idi. Özellikle, Karadeniz’in kuzeyine, Orta Avrupa’ya ve Balkanlara olan göçler, hep Türk topluluklarının birbirlerini itmeleri ve yerinden etmeleri sonucunda meydana gelmiştir. Şimdi bunları tarih sırasına göre birer birer belirtelim:

Sabar (Sibir) Türkleri, V. yüzyılın ikinci yarısına doğru İli nehri havzasındaki yurtlarında Avarların baskılarına maruz kaldılar. Bu baskı üzerine yurtlarını terk ederek Kazak bozkırlarına geçen Sabarlar, buradaki Ogur (Oğuz) Türklerini batıya sürüp, onların topraklarına yerleştiler. Sabarlar, Kazak bozkırlarında yarım asır kaldıktan sonra tekrar harekete geçtiler; On-ogurları (On Oğuz) ve Macarları batıya iterek, Kafkasların kuzeyinde bulunan Etil ve Don nehirleri arasındaki bölgeye sahip oldular.

Sabarlardan sonra aynı baskıya bu defa Avarlar maruz kaldılar. Göktürkler, 552 ve 555 yıllarında olmak üzere arka arkaya vurdukları iki darbe ile Orta Asya’daki Avar hâkimiyetine tamamen son verdiler. Göktürk darbesinden sonra Orta Asya’yı terk eden Avarlar, kendilerine emin bir yurt bulabilmek için batı istikametinde uzun bir göç hareketine giriştiler. 557 yılında Etil (İdil) nehrini geçerek Kafkaslara ulaşan Avarlar, Göktürklerin kendilerini takip ettiklerini duyunca, bu bölgeden de ayrılarak, Orta Avrupa’nın yolunu tuttular. Karpatların çevrelediği Macar ovalarına gelip yerleştiler. Avarlar, burada bir devlet kurarak, 805 yılına kadar siyasî varlıklarını devam ettirdiler.
Birbirlerini itmek ve yerlerinden çıkarmak suretiyle zincirleme bir göç hareketi de Peçenek, Oğuz ve Kuman Türkleri arasında meydana geldi: Issıg ve Aral gölleri arasındaki yurtlarında VIII. yüzyıl içinde Karluk ve Oğuz Türklerinin saldırılarına uğrayan Peçenekler, Yayık ve Etil nehirleri arasındaki bölgeye çekildiler. Peçenekler, burada da rahat olamadılar; Hazar ve Oğuz Türklerinin baskılarına maruz kaldılar. Kendilerinden önceki Türk topluluklarının yaptığı gibi Etil nehrini geçen Peçenekler, Macarları batıya iterek, Kuban ve Don nehirleri arasındaki bölgeye hâkim oldular.

Türk tarihinin en hazin ve en ağır göç hareketlerinden birini de Uygurlar yaşamıştır: 821 yılından sonra, Uygur devletinin gücü yıldan yıla, savaştan savaşa gittikçe zayıflıyordu. Buna karşılık, Kırgızların gücü günden güne artıyordu. 839 yılında Uygur ülkesinde, büyük kayıplara sebep olan dayanılmaz bir kıtlık meydana geldi. Hayvanların çoğu kırıldı. İç huzursuzluk bütün memlekete yayılmaya başladı. Çin’in entrikaları yüzünden kağanlar duruma hâkim olamadılar. İsyanlar birbirini takip etti. Bu durumu fırsat bilen Kırgızlar, kalabalık kuvvetlerle Uygur topraklarına girdiler; başkenti (Kara Balsagun) ele geçirdiler; Uygur Kağanını öldürdüler. Kırgızların eskiden beri Uygurlara duydukları kin, burada korkunç bir katliam şeklinde kendisini gösterdi; halk ağır bir katliama (kıyım) tabi tutuldu (840).

Kırgız katliamından kurtulabilen Uygur kütlelerinin bir kısmı, Orhun bölgesinden Kansu’ya kaçarak, Kançov Şehri merkez olmak üzere burada yeni bir Uygur Devleti kurdu. Sarı Uygurlar adıyla anılan bu Türk kütleleri, burada Budizm etrafında yeni bir kültür hareketi başlattılar.

Kırgızların katliamından kaçan önemli bir Uygur kütlesi de, Doğu Türkistan’a gelerek, Turfan ve Başbalık şehirlerine yerleşti. Son Uygur Kağanının yeğeni olan Mengling’i kağan seçerek, Turfan Uygur Devletini oluşturdu.

**Türk tarihinde, etkisini uzun bir zaman içinde ve geniş bir mekanda devam ettirebilen büyük ve kapsamlı bir göç hareketi de, Oğuz Türkleri arasında meydana geldi: 

X. yüzyılda, Türk dünyasını temsil eden büyük Türk topluluklarından biri de Oğuz Türkleri idi. Bu yüzyılda Oğuzların, Hazar denizi ile Seyhun nehrinin (İnci, Sir Derya) orta yatakları arasındaki sahada bağımsız bir devletleri vardı. Aynı yüzyılın ikinci yarısından sonra Oğuz ana kütlesinden iki ayrı kopma oldu. Bunlardan birinci bölük göç yeri olarak Karadeniz’in kuzeyini, diğeri de İslam ülkesini tercih etti. Greklerin “Uz” (Uzoi), Rusların “Tork” veya “Torci” (Türk) adını verdikleri birinci bölük, Hazar denizinin kuzeyinde oturan soydaşları Peçenekleri batıya iterek, onların yerlerine sahip oldu. Burada fazla kalmayan Uzlar, Etil nehrini geçerek, Peçeneklerin arkasından Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara yayıldılar (1054).

Uzlar, Peçenekleri arkadan sıkıştırarak, onların Tuna nehrini geçip, Balkanlara inmelerine yol açtılar. Fakat Kiyef Knezliği, Uzların bölgeye hâkim olmalarına yayılmalarına fırsat vermedi. Kiyef şehrine kadar ilerlemiş olan Uzlar, Ruslar tarafından geri püskürtüldü. Bundan sonra Uzlar, kendi arkalarından Karadeniz’in kuzeyine ulaşan Kuman Türklerinin baskılarına maruz kaldılar. 1065 yılında, 600 bin kişilik büyük bir kütle halinde Tuna nehrini geçen Uzlar, kollara ayrılarak, Balkanlara dağıldılar. Trakya ve Makedonya’ya kadar uzanan geniş bir akın hareketinde bulundular. Uzların bu akın hareketi, başta Bizans olmak üzere Batı dünyasında büyük korku ve dehşet uyandırdı. Fakat bu sırada meydana gelen şiddetli soğuklar, Uzlar arasında salgın hastalıkları çıkmasına sebep oldu. Bu yüzden onlar, büyük mal ve can kaybına uğrayarak zayıfladılar. Bu durumdan yararlanan Peçenekler, yılgın ve perişan bir vaziyette olan Uzların üzerine saldırarak, onları dağıttılar. Bundan sonra Uzlar, bir kuvvet olmaktan çıktılar ve bir daha kendilerini toparlayamadılar.
Peçenek darbesinden sonra Uz kalıntılarının bir kısmı, Kiyef Şehri çevresine giderek, buraya yerleşti. Balkanlar’da kalan Uz kalıntıları da, Bizans ordusunda hizmete alındı. Bizans ordularının saflarında daha sonra Malazgirt Savaşına katılan Uzlar, kıyafetlerinden ve konuşmalarından soydaşları olduklarını anlayarak Selçuklu ordularının saflarına geçip, savaşın Türkler tarafından kazanılmasında başlıca rol oynadılar.

Uzlardan sonra da bu zincirleme baskılar ve göçler devam etti. Bu defa Uzların arkasında Karadeniz’in kuzeyine Kuman (Kıpçak) Türkleri geldiler. Kumanlar, Uzları Balkanlara itmekle kalmadılar, kendileri de onların arkasından bu bölgeye indiler.

Sonuç olarak diyebiliriz ki, Avarlar, Peçenekler, Uzlar ve Kumanlar, Karadeniz’in kuzeyindeki bozkır sahalara, Orta Avrupa’ya ve Balkanlara sahip olarak, Kiyef Knezliği’ni ve Bizans imparatorluğunu baskı altına almışlardır. Zaman zaman da Bizans politikasının oyununa gelerek, birbirlerini kırmışlar ve yok etmişlerdir. Daha da kötüsü onlar, askerî alanda gösterdikleri başarıyı kimliklerini ve kültürlerini korumakta gösterememişler, yeni kültür çevresi içinde eriyerek, ebediyen Türklük dünyasından kopmuşlardır.

5. Fetih Arzusu ve Yeni Vatanlar Kurma Fikri 

Yeni ülkeler fethetme (açma) arzusu ve bunun tabiî sonucu olarak yeni vatanlar kurma fikri de, göçlerin sebepleri arasında sayılabilir. Zira Türkler, bu arzularını ve fikirlerini gerçekleştirebilecek hayat tarzına ve vasıtaya sahip idiler. Bu hayat tarzı konar-göçer bir hayattı; vasıta da at idi. Geçekten de Türkler, ziraat yapan toplumlar gibi kendilerini tabiat kuvvetlerinin elinde hiçbir zaman esir hissetmemişlerdir. Konar-göçer hayat tarzı onlara cesaret, kuvvet ve büyük bir dinamizm kazandırmıştır. Ufuklarını da son derece genişletmiştir. Daha da önemlisi, onlarda yeni ülkeler fethetme ve yeni imkânlara sahip olma arzusu uyandırmıştır. Atın sağladığı sürat ve üstünlük duygusu da, onların bu arzularına büyük ölçüde yardımcı olmuştur. Böylece Türkler, at sayesinde hayret verici bir çabuklukla geniş fetih ve göç hareketinde bulunabilmişlerdir. Mesela, Oğuz Türklerinin Anadolu’ya yönelmelerinde, fetih arzusu ve yeni vatan kurma fikri başlıca rol oynamıştır.

Milattan Önce Orta Asya’nın Dışına Yapılan Türk Göçleri 

Gerek milattan önceki, gerekse milattan sonraki zamanlarda anayurttan dünyanın öteki yerlerine zaman zaman Türk göçleri olmuştur. Milattan sonraki zamanlarda meydana gelen göçler hakkında kesin sayılabilecek bilgilere sahip bulunmaktayız. Fakat milattan önceki zamanlarda olan göçler, belgelerin bulunamaması ve yeterli araştırmaların yapılamaması yüzünden henüz aydınlatılamamıştır. Ancak eski Çin, Mezopotamya, İran, Hindistan ve Anadolu medeniyetleri üzerinde yapılan araştırmalarda belirgin şekilde Türk kültürünün izine rastlanması, Türklerin çok eski zamanlarda bu yerlere göç etmiş oldukları hakkında bize önemli ipuçları vermektedir. Hatta nerede büyük bir devlet kurulmuşsa, orada Türk kültürünün izine rast gelmek mümkündür.39 Bu durum bilim adamlarını ister istemez, Sümer, Hitit, Çin ve İran gibi yerleşik medeniyetlerin atlı-göçebe kavimlerle yakından ilgili olduğu, onların teşkilatçı kabiliyetleri olmadan bu medeniyetlerin ulaştıkları yüksek seviyeye asla varamayacakları düşüncesine sevk etmiştir.

Öte yandan, eski diller üzerinde yapılan mukayeseli araştırmalarla bu hususta daha kesin ve sağlam deliller ortaya konmuştur. Mesela, Sümerce yapı bakımından Türkçenin de dahil olduğu “eklemeli” veya “bitişken” diller grubu arasında yer almaktadır. Daha da önemlisi, bu konuda yapılan araştırmalarla 200-300 kadar Sümerce kelimenin hem ses hem anlam bakımından Türkçe ile ilgisi görülmüştür. Sümerce ile eski Türkçedeki birbirine benzer kelimelerden bazılarını bir örnek olarak aynen buraya alıyoruz. Burada gösterilen kelimelerin ilki Sümerce, ikincisi de eski Türkçedir:

Dingir=Tengri (Tanrı),
Kapkagag=kapkacak,
Men=men (ben),
sag=sag (sağ, sağlam, iyi),
Tibira=temür (demir),
Tin=tin (hayat, ruh),
Giş=yış (orman, dağ, ağaç),
Gişig=eşik,
Gud=ud (öküz),
Tir=yir (yer, toprak),
Nigin=yıgın (yığın, küme),
Zibin=cibin (sivrisinek),
Urugal=korıgan (mezar),
Ud=öd (zaman),
Umuş=ukuş (anlayış, akıl),
Agar=agır (ağır),
Zag=sag (sağ taraf),
Uş=us (akıl, zeka),
U=u (uyku),
Ziz=çeç (tahıl yığını),
Şir=yır (şarkı, türkü),
Marun=karınca,
Dip=yip (ip),
Dirig=irig (iri, kaba, sert),
Ab=eb (ev),
Ai=ay,
Dag=dağ, tağ,
Adda=ata,
Agarın=karın,
Aş=aş,
Ba=bu,
Şu=Şu,
Er=er.

Bu örnekleri daha da artırmak mümkündür.

Diller arasındaki benzerlik sadece Sümerce ile Türkçe arasında değil, aynı zamanda Türkçe ile Elam, Guti, Hurri ve hatta Bask dili arasında da görülmüştür. Ayrıca, Urartuların dili ile Türkçe arasında da yapı bakımından tam bir benzerlik bulunmaktadır.

Bilim adamlarına göre, Anav (Anau) kültürü ile başta Mezopotamya’daki Sümer medeniyeti olmak üzere İndus nehrinin orta havzasında meydana çıkarılan Mohenjo-daro (Ölüler tepesi) ve Harappa medeniyetleri (M.Ö. III-II. bin) arasında bir iç bağ bulunmaktadır.

Bilim adamları bu iç bağa bakarak, her iki medeniyetin de aynı soydan gelen veya akraba kavimler tarafından meydana getirilmiş olduğu kanaatine varmışlardır. Öte yandan, Kuzey Çin’de kurulan Cov (Chou) Devleti’nde (M.Ö. 1050-247) at kültürü ve Gök Tanrı inancının bulunması, güneş ve yıldızların kutlu sayılması, askerî alanda bazı Türk geleneklerine rast gelinmesi, bu devleti kuran unsurun Türk olduğuna şüphe bırakmamaktadır. Bundan başka, doğudan gelip, Anadolu üzerinden İtalya’ya geçen ve milliyetleri hakkında bir türlü karara varılamayan Etrüsklerin de bir Türk topluluğu olabileceği, bu hususta yapılan bazı araştırmalar ve değerlendirmelerle oldukça belirli hale gelmiştir. Bu hususta kesin hüküm ise, Etrüsklerin dilleri tamamen çözülebildiği zaman verilecektir.

Yakut (Saka/Saha=Kişi insan) ve Çuvaş Türkleri, pek eski çağlarda Türk ana kütlesinden ayrılıp, anayurt dışına çıkmış Türk topluluklarıdır. Bunlardan Yakut Türkleri, Kuzey doğu Sibirya tundralarına, Çuvaş Türkleri de Ural dağlarının güney batı eteklerine gelip yerleşmişlerdir. Her iki Türk topluluğu da Orta Asya’nın dışına çıkmakla kalmamışlar, diğer Türk toplulukları ile kültürel bağlarını da tamamen koparmışlardır. Bundan dolayı bu Türk topluluklarının dilleri Batı Türkçesinden farklı bir gelişme göstermiştir. Fakat onlar hem Türkçenin en eski özelliklerini hem de eski Türk inancını hemen hemen bütünüyle korumuşlardır.

M.Ö. 1700 yıllarından itibaren tıpkı Arî toplulukları gibi Asya kökenli göçebe topluluklar da Avrupa istikametinde yayılmaya başladılar. Bu toplulukların ilki Kimmerlerdir. Orta Asya‟yı terk ederek batıya kayan Kimmerler, Etil ile Dnyeper nehirleri arasındaki bozkır sahaya dağılıp yerleştiler. Kimmerlerin bu bölgedeki hâkimiyetleri M.Ö. VIII. yüzyıla kadar devam etti. Bu yüzyıl içinde doğudan İskitler tarafından sıkıştırılan Kimmerler, yerlerini terk ederek, Kafkaslar üzerinden Anadolu’ya girdiler ve Orta Anadolu’ya doğru yayıldılar. Kimmerlerin Karadeniz’in kuzeyindeki yerleri ise, tamamen İskitlerin eline geçti. Büyük bir topluluk olan İskitler, M.Ö. VIII. ile M.Ö. II. yüzyıllar arasında Tanrı dağlarından Tuna nehrine kadar uzanan geniş sahaların tek hâkimi oldular. Hatta onlar, zaman zaman Kafkaslar üzerinden Anadolu’ya girdiler ve Kuzey Suriye’ye kadar uzandılar. Burada önce Asurlularla, sonra Perslerle mücadele ettiler. Bu savaşlarda ne Asurlular ne de Persler İskitlere karşı üstünlük sağlayabildiler. İskitler, M.Ö. II. yüzyılda doğudan Sarmatların, batıdan Gotların sıkıştırması sonucunda tarih sahnesinden çekildiler. İskitlerin yerini alan Sarmatlar ise, M.S. II. yüzyıla kadar Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda varlıklarını sürdürdüler.

Karadeniz’in kuzeyindeki bozkır sahalar, bu defa batıdan ilerleyen Gotların istilasına uğradı. M.S. 180 yıllarında Baltık denizi çevresindeki yurtlarını terk eden Got kütleleri, doğuya doğru ilerleyerek, Karadeniz’in kuzeyindeki sahalara hâkim oldular. Burada iki gruba ayrılan Gotlar, Ostrogotlar (Doğu Gotları) ve Vizigotlar (Batı Gotları) Ģeklinde iki ayrı devlet çatısı altında teşkilatlandılar. Gotların kuzeyinde Baltık denizinden Ural dağlarına kadar uzanan geniş sahalarda da Fin-Ugor toplulukları yaşıyordu. Vistül ile Dnyeper nehirleri arasındaki ormanlık sahalarda ise, dağınık bir şekilde Slav toplulukları oturuyordu. Bu sırada, her iki topluluk da kültür bakımından çok düşük bir seviyede bulunuyordu. Hatta bu toplulukların teşkilatları bile yoktu. Slav topluluklarının kültür bakımından gelişmelerinde, Gotlar ile Hun, Avar ve Bulgar Türklerinin başlıca rolü olmuştur.

Milattan Sonra Orta Asya’nın Dışına Yapılan Türk Göçleri 

Milattan sonraki zamanlarda meydana gelen Türk göçü ve yayılması genellikle iki istikamette cereyan etmiştir: 

1-Güneye doğru (Çin’e ve Hindistan’a Yapılan Türk Göçleri)
2-Batıya doğru.

1. Çin’e ve Hindistan’a Yapılan Türk Göçleri 

Güneye olan Türk göçünün ve yayılmasının iki hedefi vardı. Bunlardan biri Kuzey Çin, diğeri de Kuzey Hindistan idi. Kuzey Çin, aynı zamanda eski çağlardan beri Türk akınlarının hedefi durumundaydı. Türkler, Kuzey Çin’e sadece akınlar düzenlememişler, burada çeşitli adlar altında devletler de kurmuşlardır. Mesela, Kuzey Çin’de Tabgaç (Toba) Devletini (338-557) kuran bir Türk hanedanı idi. IV. yüzyılın ikinci yarısına doğru Kuzey Çin’i ele geçirerek, topraklarını batıda Tarım havzasına, güneyde Yang-tse nehrine kadar genişleten Tabgaçlar, 2 asırdan fazla süre Çin’in en büyük hâkimi oldular. Başlangıçta Türklük özelliklerini titizlikle korudular. Fakat önce mücadele ettikleri Budizm’in etkisinde kalarak, gittikçe gevşediler. Özellikle, Budizm’in tesiri ile millî kimliklerini kaybederek, devletleriyle birlikte Çinlileşmeye başladılar. Daha doğrusu Tabgaç Türklerinin Budizm’e girmelerinden sonra Çinlileşmeleri hızlanmıştır. Sonunda kendi soylarının bütün özelliklerini tamamen kaybedip, yerli halkın içinde erimişlerdir. Birkaç nesil sonra da Tabgaç Türklerinin Çinlilerden pek belli başlı farkları kalmamıştır. Yani, içine girdikleri toplumun bir unsuru haline gelmişlerdir. Çinlileşme tamamlanınca da, hanedan Tabgaç adını bırakarak, Wei adını almıştır.

350 yılları dolaylarında Altay dağları çevresindeki yurtlarından ayrılan bir grup Hun kütlesi, Güney Kazakistan bozkırlarına gelip yerleşti. Ak-Hun veya Eftalit adıyla anılan bu Hun kütleleri, burada fazla kalmadılar; Afganistan’ın Toharistan bölgesine indiler. Burada İran Sasani Devleti ile temasa geldiler. Sasani Devleti’nde iktidar kavgalarına karışan Ak-Hunlar, bir taraftan İran’daki gelişmelere yön verirlerken, diğer taraftan bölgedeki hâkimiyetlerini Kuzey Hindistan’a kadar genişlettiler. Fakat kısa sürede hâkimiyetlerini bütün Orta Asya’ya yayan Göktürkler, İran Sasani Devleti ile anlaşarak, 557 yılında Ak-Hunların siyasî varlıklarına tamamen son verdiler. Ak-Hun toprakları iki devlet arasında paylaşıldı.

2. Karadeniz’in Kuzeyine, Balkanlara ve Orta Avrupa’ya Yapılan Türk Göçleri 

Birbirini takip eden dalgalar halinde Türk göçü ve yayılması asıl batı istikametinde meydana geldi. Türkler, batı istikametindeki göçlerinde ve yayılmalarında iki yol kullandılar. Bunlardan biri “kuzey yolu”, diğeri de “orta yol” şeklinde adlandırılabilir. Kuzey yolunu kullanan Türkler, Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda, Balkanlar’da ve Orta Avrupa’da hâkimiyet kurdular. Orta yolu kullanan Türkler ise, Orta Doğu İslam ülkelerine hâkim oldular. Daha önemlisi Bizans’a ait Anadolu’yu fethederek, burada bir yurt kurdular.

Türk göçleri, genellikle doğu-batı ekseni üzerinde gerçekleşmiştir. Hatta diyebiliriz ki, Türkler daima doğudan batıya doğru bir akış içinde olmuşlardır. Türklerin batıya doğru göçlerinde ve yayılmalarında en çok kullandıkları yol, Karadeniz’in kuzeyinden Orta Avrupa’ya ve Balkanlara ulaşan kuzey yolu olmuştur. Hemen belirtelim ki, bu, tesadüfen meydana gelmiş bir olay değildir. Bu tarihi gelişmeyi kolaylaştıran ve teşvik eden bazı temel sebepler vardır. Her şeyden önce Ural dağlarından Orta Avrupa’ya kadar olan Karadeniz’in kuzeyindeki sahalar, Orta Asya’daki bozkırların tabiî bir uzantısı durumundadır. Daha doğrusu burası bitki örtüsü ve iklimiyle Türklerin kendilerine has hayat tarzlarını sürdürmeye son derece elverişli bir bölge idi. Bu durum hiç şüphesiz Türk göçlerini ve yayılmasını teşvik eden önemli bir faktör olmuştur. Öte yandan, bu yön ve bu yol üzerinde Türklerin önüne aşamayacakları tabiî bir engel veya Çin, İran ve Bizans gibi yerleşik medeniyete sahip büyük bir devlet çıkmamıştır.

Çin, İran ve Bizans engelinin Türkleri ne kadar uğraştırdığı göz önüne alınırsa, bu durumun Türk göçlerini ve yayılmasını ne kadar kolaylaştırmış olduğunu anlamak zor değildir. Eğer bu yönde Türklerin önüne yerleşik medeniyete sahip güçlü bir devlet çıksaydı, Türk göçleri ve yayılması bu kadar kolay olmayabilirdi. Gerçekten de Ural dağlarından Doğu ve Batı Roma topraklarına kadar uzanan Karadeniz’in kuzeyindeki bütün sahalar, eskiden beri göçebe toplulukların yaşadıkları ve birbirleri arasında zaman zaman el değiştirdikleri bir bölge idi. Türklerin bu toplulukları yenmeleri, buradan sürmeleri veya itaat altına almaları pek zor olmamıştır.

Türk topluluklarına kuzey yolunu açan Hun Türkleridir. Orta Asya’daki siyasî hâkimiyetlerini kaybeden Hun boyları, Kazakistan bozkırlarında toplanmışlardır. Hun kütleleri, 350 yıllarında teşkilatlarını tamamlamış olmalılar ki, batı yönünde topluca harekete geçtiler. Etil nehrini geçen Hunlar, 374 yılında ilk defa Avrupa’nın ufkunda göründüler. Bundan sonra Hun göçü batıya doğru süratle gelişmeye başladı. Karadeniz’in kuzeyindeki Ostrogot ve Vizigot hâkimiyetleri büyük Hun gücü karşısında arka arkaya çöktü. Bu durum Got kütleleri arasında büyük bir korku ve panik yarattı. Daha da önemlisi, Hun ordularının yarattığı korku ve panik, “Kavimler Göçü” adı verilen genel bir harekete sebep oldu (375). Romalıların “barbar” olarak niteledikleri bu kavimler, bir taraftan Hunlar hakkında korkunç rivayetler uydururlarken, diğer taraftan da birbirlerini iterek, yerlerinden oynatarak kaçışmaya başladılar. Kalabalık Got kütleleri ve bunların önlerine kattıkları kütleler, emin bir sığınak bulmak için kendilerini Roma topraklarına attılar. Bu kütlelerin Roma topraklarına sığınmalarıyla kavimler göçü durmadı; bunlar, Trakya’dan başlayarak, Fransa, İspanya, Kuzey Afrika ve Britanya’ya kadar olan geniş Roma topraklarını alt üst ettiler ve birçok olaya sebep oldular. Önlerine çıkan Roma ordularını arka arkaya yendiler. Romalılar, kendilerini ancak Hunlardan sağladıkları destek kuvvetlerle koruyabildiler.

Hunların başlattığı kavimler göçü hem Türk hem de Avrupa tarihi bakımından önemli gelişmelere yol açtı. Bu gelişmeleri şu şekilde özetleyebiliriz: 

1-) Gotlarla birlikte kavimlerin Avrupa’dan Asya’ya doğru olan yayılmaları ve göçleri Hunlarla birlikte Asya’dan Avrupa’ya olmak üzere birden yön değiştirdi. Hunların açmış olduğu “kuzey yolu”, kendilerinden sonra gelen Avarlar (VI. yüzyılın ortaları), Bulgarlar (VII. yüzyılın ikinci yarısından sonra), Peçenekler, Uzlar (Oğuzlar) ve Kumanlar/Kıpçaklar (IX-XI. yüzyıllar arası) gibi Türk toplulukları tarafından defalarca kullanıldı. Tıpkı Hunlar gibi onlar da önce Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara, Orta Avrupa’ya ve Balkanlara hâkim oldular. Buralarda güçlü siyasî teşekküller meydana getirerek, Bizans ve Roma Devletleri ile Kiyef Knezliği’ni baskı altına aldılar. Fakat bütün bu Türk topluluklarının sonu, hep Türklük dünyasından sonsuza dek kopmak oldu. Hemen hemen hepsi de içine girdikleri kültürlerin etkisi altında kalarak, millî varlıklarını ve kimliklerini kaybettiler. Sonunda, içine girdikleri toplulukların bir parçası haline geldiler. Geriye tarihî hatıralarından başka bir şeyleri kalmadı.

2-) Doğuda Çin, Türk akınları ve yayılmaları karşısında dünyanın en büyük savunma sistemini kurup reformlar yaparken, Batıdaki kavimler ya Hunlar ile diğer Türk topluluklarının hâkimiyeti altına girmekten ya da onların önünden kaçmaktan başka çare bulamamışlardır.

3-) Kavimler Göçü, dünyanın en büyük devletlerinden biri olan Roma İmparatorluğunu temelinden sarsmıştır. Bu hareket, önce Roma imparatorluğunun ikiye ayrılmasını (395), sonra bunlardan Batı Roma imparatorluğunun yıkılmasını hızlandıran başlıca olay olmuştur (476). Bazı tarihçiler Roma imparatorluğunun ikiye ayrılmasını, bazıları da Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasını Eski Çağın sonu, Orta Çağın başlangıcı olarak kabul etmişlerdir

.
4-) Kavimler Göçü, özellikle Avrupa’nın etnik yapısının değişmesine yol açan önemli bir olay olmuştur. Hunların önünden kaçarak Batı Avrupa’da toplanan kavimler, burada karışıp kaynaşarak, yeni topluluklar oluşturmuşlardır. Bundan dolayı, bugünkü Avrupa’nın etnik temeli Kavimler Göçü sonunda atılmıştır denilebilir.

Orta yol üzerinden yapılan göçlere ve yayılmalara gelince, bu yol tarihin çeşitli dönemlerinde Türkler tarafından defalarca zorlandı. Fakat İran’da bulunan güçlü devletler bir türlü yıkılıp aşılamadı. VI. yüzyıl içinde doğudan Göktürklerin, batıdan da Bizans’ın sıkıştırmaları sonucunda oldukça zayıf düşmüş olan İran Sasani Devleti, Araplar tarafından tamamen çökertildi (Kadisiye Savaşı, 636; Nihavend Savaşı, 642). Böylece Türk topluluklarına yeni bir yol daha açıldı. “Orta yol” adı verilen bu yol, Türklük için en hayırlı yol oldu. Çünkü Çin’e, Hindistan’a, Balkanlara ve Orta Avrupa’ya giden Türk toplulukları, içine girdikleri çevrede gittikçe eriyerek millî kimliklerini tamamen kaybetmelerine karşılık, “orta yolu” takip ederek Orta Doğu İslam ülkelerine hâkim olan ve Anadolu’yu fethedip, burada yeni bir vatan kuran Türk toplulukları, hem siyasî istiklallerini hem de millî kültürlerini bütünüyle korudular.

Türklerin topluca İslam dinine ve medeniyeti çevresine girmeye başladıkları X. yüzyılda, Türklük dünyası siyasî bakımdan tamamen parçalanmış, Türk toplulukları da birbirleriyle mücadele eder durumdaydı. Daha doğrusu, bu yüzyılda, Orta Asya’nın tamamına ve Türk topluluklarının hepsine birden hükmeden bir Türk devleti bulunmuyordu. Türklük dünyasındaki sonu gelmez iç mücadeleler de, zaman zaman Türk topluluklarının bölünmelerine ve göç etmelerine yol açıyordu. Çünkü, mücadeleyi kaybeden taraf, genellikle kendisine yeni bir yurt aramak zorunda kalıyordu. Başka bir ifade ile onlar, istiklallerini değil, yurtlarını feda ediyorlar ve üzerinde hür olarak yaşayabilecekleri yeni bir yurt arayışına çıkıyorlardı.

Yeni yurt arayışı için yapılan göçler, Orta Asya’nın içinde herhangi bir bölgeye olabileceği gibi, Orta Asya’nın dışında başka ülkelere de olabilmekteydi. X. yüzyılda, Orta Asya’da Türk göçlerinin hemen hemen tek bir istikameti vardı; o da batı idi. Daha önce belirttiğimiz gibi, batıya, yani Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlara, Orta Avrupa’ya ve Balkanlara olan Türk göçleri Hunlardan beri devam ediyordu. XI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren buna bir de İslam ülkeleri üzerinden Bizans’a ait Anadolu eklendi.

Biraz yukarıda belirtildiği gibi, X. yüzyılın ikinci yarısına doğru Oğuz ana kütlesinden kopan ikinci bölük, göç yeri olarak, İslam ülkelerine yönelmiştir. Bu bölüğün başında Oğuzlar Devleti’nde sübaşı olan Selçuk bulunuyordu. Burada bir soru ortaya çıkmaktadır. O da şudur: Selçuk, göç yeri olarak, niçin daha önceki soydaşları gibi Karadeniz’in kuzeyini değil de, halkı Müslüman olan bir uç şehrini (Cend) tercih etmiştir? Burada hemen belirtelim ki, Karadeniz’in kuzeyini kullanarak, batıya giden Türk toplulukları ne kadar teşkilatlı ve ne kadar büyük olurlarsa olsunlar, Bizans engeline çarparak dağılıyorlar veya Bizans politikasının oyununa gelerek, birbirlerini imha ediyorlardı.53 Aradan geçen uzun veya kısa bir süre sonra da millî kimliklerini ve varlıklarını bütünüyle kaybediyorlardı. Selçuk, büyük bir ihtimalle soydaşlarının bu akıbetini duymuş olmalıydı. Üstelik bu tarafta, Selçuk’un önünde savaş gücüyle aşamayacağı büyük bir engel olan Hazarlar Devleti bulunuyordu. Ayrıca, bu sırada Oğuzlar arasında büyük bir Hazar korkusu vardı.

Diğer taraftan, bir buçuk asırdan beri İslam devletinin (Abbasiler) hizmetine giren Türklerin İslam ordularında yüksek mevkilere çıktıkları ve büyük başarılar elde ettikleri duyulmakta ve yayılmaktaydı. Yine çoktan beri Türkler ile Müslümanlar sınır komşusu idiler. Aralarında son derece canlı ticarî ilişkiler cereyan etmekteydi. Özellikle, Harezm ve Cürcan (Gürgan), Oğuzların alış veriş yaptıkları İslam ülkelerinin başında geliyordu. Böylece Oğuzlar, özellikle Selçuk, İslam dininin ve medeniyetinin üstünlüğünü yakından tanıma fırsatı bulmuştur. Ayrıca o, kendi devletine karşı başlattığı mücadeleyi, sonuna kadar devam ettirtmek azminde ve kararındaydı. İşte, bütün bu sebepler, Selçuk’un başında bulunduğu Oğuzların İslam dünyasını tercih etmelerinde başlıca rol oynamıştır.
Burada bir de şu soruya cevap vermemiz gerekmektedir:

X. yüzyıldan itibaren büyük kütleler halinde İslam dinine ve medeniyetine girip, Anadolu’yu fethederek burada yeni bir vatan kuran Türkler, çeşitli ülkelere giden soydaşlarının akıbetinden kendilerini nasıl kurtarıp, bugüne kadar millî kimliklerini ve kültürlerini korudular?

Hemen belirtelim ki, bu tarihî gerçeğin bir değil, birçok sebebi bulunmaktadır. Bu sebepler şu şekilde açıklanabilir:

Kütlelerin topluca kimlik değiştirmelerinde din ve dil unsurunun başlıca rolü vardır. Burada hemen belirtelim ki, içinde yaşadıkları coğrafyadan ayrılmayan topluluklarda dil değiştirme olmadığı müddetçe, din değiştirme kimlik değişikliğine yol açmamaktadır. Mesela, Farslar İslam dinine girdikleri halde dillerini değiştirmedikleri için millî kimliklerini ve kültürlerini korumuşlardır. Hâlbuki İslam dinine giren Kuzey Afrika toplulukları dillerini koruyamadıkları için millî kimliklerini kaybedip, Araplaşmışlardır. Öte yandan, Orta Asya’nın dışına çıkan Türkler için kimlik değiştirme genellikle din değiştirme ile başlamıştır. Mesela, Tabgaçlar ile Tuna Bulgarlarında durum tamamen böyledir. Bunlardan Tabgaçlar Budizm’e girerek Çinlileşmiş, Tuna Bulgarları da Hıristiyanlık dinine girerek Slavlaşmıştır. Fakat bu hususta Türkiye Türklerinin durumu tam bir istisna teşkil eder ki, işte bizim de üzerinde durduğumuz asıl konu budur.

X. yüzyıldan itibaren büyük kütleler halinde İslam dinine giren bugünkü Türkiye Türklerinin ataları, XI. yüzyılın ikinci yarısına doğru kurdukları Selçuklu Devleti ile Orta Doğu İslam dünyasına tamamen hâkim oldular. Hemen belirtelim ki, Selçuklu Türkleri, Orta Doğu İslam dünyasındaki siyasî üstünlüklerine denk bir üstünlüğü kültürel alanda kuramadılar. Onlar, kendi dillerinde, millî ve manevî değerleri yaşatacak ve geliştirecek millî bir edebiyat meydana getiremediler. Sarayda, orduda ve kendi aralarında Türkçe konuşmalarına rağmen, edebiyatta, tarih yazıcılığında ve yerli halkı idare etme zaruretinden dolayı da resmî yazışmalarda Farsçayı, ilimde de Arapçayı kullandılar. Bu vaziyette, Selçuklu Türklerinin Orta Doğu İslam dünyasında siyasî hâkimiyetleri devam etseydi bile uzun süre millî kültürlerini ve kimliklerini korumaları mümkün olamazdı. Hâkim kültürler karşısında Türk kültürü varlığını koruyamazdı. Türk toplulukları da büyük ölçüde Farslaşır ve Araplaşırdı. Nitekim Fars ve Arap coğrafyasında kalan Türklerin akıbetleri hep böyle olmuştur.

XI. yüzyılın ikinci yarısından sonra yukarıdaki tehlikeli gelişmeyi önleyecek tarihî bir olay meydana geldi. 26 Ağustos 1071 Malazgirt Zaferi ile anavatan Orta Asya’dan binlerce kilometre uzaklıkta Türklüğün önüne yeni ve ebedî bir yurt açıldı. Zira Türkler, bu zaferden sonra 5-10 sene içinde Anadolu’nun büyük bir kısmını fethedip, burayı vatan haline getirmeye başladılar. Daha da önemlisi burada, Türk varlığını kökleştirecek ve devamlı kılacak birçok siyasî teşekküller meydana getirdiler. Bunların en önemlisi hiç şüphesiz Türkiye Selçuklu Devletidir. Fakat Türkiye Selçukluları da, hiç de zorlayıcı bir sebep olmadığı halde kültür politikasında Büyük Selçukluların yolunu izlediler. Yine devlet hayatında, edebiyatta, tarih yazıcılığında ve ilimde Farsça ve Arapça hâkim dil oldu. Bu yanlış kültür politikasına ilk tepki Anadolu Türkmen Beyliklerinden geldi.

1277 yılında yanına aldığı Selçuklu şehzadesi Gıyasettin (Alâeddin) Siyavuş ile Türkiye Selçuklu Devleti’nin merkezi Konya’yı ele geçiren Karamanoğlu Mehmet Bey, burada adı geçen Selçuklu şehzadesini tahta çıkarıp, kendisi de onun veziri olduktan sonra ilk icraatını kültürel alanda yaptı.

Mehmet Bey’in bu kültürel faaliyeti “Divanda, dergâhta, bargâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden başka dil kullanılmayacak” şeklinde yayınladığı bir ferman idi. Mehmet Bey bu fermanla devleti ve toplumu yabancı kültürlerin boyunduruğu altından kurtarıp, Türkçeyi devlet ve toplum hayatında hâkim kılmak istedi. Ancak o, kendi fermanını kendi devrinde bile uygulama fırsatı bulamadı. Gerçekten de Karamanoğlu Mehmet Bey’in Divanından çıkarak günümüze ulaşmış hiçbir Türkçe resmî belge bulunmamaktadır. Buna rağmen bu ferman etkisiz kalmadı; Türk kültür tarihinde çığır açıcı bir rol oynadı. Her şeyden önce bu ferman, Selçukluların yerini alan Anadolu Türkmen Beyliklerinde büyük ölçüde Türkçeye dönüş hareketini başlattı. Türkçeye dönüş hareketi de, millî kültürün kaynağı olan millî edebiyatın doğmasında ve gelişmesinde başlıca rol oynadı. Gerçekten de Anadolu Türk beyleri, kendi çevrelerinde topladıkları ediplere ve bilginlere Farsça ve Arapçadan birçok eseri Türkçeye tercüme ettirdikleri gibi, onlara Türkçe ile eserler de yazdırdılar.

Türkçeyi devlet ve toplum dili olarak kullanan Osmanlılardır. Osmanlılarda bütün resmî yazışmalarda, edebiyatta ve tarih yazıcılığında Türkçe kullanılmıştır.
Bu hususta şu hükme varıyoruz: Anadolu’yu fethederek, burada yurt tutan Türkler, din ve medeniyet değiştirmelerine rağmen dillerini değiştirmemişler ve onu korumasını bilmişlerdir. Aksi takdirde ana yurdun dışına çıkan diğer soydaşları gibi onların da, millî kimliklerini ve kültürlerini korumaları mümkün olmayabilirdi. Zira Türkiye Türkleri, Fars ve Arap coğrafyalarından ayrıldıkları halde bile, dillerini Fars ve Arap kültürlerinin tesirinden tamamen kurtaramamışlardır.

Anadolu’da Türk kimliğinin ve kültürünün korunmasında İslam dini de müspet bir rol oynamıştır. Çünkü Anadolu bir Hıristiyan ülkesi idi ve burada Grek ve Roma kültürü ile bütünlemiş Hıristiyanlık dini hâkimdi. Eğer Türkler İslam dinine girmeden bu ülkeye gelselerdi, Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlara ve Orta Avrupa’ya giden soydaşları gibi Hıristiyanlaşmaları kaçınılmaz olurdu. Öte yandan, İslam dini en mükemmel ve en son din olduğu için bu dine giren topluluklarda diğer semavî din mensuplarında olduğu gibi tekrar yeni bir din ihtiyacı ve arayışı hiçbir zaman olmamıştır. Zira Alman kökenli Rus Bilgini Barthold’un da tespit ettiği gibi, tarihte İslam dinine girip de, daha sonra bu dini bırakarak başka bir dine geçen hiçbir topluluk görülmemiştir. Bu tarihî gerçeğin en açık örneğini Anadolu’da görmek mümkündür. Gerçekten de, eksik ve üstelik bozulmuş bir dinin mensupları olan Anadolu’nun yerli halkının, en mükemmel ve en son din olan İslam dinine mensup Türkleri din bakımından etkilemeleri hiçbir zaman söz konusu olmamıştır. Üstelik İslam dini, Anadolu’da Türkler ile yerli halkın karışıp kaynaşmasını önleyici bir rol oynamıştır. Bundan dolayı Anadolu’nun Hıristiyan yerli halkı ile Müslüman Türk toplumu hiç karışmadan kültürlerini koruyarak günümüze kadar getirmişlerdir.

Anadolu’nun coğrafî durumunun da, buradaki Türk varlığının yerleşmesinde ve kökleşmesinde önemli bir katkısı bulunmaktadır. Bilindiği gibi, Anadolu’nun üç tarafı aşılması son derece güç tabiî engellerle, yani denizlerle çevrilidir. Tek çıkış noktası olan Boğazlar da yerleşik bir medeniyete sahip Bizans Devleti tarafından tutulmakta idi. Eğer burada önlerine denizlerle Bizans engeli çıkmasaydı, Türkler boğazları kolayca aşıp, Balkanlara ve Avrupa’nın içine doğru dağılarak, bu geniş coğrafyada kendilerini kaybedebilirlerdi. Nitekim Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlara ve Orta Avrupa’ya inen Türklerin akıbetleri hep böyle olmuştur.

Öte yandan Bizans’ın üç asra yakın bir süre ile Boğazları tutması, Türklüğün hayrına olmuş, devamlı batıya doğru bir akış içinde olan Türklerin Anadolu’da yerleşmelerini ve kökleşmelerini sağlamıştır. Bu arada Anadolu, devamlı Orta Asya’dan ve İslam ülkelerinden gelen göçlerle kendisini Türk nüfusu bakımından güçlendirmiştir.

ORTA ASYA’NIN FİZİKİ ÖZELLİKLERİ

Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’ı içine alan Orta Asya (5,8 milyon km2) Doğu Türkistan’la ile birlikte 7,5 milyon km2 yüzölçümündedir. Bu bölge, Avustralya Adası kadar büyük alan kaplamaktadır.Orta Asya’da bozkırlar ve çöllerin bulunduğu geniş düzlükler, yüksekliği yer yer 7000 metreyi aşan sıradağlar ve bunların arasında büyük çukurluklar ile göller yer almaktadır.

Orta Asya’nın büyük bir bölümü kapalı bir havzadır, yani buradaki doğan akarsular, Asya’nın çevresindeki okyanus ve denizlere dökülmemektedir. Orta Asya’da üç büyük kapalı havza bulunmaktadır. Bunlar, batıda Hazar denizi, Balkaş gölü, doğuda Altay ve Tanrı dağları arasında Cungarya, Tanrı ve Altın-Karakurum dağları arasındaki tarım havzalarıdır.

Orta Asya’nın iki önemli akarsuyu olan Ceyhun (Amu Derya) ve Seyhun (Sir Derya) Aral gölüne dökülmektedir. Tarım nehri ise Tarım Havzası’ndaki kumullar içinde kaybolmaktadır. Bu nehirlerden özellikle Seyhun ve Ceyhun’un geçtiği sahalarda ve ayrıca kanallarla sulanan yerlerde sulu tarım yapılmakta ve başta pamuk olmak üzere bol miktarda tarım ürünleri üretilmektedir.

Orta Asya’da Kazakistan’ın kuzey kesimindeki suları toplayarak Kuzey denizine dökülen İrtiş nehri vardır. Dağlık alanlardaki nehirler üzerinde elektrik üreten baraj gölleri yapılmıştır (Kırgızistan’daki Toktogul gibi).

Orta Asya’da dünyanın en büyük gölü olan Hazar ile Aral, Balkaş, Issık (sıcak) gölleri bulunur. Ayrıca çukur havzalara yerleşmiş çok küçük göller (Lop Nor gibi) ve dağlarda buzulların aşındırması ile oluşmuş sirk gölleri de yer almaktadır.

Orta Asya’nın diğer bir özelliği çukur bazı sahaların deniz seviyesinin altında yer almasıdır. Örneğin Hazar denizinin kıyıları deniz seviyesinin 28 m. kadar altındadır. Kuzeyi sığ olan Hazarın güney bölgesinin derinliği ise 1000 metreye kadar ulaşmaktadır. Tanrı dağlarının doğu ucundaki Turfan Havzası ise deniz seviyesinin 154 m. altındadır.

Kazakistan bozkırlarındaki fazla derin olmayan Balkaş gölünün kenarlarında az tuzlu bataklıklar yer almaktadır. Kırgızistan’daki Issık-Köl ise dünyanın 4. derin gölüdür. Tarım havzasında ise tuzlu bir göl olan Lop Nor’a (Lop: çukur, Nor: göl demektir) geçilir, Issız bir saha olan bölgede Çinliler nükleer silah denemeleri yapmışlardır.

Orta Asya’nın batı ve kuzey bôlümlerinde temelde metamorfik (başkalaşım) kayalarından oluşan sert kütleler (kalkanlar) ve bunun üzerine gelen tortullar yer almaktadır. Fazla kıvrılmamış, yani orojeneze uğramamış bu alanlar üzerinde geniş düzlükler uzanmaktadır.

Orta Asya’nın güney kesimi ise Alp-Himalaya kıvrım kuşağına girmektedir. 2. Jeolojik Zaman’da buraları kaplayan derin Tetis denizinde biriken binlerce metre kalınlığındaki tortulların kıvrılarak yükselmesi sonucu dağlar oluşmuştur. Tetis denizindeki çökellerin kıvrılması, 2. Jeolojik Zaman (Mesozoyik) sonu ile 3. Jeolojik Zaman (Tersiyer) ortalarına kadar güneydeki sert Hindistan kalkanının kuzeye doğru hareket etmesi ile oluşmuştur. 4. Jeolojik Zaman (Kuvaterner) başlarında ise dağlık alanlar bütünü ile yükselmeye uğramıştır. Aynı zamanda aktif deprem Kuşağı içinde yer alan bu dağ kuşağında zaman zaman Şiddetli depremler meydana gelmektedir. Fayların bulunduğu Alp-Himalaya kuşağında sıcak su kaynakları da mevcuttur.
Orta Asya’nın kuzeydoğusunda Doğu Türkistan veya Çin’in kuzeybatı bölgelerindeki Tanrı ve Altay dağları, Paleozoikte meydana gelen Kaledoniyen ve Hersiniyen orojenik (dağ oluşumu) hareketleri sonucunda oluşmuşlardır.

Orta Asya yer altı kaynakları yönünden de zengindir. Nitekim 1. Jeolojik Zamanda (Paleozoyik) taş kömürü, kuzeydeki başkalaşım kayalarında altın, gümüş, bakır, çinko, nikel, bunun üzerinde yer alan tortullarda petrol ve doğal gaz yatakları oluşmuştur.

Orta Asya’da Alp kıvrım kuşağında büyük sıralar halinde uzanan yüksek dağlar ve bunların arasında uzanan büyük çukurlar bulunmaktadır. Mesela, 800 km. uzunluğundaki Pamir dağlarının yüksekliği 5000-7000 m. arasında değişmektedir. Dağ kuşaklarını yaran yer yer geniş ve düz akarsu vadileri dağların eteklerine kadar uzanmaktadır. Pamir dağlarının üst bölümü adeta bir plato görünümündedir. Yüksek kesimlerdeki vadiler ağaç örtüsünden yoksun olup otlaklarla kaplıdır, zaten “Pamir” yerel diyalekte göre “otlak” anlamına gelmektedir. Ayrıca nehir yataklarının geniş kesimlerinde bataklıklar bile görülür. Pamir dağları, Orta Asya’nın ve Tacikistan’ın en yüksek dağı olup Tacikistan’da en yüksek tepesi 7495 m.‟dir.

Güney kanatta uzanan dağların güneydoğu bölümünde Himalaya ve Karakurum, güneybatısında Hindukuş, kuzeydoğusunda Tanrı (TienShan) dağları uzanır. Burada Kırgızistan-Doğu Türkistan arasında 1500 km. uzunluğundaki Tanrı dağlarının 4000 m.’den yüksek kesimleri kar ve buzullarla kaplıdır; buzullarla örtülü dik zirveleri arasında kanyon vadiler görülür. Tanrı dağlarında iğne yapraklı ormanlar ve yazın hayvanların otlatıldığı çayır alanları yer alır. Dağın en yüksek tepesi (Pobedy tepesi) Doğu Türkistan ile Kırgızistan sınırı üzerinde 7439 m.’ye ulaşır.

Orta Asya’da şiddetli karasal iklim hüküm sürmektedir. Yaz ile kış, gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı fazladır. Ayrıca çöl ile dağlar arasındaki sıcaklık farkı da çok yüksektir. Dağların dışındaki sahalarda yağış çok düşüktür. Yağışlar genellikle Mart-Nisan ile Ekim-Kasım arasında düşer. Alçak sahalarda Mayıs ile Haziran başı arasındaki dönemde bozkır bitkileri çiçeklenir. Yaz aylarında sıcaklık; Duşanbe, Bişkek ve Almatı’da 30oC -35oC; Taşkent, Semerkant, Buhara ve Aşkabat’ta 40oC‟yi aşar. Özbekistan’ın güneyinde Tirmiz’de ise sıcaklık 50oC‟nin üzerine çıkar. Ekim ayı ile birlikte soğuklar başlar;

Ocak ve şubat aylarında ortalama sıcaklık -5 ile -10 derece arasında seyreder. Kuzey ve doğudaki alanlar kışın karla kaplıdır. Özellikle dağlık alanlar ile Kırgızistan ve Tacikistan’daki dağlar arasında yer alan çukur kesimlerde sıcaklık terselmesinden (inversiyon) dolayı, yani soğuk havanın çukur kesimlere birikmesine bağlı olarak şiddetli soğuklar görülür.

Bitki ve hayvan toplulukları: Orta Asya’da doğal ortam, asırlardan beri süregelen aşırı hayvan otlatması sonucu, dünyada aynı özelliğe sahip diğer bölgelerden daha fazla tahrip olmuştur. Ancak doğal ortamın bozulmamış özelliklerini bazı sahalarda görmek mümkündür. Buralarda 20’nin üzerinde tabiatı koruma ve doğal rezerv sahası kurulmuştur.

Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan, Özbekistan ve Doğu Türkistan dağlarında çayırlarla kaplı otlaklarda rengârenk çiçek açan otsu türler görülür. Buralarda ceylan, kartal, leopar, geyik gibi hayvanlar yaşar.

Tanrı dağlarındaki ladin, melez (larix) ve ardıç ormanlarında kurt, kahverengi ayı, yaban domuzu ve vaşak görülür. Yüksek sahalarda tundra benzeri bitkilere, alçak sahalardaki göl ve bataklıklarda flamingo sürülerine rastlanır. Kırgızistan’da Pamir dağlarındaki vadilerde 3000-4000 m. arasında kılları uzun bir sığır türü olan yaklar beslenir. Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan’ın güney kesimindeki dağların eteklerinde orman kalıntılarını gösteren ağaçlar ve özellikle ceviz ağaçlarından oluşan toplulukları bulunur. Türkmenistan’da fıstık (Pistacia sp.) yetişir.
Orta Asya bazı hayvan türlerinin köken sahasıdır; mesela çift hörgüçlü deve, bazı at ve koyun ırkları buna örnek olarak gösterilebilir. Karaca, kurt, tilki ve porsuk ile bir tür ceylan bozkırlarda yaşayan hayvanlardır.

Kuzey Amerika’da ve başka yerlerde de yaşayan halkalı boyunlu sülün, Orta Asya kökenlidir. Yaban domuzu, çakal ve geyikler Ceyhun nehri boyunca uzanan otlak ve çalılık alanlarda yaşamaktadır. Bölgede kaplanlar da görülmekteydi; ancak bunlar zamanla avlanarak nesli tüketilmiştir. Son Turan kaplanı da Ceyhun deltasında 1972‟de öldürülmüştür. Bataklıklar, aynı zamanda çok sayıda yerli kuş ve bazı balık türleri ile göçmen kuşların barındığı sahalardır. 1960‟lı yıllarda Gökçe (Sevan) gölünden getirilerek Issık gölüne atılan alabalıklar yaşamaktadır.

Karakum, Kızılkum ve Takla Makan çölleri kumullarla kaplıdır, burada kum tavşanına rastlanır. Tavşanlar; yılan, tilki ve kertenkelelerin ana yiyecekleri arasındadır. Türkmenistan’ın çöllerinde zehirli yılanların, yüksek kesimlerinde ise leoparların yaşadığı bilinmektedir.

İletiyi düzenle

TÜRK DÜNYASININ COĞRAFYASI

Orta Asya, Batıda Hazar denizi, Kuzeyde Kırgız Bozkırları ve Altay dağları, Doğuda Moğolistan ve Çin Halk Cumhuriyeti’nin batısı (Doğu Türkistan), güneyde Tibet platosu, Karakurum-Hindukuş-Kopet dağları ile sınırlanan Asya kıtasının orta kesiminde yer alır. Bu bölgede 1991‟de Sovyetler Birliği’nin dağılması ile Kazakistan, Türkmenistan, .Özbekistan, Kırgızistan ve Tacikistan bağımsızlıklarını kazanmıştır. Günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti toprakları içerisinde özerk bir cumhuriyet olan Sincan-Uygur Bölgesi’ne ise Doğu Türkistan denir. Ayrıca Orta Asya’nın güneyinde yer alan ve genellikle Orta Doğu ülkeleri içerisinde kabul edilen Afganistan da Orta Asya ülkeleri içerisine dâhil edilmektedir.

Orta Asya; tarih boyunca Türklerin yaşadığı, Türk devletlerinin kurulduğu, Doğu ve Batı kültürleri arasında bir köprü, bir geçiş bölgesi olmasından dolayı dünyada önemli bir coğrafî konuma sahiptir.

Buradaki Türkler çok sayıda devlet kurarak Orta Doğu ve hatta Avrupa ortalarına kadar uzanan kültürel yapıda önemli izler bırakmıştır. Bilhassa Çin’den başlayarak Akdeniz ve Karadeniz kıyılarına kadar ulaşan İpek Yolu da Doğu ile Batı kültür ve medeniyetleri üzerinde etkili olmuştur.

Orta Asya, dünyada ilk kurulan yerleşmelere ve burada doğan kültürlere sahiptir. Semerkant yakınındaki Aman-Kutan mağarasında yaklaşık 40.000 yıl öncesine dayanan insan izlerine rastlanmıştır. Orta Asya’ya özgü toplum yapısı, M.Ö. 3. binde kendini göstermiştir.

Orta Asya, çevredeki devletlerin sürekli olarak ele geçirmek istedikleri bölge olmuştur. Orta Asya’da kurulan bazı devletler, doğuda Çin, batıda Orta Avrupa içlerine ve güneyde Basra Körfezi’ne kadar olan bölgeyi zaman zaman egemenlikleri altına almışlardır. Bu nedenle Orta Asya, farklı toplumların birbirleri ile mücadele ettikleri bir bölge olmuştur. Mesela Büyük İskender, M.Ö. 329’da Makedonya’dan başlayan topraklarını, Orta Asya’nın güneyindeki bölgelere ve Hindikuş dağlarını aşarak doğuda Kabil’e kadar ilerletmiştir.
Büyük İskender’in Orta Asya’yı da kapsayan kısa süreli hâkimiyetinden sonra, Doğu ile Batı arasında kültürel değişim süreci başlamış ve bir dizi göçebe toplumların göçleri görülmeye başlanmıştır. Hun akınları, Çin’e kadar uzanmış ve Çinliler bu akınlardan korunmak için Çin Seddi’ni inşa etmişlerdir.

Orta Asya’nın yazılı tarihi M. Ö. 6. yüzyılda Seyhun ve Ceyhun nehirleri arasında (Maveraünnehir) yerleşen toplumlarla başlar. Tanrı dağları ile Seyhun nehri arasında uzanan bozkırlarda yaşayan Türkler, yoğun olarak 19. yüzyılın sonuna kadar göçebe hayvancılıkla uğraşmıştır.
Orta Asya’da ilk Türk toplumlarından olan İskitler (Saka), M.Ö. 8. yüzyılda Tanrı dağları ile Hazar denizi arasında yaşamışlar ve Dobruca’ya kadar ilerlemişlerdir.

Orta Asya’da kurulan ilk ve en büyük Türk devleti, Büyük Hun Devleti’dir. Bu devlet, M.Ö. 3. yüzyılın sonlarında bugünkü Moğolistan topraklarında ortaya çıkmıştır. Doğuda Büyük Okyanus ile batıda Hazar denizinin kuzey kıyıları arasında kalan Orta Asya’ya hâkim olmuştur. Bu devlet milattan sonraki yılların başında Kuzey Hun ve Güney Hun devletleri olarak ikiye ayrılmıştır. Hun akınları, Balkanlar ve kuzey Avrupa ovalarından Avrupa içlerine kadar devam etmiştir.

Büyük Hun Devletinden sonra Asya’da kurulan 2. büyük Türk devleti Göktürklerdir. Bu devlet de 6. yüzyılda doğuda Büyük Okyanus ile batıda Hazar denizi arasındaki bölgede kurulmuştur.

7. asırdan itibaren İslamiyet; Asya’nın iç kısımlarından Doğu Türkistan’da Kaşgar’a, Çin’de Hoang Ho (Sarı ırmak) havzasının yukarı bölümünden Tibet’e ve Hindistan üzerinden Malezya ve Endonezya’ya kadar yayılmıştır.

8. asırda Çin hâkimiyeti Orta Asya’da hissedilmeye başlamış, Çinliler ve Araplar başlangıçta İpek Yolu üzerinde ulaşımın güvenle yapılması için anlaşmışlardır. Ancak Çinliler bu yolun geliri üzerinde fazla pay istemiştir; bunun gerçeklememesi üzerine Çinliler Taşkent’teki Türk Hanını öldürtmüştür. Daha sonra Araplar ve Tibetlilerle birleşen Türkler, 751‟de Çin kuvvetlerini bugünkü Kazakistan ve Kırgızistan’daki Talas vadisinde kuşatarak doğuya sürmüşler; çok sayıda Çinli asker ve tacirleri esir almışlardır. Bu arada Tibetliler, Tarım Havzası’na kadar olan alanları kontrolleri altına almışlardır.

Orta Asya’nın kuzeydoğusunda bugünkü Doğu Türkistan’da ayrı bir Türk boyu olan Uygurlar, M.S. 744 yılında Kutlug Bilge Kül Kağan idaresinde Uygur Devleti’ni kurmuşlardır. 1209‟daki Moğol işgaline kadar kültür, bilim ve sanat alanında önemli eserler bırakmışlardır. Nitekim Uygurlar, kent hayatına önem veren Türklerdendir. Bir Uygur kenti olan Kaşgar, dönemin önemli bir yerleşmesi olmuş, burada demir ve çelikten eşyalar ile silahlar yapılmıştır. Bilim hayatında da önemli ilerlemeler gösterilmiş ve Uygur alfabesi yazılmıştır.

Dönemin ünlü bilginlerinden Kaşgarlı Mahmut, Divan-ı Lügat-it Türk (Türk dili lügati) adlı eseri yazmış ve buna eklediği dünya haritası üzerinde Türklerin yaşadığı yerleri ve Komşu ülkeleri göstermiştir. Bugün bile şaşılacak doğrulukta olan Kaşgarlı Mahmut’un çizdiği harita, Türklerin coğrafya alanındaki gelişmesini gösteren önemli bir eserdir.

9. yüzyıldan itibaren Orta Asya’da Buhara, İslam dünyasının önemli bir kültür merkezi olmuş; burada 113 medrese açılmıştır. Başta tıp ve felsefe alanında İbni Sina olmak üzere matematik, astronomi, fizik ve coğrafya alanında çalışmalar yapan Birûnî gibi ünlü bilim adamları yetişmiştir. 10. asırda Kaşgar zengin bir kültür ve bilim merkezi haline gelmiştir.

Kırgızistan’da yaşayan Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig (Saadet veren bilgi) adlı manzum eseri ile tanınmıştır.

11. asırdan itibaren Büyük Selçuklular, Orta Asya’ya egemen olmaya başladılar. Doğu Türkistan’dan, İran, Afganistan, Anadolu ve Arabistan Yarımadası’na kadar olan bölgeleri ele geçirdiler.

Anadolu’ya hâkim olan Bizanslıların 1071’de Malazgirt Meydan Savaşında yenilmesinden sonra Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı. Anadolu’ya yerleşen Selçuklular, Türk tarih, kültür ve bilim hayatı üzerinde derin izler bıraktılar.

13. yüzyılın başlarından itibaren Moğollar, özellikle Cengiz Han döneminde Altay dağlarından batıya doğru akınlar yaparak Orta Doğu ve Avrupa içlerine kadar sokuldular. Bu arada Orta Asya’daki Semerkant, Merv, Tirmiz, Kabil gibi şehirler Moğol akınları ile yakılıp yıkıldı. Cengiz Han’ın 1227’de ölümü ile devlet oğulları arasında paylaşıldı. Daha sonra Timur, 1300‟lü yılların sonunda İran, Irak, Suriye ve Anadolu’ya akınlar yaparak buraları ele geçirdi. Önemli şehirler yağma edildi. Timur’un ölümü ile ülke toprakları küçük parçalara bölündü. Bu dönemde Semerkant önemli bir bilim ve kültür merkezi haline geldi ve birçok bilim adamı yetişti.

ZİYA GÖKALP – ALTIN DESTAN ŞİİRİ

Sürüden koyunlar hep takım-takım
Ayrılmış, sürüde kalmamış bakım,
Asmanın üzümü dağılmış, salkım

Olmak ister; fakat bağbân nerede?
Gideyim arayım:  Çoban nerede?…

Yüce dağlar çökmüş, belleri kalmış;
Coşkun ırmakların selleri kalmış;
Hanlar yok meydanda, illeri kalmış;

Düşenler çok amma, kalkan nerede?
Gideyim arayım : Hakan nerede?…

Türk yurdu uykuda ey düşman sakın!
Uyuyan ülkeye yapılmaz akın,
Tanyeri ağardı yiğitler, kalkın!

Bakın yurt ne hâlde, vatan nerede?
Gideyim arayım : Yatan nerede?…

Herkesin gözünde vatan öz yurdu,
Serhaddin düşmanı  derenin kurdu,
Yad iller Turân’da hanlıklar kurdu,

Turân’dan yadları koğan nerede?
Gideyim arayım : Ogan nerde?…

Sandım gençlik doğar : Baktım Mart olmuş,
Gittim ili gezdim : Genci kart olmuş,
Kimi Kırgız Kazak, kimi Sart olmuş,

Dedim yahşılar çok, yaman nerede?
Gideyim, arayım : Şaman nerede?…

Tiginler köy beyi, ağalar çoban,
Adsız’lar yalancı birer kahraman,
İçinde görmedim maksadı duyan,

Yasanın emrine uyan nerede?
Gideyim, arayım : Duyan nerede?…

Uygurlar uyuşuk, Türkmenler aylak,
Ne kışlak sevinçli, ne güler yaylak,
Arslanlar yurdunda barınır çaylak,

[  Düşünen Uygurlar olmuş uysal,
Altınordu devri kalmış bir masal,
Bu güne kıyâs et, tarihten us al!  ]

Attila, Timuçin, Gürkân nerede?
Gideyim, arayım : Türkân nerede?…

Kaşgar, Delhî, Pekin, İstanbul, Kazan,
Bu beş yerde vardı beş büyük hakan :
Sarı, Kızıl, Gök Han, Ak Han, Kara Han
– Hepsinin üstünde parladı İlhan-

Ak Han’dan gayrisi : İl… Han nerede?
Gideyim, arayım : İlhan nerede?…

Kırım nerde kaldı, Kafkas ne oldu?
Kazan’dan Tibet’e değin Rus doldu,
Hıtay’da analar saçını yoldu,

Şen yurtlar ne hâlde, viran nerede?
Gideyim, arayım : İrân nerede?…

Yayların kirişi urgana dönmüş,
Şâhin, yuvasında doğana dönmüş,
Türk yurdu soyulmuş soğana dönmüş,

Kılıç satır olmuş, takan nerede?
Gideyim, arayım : Kalkan nerede?…

Soy atlar küçülmüş, olmuş kurada,
Alpler kız ardında birer hovarda
Sancağı unuttuk hangi diyarda,

Altın otağ, altın kazan nerede?
Gideyim, arayım : Yazan nerede?…

Başları ağarmış ihtiyar dağlar,
Anar eski günü : Sel döker, çağlar,
Kırlangıç âh çeker, güvercin ağlar.

Uzak bir ses sorar : Turân nerede?
Gideyim, arayım : Soran nerede?…

Yüce Türk Tanrısı! Gönder bir yalvaç,
Sürüne baş olsun, yasana dilmaç,
Türklük’e bir Yeni Turfan nûru saç,

Anlasın Türk, millî irfân nerede?
Gideyim, arayım : Turfan nerede?…

[Yüce Türk Tanrısı! Gönder bir yalvaç,
Yasanı bilen yok, gerektir dilmaç,
İlhan gönder, Altın Devri tekrar aç!

Altın Destan yazsın: Us…..tan  nerede?
Gideyim, arayım: Destân nerede?]

“Ulus”u içine girsin her oymak,
Beş Ulus “Budun”da birleşsin çab(u)cak :
Uygur, Kalaç, Karlık, Kanklı, Kıpçak,
-Türk yurdu bir olsun, kalmasın kaçak-

Çıksınlar meydâna : Merdân nerede?
Gideyim, arayım : Meydân nerede?…

Kurultay toplansın Tanrı Dağı’nda,
İlhan tahta çıksın Elma Bağı’nda,
Beyler solda dursun, Hanlar sağında,
-Sevmek günah değil sevinç çağında-

Görünce toplanmış hânân nerede?
Gideyim, arayım : Cânân nerede?…

Altın Dağ’a kursun İlhan otağı,
Taşları elmastır, yâkut toprağı,
Hanlara kumızla sunsun ayağı,
-“Tac giyme” resminin kalmam uzağı-

Sorup öğrenince : Divân nerede?
Gideyim, arayım : Kervân nerede?…

Oğuz Han Bayramı baharda olsun,
Otağlar, çadırlar çiçekle dolsun,
Genç kızlar oynasın, yiğitler solsun,

Bir âşık bayılmış, dermân nerede?
Gideyim, arayım : Lokmân nerede?…

Türk destanı yazmak hâtra gelmemiş,
Yasanın sözleri satra gelmemiş,
Tarihe deryâdan katra gelmemiş,

Şâirler sordular : “Hoca”n nerede?
Gideyim, arayım : O can nerede?…

Kırklar karar verdi; Yediler, Üçler
Oldular kılavuz, kalmadı güçler,
Yarın İlhan çıkar, alınır öçler,

İlhan tacı boşta : Alan nerede?
Gideyim, arayım : Arslan nerede?…

Gündüzlerden sapan geceyi bilir,
Bilmeksizin tapan her şeyi bilir,
Bilen yapmaz, yapan pek iyi bilir,

Erenler yolu bu, varan nerede?
Gideyim, arayım : Yârân nerede?…

Kânûn-ı Sâni,1327  (Ocak, 1912)

KIZIL ELMA ÜLKÜSÜ

Türkler için cihan hakimiyetinin sembolü olan Kızıl Elma çok eski inançlara ve töreye dayanır. Türkler ulaşacakları zafere, ulaşmadan önce Kızıl Elma adını vermişlerdir. Ayrıca tüm Türkleri birleştirme fikrinin de simgesi olmuştur Kızıl Elma.

Kızıl Elma olgusu Türklerin hiç bitmeyen düşü, sonuna varamadıkları yolu, yanına vardıkça kaçan hedefidir. Kökeni, Türklüğün ortaya çıktığı ilk zamanlara kadar uzanır.

Aslına bakılacak olursa Avrupa kavimleri, Arap-Yahudi kavimleri ve Türk kavimleri arasında mitolojik olarak elma mutlaka bir yer edinmiştir. Ancak kifayetleri yani taşıdığı anlamlar her kavimde, her mitolojide farklıdır. Örneğin Ortadoğu mitolojisinde cennetten kovulmaya yol açan ve yenmemesi öğütlenen bir meyve olan elma, Türk mitolojisinde ise gönülleri ferahlatan, güzellik katan, hatta kısır kadınların bile çocuğu olmasına yarayan fevkalade bir meyvedir. Tabi İslam’ın kabulü ile bu olgu bozulmuş ve Kızıl Elma gerçek anlamından uzaklaşmış ve yeni bir anlam kazanmıştır. Örneğin Osmanlı’da Kızıl Elma’nın sırasıyla fethedilmesi gereken yerler (İstanbul, Roma, Viyana) olduğu düşülmüş ve doğrudan Vatikan’daki bazilikanın (altın portakal) Kızıl Elma olduğu ileri sürülmüştür.

Bugün Orta Asya’da yaşatılan ve Kazakistan’ın başkenti Alma Ata’ya adını veren Kızıl Elma kesinlikle Türk mitolojisine (Göktanrı dinine) aittir ve İslam dinindeki elma yeme olayı ile uzaktan yakından ilgisi olmayan bir konudur. Kızıl Elma Türk kültüründe kalıplar dâhilinde ifade edilemeyecek kutsal bir hedeftir.

Aynı zamanda pek çok zaman Kızıl Elma, Türk birliğini işaret etmek için kullanılmıştır. Çünkü Hunlar ve Göktürkler zamanında kurulabilen bu birlik daha sonra bir ülkü durumuna gelmiştir. Bu açıdan Anadolu’da, İran’da, Orta Asya’da ne zaman Türkler arasında bir birlik kurulmaya odaklanılsa mutlaka Kızıl Elma’ya işaret edilmiştir.

Osmanlı zamanında dahi pek çok kez Kızıl Elma’nın Türklerin ve Müslümanların birliği olduğuna değinilmiş ancak devlet politikası olarak asla uygulanamamıştır. Yer yer egemenliğin ve zaferin simgesi olsa da Kızıl Elma’nın ana teması olarak şunu görüyoruz:

”Kızıl Elma öncelikle bütün Türklerin bir bayrak ve bir devlet altında birleşebilmelerini simgeleyen bir olgudur. Sonrasında ise bugün 250-300 milyon nüfusa sahip tüm Türk halkları için geleceğe dair bir hedef bir ülkü olarak koyulmuştur. Kızıl Elma devlet nezdinde Türklerin birliği sağlandığında varlığın ve egemenliğin korunması hedefi olarak devam ederken halk nezdinde de asla sona ermez. Her hedef gerçekleştirildiğinde yeni hedeflerle özdeşleşir. Bu sayede değişimin ve gelişimin mutlak surette olması gerektiğinin teminatıdır.”

1912 yılında yayınladığı Altın Destan şiirinde Türk milletinin içinde bulunduğu kötü durumu gözler önüne seren Gökalp, ondan bir yıl sonra yazdığı Kızılelma’da ise Türk milletine kurtuluş yolu olarak Kızılelma ideali altında birleşmeyi göstermiştir.

Kızıl Elma’yı bugüne yorarsak 1300 yıldır Oğuzlar, Kıpçaklar, Uygurlar ve Sibir Türkleri arasındaki dargınlığın ve uzaklığın bitmesi, Türk devletlerinin bugünün koşullarıyla bir birlik içerisinde hareket etmesi, sonrasında ise bağımsızlığını kazanamamış bütün Türklerin bağımsızlığı için mücadeleyi simgeler. Yine tüm Türklerin çağa uyum sağlayarak gelişmesi, değişmesi ve ilkel kalmadan günümüz toplumları arasında itibar kazanması olarak da simgelenebilir. Kızıl Elma aşağıdaki tabloyu bize hedef kılar:

ISSIK GÖLÜ

Issık Gölü, Güney Amerika’daki Titicaca gölünden sonra dünyanın ikinci en büyük dağ gölüdür.

Kırgızistan’ın kuzey doğusunda, Kazakistan sınırına yakın bir bölgede, kuzeyinde Küngöy Ala dağları ve güneyinde Teskey Ala dağları arasındaki tektonik çukurda yerleşmiş, ortalama deniz seviyesinden 1606 m. yükseklikte konumlanır.

Karla kaplı dağlarla çevrelenmiş olmasına rağmen, gölün suları hiçbir zaman donmaz; bundan dolayı gölün adı “ısı veya sıcak, ılık göl” anlamına gelen Kırgız Türkçesi’nde “Isık Köl”dür. Kırgız Türkleri bu göl için “Kırgızistan’ın bermeti (incisi)” diye adlandırmışlardır. Göl’ün uzunluğu batı-doğu yönünde 182 km, kuzey-güney genişliği 60 km’dir. Kıyılarının toplam uzunluğu 988 km olup 6.236 km²’lik bir alanı kaplar. Gölün ortalama derinliği 278 m., en derin yeri 668 m.’dir. Isık gölün güney kıyılarına karşın kuzey kıyılarında kıyı birdenbire derinleşmez ve fazla derin değildir. Güney kıyılarında eşderinlik eğrileri daha sıktır.

Yaklaşık 118 akarsu ve dere, gölü besler. En büyükleri Cırgalan ve Tüp’tür. Soğuk ve sıcak kaynak suları ve kar suları da gölü besleyen diğer kaynaklardır. Gölün suyu biraz tuzludur, ve su düzeyi her yıl yaklaşık 5 cm düşmektedir. Eski eserlerde Isık Gölü’nün isimleri Türk Gölü, Idık(Iyık-mukaddes) Göl olarak geçer. Güneyinde Boz-Bezik dağı (45.3 km) ve Urakır dağı (46.4 km) konumlanır.

Kaşgarlı Mahmut’un Türk Dili’nin en eski sözlüklerinden Divân-ı Lügati’t-Türk’te;

İsîğ köl: Barsgan’da bir göl. Uzunluğu 30 fersah, eni 10 fersahtır. şeklinde tanımlanmıştır. .

Karahanlılar gibi Türk Kağanlıkları’nın dinlenme merkezi olmuştur.

Vasily Vladimirovich Bartold (Wilhelm Barthold)’un Türkistan tarihine kaynak olarak yayımladığı yazmalardan Hicri 520 veya Miladi 1126 tarihli Mucmil al-tavârih vıa al-kişaş şöyle der:

“Issık-Köl kenarında bir dağ vardı.. Türk (Yafes’in oğlu) orayı makam edinmişdi…. bir gece o dağın tepesinde ateş gördü., o dağa Anduk Art adını verdi… onun tepesine otağını kurdu.”

Sovyetler Birliği döneminde gölde nükleer denemelerin yapıldığı ve gölün ışıma yaptığı söylenmektedir. Bu durumun gölün sularında bulunan fosforik minerallerden ileri geliyor olması mümkündür.

ÖTÜKEN – TÜRK MEMLEKETİNİN YÜREĞİ

Ötüken, (Öt/Öd) ve (Ed/Et) kökünden türemiştir. Ötümek (dua etmek), etmek (gücü yetmek) anlamlarını içerir. Etmek (yapmak) fiili ile de bağlantılıdır. Ötög Moğolcada ayı demektir ve ayının yuvası toprağın içinde olup aynı zamanda kutlu sayılan bir hayvandır.

Ötüken’in adından çok yeri üzerinde çok değişik görüşler bulunmaktadır. Bu görüşlerin Hangay dağ sırası çevresinde yoğunlaştığını söylemek mümkündür. Araştırmacıların Hangay dağ sırasında yoğunlaşmasındaki en önemli sebep, Orhon yazıtları diye bilinen Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının dikili olduğu yere yakınlığı ile ilgili olmalıdır.

Görsel: Hangay Dağları Çevresi (Ötüken’in Tahmini Yeri)

Ötüken Türk, Altay, Moğol ve Orta Asya tarihlerinde kutsal başkenttir. Ötügen olarak da söylenir. Ötügen (Ötüken) Türklerin yeryüzünde ilk var olduğu ve oradan Dünya’ya dağıldığı yerin adı olarak da kabul edilmektedir. Orhun Nehri kaynaklarını bu bölgeden alır ve Göktürk Devleti’nin de başkenti yine bu yörede kurulmuştur. İnanca göre bütün büyük devletlerin başkenti burada kurulmalı idi. Gerçekten de pek çok Türk ve Moğol Devleti biraz genişledikten sonra başkentlerini bu bölgeye taşımışlardır. Ötüken dağının Nama (Namı veya Namu) adında bir koruyucu ruhu vardır.

Ötüken Tengricilikte Toprak Ana’ya verilen isimlerden biridir. Moğollarda Etugen, Itügen ya da Odigan gibi şekillerine de rastlanır. Ötüken-Kültü, Tengri-Kültü ile birlikte özellikle Göktürk Kağanlığı sırasında büyük önem kazanmıştır.

Eski inanca göre, Toprak Ana’nın keyfi ağaçların durumundan belli olur. Eğer ağaçlar sağlıklı ve güçlü yetişiyor ve bol meyve veriyorlarsa, Toprak Ana’nın insanlardan memnun olduğuna inanılır. Toprak Ana’ya edilen bir dua, güçlü ve büyük bir ağaca doğru yöneltilir.

Gök Tanrım kollasın, Umay’ı korusun. Yer yarılıp otlar çıksın. Yerin bereketinden süt olsun. Her yanım bahar olsun, bolluk olsun. Koruyucum (Gök Tanrım) yar-yardımcım olsun, tövbesi ar olsun. Alaş!

Bilge Kağan, Orhun Yazıtlarında Ötüken Dağı’nın ‘Türk memleketinin yüreği’ olarak önemini dile getirmiştir. Hatta yazıtlarda, Çinlilerin oyunlarına karşı koyup direnebilmek için “Ötüken Ormanından ayrılmayın.” öğüdü verilmiştir. Ötüken şu an Rusya ve Moğolistan arasında bir yerde, yani Orhun Nehri’nin kaynaklarına yakındır.

Kaşgarlı Mahmud, Divânu Lügati’t-Türk’te;

“Ötüken “Tataristan çöllerinde bir yer adı. Uygur iline yakındır.” şeklinde tanımlanmıştır.

Ötüken kenti, Türk tarihinde çok önemli yeri olan bir kenttir. İlk Türk devletlerine başkentlik yapması bu kentin en önemli özelliğidir. Geleneksel Türk inanışlarında da bu kentin önemli bir yeri vardır. Geleneksel Türk inanışında Ötüken, dünyanın merkezi olarak kabul ediliyordu. Bütün diğer anlayışlar Ötüken’in Dünyanın merkezi olma anlayışına dayandırılıyordu. Türkler bu kente verdikleri önemden dolayı bu kentin başkaları tarafından ele geçirilmesini uğursuzluk olarak kabul etmişlerdir.

Elimizdeki bilgi ve belgelerin taranmasıyla görülmektedir ki, Türk Tarihi, Asya Hunları yani Büyük Hun İmparatorluğu ile başlamaktadır. Hakkında sağlıklı bilgilere sahip olunan ilk Türk devleti Büyük Hun İmparatorluğudur. Çinlilerin “Hiung-Nu” dedikleri Hunlar, Orhun-Selenga ırmakları ile Türklerin kutlu ülke saydıkları Ötüken civarı merkez olmak üzere devletlerini kurmuşlardı. Hun sözü Türkçede insan, halk anlamına gelmektedir. Hunlarla ilgili ilk bilgiler MÖ IV. Yüzyıla kadar ulaşmaktadır. Bu konuda bulunabilen ilk resmi belge Çin’deki Çu (Chou) hanedanı ile milattan önce 318’de yapılan siyasi anlaşmadır. Bu anlaşmayla birlikte Çinliler üzerindeki Hun baskısı artmış ve Çinliler Kuzeyden gelen Hun baskısını durdurmak amacıyla MÖ 214 yılında ünlü Çin Seddi’ni yapmışlardır.

Hunlara başkentlik yapan ve Türklerce kutsal sayılan Ötüken’in, Oğuz Destanında, Tiyanşan dağları ile Orhun havzası arasında bulunan bölgeye ad olduğu bilinmektedir. Oğuzların egemenliğinde iken Ötüken kenti, önemli kararların alındığı bir merkez idi. Gök Tanrı’ya ve Yer-Sublara kurbanlar burada sunulurdu. Geniş ve gür ağaçların olduğu Ötüken ormanı diğer adıyla Ötüken Yış Göktürkler ve Uygurlarca da kutsal kabul edilmişti. Geleneksel Türk dini içerisinde doğa güçlerine inanma çerçevesinde dağ kültünün yanı sıra orman ve ağaç kültü de önemli bir yer tutmaktadır. Hunlardan sonra Göktürkler ve daha sonra Uygurlarda da Ötüken kutsal bilinmiştir. Etnografik araştırmalar günümüzde Altay kavimlerinde de mukaddes dağ inancının devam ettiğini ve böylece her bir boy ve oymağın kutsal dağının bulunduğunu göstermektedir. Türkler kutsal dağ inanışını göç ettikleri diğer ülkelere ve bu arada Anadolu’ya da taşımışlardır. (bkz: Dağ Kültü)

Ötüken ormanına yabancıların girmesiyle Türk devletinin sona ereceğine inanılırdı. Ötüken, bozkır orduları için bir merkezi üs idi. Burası ayrıca ordular için gereksinimlerinin karşılandığı bir mühimmat odağıydı.

Türük kagan Ötükän yış olursar iltä buŋ yok ‘Türk kağanı Ötüken (ormanlı) dağında oturursa ülkede sıkıntı olmaz’. (Kültigin Yazıtı)

I]duk Ö[tükän] yış bodun bardıg ‘kutsal Ötüken (ormanlı) dağı halkı (sen yurdunu bırakıp) gittin’. (Bilge Kağan Yazıtı)

Görsel: Ötüken Ormanı

Büyük Hun İmparatorluğundan sonra, Türklerin ikinci büyük imparatorluğu olan Göktürk Devletine de Ötüken başkentlik yapmıştır. Çin kaynaklarına göre Göktürkler göçebe hayatı yaşamakla birlikte bir çoğunun topraklarının da olduğu bilinmektedir. Bu topraklar tarla olarak kullanılmakta idi. Örneğin kaynaklar; Kapkan kağanın Çin’den üç yüz bin kile tohumluk darı ve üç bin adet de ziraat aleti istediğinden bahsetmektedir. Ticarete de önem verilmekte idi. Bilge Kağan, Ötüken’de oturup ticaret yapmak suretiyle budunun mutlu olacağına inanıyor ve kendi budununun da böyle yapmasını istiyordu.

Ötüken’in başkentlik ettiği Türk devletlerinden birisi olan Göktürkler, tarih sahnesine Altay dağlarının doğu eteklerinde çıkmıştır. Göktürkler, demircilikle uğraşıyor ve başka halkalara da silah satıyorlardı. Göktürk devletinin kurucusu olan Bumin, Juan-Juan’lara karşı ayaklanan Töleslerin isyanını bastırmada büyük yararlılıklar göstermiş ve kendisini Juan-Juan hükümdarı ile eşit bir seviyede görmüştür. Bu yüzden de hükümdarın kızıyla evlenmek istemiş, bu isteği reddedilince Batı Tabgaç devletinden bir prenses ile evlenmiş ve Tabgaçların desteğini alarak Juan-Juan’lara saldırarak ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Bu büyük başarının ardından Bumin, İl-Kağan unvanını alarak Birinci Göktürk devletini 552 yılında kurmuş ve Büyük Hun İmparatorluğunun da başkenti olan Ötüken kentini başkent yapmıştır. Bumin’in o yıl ölmesiyle devletin kuruluşunda onunla birlikte önemli görevler üstlenen İstemi Yabgu, Batı’da başka topraklar ele geçirmeye devam etmiş ve Ötüken’de tahta çıkan Bumin’in oğlu Kolo ve onun da erken ölümü üzerine diğer oğlu Mukan zamanında yani 553 ile 572 tarihleri arasında devlet en kudretli konumuna ulaşmıştır.

Göktürk Devletinin ihtişamlı günleri, Tapo Kağan’ın iç ve dış siyasette yaptığı çeşitli yanlışlıklarla sona ermeye başlamıştır. Devletin batısını idare eden güçlü Türk kağanı İstemi’nin 576 yılında ölmesi ile Göktürkler iyice sarsılmıştır. 581 yılında da Işbara’nın Çin üzerine asker göndermesiyle devlet ikiye bölünmüştür. Doğu ve Batı Göktürk devletleri ikiye ayrılmalarının ardından, 630yılında Doğu Göktürk Devleti, 680 yılında da Batı Göktürk Devleti tarih sahnesinden silinmiştir. Göktürklerin 50 yıllık esaret döneminden sonra Aşina ailesinden gelen Kutlug, beş bin silahlı adam toplamış ve Göktürk veziri Tonyukuk ile beraber Kuzey Çin’e 681 yılında baskın yapmışlardır. Böylece, Gobi çölü ile Orhun ırmağı arasına yerleşmişlerdir. Kendilerine de hedef olarak Türkler için kutsal bölge olan Ötüken’i seçmişlerdir. Baykal gölünün güney-batısında yer alan Ötüken, bu dönemde de çok önemli bir konumda olmuştur. İnekler gölü kıyısında yapılan savaş ile Kutlug komutasındaki Göktürkler 682 yılında Ötüken’e hakim olmuşlardır. Devleti derleyip toplayan anlamına gelen İlteriş unvanını alan Kutlug Kağan, Kuzey’de Köğmen dağlarına, Doğu’da Kerülen ve Onan nehirlerinin yüksek vadilerine, Batı’da Altaylara kadar uzanan alandaki Türk ve diğer boyları hakimiyeti altına almıştır. Böylece İkinci Göktürk Devletini kurmuş ve başkent Ötüken’de yeniden Göktürk bayrağını dalgalandırmıştır. Göktürk Devletinin yıkılışından sonra 745 yılında Ötüken,Uygurların hakimiyetine geçmiştir.

Görüldüğü gibi Ötüken, Türklere sadece stratejik açıdan başkentlik yapmamış, onlara manevi açıdan da güç katan bir konumda olmuştur. Türklerin buraya olan bağlılıkları, onlara en zayıf durumlarında bile yeniden toparlanarak devlet kurma imkanı hazırlamıştır.