I Neshr qilin’ghan kitabliri

1.«shinjangning tang dewridiki naxsha-usul sen’iti»,shinjang xelq neshriyati , 1980- yili neshr qilghan.

2.«uyghur kilassik muzikisi “on ikki muqam”heqqide»milletler neshriyati , 1980- yili neshr qilghan.

3.«ruba’iyat»(1) , qeshqer uyghur neshriyati 1982- yili neshr qilghan.

4.«uyghur pelsepe tarixigha a’it mesiller» , qeshqer uyghur neshriyati 1982- yili neshr qilin’ghan ( bu kitabqa alimning besh parche maqalisi kirgüzzülgen).

5.«choghluq», shinjang xelq neshriyati 1986- yili neshr qilghan.

6.«omomiy istétka», shinjang yashlar neshriyati 1985- yili neshr qilin’ghan.

7.«farabi we uning pelsepe sistimisi», shinjang xelq neshriyati 1986- yili neshr qilin’ghan.

8.«qarliq tagh shejerisi» shinjang yashlar-ösmürler neshriyati 1988- yili neshr qilghan.

9.«ruba’iyat» (2), qeshqer uyghur neshriyati 1989- yili neshr qilghan.

10.«qatlamliq éstétka», shinjang ünwirsistiti neshriyati 1994- yili neshr qilghan.

11.«uyghur pelsepe tarixi» , shinjang xelq neshriyati 1997- yili neshr qilghan.

12.«uyghur muqam xezinisi»,shinjang xelq neshriyati 1997- yili neshr qilghan.

13.«gherbiy yurt tashkémir sen’iti» , shinjang xelq neshriyati 1998- yili neshr qilghan.

14.«”qutadghubilik”xezinisi» , shinjang ünwirsitéti neshriyati 1999- yili neshr qilghan.

15.«sewdaliq te’ejjüpnamisi» , shinjang xelq neshriyati 2000- yili neshr qilghan.

16.«abdushkur muhemmet’imin hikmetliri» (1) , shinjang xelq neshriyati 2000- yili neshr qilghan.

17.«yipek yolidiki toqquz hikmet» , shinjang xelq neshriyati 2001- yili neshr qilghan.

18.«uyghurlarda islam mediniyti» shinjang xelq neshriyati 2002- yili neshr qilghan.

19.«qedimki merkiziy asiya»(“turan tarixi”) , shinjang neshriyati 2002- yili neshr qilin’ghan.

20.«a’ile» , shinjang ünwirsitéti neshriyati 2002- yili neshr qilghan.

Alimning eserliri kirgüzülgen kitablar

1. «jahanname»(2) (bu kitabqa alimning “güllük doppa toghrisida ” namliq maqalisi kirgüzülgen) shinjang xelq neshriyati 1988 – yili neshr qilin’ghan .
2. « mehmud qeshqeri» ( bu kitabqa alimning “uyghur xelqining 11 – esirdiki ikki büyük alimi” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , qeshqer uyghur neshriyati 1985 – yili neshr qilin’ghan .
3. « ghezel we muxemmesler » (bu kitabqa alimning besh parche ghezel , bir parche muxemmesi kirgüzülgen ) milletler neshriyati 1983 – yili neshr qilin’ghan .
4. «uyghur shé’iriyiti toghrisida » ( bu kitabqa alimning ” yüksek qelibning shé’iri heykili ” namliq obzori kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1989 – yili neshr qilin’ghan .
5. « yéngi ruba’iylar » ( bu kitabqa alimning alte parche ruba’iysi kirgüzülgen ) milletler neshriyati 1988 – yili neshr qilghan .
6. « “qutadghu bilik ” heqqide bayan » (1) ( bu kitabqa alimning « “qutadghu bilik” ilmiy qimmiti toghrisida » namliq maqalisi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshriyati 1986 – yili neshr qilin’ghan .
7. « “qutadghu bilik ” heqqide bayan » (2) (bu kitabqa alimning « ottura esir qanunshunasliq tarixidiki ulughwar namayende > namliq maqalisi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshriyati 1986 – yili neshr qilin’ghan .
8. « ah , yultuzlar » ( bu kitabqa alimning bir parche shé’iri kirgüzülgen ) , milletler neshriyati 1991 – yili neshr qilghan .
9. « yapraqtiki neqishler» ( bu kitabqa alimning töt parche shé’iri kirgüzülgen)qeshqer’uyghur neshriyati 1985-yili neshir qilghan.

10.« toy chachqusi» ( bu kitabqa alimning 17parche ruba’iy we ghezili kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1985-yili neshir qilghan.

11.«100shé’ir» ( bukitabqa alimning ikki parche shé’iri kirgüzülgen ),shinjang xelq neshriyati 1991-yili neshir qilghan.

12. «muhebbet lirikiliri» ( bu kitabqa alimning bir parche shé’ri kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1991-yili neshir qilghan.

13.«qayghuluq eslimiler» ( bu kitabqa alimning”izgü peziletning uyghur shé’riyitidiki iptixari”namliq maqalisi kirgüzülgen)shinjang xelq neshriyati 1996- yili neshr qilghan.

14. «qumul muqamliri heqqide » ( bu kitabqa alimning “uyghur muqamlirining qedimki gewdisi – qumul muqamliri heqqide ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1994 – yili neshr qilin’ghan .
15. « uyghur on ikki muqami heqqide » ( bu kitabqa alimning ” uyghur muqamlirining menbe – éqimliri toghrisida” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1992 – yili neshr qilin’ghan .
16. « uyghur edebiyati tarixi » (2) (alim bu kitabning ikkinchi qisim 2 – paragraf we 2- , 4- , 5- ,10 – bablirini yazghan ) , shinjang ma’arip neshriyati 1993 – yili neshr qilghan .
17. « uyghur on ikki muqami tetqiqati » ( bu kitabqa alimning ” uyghur muqamlirining menbe – éqimliri toghrisida” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , milletler neshriyati 1995 – yili neshr qilghan .

18.«ibin sina we uyghur tébabetchiliki » ( alim bu kitabning kirish sözini yézip bergen ) ,

Shinjang xelq neshriyati 1996- yili neshr qilin’ghan .

19. «silishturma edebiyat asasliri » ( alim bu kitabqa béghshlima maqalisi yézip bergen ) , shinjang uniwéristiti neshriyati 1997- yili neshr qilghan .
20. « ah , nurluq abidiler » ( bu kitabqa alimning besh parche shé’iri kirgüzülgen ) , qeshqer uyghur neshriyati 1997- yili neshir qilghan .
21. « abdukérim xoja ijadiyiti toghrisida » ( bu kitabqa alimning bir parche shé’iri we ” u shé’irliri bilen

Xelq qelbide yashaydu ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang yashlar – ösmüler neshriyati 1999- yili neshir qilin’ghan .

22. « edebiyat » ( bu toluq ottura mektep 2- yilliqning derslik kitabi bolup , uninggha alimning ” kitab we kitab medeniyiti” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang ma’arip neshriyati 1999- yili neshr qilin’ghan .
23. « junggu az sanliq milletler pelsepe tarixi » ( bu kitabqa alimning ” uyghurlarning pelsepe idiyisi ” namliq esiri kirgüzülgen ) , enxüy xelq neshriyati 1992- yili neshr qilin’ghan .
24. « shinjangdiki milletlerning pelsepe – idiye tarixi » ( alim bu kitabning uyghur , özbik , qirghiz milletlirining pelsepe – idiye tarixigha a’it qismini yazghan ) .
25. « yipek yoli muzika sen’iti » ( bu kitabqa alimning “on ikki muqam we turdi axun ” namliq maqalisi

Kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1980- yili neshr qilin’ghan . (xenzuche) .

26. «shahname» (bu kitabqa alimning “sherq kilassik edebiyatidiki mislisiz ezimet , ebulqasim firdewisi ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shinjang xelq neshriyati 1998- yili neshr qilghan .
27. « kungzi tughulghanliqining 2540 yilliqni xatirlesh muhakime maqalilar toplimi » ( bu kitabqa alimning “kungfuzi we qochu

Medeniyiti ” namliq maqalisi kirgüzülgen ) , shangxey senlen kitab neshriyati 1992- yili neshr qilin’ghan .

28. «büyük sha’ir elshir nawa’y » ( bu kitapqa alimning “elshir nawa’iyning pelsepe qarashliri üstide izdinish” we “elshir nawa’iyning medeniyet tariximizda tutqan orni ” qatarliq ikki parche maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshiriyati 1996 – yili neshir qilin’ghan .

29.«”tarim ” we men » ( bu kitapqa alimning “tebrik we ümid” namliq bir parche maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshriyati 1996 – yili neshir qilghan .

30. « tallan’ghan ruba’iylar » (bu kitapqa alimning 10 parche ruba’iysi kirgüzülgen ) qeshqer uyghur neshiriyati 1999 – yili neshir qilghan .
31. « bugünki zaman uyghur edebiy tenqidchiliki » (bu kitapqa alimning “shé’iriyet éstitikigha da’ir bir qanche mesile ” namiliq maqalisi kirgüzülgen ) shinjang xelq neshiriyati 2001- yili neshir qilin’ghan .

II Alimning élan qilin’ghan maqaliliri

Alim abdushukür muhemmet’minning ta hazirghiche élan qilin’ghan maqaliliri 200 parchige yéqin bolup , bu maqalilardin “gherbiy yurt tashkémir sen’iti” de 168 parche , “shinjang uniwérsitéti ilmiy zhornili” da 181 parche , “kitap munbiri” zhornilida 170 parchining katologi élan qilin’ghan idi . Men toplighan matériyallirim asasida mukemmel dep qaralghan maqalilar katologini tüzüp chiqtim .

1. «uyghur xelqining 11- esirdiki ikki büyük alimi » ( “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili ” 1956- yil uyghurche 3- san , xenzuche 4- san ).
2. « edebiyat – sen’ette tip mesilisi toghrisidiki deslepki chüshenchilirim » ( “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1956- yili uyghurche 4- san ).
3. «uyghur pelsepe – idiye tarixigha da’ir tetqiqat tézisliri »( <1> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1980- yilliq uyghurche 2- san ; <2> “pelsepe tetqiqati ” zhurnili 1980- yilliq xenzuche 4- san ).
4. «farabining muzika éstétikisigha da’ir bir qanche mesile» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1980-yilliq

Uyghurche 4- san ).

5. «nan we tonur» (“milletler resimlik zhurnili ” 1980- yili 3- san , xenzuche nusxisi ).
6. «on ikki muqam we turdi axun» ( <1> “shinjang géziti” 1980- yili 5- ayning 30- künidiki sani ;

<2> “shinjang sen’iti” 1980- yilliq uyghurche 1- san ; <3> “yipek yoli muzika sen’iti” 1980- yil shinjang

Xelq neshriyati neshr qilghan xenzuche maqalilar toplimi , bu toplamgha alimning yuqarqi maqalisi kirgüzülgen ;

<4> “shinjang sen’iti” zhurnili 1980- yilliq xenzuche 4- san ) .

7. «ottura asiya xelqining ulugh alimi – ibin sina» (ibin sina tughulghanliqining 1000 yilliqi munasiwiti bilen ) ,

“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” uyghurche 1980- yilliq 3- san .

8. «ereb medeniyiti we yawropada edebiyat – sen’etning qayta oyghinishi» (<1> “kitablargha baha” zhurnili

1980- yilliq 4- san ; <2> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1982- yilliq 2- san ) .

9. «yüsüp xas hajip – farabi ilghar ijtima’iy idiyilirining munewwer warisi» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili”

1982- yilliq 2- san ).

10. «muhemmed sidiq zelili we uning ijadiyet yoli» (“tarim” zhurnili 1981- yilliq 4- san ).
11. «”uyghur edebiyat tarixi” ning tetqiqat tézisliri» (“bulaq” mejmu’esining 1981- yilliq 1- sani ).
12. «farabi pelsepe sistémisining tarixi qimmiti» (“pelsepe tetqiqati” zhurnili 1981 yilliq 1- sani ).
13. «qedimi küsenning ataqliq budda mutepekkuri kumirajiwa» (“pelsepe tetqiqati” zhurnili 1981 yilliq 11- san).
14. «”el qanun fit tip” we uningdiki tebi’et pelsepisi mesililiri» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili”

1982- yilliq 2- san ).

15. «shinjangning tebi’iy muhitida bostanliq bilen chöllükning di’aléktik munasiwiti» (“shinjang uniwéristéti

Ilmiy zhurnili” 1982- yilliq 1- san ).

16. «ottura asiya xelqlirining eng qedimki töt zat toghrisida» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1982- yilliq

3- san ).

17. «güzellik terbiyisi we uning roli» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1982- yilliq 10- , 11- , 12- sanliri ).
18. «amannisaxan we on ikki muqam» (“shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1982- yilliq 2- san ).
19. «ebu nasir farabining logikiliq telimatliri» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” xenzuche 1982- 4- san ).
20. «ruxsari muqami we uning ijadchisi zikri elfettar» (“shinjang géziti” 1982- yili 11- ayning 17- künidiki sani).
21. «ottura esir qanunshunasliq tarixidiki ulughwar namayande» (“shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1984- yilliq 1- san).
22. «uyghur tiyatir sen’itining yéngi zéminini achayli» (“shinjang sen’iti” zhurnilining 1984- yilliq

Xenzuche 3- san ).

23. «on ikki muqam heqqide» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1984- yilliq xezuche 2- san ).
24. «”qutadghubilik” we ma’aripshunasliq» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1984- yilliq 9- , 10- sanliri ).
25. «uyghur tébabetchilikining tarixi teswiri» (“qeshqer pidagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1984- yilliq

3- san ).

26. «qedimki küsen klassik usuli» (“shinjang géziti” 1984- yili 5- aydiki sani ).
27. «uyghur klassik muzikisi “on ikki muqam” we xelq éghiz edebiyati mesililiri» (“qumul edebiyati”

1984- yilliq 3- san ).

28. «”perhad – shirin” tragédiysi we uning uyghurlar arisidiki riwayet shekli» (“aqsu edebiyati” 1984- yilliq 3- san ).
29. «qedimki klassik usulning yéngi hayatqa érishishi» (“shinjang géziti” 1984- yilliq 25- öktebirdiki sani ).
30. «farabi shé’irliridin nemune» (“tarim” zhurnili 1984- yilliq 5- san ).
31. «ürümchining herxil yer namliri» (“ürümchi kechlik géziti” 1984- yili 23- marttiki sani ).
32. «eng qedimki ürümchi we öre qangqillar» (“ürümchi kechlik géziti” 1984- yili 16- iyundiki sani ).
33. «éstitika qandaq pen?» (“ishchilar waqit géziti” 1984- yili omomiy 8- san ).
34. «yüksek qelibning shé’iriy heykili» (“kitablargha baha” – “shinjang kütüpxanichiliqi” zhurnili 1984- yili 3-san ).
35. «turpan üzümi we turpan sharabi» (“shinjang géziti” 1985- yili 20- iyundiki sani ).
36. «elshir newa’iy we “seddi iskender”» (<1> “shinjang uniwéristéti ilmiy zhurnili” 1985- yilliq 4- san

<2> “ürümchi kechlik géziti” 1985- yili 2- noyabirdiki sani ).

37.«putmes- tügimes bayliq we ebediy yadikarliq» ( “türky tillar diwani”ning toluq neshiri munasiwiti bilen) tarim zhurnili1985-yilliq12-san.

38.«küsen medeniyiti we usul sen’iti»(1)”shinjang sen’iti”zhurnili xenzuche 4-san).

39.«hazirqi zaman uyghur muzikichiliqining iptixari»(“shinjang sen’iti”zhurnili 1985- yilliq1- san).

40.«wintsiylik markopolo we sherq medeniyiti» ( “tiyanshan ikrani” zhurlini 1985- yilliq 6- san).

41.«pakistan renglik hikaye filimi – “pakliq”» ( “shinjang géziti 1985- yili 23- awghusttiki sani).

42.«qoghun we uning makani» ( “ürümchi kechlik géziti” 1985- yili 12- maydiki sani).

43.«ottura esir uyghur medeniyitining qamusi – “qutadghubilik” » (1) “qumul edebiyati” zhurnili 1986- yilliq 4- san; (2) «jenubiy okyan ilmiy zhurnili» yaponche 11- san.

44.«pelsepini islah qilish tesewwur tézisliri» (1) “shinjang üniwirsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 3- san; (2) “shinjang pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” xenzuche 1987- yilliq 4- san.

45.«”qutadghubilik” we uning apturi » (1) «yipek yoli sayahetchiliki»xenzuche 1986- yilliq 2- san; (2) “yipek yoli sayahetchiliki” in’gilizche 1986- yililiq 4- san.

46.«milliy medeniyetning rawajlinishidiki bir muhim qanuniyet» (1) “shinjang géziti” 1986- yili 11- may xenzuche sani: (2) “shinjang géziti” 1986- yili 17- may uyghurche sani).

47.«”qutadghubilik”ning ilmiy qimmiti» ( “qeshqer géziti” 1986- yili 28- öktebirdiki sani).

48.«émpédukil bilen yüsüp xas hajipning töt tadu qarishidiki omumluq we alahidilik toghrisida» ( “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1986- yilliq 1- san).

49.«xaraktir we xaraktir güzelliki» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 9- , 10- , 11- féwraldiki sanliri).

50.«bir shé’ir toghrisida parang» ( “shinjang géziti” 1986- yili 14- iyundiki sani).

51.«alwasti we uning yingi qiyapiti» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 7- iyundiki sani).

52.«ruba’iy we uning mezmuni , shekli heqqide» ( “qeshqer edebiyati ” 1986- yilliq 4- san).

53.«yuqiri maharet we ésil sen’et – “muqam”may boyaq resimi heqqide» ( “ürümchi kechlik géziti” 1986- yilliq 12- may sani).

54.«güzellik bilen xunüklükning komédik silishturmisi« ( tiyanshan ékrani 1986- yili 6- san).

55.«mirza heyder we”tarixiy reshidi”» (“shinjang ijtima’iy penler tetqiqati” 1986- yilliq 3- san ).

56.«heshemetxorluqning on chong kasapiti» (“ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 10- iyundiki sani).

57.«jabaghan élige sayahet» (“ürümchi kechlik géziti” 1986- yili 11- , 12- aylardiki sani).

58.«güllük doppa»( tarim we nezim )”shinjang sen’iti géziti” 1986- yili.

59.«”on ikki muqam”ning tarixiy qatlimi we istitik alahidiliki» (1) “shinjang ijtima’iy penler tetqiqati» 1987- yilliq 4- san ; (2) “shinjang sen’iti”zhurnili 1987- yili xenzuche 1- san .

60.«yipek yolidiki bibaha göher-uyghur edebiyati» ( “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 1- san).

61.«ijtima’iy tepekkur sheklige a’it bir qanche mesile» (“shinjang ma’aripi”zhurnili 1987- yilliq 2- , 3- sanlar ).

62.«elshir newa’iyning pelsepe qarashliri üstidiki izdinish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1987- yilliq 2- san).

63. «uyghur ressamliq sen’iti tarixidiki yingi namayende» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1987- yilliq 6- san ).

64.«muhemmed xarazmi we “muhebbetname”» (1) “bulaq” mejmu’esi 1987- yili omomiy 18- san ; (2) «milli yazghuchilar» zhurnili

Xezuche 1990- yili 2- san .

65. «hapiz shirazi – sherq shé’iriyitidiki isyankar ustaz» (“bulaq” mejmu’esi omomiy 20- san ).
66. «meshrep – ulugh insanperwer sha’ir» (“bulaq” mejmu’esi omomiy 19- san ).
67. «ottura esir jahalitige oqulghan shikayetname» («” kolliyat mesnewi xarabati” toghrisida» ): “bulaq” mejmu’esi omomiy 18- san .
68. «bir shé’ir heqqide söz» (“shinjang géziti” 1987-yili 24- yanwardiki sani ).
69. «ikki shé’ir heqqide parang» (“shinjang géziti” 1987- yili 19- séntebirdiki sani ).
70. «”aqsu edebiyati” diki shé’iriyet ünchilirige nezer» (“aqsu edebiyati” 1987- yilliq 3- san ).
71. «yüsüp xas hajipning tebi’et qarashliri heqqide mulahiziler» (“shinjang ma’aripi” zhurnili 1988- yilliq 10- , 11- sanliri ).
72. «”yipek yoli muzika medeniyiti” dégen kitabqa baha» (“shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1988- yilliq 5- san ).
73. «ottura asiya ilinzmliq medeniyet» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 5- san ).
74. «farabi pelsepe idiyisi tetqiqatidiki mentiqiylik ziddiyet» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 2- san ).
75. «xoja bahawidin neqishbendi we chaghatay edebiyati» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1988-yilliq 3-san ).
76. «uyghur edebiyatida ehmed yessewi we yessewiychilik» (“ulugh mutepekkur sha’ir” 1988- yilliq 1-san ).
77. «uyghur edebiyati tarixi pirogirammisi»(töt tomluq”uyghur edebiyati tarixi”namliq kitap üchün teyyarlan’ghan);(1)”qeshqer pidagogika inistituti ilmi zhurnili”1987-yilliq3- ,4- san:(2)”qeshqer pidagogika inistitoti ilmi zhurnili”1987-yilliq4- ,6-sanlar.
78. «emir xsraw déhlewi» (“bulaq” memu’esi 1988- yilliq 1- san ).
79. «ulugh mutepekkur sha’ir nizami genjiwi» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 2- san ).
80. «ulugh mutepekkur sha’ir nasir xsraw» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 3- san ).
81. «sha’ir xoja jahan ershi we uning shé’iriy ijadiyiti heqqide» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 4- san ).
82. «se’id shirazi» (“bulaq” mejmu’esi 1988- yilliq 4- san ).
83. «zelili shé’iriyitining idiyiwi mezmuni we bedi’iy qimmiti toghrisida» (“shinjang ma’arip inistituti ilmiy zhurnili” 1988- yilliq 1- san ).
84. «klassik medeniyet we nezeriyiwi tepekkur» (“shinjang géziti” 1988- yili 3- dékabirdiki sani ).
85. «ma zuchang é’e uning shé’irliri» (“shinjang géziti” 1988- yili 16- iyundiki sani ).
86. «hemra’i ghezellirining heqiqi mu’ellipi toghrisida» (“tarim” zhurnili 1988- yilliq 5- san ).
87. «yash tamchisidin urghughan shé’irlar» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1988- yilliq 3- san ).
88. «en’eni’wi ang we zamaniwi ang» (“shinjang géziti” 1988- yili 12- iyunidiki sani ).
89. «tarix heqqide qayta oylinish – millet tereqqiyatining éhtiyaji» (“shinjang géziti” 1988- yili 2- öktebirdiki sani ).
90. «yashlar we iqtidar qimmiti» (“shinjang géziti” 1988- yili 28- iyuldiki sani ).
91. «oxshimaydighan ikki xil milliy oyghinish» (“shinjang géziti” 1988- yili 13- noyabirdiki sani ).
92. «u shé’irliri bilen bille xelq qelbide» (“shinjang géziti” 1988- yili 12- marttiki sani ).
93. «essalam qeshqer , salam ana diyar» (“qeshqer géziti” 1988- yili 9- séntebirdiki sani ).
94. «”qutadghubilik” ning tebi’et pelsepisi qarashliri heqqide» (1) “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1989- yilliq 1- san

(2) “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq xenzuche 4- san .

95. «yipek yolidin uyghur medeniyitining en’güshtirini qayta tipiwélish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1989- yilliq 4- san ).
96. «medeniyet sinkirték qatlam neziriyisi heqqide bayan» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1989- yilliq 4- san ).
97. «shé’iriyitimizge a’it bir qanche éstétikiliq mesile» (“tarim” zhurnili 1989- yilliq 1- san ).
98. «sherqi tengritagh étikide qedimki medeniyet izlirini tekshürüshtin dokilat» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1989- yilliq

4- san ).

99. «medeniyet tereqeyati toghrisidiki ilmiy qarash – sinkirték qatlam qarishi toghrisida» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili”

1989- yilliq 1- san ).

100. «milletler tereqqiyat tarixi oylinishqa muhtaj» (“yéngi közetküchi” zhurnili 1989- yilliq 7- san ).
101. «échiwétilgen ang we shinjangdiki milletler edebiyati» (“junggo gherbiy qisim edebiyati” zhurnili xenzuche 1989- yilliq 1- san).
102. «muhim bir tarixi tejribe» (“shinjang géziti” 1989- yili 8- noyabirdiki sani).
103. «ayalliq qelibning milodiyisi» (“tarim” zhurnili ).
104. «heshemetxorluq we quruq shöhret» (“shinjang géziti” 1989- yili 25- yanwardiki sani ).
105. «uyghur so’igerlirining yipek yolida körsetken xizmiti» (“shinjang géziti” 1989- yili 27- apréldiki sani ).
106. «yüen sulalidi dewridiki uyghur alimliri we sha’irliridin nemune» (“ürümchi kechlik géziti” 1989- yili 1- aydiki sani ).
107. «hesetxorluq heqqide hesretlik xiyallar» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1989- yilliq 6- san ).
108. «milletning birlik – hemdemliki we uning yurtwazliqqa yemliki» (“shinjang medeniyti” zhurnili 1989- yilliq 5- san ).
109. «rohni saghlamlashturush milletni güllendürüshning muqeddimisi» (1) (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1989- yilliq 4- san) ;

(2) (“milliy yazghuchilar” zhurnili 1990- yilliq 4- san ).

110. «4- may herkiti we lüshün rohi» (“tarim” zhurnili 1989- yilliq 10- san ).
111. «nuruz bayrimi we uning tarixi qatlimi» (1) (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 1- san ) ;
112. «uyghur qebililirining eng qedimki tebi’et – ilahiyet qerashliri heqqide» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 1- san ).
113. «asina melike – gherbiy yurt sen’iti» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1990- yilliq 4- san ).
114. «yitilgen sen’et , séhirlik hékmet we yalqunluq muhebbet» (“ghazi emet may boyaq ressimliri” toplimigha baha ) : “shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 4 we 5-sanliri

115. «izgü peziletning ughur shé’iriyitidiki iptixari» (“qeshqer edebiyati” 1990- yilliq 1- san ).
116. «hazirqi zaman medeniyet tüzülmisidiki paji’elik ziddiyet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1990- yilliq 3- san ).
117. «milletning öz – özini bilishi we sotsiyalistik medeniyet üch burjiki» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1990- yilliq 5- san).
118. «xelqni obrazliq tepekkur qilish – uyghur edebiyatini güllendürüshning achquchi» (“tarim” zhurnili 1990- yilliq 8- san ).
119. «kungfuzi we quju medeniyiti» (“wénxuybaw” xenzuche 1990- yili 27- féwraldiki sani ).
120. «uyghur islam medeniyiti heqqide qisqiche bayan» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1990- yilliq 27- féwraldiki sani ).
121. «üzüm seylisi harpisida» (1) “shinjang géziti” uyghurche 1990- yil 18- awghust ; (2) xenzuche 2- séntebirdiki sani).
122. «milliy usulning siri we séhriy küchi» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 5- san ).
123. «naxsha – usul makanining yéngi jilwisi» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1990- yilliq 4- san ).
124. «sherq sen’itidiki bibaha göher – “on ikki muqam” ning toluq retlinishi munasiwiti bilen» (“shinjang géziti” 1990- yilliq 15-séntebirdiki sani ).
125. «ilhambexsh ilham qetriler» (“turpan” zhurnili 1990- yilliq 3- san ).
126. «tebrik we ümid» (“tarim” zhurnili 1990- yilliq 10- san ).
127. «elshir newa’iyning medeniyet tarixida tutqan orni» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1991- yilliq 4- san ).
128. «kelgüsi mushu yerdin bashlinidu» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1991- yilliq 4- san ).
129. «medeniyet insanperwerlik we sotsiyalizim» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1991- yilliq 3- san ).
130. «eziz diyar , shanliq iptixar» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1991- yilliq 3- san ).
131. «”qumul edebiyati” zhurnilining 100 sani» (“qumul edebiyati” zhurnili 1991- yilliq 3- san ).
132. «uyghur muqamlirining töt chong alahidiliki» (“qeshqer géziti” 1992- yilliq 14- awghusttiki sani ).
133. «siktay – sak – uyghurlarning kiyim – kéchek medeniyitidiki en’enwi izchilliq» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1992- yilliq 2- san ).
134. «heqiqet üstide izdinish heqiqiy tetqiqatchining burchi» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1992-yilliq 4- san ).
135. «küsen ressamlirining éstétik éngi» (1) “shinjang medeniyiti” zhurnili 1992- yilliq 3- san ; (2) “shinjang sen’iti” zhunili1993- yilliq 5- san ).
136. «islamiyettin ilgiriki gherbiy yurt usul sen’itining tarixiy uchuri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
137. «on ikki muqam we newa’iyxanliq» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1992-yilliq 5- san ).
138. «klassik edebiyatta xoten teswiri» (“bulaq” mejmu’esi 1992- yilliq 4- san ).
139. «”qara janggal” ni oqughandin kiyinki tesirat» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
140. «klassik edibiyatta mani teswiri we shinjangdin mani dini ressamlirining bayqilishi» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1992- yilliq 4- san ).
141. «newa’iy misralirining meniwi medeniyet qimmiti» (1) “shinjang géziti” 1991- yilliq 5- öktebirdiki sani ; (2) “qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1992- yilliq 4- san .
142. «til qudriti – til peziliti bilen» (“til we terjime” zhurnili 1992- yilliq 4- san ).
143. «sherq edebiyatidiki ghayet zor bayliq “shahname”» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 3- san ).
144. «on ikki muqamdiki 24 mesile» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 1- san ).
145. «yipek yolining iqtisadi qimmiti» (“shinjang iqtisad géziti” 1993- yilliq 27- marttiki sani ).
146. «yipek yolidiki toqquz hékmet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 1- san ).
147. «uyghur muqamlirining menbe we éqimliri» : ( bu maqale “uyghur on ikki muqami” dégen kitabqa kirgüzülgen) shinjang xelq neshiriyati 1993- yili neshri .
148. «yipek yolidiki yéngi sehipe we töge qushi rohi» (“milletler ittipaqliqi” zhurnili 1993- yilliq 1- san ).
149. «yipek yolidiki bir chong illet» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 2- san ).
150. «menpe’etdarliq exlaqi we mejburiyet exlaqi» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 16- féwraldiki sani ).
151. «kitab we kitab medeniyiti» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 19- yanwardiki sani ).
152. «lirik shé’iriyet , meptunkar lezzet» (“teritagh zhurnili” 1993- yilliq 3- san ).
153. «tupraqning monologi» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1993 yilliq 5- san ).
154. «küsen medeniyitning tarixiy qimmiti» (“ishchilar waqit géziti” 1993- yilliq 23- öktebirdiki sani ).
155. «tepekkur derixidin méwiler» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1993- yilliq 5- , 6- sanliri ).
156. «zeynul’abidin mewliwi damolla haji te’ripide» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1993- yilliq 2- san ).
157. «tarix tetqiqatidiki téngi mitod – uchurluq tarix tetqiqati usuli» (1) “shinjang sen’iti” zhurnili xenzuche 1993- yilliq 2- san ;

(2) “shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1996- yilliq 2- san .

158. «islamiyetitn kéyinki gherbiy yurt usul sen’itining tarixi uchuri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1994- yilliq 2- san ).
159. «uyghur ejdatlirida mey medeniyiti» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1994- yilliq 1- san ).
160. «ottura asiya insaniyet medeniyetshunasliqidiki bir qanche mesile» (“shinjang sen’iti” zhurnili 1994- yilliq 6- san (xenzuche).
161. «oqutquchi toghrisida» (“shinjang ma’arip géziti” 1992- yilliq 17- noyabirrdiki sani ).
162. «gherbiy yurt ma’arip tarixidin bir uchur» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq awghusttiki sani ).
163. «milli ma’arip we nezeriyiwi tepekkur» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yilliq 29- iyuldiki sani ).
164. «oqughuchi toghrisida» (“shinjang ma’arip géziti” 1993- yili 3- ayning 6- künidiki sani ).
165. «yüsüp xas hajipning ghayiwi jem’iyet modéli» (“shinjang pédagogika üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1994- yilliq 2- san ).
166. «ottura esirning axiridiki meshhur alim – ulughbik» (“ürümchi kechlik géziti”1994- yilliq 27- dékabirdiki sani ).
167. «mensur hellajining klassik edebiyatimizdiki ekis sadasi» (“tengritagh” zhurnili 1995- yilliq 3- san ).
168. «yipek yoli tetqiqatidiki insaniyet medeniyetshunasliqi mesililiri» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yiliq 2- san).
169. «soghdilar we ularning étinik warisliri toghrisida» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
170. «gherbiy diyar tiyatir sen’itining kilip chiqishi toghrisida bezi qarashlirim» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 2- san ).
171. «uyghur xelqi we uning medeniyiti» ( béyjing : junggo sen’et tetqiqat akadimiyisi”edebiyat – sen’et tetqiqati” zhurnili 1995- yilliq xenzuche 5- san ).
172. «ehmed ibin muhemmed el – ferghane» (“shinjang pédagogika üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
173. «ottura asiyadiki qedimi din» (“qeshqer pédagogika inistituti ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 3- san ).
174. «yipek yoli we silishturma edebiyat» (“tarim” zhurnili 1995-yilliq 6- san ).
175. «balasaghunning orni mesilisi heqqide» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1995- yilliq 4- san ).
176. «yipek yolida qayta oylinish» (“shinjang medeniyiti ” zhurnili 1995- yilliq 5- , 6- qoshma san ).
177. «uyghurlar we ularning turmush medeniyiti» (“shinjang tezkirisi” zhurnili 1995- yilliq 3- san ).
178. «uyghur muqamlirining qedimki gewdisi» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” zhurnili 1995- yiliq 4- san ).
179. «ma’aripshunas , mutepekkur – sa’ir xoja nezer hüweyde» (“qeshqer edebiyati” zhurnili 1997- yilliq 2- san ).
180. «”chin” we “machin” ibarisining jughrapiylik uqum da’irsi» (“shinjang ma’arip géziti” 1996- yili 3- ayning 5- künidiki sani ).
181. «waqit heqqide yézilghan yaxshi shé’ir» (“shinjang géziti” 1990- yilliq 5- maydiki sani ).
182. «yatlashqan insan we yatlashqan eqil – paraset» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 5- séntebirdiki sani ).
183. «sükünat» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 29- awghusttiki sani ).
184. «tebessum» (“shinjang ma’arip géziti” 1995- yilliq 1- awghusttiki sani ).
185. «sewdaliq te’ejjüpnamisi» (“tengritagh” zhurnili 1986- yilliq tunji san ; 1987- yilliq 1- , 2- sanliri ).
186. «tepekkur iqtqdari we tepekkur qimmiti» (“shinjang ma’arip géziti” 1996- yilliq 12- noyabirdiki sani ).
187. «enqa yurtidiki enqa – pishwa» (“shinjang ijtima’iy penler munbiri” 1996- yilliq 1- san ).
188. «komiraxiwa» (kino sinariyisi) (“shinjang mediniyiti” zhurnili 1995- yilliq 1- san ).
189. «tepekkur derixidin méwiler» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1996- yilliq 4- san ).
190. «rohiyet we medeniyet» (“tengritagh” zhurnili 1996- yilliq 6- san ).
191. «ömür telqinliri» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1997- yilliq 1- san ).
192. «dolan – qumul muqamlirining yiltizdashliqi heqqide izdinish» (“shinjang üniwérsititi ilmiy zhurnili” 1998- yilliq 1- san ).
193. «bedi’iy ijadiyette ayallar teswirining ijtima’iy qimmiti» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 1999- yilliq 1- san ).
194. «en’eniwi ang gugumdiki uyqu we zamaniwi ang seherdiki oyghinish» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 2000- yili 1- san ).
195. «arifname» (“shinjang medeniyiti” zhurnili 2000- yili 4- , 5- qoshma san ).
196. «uyghur muqam medeniyitning giné’alogiyilik siri» (“shinjang sen’iti” zhurnili 2001- yili 3- san ).

III Alimning terjime eserliri

1. «choghluq qiz» shinjang xelq neshriyati , 1981- yili neshr qilghan .
2. «toqquz nezim» miletler neshiryati 1987- yili neshiri .
3. «éstétikidin léksiyiler»1987- yili shinjang radi’o-télwiziye unwérsititi basmisi .
4. «shikispir sontliridin tallanma».
5. «farabi shé’irliridin nemune» “tarim” 1984- yili 5 – san .
6. «shahname»(bashqilar bilen) : shinjang xeliq neshir yati 1998 – yili neshiri.

Neshir qilinmighan kitabliri

1. «hemrahi ghezeller»
2. «üch wilayet inqilabining qisqiche tarixi » (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan ).
3. «analitik po’itika» (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan , tamamlanmghan ).
4. «yipek yolidiki sen’et jewherliri» (ilmiy eser , orginal halette saqlan’ghan ).
5. «ghezelyat» ( ghezeller toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
6. «bahariyat» ( ghezeller toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
7. «shérin we sérin» ( shé’rlar toplimi,orginal halette saqlan’ghan ).
8. «aq toz» ( shé’rlar toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
9. «shebnem we uchqun» ( shé’rlar toplimi , orginal halette saqlan’ghan ).
10. «izgülük melikisi» ( ayali rena mexsutqa bighishlap yazghan üch qisimliq eslime , orginal halette saqlan’ghan ) .
11. «men we mining xelqim» ( özi heqqidiki eslime , orginal halette saqlan’ghan)

Ilan qilinmighan bashqa eserliri

1. «hayatim heqqide qayta oylinish» (maqale).
2. «sktaylarning mital tawlash hüner sen’iti» (maqale).
3. «ottura asiya en’enwi hayat qarashlirigha baha» (maqale).
4. «türk medeniyiti hindistanda» (maqale ).
5. «küsen melikisi» (kino sinariyisi ).
6. «muhebbet yighlaydu» (powést , tamamlanmighan ).
7. «farabi» (roman , tamamlanmighan ).

Éziz Atawulla Sartékinning «Medeniyet Dalasigha Seper» namliq kitabidin élindi .

Shinjang xelq neshriyati 2003- yili 4- ay 1- neshri .

Autori: Dr.Memtimin Ela 

Muqeddime

Düshmenning kallisi bilen uning rehberlirining iradisi ularning qoshunlirining bedinidinmu muhim bolghan qaraqtur.
– b.s.grifis

Uyghurlar xitaylarning dangliq klassik eserlirining hemmisini dégüdek uyghur tiligha terjime qilip chiqti. Meyli «su boyida» , meyli «üch padishahliq heqqide qisse» , meyli «qizil rawaqtiki chüsh», meyli «gherbke sayahet» bolsun, xitaylarning klassik eserlirining hemmisi dégüdek yüksek bedi’iy pasahette uyghur tilidin orun aldi. Ular xitaylarning siyasiy, iqtisadiy, herbiy we kultur tarixini tetqiq qilishta intayin muhim ehmiyetke ige. Bu klassik eserler ichidiki «üch padishahliq heqqde qisse» ni alahide tilgha élip ötüsh zörürdur. Chünki, ushbu eserde namayan bolidighini noqul halda yerlik militaristlar otturisidiki urush tüpeylidin malimanchiliqqa patqan xitayning qedimki jem’iyitila emes, belki ademning diqqitini nahayiti küchlük terizde chékidighan xitayning özgiche we piship yétilgen siyasiy tepekküridur.
Bir biri bilen tirkiship turiwatqan üch padishahliq mukemmel bir siyasiy tekshilikni—köp qatlamliq siyasiy weziyetni we makanni, téximu toghriraqi, siyasiy ré’alliqni teshkil qilidu. Bu üch küch bir- birige hem qarimu qarshi hem bir birige béqinidu, taki ular otturisidiki menpe’et munasiwiti tengpungluqi küchlük we eslige keltürgüsiz derijide buzulmighuche. Bu ré’alliq insaniyet tarixidiki herqandaq bir urush özide hazirlaydighan töwendiki qarimu qarshi terkiblerdin tüzülgen: urush (hujum) we tinchliq(mudapi’e), qarshilishish (düshmenlik) we diplomatiye (ittipaqdashliq), uchuq-ashkariliq (uchrishish) we yoshurunluq (jasusluq), ishendürüsh (teshwiqat) we aldamchiliq (asiyliq) hemde eqil (stratégiye) we héssiyat (pisxik küchler we tesirler), qatarliqlardur. Bu yerdiki qarimu qarshiliq mahiyette dé’aléktikiliq baghlinishqa ige. Bu qarimu qarshiliqning dé’aléktikiliq birliki munasiwitidur. Bu munasiwetke köre, ular hem bir biri bilen toqunushidu hem bir biridin ayrilalmaydu: qarimu qarshiliq birlik ichide mewjut bolidu we birlik ichide qarimu qarshiliq bolidu. Bu qarimu qarshiliq axirida kéliship, yéngi yüksilishke érishidu. Yéngi bir siyasiy tertip mana mushu yüksilish—meyli u tarixning tereqqiyatigha nisbeten ijabiy yaki selbiy xaraktérliq yüksilish bolsun—arqiliq barliqqa kélidu.
«üch padishahliq heqqide qisse» xitayning xélila mukemmelleshken urush emeliyitiningla emes, belki yene uningdin yekünlinip méngilghan nezeriyisiningmu barliqini bildüridu. Diqqetni eng tartarliq nuqta shuki, ushbu eserdiki urush nezeriyisi urushning ghelibisini menpe’et munasiwitini asas qilghan we hökümranliq qilish iradisi yétekchilik qilidighan fizikiliq (maddiy) küch toqunushining üstünlükige baghliq bolupla qalmay, belki yene ikki xil stratégiye, ikki xil idiye, ikki xil pisxik tesirler otturisidiki toqunushqa baghliq dep qaraydu. Mundaqche éytqanda, herqandaq urushning ghelibisi fizikiliq küch we maddiy qudrettinmu keng da’irilik, téximu chongqur we téximu uzaq muddetlik bolghan pisxik küchler we tesirlerge baghliqtur.
Halbuki, keskin qilip éytqanda, mezkür eser yenila bir edebiy eserdur. Uningda ré’alliqqa bay we hetta uningdin halqighan weqelikler sözlinidu. Bu hékayiler hem ajayip gharayip—bir baqsa rasttek, yene bir baqsa toqulmidek; Bir baqsa ademning ongidek, yene bir baqsa ademning chüshidek. Eserning séhriy küchi uning romantiklashturulghan tarix bilen ré’alliqining menggü romatiklashturghili bolmaydighan qismini birleshtürgenlikididur. Buningda, ré’alliqtiki tüpki qozghitish küchi bolghan hayatliq bilen mamatliq otturisidiki dnamik toqunush romantiklashturulidu—dé’allashturilidu, yükseldürilidu. Yeni, bu bir sistémiliq nezeriye sheklide emes, belki edebiy shekilde tamamlinidu.
Téximu muhimi, ushbu eserning nezeriyiwi asasini sunzining «sunzining herbiy ishlar desturi» din izdesh mumkin. Uningda urushta yéngish-yéngilishni belgileydighan hel qilghuch amil herbiy yaraq, eskiriy küch, eskiriy orunlashturush, yer tüzülüshidin ünümlük paydilinish, hujum peytini we usulini toghra belgilesh jehettiki üstünlükla emes, belki yene pisxik tesirlerning rolidinmu janliq paydilinishtur. Yeni yüzmu yüz toqunushqa qarighanda yiraqtin—xuddi sunzi dégendek—rengwazliqni ishqa sélish arqiliq düshminini meghlub qilishtur. Urush, sunzining qarishiche, mahiyitidin rengwazliqtur. «düshminini héchqandaq urushsiz boy sundurush eng üstün takamulluqtur» deydu sunzi. Bizning «üch padishahliq heqqide qisse» din köridighinimiz xitay tarixidiki dangliq herbiy stratégiyichilerdin bolghan saw saw bilen ju gélyang otturisidiki küch élishishla emes belki yene rengwazliqni wayigha yetküzüp, urush qilmay turup, urush ghelibisige érishishke béghishlan’ghan élishishtur. Qisqartip éytqanda, u düshminini rohidin, qelbidin, exlaqidin we héssiyatidin meghlub qilishni közligen rengwazliqlar otturisidiki (pisxik) élishishtur.
Bu yerde uyghurlarning «üch padishahliq heqqide qisse» ni oqushi we sherhlishi diqqitimizni qozghaydu. Bu eser bir qisim uyghurlar üchün xitaylarning edebiy jehettiki büyük utuqlirining biri bolsa, yene bir qisimliri üchün xitay tarixining bedi’iy sizmisidur; Yene bir qisimliri üchün bu xitaylar teripidin yézilghan bahadir shirmetler heqqidiki qissidur; Yene bir qisimliri üchün bu ajayip-gharayip hékayetlerning sözlinishidur. Lékin, intayin az sandiki uyghurlar üchün bu eser xitayning urush nezeriyisi we bu nezeriyining yadrosi bolghan rengwazliq stratégiyisining bedi’iy yazmisidur. Ademni iztirapqa salidighan nuqta shuki, uyghur ziyaliyliridin téxi héchkim ushbu eserni xitayning xélila piship yétilgen herbiy stratégiye heqqidiki mupessel desturi dep qarighini yoq. Téximu yamini, bu heqte téxi tilgha alghudek héchqandaq tetqiqat élip bérilmidi.
Uyghurlarning ana wetini sherqiy türkistan 1949-yili xitay kommunist qoshunliri teripidin ishghal qilindi. Bu uyghurlar tarixidiki eng qarangghu bir yil boldi—uyghurlar shuningdin tartip xitay hökümitining asariti astida yashashqa mejburlandi. Sherqiy türkistan 2-jumhuriyitining qushunliri bilen xitay kommunist qoshunliri otturisidiki urush türlük seweblerge köre urushsiz axirlashti. Uyghurlar urushta urush qilmay meghlub bolsa, xitaylar urushsiz ghelibe qildi. Xitaylar sunzining héchqandaq urush qilmay turup ghelibe qilish stratégiyisini ghelibilik halda emeliyetke tedbiqlidi. Uningdin sirt, xitaylar sunzinimu tang qalduridighan urush ghelibisige érishti: uyghurlar xitaylar we bashqa düshmenliri teripidin urush qilmayla emes belki yene muntizm milliy armiyisi turuqluq, urush qilghuzulmastin meghlub qilindi. Sunzining herbiy ishlar desturidiki urushsiz ghelibe stratégiyisi uni qétirqinip ögen’gen we gomindanggha qarshi urushqa muweppeqiyetlik tedbiqlighan maw zédong we uning egeshküchiliri teripidin uyghurlarning paji’elik aqiwiti arqiliq béyitildi.
Emma, xitay hökümiti bilen uyghurlar otturisidiki bu urushsiz urush axirqi urush bolmidi. Uyghurlar urushta urushsiz—téximu toghraqi urush qilghuzulmastin—meghlub bolghan bolsimu, lékin ular otturisidiki urush axirlashmidi. Uyghurlar bilen xitaylar otturisida 1949-yilidin buyan, heqiqiy menidiki we kölemlik eskiriy urush yüz bermigen bolsimu, özgiche shekildiki urush gahi ashkara, gahi yoshurun terizde toxtawsiz dawam qildi. Emdiki urushning mahiyiti xitayning sunzining herbiy ishlar stratégiyisi, 36 penti, «üch padishahliq heqqide qisse» side sözlen’gen stratégiyilerde we hazirqi zaman xitay urush nezeriyiside bésiwélighan elni qandaq idare qilish emeliyitide téximu wayigha yetken sheklini kördi: neyrengwazliq stratégiyisi. Mundaqche éytqanda, bu urushning mahiyetlik alahidiliki shuki, armiyisiz uyghurlar zamaniwi armiyisi bar xitay hakimiyiti bilen hélihem tighmu tigh élishiwatidu we qan töküwatidu—bu urush is-tüteksiz élip bériliwatidu.
Bu «urushsiz» urushta xitayning armiyisi közge asan chéliqip ketmeydu. Heqiqiy urush armiyidinmu qudretlik bolghan, weyran qilish küchi uningdimu éship ketken we tesiri uzaqqa sozulghan neyrengwazliq stratégiyisi arqiliq élip bérilip keldi. Eng muhimi, emdiki urush eskiriy urushtin köre siyasiy tüs alghan pisxikiliq urush boldi. Uning yadrosi xitayning qedimki xerbiy stratégiyiside bixlinip, tarixning herqaysi basquchlirida mukemmelliship mangghan neyrengwazliq stratégiyisi boldi.
Bu stratégiyining asasliq terkibliri (tarixni we ré’alliqni) burmilash, aldamchiliq, méngini yuyush, suyiqest qatarliqlardin terkib tapti. Ushbu maqalimiz xitaylarning uyghurlar bilen 1949-yilidin béri élip bérip kéliwatqan pisxikiliq urushining mahiyitini neyrengwazliq stratégiyisi nuqtisidin chiqip turup tehlil qilidu.
*****
1. «azadliq» heqqidiki neyrengwazliqlar

Neyrengwazliq arqiliq yenggili bolidighan’gha hergiz küch ishletküchi bolma.
Nikkolo makyawélli, «shahzade»
Neyrengwazliq stratégiyisining eng yadroluq qismi méngini yuyush yaki kontrol qilishtur. Ménge yuyush ademning méngisini saxta uchur bilen ülüksiz ghidiqlash arqiliq, uning ré’alliq bilen bolghan munasiwitini burmilap we hetta üzüwétip, uni pütünley yat, yéngi we yaki özining eslidiki qarishi bilen qarimu qarshi bolghan qarashni qubul qilghuzushqa qiziqturushtin (yaki zorlashtin) ibaret idiye özgertish sistémisini körsitidu. Ménge yuyush adette bedenning zexmlendürülüshi yaki qiyin qistaqqa élinishini körsetmeydu. Belki u insanning tepekkur jeryanini ögertiwétish arqiliq, uni yétekligili bolidighan yönilishke sélishni körsitidu. Uningda pakit fantaziye yaki xam xiyal arqiliq burmilinidu: yaki aldin’ala teyyarlan’ghan saxta qurulma heqiqiy ré’alliqning üstige ustiliq bilen dessitilidu yaki ré’alliqning asasliq qurulmisi köp qétimliq qayta-qayta orun yötkilish jeryanida pütünley özgirip kétidu.
Töwende muhakime qilmaqchi bolghinimiz xitayning uyghurlargha qarita élip barghan intayin muweppeqiyetlik ménge yuyush herikiti we uning tesiridur. Bu 1949-yili we uningdin kéyin xitayning qandaq qilip tajawuzchiliq emeliyitini «azadliq» uqumigha muweppeqiyetlik halda yötkiyeligenlikini körsitidu. Bu nuqta, shuning bilen bir waqitta, bizning xitayning uyghurlargha qaratqan neyrengwazliq stratégiyisini téximu chongqur chüshinishimizge yardem béridu.
1949-yili xitaylar 2 ming yillardin béri emelge ashuralmay kelgen munu chüshini muweppeqiyetlik emelge ashurdi: gherbiy yurtni we bu yurtning qedimqi sahibi bolghan uyghurlarni üzül-késil boy sundurush. Bu yil xitaylarni 2 ming yillar ilgiri toxtawsiz sarasimige salghan we bu wejidin ularni dunyagha meshhur «seddichin sépili » ni qurushqa mejbur qilghan qedimqi «yawayi» hunlarning ewladi bolghan uyghurlar axiri munqerz qilindi. Hazirqi monggholiyide orxun uyghur xanliqini qurup, xitaylarni ta hazirghiche pexirlendürüp kéliwatqan tang sulalisining kibirini herbiy iskenjiler arqiliq yerge uralighan, uni aldigha tezimge keltüreligen we séliq töleshke mejburliyalighan uyghurlar axiri xitay azadliq armiyisining qorallirining sayisi astida yashashqa mehkum qilindi. 840-yili monggholiyidin özlirining tarim wadilirida yashawatqan qérindashlirini panah tartip kélip, qaraxanilar xanliqi, quchu uyghur xanliqi, se’idiye xanliqi, qeshqeriye döliti, ikki qétimliq sherqiy türkistan jumhuriyetliridin ibaret musteqil xanliqlarni we döletlerni qurghan uyghurlarning siyasiy we kultural kimliki jiddiy kriziske duchar boldi. Xitayning tarixiy chüshinishidiki gherbiy diyardiki sirliq, yawayi we tinjimas uyghürlar axiri el qilindi.
Uyghurlar tarixidiki héchqandaq bir yil 1949-yiligha oxshimaydu. Mana mushu yilda uyghurlar erkinlikidin mehrum qalduruldi, kimliki kriziske duch keldi, iqtisadiy asasi tamamen talan-taraj qilinish xewpige chüshüp qaldi, kulturi hayat-mamatliq éghir xirisni kütiwaldi. 1949-yili xitaylarning tinjimas gherbiy yurtni boy sundurushining muqeddimisi bolsa, uyghurlar üchün wetinining qoldin kétishining bashlinishi boldi. Rusiye we kéyinki sowét ittipaqi, en’giliye we amérika qatnashqan «büyük oyun» sherqiy türkistanning xitaygha sowghat qilinishi bilen ayaqlashti. Chongqur idé’ologiyilik toqunushqa patqan sherqiy türkistan xitaylar teripidin héchqandaq küch serp qilinmayla el qilindi.
1949-yilidiki tajawuzchiliq xitay merkizi hökümiti teripidin «shinjangning tinch yol bilen azad bolushi» dep teriplendi. Bu yerde diqqetni tartarliq nuqta xitayning qandaq qilip, op’ochuq tajawuzchiliqni uyghurlargha «azadliq» dep chüshendüreligenlikidur: xitaylar qandaq qilip sherqiy türkistandiki uyghurlargha 1949 -yili musteqil bir jumhuriyetni weyran qilghan mushundaq tajawuzchiliqni mahiyiti pütünley burmilan’ghan shekilde qobul qilghuzalidi? Uyghurlarning bu jumhuriyetliri heqqidiki kolléktip eslimisi qandaq qilip bu tajawuzchiliqni «azadliqqa érishish» dep chüshinishke yol qoyalidi? Uyghurlar némidin we kimdin qandaq «azad» qilindi? Derheqki, so’allirimizning jawabi undaq asan emes. Eger biz uni ta hazirghiche yéshilmigen tarixiy pakitlar ramkisi ichige qoyghan waqtimizda, bu so’allirimizning jawabini izdesh téximu murekkeplishidu. Halbuki, biz maqalimizda ushbu so’allarning jawabini tarixiy nuqtidin emes, belki pisxologiyilik nuqtidin izdeymiz.
Ikkinchi jumhuriyet uyghur siyasiy tarixida idé’ologiyilik küresh eng keskin élip bérilghan shara’itqa shahid boldi. Uyghurlarning siyasiy hayati bir- biri bilen sighishalmaydighan kommunizm, pan türkchilik we islamizm otturisidiki ötkür toqunushning patqiqigha pétip qaldi. Ushbu idé’ologiyilerning sahibliri mushu seweblik bir-birige qarshi turidighan siyasiy lagérlargha bölünüp ketti. Bu mesleklerning ichide kommunizm idiyisi uyghurlarning siyasiy tallishida muhim rol oynidi.
Késip éytish kérekki, kommunizm idiyisi uyghurlarning 2-jumhuriyitining barliq siyasiy pa’aliyetlirige meyli ashkara meyli yoshurun bolsun küchlük tesir körsetti we hetta uni kontrol qilip keldi. Bolupmu, idé’ologiye saheside téximu shundaq boldi. Kommunizm idé’ologiyisini özining dölet qurulushining uli we tashqi siyasitining tüp yétekchi mesliki qilip kelgen sowét ittipaqidin ibaret bu sotsiyalistik impériye sherqiy türkistan’gha exmetjan qasimigha oxshash nurghun ziyaliylarni türlük wezipiler bilen ewetti. Ularning wezipilirining biri uyghurlargha kommunizm idiyisiningla ularni nijadliqqa érishtüridighan birdinbir ishenjlik meslek ikenlikini tarqitish boldi. Shuning bilen bir waqitta, sowét ittipaqining 2-dunya urushidiki fashizm üstidin qilghan ghelibisi kommunizmning dunyawi ghelibisi we hetta insaniyetning azadliqining heqiqiy we tosuwalghusiz yüzlinishi süpitide chüshinildi. Del mana mushu kommunizm idiyisi insanlarni—bolupmu xuddi lénin alliburun otturigha qoyghinidek—parlaq kélechekke yétekleydighan we ularni azad qilidighan eng adaqqi we eng ulugh meslek süpitide kökke kötürüldi. Yer yüzide ézish-ézilishni yoq qilishni közleydu dep qaralghan ushbu idé’ologiye intayin tézdin milliy azadliq heqqide izden’güchilerning mayakigha aylandi. Elwette, jughrapiyiwi yéqinliq sewebidin sowét ittipaqi kulturining chongqur tesirige 1920-yillardin tartip küchlük terizde uchrap kéliwatqan uyghurlarmu buningdin mustesna qalmidi.
1945-yili ghuljida abdukérim abbasop qatarliqlar teripidin qurulghan xelq inqilawi partiyisi xitay kommunist partiyisi bilen yoshurun munasiwet ornatti. Ularning tüpki siyasiy chaqiriqi uyghurlarni gomindang eksiyetchilirining zulmidin azad qilish boldi. Uyghurlarni «azad qilish» ular teripidin xitaydin ibaret bir yat milletning–meyli bu millet kommunizmgha yaki senménjuyi asasidiki pirqichilikke ishensun–zulmidin emes, belki komindang hakimiyitidin xitay kommunistik partiyisi rehberlikide élip bérilidighan sotsiyalistik inqilab arqiliq «azad» qilish dep teshwiq qilidi. Ular sotsiyalistik millet nezeriyisini qollinish arqiliq xitay bilen uyghurlar otturisidiki igisi bar, tarixiy we hayat-mamatliq milliy ziddiyetni atalmish ezgüchi hakimiyet (gomindang) bilen ézilgüchi xelq (sherqiy türkistandiki uyghur qatarliq milletler) otturusidiki igisiz, mahiyetsiz we tarixsiz ziddiyetke yötkiwetti. Bu uyghur siyasiy ré’alliqining uyghur siyasiyonliri teripidin burmilinishi boldi. Netijide uyghurlar özlirining kimdin kimning «azad» qilidighanliqigha qiziqmastin, belki némidin qandaq azad qilinidighanliqigha qiziqti. Kéyinche, mana mushu tepekkür yoli bilen, bir qisim uyghurlar kommunizmgha ishinidighan xitaylarning özlirini pirqichilikke ishinidighan xitaylardin–jümlidin uning «eksiyetchi» hakimiyitidin—azad qilidighanliqigha bekla qattiq qarshi turup ketmidi. Xitay kommunistliri uyghur komunistliri alliburun hazirlap qorghan maba mushu halqiliq idé’ologiyilik asasqa tayinip turup, uyghurlarni «azad qilish» ni 1949-yilining aldi-geynide qattiq-yumshaq wasitilerni teng qollinish arqiliq üzülkésil élip bérishqa ötti.
Netijide, sabiq sowét ittipaqigha oxshash kommunizm idé’ologiyisige étiqad qilidighan xitaylarning uyghurlargha yéqinlishishi we asta-asta ularning pa’aliyetlirini öz kontrolluqigha élishqa urunushi ikkinchi jumhuriyettiki xéli köp uyghur siyasiyonlirida unche chong endishe qozghimidi. Chünki, bir türküm uyghurlar, jümlidin uyghur siyasiyonlar, kommunizmning wedisige alliburun xélila chongqur ishen’genidi.
Bu ishinishni yenila kelgüsidiki bext-sa’adetlik hayatqa bolghan otopiyilik kolléktip telpünüshtin kélip chiqqan déyishke bolidu. Otopiye qedimki grék tiligha köre, «yaxshi makan» we «mewjut bolmighan makan» din ibaret bir-birini chetke qaqidighan ikki terkibtin tüzülgen. Shu seweb, ushbu atalghu hazirning özide mewjut bolmighan emma kelgüside ishqa éshishi arzu qilin’ghan idé’al jem’iyetni tebirleshte ishlitilidu. Otopiye bir xil kolléktip ishinish shekli bolush süpiti bilen, ijtima’iy adaletsizlikni yoqitishtek aliy meqsetni közleydu. Buni ishqa ashurush üchün, u, xuddi marksning kommunizm idiyiside eks etkinidek, shexsiyetni kolléktipning menpe’etige boy sundurush arqiliq, ijtima’iy yaxshiliqni insanning yüksilishining asasi qilidu. Uning shexsiy mülükchilikni bikar qilish arqiliq ijtima’iy bayliqlardin ortaq paydilinish, insanni emgekning boyunturuqidin azad qilish (yeni emgekni zörüriyet sheklidin erkinlik sheklige kötürüsh) we yuqiri derijide institutlashturulghan (uyushturulghan) jama’e qurulmisini berpa qilish arqiliq ijtima’iy tereqqiyatni emelge ashurushtek muhim küntertipliri bar.
Otopiye pisxikilik menisidin élip éytqanda, «mumkin bolmighan makan» ning mumkin bolushi heqqidiki bir xil qiyas—téximu toghrisi, bir xil fantaziyidur. U shexsning yaki kolléktipning ötmüsh heqqidiki mu’eyyen arzu-istikining hazirning cheklimisi arqiliq qandurulmasliqini kelgüside qandurulushtin ibaret wede bilen teminleydu. Shunglashqa, otopiye ötmüshning eslimilirini hazirning tesiratlirining türtkiside kelgüsi heqqidiki qiyasqa aylandurush jeryanidur. Ötmüsh (eslime), hazir (tesirat) we kelgüsi (qiyas we xam xiyal) fantaziye qilish yoli bilen birliship kétidu.
1930-yillardin tartip, uyghurlar, xuddi bashqa nurghun xelqlerge oxshash, otopiyilik qiyas arqiliq özining ré’alliqidin halqishqa bolghan mayilliqini ipadilidi—bolupmu uyghur siyasiy rehberlirining bu heqtiki mayilliqi xélila küchlük boldi. Awwal rusiyide ghelibe qilip, andin bashqa dölet we rayonlargha tarqalghan—jümlidin xitaygha tarqalghan—sotsiyalistik inqilab chüshenjisi uyghurlargha kommunizmdin ibaret otopiyilik menzilge yétishtiki eng ishenjlik yoldek bilindi. Uyghurlarning bir qisim yétekchiliri del mana mushu yol arqiliq özlirining ré’al mesililirige sotsiyalistik inqilab arqiliq jawab tapmaqchi boldi.
Kommunizm herikitining «xelq’araliq birliksep» (intérnasi’onalizm) qurush nishani uyghur ziyaliyliri we rehberlikini qiziqturghan yene bir muhim amil idi. «xelq’araliq birliksep» we uning eyni waqittiki emeliyiti uyghurlarning kolléktip pisxikisida shundaq bir qarashni tikliyeleyttiki, uyghurlar emdi kishining ésige kirip chiqmas teklimakan boylirida dunyadin ayrilghan halda yekke-yégane yashimastin, belki dunyawi kommunizm herikitining bir ezasigha hem terkiwi qismigha aylinalaytti. Özining siyasiy kimliki ghuwa halette turiwatqan uyghurlar üchün, bu ezaliq intayin muhim idi. Chünki bu arqiliq uyghurlar öz siyasiy kulturidiki éniqsizliqni yoqitip, insaniyetning bext-sa’aditini közleshni meqset qilidighan kommunizm a’ilisining bir ezasigha aylinalaytti—ular éniq siyasiy kimlikke ige bolalaytti.
Xitay kommunistliri kommunizmdin ibaret xam xiyalgha intiliwatqan bu zémin’gha bésip kirishning teyyarliqlirini asasen qilip boldi. 1949-yili xitay générali péng déxüeyning qoshunliri «azadliq armiye» nami bilen sherqiy türkistan’gha resmiy basturup kirdi. Meyli zorlansun-zorlanmisun, uyghurlar péngning qoshunlirini ürümchide naxsha-muzika bilen qarshi aldi. 1933-we 1944-yilliri sherqiy türkistan jumhuriyetlirining qurulushini shadliqqa tolghan naxsha-muzikiliri bilen kütiwalghan uyghurlar xitayning tajawuzchi qoshunlirinimu oxshashla naxsha-muzika bilen kütiwaldi. Xitay kommunistliri uyghurlargha xuddi muhim bir xewerni yetküzgili yiraq jaydin riyazet chékip kelgendek debdebe bilen ürümchige kirdi. Ularning egelgen uchuri gerche atalmish «ortaq güllinish» ni qollaydighan sékular (dindin xaliy) kommunizm idiyisi bolsimu, emeliyette ular xuddi birer alemshumul (diniy) heqiqetni uyghurlargha yetküzmekchi bolghandek tesiratni ularning kolléktip tesiratida peyda qilishni untup qalmidi.
Bu yerde shuninggha diqqet qilinishi kérekki, xitaylarning uyghurlargha qaratqan teshwiqatliri, yoshurun singip kirishi, uyghurlar yashawatqan rayonluq we xelq’araliq weziyet we uyghurlarning siyasiy weziyiti xitaylarni intayin tézlikte uyghurlarning kolléktip éngigha jiddiy tesir körsitish mumkinchiliki bilen teminlidi. Xitayning uyghurlargha yürgüzgen teshwiqatining yadroluq qismi uyghurlar bilen ozliri otturisida dé’aliktékiliq baghlinishqa ige rol modélliq endizini gahi ashkara we gahi yoshurun shekilde otturigha quyush boldi. Ushbu modélda nahayiti ustiliq bilen sherqiy türkistandin ibaret musteqil bir döletni qurghan uyghurlarning siyasiy jehettiki aktip roli asta-asta passip rolgha almashturulup tesewwur qilindi. Yeni, uyghurlarning dölitining nami bolghan sherqiy türkistan pütünley cheklinip, uning siyasiy menisi «üch wilayet inqilabi» gha taraytildi. Öz-özige xoja uyghurlar xitay milliy dölitining sotsiyalistik inqilab nami bilen élip bérilghan kéngiyishide uning bir qismi qilip qoshuwélindi. Xitaylar kommunizmdin xewer bergüchi, gomindangning fashistik hakimiyitidin qutquzghuchi, sotsiyalistik jem’iyetni «ortaq» berpa qilghuchi, xelq’araliq intérnasi’onalizmning asiyadiki eng küchlük ezalirining biri we uyghurlarni azad qilghuchi we güllendürgüchi milletlik rolini alsa, uyghurlar kommunizm xewirini qobul qilghuchi, fé’odalliq jem’iyette toxtap qalghuchi, xelq’arada nami yoq emma gomindang hakimiyitidin azad qilinip güllinishke mohtaj milletlik rolini aldi.
Uyghurlar özlirige özlirimu hés qilalmighudek derijide téngilghan rol özgirishining—téximu toghrisi burmilinishining– arqisigha yoshurun’ghan siyasiy neyrengwazliqni we suyiqestni demalliqqa sézelmidi. Rol almishish, eng axirida, uyghurlarni—meyli ular étirap qilsun-qilmisun—xitaylarning aldida bir meghlubiyetchi qilip yasap chiqti. Xitaylarning «chong akiliq» roli tézla tiklendi. Xitaylarning hökümranliq iradisini asas qilidighan yéngi roli uyghurlarning xitay hökümranliqini passip qobul qilishtek yéngi roli bilen almashturuldi. Uyghurlarning kolléktip özlük obrazi küchlük özgirish jeryanini bashtin kechürdi. Xitay uyghurlarni qelbidin we méngisidin idare qilishning birinchi achquchluq qedimini ghelibilik tamamlidi. Uzun yilliq neyrengwazliqlar bu ikki rolning almishishi we muqimlishishini muhim kapalet bilen teminlidi.
Uyghurlarning yéngi roli ularni hökümran we hör milletlik ornidin passip we béqin’ghuchi milletlik ornigha chüshürüp qoydi. Bu xil passipliq we béqinish uyghurlarning özige bolghan ishenjige ejellik zerbe berdi. Buningliq bilenla qalmay, xitay kommunistliri yene uyghurlarning öz ré’alliqi bilen bolghan munasiwitinimu özgertiwetti. Uyghurlar shuningdin kéyin pütünley yéngi we siyasiy jehette yüksek derijide institutlashturulghan—merkezleshtürülüp bashqurulidighan—muhitta yashashqa bashlidi. Xitayning herbiyliri we sherqiy türkistan’gha yerleshtürülgen ish-qur qisimliri teripidin ichki-tashqi jehette qorshalghan yashash boshluqi uyghurlarning ré’alliqning boshluqi—yaki yashash da’irisi—boldi. Uyghurlarning tashqi dunya bilen bilen bolghan alaqisi pütünley kontrol qilindi—ularning qandaq uchur qobul qilishi we uninggha qandaq inkas qayturushi pütünley bashqurushqa élindi. Uyghurlar özlirining erkinlikining fizikiliq amillirini yoqitipla qalmastin, eng muhimi uning meniwi amillirinimu yoqitishqa bashlidi: uyghurlarning pikir qilishi özini orap turghan türmisiman boshluq bilen cheklendi, pasillandi.
1949-yilidiki tajawuzchiliqning mahiyiti «azadliq» süpitide uyghurlarning kolléktip éngigha shu qeder chongqur yiltiz tarttiki, ular «azadliqtin burun» we «azadliqtin kéyin» dégen kelimilerni ta hazirghiche héchqandaq gheyrilik hés qilmay ishlitip keldi. Bu shuni chüshendüriduki, uyghurlar özlirining ré’alliqining waqitchanliqini 1949-yilidiki tajawuzchiliq bilen xaraktérlinidighan mundaq ikki waqit birliki bilen ölcheydighan boldi: «azadliqtin ilgiri» we «azadliqtin kéyin»[i]. «azadliqtin burun» atalghusi uyghurlarning tesewwuridiki qarangghuluqqa we zulumgha tolghan erksiz jem’iyetni (pirqichilarning dunyasini) körsetse, «azatliqtin kéyin» bolsa yoruqluqqa we asayishliqqa tolghan erkin jem’iyetni (sotsiyalistik dunyani) körsitidu. Xitay siyasiy pisxologlirigha shu nuqta aydingki, ushbu kelimilerni her bir qétim ishlitish mahiyette tajawuzchiliqni yene bir qétim angsiz jezmleshtürüsh bolatti. Uni yene bir qétim jezmleshtürüsh bolsa kolléktip yoshurun angning yalghanni rast dep qobul qilishini téximu ilgiri süretti, uning pisxik tesirini téximu chongqurlashturatti. Axirida, ushbu kelimilerning uyghurlarning kündilik til aditide intayin tebi’iy bir shekilde qollinilishi—we qayta-qayta qollinilishi—ularni qil sighqusiz pakittek körsiteleytti. Xuddi biz adette, xata qolliniwatqan nurghun til hadisilirini so’allimighandek, bu kelimilernimu héchkim so’allap ketmeytti.
Emdi, ré’alliqning menisi heqqide toxtilayli. Ré’alliq heqiqiy mewjut bolghan shey’ini yaki mewjutluqni körsitidu. Ré’alliq tuyghusi bolsa ademning heqiqiy mewjut bolghan shey’ige bolghan tesiratini körsitidu. Bu tebirge asaslan’ghanda, eyni waqittiki uyghurlarning ré’alliq tuyghusini mundaq ikki nuqtidin analiz qilishqa bolidu. Biri, yuqirida körginimizdek, uyghurlarning ré’alliqi kontrol astigha élin’ghan ré’alliqtur—yeni uyghurlarning ré’alliqi ularning némini körüshi, némini sözlishi, némini oqushi we hetta némini oylishi aldin’ala belgilen’gen ré’alliqtur. Bu xil shara’itta, uyghurlarning kolléktip tepekkürining da’irisi özige bérilgen yashash da’irisi teripidin cheklinidu. Yeni bashqa tallashliri pütünley kontrolluqqa élin’ghan uyghurlar özige néme bérilse–yeni némini sözlishige, qilishigha we oylishigha yol qoyulsa—shuni ré’alliq süpitide qobul qilishqa mejburlinidu. Cheklime bilen tolghan bu yashash haliti qanchilik azabliq we haqaretlik bolsun, uyghurlar bu xil hayat sheklidin kemdinkem gumanlinidu, chünki uning arqisidiki heqiqiy ré’alliq—yeni uni kontrol qilip turidighan heqiqiy ré’alliq—ustiliq bilen ulardin yoshurulidu.
Yene biri, bu halettin halqighan, téximu uzun’gha sozulghan we kengri bolghan ré’alliq bolup, kolléktip fantaziyining shekillinishide muhim rol oynaydu. Bu ré’alliq körgili bolmaydighan emma tesewwur qilishqa yéteklinidighan «ré’alliqtur». Kommunizm del mushu ré’alliq tuyghusi bolup, mewjut hayat halitidin pütünley halqitilip tesewwur qilinidighan otopiyini körsitidu. Teshwiqat arqiliq hedep köptürülgen bu xil ré’alliq—qanchilik epsaniwi we mistik bolushidin qet’iynezer—shu qeder qudretlik bolghanki, u kündilik hayati emeliyette ach-zérinliqqa, jazalashlargha we qorqunchqa tolghan uyghurlargha yépyéngi bir menzilni körsetken, ularni buninggha qiziqturalighan, hetta ularni buning üchün özini teltöküs béghishlaydighan qiliwetken. Kelgüsi heqqidiki bu yalghanchiliqlar shundaq bir netijilik shekilde qilin’ghanki, u ademning normal tejribisidin we chüshinishidin alliburun halqip ketken. Bu katta yalghanchiliqlarni héchkim inkar qilalmaytti, chünki uni héchkim tejribisidin ötküzüp baqmighanidi. Shunga, u hemme adem intilidighan emma héchkim tejribisidin ötküzüp baqmighan hem baqalmaydighan xiyaliy dunyani héchqandaq qiynalmayla wede qilalaytti.
Hitlér «ulugh yalghanchilar ulugh séhrigerlerdur» deydu. Ademning közlirini alichekmen qilidighan bu yalghanchiliqlar xuddi séhrigerliktek körünüp turghan ré’alliqning arqisidiki biz körelmeydighan yoshurun boshluq arqiliq bizni aldaydu. Xuddi hitlér éytqandek, yalghanchiliq qanche heywet bolghanséri we ré’alliqtin qanche yiraqlashqanséri, küchi shunche zor bolidu, chünki kishiler uninggha so’al qoyushtin eyminip qalidu yaki uni bir eqliy yosunda chüshinishke amalsiz qalidu. Netijide, adem özining tesewwuri we eqli yetmeydighan—yaki uningdin halqighan—ashu menzilge chin pütüp qalidu. Del mana mushu halqima boshluq bizdin tebi’iy yoshurulghan bolidu.
Biz körelmeydighan ré’alliq del bizning kontrolluqimizdin halqighan boshluqtur. Yalghanchiliq mana mushu yoshurun boshluqta mewjut bolup turidu. U heqiqetni yoshurush we uning ornigha mewjut bolmighan shey’ini heqiqet süpitide otturigha chiqirishni körsitidu. Yalghan sözlesh heqiqetning yoqilishini emes, belki uning yoshurulushini körsitidu. Wehelenki, meyli heqiqet yalghanchiliqta qanchilik derijide yoshurulmisun, u yenila yalghanchiliqta özining yoqatqili bolmaydighan izini saqlap mangghan bolidu. Mundaqche éytqanda, her bir yalghanchiliqta u yoshurmaqchi bolghan heqiqet saqlinip mangghan bolidu. Démek, her bir yalghanchiliqqa bir heqiqet yoshurun’ghan.
Buni téximu éniqraq chüshinish üchün, daniyilik xanz krisshén endérsénning «padishahning yéngi kiyimi» dégen chöchikige qisqiche qarap chiqayli. Mezkur chöchek yalghanchiliq, shöhretpereslik, ijtima’iy qa’idining küchi, kolléktip ret qilish we özini körsitishke hérismenlik, qatarliq mezmunlardin terkib tapqan. Mezkur eserde, kishiler gerche aldida heywet bilen méngiwatqan padishahning yéngi kiyimining mewjut emesliki hemde uning emeliyette yalingach ikenlikini körgen bolsimu, uni ochuq-ashkara éytalmighanliqi sözlinidu—buningda, biri ular xata sözlep qoyup bashqilarning mesxirige qélishtin qorqsa, yene biri ularning normalliqtin halqighan bundaq hadisining yüz bérishige ishen’güsi kelmeydu, yaki yene biri ular padishahning «katta» kiyimini köreligen-körelmigenlikige jezm qilalmaydu. Axiri bir kichik bala padishahning yalingach ikenlikini tuyuqsiz jakarliwétidu. Eger bu chöchekni hakimmutleq siyasiy tüzülmige tedbiq qilsaq mundaq netije chiqidu: «hemme adem bundaq siyasiy muhitta yalghan sözleshke mejbur bolidu. Bir adem shuning bilen bir waqitta, bashqilarningmu özige oxshashla yalghan sözlewatqanliqini bilidu. Emma héchkim hemmeylenning yalghan sözleydighanliqi heqqide bir éghiz rast gep qilishni xalimaydu, chünki u bashqilarning özini yalghan sözlidi dep eyiblishidin we hetta jazalishidin qorqidu. Netijide bir-birige yalghan éytish dawamlishiwéridu.»
Shuninggha köre, gerche intayin az sandiki uyghur ziyaliyliri we siyasiyonliri xitaylarning kommunizm heqqidiki yalghanchiliqlirini bilip qalghan bolsimu, awazini chiqiralmighan. Gerche ular bashqilarningmu özige oxshash yalghan sözlewatqanliqini bilsimu, bilmeslikke salghan. Netijide, bu yalghanchiliq uyghur jem’iyitide héchqandaq tosalghusiz tarqiliwergen. Otopiye heqqidiki yalghanchiliq distopiyilik jem’iyette özini saqlap qélishning kélishimige aylan’ghan.
Gépimizge qaytip kelsek, ghayet zor dölet mashinisi teripidin toxtawsiz élip bérilghan siyasiy yalghanchiliqlar axiri héchkimning jiddiy so’allishigha uchrimighan. Chünki, ular özliri anglawatqanni we körüwatqanni heqiqet süpitide qobul qilishqa adetlen’gen. [ii] général péngning qoshunini kütiwélishqa chiqqan uyghurlarning tesirati bir chüshke yaki ademning eqlini heyran qalduridighan bir xam xiyalgha oxshaytti. Ular qoralliq, yat we mekkar bir top teripidin özlirimu bilmeydighan alliqandaq bir düshmenlerdin azad qiliniwatti. Ularning wedisige köre, uyghurlarning turmushi shuningdin kéyin pütünley kapaletke ige bolatti. Uyghurlar emdi üzülkésil bext –sa’adetke érishidighandek idi. Emma, xitay shuni éniq bilettiki, atalmish «azadliq» heqqidiki bu fantaziye choqum mu’eyyen ré’alliq terkiblirige ige qilinishi kérek idi. Bolmisa, fantaziyige ziyade bérilish kolléiktipning heriket qilish iqtidarini palech halgha chüshürüp qoyatti. Bu elwette, ijtima’iy heriket nezeriyisi üstige qurulghan sotsiyalistik inqilabning prinsipigha yat idi. Shu seweb, sherqiy türkistan’gha tinch-aman yerlishiwalghan xitay ishghaliyetchiliri uyghurlargha ular azad qilinishi kérek bolghan «heqiqiy» düshmenni tézla tépip bérip, «azadliq» herikitini yéngi bir baldaqqa kötürdi: uyghurlarning bayliri. Yeni, uyghurlarni «azadliq» herikitige ishendürüsh üchün, ular choqum ilgiri erkinlikini yoqatqan halda yashawatqan bolushi we uningdin emdilikte choqum azad qilinishi kérek idi. Bu del uyghurlarning özining ichidiki bir terkib bolushi kérek idi. Shundila, uyghurlarni hem öz-özige düshmen qilghili bolatti hem uninggha tashqi küchning qutquzushigha tebi’iy mohtajliqini bildürgili bolatti.
Mushu meqsetni ishqa ashurush üchün, xitayning teshwiqati uyghurlarni özlirining bayliri bilen muweppeqiyetlik yosunda düshmen qildi, gerche bu dushmenlik milliy düshmenlik emes belki sinipiy düshmenlik nuqtisidin chüshendürülgen bolsimu. Uyghur bayliri kolléktip halda tarixtin béri uyghur prolétariyatlirini shepqetsizlerche ezgüchiler, uyghur prolétariyatliri bolsa ular teripidin naheq ézilgüchiler süpitide qaraldi. Uyghurlarning wetinige bésip kirgen hem shu shu seweb uyghurlarning siyasiy düshmini bolushi kérek xitaylar eksiche hem mesxirilik yosunda uyghurlarni özidin qutuldurghuchi—azad qilghuchi—qiyapitide otturigha chiqti.
Bash-axiri chiqmas siyasiy küreshler dawamida, uyghur bayliri düshmen süpitide tartip chiqirilip, mal-mülki musadire qilindi. Hettaki, beziliri kolléktip murasim sheklide sazayi qilindi we amma aldida étip öltürüldi. Uyghur baylirigha qarita xitaylar teripidin qerellik we ustiliq bilen uyushturulghan murasimsiman jazalashlar choqum qilinishi kérek bolghan bir xil eqliy tertiptek orunlashturuldi. Zorawanliqning tertip arqiliq élip bérilishi uni kishilerge xuddi choqum qilinishi kérek bolghan toghra ishtek körsetti. Shuning bilen bir waqitta, eqliy shekilge ige qilin’ghan bu jazalash murasimliri xuddi yillarséri we hetta esirlerséri kéchikken heqqaniyetni axiri jari qildurghandek kolléktip tesiratni shekillendürüshke tirishti. Köchlük sinipiy düshmenlik qarishi bilen heriketke keltürülgen bu jazalashlar prolétariyatning heqqaniy déktarusi süpitide chüshendürüldi. Uyghurlarning iqtisadiy we ijtima’iy igilikining jan tomurini tutup kelgen we hetta uyghur jem’iyitining eng deslepki ottura we yuqiri buzhu’aziye qatlimini emdiletin shekillendüriwatqan bu ijtima’iy qatlam mana mushundaq yollar bilen tamamen weyran qilindi.
Uyghurlar esirlerdin béri bayqiyalmay kelgen «düshmini» ni bayqash élip kelgen teswirligüsiz rohiy zilzilidin silkinmey qalmidi. Bu silkinish tasadipiy bayqalghan heqiqetning weznini téximu artturiwétetti—intayin az sandiki segek kishilerla ziyade kolléktip hayajanlinishning xetirini aldin körüp yételeytti. Baylarni üzül-késil sundurushni meqset qilghan tartip chiqirishlar, jazalashlar we palashlar uyghurlargha sotsiyalistik inqilabning deslepki ghelibisi süpitide hés qilduruldi. Uyghurlarning ular taki shu waqitqiche bayqiyalmighan tarixiy «düshmini» eng axirida qattiq zerbide bash kötürelmes qilindi. Özlirining baylirini jazalashning eqliyliki we heqqaniyliqigha chongqur ishen’gen uyghurlar kolléktip gunah tuyghusidin yiraq boldi, chünki hemme ish tarixning tosiwalghusiz we insanning iradisidin halqighan yüzlinishi süpitide chüshendürüldi.
Nurghun uyghurlar tarixning tosuwalghusiz yüzlinishi süpitide terghip qilin’ghan we xitaylar qozghighan sotsiyalistik inqilabqa qatnashqanliqidin pexir we shadlinish hés qildi. Baylardin, zémindarlardin, chetke baghlan’ghanlardin we kapitalizm yoligha mangghanlardin kolléktip héstériye sheklidiki hésab élish awamning öchmenlikini heqiqiy tajawuzchi bolghan xitaylardin uyghurlarning özige—öz ichige—qaratti. Mesilining eng iztirapliq nuqtisi shu boldiki, bu shexsler shuning bilen bir waqitta uyghurlarning tarixtin béri tartiwatqan azab- oqubetlirining eng asasliq sewebkarliri qilip körsitildi. Eng axirida, xitaylar yene bir qétim urush qilmay turup, urushta teltöküs ghelibe qazandi. Düshmenlik bilen qérindashliq—«biz» bilen «ular»—otturisidiki perq pütünley xireleshti. «düshmenler» «qérindash» boldi; «qérindashlar» «düshmen» qilindi.
Bir millet üchün échinishliq meghlubiyet özini özining heqiqiy düshmini ornida düshmen körüshtur. Téximu échinishliqi, del ashu heqiqiy düshmenning öz-özige düshmen bolup, jan talishiwatqan milletni yene qutquzghuchi süpitide öz-özidin qutuldurushqa ishendürüshtur. Uyghurlar élishqa tégishlik tarixiy sawaq shuki, düshmenlik tuyghusi uyghur mewjutluqidiki intayin muhim amildur. Emma u choqum heqiqiy düshmen’ge—tashqiy düshmen’ge qaritilishi kérek. Undaq bolmaydiken, heqiqiy düshmen eshu milletni öz-özige düshmen qilish yoli bilen, héchqandaq herej tartmastin meghlub qilalaydu. Chünki, öz-özige düshmen bolghan yaki qilin’ghan millet yaki axiri halsirap tashqi düshmen teripidin qilche küch serp qilinmastinla meghlub qilinidu yaki öz-özige nepretlinish sewebidin öz ichidin tügiishidu.
Uyghur baylirining sistémiliq jazalinishi uyghur jem’iyiti üchün apet xaraktérliq aqiwet élip keldi. Uyghur bayliri noqul halda uyghur iqtisadini—meyli bu iqtisad qanchilik iptida’iy shekilde bolsun—tutup turghuchilar bolupla qalmastin, belki uyghur kulturining maddiy asasini tarixtin béri qoghdap kéliwatqanlar idi. Ularning yétekchilikide uyghurlarning iqtisadiy hayati mu’eyyen tertipte élip bériliwatatti. Bolupmu, ular uyghur jama’itining iqtisadiy qurulmisini, bayliq teqsimlinishini, ijtima’iy kulturni bashquruwatqan muhim asas idi. Ularning weyran qilinishi uyghur milliy igilikining tedrijiy halda xitayning iqtisadni merkezlik we pilanliq bashqurush siyasitide weyran bolushini keltürüp chiqardi.
Tarix shuni qayta- qayta ispatlidiki, iqtisadi weyran milletning qeddi pükülidu, béshi égilidu, rohi sunidu. Bir millet siyasiy mustemlikide yoqap ketmeydu, eger uning iqtisadi asasi eslige keltürgüsiz derijide buzghunchiliqqa uchrimisila. Emma, iqtisadi weyran bolghan milletning siyasiy mewjutluqi weyran bolidu, siyasiy mewjutluqi weyran bolghan milletning kultural mewjutluqi weyran bolidu, kultural mawjutluqi weyran bolghan milletning axirida hemme némisi weyran bolidu.
Insanning tüpki intilishi bolghan maddiy me’ishetni qoghlishish istikini qandurush xitayning uyghurlarning siyasiy istikini qaymuqturushida intayin hel qilghuch rol oynidi. Özining «düshmini» bolghan baylarning azraq malliri we yerliridin nésiwilendürülgen ach-yalingach xelq xuddi maddiy mohtajliqtin azad qilin’ghandek tuyghuda boldi. Uyghurlardin shu heqiqet ustiliq bilen yoshuruldiki, uyghur bayliridin bulang-talang qilinip tartiwélin’ghan hésabsiz bayliqning intayin az qismi hayatliqning qattiqchiliqida ingrawatqan bu xelqqe chéchip bérildi; Mutleq köp qismi bolsa, xitayning emdila qurulghan jumhuriyitining qurulushi üchün serp qilindi.
Ademni téximu iztirapqa salidighan yene bir nuqta shu boldiki, «azadliq» tin ibaret bu siyasiy xam xiyal uyghurlarning yétekchiliri dep qaralghan bir ewlad uyghur ziyaliyliri teripidin köptürülüp maxtaldi. Lutpulla mutellipning «junggo» dégen shé’iridin tartip, elqem extemning atalmish wetenperwerlik heqqidiki shé’irlirighiche, hemmiside xitayning uyghurlarni «azad» qilghanliqi küchep medhiyilendi. Buning tipik misali süpitide töwendiki örneklerni körsitish mumkin. Shinjang xelq neshriyati 1954 – yili neshr qilghan ‹‹tang naxshiliri›› namliq kolléktip shé’irlar toplimigha 27 uyghur sha’irining 42 parche shé’iri tallap kirgüzülgen. Toplamdiki shé’irlarda emdila ijadiyetke telpünüwatqan yash sha’irlarning yéngidin qurulghan xitay dölitige we «azadliq» téngigha ademning ishen’güsi kelmigüdek derijidiki magmidek héssiyatliri ipadilen’gen. Bu toplam bizning uyghurlarni tajawuzchiliqqa uchrighan millet dégen qarishimizni keskin ret qilidu. Chünki, uningda «azadliq» fantaziyiside teswirlen’gen shundaq bir jennetsiman dunya barki, uningda ne ézilish, ne azab, ne qorqunch we ne iztirap yoq bir mukemmel dunyaning teswiri bar.
. Bu toplamgha abdusalam toxti, abdushükür muhemmet’imin, rehim qasim, mehmut zeyidi qatarliqlarning ‹‹azad yézamgha››, ‹‹bahar dolquni››, ‹‹tiyanshan naxshisi››, ‹‹toqumichi achamgha››, ‹‹déhqan qizigha››, ‹‹séni söydüm››, ‹‹ishchi dostumgha››, ‹‹yéngi shinjang››, ‹‹hindi qizigha››, ‹‹moskwa qizigha››, ‹‹yürektin xet››, ‹‹yézamda bahar››, ‹‹bizning weten››, ‹‹étizda››, qatarliq shé’irliri kirgüzülgen. Töwendikisi sha’ir rehim qasimning xelq azadliq armiyisige béghishlap yazghan ‹‹shad bextimizge bol aman›› namliq shé’iridin üzündidur:
Chélishing bilen güllendi zaman,
Sen bilen küldi milyonlighan jan,
Nurlargha chömdi bizning bu makan.
Bu shé’irlarda eks ettürülgen «azadliq» qa bolghan cheksiz medhiye awamni shundaq tonush bilen yétekligenki, uyghurlar peqet xitaylar chüshürgen parlaq tang quyashi bilen qarangghuluqtin qutulup yéngi hayatqa érishti. Uyghurlar buninggha ebedil’ebed minnetdar bolushi kérek. Uyghurlarning meyli eyni waqitta we hetta hazirqi waqittimu ilimlikliri dep qaralghan bu uyghur sha’irliri teripidin yézilghan bu shé’irlar qattiq basturush siyasiti aldida noqul haldiki aman qélishni közleshning mehsuli emes. Ular belki kolléktip hayajanlinish, meptunluq, kiriship qélish we choqunushning binormal ipadilinishini körsitidu. Kolléktip rohiy binormalliqning inkasi bolush süpiti bilen, bu shé’irlar xitaylarning uyghurlarning méngisini qanchilik muweppeqiyetlik yosunda yuyghanliqining delilidur. Bu xil ménge yuyushning ademni eng bi’aram qilidighan qismi uning uyghurlarning dozaqsiman mustemlike ré’alliqini sézish qabiliyitidin qanchilik échinishliq halda mehrum qilin’ghanliqila emes, belki nurghunlighan uyghur ziyaliylirining kompartiyiige bolghan oxshash medhiyini oxshash shekilde qayta-qayta tekrarlishidur. Bu tekrarliq bizge kirishme mejburenlik binormalliqini eslitidu (in’glizchisi obsessive compulsive disorder dur).
Ensiresh binormalliqi süpitidiki bu sindromda, gerche özi körüshni xalimisimu, bimar özide özining ixtiyarisiz qayta-qayta körülidighan oylar, obrazlar we qozghilishlarni tejribisidin ötküzidu. Ular yene qaytilinidighan we murasim sheklini alghan heriketler bilen shughullinidu. Bu heriketlerge ziyade köp waqit ketsimu, bimar uni toxtimastin tekrarlaydu (mesilen, qolini da’im meynet dep qarap, toxtimastin yuyushtur.) bu binormalliqning ipadiliride tashqiy dunya ölüm, késellik we meynetchilik élip kélidu dep qaralghachqa, bimar her waqit ipadilep bergüsiz qorqunch ichide yashaydu. U bu murasimsiman heriketlerni bir xil zörüriyet süpitide qayta-qayta qilish arqiliq, qorqunchini yenggilletmekchi bolidu. Emma, qanche qorqqanséri, heriket shunche köp tekrarlinidu; Heriket qanche köp tekrarlan’ghanséri, qorqunch peseymestin küchiyidu. Bu rezil aylanma taki bimar bilen uning ré’alliqi otturisidiki munasiwet bashqilarning arilishishi (mesilen pisxologning) arqiliq normallashquche dawamlishidu.
Yuqiriqi sha’irlardin shuni körimizki, ular gerche shé’irlirida jennetsiman ré’alliqni yazghini bilen emeliyette xitay mustemlike mashinisidin özliri hés qilalmighudek derijide chongqur qorqunchqa chüshken—ular bu qorqunchni shuning üchün hés qilalmighanki, sotsiyalizmda (kolléktip) qorqunchqa emes belki sotsiyalizmning ghelibisini medhiyiler arqiliq tentene qilishqila orun bar idi. Shunga, ular qorqunchini yoshurushi—yeni bésiwélishi–kérek idi; Netijide, bésiwélin’ghan bu qorqunch eksiche cheksiz medhiye sheklini alghanidi. Bu arqiliq, bir qisim uyghur sha’irliri bir tereptin shé’irliridiki medhiye arqiliq özlirining xitay hökümranlirigha qelbini tapshurushni istise, yene bir tereptin, qorqunchni peseytmekchi bolghanidi.
Ularning sowét ittipaqidin köchürüp élip kelgen «sotsiyalistik ré’alizmliq» edebiyati emeliyette ré’alliqni kommunizmning nishani üchün burmilashning wasitisi idi. Ularning mana mushu edebiyat arqiliq élip barghan siyasiy yalghanchiliqliri toptoghra bir ewlad uyghurlarning rohiy jehettin aldinishini keltürüp chiqardi. Buningda uyghurlar tartqan eng zor ziyan shu boldiki, xitaylar teshwiqatta yene bir qétim héchqandaq küchimeyla uyghurlarning qoli arqiliq uyghurlarning méngisini yuydi. Mesilining qorqunchluq teripi shuki, bu sha’irlarning nurghunliri özlirining xitayning menpe’eti üchün uyghurlarning méngisini yuyushqa qatnashqanliqidin ibaret insan qélipidin chiqqan jinayetni ötküzüwatqanliqini bilmidi, chünki ularning méngisimu alliburun yuyulghanidi. Shunga, adaqqi nuqtidin élip éytqanda, ménge yuyghuchilarning méngisi alliburun yuyulghan bolidu.
Sözimizning axirida shuni éytmaqchimizki, xitay ikkinchi qedemde uyghurlarning yene bir chong hem téximu xeterlik bolghan «düshmini» ni tartip chiqip, ularni «azad» qildi: sherqiy türkistan jumhuriyitining qurghuchiliri we uning milletchiliktin ibaret mepkure üstige qurulghan döletchilik idiyisini emeliyleshtürgen we béyitqan uyghur siyasiyonliridur. Uyghurlarning bu siyasiyonliri, rehberliri we ziyaliyliri 1950-yilidin bashlapla yerlik milletchilik qalpiqi bilen qarilinip, xelq düshmini qilindi. Netijide, heqiqiy milliy qehrimanliq heqqidiki ölchem astin-üstün qilindi. Emdi bu heqte téximu ilgiriligen halda toxtilimiz.
(dawami bar)

[i] shu nerse diqqetni chékerlikki, uyghurlar «azadliq» atalghusi arqiliq özlirining waqtini ipadiligen bilen, ular «shinjang waqti» (ürümchi waqti) ni qollinishta bashqiche yol tutqan. Yeni ular «shinjang waqti» ni ishlitip], «béyjing waqti» ni ishlitishni ret qilip kelgen. Gerche beziler üchün bu qarimaqqa addiy ishlardek körün’gini bilen, xitay üchün bu nahayiti muhimdur, chünki waqitni qandaq ölchesh noqul tebi’et hadisining ölchinishila emes belki nahayiti sezgür siyasiy pozitsiyiningmu ölchinishidur.
[ii] ré’alliq tuyghusi qanche saxtilashqanséri, siyasiy yalghanchiliqlar shunche asan kishilerning ishinishige érishidu. Yalghanchiliqlar we saxtiliqlar edigenséri, kishiler öz ré’alliqini musteqil sézish, uninggha idrakiy inkas qayturush we eqliy shekilde oylinishtin özi sezmigen halda waz kéchidu—chünki u waqitta ular bilen ularning ré’alliqi barghanséri yatlishidu. Ré’alliqqa qarita emeliy we eqliy inkas qayturush netijisiz bolghanda, kishiler xam xiyal arqiliq ré’alliqni qaytidin özi xalaydighan shekilde qurashturup chiqishqa mayil bolidu. Emma ré’alliq buninggha boy sunmighanséri, xam xiyal téximu köpiyidu we téximu gheyriy eqliy tüs alidu. Emeliyette, xam xiyalning köpiyishi we uning gheyriy eqliy tüs élishi herqandaq bir teshwiqat stratégiyichisi üchün nahayiti muhim pursettur. Chünki, mana mushundaq shara’itta yéngi yalghanchiliqlarni bazargha sélip, kishilerni ishendürüsh téximu asan’gha chüshidu—mana teshwiqattiki rezil aylanmidur.

*****
2. Qehrimanliq we satqunluq

Manga bir qehrimanni körsetkin, men sanga bir tragédiye yézip bérimen.
–f. Skot ftsjérald
Qehrimanliq insaniyet bilen bille apiride bolghan idiye we herikettur. U, keng menidin élip éytqanda, insanlarning özining mewjutluqi we qimmet qarashlirini qoghdaydighan heriketlerning bir örneklik ölchem sheklide namayan bolushini körsitidu. U insanlarning mewjutluqi, bext-sa’aditi we tinch-asayishliqigha zich baghlan’ghan. Insanlar özining mewjutluqini qoghdighuchilarni «qehriman» dep ataydu, uninggha hörmet bildüridu, uni ulughlaydu we hetta uninggha choqunidu. Seweb shuki, qehrimanliq arqiliq mewjutluq qoghdilidu, exlaqiy qimmet qarashliri qayta mu’eyyenleshtürilidu, yéngi heriket mizani meydan’gha kélidu we ular asanliqche yoqalmaydighan meniwi miras süpitide ewladtin awladqiche dawamlishidu.
Özini qoghdash insandiki eng tüpki bi’ologiyilik qozghilishtur. Bu insanlar topidimu hem shundaq. Özini qoghdashni meqset qilidighan insanlar topi özini qurban qilalash rohigha ige qehrimanliqqa mohtaj. Shunisi qarimu qarshiliqki, shexsiyetchilik xaraktéridiki özini qoghdash istiki shexsiyetchiliktin halqighan qehrimanliqni telep qilidu.
Qehrimanliqta insan hayatida qedirlik bolghan barliq nersilerdin waz kéchishke we ularni yoqitishqa bolghan teyyarliq bar: mehrumlinish, éghir emgek, xeter, haqaretlinish, azab-oqubet, késellik we hetta ölüm. Eger qorqunch ademge ölümni eskertip tursa, qehrimanliq ölüm yoqitalmaydighan menzilni eskertip turidu. Eger hayat insan’gha uning mes’ul bolushi kérek bolghan adimiylik burchini eskertip tursa, qehrimanliq köp hallarda uningdin halqighan we uniwérsal bolghan ijtima’iy mejburiyetni eskertip turidu. Téximu muhimi, u hayatning ölüm, tehlike, düshmenlik, rezillik we azab-oqubet aldida weyran qilghili bolmaydighan ghururini namayan qilidu.
Qehrimanliq, yene bir nuqtidin élip éytqanda, qorqunch bilen eng yoshurun shekilde alaqilishish jeryanidur. Qehrimanliq bilen qorqunch bir-birige baghlan’ghan. Qorqunch bolmaydiken, qehrimanliq bolmaydu. Qehrimanliq bolmaydiken, adem menggü qorqunch ichide yaki arqigha chékinidu yaki asta-asta halak bolidu. Qorqunch hemmide ortaq we hayat qélishtiki tüpki pisxik haletlerning biri bolsa, qehrimanliq xeter aldida peqet bir qanche ademla namayan qilalaydighan pewqul’adde heriket, özini béghishlash we bedel töleshtur.
Qehrimanliq qorqunch pütünley yoqalghan waqitta barliqqa kélidighan pewqul’adde pezilet yaki heriketni emes, belki qorqunchtin halqighan yéngi bir menzilge yétishke özini béghishlash we uning üchün bedel tölesh herikitini körsitidu. Eger qorqunch ademning hayat qélish we özini qoghdash istikining bi’ologiyilik méxanizmi bolsa, qehrimanliq bir mustehkem iradining, tewekkülchi rohning we yiraqni körer parasetning yardimi arqiliq mushu bi’ologiyilik méxanizmni ijtima’iylashturush jeryanidur. Qehrimanliqta shexsning noqul haldiki bi’ologiyilik mewjutluq éhtiyajila emes, belki uning ijtima’iy qimmetni qoghdash we yéngilashtek ijtima’iy éhtiyajimu bar.
Bu muhakime bizni qehrimanliqning exlaqiy menisige élip baridu. Herqandaq shekildiki qehrimanliqning exlaqiy menisi bar. Eger insanlar özining mewjutluqining, jama’itining, qa’ide-tüzümlirining qoghdilishini közleydiken, buni qoghdash herikiti muqerrer halda yaxshliq dep qarilidu. Shu seweb, ushbu qimmetlerni qoghdashni közligen qehrimanliq tebi’iy halda yaxshiliq süpitide qarilidu. Qehrimanliq körsetken shexsler, mahiyitidin élip éytqanda, yaxshiliqqa sahib chiqquchilar dep qarilidu. Qehrimanlargha hörmet bildürüsh, ulughlash we hetta choqunush qehrimanlarning ashu kolléktipning qimmet qarishi sistémisida muhim we hetta muqeddes dep qaralghan birer simwolni, idiyini we shexslerni qoghdishidin kélip chiqidu.
Qehrimanliq, étikiliq nuqtidin élip éytqanda, yaxshiliqning insan herikiti arqiliq qayta turghuzulushi we ashkarilinishidur. U noqul halda birawning jismaniy qabiliyet we qudret jehettin bashqilardin üstün turushini emes, belki téximu muhimi exlaqiy qimmetni yaritish we qayta mu’eyyenleshtürüsh üchün bedel töleshte bashqilardin üstün turushini körsitidu. U insaniyetning yaxshiliq heqqidiki arzulirining ré’allishishida muhim rol oynaydu. Netijide, qehrimanlargha yaxshiliqqa hamiy chiqquchilar süpitide nurghun kütüshler we qimmetler yüklinidu—ular ulughlinidu, ular mebudlargha aylinidu we ularning qehrimanliqi idé’allashturulidu. Yeni ijtima’iy adaletni qoghdighuchi süpitide, qehriman’gha nurghun idé’al süpetler qétilidu we ulardin nurghun ümidler kütülidu. Eger qehriman dep qaralghuchi ushbu kütüshlerni ret qilsa yaki uning höddisidin chiqalmisa, u sheksizki satqun dep qarilidu. Eksiche, mu’eyyen kolléktipning mewjutluqi, amanliqi we güllinishige tosqunluq qilghuchilar we ularni weyran qilishqa urun’ghuchilar reziller süpitide chüshinilidu. Démekki, qehrimanliq bir xil ijtima’iy mes’uliyet sheklidur. U ijtima’iy adaletni yaqlash we ornitishta kem bolsa bolmaydighan mes’uliyetning ipadilinishidur.
Yuqiriqi analizgha köre, herqandaq bir jem’iyetning eqliy tertipi yaxshiliq bilen yamanliqtin ibaret dé’aléktikiliq munasiwet terkiblirige ige. Yaxshiliq uqumi arqiliq mezkur jem’iyet en’eniwi qimmet asaslirini qoghdashni we yéngi idiyilerni ilgiri sürüshni közlise, rezillik uqumi arqiliq ijtima’iy tertipke, iqtisadiy tertipke we kultural we diniy hayatning terkiblirige buzghunchiliq élip kélidighan idiye we shexslerni chekleydu hemde ulargha qarshi turidu.
Qehrimanliqning qarimu qarshi menidiki sözi «qurqunch» yaki «qorqunchaqliq» bolmastin belki satqunluqtur. Elwette, adette kishiler «qehrimanliq» bilen «qorqunchaqliq» ni bir- birige qarimu qarshi menidiki söz we heriketler süpitide chüshinidu. Mesilen, kishiler yüreklik, dadil, qurqumsiz, xeterge tewekkül qilalaydighan we hetta ölümge yüzlineleydighan kishilerni qehriman dep qarisa, yüreksiz, délighul, ushshaq hésabatchi we xeterdin qachidighan kishilerni qorqunchaq dep tillaydu. Pisxologiye nuqtisidin élip éytqanda, qehrimanliq bilen qorqunch bir biri bilen chongqur munasiwet qurghan. Xuddi héchqandaq bir qehrimanliq qorqunchtin mutleq ayrilmighinidek, héchqandaq bir qorqunchmu qehrimanliqsiz bolmaydu.
Qehrimanliq bilen bolghan munasiwet nuqtisidin alghanda, satqunluq qorqunchtin perqlinidu. Satqunluq aldin’ala ornitilghan ishenjtin, kélishimdin yaki ishinishtin waz kéchish yaki yüz örüshni yaki uninggha xilapliq qilishni körsitidu. Ijtima’iy kélishimning qa’idisige köre, satqunluq mu’eyyen ijtima’iy top—meyli u bir dölet, jem’iyet, guruppa we yaki bir a’ile bolsun—ning muqeddes dep qaralghan qimmetlirige—meyli angliq yaki angsiz bolsun—sahib chiqmasliqni yaki uningdin yüz örüshni we yaki uninggha buzghunchiliq qilishni körsitidu. Yeni, satqunluq shu ijtima’iy top teripidin muqeddesleshtürülgen yaxshiliq katégoriyisige qarshi chiqishni bildüridu. Shunga, satqunluq jama’et azaliri teripidin intayin yaman körilidighan bir qilmishtur, chünki u ijtima’iyet teripidin muqeddesleshtürülgen qimmetni weyran qilishqa qatnishish, dep qarilidu.
Ijtima’iy éwolotsiye nezeriyisi nuqtisidin qarighanda,satqunluq hayatliqning mundaq bir mahiyetlik prinsipigha xilapliq qilidu: özining mewjutluqini her waqit we herqandaq bedeller bilen saqlap qélish. Shundaq déyish mumkinki, satqunluq özige düshmenlik qilishning bir xil sheklidur. Shu seweb, özining mewjutluqi, tereqqiyati we asayishliqi üchün mes’ul bolidighan herqandaq bir jem’iyet satqunluqqa intayin sezgür we jiddiy qaraydu. Uni jem’iyetning eqliy we exlaqiy tertipige xilap qilmish—yaki rezil heriket—süpitide qattiq jazalaydu. Bu jazalash, shuning bilen bir waqitta, ashu jem’iyetning özini qoghdishining ichki zörüriyitidin kelgen bolidu.
Qehrimanliq bilen siyasiy otturisida intayin nazuk baghlinish bar. Her ikkisi mundaq bir mahiyetlik aldinqi shert üstige qurulidu: dost bilen düshmenning ayrilishi we ular otturisidiki toqunush. Pütkül siyasiy oy, heriket, qarar, nishan we wasite mana mushu qarimu qarshiliqning mewjut bolushi bilen heriketlinidu. Siyasiy toqunushta qehrimanliq bilen satqunluq bir- birige zich baghlan’ghan amillardur. Xuddi shuningdek, qehrimanliqmu mana mushu toqunush ichide öz mewjutluqini namayan qilidu—uningda dostluq bilen düshmenlik bir-birige baghlan’ghan amillardur .
Qehrimanliq bilen bolghan munasiwiti nuqtisidin alghanda, uyghur siyasiy tarixini mundaq üch dewrge bölüsh mumkin: qehrimanliq dewri, xaqanliq dewri we mustemlike dewri. Derheqiqetki, qehrimanliqtin ibaret shanliq bir sehipidin bashlan’ghan bu milletning tarixining axirida uning qarshisida turidighan mustemlikide toxtishi ademning diqqitini tartidu. Eger biz uyghurlarning pütkül siyasiy tarixigha nezer salsaq, u tereqqiyat tarixi emes, belki chékinish tarixidek körünidu—xuddi uyghurlar qehrimanliq dewridin qanche yiraqlashqanséri, erksizlikke we qehrimansizliqqa shunche ichkirilep yüzlen’gendek. Undaq iken, qéchip qutulghusiz so’allar shuki, bu dewrlerde uyghurlarning qehrimanliq qarashlirida qandaq özgirishler boldi? Kolléktip angsizliq süpitidiki qehriman obrazi bu dewrlerde qandaq mezmun’gha ige boldi?
Töwende bu üch dewrning pisxik alahidilikliri toghrisida qisqiche toxtilip öteyli.
Qehrimanliq dewri uyghurlarning apiride bolushi bilen bashlinip taki ularning aghzaki edebiyat dewri axirliship yéziq dewrige kirgüche bolghan jeryanni körsitidu. Bu dewr uyghur rohiyitining eng yarqin, eng aktip we eng yüksek qismigha wekillik qilidu. Qehrimanliq dewrini uyghurlarning baliliq dewrige oxshatsaq, uningda hayatqa bolghan cheksiz söyünüsh, küchlük tesewwur terkiblirige toyun’ghan qiziqish we xam xiyalgha mol qizghinliq bar. Shuningdek, uningda weyran qilghuch küchlerge bolghan küchlük sézimchanliq we inkas bar. Bu dewr, shuning bilen bir waqitta, uyghur kolléktip éngidiki hayatliq istikining intayin ochuq, tiren we keskin shekilde ipadilen’gen dewridur.
Qehrimanliq dewride kishiler öz qehrimanlirini ilahlashturush arqiliq özlirining tebi’ettin halqighan küchlerge bolghan tiwinishi we choqunushini ipadileydu. Yaki eksiche éytqanda, qehrimanlarni ilahlashturush arqiliq kishiler bu küchler bilen paniyliqta uchrishish we shu arqiliq qoghdinishqa érishish xahishini ipadileydu. Yene bir nuqtidin alghanda, kishiler qehrimanlar arqiliq özini bilish we kimlikini angqirish meqsitige yétidu.
Qehrimanliq meyli qaysi usulda ipadilenmisun, u mundaq bir tiren pisxik tesirning bashqurushi astida bolidu: ademning bu dunyadiki eng iptida’iy qorqunchini yéngish we rohiy asayishliqqa érishish. Qehrimanliq hem tashqi dunyadin kélidighan hem kolléktip angsizliqtiki weyran qilghuch küchlerdin kélidighan qorqunchni yéngishtin ibaret özini qoghdash méxanizmidur. Bu qorqunchning bir qowmning siyasiy hayatida töwendikidek shekilliri bolidu: insanning tashqiy küchler teripidin meghlub qilinishi we hetta yer yüzidin yoq qiliwétilishige bolghan tiren endishe, öz qowmining yétekchisidin—yeni, rehbiridin—ayrilip qélish élip kélidighan azab we nishansizliq tuyghusi, tebi’iy apetlerdin qalidighan asaret xaraktérliq kolléktip xatire, ijtima’iy qalaymiqanchiliqtin kélip chiqidighan kolléktip iztirap, yoqluq élip kélidighan qaymuqush we yoqitip qoyush élip kélidighan tit-titliq, qatarliqlardur. Qehrimanliq yochun, tehlikilik we hetta shepqetsiz dunyadiki adem bilen uning tiren qorqunch ornashqan qelbini kélishtürüshtiki yoldur. U insanning mewjutluqi élip kélidighan qorqunchni yéngi yükseklikke ige qilipla qalmastin, belki yene insanni özi bilen kélishtüridighan pisxik jeryandur.
Qehrimanliq arqiliq meyli bir shexs yaki bir qowm bolsun, özining yoshurun éngidiki passip, weyran qilghuch we zorawan qozghilishlarni yéngi yönilishte yéteklep ulargha ijabiy, özini qoghdash xaraktérliq we tinchliqqa tolghan mene ata qilidu. Téximu muhimi, qehrimanliq rohning barliq selbiy pisxik terkiblerni angsiz saplashturush jaryanidur—uningda roh parlashqa érishidu, tinchlinidu, umidke tolidu. Qehriman’gha choqunush awam üchün qelbidiki téxi ré’allashmighan passip we zorawanliqqa tolghan qozghilishlarni xam xiyal sheklide ishqa ashurushtiki wasite hésablinidu.
Mesilen, adem öltürüsh hemme dinda we hemme kulturda dégüdek qattiq cheklinidu. Exlaqiy jehette, adem öltürüsh kechürgüsiz rezil qilmishtur. Wehalenki, kishiler adettiki ademning qatilliq qilishini hergiz kechürelmeydu-yu, özliri qehriman dep qarighan birining adem öltürüshini—öltürgendimu nechche onlighan, yüzligen we hette minglighan ademlerni düshmen namida öltürüshini—qobul qilalaydu. Qobul qilalaydula emes, belki uni tillarda dastan qilip, muqeddesleshtüreleydu. Téximu muhimi, mana mushu zorawanliqning özi del ashu qehrimanni kökke kötürüshning we hetta uninggha choqunushning asasigha aylinidu. Buning sewebi néme? Buning sewebliri elwette nurghun; Emma, muhim seweblirining biri shuki, qehriman namayan qilghan zorawanliq arqiliq kishiler özliridiki angsiz zorawan qozghilishlirining ghidiqlishini basidu—ularni (xuddi özliri arqiliq) ré’allashturghandek xam xiyalda bolidu. Shuning bir waqitta, bu arqiliq yoshurun éngidiki zorawan qozghilishlargha yéngi mene béridu—özini öltürmekchi bolghan düshminini qehriman arqiliq öltürüsh arqiliq, özinning hayatliq prinsipini qayta mu’eyenleshtüridu. Qehrimanliq, yighip éytqanda, insaniyet topining weyran qilghuch qozghilishlar bilen bolghan munasiwitining xam xiyal sheklide bir terep qilinish jeryanidur.
Keng menidin élip éytqanda, qedimqi uyghur qehrimanliq qisseliri, iposliri we epsaniliri köpinche hallarda yarilish, hayat saqlinip qélish we güllinishtin ibaret tüpki mewjutluq mesililirige baghlan’ghan. Bu eserlerde qehrimanlar köpinche hallarda öz qowmining hayat-mamatliqi üchün ajayip zor töhpe qoshidu. Bu eserlerde uyghur qehrimanliri ilahiy yaki yérim ilahiy küchke ige we yaki ilah teripidin yardem qilin’ghan shekilde qiyas qilin’ghan. Qehrimanlargha choqunush kolléktipning qimmet éngidiki yüksek idiyilerning mu’eyyenleshtürülüshining bir yaki bir nechche shexs teripidin orundilishini körsitidu.
«oghuzxan» iposidin köridighinimiz yérim epsaniwi tüstiki bir qehriman xaqanning qedimqi uyghur qebililirini birlikke keltürüsh tarixining ixcham emma untulghusiz tarixidur. Qarimaqqa, ushbu iposta tekitliniwatqini yoqilish girdawigha bérip qalghan bir qowmning qandaq qilip, pewqul’adde we hetta ilahiy iradige ige bir rehber teripidin bir tugh astigha jem qilin’ghanliqi sözliniwatqandek qilidu. Emeliyette mezkur iposta bir qowmning hayatliq iradisi ilahiy süpet oghuzxanning iradisi arqiliq eqliylishidu we qanuniylishidu—yeni uyghurlarning mewjut bolushi ilahning iradisidin ikenliki ilgiri sürülidu. U shexstin halqighan bir iradining muqeddeslik teripidin desteklen’gen shexsning iradisi teripidin mu’eyyenleshtürülüshi bolup hésablinidu.
Téximu téren menidin alghan, mezkür épos ata (rehber) bilen bala (xelq) otturisdiki intayin murekkep esli tipliq (motiڧ) endizisini isharileydu. Bu esli tipta ata ijtima’iy tertipni ornitishtiki eng halqiliq nopuzdur. Bu esli tip bizge uyghurlarning yoshurun éngidiki rehberning qandaq bolushi kérekliki heqqidiki muhim uchur bilen teminleydu: uyghurlarning iptida’iy tesewwur dunyasida, rehber choqum böridek qeyser, bürküttek yiraqni körer we tülkidek tedbirlik bolushi kérek. Mana bu uyghurlarning yoshurun éngidiki qehrimanliq sézimining yoshurun kodidur—u tarixtin béri mana mushu kodta mewjut bolup turidu. Intayin az sandiki kishilerla bu kod arqiliq, qehrimanliqning sirliq qesirige kireleydu.
Qehrimanliq dewride, biz oghuzxandin bashqa yene alp ertunga, tumars we shiraq qatarliq qehrimanlarnimu körimiz. Bu qehrimanlarning ortaq alahidiliki shuki, ular öz qowmini yawning tajawuzidin saqlash üchün tillarda dastan bolghudek baturluq körsitidu. Ular uyghurlarning qedimqi kolléktip yoshurun éngida qoghdighuchi süpitide tesewwur qilinidu. Bu qoghdash eng teg qatlamdin alghanda, insanning tashqiy dunyaning yoshurun we ashkara tehlikisi élip kelgen qorqunchtin qoghdinishqa bolghan éhtiyajidin kelgen.
Uyghurlarning qoshaqlirida ish-izliri nahayiti qisqila xatirilen’gen alp ertunga diqqetni chékerliktur. Oghuzxan’gha oxshash, u uyghurlarning qehrimanliq dewridin xaqanliq dewrige burulushqa wekillik qilidu. Ushbu yüzlinishning tüpki alahidiliki shuki, uningda qehrimanliq noqul halda qoghdighuchi süpitidila emes, belki yene yétekligüchi süpitidimu tesewwur qilinidu. Démek, qowmning kolléktip yoshurun éngida, qehrimandin elning menpe’etini qoghdashla emes, belki uning béshi we yétekchisi bolushmu kütülidu.
Xaqanliq dewri qehrimanliq dewrining sadda romantikiliqqa tolghan we aliyjanabliqni muhim ijtima’iy qimmet süpitide qaraydighan en’enisige sézilerlik özgertish kirgüzidu. Uningda qehrimanliq qowmning tashqiy dunya we tashqiy düshmen’ge qarshi turushtiki idé’al asas bolushtin asta-asta jama’et tüzümining tiklinishi, eqliy tertiplerning ornitilishi we sheherlishish kulturining berpa bolushidiki ré’al asas bolushqa ötidu. Eger qehrimanliq dewri uyghurlarning özini saqlap qélishidin ibaret tüpki mewjutluq mesilisige atalghan dewr bolsa, xaqanliq dewri ularning özini güllendürüshke atighan dewridur; Eger aldinqisi qehrimanliq arqiliq yükselgen özige ishinish dewri bolsa, kéyinkisi qehrimanliq arqiliq élip bérilghan öz (dost) bilen özge (düshmen) otturisidiki munasiwetni tengshesh dewridur; Eger aldinqisi jismaniy küchning muqeddesleshtürülüshidin barliqqa kelgen we beden éstétikisi üstige qutulghan sap hoquqchiliq dewri bolsa, kéyinkisi eqliy iqtidar we étikiliq oylinishni asas qilghan murekkep merkezleshme hoquq qurulmisining ornitilish dewridur.
Bu dewr özini qehrimanliq dewrining dawami süpitide menggü tashlarda xatirilen’gen xaqan obrazlirida köridu. Buningda, xaqanlar, xuddi oghuzxandek, batur, tedbirlik, mes’uliyetchan we xelqperwerdur. Bu dewrlerde biz yene korshad, pantékin, sultan sutuq bughraxan we tunyuquq jemetidin chiqqan qehrimanlarni körimiz. Xaqanliq dewridiki qehrimanlarning asasliq alahidiliki shuki, ularning mes’uliyiti barghanséri ijtima’iylashqan, tesirining ilahiy menbedin kélishi barghanséri suslighan bolidu. Shuningdek, ular merkezlishishke yüzlen’gen siyasiy hoquq qurulmisining berpa bolushining bir terkiwi qismigha aylinidu. Bu dewrde, qehrimanlar ilahiy qudretke emes belki özidiki insaniy qudretke köprek tayinip, xelqning ijtima’iy parawanliqini güllendürüsh üchün küch chiqiridu.
Mustemlike dewride (18-esirning axiriliridin tartip hazirghiche) biz sadir palwan, nuzugum, yette qizlirim, siyit nochi, tömür xelipe, mehmut muhiti we ghéni batur qatarliq qehrimanlarni körimiz. Ularning ortaq alahidikiliki shuki, ular heq-naheq mesililiride otturigha merdane chiqip, adaletning el ichide ornitilishida muhim rol oynighanlardur. Bu qehrimanlarning ilgiriki qehrimanlardin roshen perqi shuki, ularda héchqandaq bir ilahiy destek yoq. Qehrimanliq we xaqanliq dewri bilen sélishturghanda, bu dewrdiki qehrimanlarning qowmning hayat-mamatliq we güllinish ishlirida oynighan roli barghanséri ajizlighan. Ularning diqqiti köprek bir toplam yaki bir guruppining tereqqiyati we mewjutluqidiki ijtima’iy adalet mesililirige köprek tikilgen bolup, bir milletning hörlüki, siyasiy erkinliki, qanuniy we ijtima’iy hoquqliri qatarliq mesililerge bolghan chétishliqi unche küchlük bolmighan. Bu dewrdiki qehrimanlar, keng da’iridin alghanda, heqqaniyetchi süpitidiki qehrimanlar boldi. Shundaqla ular heqqaniyetchi-qehrimanliq rolini aldi.
Xuddi her bir ademning qelbide öz qehrimani bolghinidek, her bir xelqningmu xatiriside öz qehrimani bolidu. Xuddi her bir shexsning kimni qehriman dep qarishining ölchimi bolghinidek, bir xelqningmu kimni öz qehrimani dep qarap, tarixigha yézishining ölchimi bolidu. Xuddi her bir dewr özining qehrimanlirini yaratqinidek, qehrimanlarmu öz dewrini yaritidu.
Bu yerde shu nuqta alahide tekitlinishi kérekki, melum dewrning qandaq shexsni ulugh we qehriman dep qarishi intayin murekkep amillargha baghliq bolidu. Shuningdek, shexsning qehrimanliq heqqidiki ölchimimu shexssiz, tarixtin halqighan we mu’eyyen kultural ishinishlerdin üstün turidighan kolléktip angsizliq teripidin belgilinidu we uzaq waqitliq özgirish jeryanini bashtin kechüridu. Shuninggha köre, uyghurlarning qehrimanliq heqqidiki tuyghusi, chüshinishi we kulturi qedimqi dewrlerdin buyan kéliwatqan qehrimanliqning kolléktip angsizliqtiki tindurmisi arqiliq belgilinidu. Yuqirida, bu uzaq tarixiy jeryanni qisqiche körüp öttuq. Buningdin shuni körduqki, uyghurlarni qehrimanliq chüshenjisi mundaq üch katégoriye we üch xil rolning tesiri astida bop kelgen: qutquzghuchi-qehriman (qehrimanliq dewri), yétekligüchi-qehriman (xaqanliq dewri) we heqqaniyetchi-qehriman (mustemlike dewri).
Qutquzghuchi-qehriman kolléktipning yoshurun éngidiki yoqilishqa—yaki yoqluqqa—bolghan ontologiyilik (mewjutluq nuqtisidiki) qorqunch we wehimige bolghan inkasining mehsulidur. Qehriman obrazi—bolupmu ilahiy rohtin desteklen’gen romantik qehriman obrazi—arqiliq uyghurlar öz qorqunchini yükseldürüp, aliyjanab, mörüwetlik we izgü bir qimmetni turghuzghan. Shundaqla uni öz qowmining mewjutluqining yashash qiblinemisi qilghan.
Yétekligüchi-qehriman bolsa kolléktip iradining topliship yashash we güllinishte merkezleshtürülgen siyasiy qurulmigha bolghan éhtiyajigha qayturulghan inkastur. Shuning bilen bir waqitta, u uyghurlarning kolléktip yoshurun éngida tesewwurlinidighan weyran qilghuch amillardin—mesilen, bölünüsh, tajawuzliqqa uchrap munqerz bolush, ijtima’iy qalaymiqanchiliq élip kélidighan weyranchiliqtin—pewqul’adde qudretke we mes’uliyetchanliq rohigha ige bir rehberning yéteklishi arqiliq saqlinishqa we ijtima’iy tertipning ornitilishigha bolghan éhtiyajidin kélip chiqqan. Shu seweb, bu dewrdiki qehrimanning esli tipi «ata» obrazigha teqqaslan’ghan bolup, rehberler «elning béshi»–«elning atisi»–süpitide tesewwur qilin’ghan.
Heqqaniyetchi-qehriman bolsa kolléktip angsizliqtiki mundaq bir qorqunchqa qayturulghan inkastur: mustemlike sewebidin öz mewjutluqi we yashash muhitigha bolghan tewelik tuyghusidin yatlishish we igidarliq hoquqidin mehrum qélish. Bu dewrning diqqetni tartarliq yéri shuki, u mustemlike ré’alliqining xirislirigha qayturulghan kichik da’irilik inkasni körsitidu. U yene intayin murekkep muhitta qehrimansizliq we satqunluq terkibliri bilen ariliship yashashtek haletke qayturulidighan jiddiy qarshiliqnimu öz ichige alidu.
Yighip éytqanda, uyghurlarning qehrimanliq pisxikisining, keng menidin élip éytqanda, yuqiriqi üch xil katégoriyisi bar. Ular bizni uyghurlarning kolléktip yoshurun éngidiki qehrimanliqning esli tipliq endizisi bilen teminleydu. Emdi, bu endizilerning 1949-yilidin tartip hazizghiche bolghan özgirish jeryani we ularning tesirini qisqiche analiz qilip chiqayli.
1949-yili xitay sherqiy türkistanni bésiwalghandin buyan, uyghurlarning qehrimanliq chüshenjiside zor özgirishler yüz berdi. Xitay uyghurlarning kolléktip éngida némining qehrimanliq we némining satqunluq bolidighanliqigha qarita intayin segeklik bilen teshwiqat élip bardi. Bu teshwiqatlarning netijiside uyghurlarning yoshurun éngidiki qehrimanliq bilen satqunluq otturisida choqum ayrilishi kérek bolghan pasil xireleshti. Shundaqla, qehrimanliq arqiliq mu’eyyenleshtürülidighan ijtima’iy yaxshiliq bilen satqunluq arqiliq inkar qilinidighan rezillik otturisidiki pasilmu xireleshti. Bu hadise shundaq bir derijige bardiki, bir qisim uyghurlar satqunluqni sezmestin qilidighan we uni qehrimanliq dep chüshinidighan we hetta qehrimanlarni satqun dep qaraydighan halet shekillendi. Eksiche, satqunlar héchqandaq exlaqiy eyibleshke uchrimay, jem’iyet teripidin yeklenmey yashawerdi.
Töwende bu jeryanning qandaq tereqqiy qilghanliqigha qarap chiqayli. Xitayning uyghurlargha élip barghan ménge yuyush xaraktérliq teshwiqatidiki prinsipchanliqi eng küchlük bolghan bir terkib uning toxtimastin «shinjang» ning ezeldin jonggoning ayrilmas bir qismi bolup kelgenlikini qayta-qayta tekitleshtur. Yaqqal qarimaqqa, bu xitayning «shinjang» ni özining qoynidin bölüp chiqishqa urunidighan herqandaq shekildiki «wetenni parchilash qilmishi» gha hergiz yol qoymaydighan siyasiy meydanini tekitleshni körsitidu. Wehalenki, mesilige téximu ichkirilep qarighinimizda, xitayning ushbu jümle arqiliq otturigha chiqarghan siyasiy muddi’asini we neyrengwazliqini körüwalalaymiz. Bu neyrengwazliqning töwendikidek bir nechche xil menisi bar: biri, «shinjang» héchqachan junggoning ayrilmas bir qismi bolup baqmighanliqi üchün, uni tekrarlash arqiliq xuddi shundaqtek tesiratni shekillendürüsh—eger bir qismi bolghan bolsidi, uni xitayning bu qeder küchep teshwiq qilishigha hajet bolmaytti. Yeni bu yalghanni bilip turup qayta-qayta tekrarlash arqiliq rastqa chiqirish hiylisidur. Yene biri, téximu muhimi, xitay bu yalghanchiliq arqiliq yene shundaq bir tesiratnimu barliqqa keltürmekchiki, bu yerde xitay dep atilidighan, qedimdin mewjut we birliki héchqachan buzulmay kelgen bir dölet bar; Uning birlikini buzush tarixtin béri mumkin bolmighinidek, hazirmu mumkin emes. Siyasiy yalghanchiliq arqiliq qurashturup chiqilghan bu tesewwuriy dölet tarixtin halqighan bolup, ezeliylik xaraktérige ige. Shuning bilen bir waqitta, mezkur jümle jonggodin ibaret bu döletning ezeldin xitay millitining bolup kelgenlikini yoshurun otturigha chiqirip, xitaylarning yéqinqi ikki ming yilliq tarixida atalmish «az sanliqlar» dep qarilidighan milletler—mesilen tangghutlar, jurjitlar, mongghullar, uyghurlar we manjular—teripidin parakende qilinip kelgenliki we ularning bashqurushi astida bolghanliqidek tarixqa köz yumushtek ustiliq bar. Démek, bu tesewwuriy dölet hemmini öz ichige alidighan, hemmdin burun mewjut bolghan we hemmini bashqurushtek qanuniyliqqa ige.
Yene bir nuqtidin élip éytqanda, xitay bu teshwiqati arqiliq uyghurlargha burmilan’ghan shekildiki wetenperwerlik terbiyisi élip baridu. Herqandaq bir mustemlikichi milletning her waqit aldi bilen yoqitishni közleydighini mustemlike qilin’ghuchining qelbidiki weten söygüsidur. Mustemlikichilerge shu nerse ayanki, qachaniki weten söygüsi ajizlaydiken, weten tuyghusi menisizlishidiken, weten uqumi xirelishidiken, weten séghinchi öchüshke bashlaydiken, u weten asta-asta untulidu. U weten’ge shu wetenning esli igisi bolghanlar ige chiqmaydu. Mustemlikichi qilghuchi özi bésiwalghan wetenning bésiwélin’ghuchigha nisbeten yéngi bir weten ikenlikini yaki qoral yaki teshwiqat arqiliq bildürelmeydiken, hergiz eminlikke érishelmeydu.
Shu menidin, xitayning teshwiqati arqiliq yetmekchi bolghan nishani tajawuzchiliq arqiliq yutuwélin’ghan tupraqni uyghurlargha xuddi özining wetinidek hés qildurushtur—hetta bu mejburlash xaraktérliq bolsimu. Buning shundaq bir pisxik tesiri barki, u uyghularning éngida alliburun ishlitish cheklen’gen weten nami «sherqiy türkistan» ning ornigha «junggo» dégen yéngi weten namini dessitidu. Emma sherqiy türkistan héchqachan bu jümlide éytilghinidek «ezeldin junggoning ayrilmas» bir qismi emes. Eger shundaq bolsidi, bu zéminni xitay «shinjang» («yéngi chégra», «yéngi zémin») dep atimaytti yaki uni bashqiche atighan bolatti. Eger «shinjang» «yéngi chégra» dégen menini béridiken, bu hergizmu ezeldin «junggo» dep atilip kelgen mundaq döletning bir qismi bolmaydu. Logikiliq nuqtidin élip éytqanda, eger «junggo» «ezeldin» mewjut dölet bolsa, shinjang uning ayrilmas bir qismi bolmaydu, chünki «shinjang» dégen nam peqet 1884-yilidila qollinishqa bashlighan. Eger «shinjang» peqet 1884-yilila tonulushqa bashlighan tupraq bolsa, u halda bu yerde uni «ezeldin» öz ichige élip kelgen junggodek bir dölet mewjut bolmighan bolidu. Xulase shuki, bu yerde «ezeldin mewjut» «junggo» bolmighinidek, uninggha ezeldin tewe bolghan «shinjang» mu bolmighan.
Bizni bu yerde qiziqturiwatqini bu zitliq emes. Belki xitayning qandaq qilip, bu qeder ochuq-ashkara zitliqni héch teptartmastin bazargha sélip uyghurlarni uninggha ishendüreligenlikidur. Bu yerdiki zitliq xuddi xitaylarning qedimqi meseli bolghan «neyze bilen qalghan» ning ziddiyitige ((自相矛盾 gha oxshaydu. Her ikkiside özi dewatqan gepning bir-birige rep kelmey, zit chiqiwatqanliqini bilmeywatqanliqtek özini aldash xahishi bar. Wehalenki, «neyze bilen qalghan» meselide éytiliwatqini özini aldashning ülgisidek körünsimu, emma xitayning bu siyasiy prinsipi undaq emes. Chünki, xitay shuni obdan biliduki, «shinjang» ezeldin junggoning bir qismi emes. Peqet mustemlike ré’alliqini uyghurlargha téngish we ularning weten tuyghusini burmilash üchün bu aldamchiliq oyniliwatidu. Mesilining mahiyiti shuki, xitayning bu zitliqi özini aldash sheklini emes, belki bashqilarni aldash sheklini éliwatidu—u uyghularni aldash üchün ishlitiliwatidu. Put tirep turalmaydighan bundaq bir qipqizil sepsetini put tirep turghuzushning birdinbir aldinqi sherti shuki, uyghurlar yaki bu sepsetining tégini bilmeydu yaki uni qattiq eqliy soraqlashtin ötküzmeydu we yaki uni aghduruwételmeydu. Shunga, zitliqqa tolghan bu sepsete arqiliq uyghularni aldashqa bolidu.
Yene bir nuqtidin élip éytqanda, siyasiy teshwiqatta zit jümliler heddidin ziyade tekrarlansa we yaki qarimaqqa küchlüktek körünidighan deliller arqiliq otturigha chiqirilsa, kishiler ularni köp hallarda unche köp oylap kétishni xalimaydu. Chünki, ular biri zitliq arqiliq meydan’gha kélidighan chigish we bash-axiri qarimaqqa chiqmaydighan oylinish ichige kirip qélishni xalimaydu. Yene biri, qayta-qayta tekrarlan’ghan sepsete bezi hallarda kishilerge heqiqettek bilinidu, chünki sepsete satquchilar özi sétiwatqan nersining zitliqqa tolghanliqini shunga uninggha bashqilarni ishendürüshning qiyinliqini bilgechke, uni téximu köp aldamchiliqlar bilen yasap-tarap otturigha chiqirishqa mejbur bolidu. Bu mejburluq ularni téximu köp yalghan sözlitidu. Ular taki kishilerni teltöküs aldighuchilik toxtimastin yalghan sözleydu.
Gépimizge qaytip kelsek, mezkur teshwiqatning uyghurlarni ishendürüsh küchige hergiz sel qarashqa bolmaydu. U uyghurlarning méngisige shundaq bir «heqiqet» ni quyiduki, bu prinsiptin sheklinishke bolmighinidek, uninggha qarshi chiqishqimu bolmaydu. Uni muhakime qilishqimu bolmaydu—muhakime qilish uningdin gumanlinishning bir xil shekli. Uni peqet sözsiz qobul qilish kérek.
Shuning bilen bir waqitta, eger «shinjang» xitayning menggü ayrilmas bir qismi bolidiken, u halda uning tarixiy shexsliri qaytidin bahalinishi kérek. Kimiki xitaydin ibaret «weten» ning «muqeddes birliki» ni buzush üchün heriket qilidiken, u döletning asiysi bolidu; Kimiki uning üchün xizmet qilidiken, u sheksizki qehriman’gha aylinidu. Démek ushbu jümle uyghurlarni qehrimanni némige asaslinip turup bahalash heqqide hem qisqa hem intayin éniq ölchem bilen teminleydu. Bu ölchem uyghurlarni mundaq bir qarashqa yétekleydu: uyghurlarning hörlüki üchün küresh qilip kéliwatqanlar xitay dölitining birlikini buzghuchilar bolush süpiti bilen «satqun» dep qarilishi kérek; Eksiche, xitay dölitining birliki üchün töhpe qoshup, uyghurlarning erkinliki we musteqilliqigha qarshi turghuchilar qehriman dep qarilishi kérek.[i]
Bu xil qarash uyghurlargha shundaq bir pisxik qaymuqush élip kéliduki, ular özining azadliqi üchün özini béghishlighan qehrimanlirini «satqun», emma özining mehkumluqi üchün küch chiqarghanlarni «qehriman» déyishke mejburlandi. Némining qehrimanliq we némining satqunluq bolushi kérekliki heqqidiki tarixiy ölchem pütünley astin-üstün boldi. Uyghur jem’iyitide ijtima’iy yaxshiliq chüshenjisi arqiliq tebirlinip kelgen qehrimanliq heriketlirini bir en’eniwi ölchemde ölchesh qalaymiqanchiliqqa patti. Satqunluqqa bolghan tebi’iy sézimchanliq jiddiy töwenlidi.
Özining heqiqiy qehrimanliridin pexr hés qilishi hergiz righbetlendürülmeydighan uyghurlar xitaylarning léy ڧéng, xuang jigung we dong sunrüy qatarliq «qehriman» lirini bilip-bilmey xuddi özining qehrimanidek körüshtin özini qachuralmidi. Bezi uyghurlar héch oylinip olturmastin, dong sunrüyning «tillarda dastan» bolghudek «qehrimanliqliri» din söyünüsh hés qildi. Uyghur qehrimanliri barghanséri bir terepte qélip, uyghurlarning tesiratlirida xitayning edebiy eserler, kinolar we bashqa teshwiqat wasitiliri arqiliq yasap chiqqan «qehrimanliri» söyümlük körünidighan boldi. Ular xitayning qehrimanliridin söyünidighan we satqunlirigha xuddi xitaylargha öxshashla nepretlinidighan boldi.
Mustemlike qilin’ghuchi milletning yoqitidighini noqul halda zéminla emes, belki téximu iztirapliqi bu zéminni qoghdaydighan qehrimanliridur. Shundaq bolghanda, bundaq milletning kelgüsi pütünley xire bolidu. Eger bu milletning düshmenlirining özini halak qilishta qehriman dep atalghan shexsliri ular teripidinmu qehriman dep qaralsa, undaqta dost bilen düshmen otturisidiki perq yoqalghan bolidu. Uning üchün emdi qurbanliq bérip qehrimanliq qilishning héchqandaq hajiti qalmaydu.
Uyghurlarning béshidin ötküzgen bu tejribilerni téximu éniqraq chüshinish üchün, diqqitimizni töwendiki misalgha béreyli. Misalimiz 20-esir uyghur siyasiy tarixidiki eng murekkep shexslerning biri bolghan seypidin ezizi heqqide bolidu. Buninggha yene exmetjan qasimi, isa yüsüp alptékin we borhan shehidilerni tizish mumkin. Emma héchqaysiining sirliqliqi seypidin eziziningkige yetmeydu, chünki u ikkinchi jumhuriyetning xitay ishghaliyitige ötüshi we xitay teripidin téximu ilgiriligen halda mustemlike qilinishida hel qilghuch rol oynighan shexstur. Uningdin sirt, u bir pishqan siyasiyon, qelimi küchlük yazghuchi we herbiyliktin xewiri bar qomandandur. Shundaqla u maw zédong we ju énleylerning yüksek ishenjige érishken uyghurdur.
Aldi bilen shuni choqum éytish kérekki, seypidinning tarixiy töhpisige baha bérish unche asan emes. Mesilining qiyin nuqtisi shuki, nurghun uyghurlar uni 20-esirdiki intayin murekkep siyasiy muhitta öz eqil-parasitige tayinip we intayin cheklik siyasiy imkaniyettin chiqip turup uyghurlargha nurghun ishlarni qilip bergen qehriman dep qarisa, yene beziler uni uyghurlarni xitaygha satqan satqun dep qaraydu. Yene beziler uni xitayning qolida uyghurlarni bashqurush üchün ishlitilgen qorchaq dep qarisa, yene beziler uni tarixning xata waqtida xata mensepte olturup kechürgüsiz xataliq ötküzgen biteley rehber dep qaraydu. Undaqta, seypidin zadi kim?–u qehrimanmu yaki satqunmu?
Seypidinning hayati murekkep hayattur—uning hayati yétilgen bir uyghur siyasiyon aldi bilen qehriman yaki satqun atilishtin ilgiri béshidin kechürüp béqishi muqerrer bir hayattur. Yeni, uning hayati uning pisxikisi teripidin qanchilik bashqurulghan bolsa, tashqiy tesir teripidinmu shunchilik bashqurulghan hayattur. U özi muwapiq dep qarighan hayatni yashashni qanchilik arzu qilghinidek, bashqilar uningda yashatquzghan hayatnimu shunchilik yashighan shexstur. Mundaq déyishimizdiki seweb shuki, u aldi bilen mustemlikidin qutulush üchün küresh qilghan we axirida mustemlikige élin’ghan bir milletning rehbiridur. U bu milletning erkinliki üchün küresh qilghan, shundaqla bu erkinlikning xitay mustemlikichiliri teripidin weyran qilishigha qatnashqan we axirida ularning menpe’eti üchün ishligen. Bu yerde biraw shuni sorimay turalmayduki, undaqta, u esli néme üchün küresh qilghan? Uyghurlarning mustemlikidin qutulushi üchünmu yaki uning yéngiwashtin mustemlikige chüshüshi üchünmu?
Yuqirida körüp ötkinimizdek, uyghurlarning kolléktip yoshurun éngida qehriman mundaq üch xil alahiliklerni özide hazirlishi kérek. Bu noqul halda bir shexsning mushularni özide mujessemliyelishinila emes, belki xelqning mushu amillarni özide hazirliyalighanlarnila qehriman dep qaraydighanliqinimu körsitidu. Undaqta seypidinde bu süpetler barmu?
Seypidin, derheqiqet, uyghurlarning ikkinchi jumhuriyitide exmetjan qasimi we abdukérim abbasowdin kéyinki eng muhim rehbiridur. Bu nuqta, exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasowning ölümidin kéyin téximu éniqlishidu—u sheksizki uyghurlarning ikkinchi jumhuriyitide muhim hoquq tutqan eng nopuzluq, tejribilik we xelqning ishenjige érishken rehbiridur. Shuningdek, u gomindang ishghaliyitige qarshi küresh qilghan inqilabchidur. Bu jehettin élip éytqanda, seypidinning uyghurlarning kolléktip angsizliqidiki qehrimanliq ölchimige chüshüsh éhtimalliqi bashqa herqandaq shexsningkidin yuqiri orunda turidu.
Wehalenki, biz seypidining rohiy dunyasigha özining bayanliri arqiliq téximu ichkirilep kirginimizde, uning intayin murekkep xaraktérge ige shexs ikenlikini bayqaymiz. Töwende biz ushbu qarishimizni uning merkiziy milletler neshriyati teripidin 1990-yili neshr qilin’ghan «ömür dastani» namliq eslimisining «tengritaghdiki güldürmama» dep mawzu qoyulghan 2-qismidiki bezi neqiller bilen izahlaymiz.
Aldi bilen, seypidinning özining eslimisi (bi’ograڧiyisi) , xuddi nurghun eslimilerge oxshash, mundaq bir qéchip qutulghusiz toqunushqa tolghan: özini yéziwatqan seypidin (hazirdiki seypidin) bilen özi teripidin yéziliwatqan seypidin (tarixtiki seypidin). Gerche bu ikkisi oxshash oqum bolsimu, emma bi’ograڧiye yéziqchiliqida ular otturisidiki perq we hetta toqunush téximu roshenlishidu. Seypidinning bi’ograڧiyisige qarisaq, aldinqisining kéyinkisige bolghan chongqur hésdashliqini bayqaymiz. U tarixtiki seypidindin héchqanche chong xataliq bayqimaydu; Eksiche, uning hemme qararlirini dégüdek aqlash terepdari bolidu. Uningda uyghurlarning 1949-yilining aldi-arqisidiki siyasiy tallashlargha qarita héchqandaq izahlash yoq—u peqet uyghurlarning xitay rehberlikide bolushini bashtin-axir tarixtiki eng aqilane tallash dep qaraydu. Shu seweb, uning bi’ograڧiyiside sherqiy türkistanning döletchilik ré’alliqi we idé’ali heqqide héchqandaq bayanlar yoq. Uningda qan bilen pütken bir jumhuriyetning qandaq qilip xitayning mustemlikisige aylan’ghanliqigha qarita héchqandaq sezgü shunga bu heqte héchqandaq bayan yoq. Uningda sowét ittipaqining sherqiy türkistanning siyasiy kelgüsining belgilinishige qarita oynighan intayin murekkep roli heqqide héchqandaq bayan yoq. Démek, uning bu eslimisini gherbning bi’ograڧiye en’enisidiki muhim amil bolghan rohning özini ashkarilash jeryani dep qarighandin köre, bir kommunistning siyasiy qarashlirining yene bir qétim tarixiy tertipte sistémiliq bayan qilinishi we özi bir ömür étiqad qilghan kommunistik partiyige tapshurulushi dégen tüzük.
Emdi mezkur bi’ograڧiyidiki bezi muhim amillarni körüp chiqayli. Seypidin 1944-yili ghuljida qurulghan «azadliq teshkilati» heqqide mundaq melumat béridu:
Ilidiki azadliq teshkilatining asasi abdukérim abbasow 1943-yili ghuljida qurghan «markisizm-léninizmni öginish guruppisi» we 1943-yili 9-ayda qurghan «sawaqdashlar uyushmisi» idi[…] bu teshkilatning merkiziy rehberlik komitétigha abdukérim abbasow, qasimjan qembiri, élixantöre, mehemmetjan mexsum, ghulam qadir, rehimjan sabir haji, abduru’up mexsum, jani yoldashow, nuridin beg, salman beg, ömerjan qatarliq kishiler yétekchilik qilghanidi. Bularning ichide abdukérim abbasow bilen qasimjan qembiri kommunistik anggha ige ilghar yashlarning, élixantöre we mehemmetjan mexsumlar yuqiri tebiqe diniy zatlarning, undin bashqilar chong sodiger, pomishshik we charwidarlarning wekili idi. «azadliq teshkilati» rehberlik yadrosi ene ashundaq murekkep bolushigha qarimay, ular gomindang eksiyetchi hakimiyitini yoqitidighan ortaq nishan astida birleshkenidi. (26-27,-betler)
Seypidin téximu ilgirilep, élixantöre bashliq «muti’essip» diniy küchlerning hemme ishqa chat kériwélishidin qutulush üchün, qandaq qilip 1945-yili sowét ittipaqi sotsiyalistik partiyisi bilen jonggo kommunistik partiyisining programma we nizamnamisige asaslan’ghan «xelq inqilawi partiyisi» ni abdukérim abbasow (re’is),seypidin ezizi, es’et is’haqow, seydulla seypullayow, muhemmet’imin iminow, enwer xanbaba, abdulla zakirow qatarliq yette kishilik hey’et bilen qurup chiqqanliqini sözleydu. Mana mushu partiyining tirishchanliqi netijiside, ular xitay kommunistik partiyisi bilen mexpiy munasiwet ornitidu. Gerche xitay kommunist partiyisi eyni waqitta ulargha unche chong siyasiy wede bérelmisimu, emma bu partiyining rehberliki uningdin bashtin-axir intayin zor ümid kütidu we hetta shinjangdiki milliy mesilini xitay kommunistlirining hel qilip béridighanliqigha qattiq ishinidu. Bu heqte seypidin mundaq yazidu: «xelq inqilawi partiyisi milliy mesilide öz pozitsiyisini desleptila ochuq élan qilmidi. U programmisida shinjangning milliy mesilisi shinjangdiki her millet xelqining telipi boyiche hel qilinidu, dep omumiy, müjmelrek bir prinsipni otturigha qoydi. U 1947-yilidin kéyinla shinjang jonggo gongchendangi rehberlik qilghan yéngi jonggoning bir qismi bolidu, shinjangdiki milliy mesile pütün jonggo inqilawining terkiwi qismi süpitide hel qilinidu, dégen prinsipni otturigha qoydi hem shu meqset üchün tirishchanliq bilen küresh qildi.» (119-,120-betler).
1946 -yili gomindangning milliy qurultiyi nenjingda échilghanda, mezkur partiyining tapshuruqi boyiche shinjangdin mezkur yighinda bétimdin kéyinki üch wilayet wekilliri süpitide barghan 8 kishilik wekilning biri bolghan abdukérim shinjangdiki yer asti kommunist partiyisining ezasi li teyyüyning yardimide dong biwu bilen körüshidu. Körüshüsh jeryanida abdukérim intayin estayidilliq bilen junggo kommunistik partiyisining xelq inqilawi partiyisige rehberlik qilishini ötünidu (203-bet), xizmetlirige yolyoruq alidu we yen’en bilen qerellik alaqiliship turush üchün bir radist soraydu.
Seypidin «üch wilayet inqilawi» ning tarixiy utuqlirini yekünligende mundaq deydu:
1946-yili 6-ayda élixantöre bashchiliqidiki yuqiri tebiqe kishiliri öch wilayet inqilawi hökümitining rehberlik ornidin chüshüp, exmetjan qasimining üch wilayet inqilawidiki rehberlik orni tiklendi. Shuning bilen üch wilayet inqilawining gomindang eksiyetchi hökümranliqigha qarshi turush, jahan’girlikke qarshi turush, siyasiy démokratiyini, milliy barawerlikni qolgha keltürüshtin ibaret nishani toghra yol bilen téximu téz emelge ashurulushqa bashlidi. Üch wilayet inqilawi junggo térritoriyisi bolghan shinjangdiki her millet xelq ammisining gomindang eksiyetchilirining mustebit hökümranliqigha qarshi élip bériliwatqan inqilawi urushi ikenliki, u wetenning birlikini parchilash emes, wetenning birlikini mustehkemlesh üchün boluwatqan küresh ikenliki ochuq ipadilendi. (349-bet. Tekitlime qoshuldi).
Axirida uning exmetjan qasimi qatarliq ikkinchi jumhuriyet wekillirining 1949-yili 24-awghust junggo xelq siyasiy meslihet kéngishige qatnishish üchün béyjinggha uchush sepiride qaza bolghanliqini sherqiy türkistan xelqige uqturush mesilisidiki pozitsiyisini körüp baqayli.
Mezkur qazani ghuljidiki sowét wekilliri seypidin’ge 3- séntebir küni uqturghan bolsimu, bu uchur mutleq köp qisim sherqiy türkistan wekilliri, siyasiyonliri we emeldarliridin mexpiy tutulidu. Seypidin bu heqtiki xewerni héchkimge démestin, özi bilen yene ikki «üch wilayet» wekilini élip béyjinggha poyizda baridu we sherqiy türkistanning junggoning bir mustemlike ölkisi bolushtek xizmetni tamamlashqa qatnishidu. Béyjingdiki waqtida u maw zédong we ju énleyler bilen körüshidu hemde «shinjang» ning kelgüsini junggo kommunistik partiyisining rehberlikige ötküzüp bérish ishini söhbetlishidu. Bu jeryanda u «shinjang» xelqining siyasiy arzu-armanlirini siyasiy meslihet kéngishi yighinida xitaylargha mundaq bildüridu:
Biz toluq azad bolmighan shinjangning azad bolghan rayonidin kelgen wekiller bolghanliqimiz üchün bolsa kérek, méning sözüm qizghin qarshi élindi[…] men aldi bilen yighinning échilghanliqini tebrikligendin kéyin, shinjang xelqining azadliqqa teshna ikenlikini sözlep, shinjang xelqige wakaliten junggo kommunistik partiyisining rehberlikini qet’iy qobul qilidighanliqimizni, xelq azadliq armiyisining shinjanggha bérishini qizghin qarshi alidighanliqimizni sözlidim. Bu waqitta pütün zalda qizghin alqish yangridi. (489-,490-betler. Tekitlime qoshuldi).
Xitay azadliq armiyisining shinjanggha tajawuz qilip kirishini ochuq-ashkara chaqiriq qilghan seypidin ayropilan weqesini sherqiy türkistan xelqige kéchiktürüp uqturush heqqide ju énleyge mundaq meslihet béridu:
Mejlisning ikkinchi küni chong mejlis échilish aldida yoldash ju énley manga mejliste exmet ependimlerning qurban bolghanliqini élan qilip, shinjanggha bir teziye télégrammisi yollash pikrini éytti, men yoldash ju énleyge hazirche bu ishni qilmay tursaq, ularning wapatini biz barghuche mexpiy tutup tursaq dédim we sewebini éyttim. Ju’énley qoshuldi. (490-bet)
Diqqetni chékerlik nuqta shuki, seypidin öz bi’ograڧiyiside mezkur uchurni mexpiy tutushning sewebini ju énleyge éytqanliqini qeyt qilidu-yu, emma uni kitabxanlardin sir tutidu. Meyli seypidin buni kitabxanlargha bi’ograڧiyiside désun-démisun, uning bu yerdiki meqsiti bu tragédiyilik xewer tüpeyli sherqiy türkistan xelqining bolupmu sherqiy türkistan milliy armiyisining qozghilip kétishi we uning hetta özi «shinjang» gha bérishqa teklip qilghan xitay azadliq armiyisi bilen toqunushup qélishning aldini élish idi. Uning axirqi meqsiti elwette sherqiy türkistanni üzül-késil halda xitayning bir mustemlikisige aylandurush yolidiki herqandaq tosalghuni süpürüp tashlash idi. Netijide, bu xewer ju énley teripidin sherqiy türkistan hökümitige télégramma arqiliq 1949-yili 28-noyabir küni uqturilidu—bu tragédiye yüz bérip, saq ikki aydin kéyin xelq andin bu xewerdin waqip bolidu. Emma, bu waqitta xitay armiyisi allburun sherqiy türkistan’gha tajawuz qilip, herbiy kontrolluqni ornitip bolghanidi.
Seypidinning tarixiy roligha baha bérishning qiyin nuqtisi shuki, u aldi bilen bir qehrimanda bolushqa tégishlik roh bilen, eyni waqittiki gomidang hökümitining zulumigha qarshi urushqa kökrikini kérip kireligen we uninggha rehberlik qilalighan bir siyasiyondur. Uning küresh qilghini deslipide öz xelqini zulumdin qutuldurush bolghan. Uni bu jehettin xelqni qutuldurush we adaletlik jem’iyet berpa qilishqa tirishish üchün qehrimanliq körsetti déyishke bolidu. Wehalenki, uning siyasiy jehette étiqad qilghini xuddi minglighan, onminglighan bashqa uyghurlargha oxshash kommunizm idé’ologiyisidur. Uning sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitining rehberlik qatlimida éghir idé’ologiyilik bölünüsh keltürüp chiqarghan «xelq inqilawi partiyisi» diki roli nahayiti chong. U bu idé’ologiye üchün özini bir ömür béghishlidi. Wehalenki, mesilining sezgür nuqtisi shuki, u kommunizmla uyghurlarni qutquzidighan birdinbir meslek dep qarighan-yu, emma u uyghurlarni kimning qandaq «azad» qilidighanliqi bilen hésabliship ketmigen. Hésablashqan teqdirdimu, uning halaketlik aqiwitini özi nepretlen’gen we öz eslimiside kemsitip, «diniy rohani» dep atighan élixantörichilik aldin körelmigen. U idé’ologiye ortaqliqi sewebidin xitay kommunistliri bilen zich birlisheligen-yu, emma milliy azadliq mesiliside öz qérindashliri bilen birlishelmigen. Uning tarixtiki eng chong xataliqlirining biri tarixiy düshmini bilen siyasiy ghayide birlishishni milliy menpe’ette öz qérindashliri bilen birlishishtin üstün körgenlikidur.
S.w. Wéjwud xanim shexsning tarixtiki roli heqqide töwendikidek yazidu: «men üchün, kishilerning shexs süpitidiki qilmishi ularning guruppa yaki siniplar süpitidiki qilmishigha qarighanda téximu qiziqarliqtur. Tarix bu birtereplimilik arqiliq yézilidu… Bu kitab …bu kishilerning qandaq hés qilghanliqini we ularning tarixta némishqa ashundaq heriket qilghanliqining sewebini chüshinishke urunushtur.»[ii] wéjwudning yuqiriqi qarishida 20-esirning bashliridiki gherb tarixchiliq ilmide bir mehel alqishlan’ghan «tarix büyük shexslerning terjimihalidur» dégen qarashqa qarita hésdashliq bar. Buningda shundaq idiye otturigha qoyuliduki, tarixni algha siljitidighan küch xelq, alaman yaki puqralar emes, belki gigantlardur. Uningda xelqning iradisi emes, belki gigantning iradisi muhim türtkidur. Gigantning tesewwuri, idiyisi we yiraqni körerliki tarixiy özgirishning achquchidur. Adettiki xelq bolsa bu gigantning iradisining emelge éshishi üchün xizmet qilidu, xalas.
Emma, herqandaq bir gigant mu’eyyen bir ijtima’iy, siyasiy, iqtisadiy we kultural muhittin ayrilip yashimaydu. U öz dewrining mehsulidur. U öz dewrini qandaq özgertse, uning dewrimu uni shundaq özgertidu. Bu heqte xégél mundaq deydu: «dewrning büyük adimi özining dewrining iradisini sözge aylanduridighan, uning iradisining néme ikenlikini éytidighan we uni emelge ashuridighan shexstur. Uning qilidighini öz dewrining yüriki we mahiyitidur; U öz dewrini ré’allashturidu.»[iii]
Seypidinning misaligha kelsek, eger u 20 -esir uyghur siyasiy tarixidiki büyük shexs dep qaralghinida, u aldi bilen özining iradisi arqiliq emelge ashqan bir yürüsh nutuqlarning, heriketlerning we hadisilerning yighindisidur. Shuning bilen birge, u özi yashawatqan dewrning teqezzasi, rohi we meniwiyitining inkasidur. Seypidinning hayatidin köridighinimiz siyasiy meslek bolmish kommunizm üchün milletning siyasiy kélechikini tégishiwetken nurghun uyghur siyasiyonlirining hayatining ixcham körünishidur. Bolupmu, milliy musteqilliq üchün qurulghan bir jumhuriyetning siyasiy ghayisige asiyliq qilishtur, hetta uning we ularning meqsiti gerche öz xelqini azadliqqa érishtürüsh bolsimu. Shu nerse qattiq tekitlinishi kérekki, u gomindang eksiyetchilirige bir tajawuzchi milliy top süpitide emes, belki kommunizm bilen qarshilishiwatqan yat bir meslekning sahibliri süpitidila qarshi turidu. Uning üchün, «shinjang» ni igiliwalghuchi meyli qizil xitay yaki qara xtay bolsun hemmisi oxshash—peqet u kommunizmgha ishensila, «shinjang» ni idare qilsa bolidu.
Bu yerde yene bashqa nuqtinezerlernimu nezerdin saqit qilmasliq kérek. Buning tipik misali shuki, uyghurlarning teqdiri alliburun yalta yighinida békitilip bolun’ghan. Uningdin kéyin uyghurdin chiqqan herqandaq bir tarixiy shexsning bu siyasiy teqdirni ögertish qolidin kelmeydu. Bu nuqti’iynezerning otturigha qoyidighini tarix ilmidiki meshhur erkin irade bilen aldin’ala belgileshchilik (détérminizm) otturisidiki toqunushtur—aldinqi qarash insan herikitige türtke bolidighan sewebni inkar qilsa, kéyinkisi bolsa insan herikitining choqum bir yaki bir nechche sewebi bolidu; Oxshash seweb bar bolghan ehwal astida, oxshash netijide barliqqa kélidu (eger aldinqi seweb(ler) de birer özgirish yüz bermisila), dep qaraydu.
Eger biz yalta kélishimi sherqiy türkistanning teqdirini alliburun belgiligen dep qarisaq, hélighu bir seypidinken, ming seypidinmu héch ish qilalmaydu. Chünki uyghurlarning xitaygha mustemlike qilinishi alliburun belgilinip bolun’ghachqa, herqandaq heriketning meghlubiyet bilen axirlishidighanliqi alliburun belgilen’gen. Wehalenki, gerche seypidin hemme adem ortaq halda boy sun’ghan ashu siyasiy shara’itta heriket qilghan bolsimu, hetta uning hemme qararliri—xuddi bashqa herqandaq uyghurningkige oxshash—aldin belgilen’gen ashu shara’it teripidin cheklime astigha élin’ghan bolsimu, u yenila mundaq bir nuqtida özini uningdin yiraq tutalaytti: uning erkin iradisi. Yeni eyni waqitta we eyni bir kontékistte seypidindin ibaret bu rehberning erkin iradisi hélihem mewjut idi—exmetjanlarning ölümidin kéyinki uyghurlardin chiqqan birdinbir rehber süpitidiki seypidinning erkin iradisi téxi mustemlike qilinmighanidi. Bu erkin irade uninggha nurghun mumkinchiliklerni teminliyeleytti—u xuddi özi bir ömür siyasiy jehette nepretlen’gen isa yüsüp alptékin’ge yaki memtimin bughragha oxshash chet’elge qéchip chiqip kétip, özining xitaygha bolghan qarshiliqini dawamlashturalaytti. Yaki u exmetjan qasimilarning ölüm xewiri seweblik tewrep kétishi mumkin bolghan sherqiy türkistan milliy armiyisi heqqide ju énleyni agahlandurup yürmey, eksiche del shuni tutqa qilip xelqni qozghap we uninggha yétekchilik qilip, xitaylargha qarshi turalaytti. Bu qarshiliq héch bolmisa xitaylarni uyghurlar bilen yene bir qétim bétim tüzgüzüp, uyghurlarning haqaretlik halda mustemlike qilinishini az-tola yenggillitetti. Yaki u béyjinggha bérip xitay armiyisini xuddi appaq xoja ghaldan qoshunini sherqiy türkistan’gha bashlap kelgendek bashlap kelmey, u yerge bérishni ret qilip, ghuljini baza qilip, xitaygha bésim ishlitip, ularni madara qilishqa, söhbet ötküzüshke zorliyalaytti. Yaki u sabit damollamgha oxshash özi qatnashqan we rehberlik qilghan inqilabning menpe’eti üchün ölüm yolini talliyalaytti. Gerche, bu tallashlar uyghurlarning choqum xitayning mustemlikisi bolushtek tarixiy yüzlinish we chong döletler otturisidiki gé’o-siyasiy menpe’et munasiwiti teripidin alliburun belgilen’gen siyasiy orunlashturushni özgertelmisimu.
Ilgirilep éytsaq, gerche uyghurlarning siyasiy shara’iti aldin’ala békitilgen teqdirdimu, seypidinning erkin iradisi arqiliq meydan’gha kélidighan shara’it téxi békitilmigen idi—yaki mundaqche éytqanda, uning yuqiriqi tallashlarning birersinimu qarar qilalmasliqi yalta yighinida békitilmigen idi. U kommunizmgha qanchlik erkin—zorluqsiz—ishen’geniken, xitay bilen shunche erkin—zorluqsiz—xizmet birliki élip baralighaniken, démek bashqa mumkinchiliklernimu shundaq erkin talliyalishi kérek idi.
U 1949-yili 24-séntebirdin kéyinki armiyining birdinbir qomandani bolush süpitide bilen, uyghurlarning siyasiy teqdirini özgertelmisimu, uning yamanlishishining aldini az-tola alatti. Héch bolmisa, u milliy armiyige qomandanliq qilip, xitay bilen éliship, öz wetini sherqiy türkistanni qan kéchip qoghdiyalaytti we xitaylarning uni «tinchliq bilen azad qilishi» gha yol qoymighan bolatti. U zaman, sherqiy türkistanning hazirqi zaman siyasiy tarixi bashqiche yézilghan bolatti: shinjang héchqachan xitay teripidin tinch yol bilen azad qilinmighan bolatti. U zaman, sherqiy türkistan xelqi tarixta xitayning tajawuzchiliqini we hökümranliqini özi xalap qobul qilghan shekilde otturigha chiqmaytti, shundaqla sherqiy türkistan jumhuriyiti inqilawi, xuddi maw zédong dégendek, xitayning démokratik inqilawining bir qismi bolmaytti. Téximu muhimi, u zaman, xitaylar pétinip turup, «shinjang ezeldin xitayning ayrilmas bir qismi» déyelmigen bolatti.
Epsus, minglarche epsus, bularning héchqaysisi tarixta yüz bermidi. Tarix, xuddi marks éytqandek, qiyas emes belki emeliyettur. Seypidinning qilghini uning tarixta qaldurghan izi boldi—uning bi’ograڧiyiside héchqandaq gunah tuyghusisiz yézilghanlirimu hem shundaq boldi.
Bir milletning rehbiri urush waqtida urush qomandani bolup ghelibini qolgha keltürgüchi bolsa, tinchliq dewride shu milletning güllinishining yolbashchisi, ijtima’iy parawanliqini barliqqa keltürgüchi, tinch-asayishliqining qoghdighuchisi, qanun-tertipilirining ijrachisi we exlaqiy qimmetlirining himayichisidur. Eger bular orundalmaydiken, u halda bundaq rehber xelqning ümidini yerde qoyghan bolidu. Shuning üchün öz rehbirige tarixining muhim peytliride erkin qara chiqirish hoquqini bergen xelq oxshash usulda bu qararning mes’uliyitinimu sürüshtüreleydu.
Eyni waqitta, uyghurlarning hayatigha héchkim seypidindek ige bolalmaytti, uni héchkim uningdek kontrol qilalmaytti—eng nopuzluq siyasiyon bolush süpiti bilen, seypidin milyonlighan xelqni otqa tashliyalaytti yaki sugha bashliyalaytti. Emma uning bashlighini emeliyette xitayning mustemlikisi boldi. Eger uningdin bashqa biri u qilghanni qilsa, u tarix teripidin u qeder jiddiy sürüshtürülmeydu. Chünki u shexs uyghurlarning seypidindek tallighan rehbiri emes. Xelqmu hem özining pütkül arzu-ümidlirini u shexstin kütken emes. U shexsmu özini bundaq bir mes’uliyette körgen emes. Shunga, uning satqunluqi unche küchlük tesir qozghiyalmaydu. Shunga, seypidinning nopuzi héchkimde bolmighaniken, uning erkin tallishi arqiliq meydan’gha kelgen mes’uliyetmu héchkimde bolmaydu. Bu nuqtidin, seypidinning qismitining étikiliq menisi uning öz xelqige bolghan mes’uliyettin tarixning eng halqiliq minutlirida waz kechkenlikige mujessemleshken.
Bu tarixiy purset ötüp ketkendin kéyin, seypidin heqqidiki xelq arisida tarqilip yürgen bashqa tarixiy hékayiler uninggha bérilidighan bahalargha anche chong tesir körsitelmeydu. Mesilen, bezi kishiler uni töwendiki hékayiler bilen yad étidu. Hékayining birinchisi shuki, u ju énley «shinjang aptonom rayoni» qurush teklipini muzakire qilghanda, aptonomiyining taghlargha we deryalargha emes, belki shu rayonda yashawatqan xelqqe bérilidighanliqini; Shu seweb, «shinjang» gha aptonomiye hoquqi bérilidiken, u choqum ashu zémindiki köp sanliqni teshkil qilidighan uyghurlargha bérilishi kéreklikide ching turghan. Emma, mustemlike qilin’ghan wetenning halini aptonomiye élish özgertelemdu? Ikkinchi jumhuriyet kommunist xitaylarning aptonomiye saxawiti üchün qan tökkenmidi?
Ikkinchi hékaye: éytishlargha qarighanda, medeniyet inqilawi waqtida seypidin yéza-qishlaqlardiki uyghurlarghiche qoral tarqitip, ularning xitay hakimiyitige qarshi turushigha astirttin küchigen. Emma, u bundaq bir qarshiliqqa, urushqa özidek bir rehberning bashchiliq qilishini estin chiqarmasliqi kérek idighu? Undaq iken, qural tarqitip xelqni qozghashni közligen rehber némishqa uninggha rehberlik qilishtin bash tartidu? Mustemlike astidiki chéchenlerning ruslargha qarshi urushigha ularning rehbiri jewher dudayéڧ yétekchilik qilghandek, uyghurlarning medeniyet inqilabida xitaygha qarshi élip bérilidighan qarshiliqigha seypidin yétekchilik qilishi kérek idighu?!
Üchinchi hékaye: seypidin «sultan sutuq bughraxan» romanini yézip, uyghurlarning tarixiy eserler yéziqchiliqidiki bir boshluqni toshquzdi we özi ötküzgen tarixiy xataliqlargha melum pisxik boshinish izdidi. Shuni étirap qilish kérekki, ushbu romanning uyghur eebiyatidiki ornini kem mölcherleshke bolmaydu. Wehalenki, meyli seypidin bundaq romandin yüzni yaki mingni yazsun, bu uning tarixiy xataliqini kechürüshke héch seweb bolalmaydu. Chünki tarix seypidindin ibaret bir siyasiy rehberni uyghurlargha yétekchilik qilishqa tallidiki, hergizmu uni bir yazghuchi süpitide tallimidi. Uyghurlar seypidindin ibaret bir siyasiyondin ümid küttiki, hergizmu seypidindin ibaret bir bolghusi yazghuchidin ümid kütmidi. Ikkinchisi, xelqning kütkini sultan sutuq bughraxanning tarixining yézilishi emes belki özining tarixning özi ishen’gen rehbiri teripidin xorluqtin we nomustin xaliy halda yézilishidur. Yene shu tarixning halqiliq minutlirida sultan sutuq bughraxanning tarixini yaxshi yazghan seypidin özining tarixini xata yaratti.
Seypidinning qehriman yaki satqun ikenlikidin ibaret bu mesilining shunche uzundin buyan talash-tartish qilinishi mesilining intayin murekkeplikini bildürüpla qalmastin, belki yene uyghurlarning qehrimanliq heqqidiki qarishining qanchilik murekkep bir shara’itqa kirip qalghanliqinimu chüshendüridu. Bu murekkeplikni mundaq chüshinishkimu bolidu: bashqilar teripidin allburun belgilen’gen siyasiy shara’itta shexsning erkinliki néme bolushi kérek? Uning erkin tallishichu? Emdi yalta yighinida uyghur mesilisining alliburun belgilinip bolghanliqigha tedbiq qilip baqayli. Eger sherqiy türkistanning teqdiri alliburun yalta yighinida belgilinip bolun’ghan bolsa, uni özgertish üchün qanche küchigen bilen bikar. Eger bu qarashni téximu ilgiriletsek shundaq yekün’ge érishimizki, eger uni özgertish mumkin bolmighaniken, uni qobul qilmaqtin bashqa ilaj yoq. Shunga, xitayning mustemlikisini qobul qilghinimiz tüzük. Qehrimanliq qarishining yatlishishi bilen uyghurlar arisida shundaq bir ümidsiz qarashni barliqqa keltürdiki, xitaygha qarshi turush «tuxumni tashqa urush» qa barawerdur. Kimiki ajiz tuxumni tashqa urmaqchi bolidiken, u eqlidin azghuchidur. Shunga, «singgen nanni yéyish» aqilaniliqtur.
Bu nuqtidin élip éytqanda, seypidinning we seypidin kebi nechche minglighan uyghur kommunistlirining qarari choqum toghra chüshinilishi we küchürümge érishishi kérek. Eger seypidinni kechürüsh toghra kelse, seypidindek xitay bilen birliship uyghularni basturushqa qatnashqan barliq uyghur kadirlirinimu oxshashla kechürüsh kérek. Eger hemmeylen kechürülse, u halda héchkim tarixta xataliq ötküzmigen bolidu. Ushbu qarash bizni shundaq bir bimene nuqtigha yétekleyduki, uyghurlarning shara’iti pütünley ular özliri kontrol qilalmaydighan tashqi shara’it teripidin belgilen’gen, shunga ular qarar qilishta erkin emes; Ular qarar qilishta erkin bolmighaniken, ular özining qararigha mes’ul bolmasliqi kérek. Eger bu nuqta qobul qilinsa, sheksizki, uyghurlardin héchkimning tarixiy mes’uliyitini sürüshtürgili bolmaydu. We hetta, héchkimni satqun dep eyibleshkimu bolmaydu, chünki ular qara chiqirishta erkin bolmighan.
Uyghurlarning mustemlike shara’iti ularning erkin qarar qilish erkinlikige cheklime qoyghan teqdirdimu, ularning mu’eyyen mesililerde qarar chiqirish (we yaki qarar chiqarmasliq) qabiliyiti bar bolghan bolidu. Eger bir uyghur xitayning qorali aldida yaki qiyin-qistaqliri astida qarar élishqa mejburlansa, u öz qararining mes’uliyitige qalmaydu. Emma u erksiz bolghan teqdirdimu yenila erkin qarar qilish qabiliyitige ige. Shu seweb, erksiz turupmu erkin qarar bérelesh qabiliyitining mewjutluqi satqunlarning herqandaq shara’itta kechürüm qilinmaydighanliqini bildüridu. Bu heqte biz töwende seypidin bilen abliz mexsum otturisida qisqiche sélishturma élip barimiz.
Shu nerse aldin éytilishi kérekki, bir yurttin chiqqan bu ikki tarixiy shexsning yashishi kérek bolghan shara’itida héchqanche chong perq yoq—her ikkisi mahiyette «erksiz», gerche biri hoquqta, yene biri hoquqsiz bolsimu. Emma ularning tallighan hayat yoli bir- biridin tüptin perqlinidu. Biri kommunizm idé’ologiyisini milletning menpe’etidin üstün orun’gha qoydi; Yene biri milletning menpe’etini herqandaq idé’ologiyidin üstün orun’gha qoydi. Netijide, biri xitayning teyyarlap bergen textide 30 yildek dewran sürdi, yene biri bash egmey küresh qilip, hayatining newqiran chaghlirini öz düshmini bolghan xitayning türmiside ötküzdi. Biri özining xojayinliri teripidin eng axiri tashliwétildi; Yene biri öz xelqining qelbining hörmet töridin orun aldi—heqiqiy qehriman ataldi.
Seypidin mesilisining ademning könglini her waqit parakende qilidighan yene bir nuqtisi shuki, xitaygha el bolghini bir shexs süpitidiki seypidinla emes, belki téximu muhimi uyghularning eyni waqitta közge körün’gen bir rehbiridur. Xitayning aldi bilen el qilghini del uyghurlarni yétekleydu dep qaralghan rehbiridur. Achchiq heqiqet shuki, bir rehberning düshmen’ge bash égishi uning pütkül armiyisining yérim meghlub bolghanliqigha barawer bolidu. Bu nuqta bizning maqalimizning birinchi neqilide shunchilik danaliq bilen éytilghan: «düshmenning kallisi bilen uning rehberlirining iradisi ularning qoshunlirining bedinidinmu muhim bolghan qaraqtur» (b.s.grifis). Mustemlikichilerning eng aldi bilen qarigha alidighini mustemlike qilin’ghuchilarning eskiri emes belki ularning rehbirining méngisidur. Shuningdek, xitayning qarigha alghinimu aldi bilen uyghurlarning rehberliridin exmetjan qasimi qatarliqlar we axirida seypidindur. Bu rehberler halak qilin’ghandin kéyin, xitay üchün uning eskerlirining bedinini halak qilmaq unche teske chüshmidi.
Yighip éytqanda, seypidin siyasiy idé’ologiye teripidin alliburun tallan’ghan, shunga erkin iradisini yoqatqan tragédiyilik we ziddiyetke tolghan sexstur—derheqiqet, uning wujudida bir qehrimanliq bar. Emma u xelqning özidin kütken ümidini ret qilghan qehrimandur—yeni, u bir qehriman satqundur. Uning satqini weten emes, tupraq emes yaki xelqning bayliqi emes. Uning satqini heqiqiy azadliqqa teshna xelqining özidin kütken ümididur. Mesilining échinishliq teripi shuki, u özini qehriman dep qarash seweblik özining satqunluqini bilmey ötken bir siyasiy meghlubiyetchidur.
Emdi diqqitimizni xitaylarning qandaq qilip uyghurlarning qehrimanliq qarashlirini özgertishke tirishqanliqini körüp baqayli. 1949-yilidin kéyin xitaylargha nisbeten tinchsiz sherqiy türkistanni üzül-késil tinchlandurushtiki eng chong xiris sherqiy türkistan ikkinchi jumhuriyitide muhim rollarni oynighan uyghur siyasiyonlarni bir terep qilish boldi. Buning muhim nishani shu boldiki, xitayning muweppeqiyetlik ménge yuyushi arqiliq uyghurlar öz qehrimanlirini satqun’gha, satqunlirini bolsa qehriman’gha chiqirishni bashlidi. Xitay hakimiyitining uyghur bayliridin kéyin qol salghini uyghurlarning ikkichi jumhuriyitidin kelgen siyasiyonlardur. 1955-yilidiki «ellik birchiler» herikitidin kéyin, xitay hakimiyiti uyghurlarning siyasiyonlirigha «yerlik milletchilikke zerbe bérish» nami bilen qarshi turushqa bashlidi. Bularning ichide, yeni ikkinchi jumhuriyette xizmet qilghanlarning ichide, téximu köprek aptonomiye yaki musteqilliq telep qilghanlar mana mushu yerlik milletchilikke qarshi turush borinigha uchridi. Xitaylarning telipige kön’genler bolsa, saq qaldi we hetta az-tola emelge érishti.
1957-yili élip bérilghan «yerlik milletchilikke zerbe bérish» herikiti we uninggha uliship kelgen medeniyet inqilawi ikkinchi sherqiy türkistan jumhuriyitidin kéyinki toptoghra bir ewlad ümidlik we qabil uyghur milletchilirini yoqatti. Uyghurlar tarixtin béri özining erkinliki üchün qatmu qat bedel bérip kéliwatidu. Wehalenki, 1949-yilidin kéyin töligen bedili tarixning herqandaq waqtidikige qarighanda éghir boldi. Chünki, bu bedel uyghurlar ölirining özlük-éngigha—özining kim ikenliki, dunyadiki orni we bashqilar bilen bolghan munasiwiti heqqide bir qeder éniq qarashqa—ige bolghan waqtida yüz berdi. Téximu muhimi, uni basturushning kölimi téximu keng, wasitisi téximu rezil we ünümi téximu zor boldi.
Herqandaq bir millet erkinlik üchün qurban béridu, eger u insaniyliqtin waz kechmigen bolsila. Bu qurbanliqni aldi bilen her zaman uning qehrimanliri béridu. Emma, bir milletning—jümlidin uyghurdek bir milletning—erkinlik üchün béridighan qurbanliqi dawamliq türde özlirining közge körün’gen qehrimanliri bolsa, yene kélip bundaq qurbanliq esirler boyi toxtimastin dawamlashsa, buning aqiwiti qiyas qilghusiz derijide qorqunchluq bolidu. 18-esirning axirliridin tartip, uyghur xelqi özining qehrimanlirini qurban qilip keldi—kimiki heqqaniyet üchün kökrek kérip chiqidiken, shu qaraqqa élindi, xorlandi, teqip astigha élindi we axirida öltürüldi we hetta uruq-jemeti boyi qetl qilindi. Bu 1949-yilidin kéyin téximu ewjige chiqti. Bir milletning qurbanliqi nechche ewlad dawamlishiwerse, uning wujudiki qehrimanliqqa a’it barliq aktip amillar yigileydu we hetta yoqaydu—yeni u hayat qélish prinsipigha boy sunidu—madarachiliq, janbaqtiliq we satqunluq jem’iyet ezaliri teripidin yoshurun étirap qilinidighan heriket ölchimige özgiridu.
Insanning pisxikisi shadliqni (rahetni) qoghlishidighan we azabtin (aghriqtin) qachidighan xahishqa ige. Eger qehrimanliq hoquqchiliq we hakimmutleq jem’iyet teripidin teqip astigha élinsa we hetta jazalansa, bundaq tüzüm astida yashawatqanlarning yoshurun éngida qehrimanliq terghib qilinmaydighan heriket qatarigha kirgüzilidu. Eger qehrimanliq azab élip kélidiken, insan pisxkisi elwette uni chekleydu. Kishiler özliri bilip-bilmey qehrimanliqqa qarita selbiy menilerni yükleshke bashlaydu we shu arqiliq öz wizhdanigha (we bashqilargha) yoshurun aqlash élip baridu. Eger mutleq köp qisim kishiler mushu xil xahishta özlirining qorqunchini we buningdin kélip chiqqan qehrimansizliqlirini we hetta satqunluqlirini aqlashqa chüshse, kolléktip janbaqtiliq mizani normallishidu.
Janbaqtiliq normallashqan jem’iyette kishiler bir-birining hayat qélish wasitilirini astirttin qollaydu—shu arqiliq özining hayat qélish istikini qanduridu we uning wasitisini hem özige hem özgige yoshurun chüshendüridu. Uningda yat we hetta qarshi bolghan heriketni birlikte ret qilidu yaki uni yekleydu. Shunga, janbaqtiliq normallashqan jem’iyette qehrimanliq bire- bire yüz béridighan we chüshiniksiz bolghan özini qurban qilish dep qarilidu; Qehrimanlar bolsa ré’alistik bolmighan nishan üchün bihude qurban bergen az sanliq «exmeqler» ge aylinidu. Bundaq qehrimanlarning hayati mundaq qosh paji’ege muptila bolidu: özi qarshi turiwatqan sistéma teripidin shepqetsizlerche jazalinish we özi wekillik qilghan top yaki qowm teripidin nomussizlarche tashliwétilish, xata chüshinilish we hetta «az sanliqlar» süpitide zerbe bérilish. Eger ularning mewjutluqi, her bir herikiti, her bir oyi we her bir sözi hem hakimmutleq sistémigha tehlike shekillendüridiken hem özi wekillik qiliwatqan topning ezalirining wizhdanini ongaysizlanduridiken, bundaq qehrimanlarning düshmini herwaqit ikki bolidu—biri özi qarshi turiwatqan sistéma; Yene biri özi wekillik qiliwatqan top. Shunga ularning töleydighan bedilimu qosh bolidu—hem sistéma teripidin hem öz topi teripidin jazalinish.
Qehrimansizliq normallashqan jem’iyette aldirap bir qehrimanni tapqili bolmighinidek, aldirap bir satqunnimu tapqili bolmaydu. Yeni janbaqtiliq köpchilik jem’iyet ezalirining yashash mizanigha aylan’ghan jem’iyet qehrimanliqni righbetlendürmeydu. Chünki bu ularning tüpki yashash prinsipini ret qilidu, wizhdanini aramsizlashturidu; Ularda satqunluq heqqidiki jiddiylikmu unche chong bolmaydu, chünki satqunluqni körsitip bérish we uni yeklesh üchün üchün némining qehrimanliq ikenlikini aldin körsitish kérek. Kimning qehriman ikenlikini körsitip bérish üchün shu jem’iyetning qehrimanliq heqqidiki ölchimi bolushi kérek. Ölchem xireleshken dewrde—bolupmu mustemlike dewride—buni ishqa ashurush besi müshkül bolidu. Netijide, köpchilik bir- birining satqunluqigha süküt qilidu, bir- birini qoghdaydu we qehrimanliqni özliri bilip-bilmey chekleydu. Bu shundaq bir bimene haletni shekillendüriduki, ularning qehrimanliqning yüz bérishige bolghan qorqunchi öz düshminining qorqunchidin éship ketse kétiduki, hergiz uningdin qélishmaydu.
Uyghur jem’iyitide 1949-yilidin tartip taki 1985-yilighiche körülgen ehwal del yuqiriqi bayan qilin’ghandek bop kelgen. Buningdiki eng échinishliq amillarning biri hemme söyidighan qehrimanning yoqluqigha oxshashla hemme nepretlinidighan satquningmu bolmasliqidur. Bu hergizmu uyghurlarni bu mezgilide qehriman yaki satqunning meydan’gha kelmigenlikini bildürmeydu. Eksiche u hemme étirap qilidighan qehrimanning we hemme inkar qilidighan satqunning kolléktip tuyghuda bir ölchemge chüshken halda barliqqa kélishining qiyinliqini körsitidu.
Bu halet uyghurlarning 1985-yili 12-dékabirdiki oqughuchilar herikiti bilen tewrinishke bashlidi. Mezkur oqughuchilar herikitining muhim alahidikliki shuki, u kolléktip qehrimanliq herikiti bolush süpiti bilen,xitayning neyrengwazliq siyasiti arqiliq uyghurlarni mustemlike qilishining meghlub bolghanliqini tentenilik jakarlidi. Xitayning uzun yilliq ménge yuyushining tesirige bir qeder az uchrighan bu bir ewlad qorqumsiz we mes’uliyetchan uyghur oqughuchiliri uyghurlarning xitay mustemlikisige qarshiliq herikitining ammiwi kölimini yéngi bir shekilge élip kiripla qalmastin, belki yene uyghurlarning wujudida ta qedimdin yoqalmay kelgen qehrimanliq rohini partlash xaraktérliq namayan qildi. Uyghurlarning qarshiliq herikiti, xuddi xitay teshwiq qilip kelginidek, bir ochum niyiti alilarning «wetenning birliki» ni bölüshke urunush xaraktérliq zeherxende herikiti emes, belki uyghurlarning kelgüsi ümidi dep qaralghan uyghur yashlirining özining mewjut ré’alliqidin chiqip turup erkinlik izdishining namayende xaraktérliq ülgisi bop qaldi. Mezkur heriket arqiliq nechche on yilliq mustemlike hayatida démi ichige chüshüp ketken bu xelq tunji qétim özining qehrimanlirini kördi, ular heqqide anglidi we ular bilen sözleshti: ular özining tarixtiki qehrimanliq dewrige qaytqandek boldi.
Ushbu oqughuchilar herikitidin kéyin uliship kelgen barin inqilawi, ghulja weqesi we 5-iyul qarshiliq heriketlirining hemmiside uyghurlar nurghun bedellerlerni tölidi, qan tökti, jan berdi, emma özidiki yoqalmas bir ümidni özlirige, özlirining düshminige we dunyagha jakarlidi.
Shuning bilen bir waqitta, xitay mustemlikichiliri uyghurlarning méngisini yuyushni bir minutmu toxtitp qoymidi. Xitaylar uyghurlarning eng muhim kolléktip rohiy tüwrükining biri bolghan qehrimanliq qarashlirini astin-üstün qilipla qalmay belki yene ularning özlük obrazinimu (özige qandaq qarishinimu) özgertiwetti.emde biz uyghurlarning özlük-obrazining 1949-yilidin kéyin qandaq özgergenliki we ularning tesirlirini muhakime qilimiz.
*****

[i]wehalenki, xitay uyghurlarning qehrimanliq qarishini burmilashta qanchilik ustatliq qilmisun, u yenila özining urunushida saqlan’ghili bolmas mundaq bir boshluqni qanche qilipmu yapalmidi: yeni, xuddi xitay kommunistliridin bolghan maw zédong éytip ötkendek, «düshminimning düshmini méning dostumdur.» bu démek, xitay uyghurlardin kimni satqun dep qaraydiken, u uyghurlarning qehrimani; Eksiche bolghinida, uyghurlarning satquni bolushi kérek. Xitayning qehrimanliq heqqidiki ménge yuyush teshwiqatlirining tesiridin özini saqlap qalalighan nurghun uyghurlar yuqiriqi usul boyiche öz qelbidiki qehrimanlirini bahalap kéliwerdi. Qiziqarliq netije shu boldiki, xitay bashtin axir uyghurlarning qehrimani dep qarilishi kérek bolghan töwendiki üch tarixiy shexsni satqun dep qaridi we ular heqqdiki uchurlarni intayin éhtiyatchanliq bilen kontrol qilip turdi: yaqupbeg, sabit damollam we élixantöre.
[ii] s.w. Wéjwud,«padishahning tinchliqi—1637-1641 (ulugh qarshiliq)» , pén’gwin kitabliri (in’glizche), 55-yil, 17-bet)
[iii] xégél, «heq-hoquq pelsepisi» (in’glizche), kembrij uniwérsitéti neshriyati, 1990-yil, 225-bet.

The First Eastern Turkestan Republic (ETR), or Turkish Islamic Republic of East Turkestan^{[citation needed]} (TIRET) (also Sherqiy Türkistan Yislam Jumuhuriyiti or Sarki Turk Islam Cumhuriyeti), was a short-lived breakaway would-be Islamic republic founded in 1933. It was centered on the city of Kashgar in what is today the People’s Republic of China-administeredUyghuristan Autonomous Region. Although primarily the product of independence movement of the Uyghurpopulation living there, the ETR was Turkish-ethnic in character, including Kyrgyz, and other Turkic Turkish in its government and its population.

With the sacking of Kashgar in 1934 by Hui warlords nominally allied with the Kuomintang government in Nanjing, the first ETR was effectively eliminated. Its example, however, served to some extent as inspiration for the founding of a Second East Turkestan Republic a decade later, and continues to influence modern Uyghur nationalist support for the creation of an independent East Turkestan.^{[citation needed]} Isa Alptekin was the General Secretary of the First East Turkestan Republic.

Contents

• 1Origins of the ETR Movement
• 2Rebellion
• 3Establishment of the ETR
• 4National army
• 5End of the First East Turkestan Republic
• 6Literature
• 7Battles in the Uighur War for Independence
  • 1Kizil massacre
  • 2Battle of Aksu
  • 3Battle of Sekes Tash
  • 4Battle of Kashgar (1933)
  • 5Further uprisings
  • 6Battle of Toksun
  • 7Battle of Kashgar (1934)
  • 8Battle of Yangi Hissar
  • 9Battle of Yarkand
  • 10Charkhlik Revolt
• 8See also
• 9References
• 10Sources

Origins of the ETR Movement

See also: History of Uyghuristan and East Turkestan independence movement

The stirrings of Uyghur separatism during the early 20th century were greatly influenced by the Turkish jadidist movement, which spread as wealthier Uyghurs, inspired by notions of Pan-Turkism, traveled abroad to Turkey, Europe, and Russia, and returned home determined to modernize and develop the educational system in Uyghuristan. The first major school founded on the European model was located outside of Kashgar and, unlike the traditional curricula of the madrassah, focused on more technical areas of study such as science, mathematics, history, and language studies. Jadidism emphasized the power of education as a tool for personal and national self-advancement, a development sure to disturb the traditional status quo in Uyghuristan. The ruler of Uyghuristan, Governor Yang Zengxin (楊增新), responded by closing down or interfering with the operations of several of the new schools.

The birth of the Soviet Union and the socialist Central Asian Republics also influenced the Uyghurs, increasing the popularity of nationalist separatist movements and the spread of the communist message. Although a local Communist revolutionary organization was established in Uyghuristan in 1921, the area also served as a refuge for many intellectuals fleeing the advent of Soviet Communism in Central Asia, which formed a division within the Uyghuristan Turkic nationalist movement.

The situation in Uyghuristan deteriorated with the assassination of Yang Zengxin in 1928 and the rise to power of his deputy,Jin Shuren (金樹仁), who declared himself governor after arresting and executing Yang’s assassin, a rival official namedFan Yaonan (樊耀南) who had planned to assume the position for himself. Autocratic, corrupt, and ineffective at managing the province’s development, Jin further antagonized the populace by reinstituting Sinicization policies, increasing taxes, prohibiting participation in the hajj and bringing in Han Chinese officials to replace local leaders.

Rebellion

See also: History of Uyghuristan

Uyghur Revolutionaries

The situation came to a head in 1930, when the khan of Kumul Prefecture (Hami) in eastern Uyghuristan, Shah Mexsut, died. In policies carried over from the Qing era, the khan had been allowed to continue his hereditary rule over the area consistent with the principles of feudalism or satrapy. The importance of Hami territory, strategically located straddling the main road linking the province to eastern China and rich in undeveloped farmland, together with a desire by the government to consolidate power and eliminate the old practice of indirect rule, led Jin to abolish the khanate and assert direct rule upon Shah Mexsut’s death.

Jin Shuren then proceeded to double agricultural taxes upon the local Uyghur population, expropriated choice farmland, and distributed it among Han Chineserefugees from neighboring Gansu province, subsidizing their efforts and resettling displaced Uyghurs on poor-quality land near the desert. The new garrisonstationed in Hami proved even more antagonizing, and by 1931, scattered revolts, mobs, and resistance movements were emerging throughout the area. The final straw was in February 1931 when an ethnic Chinese officer named Chieng wished to marry a Uyghur girl from a village outside Hami. Uyghur accounts usually claim that the girl was raped or the family coerced, but as Islamic law forbids Muslim girls to marry non-Muslim men it was clearly offensive to the Uyghur community.

Rebellion broke out on February 20, 1931, with a massacre of Chieng and his 33 soldiers at the wedding ceremony; 120 Han Chinese refugees from Gansu also were killed. It was not confined to the ethnic Uyghur population alone; Kazaks,Kyrgyz, Han Chinese and Hui commanders all joined in revolt against Jin’s rule, though they would occasionally break to fight one another.

The Soviet government further complicated the situation by dispatching troops to come to the aid of Jin and his military commander Sheng Shicai (盛世才), as did White Russian refugees from the Soviet Union living in the Ili River valley region.

The main fighting initially centered around Urumchi, which Hui forces laid under siege until Sheng Shicai’s troops were reinforced by White Russian and Manchurian soldiers who had previously fled the Japanese invasion of northeast China. In April 1933, Jin was deposed by a combination of these forces and succeeded by Sheng, who enjoyed Soviet support. Newly bolstered, Sheng split the opposing forces around Urumchi by offering several Uyghur commanders (led by Xoja Niyaz Hajji, an advisor to the recently deceased Hami khan) positions of power in southern Uyghuristan if they would agree to turn against the Hui armies in the north, led by Ma Zhongying (馬仲英).

Another Hui faction in southern Uyghuristan, meanwhile, had struck an alliance with Uyghur forces located around Kuchaunder the leadership of Timur Beg and proceeded to march towards Kashgar. The joint Uyghur and Hui force surrounding the city split again, as Hui commander Ma Zhancang (馬占倉) allied with the local provincial authority representative, a fellow Hui named Ma Shaowu (馬紹武), and attacked the Uyghur forces, killing Timur Beg.

A Kirghiz rebellion had earlier broken out in Xinjiang, led by the Kirghiz leader Id Mirab. Ma Shaowu had crushed and defeated the Kirghiz rebels. The Soviet Union had been involved in also fighting against the rebels, who had spilled over to the Soviet side.^{[citation needed]}

Establishment of the ETR

Establishment of the Turkish Islamic Republic of East Turkistan on November 12, 1933, in Kashgar

While this was transpiring, in the nearby southern Tarim Basin city of Khotan, three brothers of rich Bughra family, Muhammad Amin Bughra, Abdullah Bughraand Nur Ahmad Jan Bughra, educated in the jadidist tradition, had led a rebellion of gold miners who worked in Surghak mines near Keriya city, also in Yurunkashand Karakash mountain rivers, and established themselves as emirs of the city, having declared the Khotan Emirate and independence from China on March 16, 1933.

Leader of Karakash gold miners Ismail Khan Khoja sent message to Governor Jin Shuren: „Foolish infidels like you are not fit to rule. … You infidels think that because you have rifles, guns … and money, you can depend on them, but we depend of God in whose hands are our lives.“

Local provincial authorities and troops were annihilated by the miners throughout Khotan vilayet, rare Chinese population in most cases saved their lives and property, but was forced to accept Islam under the threat of execution. During successful storming of Khotan New City on March 16, 1933 both the Treasury and Arsenal were captured by rebels, delivering to their hands several thousands of rifles and more than a ton of gold. The Khotan Emirate dispatched one of the three brothers, Shahmansur, known also as Emir Abdullah, and a former publisher named Sabit Damolla to Kashgar, where they established the Kashgar Affairs Office of the Khotan Government, led by Muhammad Amin Bughra, in July 1933. By the fall of that year, the office had shed many of its links to the Khotan government and reformed itself into the multi-ethnic, quasi-nationalist East Turkestan Independence Association, which drew heavily on ideas of Islamic reformism, nationalism and jadidism.

In November 1933, Sabit Damolla declared the establishment of the East Turkistan Republic with Hoja-Niyaz as its president — despite the fact that the respected commander was engaged in fighting in northern Uyghuristan and had actually allied his forces with those of Sheng Shicai. Original proclamation was extremely anti-Tungan and anti-Han and contained such words:

The Tungans, more than Han, are the enemy of our people. Today our people are already free from the oppression of the Han, but still continue live under Tungan subjugation. We must still fear the Han, but cannot not fear the Tungans also. The reason, we must be careful to guard against the Tungans, we must intensively oppose them, cannot afford to be polite, since the Tungans have compelled us to follow this way. Yellow Han people have not the slightest thing to do with Eastern Turkestan. Black Tungans also do not have this connection. Eastern Turkestan belongs to the people of Eastern Turkestan. There is no need for foreigners to come be our fathers and mothers. … From now on we do not need to use foreigner’s language or their names, their customs, habits, attitudes, written languages and etc. We must also overthrow and drive foreigners from our boundaries forever. The colours yellow and black are foul. … They have dirtied our Land for too long. So now it’s absolutely necessary to clean out this filth. Take down the yellow and black barbarians! Live long Eastern Turkestan!^[1][2]

Tungan, Dungan, and Hui all mean the same thing: Chinese speaking Muslims, Hui people.

On November 12, 1933, an independent republic (Turkish Islamic Republic of Eastern Turkestan (TIRET) or Republic ofUyghurstan, both names were used at the same time) was proclaimed. This event was organized on Sunday morning in a mass rally on the shore of Tuman River outside of Kashgar with participating of about 7,000 troops and 13,000 civilians, including teachers and students of schools, who delivered speeches alongside with appointed „Ministers“ of the independent republic. On noon cannon fired 41 times and crowd proceeded to the Old City of Kashgar, waving blue banners of Independence, where rally continued on the square in front of Idgah Mosque and more speeches were delivered from Mosque’s front, where Sabit Damulla appeared as a main speaker.

Established distinct from the Khotan Emirate, the ETR claimed authority over territory stretching from Aksu along the northern rim of the Tarim Basin to Khotan in the south. In fact, the government in Kashgar was strapped for resources, plagued by rapid inflation, and surrounded by hostile powers — including the Hui forces under Ma Zhancang. Although established as a multiethnic republic, as reflected in the choice of the „East Turkestan“ name used in its foundingconstitution, the first coins of the new government were initially minted under the name „Republic of Uyghurstan“ (Uyghurstan Jumhuriyiti). In some sources, it is known as the „East Turkestan Islamic Republic“, suggesting a greater role for Islam in its founding character. The extent of Islam’s influence in the foundation of the ETR is disputed; while the constitution endorses sharia as the guiding law, the jadidist modernizing tradition places much greater emphases on reform and development, which is reflected in subsequent passages of the constitution that focus on health, education, and economic reforms. The Turkestan Declaration of Independence put political platform of the self-proclaimed Republic based on nine main principles:

1. End the Chinese dictatorial rule in the Land of Eastern Turkestan.
2. Establish a free and independent Eastern Turkestan Republic, based on equality of all nationalities.
3. In order to fully develop the economy of Eastern Turkestan, promote industry, agriculture and animal husbandry as well as private businesses. Increase people’s living standards.
4. Since the majority of people of Eastern Turkestan believe in Islam, so the Government particularly advocates this religion. At the same time it promotes religious freedom for other religions.
5. Develop education, culture and health standards in Eastern Turkestan.
6. Establish friendly relations with all democratic countries in the World and neighbouring countries, especially with the United Kingdom,Soviet Russia, Turkey and China.
7. In order to protect peace in Eastern Turkestan, recruit people of all nationalities to establish a strong Army.
8. The Bank, Post Service, Telephone and Telegraph, Forestry and all underground wealth belong to the nation.
9. Eliminate individualism, bureaucracy idea, nationalism and corruption among Government officials.

TIRET leaders

The efforts of the Turkish Islamic Republic of Eastern Turkestan to receive international recognition had failed despite the dispatching of numerous envoys by Prime Minister Sabit Damolla to the USSR (Tashkent, Moscow), Afghanistan,Iran, Turkey and British India. The Soviet Union rejected all offers of dealing withIslamists. In Kabul, Kashgar representatives met the newly proclaimed King of Afghanistan Mohammad Zahir Shah and Prime Minister Sardar Mohammad Hashim Khan, asking for aid and a supply of arms. But both preferred to keep neutrality and not interfere in Chinese affairs. Other countries reacted the same way, refusing to recognize the envoys as representatives of an independent country. None of the regional powers wanted to make a challenge to the Soviet Union and China in their politics and to become engaged in bloody fighting in Uyghuristan, which had already claimed the lives of around 100,000 of its inhabitants. This left the fledgling Republic, which was surrounded on almost all sides by hostile powers (Tungans, Soviets, and Chinese), with very little chance to survive.

National army

Army officers of the TIRET

The National Army of the Islamic Republic East Turkestan Republic was formed on November 12, 1933, and originally consisted of two divisions (around 22,000 troops), the Qeshqer infantry division (stationed in the capital, Qeshqer), and the Khotan Infantry Division (stationed in Khotan). The National Army was poorly armed and trained in the beginning of the Revolution, so a military academy was set up in Atush (Artush) to train cadets.^{[citation needed]} All Turkic ethnic groups were called to take up arms and join the National Army.^{[citation needed]} The military was headed by the Defense Minister Mehmut Muhiti (an Uyghur revolutionary from Turpan).^{[citation needed]} Although the true size of the National Army is not known, it is estimated at around 40,000 to 60,000 according to official Soviet sources.^{[citation needed]}:

1. Qeshqer infantry division
2. Khotan infantry division
3. Aksu cavalry brigade
4. Qumul revolutionary regiment (later became a division)
5. Turpan revolutionary brigade (later became the Turpan Division)
6. Altay revolutionary cavalry brigade

During the war an estimated 300,000 to 500,000 Turki civilians were killed.^{[citation needed]} Although it is not certain how many soldiers the IRET lost in the war, it is estimated that around 50,000 to 70,000 soldiers were killed.^{[citation needed]} In some battles entire companies and brigades were wiped out.^{[citation needed]} When IRET was dismantled in 1934 the army was dismantled also (except for 6th Uyghur Division personally commanded by Mehmut Muhiti).^{[citation needed]}

End of the First East Turkestan Republic

See also: History of Uyghuristan

Khoja Niyaz (1889–1941?), President of the First ETR (1933–1934), Vice-Chairman of Uyghuristan Government (1934–1937)

General Ma Zhongying (1910–1937?), Commander of 36th KMT Division (1932–1934)

General Sheng Shicai (1897–1970), Military Governor or Tupan of Uyghuristan Province (April 12, 1933–September 11, 1944)

In the north, aid came to Sheng Shicai’s forces on January 24, 1934, in the form of two Soviet brigades, the Altaiskaya and Tarbaghataiskaya, disguised as „White Russian Cossack Altai Volunteer Army“ and led by Red Army General Volgin in the Soviet Invasion of Uyghuristan. The Japanese annexation of Manchuria and rumored support for Ma Zhongying’s Hui forces were one cause for concern troubling Joseph Stalin, another was the prospect that rebellion in Uyghuristan might spread to the Soviet Central Asian Republics and offer a haven to Turkic MuslimBasmachi rebels. Trade ties between Uyghuristan and the Soviet Union also gave the Soviets reason for supporting Sheng. Soviet Consul-General in Urumchi Garegin Apresoff openly said to Sheng Shicai in May,1933 : You can develop the province and improve living conditions of people of different nationalities, develop their culture. But if you let them ( muslim rebels ) to create Independate State, converting it to the Second Manchuria at the back door of the USSR, we will not be just side watchers, we will start to act. First request from Sheng Shicai of military support from USSR came on October 1933. On December 1933 Sheng Shicai arrested White Russian Colonel Papengut, who was staunchy anti-Soviet, and executed by demand of Apresoff, replacing him by „neutral“ General Bektieieff as Commander-in chief of three White Russian Regiments of Uyghuristan Provincial Army, thus paving the way for Soviet intervention into Uyghuristan.

Zhang Peiyuan, a Han Chinese General, who commanded Han Chinese troops inIli, conducted negotiations with Ma Zhongying and planned to join him on the attack on Urumchi in January 1934. Initially Zhang seized the road between Tacheng and Ürümqi, but decided to return to Ghulja after receiving of message of capturing the city by Russian „Altai Volunteer Army“, actually Soviet troops entered the city. Upon approaching Ghulja he was surrounded on mountain road, his troops were partly annihilated, partly fled to Muzart Pass on TianshanMountains and through it to Southern Uyghuristan near Aksu. Zhang Peiyuan himself committed suicide. Ma Zhongying attacked Urumchi as was planned, taking Sheng completely by surprise, hiddenly approaching the city from the hills on the west and first capturing the telegraph station and aerodrom, then started besieging the city, completely isolating it from suburbs. But the fact, that in the crucial moment of besieging of Urumchi Ma Zhongying didn’t receive the promised help from Zhang Peiyuan’s Ili Army, was the reason of Ma’s failure to capture the city in the first weeks of attack, nevertheless its fall was imminent and just a matter of time without intervention of Soviet troops. The battle for Urumchi was decisive for the whole Ma Zhongying’s campaign in Uyghuristan and its taking by his forces would lead to recognision of him The absolute ruler of Uyghuristan by Nanjing Government of China, as was previously secretly promised to him. The Soviet brigades, with air support, scattered Ma Zhongying’s troops surrounding Ürümqi and forced them to retreat southward. On February 16, 1934, the siege of Urumchi was lifted, freeing Sheng, his Manchurian and the White GuardRussian Cossack troops, which had been trapped in the city by Ma forces since January 13, 1934.

Hoja-Niyaz Hajji had by this time arrived at Kashgar with 1,500 troops on the same day of January 13, 1934, to assume the presidency of the ETR, going against his previous deal with Sheng. With him arrived another prominent Uyghur leader from Eastern Sinkiang (Turpan, Kumul) Mahmut Muhiti, known as MahmutSijan, i.e., division general, who had agreed to become minister of Defense in the ETR Government, accepting the offer of Prime Minister Sabit Damolla. Sabit Damolla freed for Khoja Niyaz his own Palace in the old city of Kashgar, that was established in the former Yamen or residence of the head of Chinese administration of Southern Uyghuristan, and asked to form a new Government. In his letter to Nanjing Central Government Khoja Niyaz explained his decision by emphasizing the fact, that he accepted the decision made by the Congress of People of Eastern Turkestan in accordance with its free will and choice and that Constitution of Chinese Republic of 1912 reserves the „right of 5 races of China to self-determination“. He listed five principles of the self-ruling of Republic:

1. All of Uyghuristan is part of the Eastern Turkestan Republic, while all, that do not belong, should go back to where they came from;
2. The Government and economics will be conducted by the local people;
3. All the oppressed people, now living in Eastern Turkestan, will have freedom to pursue education, commerce and to build a new nation;
4. The President of the Republic, Khoja Niyaz, will build a Government dedicated to the happiness of the people;
5. The Republic with its various departments will strive to catch up with other modernizing societies.

Khoja Niyaz introduced new state Flag of Republic, so called Kok Bayraq or Blue Banner, that resembled Turkish Flag but with blue background instead of red and replaced old Flag, which was white with blue crescent and star andShahadah. Nevertheless, the ETR (TIRET) proved to be short-lived. The Hui forces retreating from the north linked up with Ma Zhancang’s forces in Kashgar allied themselves with the Kuomintang in Nanjing, and attacked the TIRET, forcing Niyaz, Sabit Damolla, and the rest of the government to flee on February 6, 1934, to Yengi Hissar south of the city. The conquering Hui army killed many of those who remained, and a rapid procession of betrayals among the survivors, following their expulsion from Kashgar, spelled the effective end of the TIRET. The Hui army crushed the Uighur and Kirghiz armies of the East Turkestan Republic at the Battle of Kashgar (1934), Battle of Yarkand, and Battle of Yangi Hissar. Ma Zhongying effectively destroyed TIRET.^[3]

Mahmut Muhiti retreated with remainder of Army to Yarkand and Hotan, while Hoja Niyaz Hajji fled through Artush to Irkeshtam on the Soviet/Chinese border, with Tungan troops on his heels, which chased him as far as the border. Hoja Niyaz took refuge in the USSR, where he was blamed by the Soviets for accepting from Sabit Damolla the position of first leader of TIRET (President), but was promised a military aid and „great prospects for the future“ if he would help Sheng Shicai and the Soviets „to dissolve TIRET“.

After signing the Document of TIRET dismissal and disbanding of most of its troops, that was applied to Khotanese andKyrgyz troops (notification of concluded agreement with USSR on negotiations between Hoja Niyaz and Soviets in Irkeshtam on Soviet/Chinese border was received by TIRET cabinet and Prime-Minister Sabit Damulla in the city of Yengi Hisar on March 1, 1934; next day it was rejected by TIRET cabinet on the special meeting, which condemned the President as a “ national traitor „; Sabit Damulla said on the meeting: Hoja Niyaz is not a Champion of Islam any more, he turned into a tool in the hands of Russians to subdue our country) Hoja Niyaz Hajji returned to Eastern Turkestan where he turned Sabit and several other TIRET ministers to Sheng, who rewarded him with control over southern Uyghuristan as previously promised; those who escaped fled to India and Afghanistan.

The Kuomintang allied Hui forces under Ma Zhongying were defeated, and Sheng consolidated his rule over northern Uyghuristan with Soviet backing. The seat of Hoja Niyaz Hajji Southern Uyghuristan Autonomous Government was initially located in Aksu, but later he was urged by Sheng Shicai to move to Urumchi to assume the position of the Vice-Chairman of the Uyghuristan Government. His forces received 15,000 rifles and ammunitions from the USSR, but each rifle, each bullet, and each bomb, that was dropped on Tungan troops from Soviet airplanes, had been bought in gold from the USSR by Hoja Niyaz Hajji.

New order was promulgated by Sheng Shicai’s regime for the Uyghuristan province, which China regarded as the „back door of China“, but Stalin considered also to be the „back door of the USSR“. This new order was to be executed through the two Programmes of the new Uyghuristan Provincial Government, so called „Eight Points“ and „Six Great Policies“.

The Eight Points for Uyghuristan were:

1. Equality between races;
2. Religious freedom;
3. Immediate rural relief;
4. Financial reforms;
5. Administrative reforms;
6. Extension of education;
7. Realization of self-government;
8. Judicial reforms.

These Eight Points for Uyghuristan were symbolized by a new high medal of Uyghuristan in the shape of an eight-point star, introduced by Provincial Government. Among first persons, who were awarded this medal, was Vice-Chairman of Uyghuristan Government Khoja Niyaz (1934–1937) and Divisional General, Commander-in-Chief of 6th Uyghur Division, Deputy Chief of Kashgar Military Region Mahmut Muhiti (1934–1937).

The Six Great Policies for Uyghuristan were:

1. Anti-Imperialism;
2. Kinship to the USSR;
3. Racial and national equality;
4. Clean Government and struggle against corruption;
5. Maintaining of Peace;
6. Reconstruction and building of a new Uyghuristan‘.

These Six Great Policies for Uyghuristan were symbolized by the introducing of a new flag of Uyghuristan Province, that had six-point yellow star on red background and was in official use from 1934 to 1944 years.

Literature

Political graffiti painted by Uighurs on Khotan’s city gates.^[4]

Revolution is an edifice built of many bricks
Each brick is an injustice
Blood is Mortar
Each wall is a mountain of sorrow
The foundation is most important
Alone, it must sustain the structure
Martyrdom is the Excellent Foundation!

Battles in the Uighur War for Independence

Kizil massacre

In the Kizil massacre, Uighur and Kirghiz Turkic fighters broke their agreement not to attack a column of retreating Han Chinese and Chinese Muslim soldiers from Yarkand New City. The Turkic Muslim fighters massacred 800 Chinese Muslim and Chinese civilians.

Battle of Aksu

Ismail Beg before the Battle of Aksu

The Battle of Aksu was a minor battle in which Chinese Muslim troops were expelled from the Aksu oases of Xinjiang by Uighurs led by Isma’il Beg when they rose up in revolt.^[5]

Battle of Sekes Tash

The Battle of Sekes Tash was a minor battle when Chinese Muslim troops under general Ma Zhancang attacked and inflicted a defeat upon Uighur and Kirghiz armies at Sekes Tesh. About 200 Uighur and Kirghiz were killed.^[6]

Battle of Kashgar (1933)

In the Battle of Kashgar, Uighur and Kirghiz forces, led by the Bughra brothers and Tawfiq Bay, attempted to take the New City of Kashgar from Chinese Muslim troops under General Ma Zhancang. They were defeated.

Tawfiq Bey, a Syrian Arab traveler, who held the title Sayyid (descendent of prophet Muhammed) and arrived at Kashgar on August 26, 1933, was shot in the stomach by the Chinese Muslim troops in September. Previously Ma Zhancang arranged to have the Uighur leader Timur Beg killed and beheaded on August 9, 1933, displaying his head outside of Id Kah Mosque.

Han Chinese troops commanded by Brigadier Yang were absorbed into Ma Zhancang’s army. A number of Han Chinese officers were spotted wearing the green uniforms of Ma Zhancang’s unit of the 36th division, presumably they had converted to Islam.^[7]

During the battle the Kirghiz prevented the Uyghur from looting the city, because they wanted to loot it themselves. They started murdering any Chinese and Chinese Muslims they could get their hands on, as well as any Turkic people who were wives or mistresses of Chinese. They then looted their property.^[8]

Further uprisings

In Charchan, Uighurs revolted against Chinese Muslim forces, the emirs of Khotan sent 100 troops to defend Charchan from Kara Shahr Chinese Muslims who controlled Charkhlik. By 11 April, Guma, Karghalik, Posgam, and the Old City in Yarkand fell to Uyghur rebels.^[9]

Battle of Toksun

The Battle of Toksun occurred in July 1933 after Khoja Niyas Hajji, a Uighur leader, defected with his forces to GovernorSheng Shicai. He was appointed by Sheng Shicai through Agreement ( signed in 10 articles on June 4, 1933, in Jimsarbetween Sheng Shicai and Khoja Niyas under mediation of Soviet Consul in Urumchi, both sides agreed to turn their forces against General Ma Chung-yin and his Tungans) to be in charge for the whole Southern Uyghuristan (Tarim Basin) and also Turpan Basin and Kumul and being satisfied with this agreement he marched away from Ürümqi to the South across Dawan Ch’eng of Tengritagh Mountains. Here he occupied Toksun in Turpan Basin, but was badly defeated by the Chinese Muslim forces of General Ma Shih-min, who forced him to retreat to Karashar in Eastern Kashgaria, where he held his headquarters during July, August and September 1933, defending mountain passes and roads, that led from Turpan Basin to Kashgaria, in the fruitless attempt to stop advancement of Tungan Armies to the South.^[10]

Battle of Kashgar (1934)

In the 1934 Battle of Kashgar, 36th division General Ma Fuyuan led a Chinese Muslim army to storm Kashgar on February 6, 1934, and attacked the Uighur and Kirghiz rebels of the First East Turkestan Republic. He freed another 36th division general, Ma Zhancang, who was trapped with his Chinese Muslim and Han Chinese troops in Kashgar New City by the Uighurs and Kirghizs since May 22, 1933, and was involved in continuous fighting, that lasted for more than five and half months, for holding control of a New City with its important Arsenal and Treasury since August 15, 1933. In January, 1934, Ma Zhancang’s Chinese Muslim troops repulsed six Uighur attacks launched by Khoja Niyaz, who arrived at the city on January 13, 1934, with 1,500 troops, inflicting massive casualties on the Uighur forces.^[11] From 2,000 to 8,000 Uighur civilians in Kashgar Old City were massacred by Tungans in February, 1934, in revenge for the Kizil massacre, after retreating of Uighur forces from the city in four directions: to Yengi Hisar with the Government, toYarkand, to Upal and to Artush. The Chinese Muslim and 36th division Chief General Ma Zhongying, who arrived at Kashgar on April 7, 1934, gave a speech at Idgah mosque in April, reminding the Uighurs to be loyal to the Republic of China government at Nanjing. Several British citizens at the British consulate were killed by the 36th division.^{[12][13][14][15]}

Uyghur reinforcements from Khotan marching to Kashgar

Battle of Yangi Hissar

Khotan Amir Nur Ahmad Jan Bughra (1933–1934)

In the Battle of Yangi Hissar, Ma Zhancang led the 36th division to attack Uighur forces at Yangi Hissar, wiping out the entire Uighur force, and killing the Emir Nur Ahmad Jan Bughra. The siege on Yangi Hissar citadel continued almost half a month, during which 500 Uyghur defenders, armed only with rifles, inflicted heavy casualties, up to several hundreds, to Tungan forces, who contrary were armed with artillery cannons and machine guns, besides of rifles.^[16] Quickly running out of ammunition Uyghur defenders applied tree trunks, large stones and oil fire bombs for defending of the citadel. On March 26, 1934, Nur Ahmad Jan Bughra ordered troops in citadel to stop fighting to celebrate Holy Day of Kurban Bayram(Feast of Sacrifice), but on the same day Chinese Muslims managed to breach through the walls of citadel by successful mining and put to death all remaining defenders by sword. It was reported by Ahmad Kamal in his book Land Without Laughter on pages 130-131, that Nur Ahmad Jan’s head was cut off by the Chinese Muslim troops and sent to the local parade ground to be used as a ball in the soccer (football) game.^[17]

Battle of Yarkand

Khotan Amir Abdullah Bughra (1933–1934)

In the Battle of Yarkand in March–April 1934, Ma Zhancang and Ma Fuyuan’s Chinese Muslim troops, 10,000 strong, defeated 2,500 strong Uighur force led by emir Shah Mansur (Abdullah Khan Bughra) from Yarkand to Yengi Hissar to deblocade citadel in which his brother Nur Ahmad Jan Bughra was besieged. This force included a small number of Afghan volunteers sent by kingMohammed Zahir Shah and who served as body guards of emir Abdullah. For two weeks of fierce fighting by March 28, 1934, of 2,500 emir Abdullah soldiers, who initially were engaged in the battle, 2,300 had been killed or wounded. The last engagement occurred near Sweden mission in Yarkand during which the emir Abdullah Bughra was allegedly killed and beheaded, his head put on display at Idgah mosque. None of 24 Afghan body guards left Shah Mansur till last minute and all were killed in the battle.^[18]

Charkhlik Revolt

The 36th division under General Ma Hushan crushed the Charkhlik Revolt by the Uighurs in the Charkliq oasis in 1935.^[19] More than 100 uighurs were executed, and the family of the Uighur leader was taken as hostage.^[20][21]

See also

• Second East Turkestan Republic
• East Turkestan independence movement

References

1. Jump up^Zhang, Xinjiang Fengbao Qishinian [Xinjiang in Tumult for Seventy Years], 3393–4.
2. Jump up^Lee, JOY R. „THE ISLAMIC REPUBLIC OF EASTERN TURKESTAN AND THE FORMATION OF MODERN UYGHUR IDENTITY IN XINJIANG“. KANSAS STATE UNIVERSITY. Retrieved 2010-06-28.
3. Jump up^David D. Wang (1999). Under the Soviet shadow: the Yining Incident : ethnic conflicts and international rivalry in Xinjiang, 1944–1949 (illustrated ed.). Hong Kong: The Chinese University p. 53. ISBN 962-201-831-9. Retrieved 2010-06-28.
4. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 307. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
5. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 89. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
6. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 95. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
7. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 288. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
8. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 81. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
9. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 87. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
10. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 111. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
11. Jump up^AP (1 February 1934). „REPULSE REBELS AFTER SIX DAYS“. Spokane Daily Chronicle.
12. Jump up^AP (17 March 1934). „TUNGAN RAIDERS MASSACRE 2,000“. The Miami News.
13. Jump up^Associated Press Cable (17 March 1934). „TUNGANS SACK KASHGAR CITY, SLAYING 2,000“. The Montreal Gazette.
14. Jump up^The Associated Press (17 March 1934). „British Officials and 2,000 Natives Slain At Kashgar, on Western Border of China“.The New YorkTimes.
15. Jump up^AP (17 March 1934). „2000 Killed In Massacre“. San Jose News.
16. Jump up^„Fighting Continues Tungan Troops Still Active in Chinese Turkestan“. The Montreal Gazette. 10 May 1934.
17. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 303. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
18. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 123. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
19. Jump up^Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911–1949. Cambridge, England: CUP Archive. p. 134. ISBN 0-521-25514-7. Retrieved 2010-06-28.
20. Jump up^Peter Fleming (1999). News from Tartary: A Journey from Peking to Kashmir. Evanston Illinois: Northwestern University Press. p. 267. ISBN 0-8101-6071-4. Retrieved 2010-06-28.
21. Jump up^Peter Fleming (1999). News from Tartary: A Journey from Peking to Kashmir. Evanston Illinois: Northwestern University Press. p. 281. ISBN 0-8101-6071-4. Retrieved 2010-06-28.

Sources

• James A. Millward and Nabijan Tursun, „Political History and Strategies of Control, 1884–1978“ inXinjiang: China’s Muslim Borderland (ISBN 0-7656-1318-2).
• Michael Zrazhevsky, „Russian Cossacks in Sinkiang“.Almanach „The Third Rome„, Russia, Moscow, 2001
• Sven Hedin, „The flight of Big Horse“. New York, 1936.
• Burhan Shahidi包尔汗, Xinjiang wushi nian 新疆五十年 [Fifty Years in Xinjiang], (Beijing, Wenshi ziliao, 1984).
• Clubb, O. E., China and Russia: The „Great Game“. (NY, Columbia, 1971).
• Forbes, A. D. W.Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: A Political History of Republic Sinkiang, 1911–1949(Cambridge, Cambridge University Press, 1986).
• Hasiotis, A. C. Jr.Soviet Political, Economic and Military Involvement in Sinkiang from 1928 to 1949 (NY, Garland, 1987).
• Khakimbaev A. A., „Nekotorye Osobennosti Natsional’no-Osvoboditel’nogo Dvizheniya Narodov Sin’tszyana v 30-kh i 40-kh godakh XX veka“ [Some Characters of the National-Liberation Movement of the Xinjiang Peoples in 1930s and 1940s], inMaterialy Mezhdunarodnoi Konferentsii po Problemam Istorii Kitaya v Noveishchee Vremya, Aprel’ 1977, Problemy Kitaya (Moscow, 1978) pp. 113–118.
• Lattimore, O.,Pivot of Asia: Sinkiang and the Inner Asian Frontiers of China (Boston, Little, Brown & Co., 1950).
• Rakhimov, T. R. „Mesto Bostochno-Turkestanskoi Respubliki (VTR) v Natsional’no-Osvoboditel’noi Bor’be Narodov Kitaya“ [Role of the Eastern Turkestan Republic (ETR) in the National Liberation Struggle of the Peoples in China], A paper presented at 2-ya Nauchnaya Konferentsiya po Problemam Istorii Kitaya v Noveishchee Vremya, (Moscow, 1977), pp. 68–70.
• Wang, D., „The USSR and the Establishment of the Eastern Turkestan Republic in Xinjiang“,Journal of Institute of Modern History, Academia Sinica, Taipei, vol. 25 (1996) pp. 337–378.
• Whiting, A. S., and Sheng Shih-ts’ai,Sinkiang: Pawn or Pivot? (Michigan, East Lansing, 1958).

http://www.wikimedia.org

Qara Quyash Logikisi

Yaqturmaymen qéchip bersem qoghlashlirini, yaqturmighandek olturup kétishini yürekke qeder sozulup yatqan tupraqqa uning.
Menmu qachmisam umu qoghlimighan bolsa yaxshi bolatti eslide.
Kashki u yétiwirip yerge pétip ketmigen bolsa.
Kashki men shungghuwérip közdin uchup ketmigen bolsam.
Men özemni we uni mudhish qarangghuluqning penjiside körüp chidiyalmidim.
Ular üchün bolsimu lawildap köyüshüm kérek.
Bilimen ular méning qara renglik nurum we muzdek soghoq küllirimdin alla burun bizar bolghan.
Shundaqtimu, su su bilen aqsun, ot ot bilen köysun,
Shundaqtimu,kök kök bilen qizil qizil bilen nurlansun!
Ulargha aldirap ölümning temini tétitquzmaymen!
Ulargha aldirap her ishtin waz kéchishke ruxset qilmaymen!
Ulargha aldirap, ularning jasaritini öltürüdighan xush xewerlerni yetküzmeymen.
Hey gholghundin méni élip chiqip kétken qutsal roh!
Éyit, jasaret bilen qilche ikkilenmestin éyit.
Ular ularning zindinigha qamalsun…oyghansun… güldürmamadek… chaqmaqtek…!

Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Bu bash axiri yoq qarangghuluqta ölüktek timtas yatqan betbexitlerni dessep ötüp kéteyli!
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortutturup qoyup köyüwatqan bughdaylargha,
Chiqip kéteyli yalghan dunyadin,aditimiz boyiche qum déngizi asminidiki yultuzlargha chömüleyli.
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortturup qoyup asiylarning ayaq astidiki tuzlargha,
Chiqip kéteyli hürlükke yamrap ketken jehennemdin, menggülük kéchilerge mensup bolghan ishret sahillirida quyashning ötkür nurigha qaqlinayli!
Kel hey méning qizil qanatliq qisaskarim perishtem,
Ularni dortutturup qoyup nankorlar téxi körmigen enjürlerge,
Chiqip kéteyli méwesi cheklengen jennetlerdin, tashtin tashqa urulayli, tashqa aylanghan yüreklerde aqayli, öltüreyli qumdek yumshaq rehimdillikni!

Tughluq Abdurazaq
Zor melumat toghrisida qisqiche tonushturup ötken boldum, hemde zor melumatchiliq kesipning  21-esirdiki eng jelipkarliq xizmet bolup qalghanliqini tekitlep öttüm. Nöwette zor melumatning téximu «zor» derijide yaritiliwatqan sharayitqa egiship, chong tijaret shirketler we hökümet organliri zor melumat mutexesisliri, melumat alimliri, melumat séstém program tüzgüchiliri we melumat analisitlargha bolghan ihtiyaji téxmu küchiyiwatidu. Shu kesip bilen shughullinidighan téxnika xadimliirigha bérilidighan ma’ashmu intayin yuqiri boliwatidu. Yuquri ma’ashliq xizmetni ishlep yaxshi turmush kechürüshni elwette hemme adem xalaydu. Biraq bo kesipke bolghan téxnikliq telebler intayin yuquri bulup zor melumat ilmiy hemme ademge muwapiq bolushi natayin. Töwende bo sahege qiziqqidighan yashlar we aliy mektepke kirish aldida turup qandaq kesip tallashta qarar qilalmawatqan yashlarning paydilinishi üchun, zor melumat kespide ishlesh üchun teleb qilinidighan bilim we téxnikliq ixtidarlar üstide toxtilimen.
Melumat Kesipkarida sitatéstéka, matématéka, kopyutér we tijaret sehesidiki bilimler köp telep qilnidu. Shu sahelerdiki bilimlerdin ortaq paydilinip tijarettiki emiliy mesililerni bir terep qilidighan mölcherlesh modéllarni qurup chiqalaydighan bolushi lazip. Shu mexsetke yétish üchun, tijaret mesililirige qarta toghra so’al sorap zor hejimlik melumatlarni tehlil qilip shu mesilerni hel qilidighan toghra jawablarni tapalishi lazim. Shuning bilen bir waqitta, melumat alimliri özliri chiqarghan téxnika yekünlirini bashqilargha éghiz yaki söret-graflar arqiliq teswirlep béreleydighan qabliyetke ige bolushi lazim. Tetqiqat élinip bérilwatqan mexsulatning ishlep chiqirish jeryani, mexsulat iishlitideghan xéridarlarning pisxologiye exwali, meluma sétilish baziri we mexsulat tarqilidighan rayon yaki döletlerning siyaset we qanunliridnmu yéterlik bilimlargha ige bolushi lazim.
Yuqurda éghizgha ilin’ghan bilimlerge ige bolush üchun, zor melumat ilmige bel baghlighan yashlar otturra mektep yaki oniwérsitétlarda matématéka, sitatéstéka, fézika, kompyutir tili, jughrapiye, melumat analiz uslubliri, til-edebiyat, logika, hökümet siyasiti, jemyet alaqe, grafik layihelesh qatarliq derislerni puxta üginishi sherit. Shuni tekitlep ötüsh zörürki, derilerni puxta ügendi dégenlik hemme derislerning imtihanlirida yuquri numurgha érishish dégenlik emes, belqi deris bilimlirini emelyetke maslashturup janliq qubul qildi dégenliktur. Mesilen, matématéka imtianida 100-alghan, kompyutér program tüzush deris imtihanida layaqetlik ötken bir oqughuchi eger öz turmushigha a’it addi hésawatlarni birer yumshaq détal arqiiliq program tüzüp chiqiralmaydighan bolsa, mezkür oqughuchigha matématékini puxta ügendi dep baha bergili bolmaydu. U peqet kitab bilimigila ige bolghan bolup jemyetke chiqqanda mektep bilimlirini emelyetke maslashturalmaydighan ölük uqumgha aylandurup qoyidu. Bu xuddi shupurluq imtihandin toluq nomur bilen ötüp mashina heydelmeydighan ademni shopurluqni puxta üginiptu dégili bolmaydighan’gha oxshash gep (bu gépimge ishenmey külup kétishingar munkin. Biraq shundaqlarni men öz közum bilen körgen. Shupurluq prawlirini qandaq alghanlqi manga namelum). Bu misal arqiliq melumat ilmini ishletküchi bilen melumat mutexesisi otturisidiki periqni bilgili bolidu. Hazirqi zamanda tereqi tapqan döletlerde yashawatqan mutleq köp qisimdiki insanlar zor melumat ishletküchiler qatarigha kiridu, emma nahayti az bir qismiy melumetni puxta bilidighan melumat mutexesslardur. Ular ejdadlirimizning uzun tarixiy jeryanida yaratqan mol bilimlerni üginiwélishqila razi bolup qalmastin, iniq bolmighan melum shey’ilerge qattiq kiriship kételeydighan alahidilikke ige, mesilini hel qilmighiche aram alalmaydighan, tebiy yaralghan heweskarliq mijez–xaraktérlik insanlardur. Men 20 yilardin burun oniwérsitétlarda oqup hem ishlewatqan mezgillerde shundaq alimlarni köp körgen idim. Ular derisni yaxshi ötüshkila baghlinip qalmastin öz kespiy sahesidiki hel qilinmighan mesilerni kéche-kündüz démestin tetqiq qalatti, ulargha nisbeten heptisige 40 sa’et ishlesh dégen uqum mewjüt emes édi. Birer yéingiliq yaritishni abroy üchunmu emes, pul üchunmu emes, dölet-millet dégendek yüksek ghaye üchunmu emes peqet shu pen’ge bolghan ichki qizziqarliqining küchlüklikidinla qilatti. Öz waqtida, bundaq insanlar peqet akadémik yaki tetqiqat orunlardila ishleydu, shiirket-karxanilarda, soda-tijaret yaki hökümet orunlirida undaq alimlar anche köp ishlinip ketmeydu dep xata oylaptimenkenduq. Uzun yillardin béri tijaret shirketliride ishlesh jeryanimda nurghunlighan melumat mutexesisliri bolen ishlep keldim, ulardimu pen-téxnika alimlirigha ortaq xas bolidighan pisxologiye xaraktirliri barliqini hés qilip keldim. Yüksek sürette yaritiliwatqan melumatlardin tijaret mesilisini hel qilishqa achquch bolidighan qimmetlik matiryalni qézip chiqish mesilisi xuddi nezeryéwi  fézikidiki birer qanuniyetni ijat qilishqa oxshash bir müshkül mesile. Uning üchun nurghun kéche-kündüz qétiqinip izdinish basquchlar kérek, nurghunlighan hem tekrarlinidighan tejribilerni béjirish toghra kélidu, xataliqlardin qorqmay tejribe yekünlep mexset qilghan nishan’gha zor taqetlik bilen tirishish kétidu. Bu nuqti nezerdin éytqanda,Google shirkitide ishleydighan bir melumat alimi bilen MIT ning  fézika fakoltétida yadro fizika tetqiqatini qilididighan alim arisida xaraktir jehettin chong perqi bolmaydu. Ular peqet oxshimighan sahede öz tetqiqatini élip bériwatidu, xalas.
Zor melumat alimliri her türlük séstimdin kipchiqqan melumatlarni qandaq birleshtürüshni bilshi lazim, shuning bilen bir waqitta melumatlarni melumet toplamlirigha ayrip shu toplamlarni baghlashturidighan qanuniyetni bayqash qabliyétige ige bolushi lazim. Buning üchun kompyutér sahediki bilimlarla emes, belki matématékiliq olgarizimlarni ijat qilish, statéstékiliq modélni qurush, namelum melumatni qiyas qilish, kelgüsi yönülüshni mölcherlesh, exlet melumatni tazlash qatarliq qabliyetliri bolush kérek.
Melumat Kesipkari bolush uchun oxshimighan program tilliridin paydilnip program tüzüshte mahir bolush kem bolsa bolmaydighan bir sherit. Melumat analiz üchün bir qeder köp ishlitilidighan program tilliiri töwendikiche:
SAS, Weka, R, Python, Clojure, SPSS, Java, Matlab, SQL, PL/SQL, Pig
Méning bilishimche 1976-ylii barliqqa kelgen SAS dep atilidighan yumshaq détal eng keng da’irde tarqilip hem eng köp ishliniwaqan analétik yumshaq détaldur. Bu yumshaq détalda program tüzeligenlikning özila xezmet tépishqa kapalet qilidu dégen gepni köp anglap kéliwattmen. Derweqe SAS ni obdan bilidighan birsining xizmetsiz qalghanliqini 20 yildin béri anglapbaqmaptimen. Men bu yümshaq détalni 20 ylidin béri ishlitip kéléwatimen, nurghunlighan bashqa analétik yümshaq détallarnimu köp ishlitip körgentim. Emma, melumat analiz qilish jehetke kelgende, hazirgha qeder dunyada tarqiliwatqan analéték yümshaq détallarning ichide hich qaysisi SAS ning aldigha ötelmeydu. SAS ke qizziqidighan bolsingiz töwendiki ulanmidin paydilansingiz bolidu.
http://www.sas.com/en_us/home.html
Sas ni tonushturup birer parche maqale yézishnimu oylishiwatimen.
Yéqinqi yillardn béri jemyetning ihtiyajigha egiship, nurghunlighan onéwérsétitlar malumat ilmige a’it programlarni we fakoltitlarni échishqa bashlidi. Emma késip ytqanda, melumet mutexesisi bolush üchün jezmen shu kesiipte oqushi sherit emes. Nurghunlighan melumat alimlirining oniwérsétitlarda alghan onwalniri keng da’irdiki pen-téxnéka saheliridin bolup bezenliri hetta ijtima’y pen kesiplirini pütürgen. Melumat alimi bolush üchün jezmen birer ataqliq akadémik inistutidin doktorluq onwan élishimu sherit emes. Biraq, yuqurda bayan qilghinimdek, melumat alimi bolush üchun siz matématéka, emiliy matématéka, ékonométrik, fizika, béo-matématéka,statéstéka, béo-statéstika, béologiye, kompyuér, injinirliq qatarliq ilimlarning birsi yaki bir qanchiliride yuquri sewyege irishken bolushingiz sherit, pen-téxnika we ijtima’iy penlerde keng bilimge ige bolushingizmu sherit. Dunyada eng chong 500 shirketlerde ishleydighan mutleq köp qisimdiki melumat alimliri yaki mutexesisliri kem dégende magistirliq unwan’gha ige bolup matématéka alimi, statéstik mutexesis, fézissit, médikal duxtur, éxtisad shunaslardin terkip tapqan. Heyrinarliq yéri shuki, mexsus kompyutér kespide oqighanlarning ichidin melumat alimliri bek az chiqidu.
Yighinchaqlap éytqanda, melumat alimi bolush üchün töwendiki ixtidarlargha ige bolush kérek:
1. Kishiler bilen alaqelishishta küchlük yézish we sözlesh qabliyétke ige bolush;
2. Yüksek téz sürette tereqiliniwaqan dunyawiy weziyetke egiship bir ishni qolidin chaqqan chiqiralaydighan bolush;
3. Köp sahelerde keng da’irliq bilimge ige, shu bilimlerni emiliy shara’itqa maslashturup ishlitelishi;
4. Özi koda yézip melumat ambiridin uchur izdep tépish, özi program tüzüp sitatésték analiz yürgüzüsh;
5. Melumat ambirini qurush we séistim proggramlarni tüzüp chiqish;
6. Yuquri qatlamdiki bashqurghuchilargha özining tetqiqat mexsitini, shirketke ilip kélidighan paydisini addilashturup chüshendürup ularni qayil qilalaydighan. (ilim pen saheside anche xewiri yoq memuri xadimlargha qarta)
7. Özi ishlewatqan tijaret sahesidiki asasliq bilimge ige. (mesilen, rak késelni dawalaydighan dorini satidighan tijaret shirkette ishleydighan melumat alimi rak késelning kip-chikish sewebi, dorining ishlep chiqirish jeryanidin xewiri bulush)
8. Misal, nusxa, léksiyeler arqiliq özinng tetiqiqat ishini yuquri qatlam bashqurghuchilrigha we siyaset belgüchilerge ochuq yetküzüp bérish;
9. Layihelesh usuli (mesilen torbet layihesi) we arxétekt pirinsipi (mesilen melumat iambirini qurush basquchliri) ge bir qeder yuquri chüshenchige ige;
10. Özi yalghuz ishleydighan hem bir eroppa kishiler bilen birlikte ishleleydighan bolush.
Elwette, yuqurqi ixtidarlarning hemmisige ige bolidighan meluma alimini tapmaq heqiieten bir tes ish. Melumat ilmy bilen shughullniish üchun mushu qabliyetlerge ortaq érishishmu sherit emes. Amérkidiki chong shirketlerning kelgüsidiki planlirigha qarighanda, ular zor melumatlarni bashqurup melumat analiz ishlirige mes’ul bolidighan bölüm yaki tijaret tarmaqlirini qurushqa bashlawatidu. Shu tarmaqlargha yuqurdiki iqtidarlargha ige bolghan her sahelerdiki mutexesislar toplinip, birlikte bir-birsining kemchiliklirini toluqlap ishleydighan yéingi xizmet shara’it yaritilmaqta. Démek, pen-téxnika saheside oquwatqan yaki oqumaqchi bolghan oqughuchilargha nisbeten éytqanda xizmet baziri dawamliq kéngiyiwatidu. McKinsey Global Institute ning ötken yilidiki mölcherlishige asaslan’ghanda, 2018-yiligha kelgüche amérkida 140000din 190000ghiche bolghan melumat mutexesisliri ihtiyaj bolup, zor melumat saesige texminen 1.5 milyon xizmetchiler kérik bolideken.
2015-yil 10-yanwar
The Hottest Jobs In IT: Training Tomorrow’s Data Scientists
http://www.forbes.com/…/the-hottest-jobs-in-it-training-to…/
Why Data Science Jobs Are in High Demand
http://www.extension.harvard.edu/…/why-data-science-jobs-ar…
Big Data’s High-Priests of Algorithms
http://www.wsj.com/…/academic-researchers-find-lucrative-wo…

Aotori: Memtimin ABC

Pelsepe we  Téologiye zadi qandaq munasiwette ?
Pelsepe bilen ilahshunasliqning eng nigizlik tetqiq qilish obiyékti birdek bolup , ikkilisi « zadi pütkül ka’inat némishqa hazirqidek mushundaq halette ? Ka’inatning heriketlendürgüch küchi zadi néme ? Heqiqiy mewjut bolup turidighini zadi néme ? Yaxshiliq bilen yamanliqni kim bilidu ? Hayatliqning birer meqsiti barmu , eger bar bolsa , u némidin ibaret ? » dégendek so’allargha jawab izdeydu ( éniqraq qilip éytqanda , pelsepe bu so’allargha jawab izdeydu , ilahshunasliq yaki din bolsa bu so’allargha jawab biridu ). Halbuki , pelsepe bilen ilahshunasliqning jawab izdesh jeryanida qollinidighan usuli köpligen perqlerge ige : pelsepe insanlarning eqil-idrakigha muraji’et qilidu , ilahshunasliq bolsa herxil bésharet , wehiy we möjizilerge muraji’et qilidu . Pelsepe bilen ilahshunasliqning tetqiq qilish obiyékti oxshash emma qollan’ghan usul oxshimighanliqtin , mundaqla qarimaqqa bu ikkisining tapqan jawabining oxshash bolushi mumkin emestek tuyulidu , wahalenki , pelsepe tarixidin qarighanda , ehwal pütünley undaqmu emes .
Gerche pelsepe bilen ilahiyet ikkilisi öz aldigha ayrim pen bolsimu , biraq ikkilisi jem’iyette yashawatqan kishiler teripidin igilinidighan hem tereqqiy qildurilidighan bolghachqa , uning üstige ular ezeldin hemmini qayil qilidighan axirqi mutleq jawab bilen teminleshke ajizliq qilidighan bolghachqa , oxshimighan tarixiy tereqqiyat basquchida pelsepe bilen dinning munasiwitimu oxshimighan halette boldi . Gherb ottura esir dunyasida hakimiyet bilen din yüksek derijide merkezleshken , hetta bezide din hakimiyettin üstün turidighan bolghachqa , din pelsepige nisbeten hökümran orunda turdi , peylasoplarning qilidighan ishi bolsa özining eqil-idrakigha tayinip tengrining mewjutluqini , uning hemmini bilip turidighan hemmige qadir , cheksiz méhriban bolghan süpetlirini ispatlap chiqish boldi ; Mahiyette bolsa , peylasoplar özining barche hünirini chiqirip diniy hökümdar (papa ) larning hakimiyitining tengri teripidin ulargha tapshurulghanliqni , shuning üchün ularning hoqoqining dexlisiz hem muqeddeslikini ispatlap chiqishti ; Bundaq ehwalda , jennetning achquchining papalar qolida ikenliki qil sighmas heqiqet dep qarilip , papalar we poplarning jazanixor hökümranliqining qanunluq yaki emeslikige hetta könglide bolsimu guman qilishqimu héchkim pitinalmidi . Elwette , insaniyet tarixi haman aldigha qarap méngishni unutmaydu , hazirqi ehwal tarixtikige oxshimaydu .
Ottura esir peylasoplirining tengrining mewjutluqini qandaq ispatlighanliqi méning bu maqalemning asasliq gewdisini teshkil qilidu . Pelsepe bilen dinning munasiwiti bir qeder murekkep we nazuk bolghachqa , men bu yerde alahide tepsiliy toxtilipmu ketmey , peqet bir qanche xil ispatlash usulini chüshendürüp ötey .
Tengri mewjutmu ? Biz aldi bilen ottura esirdiki peylasoplarning tengrining mewjutluqini zadi qandaq ispatlighanliqini körüp baqayli , andin « biz qandaq oylaymiz ? » bunimu közitip baqayli . Buni qilishtin awal , eyni chaghdiki peylasoplarning könglide tengri zadi némidin direk biridu , buni biliwilishqa toghra kélidu . Ularning tengrige bergen tebiri « qur’an kerim » dikidin jiq perqlinipmu ketmeydu : tengri bolsa « nahayiti shepqetlik , méhriban ….. Ulugh , hemmige qadir , hemmini bilgüchi …. » mutleq , mukemmel hem musteqil bolghan birdinbir mewjudattur . Pelsepe nuqtisida turghanda , bu yerdiki bir qanche sözni tiximu ichkirligen halda chüshendürüshke toghra kilidu . Bu yerdiki « hemmige qadir » dégenlik « tengrining qilalmaydighan héch ishi yoq » dégenlik ; « mukemmel » démeklik « tengri bolsa alliqachan mukemmellikke yetken kem-kütisiz zattur , u her qandaq özgirishni bashtin kechürmeydu ; Chünki bir kem-kütisiz zat özgiripla qalsa , meyli u qaysi néshan’gha qarap özgermisun , bu xil özgirish haman kem-kütisizliktin yéraqlishishqa qarap mangghan özgirishtur , bashqiche bolushi mumkin emes shunga tengri her qandaq shekildiki özgirishni bashtin kechürmeydu » dégenlik ; « musteqil » dégenlik bolsa « tengri tebi’etning her qandaq qanuniyitining cheklimisige uchrimaydu , insanlarning oy-xiyal , idisining sirtida obiyéktip halda musteqil mewjut bolup turidu » dégenliktur . Bu éhtimal eyni chaghda bezi kishilerning « tengri méning dilimda » deydighan « sepsetisi » ge reddiye birish meqsitide éytilghan bolsa kérek .
Emdi , biz tengrining mewjutluqigha alaqidar bir qanche ispatni körüp öteyli . En’eniwi qarash boyiche éyitqanda , tengrining mewjutluqi töt xil usulda ispatlinidu , ular : ontologiyilik ispatlash , alem nezeriyisi boyiche ispatlash , meqsetchilik nezeriyisi boyiche ispatlash we exlaqiy ispatlash qatarliqlardin ibaret .
Biz ontologiyilik ispatlashtin bashlap sözleyli . Aldi bilen « ontologiye » dégen sözning menisini chüshiniwilishqa toghra kélidu . Éniqki , « ontologiye » dégen söz hergizmu uyghur tilidin kélip chiqqan emes . Söz yiltizi « on » grékche , emma « ontologiye » dégen sözmu grékchimu-emes , buni uqmidim ; Méning uqidighinim , « ontologiye » dégen söz in’glizchide ishlitilidighan bolup , umu grékchidin özleshtürüsh asasida kelgen ,tilimizdiki « mewjutluq » , « bar » , « bol » dégen sözlerge yéqinlishidu.mesilen ,« qutadghubilik » dastanidiki
«u xalap yaratti , yaraldi pütün ,
U birla dédi ‹ bol › , bar oldi pütün .»
We
« üchi su , üchi yel , üchi boldi ot ,
Üchi tupraq ,bulardin dunyadur mewjut .»
Dégen misralardiki « bol » , « bar » , «mewjut » dégen sözler neq « ontologiye » dégen sözning menisidur . Shunga ,« ontologiye» dégen sözning ornigha « mewjutluq » dep élishni tewsiye qilimen .
Pelsepining mewjutluqqa alaqidar qismi ontologiye (mewjutluq ) dep atilidu , yeni pelsepining « bu dunyada zadi néme heqiqiy mewjut ? » dégen mesilini tetqiq qilidighan qismi ontologiye dep atilidu . Emdi tengri mewjutluqining ontologiyilik ispatigha kelsek , bu xil ispatni miladiye 11-esirde yashighan ensélém dégen kishi otturigha qoyghan , gerche u bu xil ispatlashni kötürüp chiqqan birdinbir kishi bolmisimu , biraq uning ispati ontologiyilik ispatning tipik wekili bolalaydu . « ontologiyilik ispat » dégen bu isimni ensélém özi qoymighan , belki kiyin kant ensélémning ispatigha reddiye birish jeryanida qollan’ghan . Ensélémning ispati mundaq élip birilidu : « tengrining mewjutluqi tengrining éniqlimisidin kelgen » , yeni tengrining tebiri tengrining mewjutluqini öz ichige alidu . Biz bu xil ispatqa inchikirek qarap baqayli . Ensélém éyttiki : « tengri bolsa insanlar oylap yételeydighan eng büyük mewjudattur .» siz oylap yételeydighan eng qudretlik , eng mukemmel , eng méhriban , hemmini bilidighan , hemmige qadir mutleq mewjudat bolsa del tengrining özi . Insanlar bu dunyada yashash jeryanida , her qandaq shey’ining unchiwala mukemmel emeslikini , yéterlik güzel emeslikini , digüdek heqiqiy emeslikini bilip yétidu ; Eger insanlar eng heqiqiy , eng méhriban , eng güzel bolidighan mutleq mukemmel mewjudatni oylap yételmiginide , insanlarning pütkül ka’inattiki her qandaq shey’ining mukemmel emeslikini bilip yételishini chüshendürgili bolmaydu . Mundaqche qilip éytqanda , bizning melum shey’ini « dégüdek mukemmel emes » , dep höküm qilalishimizning sewebi shuki , biz uningdinmu mukemmelraq bir mewjutluqni oylap yettuq ;oxshash qa’ide boyiche : hazir biz « pütkül ka’inattiki her qandaq shey’i mukemmel emes » dep oylaymiz , shunglashqa , biz choqum ka’inatning sirtida bizning tejribe dunyayimizdin halqighan bir mutleq , hemmidin mukemmel , hemmidin büyük bir mewjudatni oylawatimiz , bu mewjudatning özi tengri shu . Ensélém deyduki , insanlarning könglide mushundaq büyük emeliy gewde ( substansiye ) ni oylap yételishi del shu gewdining mewjutluqining ispati .
Buninggha qarita , bezi kishiler énkar qilip mundaq diyishti : « méning mutleq güzel , mutleq heqiqiy bolghan gewdini oylap yételishim u gewdining peqet we peqet méning tesewurumda mewjut ikenlikinila ispatliyalaydu , hergizmu shu gewdining heqiqetenmu emeliyette obiyéktip mewjut ikenlikini ispatliyalmaydu . Bu xuddi gerche men atlantik okyanning qaq otturisidiki bir mukemmel aralni oylap yételisemmu , biraq , méning u aralni oylap yételishim bilen u aralning emeliy mewjutluqi ikkisi ikki ish . » buninggha qarita , ensélém jawab birip dédi : « siz ‹ eng büyük mewjudat bolghan tengri éhtimal méning oy-xiyalim we tesewurumdila mewjut bolushi , emeliyette bolsa mewjut bolmasliqi mumkin › dep oylighningizda , sizning oylighningiz hergizmu telep qélin’ghinidek unchiwala büyük hem mukemmel gewde emes , siz mutleq büyüklükni oylap yételmepsiz . ‹ méning tesewurumdila emes , belki emeliyettimu heqiqiy türde mewjut › dep oylighiningizdila , andin siz mutleq büyüklükni oylap yételigen bolisiz . Tesewuringizdila mewjut bolup emeliyette mewjut bolmighan gewde hergizmu eng büyük gewde hésablanmaydu . Shunglashqa , eng büyük gewdini oylawatqiningizda , sizning uni ‹ emeliyette mewjut bolmay qalarmu ? › dep teshwishlinip qilishingiz mumkin emes . » chüshinishke asan bolushi üchün , tengrining mewjutluqigha alaqidar bu xildiki ispatni aristotélning üch basquchluq formulisi ( sillogizim ) boyiche töwendikidek yézishqa bolidu :
Chong aldinqi shert : tengri bolsa biz oylap yételeydighan eng qudretlik , eng méhriban , eng güzel , hemmige qadir , mutleq heqiqiy bolghan eng büyük zattur ;
Kichik aldinqi shert : « hem tesewurumda , hem emeliyette obiyéktip mewjut » bolghan zat bolsa « peqet méning tesewurumdila mewjut » bolghan zattin bekrek qudretlik , bekrek méhriban , bekrek güzel , hemmige bekrek qadir , bekrek heqiqiy ;
Yekün : tengri tesewurimizda mewjut bolupla qalmastin , belki emeliyettimu obiyéktip halda heqiqiy mewjut .
Bu dégini , siz oylap yetken tengri hem tesewuringizda , hem emeliyette obiyéktip mewjut bolghandila , andin siz oylap yetken tengri eng büyük . Eger undaq bolmaydiken , siz oylap yetken mewjutluq biz deslepte tengrige bergen éniqlima bilen zit . Bu yerde tayinilghini logikédiki « birdeklik qanuni » bolup , bu qanun’gha asasen tengrining éniqlimisi logikiliq hökümning bash-axida choqum oxshashliqni saqlishi kérek .
Bu xil ispat alahezel mushu yerde ayaghlishidu . Elwette , kishiler bu xil ispattin anche razi bolmidi . Bolupmu kant , özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , « men yanchuqumda 100 yüen pulning barliqini pütünley tesewur qilalaymen , biraq bu hergizmu méning yanchuqumda heqiqetenmu 100 yüen pulning barliqidin direk bermeydu » dep ontologiyilik ispatqa qarshi chiqti . Uning qarishiche , logikéliq ispatlash bilen obiyéktip emeliyet ikkisi ikki ish idi . Bu toghrisida méning köp pikir bayan qilishimmu epsiz , shunga bu mesilining muhakime qismini oqurmen dostlargha tapshurdum .
Tengrining mewjutluqining ikkinchi xil ispati bolsa alem nezeriyisi boyiche ispatlash . Ottura esirdiki peylasoplarning biri bolghan tomas akiwna mushu xildiki ispatni kötürüp chiqti . U didiki , ka’inattiki barliq tasadipiy mewjut bolghan shey’ilerni choqum melum bir tasadipiy bolmighan , yeni muqerrer bolghan mewjudat keltürüp chiqarghan . Bu xil ispatning nuqtineziri bolsa : « alemdiki tasadipiy we xalighanche mewjut bolghan shey’ilerni peqet we peqet muqerrer hem zörür bolghan bir mewjudat tengrige tayan’ghandila andin chüshendürgili bolidu . » diyiliwatqan « tasadipiy we xalighanche mewjut bolghan shey’iler» bolsa mewjutluqi bashqa bir shey’ining mewjutluqini özige shert qilghan shey’ilerni körsitidu . Bu yerde éytiliwatqini sewep-netije munasiwitidur . Her bir tasadipiy shey’ining mewjutluqi choqum bashqa bir shey’ining mewjutluqigha tayinidiken , ka’inattiki barliq shey’iler choqum melum bir bashqa shey’i sewebidin mewjut bolidu , yeni , her bir shey’ining mewjutluqining choqum melum bir sewebi bolidu , sewep-netije munasiwiti insaniyetning barliq bilimining asasi , shey’ilerning sewebini izdesh jeryanidila , insaniyet andin bilimge érishidu . Atalmish « hemme ishning sewebi bolidu » , « shamal chiqmisa derex lingshimaydu » digenler mushuni körsetse kirek . Shundaq qilip , biz sewep-netije munasiwitige asasen shey’ilerning mewjutluqining sewebini cheksiz halda sürüshtürüp keynige yandursaq , bu seweb-netije halqisining choqum bir bashlinish nuqtisi bolidu ( emdi «seweb-netije halqisining choqum bir bashlinish nuqtisi bolidu » dégen bu hökömning asasi zadi nede dégen so’algha kelsek , insanlar uninggha jawab birelmeydu , oxshashla tomas akiwnamu jawab birelmeydu , kéyinkiler del mushu yerni tutuwilip uning ispatigha reddiye birishti ) , bu nuqtidiki shey’ining mewjutluqi bashqa her qandaq shey’ige tayanmaydu , eksiche , ka’inattiki barliq bashqa shey’ilerning mewjutluqi mushu nuqtining mewjutluqigha tayinidu ; Ka’inattiki barliq bashqa shey’ilerning mewjutluqi mushu yerdin , yeni muqerrrer hem zözür bolghan mewjudiyet tengridin bashlinidu . Tengrining özi bolsa héchnimige tayanmay , barchidin musteqil halda öz-özidin mewjut bolup turidu .
Tengrining mewjutluqining bu xildiki ispati « alem nezeriyisi ispati » dep atilishining sewebi shuki , bizning tasadipiyliqtin muqerrerlikke bolghan keltürüp chiqirish jeryanimiz del alemlik sewep-netije munasiwitini chiqish qilip turup élip birilghan . Biz « men nedin kelgen ? » dégen bu so’alni bir minut waqit serp qilip oylinip baqsaq , éhtimal bu xildiki ispatni tiximu obdan chüshinelishimiz mumkin .
Tengrining mewjutluqining üchinchi xil ispati bolsa meqsetchilik nezeriyisi ispati . Bu xil ispat hemmimizge tonushluq bolushi mumkin . Meqsetchilik nezeriyisi tengrining mewjutluqini ispatlap mundaq deydu : pütkül ka’inat melum bir garmoniye asasida tengpungluqini saqlighan halda mewjut bolup turidu , bu xil garmoniye peqet we peqet melum bir parasetlik eqil igisining meqsetlik halda lahiylep yasap chiqishi astidila andin mewjut bolushi mumkin . Ademge qarap baqayli , shunche yarishimliq qash-köz , beden , we uninggha maslashqan roh … Mana bularning hemmisi özlikidin peyda bolup shekillinelmeydu , choqum birer parasetlik eqil igisi meqsetlik halda lahiylep yasap chiqqan gep . Undaqta ka’inatni kim lahiyligen ? Elwette eng usta lahiyligüchi bolghan tengri-de . Emdi bu yerde « biz dewatqan garmoniye rastinla bir heqiqiy garmoniyemu yaki peqetla bizdiki xiyaliy tuyghumu ? Garmoniyilik we qanunyetlik ka’inatning némishqa choqum bir lahiyligüchisi bolmisa bolmaydu ? » dégen so’alni sorashqa toghra kélidu .
Tengri mewjutluqining yene bir ispati bolsa exlaqiy ispat . Bu ispatning qarishiche , exlaqiy prinsiplar bayan xaraktirlik bolmastin , belki ölchem xaraktirlik . U kishilerge shey’ilerning « néme » likini éytip bermestin , « mundaq bolushi kérek » likini éytip biridu .
Exlaqiy ölchem-prinsiplar bashqa fizikiliq shey’ilerge oxshimaydu , bashqa fizikiliq shey’ilerni sezgü eza we eqil-idrakqa tayinip bilishke bolidu , biraq biz herqanche qilsaqmu exlaqiy ölchem-prinsiplarni tejribe shekilide béshimizdin ötküzelmeymiz , uni sezgü ezagha tayinip bilelmeymiz . Dimek , exlaqiy ölchem-prinsiplarning kélish menbesini bilip bolmaydu . Halbuki , biz bilimizki , insaniyet dunyasida « toghra » , « xata » deydighan exlaq ölchemliri mewjut , « exlaq » ning özimu mewjut . Undaqta bu exlaq prinsipliri nedin kélidu ? Peqet we peqet fizikiliq madda dunyasining sirtida yigane mewjut bolup turghan birdinbir mutleq mewjutluq tengridin kélidu , exlaq prinsipliri insanlarning özidin kelmeydu . Chünki exlaq uqumi we exlaq prinsipliri he désila insanlarning tebi’iy arzu-hewes , nepsge xilap kélidu , eger insanlarning özige qoyup berse , héchgeptin-héchgep yoq özichila exlaq prinsipigha ige bolalishi mumkin emes . Shunga exlaq uqumi insanlardin üstün turidighan tengridin kélidu . Bu xildiki ispattin shuni keltürüp chiqirishqa boliduki , até’izmchilar ( xudasizlar ) ning exlaqliq bolalishi menggü mumkin emes . Biraq éniqki , exlaq té’izmchilar ( din’gha ishen’güchiler ) ghila mensup bolmastn , belki insaniyetke ortaq mensup . Shunga bu xildiki ispatmu asanla ret qilinishqa uchrishi mumkin .
Yuqirida éytip ötkenlirim insanlar özining eqil- idrakigha tayinip tengrining mewjutluqini ispatlaydighan bir qanche misal , kishini qayil qilamdu-yoq , buni oqurmenlerning dégini hésab . Elwette , nurghun kishiler tengrining mewjutluqini her qandaq usul bilen ispatlashqa qarshi turidu , ularning qarishiche , tengrining mewjutluqini ispatlashqa urunushning özi tengrige shek keltürgen bilen barawer bolup , bu kechürgisiz gunahtur . Buni mushu yerde toxtitay .
Nihayet , peylasoplar ezeldin qap yürek kélidu . Immeniyu’il kant tengrining mewjutluqini ispatlashqa urunmidi , belki tengrining mewjutluqining barliq ispatini yoqqa chiqirishqa urundi , melum menidin éytqanda , derweqe yoqqa chiqardi . Éhtimal , kant özining meshhur esiri « sap idrak tenqidi » dégen esiride , tengrining mewjutluqining eqliy-idrakiy ispatining eng axirqi mumkinchilikinimu yoqqa chiqarghinida , ikkili tereptikiler , até’izmchilar we té’izmchilar könglide shadlan’ghan bolushi mumkin , chünki kantning qarishiche , tengrige da’ir eqli ispatlarning bir-biri bilen jangjalliship yürüshi pütünley bihude awarichiliq idi . Chünki tengrige alaqidar her qandaq bilim pütünley insanlarning bilish da’irsidin halqip ketken bolup , tengrining mewjut yaki emeslikini insanlarning bilelishi mumkin emes idi . Da’irsi insanlarning tejribe da’irsidin halqip ketken halda ishlitilgen eqliy tepekkurgha tayinip érishilgen her qandaq hökümning her waqit oxshashla eqliy tepekkurgha tayinip érishilgen qarimu-qarshi hkkümini tépishqa bolatti . Yeni insanlar özining eqli-idrakiy tepekkurigha tayinip ezeldin özining béshidin ötmigen , shundaqla menggü béshidin ötküzüshi mumkin bolmaydighan shey’iler toghrisida xulase chiqirishqinida , ular oxshash bir shey’i toghrisida pütünley qarimu-qarshi bolghan ikki xil hökümge ériship ziddiyetke pétip qalatti . Bu xildiki shey’iler tengridin bashqa yene roh , menggülük hayatliq , alemning bashlinishi , mutleq erkinlik qatarliqlarni öz ichige alidu . Tengri ezeldin héchkimning béshidin ötmigen shuningliq bilen tejribisigimu aylanmighan , shundaqla her qandaq kishining tejribisige aylinishimu menggü mumkin bolmaydighan bolghachqa , eqli tepekkurgha tayinip érishilgen tengrining mewjutluqigha da’ir ispat bar yerde , choqum tengrining mewjut emeslikige da’ir ispatmu bar , ikki terep bir-biri bilen talash tartish qilishi mumkin , biraq ular hemmisi özi bilmeydighan nerse üstide talash-tartish qilishidu , hem ezeldin bir terep yene bir terepke qayil bolmaydu . Shunga kantning qarishiche , tengrige alaqidar ispat we buningdin kélip chiqqan de-talashlarning hemmisi bihude xalas . Tengrining bar-yoqluqini biz bilelmeymiz , biraq exlaq nuqtisidin chiqish qilghanda , tengrini « bar » dep turushmu bir xil zörüriyet bolushi mumkin , biraq bu xil perez bilen « tengri heqiqetenmu barken » dep kisip éytish pütünley bashqa-bashqa ikki ish .
Kéyin kant özining « sap idrak da’irsidiki din » dégen kitabida bu toghrisida kengri pikir yürgüzdi . Kantning qarishiche , exlaq dindin kélip chiqmaydu , belki din exlaqtin kélip chiqidu . Insanlarning insan bolush süpitidiki sap idraki we erkin iradisi insanlargha ular shertsiz boysunushi telep qilinidighan exlaq prinsipi bilen teminleydu , bu insanlarni insan qilidighan tüp mahiyiti . Biraq , shuning bilen bir waqitta , insanlar özining haywaniyliqidin pütünley qutulup bolalmighanliqidin , achközlük , nepsaniyetchilik , shexsiyetchilik , hurunluq , ajizliq dégenlerning iskenjisidin pütünley qutulup bolalmighan . Del mushu seweptin , insanlar özining insaniy mahiyiti ulargha buyruq qilghan exlaq prinsiplirigha özlükidin ri’aye qilalmaydu , shuning bilen ular hemmige qadir bolghan tengrini özige tiklep , özining exlaqiy mejburiyitini ada qilishtiki nazaretchisi we dewetchsi qiliwalidu . Yene kélip , bu tengri hemmige qadir , hemmidin méhriban we hemmini bilip turidighan bolushi kérek , chünki insanlar rezillikning hemmige qadir bir mewjudat teripidin jazalinishini , özi özining haywaniyliqidin qutulalmay ötküzgen sewenliklirining hemmidin méhriban bir mewjudat teripidin kechürümge érishishini , özi qilghan yaxshiliqlarning bolsa hemmini bilip turidighan bir mewjudat teripidin bilinip , mukapatlinishini ümid qilidu . Uning üstige , nsanlarning haywaniyliqtin qutulghan mahiyitidin élip éytqanda yaxshiliq , güzellik we heqiqetke mayil bolghanliqtin we her waqit mukemmellikke intilidighanliqi üchün , hemde mukemmel bolghan yaxshiliq , güzellik we heqiqetke bu dunyada érishish mumkin bolmighanliqtin , mukemmel hem mutleq bolghan yaxshiliq , güzellik we heqiqet dégendek süpetlerni tengrige yüklep , özi ölgendin kéyin shulargha érishishni arzu qilidu . Dimek , tengrining barliq güzel süpetliri peqet we peqet insanlarning arzu-hewes , intilishliridin kélip chiqqan bolup , tengri insanlarni emes , belki insanlar tengrini yaratti . Kantning bu bayanlirini körüp , ademning shundaq dégüsi kélidu : « tengri bolsa insanlarning ajizliqi , qorqunchaqliqi ,rezilliki , achközlüki , temexorluqi shundaqla hurunluqining mehsuli . »
Emdi karl markisqa kelsek , u dinning « insan mahiyitining özidin yatlishishining netijisi » dégenni qobul qilghandin kéyin , yenimu ichkirilep bu xil yatlishishning sewebini izdidi . Markisning din toghrisidiki köz qarishini bayan qilghanda , uning « din bolsa xelqning epyüni » dégen sözini eslep ötsek hazirche yéterlik . Gerche köpchilikimiz epyün chékip baqmighan bolsaqmu , epyünning adem bedinige néme ish qilidighanliqidin anche-munche xewerdar . Aldi bilen , epyun qisqa mezgilde edemni mest qilip , huzurlanduridu , ré’alliqtin pütünley qol üzdürüp , ademni « menggülük » bext ichide elleyleydu . Arqidin , uning zehiri özini körsitishke bashlaydu , uzun mezgil epyün chékish beden’ge intayin ziyanliq .
Kishiler némishqa u dunyadiki bextke shunche intilidu ? Chünki bu dunyadiki hayat unche bextlik emes ; Bexitlik bolmayla qalmastin , belki azap oqubetke tolghan . Markis éyttiki , kishiler din’gha itqad qilish jeryanida , özi yashawatqan ré’al dunyadin pütünley qol üzüp , u dunyagha bolghan ümid ichide jennetke kérishni saqlap ötüshi mumkin . Bu halda , u özi yashawatqan jem’iyetni yaxshilashni , qulluqtin qutulup ghoruri bilen bu dunyada yashashni xiyalighimu keltürmesliki mumkin , chünki ularning ghoruri del ularning itqadida , u dunyada , jennette .
Mana bular méning din we pelsepe toghrisidiki qisqiche bayanlirim . Peylasoplarning idysini pütünley toghra bayan qildim , dep éytalmaymen , oqurmen dostlarning méning bayanlirimini yaqturush-yaqturmasliqighimu bir néme diyelmeymen . Biraq , meyli biz qandaqla oylimayli , choqum até’izmni özining eslidiki menisi boyiche heqiqiy türde chüshinishimiz kérek , « markisizmliq até’izm terbiyisi » biz kéchikimizdin bashlapla anglap kéliwatqan uqum , markismu eyni chaghda insaniyetning erkinliki üchün bir ömür küresh qilishni özige néshan qilghanidi .
Aptori : memtimin
2014-yil 1-ay , künming
Aptordin :
Bu maqale munu tor békiti
http://philosophers101.com/?page_id=493
Diki derslikni terjime qilish shundaqla uni özümning chüshenchisi bilen birleshtürüsh asasida pütüp chiqti . Shuni dep ötüshni zörür taptimki , bu maqale hergizmu muntézim ilmiy maqale emes , ilmiy maqalining ölchimidin tixi yéraq . Shunga bezi oqurmen dostlar ilmiy maqalining ölchimide turup mezkur maqalini we méni ilmiy sapasi yoqken , dep tenqidlimekchi bolsa , men u tenqidni alliqachan qobul qilip boldum , shunga bu yerde yene dep yürüshning orni yoq . Men bu munberde melum bir unwan üchün déssirtatsiye yaqilimaywatqan bolghandikin , maqalini chüshinishlik , ammibap qilip yézishni aldinqi orun’gha qoydum . Eger maqalide körsitilgen peylasoplarning idiyisige qarita xata melumat birilgen , dep qaralsa , uni qayta muhakime qilsaq bolidu .
Yene birsi , oqurmen dostlarning mezkur maqalida dep ötülgen idiyelerge , bolupmu até’izimgha toghra we keng qorsaq mu’amilide bolushini soraymen . Bir xil idiye , bir xil pikir özining qarimu-qarishi teripi bilen ziddiyetlinish jeryanidila andin öz qimmitini tapalaydu .

Autori: Manférd Géyir

« Ka’inat uqumi » buyerde her bir insan choqum köngül bölidighan ishlarning uqumi

« nahayiti yaxshi ! »
Uning sekratta qilghan bu sözi anche éniq anglanmisimu , emma chüshen’gili bolatti . Ejiba , pütünley küchidin qalghan kant qizil haraq bilen suning arilashmisidin hasil qilin’ghan ichimlik uning eng axirqi ussuzluqini basqandin kéyin , özini « nahayiti yaxshi hés qildim » démekchimu ? Yaki u « ichip boldum » démekchimu ? We yaki u éhtimal özining pütkül hayatini xulasilewatqandu , uning hayati 1804-yili 2-ayning 12-küni yérim kéchide axirqi chékige yetkenidi . Bu bir kem – kütisiz hayatmu ? Belkim u özining mushu hökümi arqiliq , özining hayatni uzartish sen’itining axirqi chekke yetkenlikini ipadilimekchidu .
Uning ölüm aldidiki sözining menisi shunchilik mol , uning hayati we eserliri shunchilik murekkep we chigich . Kant hazirqi zaman kishilirining mewjutluqining aldinqi sherti bolghan ziddiyet we jiddiychiliklerni kélishtürüshni xalimighan idi . U munu töt chong mesilini otturigha qoydi :
Men némini bileleymen ?
Men néme qilishim kérek ?
Men némini ümid qilsam bolidu ?
Insan dégen néme ?
Bu töt mesile eng axirqi éniq jawabqa érishelmidi . Bu yerde héchnéme jezmleshtürülmigen , pelsepidiki öz béshimchilarning dewri bilen wehiyi heqiqitining dewri alliqachan ötüp ketkenidi . Kant eqliy bilish iqtidarining özining xataliqi tüpeylidin qalaymiqanchiliqqa pétip qalidighanliqini , gerche bu xataliqlarni tüzitishke urunsimu , biraq ularni ezeldin yiltizidin yoqitalmaydighanliqini bayqidi . Exlaq jehettki kem-kütisiz turmushni emeliyleshtürüshke bölün’gen köngül peqet özining yéngilmes reqibi tereptinla andin sewirchanliq we küch-quwwetke érisheleytti . Insanlar gerche bir mezgil özi arzulighan bextni béshdin kechürsimu , biraq mumkin bolghan barliq maddi mal-dunyalar peqet xiyaliy dunyadila andin heqiqiy we uzaq muddetlik idi . Undaqta insanlarchu ? Kantning qarishiche , yashash nuqtisidin éytqanda , adimizat bolsa erkin heriketlinip bezibir ishlarni bashqa élip chiqalaydighan janiwar bolup, bu xil erkinlik dunya tarixining tereqqiyat musapisi jeryanigha séngip ketkenidi . Idrak jehettin élip éytqanda , dunya tarixi musapisi omumyüzlük qalaymiqanchiliqni özide ipade qildi , bu yerde néshan we tertip yoq bolup , nadanliq , zorluq we buzghunchiliqqa tolup ketkenidi . Kant asasiy jehettin shuninggha ishinettiki , isanlar egme yaghachtin pütülgen bolup , uningdin her qandaq tüz nerse yasap chiqqili bolmaytti .
Kant ümidwar meripetchi mutepekkurmu emes , algha basqan étqadchimu emes idi . Dunya sehniside qoyuliwatqan rehim-shepqetsiz hezilkeshliklerge yüzlen’ginide , u köngli yumshaq miskinlikni talliwaldi . Gerche barche ishlar « nahayiti yaxshi » dégen bu höküm bilen zit bolsimu , biraq toxtimay körüliwatqan alametler emeliy ri’alliqning hazirqidin téximu yaxshi bolushi kéreklikidin dérek birip turatti . Yashnip qalghan kant eng axirqi qétim özidin : insaniyet tarixida zadi ilgirlesh bolup baqqanmu – yoq ? Dep sorighinida , u bir xil « tarixiy bésharet » ni sözlep ötti . Bu xil bésharet gerche héchnémini ispatliyalmisimu , biraq u insan tebi’iyitide héchbolmighanda özini yaxshiliyalaydighan iqtidarining barliqini ipadiligenidi . Mana bu erkinlik we barawerlik toghrisidiki iddiye bolup , fransiye énqilabining dewrdéshi bolush süpiti bilen , kant ularni tolup tashqan qizghinliq ilkide tetqiq qilghanidi . Gerche bu qitimliq énqilab jeryanida nurghunlighan wehime peyda bolghan bolsimu , biraq kishiler inqilab iddiyisige tentene qilish bilen bir waqitta , bezi nersilerning menggü untulmasliqi kéreklikini bilip yetti .
Bizning qarishimizche , kantning dunyasi bir simwolluq dunya . Kantning özimu bir tarixiy simwolgha aylandi , uning hayati we ish-izlirigha qiziqquchi her bir adem bu simwolni noqul emeliyet süpitide qarimasliqi kérek . « immeniyu’él kant » dégen bu isim 1724-yili 4-ayning 22-küni konsbérgda tughulup , 1804-yili 2-ayning 12-küni konsbérgda alemdin ötken , nurghunlighan eserlerni qaldurup ketken bir shexsningla ismi emes ; « immeniyu’él kant » yene bir simwol . U yawropa iddiye tarixining ichki qismidiki bir untulghusiz ishqa wekillik qilidu . Kant pelsepisining mewjutluqi fransiye énqilabigha oxshash , insaniyet tarixida yüz birishi mumkin bolghan ilgirleshning namayendisi .
Kantning dunyasi mol hem mezmunluq bir dunya . U hergizmu mexsus medris pelsepisining sistémiliq telimatlirini tetqiq qilmidi , belki diqqitini merkezleshtürüp , insanlarning omumyüzlük diqqet étibarini qozghaydighan bilish nezeriyisining ka’inat uqumlirini tetqiq qildi . Mushundaq bir peylasopning terjimhalida , biz choqum mundaq köp xilliqni tonushturushimiz kérek : aldi bilen 18-esirdiki konsbérg , u ömirining mutleq köp qismini mushu yerde ötküzgen . Bu yerde uning insaniyetning bilish iqtidari we ka’inatqa alaqidar tonushini kéngeytishke mas kilidighan tupraq bar . Bu yene uning dostliri bilen bolghan alaqe dunyasi , waqitning ötüshi bilen toxtimay özgiridu ; Bu jeryanda u peqet melum xil yoshurun rewishtila bir eyni dewr ichide turidu ; Bu yerde uning ulughwar tepekkur ishliri bar bolup , bu dunya uning mesilini otturigha qoyidighan we tepekkur qilidighan , kitab oqush we yéziqchiliq jeryanida körülidighan idiye-tepekkurining dunyasi . Bu yer yene ezeliylik[3] alimidiki tepekkur dunyasi . Uning bu ezeliylik alimidiki tepekkuri métafizikining négizlik we axirqi üch so’aligha jawab birishni néshan qilghan :
Tengri mewjutmu ?
Bir pütün gewde süpitidiki ri’al dunya zadi qandaq ?
Özümni néme dep chüshensem bolidu ?
Kantning dunyasi bolsa esli mewjut bolushqa tégishlik dunya bolup , bizge nisbeten éytqanda u bir ré’al dunya , chünki u tinchliq mesilisidin tartip biz déyeleydighan we oyliyalaydighan nersilerning chékgiche , din , siyaset we exlaq peylasoplirining qutquzghuchi ilah toghrisidiki aldamchiliqqa tolghan wedilirigiche bolghan barliq muhim rohiy we siyasi jehettiki bizning yoluqushimiz mumkin bolghan qiyinchiliqlirimizning hemmisini dégüdek öz eserliride namayan qildi , shundaqla ularning hel qilish charisini imkanqeder otturigha qoydi ; Shuning bilen bir waqitta , kantning bu dunyasi yene emeliyetke alaqidar her qandaq bayan we chüshendürüshler chüshendürelmeydighan exlaq dunyasining prinsipini otturigha qoydi . Bu exlaq dunyasida barliq puqralar erkinlik we barawerliktin behriman bolalaytti ; Bu dunyada , eqil – idrakning soti gerche insanlargha munazirilishish hoquqi bergen bolsimu , biraq urush qilishqa hoquq bermigen idi .
Memtimin terjimisi
2014-yil 3-ay
Izahat :
[1]mezkur maqale merkiziy terjime neshiriyati 2012-yil 7-ayda neshir qilghan menférd géyrning « kantning dunyasi » ( xenzuche neshiri ) namliq kitabning aptor teripidin yézilghan kirish sözidin ibaret .
[2]gérmaniye büyük peylasopi immeniyu’él kant 1724-yili sherqiy prussyening konsbérg digen yiride tughulup , 1804-yili yene shu yerde qaza qilghan . Kant ömür boyi yurtidin ayrilip baqmighan , bir ömür öylenmigen , u pütkül hayatini insaniyetning bext-sa’aditi toghrisida oylinishqa serp qilghan . U soqrat , eplaton , aristotél , dékart , gégél , markis qatarliq büyük peylasoplar bilen bir qatardiki ulugh peylasoptur . Deslepki chaghlarda kant teb’iy pen tetqiqatchisi idi , bolupmu astronomiyediki netijisi alahide bolup , ka’inatning shekillinishidiki «tumanliq qiyasi » nezeriyisini otturigha qoyghan .kiyin u hyumning shübhichilik pelsepisining tesiride , insanlarning eqil-idrakining özi oylighandek unchiwala ishenchlik emeslikini körüp yitidu , shuning bilen u insanlarning bilish iqtidarini tetqiq qilishqa kiriship kitidu .kantning « tenqid pelsepisi » ene shundaq bashlan’ghanidi . Uning tunji hem eng muhim esiri bolghan « sap idrak tenqidi » neshir qilin’ghanda , u alliqachan 57 yashqa kirip bolghanidi , biraq bu peqetla bashlinish idi ,xalas .shuningdin kiyin u « her qandaq métafizikigha muqeddime » , « emelyleshtürüsh idrak tenqidi » , « höküm qilish iqtidari tenqidi » , « exlaq métafizikisigha asas » , « sap idrak da’irsidiki din » , «qollinishchan insanshunasliq » , « menggülük tinchliq » , « exlaq métafizikisi » qatarliq ölmes eserlerni qaldurup ketti . U markisizmning muhim menbeleridin biri bolghan gérmaniye klassik pelsepisining asaschisi bolup , yéqinqi zamandiki eng ulugh peylasop dep teriplinidu .
[3]«ezeliylik » dégen söz « tejribidin awal » dégenni ipadileydu ( rehim yüsüp « xenzuche-uyghurche pelsepe atalghuliri qollanmisi » ) , « tejribidin kéyin » dégen sözge nisbeten éytilghan . Kantning qarishiche , insanlarning barliq bilimi bashtin ötken ishlar , yeni tejribidin bashlinidu , biraq bilimning hemmisi tejridin kelmeydu ; Bilimning shekillinishi üchün , tejribidin bashqa yene insanlarda bezibir tejribidin awalqi , tejribige asaslanmighan ezeliy bilimler bolidu , tejribe bilen ezeliylik birleshkendila andin bilim hasl bolidu . Kantning büyük esiri bolmish « sap idrak tenqidi » ( bezi yerlerde « sap eqil tenqidi » dep éliniptu , biraq bilishimche bu kitabning uyghurche terjimisi téxi yoq ) insanlarning qaysi ezeliyi bilimlirining barliqi , mushu ezeliyi bilimler bilen tejribining qandaq bérikip bilimni qandaq hasil qilidighanliqini muhakime qilidu . Shunga kantning pelsepisini beziler « ezeliylik pelsepisi » depmu ataydu .

Kantning qarishiche , insanlarning eqil-idraki özining pütkül bilimini omumlashturup birleshtürüsh arqiliq mukemmellikni qoghlishish mahiyiti tüpeylidin , tejribe dunyasighila ishlitishike bolidighan chüshinish katégoriyelirini xata halda tejridin sirtqi dunyagha ishletkenlik sewebidin , bir-birini qayil qilalmaydighan , emma oxshashla inawetlik « ikki höküm ziddiyiti » ge pétip qalidu , « ikki höküm ziddiyiti » jem’iy töt guruppa bolup , ular töwendikilerdin ibaret :
1-guruppa ziddiyet :
Höküm : ka’inatning waqit jehette bir bashlinishi bar , boshluq jehette bir chéki bar .
Qarshi höküm : ka’inatning bashlinishi yoq , boshluq jehette chékimu yoq , ka’inat waqit we boshluq jehette cheksiz .
2-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyadiki birikme gewdilerning hemmisi choqum addi qisimlardin tüzülgen , dunyada addi gewde yaki addi gewdidin tüzülgen birikme gewdidin bashqa héchnime mewjut emes .
Qarshi höküm : héchqandaq birikme gewde addi qisimdin tüzülmigen , dunyada addi gewde mewjut emes .
3-guruppa ziddiyet :
Höküm : tebi’et qanunigha asaslan’ghan sewep-netije munasiwiti hadisilerni chüshendürüshtiki birdinbir sewep-netije munasiwiti emes , hadisilerni chüshendürüsh üchün , choqum yene erkinliktin kilip chiqqan sewep- netije munasiwitimu bar dep qarash kérek .
Qarshi höküm : erkinlik yoq , dunyada yüz bergen her qandaq hadise peqetla tebi’et qanunigha asasen bolidu .
4-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyada yaki dunyaning bir qismi süpitide , yaki dunyaning sewebi süpitide bir mutleq muqerrer mewjutluq bar .
Qarshi höküm : dunyaning bir qismi süpitidiki muqerrer mewjutluq yoq, dunyaning sirtida dunyaning sewebi süpitidiki muqerrer mewjutluqmu yoq .
Kant özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , bu ziddiyetlerning menbesi , kilip chiqish sewebi , her bir xil höküm we qarshi hökümning ispatlinish jeryani , ularni hel qilish charisi , ularning roli toghrisida nahayiti tepsili we qayil qilarliq melumatlarni berdi .
Otfréd xof özining « kantning ‹ sap idrak tenqidi › hazirqi zaman pelsepisining ultéshi » dégen kitabining 249 – bétide mundaq deydu : « hazirqi zamandiki alem tereqqiyati toghrisidiki eng ilghar dep qaralghan üch xil nezeriyening héchqaysisi 1-guruppa ‹ ikki höküm ziddiyiti › din kélip chiqqan talash tartishlarni hel qilalmaydu . »
Alem fizikisi nuqtisidin qarighanda , siz kantning « ikki höküm ziddiyiti » ge qandaq qaraysiz ? Sizningche u hazir hel boldimu ?

Kantning qarishiche , insanlarning eqil-idraki özining pütkül bilimini omumlashturup birleshtürüsh arqiliq mukemmellikni qoghlishish mahiyiti tüpeylidin , tejribe dunyasighila ishlitishike bolidighan chüshinish katégoriyelirini xata halda tejridin sirtqi dunyagha ishletkenlik sewebidin , bir-birini qayil qilalmaydighan , emma oxshashla inawetlik « ikki höküm ziddiyiti » ge pétip qalidu , « ikki höküm ziddiyiti » jem’iy töt guruppa bolup , ular töwendikilerdin ibaret :
1-guruppa ziddiyet :
Höküm : ka’inatning waqit jehette bir bashlinishi bar , boshluq jehette bir chéki bar .
Qarshi höküm : ka’inatning bashlinishi yoq , boshluq jehette chékimu yoq , ka’inat waqit we boshluq jehette cheksiz .
2-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyadiki birikme gewdilerning hemmisi choqum addi qisimlardin tüzülgen , dunyada addi gewde yaki addi gewdidin tüzülgen birikme gewdidin bashqa héchnime mewjut emes .
Qarshi höküm : héchqandaq birikme gewde addi qisimdin tüzülmigen , dunyada addi gewde mewjut emes .
3-guruppa ziddiyet :
Höküm : tebi’et qanunigha asaslan’ghan sewep-netije munasiwiti hadisilerni chüshendürüshtiki birdinbir sewep-netije munasiwiti emes , hadisilerni chüshendürüsh üchün , choqum yene erkinliktin kilip chiqqan sewep- netije munasiwitimu bar dep qarash kérek .
Qarshi höküm : erkinlik yoq , dunyada yüz bergen her qandaq hadise peqetla tebi’et qanunigha asasen bolidu .
4-guruppa ziddiyet :
Höküm : dunyada yaki dunyaning bir qismi süpitide , yaki dunyaning sewebi süpitide bir mutleq muqerrer mewjutluq bar .
Qarshi höküm : dunyaning bir qismi süpitidiki muqerrer mewjutluq yoq, dunyaning sirtida dunyaning sewebi süpitidiki muqerrer mewjutluqmu yoq .
Kant özining « sap idrak tenqidi » dégen büyük esiride , bu ziddiyetlerning menbesi , kilip chiqish sewebi , her bir xil höküm we qarshi hökümning ispatlinish jeryani , ularni hel qilish charisi , ularning roli toghrisida nahayiti tepsili we qayil qilarliq melumatlarni berdi .
Otfréd xof özining « kantning ‹ sap idrak tenqidi › hazirqi zaman pelsepisining ultéshi » dégen kitabining 249 – bétide mundaq deydu : « hazirqi zamandiki alem tereqqiyati toghrisidiki eng ilghar dep qaralghan üch xil nezeriyening héchqaysisi 1-guruppa ‹ ikki höküm ziddiyiti › din kélip chiqqan talash tartishlarni hel qilalmaydu . »
Siz kantning « ikki höküm ziddiyiti » ge qandaq qaraysiz ? Sizningche u hazir hel boldimu ?

Terjime qilip tüzgüchi : memtimin

Töshük Ibrahim

Uyghur xelq maqal-temsilliri bolsa uyghur xelqining sen’et talanti we kolliktip eqil-parasiti barliqqa keltürgen bibaha medeniy miras . 11-esirde ötken uyghur tilshunasi mehmud qeshqerining meshhur esiri << Türkiytillar Diwani>> we yüsüp xas hajipning shahane esiri << Qutatqu Bilig>>qatarliqlardin shuni körüwilishqa boliduki , uyghur xelq maqal-temsillirining tarixi uzun , mezmuni mol bolup , roshen milliy alahidilikke ige . Nurghunlighan maqal-temsiller uyghur xelqining dunya qarishi , kishilik hayat qarishi , exlaq qarishi shundaqla örp-aditi qatarliq jehetlerdiki alahidilikini ekis ettürgen . Bundaq maqal-temsillerning mol pelsepiwi idiyelerni öz ichige alidighanliqini démisekmu öz-özidin melum bolup turuptu . Bu maqal-temsillerdiki pelsepiwi idiyelerni tetqiq qilish yalghuz uyghurlarning pelsepiwi idiyisini chüshinishte zörür bolupla qalmastin , belki yene jungxua milletlirining pelsepiwi idiyisini béyitishtimu muhim ehmiyetke ige . Mushu xil tonush asasida , men özümning uyghur xelq maqal-temsilliridiki pelsepiwi idiyelerni tetqiq qilishtin kelgen chüshenchemni bu yerde ortaqlashtim , köpchilikning telim-tenbihlerni birishini qarshi alimen .
Birinchi , matériyalizmliq idiye
Madda bolsa birlemchi ( birinchi orunda turidu ) , ang bolsa ikkilemchi ( ikkinchi orunda turidu ) , madda angni belgileydu , mana bu matériyalizmning tüp prinsipi . Bu prinsip kishilerdin dunyani bilish , dunyani özgertish , jümlidin her qandaq ish qilish jeryanida birdemlik hayajan we xiyalgha tayanmasliqni , belki obyéktip emeliyetni chiqish qilip turup , obyéktip qanuniyet boyiche ish körüshni , subyékitning obyékitqa mas kilishini telep qilidu . Uyghur xelq maqal-temsillirining ichide bu xil pelsepiwi idiyeni ekis ettüridighini az emes . Mesilen ,
Yotqan’gha qarap put sun ,
Qazanda néme bolsa chömüchke shu chiqidu ,
Néme térisang shuni alisen
Qatarliq maqal-temsiller qimmetlik matériyalizmliq köz qarashni ipade qilghan . Mesilen , “ yotqan’gha qarap put sun “ dégen bu temsilning déginide , kishiler putini sunalamdu-yoq , bu hergizmu ularning subyéktiw arzu-ümid we iradisige baghliq bolmastin , belki “ yotqan “ din ibaret bu obyéktip shey’ining uzun-qisqiliqigha baghliq , eger uzun bolsa putni sunup uxlighili bolidu ; Eger qisqa bolup qalsa , putni yighip uxlashqa toghra kilidu . Bu yerde ekis ettürülgini ,“ yotqanning uzun qisqiliqi bolsa birinchi amil , kishilerning putini sozup uxlash arzusi bolsa ikkinchi amil “ dégen bu qa’ide .
Biz uyghurlarning ata bowilirimiz gerche “ madda angni belgileydu “ dégen bu ilmiy prinsipni nezeriye shekilide bayan qilmighan bolsimu , biraq turmush emeliyitide alliqachan bu prinsipni tonup yetken shundaqla uninggha boysun’ghan . Mesilen
Qazanda néme bolsa chömüchke shu chiqidu ,
Néme térisang shuni alisen,
Quruq taghar öre turmaydu
Qatarliq maqal-temsiller téximu éniq qilip shuni ipadileyduki , subyéktiw irade obyéktip mewjutluqni belgilimeydu , belki obyéktip mewjutluq subyéktiw angni belgileydu . Uningdin bashqa yene
Söz bilen polu pishmas , may bilen gürüch lazim
Dégen temsildimu maddining angni belgileydighanliqi ipadilen’gen .
Ikkinchi , diyaléktikiliq idiye
Markisizmliq diyaléktika —- qarimu-qarshiliqning birdeklik qanuniyiti bizning ziddiyetlerni tehlil qilish , mesililerni hel qilishimizdiki asasliq usul , bu xil usul kishilerning mesililerni közitish we hel qilishi üchün nigizlik yol bilen temin etti . Uyghur xelq maqal-temsilliride mushu xildiki sadda diyaléktikiliq idiye bar . Mesilen ,
Chiqmaqning chüshmiki bar,
Almaqning bermiki bar,
Kelmekning ketmiki bar
Qatarliq maqal-temsillerdiki “ chiqish we chüshüsh “ , “ élish we birish “ , “ kilish we kétish “ qatarliqlar tolimu sadda bir rewishte qarimu-qarshiliqning birdeklik munasiwitini ekis ettürgen . Eger kündilik turmush we xizmet jeryanida , peqet “ chiqish “ la bolup “ chüshüsh “ bolmisa , “ élish “ la bolup “ birish “ bolmisa , peqet “ kilish “ la bolup “ kétish “ bolmisa , undaqta kishilerning bir-biri bilen bolghan munasiwiti üzülüp qilip , türlük xizmetlerni dawamlashturghili bolmaydu . Qisqisi , bu maqal-temsiller uyghur xelqi arisida keng tarqalghan bolup , bir xil yoshurun yitekchi idiyege aylinip ketken . Del mushundaq diyaléktikiliq idiye bar bolghanliqtin , uyghur xelqi jem’iyetning iqtisad , medeniyet qatarliq her qaysi saheliride uchqandek ilgirlesh we tereqqiyatlargha érishti .
San we süpetning özgirish qanuniyiti bolsa matériyalizmliq diyaléktikining asasliq prinsiplirining biri . Sanning özgirishi süpetning özgirishini keltürüp chiqiridu , süpetning özgirishi yene yéngi bir san özgirishige sewep bolidu ; Süpet özgirishi bolsa ilgiriki san özgirishining axirlishishi , yéngi bir san özgirishining bashlinishi … Mushu xil öz ara munasiwette bir-birige aylinidu . Mana bu san we süpetning özgirish qanuniyiti yaki san we süpetning bir-birige aylinish qanuniyiti . Konilar “ qedemler yighilmisa yéraqqa barghili bolmas , éqinlar qoshulmisa derya-déngiz bolmas “ dep éyitqan , mana bu san ( miqdar ) özgirishining süpet özgirishini keltürüp chiqiridighan qanuniyetning özi . Uyghur xelq maqal-temsilliridimu
Köp tükürse köl bolur,
El puh dése boran chiqidu,
Qum yighilsa tagh bolur , el yighilsa bagh bolur
Dégenler bar . Diyaléktikiliq tereqqiyat özgirish köz qarishi boyiche shey’ilerni közitish bolsa uyghur xelq maqal-temsilliridiki yarqin nuqta . Mesilen
Eyipsiz dost izdigen dostsiz qalar
Dégen bu maqalda , bu dunyada kem-kütisiz insanning yoqluqini , eger siz nuqsansiz , menggü xatalashmaydighan dostni izdimekchi bolsingiz , undaqta sizning menggü dost tutalmaydighanliqingizni ipadiligen , chünki ré’al dunyada ezeldin mutleq mukemmel insan bar bolghan emes . Yene mesilen ,
Dunyada ikki ölüm yoq , birdin qutulghan héchkim yoq,
Qiriliq bilen ölmes , yashliq bilen turmas
Dégen maqallarning aldinqisida ,“ hayatliq bolidiken choqum ölümmu bolidu , her qandaq insan ölümdin qéchip qutulalmaydu , ölüm bolsa qarshilashqili bolmaydighan teb’iy qanuniyet “ dégen nuqtinezer ipade qilin’ghan ; Kéyinkiside bolsa ,“ adettiki ehwalda yashan’ghanlar awal alemdin ötüp kétidu , biraq yashlar baldur kétidighan ehwallarmu bolup turidu “ dégenni ipade qilghan . Diniy idiye keng omumlashqan zamanlarda , uyghur xelqi arisidiki ilghar ziyaliylar “ bu alem “ , “ u alem “ we “ hayat-mamat teqdirge baghliq “ qatarliq köz qarashlarni yértip tashlap , hayat we ölümning teb’iy qanuniyet ikenlikidek nuqtinezerni otturigha qoyalighan , bu nuqtinezerler hem asta-asta maqal-temsil shekilide xelq arisigha keng tarqalghan , bu xil ehwal shübhisizki bir chong ilgirlesh hésablinidu .
Üchinchi , bilish nezeriyesi
Emeliyleshtürüsh köz qarishi bolsa diyaléktikiliq matériyalizmning bilish nezeriyisidiki eng asasliq nuqtineziri . Diyaléktikiliq matériyalistik bilish nezerisining qarishiche , emeliyleshtürüsh bolsa bilishning asasi . Insanning bilimi uning kallisida özlükidin shekillinip qalmaydu , shundaqla asmandinmu chüshmeydu , heqiqetke alaqidar bilimlerning hemmisi emeliyleshtürüshtin kilidu . Uyghur xelq maqal-temsilliri bu jehettimu intayin mol . Mesilen ,
Ish ustisidin qorqidu ,
Tömürchining qolida tömür iman éytidu
Dégen bu maqallarda , peqet emeliyleshtürüshtin ötüp mol tejribige ige bolghandila andin ishlarni yaxshi qilghili bolidighanliqi chüshendürülgen .
Usta körmigen shagirit her muqamda yorghilar ,
Sha kichik tikken toqumning aldi-keynining perqi yoq ,
Hüniri yoq kishning , mezzisi yoq ishining
Qatarliq maqallarning hemmisi ögenmey , emeliyette körsetmey we tejribe qilmay turup toghra tonushqa ige bolghili bolmaydighanliqini , ishning épini bilelmeydighanliqini , qarighularche ish körüp , qéqilip-soqulup , héch ishni bashqa élip chiqalmaydighanliqini ipadiligen .
Qoli gül étidu ghiza , qoli gal tartidu iza ,
Hünerlik er xar bolmas
Qatarliq maqallarning hemmisi emeliyleshtürüshning bilim élish we hüner igelleshtiki muhimliqini , shundaqla bilimlik kishining ezeldin bashqilarning hörmiti we qarshi élishigha sazawer bolidighanliqini oxshimighan derijide chüshendürgen .
Uyghurlar islam dinigha étqad qilidighan bolup , “ allah hemmidin ulugh “ , “ allah barche mewjudatni yaratqan “ , “ hemmini xudayim bergen “ , “ ademning ilimi we bilimini allah ata qilghan “ dégendek diniy ehkamlar uzun muddet kishilerning idiyiside hökümran orunda turghan . Biraq , uyghur emgekchi xelqi we hünerwen ustilar , ilghar ziyaliylar özimu bilip-bilmigen halda “ emeliyleshtürüsh birinchi orunda “ , “ bilim emeliyettin kilidu “ dégen nuqtinezerni otturigha qoyghan , bu eyni chaghdiki diniy xurapatliq we fi’odal hökümranliqqa qarshi élan qilin’ghan bir chong jeng ; Shübhisizki , bu xil köz qarash uyghur xelqining idiyisi we emeliyitide sel chaghlighili bolmaydighan rol oynighan bolup , melum jehetlerde melum derijide jahalet we qalaqliq üstidin ghelibe qilghan , xelqning ilghar ziyaliyliri arisida bir qeder éniq bolghan nuqtinezer süpitide saqlan’ghan . Tonush we bilish emeliyleshtürüshtin kilidu , eger emeliyettin ayrilip qalsa , undaqta her qandaq adem , hetta her qandaq danishmenmu heqiqetke érishelmeydu , shundaqla héch ishni bir bashqa élip chiqalmaydu . Yuqirida éytip ötülgen maqal-temsiller buning ispati .
Tötinchi , kishilik hayat qarishi
Diniy étqadning tesirige uchrighanliqtin , uyghurlar arisida “ allah qehriman yaritidu “ , “ allah bizge küch ata qilidu “ deydighan köz qarash intayin chongqur yiltiz tartqan , shundaqla keng tarqalghan . Shuning üchün , idé’alizmliq qehriman köz qarishi jem’iyetning her qaysi qatlamlirida intayin omumlashqan , hem chongqur singip ketken . Bu xil köz qarash xelq ammisining tarixi tereqqiyat jeryanidiki hel qilghuch rolini inkar qilidu .
Biraq , bu xil idé’alizmliq tarixi qarash omumlishish bilen bir waqitta , uyghur emgekchi xelqi arisida uning bilen qarimu qarshi bolghan sadda matériyalizmliq tarix qarishi asasidiki kishilik hayat qarishi we bext qarishi peyda bolghan . Ular uyghur xelq maqal-temsilliride özining roshen ipadisini tapqan . Mesilen ,
Yalghuz atning chéngi chiqmas , chéngi chiqsimu déngi chiqmas ,
Yalghuz xish tam bolmas ,
Yalghuz yigit beg bolmas , yalghuz yaghach öy bolmas ,
Köptin yamanlap kömülmey qaptu ,
Ayrilghanni éyiq yer , bölün’genni böre yer
Qatarliqlar . Bu maqal-temsiller oxshimighan nuqtida turup , yalghuz bir ademning qehriman bolalmaydighanliqini , chong ish tewritelmeydighanliqini , xelqtin ayrilsa her qandaq ademning héch ishni bir bashliq qilalmaydighanliqini chüshendürgen . Utuq qazinimen deydiken , choqum köpchilik bilen bir yolda bolushi kérek .
Yene mesilen ,
Ish ömlükte , küch birlikte ,
Köpchiliktin toshqan qéchip qutulmas ,
El bar yerde er bar ,
El qozghalsa text qozghilar ,
Köpning küchi tagh kötürer
Qatarliqlar . Bu maqal-temsiller oxshimighan nuqtidin xelq ammisining qudritining cheksiz ikenlikini , xelq bolsa küch-quwwet , eqil-parasetning buliqi ikenlikini , jem’iyet tereqqiyatini ilgiri sürgüchining xelq ammisi ikenlikini , qehriman ezimetlerning asmandin chüshüp qalmaydighanliqini , yerdinmu ünüp chiqmaydighanliqini , belki xelq ammisining ichidin ösüp yétilip chiqidighanliqini chüshendürgen . Bu maqal-temsillerning hemmisi , tarixni az bir qisim kishilerla yaratti deydighan , “ tengri “ , “ allah “ jem’iyetning tereqqiyatini belgileydu deydighan idé’alizmliq tarixi qarashqa qarshi turidu , xelq ammisining küch-qudriti we xelq ammisining bir ezasi bolghan qehriman shexisning rolini mu’eyyenleshtüridu .
Dunya qarash xili zor derijide kshilerning kishilik hayat qarishini belgilep , kishilerning turmushqa bolghan tallishini kontrol qilip , ularning kishilik hayattiki arzusi , eqidisi we ghayisige singip ketken bolup , u kishilerning hayattiki bext , azab-oqubet we shad-xuramliq , shan-sherep we ar-nomus , hayat-mamattin tartip muhebbet , nikah , a’ile qatarliq mesililerge bolghan köz qarishida öz ipadisini tapidu . Gerche uyghurlarning köpchiliki islam dinigha étqad qilsimu , biraq maqal-temsillerde ularning dunya qarishi we kishilik hayat toghrisidiki köz qarashliri ipade qilin’ghan . Mesilen ,
Dili ochuqning qoli ochuq , el söygenning yoli ochuq ,
Erkingni el arisidin izde , yaringni gül arisidin ,
Yurt qoghdisang ösersen , qoghdimisang öchersen ,
Qolungdin kelse eldin ayima ,
Elge yaqqan xar emes
Qatarliq maqal-temsillerde , adem peqet öz turmushi , teqdiri we hayat musapisini jem’iyetning ilgirlishi we keng xelq ammisining bext-sa’aditi bilen birleshtürgendila , özining barliqini weten we xelqke atiwetkendila , andin xelqning hörmitige we alqishigha sazawer bolghili bolidighanliqini , peqet bundaq ademning hayatiningla andin qimmiti we ehmiyiti bolidighanliqini ipadiligen . Bu maqal-temsillerde peqet xelq ammisi arisidila andin shexsning qimmiti bolidighanliqi bir qeder sadda rewishte ipadilen’gen . Shunglashqa , bu maqal-temsillerdiki pelsepiwi idiyeler saghlam bolup , matériyalizmliq tarix qarishigha mas kilidu .
Yuqirida men özümning uyghur xelq maqal-temsillirini öginish jeryanida hés qilghan pelsepiwi idiyelerni töt nuqtigha bölüp bayan qildim . Elwette bu téxi yéterlik emes , hem tolimu téyiz , xataliqlarning bolushimu éhtimal . Méning meqsitim peqetla “ xish tashlap göherni chiqirish “ bolup , az sanliq milletler pelsepe idiyisini tetqiq qilishtiki yüzeki köz qarashlardinla ibaret xalas .
Memtimin terjimisi
Izahat : mezkur maqale jenubiy junggo pen-téxnika neshiriyati 2004-yili 12-ayda neshir qilghan << Uyghur Pelesepesi Heqqide >> ( xenzuche neshiri ) dégen kitabtin élip terjime qilindi . Sewiyemning yétersizliki tüpeylidin , xenzuche birilgen bezi maqal-temsillerning mas kélidighan uyghurchisi tépilmidi , shunga maqalining mezmuni we qurulmisigha tesir yetküzmeslik sherti astida , terjimide esli maqalining intayin qismen böliki qalduriwitildi .
Eger aptorluq hoququmgha tesir yetküzgen dep qarisingiz , söz qaldurung , derhal öchüriwitimen .

Memtimin ABC

Méning birinchi bolup uchrashqinim gérman peylasopi shopénxa’ur . Elwette , men uning kitabini oqughan deslepki chaghlarda téxi uning peylasop ikenlikini bilmeyttim . Eyni chaghda , men toluq otturini püttürüp aliy mektepke emdila kirgen waqitlirim idi , könglüm tolimu perishan idi , chünki gerche men pütkül toluq ottura mektep basquchida jinimni tikip ögen’gen bolsammu , biraq arzuyumdiki aliy mektepke ötelmigen idim . Könglüm tolimu parakende idi . Del ashundaq chaghlarda , mektepning kütüpxanisini arilap yürginimde qolumgha shopénxa’urning kitabi chiqip qaldi . Bu ademning ismini toluq otturidiki chighimdila bilettim , shuning bilen bir oqup baqay dégen oygha keldim .
Wadderix ! közlirim alichekmen bolup kitabning ichige kiripla kettim , etrapimni untudum , özümni untudum , derslirimni untudum , dostlirimni untudum …! u ktabta zadi néme deptu sini bunchiwala qiliwetküdek dep soraysiz .
Hazir shuni deymen .
Shopénxa’urning özining asasliq esiri <<Mawjudiyet we Irade Subyektidiki Dunya >> dégen kitabta , pütün dunya peqet sirtqi körünüsh we iradidinla tüzülgen , uningdin bashqa héchnime yoq dégen hökümge kelgenidi . Buni chüshinishmu bek tes emes . Biz közimizni échip yoruq dunyagha sepsalghinimizda , közimizge renggareng dunya körünidu , quliqimizgha her xil awazlar anglinidu . Biz bir tal qizil almini körsek , undaqta biz “ he … , bu almining özining qizil renggi barken –de “ dégen hökümni chiqirimiz . Biraq , oxshash bir qizil alma qarchighugha qizil körünmesliki mumkin , emeliyette biz shey’ilerni peqet bizge körün’gini boyichila bileleymiz , shey’ilerning özini bolsa esla bilelmeymiz ; Oxshash bir awazning bizning quliqimizgha anglan’ghini bilen uning sheperengning quliqigha anglan’ghinimu oxshimaydu , biz peqet özimizge anglan’ghini boyichila bileleymiz , biraq shu awazning özining zadi némilikini biz menggü bilelmeymiz , wehakazalar . Biz her qanche qilipmu özimizning sezgü ezalirimizning sirtigha halqip kitelmeymiz , biz shey’ilerning özining qandaq ikenlikini bilelmeymiz , bileleydighinimiz bolsa peqetla siritqi körünüshla xalas . Shunga , bizge nisbeten , sirtqi körünüsh dunyani teshkil qilghuchi muhim amillarning biri .
Yuqirida éytilghanlarni chüshen’gen bolsingiz intayin yaxshi , eger men chüshinishlik yazalmay murekkepleshtüriwetkenlikim seweblik chüshinelmey qalghan bolsingiz , uningmu héchqisi yoq , méni chöchütken idiye téxi aldimizda .
Men yuqirida sirtqi körünüshni qisqiche dep öttüm , emdi gep iradige keldi . Shopénxa’urning qarishiche , pütkül ka’inat sirtqi körünüsh  bolghandin bashqa yene mushu sirtqi körünüshni ipade qilidighan iradidin tüzülgen , bu bir xil yashash iradisi , özini ipade qilish iradisi bolup , janliqlar , bolupmu insanlarning mewjutluq shekilidin ibaret idi . Bu démekchi , insan mewjutla bolidiken , uningda qutrap jim bolmaydighan irade bolidu , meyli bu irade némige qaritilghan bolmisun , iradisiz insanni tesewur qilghilimu bolmaydu . Bu yerdiki irade öz jinini saqlap qilish , bir némilerge intilish , bir némilerni arzu qilish , teshna bolush , toxtimastin bir némilerge yamishish qatarliq menilerni ipadilishi mumkin .
“ biz tagh baghridin töwen’ge qarap yügirewatqan ademge oxshaymiz , yügürmisek öre turalmaymiz , toxtap qalsaq yiqilimiz ; Yaki birawning barméqi üstide tiklep tengpunglashturulghan kaltekke oxshaymiz ; Yaki aldigha qarap mangidighan herikettin toxtighan haman quyashqa chüshüp kitidighan planétagha oxshaymiz . Tinim tapmasliq bolsa mewjutluqning bir belgisi “ dep yazidu shopénxa’ur. Démek bu xil arzu-ümidning menggü ayghi chiqishi mumkiin emes idi , chünki bizdiki irade bizning mewjutluqimizning bir xil shekili bolup , bu xil iradining eng axirida öz meqsitige yétip toxtap qilishi mumkin emes idi . Siz hazir buning bizni nege apiridighanliqini oylap baqsingiz bolidu . Kishilik hayatimizda , biz bir arzuning keynidin yene bir arzuni qoghliship yashaymiz ,özimizche arzuyimiz ishqa ashqanda özimizni alemche xushalliqlargha chömüp kétidighandek oylap qalimiz . Emeliyette bolsa , bu bir xata tuyghu bolup , shu arzu ishqa ashqan haman yene bir arzu egishipla bille kilidu , chünki u bizning mewjutluqimizning birdinbir shekili , bu yerde xushalliqqa esla orun yoq , biz peqetla özimizni xushal boldum dep oylap qalimiz xalas . Uning üstige , biz özimizning qutrap jim bolmaydighan , kishige her waqit aram bermeydighan iradimiz sewebidin özimizde bar bolghan her xil arzu-ümid , intilishler, teshnaliqlarning téxi qanmighanliqi seweblik , her waqit bir xil kemtüklük , yoqluqni hés qilimiz , bu bizni azabqa muptila qilidu , özimiz ashu arzu-heweslerning qurbani bolup kettuq ; Biraq , eger bizning birer arzu-hewsimiz qan’ghan teqdirdimu , biz yenila ich pushush , zérikish , bizarliq , yérginch qatarliqlardin qutulalmaymiz , buninggha chidap bolalmay , özimizge yene yéngi néshanlarni bikitimiz , shundaq qilip azablip jeryan yene bashlinidu , bizdemushundaq yashash iradisila bolidiken ,undaqta biz mushundaq dewriylik tekrarlinishtin qéchip qutulalmaymiz , yeni “ azab-yérginch-azab – yérginch ….“ , bu dewriylik tekrarlinishta xushalliq , bext – sa’adet dégenler yoq , bu nersiler peqet bizdiki yashash iradisining özini ipade qilish we saqlap qilish üchün bizde shekillendürgen xata tuyghudinla ibaret . Insaniyet dunyasida xushalliq dégen yoq nerse , arzu-ümid bolsa tégi yoq qarangghu hang , asasliq jinayetkar bizdiki irade .
“ insaniyet dunyasigha mundaqla bir qarisaqla , insanlarning bext- sa’aditining esheddiy düshmenlirini bayqiyalaymiz : azab-oqubet we ich pushush .birsidin qutulsaq , yene birsige tutulimiz , bizning hayatimiz ashu ikkisining ariliqida tewrinidu . “ dep yazidu shopénxa’ur . U yene mundaq yazidu :
“ prinsip jehettin élip éytqanda , her qandaq bir arzu-ümid bir xil éhtiyajni , bir xil kemlikni öz ichige alidu , yeni bir xil azabtin dérek biridu . Shunglashqa bu insanlarni azab – oqubetning qurbanigha aylanduriwitidu , shundaqla irade arqiliq insanlargha her xil arzu-heweslerni yükleydu , shundaq qilip insanlar qaytidin ichi pushushtin ibaret bu qorqunchluq hanggha chüshüp kétidu . Insanlarning mahiyiti we mewjutluqi insanlargha chidighusiz ighir bésimlarni ilip kélidu . Shunglashqa , hayatliq xuddi sa’etning mayatnikigha oxshashla irghanglaydu , ongdin solgha qarap irghanglaydu , azab-oqubettin ich pushuqqa qarap irghanglaydu . Birla gep , azap-oqubet we ich pushuq hayatliqning ikki chong amili . “
Shopénxa’urning qarishiche , insanlarning hayatida xushalliqqa , bext sa’adetke orun yoq idi , bar déylgendimu , u peqet jem’iyet dashqallirining , pahishelerning , pesendilerning xushalliqi idi , hayatni tepekkur bilen yashaydighan kishige nisbeten , hayat be’eyni bir yük idi .“ hayatliq asasliqi özining mewjutluqini kapalendürüshni özining wezipsi süpitide ayan qilidu , bu wezipe orundalghan haman , hayatliq bir yükke aylinidu . Shundaq qilip , u özi arzu qilip érishken zérikishliktin qutulush yolidiki ikkinchi wezipisini bashlaydu . Bu xil zérikishlik xuddi qarchighugha oxshash hayatliqning béshida uchup chörgilep yüridu , mohtajliqtin qutulghan her qandaq bir hayatni körgen haman uning üstige oqtek shungghuydu .“ dep yazidu shopénxa’ur .
Shundaq , u bir ümidsiz peylasop idi .
U mundaq dep yazidu :
“ yene bir ish : insanlar némidégen toymas ! uning nepsi her bir qétim toyghanda , yene yéngi nepslerge uruq térighach turidu , shunga kishilerning arzu-ümid , iradisining ayighi chiqmaydu . Némishqa shundaq bolidu ? Uning eng addi we heqiqiy sewebi shuki , irade jahanni chörgilitidu ; Irade we neps hemme nersige qarita bolidu , shunga ayrim nersiler bu nepsni qanduralmaydu , peqet barliq nersiler birleshkendila andin qanduralaydu , halbuki bu « barliq nersiler » cheksiz bolup , uningmu ayighi yoq . Shuning üchün her bir shexsning iradisining érishkinining shunchilik azliqigha qarap , ademning ichi aghrip qalidu . Adette uning érishkini peqet shu shexisning jinini saqlashqa aran yétidu . Del mushu seweptin , insanlarning hayati tolimu échinishliq . “
Eger soqrat “ tepekkurdin ötmigen hayat yashashqimu erzimeydu . “ dégen bolsa , shopénxa’ur “ tepekkurdin ötken hayatni yashashqa téximu erzimeydu “ déyishi mumkin idi . Uningche bolghanda , insanlar hayatla bolidiken , undaqta ulargha yaxshi kün yoq idi . “ ümid-arzu nurghunlighan ademni ular ezra’il bilen qoltuqliship usulgha chüshken’ge qeder exmeq qilghanidi “ dep yazidu shopénxa’ur ! ölüshtin bir qanche kün ilgiri , u mundaq dep yazidu :
“ uh , axiri qutulduq . Hayatimdiki eng qarangghu künler bolsa méning nam-ataq , shan-sherepke nayil bolghan künlirim . Shékispérning gépi bilen éytqanda : ependiler yaxshimu siler , shamni öchürünglar , bulang-talang alliqachan ayaghlashti ; Fébisning at hariwisining aldidiki yéqimliq tang nurining qattiq uyqugha ketken sherqni yorutqanliqigha qaranglar . “
Undaqta , hayatliq mushunchiwala ichinishliq , azap-oqubetlik , chidighusiz bolsa , undaqta biz qandaq qilimiz , qandaq yashaymiz ? Özimizni öltüriwilishimiz kérekmu ? Terkidunyaliq , zahidliq yolini mangimizmu , yaki qulaqni yopurup yashawirimizmu ? Shopénxa’urning idiyside bashtin –axiri budda dinining telimati purap turatti , men uni sezgen idim . Derweqe , u axirigha kelgende qutulush yoli birla , yeni yashash iradisidin , arzu-heweslerdin waz kéchish dep körsetti .
Bu idiyelerning sizge qandaqraq tesir bergenliki manga qarangghu . Biraq , bular eyni waqitta köngli parakende halette turiwatqan manga chongqur tesir qildi , xili bek chong tesir qildi : éhtimal , özümmu ezeldin bir xil ümidsiz , chüshkünlükke tolup ketken , jahandin bizar bolghan , kishilerning bir-birige qilishqan eskilikliridin , siyasetwezlarning achközlük qilip bulang-talang qilishliridin yérginip , “ bu jahanda ümid qalmaptu “ dégen qarargha kep bolghan bir kishi bolsam kérek. Shopénxa’urning idiyisi manga heqiqetenmu chongqur tesir qildi : jahan manga bashqiche tüste körünüshke bashlidi , men bolar bolmas dostlirim bilen bolghan alaqemni chortla üzdüm , quruq gep jiq yerge yéqin yolimidim , kishilik ijtima’iy alaqini asasen terk ettim , pütünley jimghurliship kettim , jahan’gha bolghan bizarliqim we yérginchim ewjige chiqti . Özümning ulughwar ghaye-nishanlirimning neqeder bimene hem bihude ikenlikini tunji qétim hés qildim , “ jahan yaxshi “ dep naxsha éytip yürgenlerni körsem “ tüfi ! aldamchi “ deydighan yerge yettim , muhebbetlishwatqanlarni körsem chétishiwatqan itlar yadimgha keldi , qaqaqlap külgenler bolsa hangirawatqan ishekni manga körsetti . Men hetta , eger méni béqip chong qilghan ata-anamni démisem , binadin sekrepla ölüwalghan bolattim dep oylidim . Kéyin bu oyum téximu chektin ashti , men hetta : öz waqtida men ularni méni tughushqa zorlimighanmen , tughulay depmu turiwalmighan , ular méni tughuptu , béqip chong qiptu , biraq uning men bilen alaqisi yoq dégen yergimu keldim . Shunga ölsem bolghudek dep bir qarargha keldim . Biraq , eger binadin sekrep yaki mashinigha soqulup yaki ésilip ölüwalsam , ölüshning aldida aghriq azabini tardighanliqimni oylap , qorqup qaldim , shuning bilen , aghrimay ölüshning charisini tapquche bu yérginchlik jahanda chidap turmaqtin bashqa chare bolmidi ！
Kéyin shopénxa’urning tesirige chongqur uchrighan nichshé isimlik peylasopning esiri qolumghachiqti . Emeliyette , nichshining <<Zara Astiraning éyitqanliri >> dégen esiri aliqachan abduqadir jalaliddin teripidin uyghurchigha terjime qilinip neshirdin chiqqan idi .
Gerche uning manga bolghan tesiri shopénxa’urningkidek chongqur bolmisimu , biraq tesiri haman boldi . << Zaraastiraning éyitqanliri>> dégen kitabta mundaq bir körünüsh bar :
Köpchilik jimip ketti , ularning diqqiti bashqa ishqa buralghanidi . Bu chaghda , darwaz özining oyunini bashliwetkenidi . U kichik bir ishiktin chiqip , ikki munar arisida tartilghan arghamchida méngishqa bashlidi . Arghamcha bazar we bazardiki kishilerning üstide tartiqliq idi . U arghamchining otturisigha kelgende , héliqi kichik ishik yene échildi-de , aliyéshil kiyin’gen qiziqchi chiqti , u derhal aldidikisige egiship mangdi .
-mange tokur ,-dédi qiziqchi sürlük warqirap ,-téz bol , hu hurun ebgar , késel körpisi , yolumgha putlashma ! qongunggha tépip chüshüriwetmey yene ! ikki munar arisida sanga néme bar ? Esli sini munargha solap qoysa boptiken , némidep küchlüklerning yolini tosisen !
U shundaq déginiche aldidiki ademge yéqinliship baratti . Ikkisining ariliqida birla qedem qalghanda , köpchilik oylapmu baqmighan bir ish yüz berdi . Qiziqchi alwastidek warqirighiniche aldidiki ademning béshidin atlap ötüp ketti . U adem reqibining karamitini körüp , temtirep qaldi-de , qolidiki tengshek baldiqi chüshüp ketti , arqidin umu peske uchqandek chüshti . Buwaqitta bazardiki pütkül jama’et boran-chapqundiki déngizdek terep-terepke pétrap kétishti , bolupmu héliqi adem chüshken yerdikiler téximu patparaq bolushup ketti .
Emma , zoro astér temkin turatti , héliqi adem del uning yénigha chüshti , chirayi tonughusiz bolup ketkenidi . Her halda téxi tiniqi bar idi . Birdem ötkendin kéyin , u hoshigha kélip , qéshida olturghan zoro astérni kördi .
– yénimda néme qiliwatisen ?-dédi u axiri zuwan sürüp ,- men alwastilarning putumgha kashila qilidighanliqini alliburunla bilettim , hazir u méni dozaxqa sörewatidu , sen uni tosay dewatamse ?
-manga ishen , dostum ,- dédi zoro astér jawab bérip ,-sen dégen nersiler mewjut emes . Emeliyette , alwasti , dozax dégenler yoq nerse . Rohing téningdin burun ölidu , peqet shundaqla bolidu !
Derwaz gumaniy neziri bilen uninggha tikildi :
-eger éytqining toghra bolsa , hayattin mehrum bolushum bilen bashqa nersilerdinmu mehrum bolmaydikenmen . Emeliyette méning qamcha we ozuqlirini qisish usuli bilen terbiylen’gen mexluqlirimdin qilche perqim yoq iken .
-undaq emes,- dédi zoro astér ,- sen xewp-xeterni kesip qilding , bu peskeshlik emes . Sen hazir kesping üchün qurban bériwatisen . Séni öz qolum bilen depne qilimen .
Zoro astér bu geplerni qilghandin kéyin darwaz jimip ketti , emma u qollirini sozup , zoro astérning qollirini izdewetqandek , teshekkur éytmaqchi boldi .
…..
]
Shundaq qilip , darwaz öldi .
Aptori : memtimin

1. Pesendilerche , nadanlarche , hayasizlarche , rezillerche yashashni yashash dégendin köre asta xaraktérliq ölüsh dégen tüzük .
2. Rohqa paydiliq nersilerni qoghlashqanliq muqeddes nersilerni qoghlashqanliq bolidu ; Ten’ge paydiliq nersilerni qoghlashqanliq chakina nersilerni qoghlashqanliq bolidu .
3. Yaxshi adem bolush yaki yaxshi ademlerdin öginish kérek .
4. Insanni bextlik qilidighini jismaniy küch quwwet yaki pul emes , belki durusluq we heqqaniyliq .
5.béshigha kün chüshkendimu mejburiyitige sadiq bolush bolsa bir xil ulughluq .
6. Ziyankeshlik qilghuchi ziyankeshlikke uchrighuchidin bextsiz bolidu .
7. Shermendichiliktin kéyin ökünüsh hés qilalisa , bumu hayatni qutquzup qalalaydu .
8. Ögenmey turup her qandaq hüner-téxnika igiligili bolmaydu .
9. Nadanlar dunyada yashighan bilen kishilik hayatning xushalliqini tétiyalmaydu .
10 . Nadanlar pütkül ömride birersinimu razi qilalmaydu .
11. Tibabet kishilerning tinidiki késelni dawalaydu , pelsepe rohning azabigha shipa bolidu .
12. Paraset mundaq üch xil méwe béridu : tepekkurdiki ötkürlük , gep-sözdiki mahirliq we ish-herikettiki aqilanilik .
13. Kishiler ilahqa du’a-tilawet qilip özige saghlamliq ata qilishini tileydu , biraq saghlamliqning igisining özi ikenlikini bilmeydu : ular özini tizginlmey saghlamliqqa ziyan salidu , nepsini bolushiche qoyup bérip , öz saghlamliqigha özi asiyliq qilidu .
14 . Kishiler keyip-sapani tizginlesh we turmushini maslashturush arqiliq andin rohiy tinchliqqa érishidu . Ziyade kemlik we ziyade artuqluq almiship tola kelse , rohning dawalghushi kélip chiqidu . Bu ikki ziyadilikning arisida uyandin buyan’gha éghip yürgen roh hem turaqsiz , hem teshwishlik bolidu . Shunglashqa , köngülni özining küchi yétidighan ishlargha bergülük , özi qilalaydighan ishlardin qana’et tapquluq . He désila bashqilarning hesiti we hewisining obyékti bolghan ashu kishilergila qarimighuluq , idiyede ularning keynidin palaqishimighan yaxshi . Eksiche , nezirini turmushta namrat kishilerge aghdurghuluq , ularning azap-oqubitini oylap qoyghan yaxshi . Bundaq bolghanda , özining hazirqi ehwalining unchiwala nachar emeslikini , bashqilarning hewes qilishigha erziydighanliqini hés qilghili bolidu . Chünki , eger bir kishi baylarghila hewes qilsa , bashqilar teripidin bextlik dep qaralghan kishilerge heset qilsa , shundaqla her da’im ularni yadidin chiqiriwitelmise , undaqta u özimu bilmigen halda herdem xiyallargha bérilip , özining nepsaniyetchiliki sewebidin bolalmay qilip , qayturiwalghili bolmaydighan qanunsiz qilmishlarni sadir qilip qoyidu . Shunglashqa , özige tewe bolmighan nersilerning tamasida bolmasliq kérek , shundaqla özide barigha shükür qilish zörör . Özining turmushini téximu bextsiz kishilerningki bilen silishturghan yaxshi : kishiler bextsizlerning azap-oqubitini oylighinida , öz teqdirining ularningkidin yaxshiliqidin xushallinidu . Bundaq köz qarashni qobul qilghanda , téximu tinch yashighili bolidu , bundaq bolghanda , hayatliqtiki bir qanche shumluqtin néri bolghili bolidu , bu shumluqlar bolsa : hesetxorluq , qizil közlük , toymasliq .
15. Dölet menpetining hemmidin üstün turidighanliqini muqimlashturush kérek , shundila döletni yaxshi idare qilghili bolidu . Jidel-majraning adaletke buzghunchiliq qilishigha qet’iy yol qoymasliq kérek , shundaqla zorawanliqning jama’et menpetige ziyan sélishighimu yol qoymasliq kérek . Chünki yaxshi idare qilin’ghan dölet bolsa eng ishenchlik kapalet , hemmisi döletke baghliq . Dölet güllense hemmisi rawajlinidu , dölet xarablashsa hemmisi tügishidu .
16. Démokratik dölette namratliqta qélish mustebit dölette bay bolup ketkendin yaxshi , xuddi erkinlik qulluqtin yaxshi bolghan’gha oxshash .
17. Ichki urush ikkila terepke ziyanliq , u yenggen-yéngilgen ikkila terepni xarablashturidu .
18 . Peqet ittipaqliship birlikke kelgendila andin chong ishlarni wujudqa chiqarghili bolidu , mesilen urush qilish dégendek . Ittipaqlashmisa héch ish qilghili bolmaydu .
19. Qanunning meqsiti kishilernibextke érishtürüsh . Bu meqsetke yétish üchün , kishiler choqum bextke érishishni xalishi kérek . Qanun qanun’gha boysunidighan kishilerdila andin inawetlik .
20 . Hakimiyet teb’iyla yuqiri tebiqidikilerge mensup .
21 . Qulni xuddi put-qolungni ishletkendek ishlet : bezilirini bu ishqa , bezilirini u ishqa sal .
22 . Hayatliqning nazukluqi , qisqiliqi shundaqla balayi-apetlik ikenlikini chongqur körüp yetmek lazim , shunga peqet otturhal mal-dunyanila közlesh kérek , özining eng zor tirishchanliqini eng muhim ishlargha serp qilghuluq .
Memtimin terjimisi
Izahat :
[1] mezkur üzündiler soda kitab basmixanisi 1981-yil 6-ayda neshir qilghan « gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » ( xenzuche neshiri ) dégen kitabtin élip terjime qilindi .
[2] qedimki yunan peylasopi démokritning qiran waqti miladidin burunqi 420-yilgha toghra kilidighan bolup , liyukipos bilen birlikte atom nezeriyisining eng deslepki yaratquchisi dep qarilidu . Eserliri intayin mol bolup , fizika , étika , matimatika , muzika , téxnika qatarliq sahalerge chétilidu . Bu eserlirining hemmisi yoqilip ketken , qismen üzündiliri saqlinip qalghan .
« gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » dégen kitabtiki démokritqa alaqidar mezmunlardin qarighanda , démokritning atom nezeriyisige a’it telimatliri peqet kéyinkilerning , mesilen aristotélning eserliride uchrighanliri boyiche bayan qilin’ghan bolup , uning atom nezeriyisige a’it esli eserliri bizge yétip kelmigendek qilidu . Chünki , matériyalizmliq idiyening dölitimizdiki tesiri we ornidin qarighanda , eger démokritning atom nezeriyisige a’it üzündiliri bizge yétip kelgenla bolidiken , undaqta « gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » dégen kitabning uni öz ichige élishida gep yoq idi . Biraq , körüwilishqa boliduki , yuqirqi üzündiler peqet démokritning étikiliq ( exlaq pelsepisige alaqidar ) köz qarashliridinla ibaret .
[3] shuni dep ötüshni zörür taptimki , bizde matériyalizmliq idiye bilen exlaqni qarimu qarshi orun’gha qoyuwalidighan bir xil ghelite hem bimene qarash mewjut , bu xil xataliqni tonup yétishte , matériyalizmchi peylasop démokritning exlaq köz qarashlirini körüp ötüshke erziydu .

Memtimin ABC hazirlighan

[1] dunya bolsa üzlüksiz özgiridighan bir kallek hayat ot .
(1) bu dunya barche mewjudatqa nisbeten opmu-oxshash , uni héchqandaq ilah yaratmighan , héchqandaq ademmu yaratmighan . U ötmüshte , hazirda , shundaqla ebediy-ebed kelgüside menggü bir kallek ot , u belgilik ölchemde köyidu , belgilik ölchemde öchidu .
(2) ot mundaq aylinidu : aldi bilen déngizgha aylinidu , déngizning yérimi tupraqqa aylinidu , qalghan yérimi qiziq shamalgha aylinidu . Tupraq déngizgha aylinidu , yene kélip oxshash qa’ide boyiche , ilgiri déngiz tupraqqa aylan’ghan ölchem boyiche aylinidu .
(3) ot tupraqning ölüshidin tughulidu , hawa otning ölüshidin tughulidu , su hawaning ölüshidin tughulidu , tupraq suning ölüshidin tughulidu . Ot ölse hawa tughulidu , hawa ölse su tughulidu . Tupraq ölüp suni tughidu , su ölüp hawani tughidu , hawa ölüp otni tughidu . Eksiche bolghandimu oxshash .
(4) barche mewjudat otqa aylinidu , ot barche mewjudatqa aylinidu ; Xuddi altunni malgha , malni yene altun’gha almashturghandekla .
(5) ilah bolsa kündüz hem kéche , qish hem yaz , urush hem tinchliq , pütünlük we kemtüklük . U otqa oxshash toxtimay özgirip turidu , xuddi ot bilen dora-dermeklerni arilashtursaq , özi chiqargha puraqlargha asasen oxshimighan namlargha érishidu .
(6) ölmigenler ölidu , ölgenler ölmeydu . Kéyinkisi ölse aldidiksi tughulidu , aldidikisi ölse kéyinkisi tughulidu .
(7) ténimizdiki hayat we mamat , uxlash we oyghinish , yashliq we qiriliq qatarliqlar bashtin – ayagh birdek bolidu . Aldinqisi kéyinkisige aylinidu , kéyinkisi aldinqisigha aylinidu .
(8) soghuq issiqliqqa aylinidu , issiqliq soghuqluqqa aylinidu . Höl quruqqa aylinidu , quruq hölge aylinidu .
[2] hemme nerse qa’ide boyiche bolidu .
(1) gerche bu qa’ide elmisaqtin tartip bar bolsimu , biraq kishiler uni anglimasta , shundaqla emdila anglighanda uni chüshenmeydu . Barche mewjudat melum qa’idige boysunidu . Halbuki kishiler manga bezi söz-heriketni mahiyiti boyiche bir-birlep tehlil qilghandin kéyin ularning ashu qa’ide bilen bolghan munasiwitini sözlep bergende , tejribisizliki mana men dep turidu . Uningdin bashqa , bezi kishiler xuddi özining chüshini eske alalmighan’gha oxshash , özining oyghaq waqtida némilerni qilghanliqini bilmeydu .
(2) shuning üchün héliqi ortaq qa’idige boysunush kérek . Biraq , gerche qa’ide köpchilikke ortaq bolsimu , nurghun kishiler özi bilgenche yashawiridu , xuddi bir özining ayrim chüshenchisi bardek .
(3) ular uni anglighan teqdirdimu chüshenmeydu , xuddi gastek . Konilarning « bar bilen yoqning perqi yoq » dégni neq shularni körsetse kérek .
(4) ular bir deqiqimu qéyip kétishke bolmaydighan qa’ide we hemmini idare qilghuchi pasiban bilen qet’iy chiqishalmaydu , ular özliri künde uchritip turidighan nersilerni tonumaydu .
(5) ashu « bir » qa’ide , ashu birdinbir paraset ziwés dégen bu namni qobul qilishni hem xalaydu , hem xalimaydu .
(6) qanun démek ashu birdinbir iradige boysunush démektur .
(7) eger silerning anglighininglar méning sözlirim emes , belki men sözligen qa’ide bolsa , undaqta « barche mewjudat bolsa bir » dégenning özining paraset ikenlikini itrap qilinglar .
(8) rohta ezeldin qa’ide bar . U ösüp yétilidu .
(9) bir adem ashu menggü öchmes nersidin qandaqmu qéchip qutulalisun ?
(10) yerde ömileydighan barche mewjudat bolsa ilah teripidin qamchilinip otlaqqa heydep birilghan .
[3] hemmisi özgiridu , barche yéngilinidu .
(1) biz oxshash bir deryadin ikki qétim kéchip ötelmeymiz .
(2) oxshash bir deryagha kéchip kirgen kishi toxtimastin yéngi su éqimigha yoluqidu . Rohmu nem hawadin horlinip chiqqan .
(3) biz oxshash bir deryadin kéchimiz hem kechmeymiz . Biz mewjut hem mewjut emes .
(4) quyash her küni yéngi , hem menggü toxtmastn yénglinip turidu .
[4] zit nersiler bir-birini shert qilidu .
(1) qarimu-qarshi nersiler birikidu . Oxshimas ahangdin eng güzel garmoniye shekillinidu , barche mewjudat küresh arqiliq peyda bolghan .
(2) birikme jisim pütün hem pütün emes , maslishidu hem maslashmaydu . Barche mewjudattin bir hasil bolidu , birdin barche mewjudat hasil bolidu .
(3) almishish arqiliq aram élish kérek , oxshash bir ghojamni kütiwerse adem hérip kétidu .
(4) kisellik saghlamliqni bextke aylanduridu , rezillik yaxshiliqni bextke aylanduridu , achliq toqluqni bextke aylanduridu , harghinliq aramxudaliqni bextke aylanduridu .
(5) jazanixorluq bolmighinida , kishiler heqqaniyetni bilmigen bolatti .
(6) chemberning bashlinish nuqtisi del uning axirlishish nuqtisi .
(7) körünmes garmoniye körünidighan garmoniyedin yaxshi .
(8) hayatning roli ölüm .
(9) xéso’id bolsa nurghun kishilerning ustazi , ular uni choqum köp nersilerni bilidu dep chinpütidu .
(10) ular zit nersilerning bir-birini shert qilidighanliqini bilishmeydu : qarimu qarshi tereplerning birdekliki xuddi oq bilen yaning munasiwitige oxshaydu .
(11) yaxshiliq bilen yamanliq bir gep . Téwiplar her xil amallarni ishlitip , bimarning bedinini késip , köydürüp ularni qiynaydu , biraq yenila bimardin heq alidu . Ular bu pulni naheq aldi , chünki ularning roli kiselning roligha oxshaydu , ularning qilghan ishi kiselni téximu éghirlashturiwetti .
(12) tügmen téshining egri siziqi bilen tüz siziqi oxshash bir siziq .
(13) üstige chiqidighan yol bilen töwen’ge chüshidighan yol oxshash bir yol .
[5] her ishning ikki teripi bolidu .
(1) déngiz süyi eng pakiz hem eng meynet : biliq uni ichse ozuqlinidu , adem uni ichse zeherlinidu .
(2) ishek ot-chöpke amraq , altun’gha emes .
(3) tongguz paskina patqaqta könglini achidu .
(4) tongguz patqaqta yuyunidu , qushqach chang tozanda yuyunidu .
(5) eng chirayliq maymunni ademge silishturghanda yenila set .
(6) eng parasetlik ademni ilahqa silishturghanda , meyli paraset , güzellik we yaki bashqa tereplerde bolsun , u peqetla bir maymun .
(7) ilahning neziride insan tolimu gödek , xuddi chonglarning neziride balilar gödek bolghan’gha oxshash .
[6] paraset heqiqetni tonushta .
(1) tepekkur qilish eng chong artuqchiliq , paraset bolsa heqni sözlesh , tebi’et boyiche ish körüsh we tebi’etning gépini anglashta .
(2) tepekku her bir ademge ortaq .
(3) her bir adem özini tonuyalaydu , danishmen bolalaydu .
(4) eger yolluq sözleymen , dése , choqum her bir ademge ortaq bolghan mushu tepekkur bilen özini qorallandurushi kérek , xuddi sheher döliti qanun bilen qorallan’ghan’gha oxshash , yene kilip , téximu muntézim qorallinish kérek . Halbuki , insanlarning barche qanuni ashu birdinbir ilahiy qanun’gha tayinip perwish qilinidu , chünki u özining xalighini boyiche mewjudatni idare qilidu , mewjudatni razi qilidu , mewjudattin üstün turidu .
(5) eger bir kishi sharab ichip mes bolup qalsa , undaqta bir kichik bala uni yétlep mangidu . U deldengishiginiche méngip özining nelerge kélip qalghanliqinimu uqmaydu . Chünki uning rohi höl bolup ketti .
(6) qurghaqliqtin parlighan nur bolsa eng parasetlik , eng ésilzade rohtur .
(7) oyghaq kishilerning bir ortaq dunyasi bar , biraq uxlap qélishqinida , kishiler bu ortaq dunyadin ayrilip , her qaysisi özining dunyasigha méngishti .
(8) söz – herikette uxlap qalghan ademdek bolmayli , chünki biz uxlap qalghandimu özimizni birer ishqa meshghul boluwatimen dep qalimiz .
(9) ata-animizning aldida turghandek ish qiliwersekmu bolmaydu , he désila xosh ghojam dewemigülük .
(10) u bashqilarning köz qarishini oyun qatarida köridu .
(11) körgili , anglighili we ögen’gili bolidighanliki nersilerni men yaqturimen .
(12) eqil-parasetni söyidighan kishiler choqum nurghun nersilerni bilishi kérek .
(13) rohning chek-chégrasini tapalmeysen , her bir kochini méngip chiqsangmu tapalmaysen , uning yiltizi bekla chongqur .
(14) tebi’et yoshurniwilishqa amraq .
(15) altun qazghuchi nurghun topini kolap chiqirip azghine altun tapti .
(16) özi toqughan torning otturisida olturghan ömüchükning torining birer yipini chiwin üzüwitip qalsa , u derhal buni bayqap chaqqanliq bilen u yerge yügürüp baridu , xuddi ömüchük aghriqni sezgendekla . Del mushuninggha oxshash , insanlarning bedinining birer yéri zexmetke uchrisa , uning rohi aldirash-tinesh ichide u yerge yügürüp baridu , xuddi bedinining ziyan-zexmitige chidiyalmghandekla . Chünki roh bilen ten mustehkem baghlan’ghan .
(17) eger barche mewjudat tütün’ge aylinip ketse , burnimiz ularni perqlendüreleydu .
(18) rohimiz u alemde u yer-buyerni purap timsiqlap yüridu .
(19) közimiz quliqimizgha qarighanda bekrek ishenchlik guwahchi .
(20) eger pesende rohlargha ige bolup qalsa , undaqta közimiz bilen quliqimiz bizning eski guwahchimizgha aylinidu .
(21) nurghun kishilerning nutuq sözliginini anglighanmen , bularning héchqaysisi eqil-parasetning bashqa nersilerge oxshimaydighanliqini bilelmeptu .
(22) bilermenlik kishini parasetlik qilmaydu . Bolmisa xéso’id , pétagra , kisénoféné , hékatlar alliqachan parasetlik bolup kitetti .
(23) paraset peqet birla nerside : hemmini idare qilghuchi tepekkurni bilip yétishte .
(24) kishiler körgili bolidighan nersilerni homérgha oxshash bilishni yaxshi ish dep qaraydu , biraq homér bashqa her qandaq grétsiyeliktinmu parasetlik . Pit biqiwatqan balilar uni mesxire qilip jarqirashti : « biz körgen shundaqla tutuwalghan pitlirimizni qoyuwitimiz , körmigen hem tutalmighanlirimizni bolsa özimizde élip yürimiz .»
(25) homérni musabiqidin qoghlap chiqirip , uni bir qorsaq qamchilash kérek . Arkiloknimu shundaq qilayli .
(26) köp chaghlarda biz muqeddes nersilerni chüshenmeymiz , chünki biz ulargha ishenmeymiz .
(27) suyuq ademler némini anglimisun heyranla qalidu .
(28) insan qelbi bir néme bilmeydu , ilah qelbi bilidu .
(29) kishiler qandaq anglashni bilmeydu , qandaq sözleshnimu bilmeydu .
(30) nurghun kishiler oylanduridighan ishqa yoluqsimu qilche oylanmaydu , bashqilar yol körsetse , uni chüshenmeydu , yene téxi alliqandaq herdem xiyallarda bolidu .
(31) ularning rohi zadi némidu ? Ular kocha-koylardiki ghezelxanlargha ishinidu, awamni qaymuqturup ustaz boluwalidu . Chünki ular köp sandiki kishilerning eskilikini , peqet intayin az sandikiliriningla yaxshi ikenlini bilishmeydu .
(32) éfiséstiki chonglarning birsi qalmay ésilip ölüwalsa , andin ularning sheher dölitini süt imidighan balilargha ötküzüp berse bolidu .ular hérmodolni palandi qilip , arisidiki eng munewwer kishini qoghliwetti , yene téxi : « arimizda bek munewwer ademni biz kérek qilmaymiz , eger shundaq adem bar bolup qalsa , u bashqa yerge kétip bashqilar bilen bille tursun » déyishti .
(33) it özi tonumighan ademni talaydu .
(34) eger bir adem intayin munewwer bolsa , men qarisam u ming ademge tengdashken .
[7] küresh omumyüzlük bolidu .
(1) bilish kérekki , urush hemme yerde bar , heqqaniyet démek küresh qilish démektur . Barche mewjudat küresh qilish arqiliq muqerrer yosunda shekillen’gen .
(2) urush barche mewjudatning atisi hem shahi . U bezi ademlerni ilah qilidu , bezi ademlerni adem qilidu , bezi ademlerni qul qilidu , bezi ademlerni hör qilidu .
(3) xelq sépil üchün küresh qilghan’gha oxshash qanun üchünmu küresh qilishi kérek .
(4) jengde shéhit bolghanlargha insanlar we ilahlar oxshashla éhtiram bildüridu .
[8] insanning bexti heqqaniyet üchün küresh qilishta .
(1) eng munewwer adem peqet bir nersinila kérek qilidu , uningdin bashqisini kérek qilmaydu : menggülük shan-sherepni kérek qiliduki , hergizmu öngüp kétidighan nersilerni kérek qilmaydu . Biraq , bir top kishiler awu yerde xuddi haywan’gha oxshash ghalam-ghulum qiliship chaynimay yütmekte .
(2) eger bext jismaniy xushalliqta bolsa , undaqta kala ot yewatqanda choqum intayin bexitlik .
(3) eng ishenchlik ademning bilimige we ching turghinigha ishensek bolidu ; Heqqaniyet elwette yalghanchilarni we guwahchilarni tapalaydu .
(4) kishining mijezi bolsa uning qoghdighuchi ilahi .
(5) öz rohi bilen küresh qilish tolimu qiyin , chünki her bir arzu-ümidke rohni bedel qilip turup yétimiz .
(6) eger bir kishining hemme arzusi emelge ashsa , bu uninggha ziyanliq .
Memtimin terjimisi
Izahat :
[1] mezkur üzündiler soda kitab basmixanisi 1981-yil 6-ayda neshir qilghan « gherb pelsepisi esli eserliridin tallanma oqushluq » ( xenzuche neshiri ) dégen kitabtin élip terjime qilindi .
[2] héraklit miladiyedin burunqi 530-yili grétsiye ayonadiki éfsésta tughulghan , miladidin burunqi 470-yili wapat bolghan bolup , soqrattin ilgiriki meshhur grék peylasopi . Uning hayatqa tutqan meghrurane we aliyjanap pozitsiyisi , idiyisi we telimatlri büyük peylasoplardin eplaton , gégél , markis , nichshé qatarliqlargha chongqur tesir körsetken . Biz ustaz abduqadir jalaliddinning eserliridimu héraklitning ismi we uning hékmetlik sözlirini uchritalaymiz .

Memtimin ABC teyyarlighan

Basının Gündem Oluşturma İşlevi Bağlamında

Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin İlanı Karşısında Türkiye’deki İktidar Yanlısı Basının Tutumu* 

Özet: Doğu Türkistan konusunda Türkiye’de oldukça etkili bir kamuoyu mevcuttur. Bunun temeli oldukça eskidir. Bu bağlamda, 1933 yılında ilan edilen Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’ne Türkiye basınının yaklaşımı oldukça dikkat çekicidir ve Türkiye’deki Doğu Türkistan kamuoyunun oluşumunu anlamak bakımından önemlidir.

Anahtar Kelimeler: Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti, Dış Türkler, Basının Gündem Oluşturma İşlevi, Cumhuriyet Gazetesi, Hakimiyet-i Milliye Gazetesi

Giriş:

“Bundan yirmi sene evvel Kâşgar’da İslam olduğu buralarda bilinmez idi. Şimdi efkâr-ı umumiye onlarla ittihada çalışıyor.”

Namık Kemal[1]

Her ne kadar Osmanlı döneminde Türkistan ile bağlantılar tamamen kesilmemiş, özellikle hac nedeniyle iki coğrafya insanı arasındaki irtibat devam etmişse de, Türkiye’de Orta Asya kamuoyunun oluşumunun başlangıcının 19. yüzyıl ortaları olduğu söylenebilir. Bunun en önemli nedenlerinden biri, günlük basın olgusunun ortaya çıkışı ve Orta Asya ile gündem oluşturmadaki rolüdür.

Gazeteler en eski kitle iletişim araçlarıdır. İlk ortaya çıkışlarından bugüne kadar da kendine özgü üstünlüğünü korumaktadır. Gazetelerin bu üstünlüğü diğer kitle iletişim araçlarına göre daha çok bilgi verip daha kalıcı olmalarından kaynaklanmaktadır.[2]

Bireyler, dünyada yaşanan gelişmelerle ilgili olarak çoğunlukla yalnızca kendilerine ulaşan bilgilerle yetinmek zorunda kalmakta, olayların başka boyutları ve arka planından doğrudan haberdar olma imkânından yoksun bulunmaktadırlar.[3] Ortaya çıkan bu boşluğu ise büyük ölçüde kitle iletişim araçları doldurmaktadır.[4] Dolayısıyla, basının bir olayı sayfalarına taşıyıp taşımaması, taşımışsa konuyu hangi boyutta ve hangi bakış açısından ele aldığı önemli hâle gelmektedir. Basının bu işlevine ise “gündem oluşturma işlevi” adı verilmektedir.

İlk kez Maxwell E. McCombs ve Donald L. Shaw tarafından ortaya konulan “Gündem Oluşturma Kuramı”[5] siyasal, ekonomik, aktüel vb. konularda toplumun neyi, ne kadar bilmesi gerektiğine basın organlarının karar verdiği öngörüsüne dayanmaktadır. Çünkü, milyonlarca okuyucu ve izleyicinin, kendilerine hiç sunulmamış bir ürünü talep etmeleri mümkün değildir.[6] Basın bu boşluğu gündem oluşturma gücü yoluyla doldurmakta ve hedef kitleye neyi, ne kadar bilmesi ve talep etmesi gerektiğini söylemektedir.

Basının gündem oluşturma işlevinin üç temel öğesi olduğu söylenebilir: “Konulaştırma”, “önemsetme” ve “anlamlandırma”.

Basının ideolojik tutumu, dünyaya bakış tarzı bir tarafta tutulsa bile, çevremizde ve dünyada her gün yaşanan pek çok olay ve olgunun tümünün yansıtılması mümkün değildir. Bu karmaşık olaylar, en aza ve algılanabilecek bir düzeye indirgenmelidir. Dolayısıyla basın, önemli konuları seçerek, -konulaştırarak- ele almak ve hedef kitleye yansıtmak durumundadır. Bu eylem ise, bir önemsetme ve anlamlandırma olgusunu da beraberinde getirir.

“Önemsetme”, bazı konulara ilgi gösterip bazılarına göstermemek yoluyla bireylerin değerlendirme ölçütlerini değiştirme olarak tanımlanabilir.[7]“Anlamlandırma” ise, kendimizi ve dış dünyayı nasıl yorumlayacağımızı ifade eder.[8] Dolayısıyla konulaştırma yoluyla, her gün çevremizde olup biten sayısız haberlerden hangilerinin seçilmesi, hangi konulardan haberdar olunmasına karar verilirken, önemsetme yoluyla ne üzerinde düşünülmesi ve konuşulması gerektiğine belirlenmiş olmaktadır.[9] Anlamlandırma yoluyla da, dünyada nelerin yaşandığı, bunlardan hangisinin daha önemli olduğu, doğru ya da yanlışlığı, büyük ölçüde, kitle iletişim araçları tarafından tanımlanmaktadır.[10] Bu ise hedef kitlenin dünyayı algılayış biçimlerini etkilemekte,[11] basına, çeşitli çıkar grupları ve siyasal odakların kararları üzerinde etkide bulunma imkânı vermektedir.[12]

Bu araçlara ulaşamayan bireyler bile, ulaşabilenlerin mesajları kendilerine ya da ortama aktarmaları sonucu, dolaylı da olsa yine kitle iletişim araçlarından etkilenmektedirler. Bu nedenle, kitle iletişim araçları siyasal hayatın vazgeçilmez öğelerinden biri hâlini alarak[13] “dördüncü kuvvet” olma konumu kazanmıştır. Bu araçlar, bütün eksikliklerine karşın insana yönelik, toplumu başka türlü haberdar olamayacağı konularda bilgilendiren, “katılımcı politikayla iç içe” bir yapı niteliği kazanmıştır.[14]

Doğu Türkistan

Doğu Türkistan, Çin Halk Cumhuriyeti’nin güney batı bölümünde yer alan bölgenin adıdır. Batıda Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan, güneyde Afganistan, Keşmir yoluyla Pakistan ve Hindistan, doğuda Çin’e bağlı Tibet ve Kansu bölgeleri, kuzeyde ise Moğolistan ile komşudur. 1759 tarihine kadar çeşitli Türk hanedanlıkları tarafından yönetilen ülke, bu tarihte Mançu-Çin kuvvetlerince işgal edildi. Bu işgalden sonra ilk bağımsız devlet, “Kaşgarya” adıyla 1867 yılında kuruldu. Yakup Han Bedevlet liderliğindeki bu yeni siyasal oluşum, dönemin üç önemli gücü; İngiltere, Rusya ve Osmanlı Devleti tarafından tanındı.[15]

Ancak, bu bağımsızlık uzun sürmedi. Devletin ömrü, Yakup Han’ın ömrüyle sınırlı kaldı ve Doğu Türkistan 1878 yılında ikinci Mançu-Çin işgaline uğradı.

Bu ikinci işgal dönemi Doğu Türkistan tarihi açısından bir dönüm noktası oldu. 1884 yılında, ülkeni adı “yeni topraklar” anlamına gelen “Hsin-ciyang”a [Çince okunuşu “Şincan”, İngilizce yazılışı ile “Xinjiang (Sinkiang)] çevrildi.[16]

Doğu Türkistan, 20. yüzyılda da iki kez bağımsızlık elde etmiştir. Ancak, 1933 ve 1944 yıllarında sağlanan bu bağımsızlık dönemleri de uzun sürmemiş; ilki Sovyetler Birliği, ikincisi de Çin Kızıl Ordusu tarafından ortadan kaldırılmıştır.

Bu çalışmada, bu devletlerden ilki olan 1933 tarihli “Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti” dönemindeki Türkiye-Doğu Türkistan ilişkileri ele alınmaya çalışacak, özellikle basının gündem oluşturma işlevi bağlamında bu gelişmenin kamuoyuna aktarımı ve bugün Türkiye’de var olan Doğu Türkistan algısına etkisi üzerinde durulacaktır.. Bu konuda da, devrin siyasal bakış açısını daha iyi ortaya koyabilmek açısından, o dönemde iktidara yakın bir politika izleyen Cumhuriyet ile dönemin iktidar partisinin resmî yayın organı olan[17] Hakimiyet-i Milliye’den yararlanılmıştır.

Türkiye-Türkistan İlişkilerinin Geçmişi

1867 yılında kurulan Kaşgarya Devleti, ilk icraatlarından biri olarak Osmanlı Devleti ile ilişki kurmuş; İstanbul’a bir elçi göndererek padişah Abdulaziz’e bağlılığını bildirmiş[18] ve onun adına hutbe okutarak para bastırmıştır.[19]

Bunun üzerine Osmanlı Devleti, 1875 yılında başkent Kaşgar’a askeri uzman ve malzeme göndermiştir. Kendisini Osmanlı Devleti’ne bağlı bir emir ilân eden Yakup Han, İstanbul’dan gelen subayların da yardımıyla, 40.000 kişilik düzenli ve disiplinli bir ordu meydana getirmiştir.[20] Kaşgarya ile Osmanlı Devleti arasındaki bu ilişki Yakup Han’ın ölümüne kadar devam etmiştir.[21]

Her ne kadar Türkiye ve Doğu Türkistan Türkleri arasındaki ilişkiler, ikinci Mançu-Çin işgali nedeniyle kesintiye uğramışsa da, tamamen sona ermemiştir.Bunun başlıca nedenlerinden birinin II. Abdülhamit’in “İslam Birliği” politikası olduğu söylenebilir.[22] Bunun sonucu olarak, Kaşgar, Hive, Buhara gibi merkezlerle bağlantı artmış, gazetelerde bu bölgelerle ilgili daha çok haber yayınlanmaya başlamıştır. Bu dönemde ortaya çıkan ilginin bir sonucu olarak Osmanlı Devleti dışında yaşayan Türkler hakkında kitapların da basılmaya başladığı görülmektedir. Bu kitaplar arasında Arminius Wambery’nin, “Bir Sahte Dervişin Asya-yı Vusta’da Seyahati” (1878); Mehmed Emin Efendi’nin “İstanbul’dan Asya-yı Vüsta’ya Seyahat” (1878) ve Mehmed Âtıf’ın “Kaşgar Tarihi” (1884) adlı eserlerini sayabiliriz.[23] Kafkasya’dan Orta Asya’ya kadar “Türkler”in yaşadıkları yerlere düzenlenen seyahatlerdeki gözlemlerden yola çıkılarak hazırlanan bu eserlerde, kimi abartılı ve efsanevi bilgilere de yer veriliyor, bu bölgelerin Türklerin geçmişteki görkemli tarihlerini barındırdığı anlatılarak kamuoyunun ilgisini uyandıracak bir tutum sergileniyordu. Böylece, kamuoyu ilgisinin bir sonucu olarak bölgeye gerçekleştirilen seyahatler sırasında edinilen bilgiler kitaplaştırılıyor ve kamuoyu oluşumunu hızlandırıcı bir etki yaratıyordu.

Aynı şekilde İttihat ve Terakki döneminde de Doğu Türkistan’a özel bir ilgi gösterildiği görülmektedir. Örneğin, Habibzade Ahmed Kemal, 1913 yılında, “Çin egemenliği altındaki Doğu Türkistan’ın dünyaya ve dünyadaki gelişmelere kapalı” halkına, “yeni bir hayatın çağrısını iletmek, onların bu ‘yeni hayat’a geçişlerine yardımcı olmak” amacıyla bir grup arkadaşıyla birlikte İttihad ve Terakki tarafından Doğu Türkistan’a gönderilmiştir.[24] Öyle ki Enver Paşa da, Orta Asya hayatı sırasında Doğu Türkistan’a özel bir önem vermiş, bölgeyi siyasal faaliyetleri kapsamına almıştır.[25]

Yine bu dönemde sonraki yıllarda Doğu Türkistan Eyalet Hükümeti’nin başkanı olacak olan Mesut Sabri Baykozi de eğitimini Türkiye’de tamamlayarak geri dönecektir.[26] 1933 yılında kurulan Cumhuriyetin başbakanı olan Sabit Damolla da Türkiye’de eğitim gören Doğu Türkistanlılardan biriydi.[27] Bu arada yine, 1933 ve 1944 bağımsızlık mücadeleleri sırasında önemli görevlerde bulunmuş olan Mehmed Emin İslami de, 20. yüzyıl ortalarına kadar meydana gelen bağımsızlık hareketlerinde Türkiye’de eğitim gören Doğu Türkistanlı öğrencilerin önemli katkıları olduğunu söylemektedir.[28]

Ele Alınan Dönemde Türkiye’nin Dış Türklere Bakışı

Cumhuriyetin ilanından sonra yeni Türkiye’nin kurucularının asıl hedefi, yeni durumun ortaya çıkardığı uluslar arası sorunları çözümleme ve ülkeyi istikrarlı bir düzene oturtma amacı olmuştur. Bu istikrar sağlandıktan sonra da, “yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi dış politikanın esası olarak kabul edilmiş,[29]ülkeyi “yeni maceralara sürükleyebilecek davranışlardan daima kaçınılmıştır.”[30]

Ancak dönemin bu resmi dış politika anlayışına rağmen, dış Türklere ayrı bir önem verildiği görülmektedir. Örneğin 12 Kasım 1934 tarihinde İçişleri Bakanı Şükrü Kaya TBMM’de yaptığı konuşmada, Balkan Türklerinin dışında “diğer yerlerde de Türk ırkına mensup 20-30 milyon Türk [olduğunu]”[31] söylüyordu.  Kaya’ya göre, “bugün Türkiye Türkleri ve TBMM ve onun hükûmeti hariçteki bütün insanlıkla, insanî hareketlerle alâkadâr olduğu gibi, tabiî kendi kardeşleri Türklerle de alâkadârdır.” Hatta, “bugünkü Türklerin (Türkiye Türklerinin), başka memleketlerin kendilerine olan dostluklarını, orada bulunan Türklere yaptıkları muamelerile ölçtüklerini söylersem, zannederim ki Türk milletinin ve BMM’nin hissiyatına tamamen tercüman olurum” diyerek, dış Türkler konusunun Cumhuriyet Hükümetinin dış politikasında önemli bir parametre olduğunu ifade etmektedir.[32] Bu noktada dikkat çeken bir başka konuşma da Mustafa Kemal’e aittir. 1933 yılında yaptığı bu konuşmada Atatürk şunları söylemektedir:

“Bugün Sovyetler Birliği dostumuzdur, komşumuzdur, müttefikimizdir. Bu dostluğa ihtiyacımız vardır. Fakat yarın ne olacağını kimse bugünden kestiremez. Tıpkı Osmanlı gibi, tıpkı Avusturya-Macaristan gibi parçalanabilir, ufalanabilir. Bugün elinde sımsıkı tuttuğu milletler avuçlarından kaçabilir. İşte o zaman Türkiye ne yapacağını bilmelidir. Bizim için bu dostumuzun idaresinde dili bir, inancı bir, özü bir kardeşlerimiz vardır. Onlara sahip çıkmaya hazır olmalıyız. Hazır olmak yalnız o günü susup beklemek değildir. Hazırlanmak lâzımdır. Milletler buna nasıl hazırlanır? Dil bir köprüdür… İnanç bir köprüdür… Tarih bir köprüdür…

Köklerimize inmeli ve olayların böldüğü tarihimizin içinde bütünleşmeliyiz. Onların bize yaklaşmasını bekleyemeyiz. Bizim onlara yaklaşmamız gerekli…”[33]

Daha da önemlisi yukarıya alıntılanan bu sözler Mustafa Kemal’in yalnızca o tarihte ortaya çıkmış, o güne özgü bir yaklaşımı da değildir. Dış Türkler için, “sahip çıkmaya hazır olmalıyız” diyen Atatürk, onlarla ilgilenmeyi aynı zamanda Türkiye’nin ulusal çıkarları açısından da zorunlu görüyordu. Öyle ki henüz Cumhuriyet ilan edilmeden önce, 21 Aralık 1921’de TBMM Başkanı sıfatı ile, dönemin Milli Müdafaa Vekili Fevzi (Çakmak) Paşa’ya kendi el yazısıyla gönderdiği bir talimatta bu durum açıkça görülmektedir.

Afgan Ordusunun yeniden düzenlenmesi için bir subay heyetinin oraya gönderilmesi konusunun da ele alındığı talimat, “…Asya-yı Vusta’da emrimize amade kuvvetli bir orduya malik olmamız hususu[nu] oldukça temin et[mek] ve dolayısıyla her icab ettiği anda Anavatanı gavail-i harbten siyanet için … bir vasıta elde et[mek]” için yazılmıştı. Dönemin dış politika anlayışını ortaya koyan önemli bir belge sayılabilecek bu talimata göre, gönderilecek subay heyetinin seçilmesinde ilk dikkat edilecek nokta onların”…[kendilerini] gerek Afgan, gerek Türkistan ve Buhara ahali ve askerlerine fevkalâde sevdirecek” kimselerden seçilmesidir. Daha da önemlisi Mustafa Kemal’in “Afganistan müdüran-ı umuru haric-i entrikalar sayesinde İslamiyet ve Türklüğün menafiine mugayir bir surette hareket etmeye hazırlandıkları takdirde heyetimizin bu suretle hareketlerine mani olabilecek ve İslâm ve Türk menafiine hâdim bir Afgan hizni mevki-i iktidara getirebilecek kadar kavi bir mevki edinmesi” sözleridir. Görülüyor ki, henüz Milli Mücadele’nin devam ettiği, düşmanın Sakarya Nehrinin batısında bulunduğu ve Türkiye’nin kendi bağımsızlığı için mücadele vermek durumunda olduğu bir dönemde dahi Mustafa Kemal, Türklüğün menfaati için bir başka ülkenin iç işlerine karışılabilmesini öngörmektedir.[34]

Bu noktada dikkat çekici bir başka olay da, 1921 yılında imzalanan Türk-Afgan Dostluk ve İşbirliği Antlaşmasının ikinci maddesinde, halkları Türk soyundan olan ve o sıralar Sovyet egemenliği altına girmiş bulunan Buhara ve Hive cumhuriyetlerinin “bağımsızlıklarının onaylandığı”nın yer almasıdır.[35]

Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin Kuruluşu

1931 yılında gelindiğinde Doğu Türkistan, Çin Cumhuriyeti (Milliyetçi Çin) tarafından atanan özerk Çinli valilerce yönetiliyordu. 1928 yılında vali Yang Tseng-hsin bir suikast sonucu öldürülünce Chin Shu-jen, Doğu Türkistan valisi olmuştur. Yang ile karşılaştırıldığında, “zayıf ve kararsız bir yapıya sahip olan” yeni vali Chin,[36] ülkede baskı ve zulme dayanan bir yönetim kurmuştu. Chin’in bu tutumu, artan ekonomik sıkıntıların da etkisiyle yerli halk arasında geniş bir hoşnutsuzluk meydana getirmiş ve sonunda, 1931 yılında Kumul (Hami) kentinde bir ayaklanma başlamıştır. BU ayaklanma kısa zamanda tük ülkeye yayılmış ve 12 Kasım 1933’te, başkenti Kaşgar olan “Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti” (DTİC) ilan edilmiştir. Devlet başkanlığına Hoca Niyaz Hacim getirilirken, başbakanlığı da Türkiye’de eğitim görmüş bir hukukçu olan Sabit Damolla üstlenmiştir.[37]

Yeni cumhuriyet ilginç bir tutumla, en yakın ve güçlü komşusu olan Sovyetler Birliği aleyhtarı bir dış politika benimsemiş,[38] anayasasında devletin İslam kurallarına göre yönetileceği öngörülmüştür. Ancak, DTİC’nini aynı zamanda milliyetçi bir çizgiyi de benimsediği görülmektedir. Nitekim milli marşında, “Atilla, Çingiz, Timur dünyayı titrekten idi / Can alıp, can berimiz**, çünkü Türktür namımız”[39] dizeleriyle Türkçü bir söyleme de yer verilmektedir. Yine resmi yayın organı olan “Şarki Türkistan Hayatı” adlı gazetenin başlığının hemen altında Türk birlikçi bir söylem olan “dilde, işde, fikirde birlik” mottosu yer alıyordu.[40]

DTİC kurucularının Türkiye’ye karşı da sıcak bir yaklaşım içinde oldukları görülmektedir. Nitekim yeni cumhuriyetin bayrağı, Türkiye’ye yakınlığın bir simgesi olarak,[41] Türkiye’nin ay-yıldızlı bayrağı ile bire bir aynı niteliklere sahip (mavi zemin üzerine beyaz ay yıldızlı gök bayrak), olarak belirleniyordu. Yeni yıl dolayısıyla Türkiye’ye gönderilen telgrafta da, “Şarki Türkistan’ın gök bayrağı, Türkiye’nin al bayrağını hürmetle selamlar”[42] deniliyordu.

Doğu Türkistan’da Meydana Gelen Olayların Türkiye’de Yankıları

Asya’da yeni bir Türk devletinin kurulmasının Türk kamuoyunda sevinçle karşılandığı görülmektedir. Örneğin devletin yarı resmi yayın organı sayılabilecek olan Cumhuriyet gazetesi, bu haberi verirken yeni cumhuriyetten övgüyle söz etmekte ve Türk tarihine göndermede bulunarak Doğu Türkistan’ı yüceltici bir üslup kullanmaktadır. Gazeteye göre Doğu Türkistan, “Beynelmilel coğrafya isimlerinin bile kâmilen Türkçe olduğu” ve “Türk harsının beşiği olan” bir ülkedir. “Şark Türkleri”nin uzun zamandır sürdürdükleri bağımsızlık mücalesinin başarı ile sonuçlanması mutluluk verici bir olaydır.[43] Bu sevinci arttıran bir başka konu da, Doğu Türkistan’da kurulan devletin “Türkler için öteden beri en uygun idare şekli olan” cumhuriyet yönetimini kabul etmesidir.[44]

Aslında Türkiye gazetelerinde Doğu Türkistan’ın bağımsızlık mücadelesine ilişkin yazılar daha 1933 yılının ilk aylarından itibaren yer almaya başlamıştı. Örneğin, 29 Nisan 1933 tarihli Cumhuriyet’te yer alan bir haberde, Doğu Türkistan Türklerinin Tunganlarla*** birleşerek, Çin yönetimine karşı isyan başlattıkları ve böylece yeni bir bağımsızlık fırsatı elde ettikleri belirtiliyordu. 1933 yılı sonlarında, özellikle 1934 yılı ile birlikte bu konudaki haber ve yorumların iyice ağırlık kazanmaya başladıkları görülmektedir.

Söz konusu gazetelerde Doğu Türkistan bağımsızlık mücadelesi ile ilgili gelişmeler ve yeni devletin nasıl kurulduğu kamuoyuna ayrıntılı olarak duyuluyordu[45] ve yeni devletin geleceğine ilişkin iyimser bir bakış açısı egemendi. Örneğin, “yeni hükümet makinesinin muntazaman” işlediğini söyleyen Cumhuriyet gazetesine göre, Çinlilere karşı yürütülen askeri harekât da “muntazaman bir surette” idare edilmekteydi.[46] Yine gazetenin dış politika yazılarını kaleme alan muharrem Feyzi de, “Şarki Türkistan’ın şimal ve şimali garbinde şimdilik tutunabilmeiş” Çinlilerin komutanları arasında anlaşmazlıklar baş gösterdiğini ve “bu surette yeni Türk cumhuriyetinin askeri vaziyeti[nin] de bir kata daha iyileş[tiğini] söylemektedir.[47] Yazılarında sıkça Doğu Türkistan konusuna değinen M. Feyzi’ye göre, bu ülkenin bağımsızlığını elde etmesi, aynı zamanda Orta Asya’nın dengelerini değiştirecek bir olaydır.[48] Bu arada yazarın İngiliz Hindistanı’nın Doğu Türkistan hükümetini tanımakta tereddüt etmeyeceğini ileri sürmesi de ilginçtir.[49] Diğer yandan dönem gazetelerinde Doğu Türkistan’ın bağımsızlığının Türklüğün yararı açısından da ele alındığı ve bu olayın “Türk ırkının ilim ve irfan sahasının çok genişlemesine” hizmet edeceği görüşünün ileri sürüldüğü de dikkat çekmektedir.[50]

Öte yandan Ocak 1934’ün sonlarından itibaren Tunganların Doğu Türkistan hükümetine baş kaldırarak çeşitli başarılar elde etmeye başlamalarına karşın,[51]Türk basınında bu gelişmelere değinilmekte birlikte, genellikle kamuoyuna Türklerin başarılarının yansıtıldığı görülmektedir. Örneğin, 30 Ocak tarihli Hakimiyet-i Milliye gazetesinde, Anadolu Ajansı kaynaklı olarak yer alan bir haberde, Doğu Türkistan hükümet kuvvetleri ile Tunganlar arasında çıkan çatışmada 2 bin Tungan askerin öldüğü ya da yaralandığı belirtiliyordu.[52] Yine sonraki gelişmeler sonucu, Türk kuvvetlerinin yenilgileri iyice belirginleşmeye başlamış olmasına, Çin ve Tungan güçleri birçok şehrin denetimini ele geçirmiş olmalarına karşın aynı gazete, bu olayı Türkiye kamuoyuna Tunganların yenilerek geri çekilmeye başladığı, birçok şehrin geri alındığı şeklinde yansıtıyordu.[53]

Bu arada, Ocak ayının son günlerinde Ankara’ya ilginç bir gelişme daha yaşanıyordu. O güne kadar Doğu Türkistan’daki gelişmeler karşısında sessiz kalan Türk Dışişleri, 30 Ocak 1934 tarihinde bu sessizliğini bozarak, ilk kez bu konuda resmi bir açıklamada bulundu. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü (Aras), gazetecilerin kendisine yönelttiği bir soru üzerine, “Şarki Türkistan hakkında muhtelif yerlerden parça parça haberler gelmektedir” dedikten sonra, Doğu Türkistan’ın bağımsızlığına Türk hükümetinin sıcak baktığını açık olarak ortaya koyan şu sözleri söylüyordu:

“Kemalist Türkiye siyasetinin bir esası da, her milletin inkişafını memnuniyetle görmek olduğuna göre, kendi dilini konuşan bir diyar hakkında tabii başka türlü düşünemez.”[54]

Bu açıklamanın Dışişleri Bakanı’nın Balkan Paktı görüşmeleri için Yugoslavya’ya gitmeden önce yapması da ilginçtir. Anlaşılıyor ki, dünya ülkelerinin bakışının kendi üzerinde yoğunlaştığı bir dönemde bile Türkiye, İngiltere, Sovyetler Birliği, Japonya gibi güç odaklarının nüfuz mücadelesi verdikleri bir ülkenin bağımsızlığını desteklediğini açıklamaktan çekinmeyecek kadar, bu coğrafyadaki gelişmelere ilgi duymaktadır. Nitekim Tevfik Rüştü Bey, daha sonraları İngiliz büyükelçisine Doğu Türkistan’daki Türkler konusunda Türkiye’nin “gönülden gelen güçlü ilgiyi” her zaman koruduğunu söyleyecektir.[55]

Bu görüşü destekleyen bir başka olay da, Almanya’nın Afganistan büyükelçisi tarafından 1933 yılında ülkesine gönderilen bir raporda, “Türk Hükümeti Şarki Türkistan Türklerinin hareketlerine yakınlık duymakta ve Sovyet Hükümeti’nin hoşuna gitmeyen bazı şeyleri de el altından yapmaya çalışmaktadır” denilmesidir.[56]

Türk basınında yer alan haberle önceleri Çin ve Hindistan kaynaklı olarak, daha sonra da –Türkiye’ye hangi yollarla geldiği anlaşılamayan- Doğu Türkistan Hükümetinin resmi yayın organı “Şarki Türkistan Hayatı” adlı gazeteden elde ediliyordu.[57] 1934 yılı Şubat ayı başlarından itibaren de haberlerin Sovyet kaynaklı olarak gelmeye başladığı görülmektedir. Sovyet kaynaklı bu haberlerin gelmeye başlamasıyla birlikte, Türk basınının Doğu Türkistan’a karşı tutumunda bir değişmenin de başladığı dikkat çekmektedir. Bunda etkili olan başlıca faktörlerin, belki de haberlerin Sovyet kaynaklı olarak verilmeye başlamasının temel etkenlerinin, Doğu Türkistan’daki siyasal rejimin niteliğinin daha net olarak ortaya çıkması ve Sovyetler Birliği’nin DTİC’ne karşı izlemeye başladığı politikanın etkili olduğu söylenebilir.

Türkiye’nin Doğu Türkistan Konusundaki Tutum Değişikliğinin Nedenleri

Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin ilan edilmesiyle birlikte Türkiye’den gelen üç kişinin yeni kurulan hükümette danışman olarak yer aldıkları görülmektedir. Büyük ihtimalle Türkiye’den gönderildikleri düşüncesiyle böyle bir göreve getirildikleri tahmin edilen bu kişiler İzmirli Mustafa Ali (Kentli), Mahmut Nedim (Kaytmaz) ve Ahmet Tevfik Paşa idi.[58] Bunlardan Mahmut Nedim ordunun eğitimi ile görevlendirilirken,[59] Mustafa Ali de, olağanüstü elçi sıfatı verilerek diğer devletlerle Doğu Türkistan arasında siyasal ilişkiler kurmak amacıyla Hindistan’a gönderilmişti.[60] İşte Türk basınının Doğu Türkistan’daki rejime kuşkuyla bakmaya başlamasının ilk nedenlerinin bu hadise olduğu söylenebilir. Çünkü, dönem basınının gözünde Mustafa Ali, adı İzmir Suikastına karışan ve bu durum ortaya çıkınca yurt dışına kaçan bir “mürteci” idi.[61] Böyle bir kişinin Doğu Türkistan hükümetince önemli bir göreve getirilmesinin ise Türkiye tarafından tasvip edilecek bir durum olmadığı açıktır.

Diğer taraftan Sovyetler Birliği yöneticileri, ülkenin hemen yanı başında Sovyet aleyhtarı bir yönetimin ortaya çıkmasını kaygıyla izliyorlardı. Gerçi Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti, kendi başına bir tehlike meydana getirebilecek bir güçte değildi. Ancak, onun İngilizler veya Japonların etkisi altına girmesi ve böylelikle Sovyet yönetimi altındaki Batı Türkistan’daki rejim karşıtlarına sığınak teşkil etmesi, ayrıca Orta Asya’da Sovyetler Birliği’ne karşı bir hareket üssü haline gelme ihtimali, Rusları bu yeni devlete karşı tutum almaya sevk eden etkenlerdi.[62] Yeni devlet “Doğu” Türkistan diyerek Sovyetler Birliği içinde kalan “Batı”ya açık bir atıfta bulunuyor, aynı zamanda “İslam” olduğunu ilan ederek Sovyet politikasına açık bir tavır alıyordu. Bunlar da Moskova için tehlikeli gelişmelerdi.

Bu nedenlerle Sovyet yönetimi, Türkiye’ye, Doğu Türkistan hükümetine destek olmaması için diplomatik baskıda bulunmaya başlamıştı.[63] O tarihlerde Türkiye, uluslararası konjonktür gereği SSCB’nin dostluğuna ihtiyaç duyuyordu. 1932-1936 yılları arasında Avrupa’daki büyük devletler arasındaki gruplaşmaların farklı bir boyut kazanmaya başlamasıyla birlikte Türkiye, kendi güvenliğini temin edebilmek için Sovyetler ile sıkı bir işbirliği içine girmek zorunda kalmıştı.[64]Nitekim Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü, Doğu Türkistan konusunda Türkiye’nin tutumunu dile getirdiği 30 Ocak 1934 tarihli konuşmasında bu konuya ilişkin önemli ipucu verecek olan şu sözlerle Doğu Türkistan hükümetine Sovyetlerle iyi geçinmesini tavsiye ediyordu: “Bütün komşularile ve dünya milletlerile dost geçinmekle beraber, inkişaf yolunda komşuları için ancak fayda veren Sovyet Rusya ile geçinmek [ise] esastır.”[65]

Türkiye basınını bu konuda tavır değiştirmeye yönelten bir başka etkenin, yine Sovyet kaynaklı olarak gelen haberlerde görülen, DTİC’nin İngiliz-Alman faaliyetinin ortak sonucu olduğu,[66] İngiltere ve Japonya arasında gizli bir anlaşma yapıldığı ve bunun sonucunda Japonların Doğu Türkistan’a sızmaya başladıkları[67] şeklindeki söylentiler olduğu söylenebilir. Yine Türkiye yönetimini rahatsız edebilecek gelişmelerden biri de Osmanlı hanedanı mensubu Abdulkerim Efendi’nin Doğu Türkistan Devletinin başına geçeceği şeklindeki haberlerdir.[68]

Doğu Türkistan’daki gelişmelerin Türkiye gündemini yoğun bir şekilde meşgul etmeye başladığı 1934 yılının ilk aylarında dikkat çeken bir başka ilginç gelişme de, Çin’in Türkiye’ye yönelik diplomatik trafiğinin artmış olmasıdır. Bu bağlamda 17 Şubat’ta bir Çin askeri heyeti görüşmelerde bulunmak üzere Türkiye’ye gelmiş; Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, Başbakan İsmet İnönü, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü ile görüştükten sonra 25 Şubat’ta Türkiye’den ayrılmıştır. Heyetin bu ziyaretinden sonra ilginç bir gelişme olmuş e 4 Nisan tarihinde İsviçre’de, Tevfik Rüştü Bey ile Çin’in Bern büyükelçisi M. Hao arasında bir dostluk antlaşması imzalanmıştır.[69]Bu arada Çin heyetlerinin Türkiye ziyaretleri de kesintisiz devam etmiştir. Örneğin 10 Nisan’da Çin’in Belçika büyükelçisi Türkiye’yi ziyaret ederken, 14 Haziran’da da bir başka Çin heyeti “inkılaplarımız hakkında tetkikat yapmak üzere[70] Türkiye’ye gelmiştir. Sonunda, 19 Haziran 1934’te Türkiye ve Çin arasında Ankara ve Nankin’de**** siyasi temsilcilikler açılması konusunda bir anlaşma yapılmış ve böylece o zamana kadar mevcut olmayan diplomatik misyonlar hayata geçirilmiştir.

Öte yandan Tevfik Rüştü Beyin Doğu Türkistan’a yönelik sıcak tonlu açıklamalardan sonra arttığı görülen Sovyet kaynaklı haberler ve Çin diplomatik atakları sonucu, Türk basını ilginç bir tutumla, o zamana kadar “Şarki Türkistan” olarak söz ettiği Doğu Türkistan’ı “Çin Türkistanı”, “Sinkiyang” olarak da tanımlamaya başlamıştır. Bu, sözü edilen etkenlerin Türkiye’nin Doğu Türkistan’a yönelik dış politikası üzerinde ne kadar etkili olduğunu göstermesi bakımından altı çizilmesi gereken bir durumdur.

Bütün bunların sonucu olarak da, 1934 yılının ortalarına gelindiğinde Doğu Türkistan’a karşı belirgin bir ilgi eksikliğinin kendini gösterdiği dikkat çekmektedir.

Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin Sonu

12 Kasım 1933 yılında kurulan Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti, kuruluşundan kısa bir süre sonra, iç çekişmeler ve başlangıçta birlikte hareket ettikleri Tunganların başlattığı saldırılar sonucu zayıflamaya başlamıştır. Bu sırada 1934 yılının hemen başlarında, Ocak 1934’te 7000 askerden oluşan iki Sovyet Kızılordu Tugayı tanklar, uçaklar ve topçuların desteğiyle sınırı geçerek Doğu Türkistan topraklarına girmiştir. Sonunda Rus ve Çinlilerle anlaşan Devlet Başkanı Hoca Niyaz Hacim, kendisi inisiyatifiyle Ruslarla yaptığı çok kötü şartlar içeren anlaşmayı[71] imzalamayan kabinenin diğer üyelerini, 16 Nisan 1934’te tutuklattı ve Kansu eyaletindeki Çin makamlarına teslim etti.[72] Her ne kadar Rusların baskısıyla alınan bir karar olsa da,[73] Niyaz Hacim’in bu tavrı, bağımsızlığı korumak için mücadele eden ulusal güçlerin iyice bölünmesine yol açtı. Bu durum üzerine, Çin, Tungan ve Rus birliklerinin saldırıları da yoğunlaştı. Bu durum üzerine daha fazla direnemeyen DTİC kuvvetleri, Ağustos 1934’te yenilgiyi kabul etmek zorunda kalmışlardır. Eylül 1934’te imzalanan bir anlaşmayla da “Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti” resmi olarak ortadan kalkmıştır. Ancak, ülkenin bazı yerlerinde 1937 yılına kadar varlığını fiili olarak sürdürecektir.

DTİC yöneticileri, devletin varlığını sürdürdüğü süre içerisinde izledikleri reel politiğe uygun olmayan politikalar sonucunda, -Sovyet karşıtı dış politika, günün jeopolitik şartları göz ardı edilerek devletin resmi politikasında İslamcılık ve Türkçülük konularına yapılan vurgular gibi- yalnızlığa itilmiş ve böylece dış destekten yoksun kalarak tarih sahnesinden çekilmiştir.

1930’ların başlarında Türkiye ise başlangıçta DTİC’nin kuruluşunu büyük bir sevinçle karşılamış; ancak, gerek Türkiye’nin yeni rejimine aykırı bir siyasal yapının ortaya çıktığının anlaşılması ama daha çok da Sovyetlerin tazyiki ve Çin’in diplomatik baskıları ile başlangıçtaki bu yakın ilgisini devam ettirememiştir. Nihayet, Doğu Türkistan’daki ulusal güçler arasında çatışmalar başlayınca da bu olaydan kendini iyice soyutlamıştır.

Ancak son olarak şu hususun altını da çizmeliyiz ki, uluslar arası alanda güç durumda bulunduğu, kendi bağımsızlığını pekiştirmeye çalıştığı bir zaman da bile Türkiye, kendi soyundan gelen bu ülkeye karşı ilgisiz kalmamış, ona sempatisini açık ve gizli çeşitli yollarla ortaya koymaya çalışmıştır.

Sonuç

Doğu Türkistan konusu, Cumhuriyetin ilanından sonraki dönem içerisinde ilk kez 1933 yılında yoğun olarak Türkiye gündemine gelmiştir. Bunda, dönemin basınının önemli bir rol oynadığı görülmektedir. Ele aldığımız iki gazetenin, Hakimiyet-i Milliye ve Cumhuriyet, nitelikleri göz önüne alındığında bu konuda siyasal iktidarın da konuya sempatiyle yaklaştığı ve gündeme gelmesini arzu ettiği söylenebilir.

Dönemin, en etkilin kitle iletişim araçları olan gazetelerin konuya gösterdikleri ilgi, ele alınan dönemde Doğu Türkistan konusunun önemli bir gündem maddesi haline getirmiştir. Böylece basın gündem oluşturma işlevi yoluyla, Türkiye kamuoyuna, başka türlü hiç haberdar olamayacakları bir konuda yoğun bir bilgi akışı sağlamış, bunu yaparken de ortak tarihi ve etnik yönleri ön plana çıkartarak olumlu bir kanaat oluşumu sağlamaya çalışmıştır.

Bu bağlamda, bugün Türkiye kamuoyunda, var olan Doğu Türkistan konusundaki duyarlılığın temeli çok daha öncelere dayanmaktadır denilebilir. Aynı şekilde Türkiye Cumhuriyeti’nin DTİC’nin kuruluş yıllarındaki yaklaşımı da toplumda olumlu bir Doğu Türkistan algısının yerleşmesine katkıda bulunmuştur.

* Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Görevlisi

[1] Namık Kemal, “Meyelan-i Âlem”, İbret, No: 17, 6 Temmuz  1872, Mustafa Nihat Özön (der), Namık Kemal ve İbret Gazetesi, İstanbul, YKY, 1997 içinde s. 100.

[2] Ray Eldon Hiebert, Donald F. Ungurait, Thomas W. Bohn, Kütləvi İnformasiya Vasitələri: Müasir Kommunikasiyaya Giriş, Azerice’ye Çev. Xumar Hüseynova, Knyaz Aslan, Bakü, Xəzər Üniversiteti Yayınları, 2005, s. 223.

[3] Atilla Girgin, Gazeteciliğin Temel İlkeleri, İstanbul, Der Yayınları, 2008, s. 188.

[4] Maxwell McCombs and Jian-Hua Zhu, “Capacity, Diversity, and Volatility of the Public Agenda: Trends from 1954 to 1994”, Public Opinion Quarterly, Vol. LVIX, No: 4, Winter 1995, s. 497.

[5] Gündem Oluşturma Kuramı için bkz. Maxwell.E. McCombs-Donald.L. Shaw, “The Agenda Settings Function of Mass Media”, Public Opinion Quarterly, V. XXXVI, No: 2, Summer 1972, s. 176-187.

[6] Noam Chomsky, Edward S. Herman, “Reklam Ruhsatı”, Medyanın Kamuoyu İmalatı: Medyanın Tekelleşmesi, Kitlelerin Yönlendirilişi ve Zorunlu İtaat, Haz. Noam Chomsky v.d., Çev. Adnan Köymen v.d., İstanbul, Chiviyazıları Yayınları, 2004, s. 64.

[7] Fay Lomax Cook v.d., “Media and Agenda Setting: Effect on the Public, Interest Group Leaders, Policy Makers, and Policy”, Public Opinion Quarterly, Vol. XLVII, No: 1, Spring 1983, s.17

[8] Sadık Güneş, Medya ve Kültür: Sessiz Yığınların Kültürel İntiharı,Ankara, Vadi, 1996, s. 131.

[9] McCombs, Shaw, “The Agenda Settings Function…”, s. 186.

[10] Osman Özsoy, “Kitle İletişim Araçlarının Kamuoyu Oluşumunda Kümülatif Etkisi”, İ. Ü. İletişim Fakültesi Dergisi, No: 7, 1998, s. 176.

[11] Cliff Zukin, Robin Snyder, “Passive Learning: When the Media Environment is the Message”, Public Opinion Quarterly, Vol. XLVIII, No: 3, Fall 1984, s. 634.

[12] Maxwell McCombs, Lucig Danielian, Wayne Wanta, “Issues in the News and Public Agenda: The Agenda-Setting Tradition”, Public Opinion and the Communication of Consent, Ed. by. Theodore L. Glasser, Charles T. Salmon, New York, The Guilford, 1995, s. 290.

[13] Güneş, a.g.e., s. 178-179.

[14] Aytekin Can, “Demokrasi ve Medya İlişkisi”, Maltepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi,  No: 1, İstanbul, 2000, s. 151.

[15] Bu konuda bk. BA. İrâde-i Hariciye, nr. 15546, Osmanlı Devleti ile Kafkasya, Türkistan ve Kırım Hanlıkları Arasındaki Münâsebetlere Dâir Arşiv Belgeleri (1687-1908 Yılları Arası), Ankara, 1992, s. 36; Mehmet Saray, Doğu Türkistan Türkleri Tarihi: Başlangıçtan 1878’e Kadar, C. I, Doğu Türkistan Vakfı Yayınları, İstanbul, 1987, s. 151; Alâeddin Yalçınkaya,Sömürgecilik ve Panislamizm Arasında Türkistan: 1856’dan Günümüze,İstanbul, 1997, s. 87; Paul B. Henze, “The Great Game in Kashgaria, British anda Russian Missions to Yakub Beg”, Central Asian Survey, V. VIII, No. 2, London, 1989, s. 80; Ahmet Rıza Bekin, “Yakup Beğ’in Egemenliği Zamanında Doğu Türkistan’ın Dış Memleketler ile İlişkileri”, Doğu Türkistan’ın Sesi, C. IV, No. 16, Aralık 1987, s. 20.

[16] Baymirza Hayit, Türkistan Devletlerinin Milli Mücadele Tarihi, 2. Bs., Ankara, 1995, s. 148; Saray, a.g.e., s. 180.

[17] Abdulhamit Avşar, Bir Partinin Kapanmasında Basının Rolü: Serbest Cumhuriyet Fırkası, Kİtabevi yayınları, İstanbul, 1998, s. 27.

[18] BA, İrâde-i Dahiliye, nr. 60710, a.g.e., s. 36.

[19] BA, İrâde-i Dahiliye, nr. 60710, a.g.e., s. 34.

[20] Mehmet Saray, “Kaşgar’a Gönderilen Türk Subayları”, Doğu Türkistan’ın Sesi, C. II, No. 5, İstanbul, Mayıs 1985, s. 27.

[21] Bk. Saray, a.g.e, s. 165-172; Henze, a.g.m., s. 84-85, BA, Osmanlı Devleti ile…, s. 33-38 ve 43.

[22] II. Abdülhamit’in İslam Birliği politikasıyla ilgili bir çalışma için bkz. İhsan Süreyya Sırma, Belgelerle II. Abdülhamid Dönemi, İstanbul, Beyan Yayınları, 1998, s. 125-185. Ayrıca bkz. Belgelerle Osmanlı-Türkistan İlişkileri: XVI.-XX. Yüzyıllar, Ankara, Başbakanlık Osmanlı Arşivleri Genel Müdürlüğü, 2004.

[23] Söz konusu eserlerin günümüz baskıları için bkz. Arminius Wambery, Bir Sahte Dervişin Orta Asya Gezisi, Haz. N. Ahmet Özalp, İstanbul, Ses Yayınları,1993; Mehmet Emin Efendi, İstanbul’dan Orta Asya’ya Seyahat,Haz. Rızâ Akdemir, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000; Mehmed Âtıf,Kaşgar Tarihi: Bâisi Hayret ve Ahvâl-i Garibesi, Haz. İsmail Aka, Vehbi Günay, Cahit Telci, Kırıkkale, Eysi Yayınları, 1999.

[24] Habibzade Ahmed Kemal, Çin-Türkistan Hatıraları, Haz. N. Ahmet Özalp, İstanbul, Kitabevi Yayınları, 1996, s. 8.

[25] Masayuki Yamauchi, Hoşnut Olamamış Adam Enver Paşa: Türkiye’den Türkistan’a, İstanbul, Bağlam Yayınları,1995, s. 47, 57, 74, 315;  Abdulhamit Avşar, “Enver Paşa’nın Gölgede Kalmış Bir Çabası: Doğu Türkistan Konusundaki Girişimleri, YOM Dergisi, S. 1, Bakü 2005, s. 84-86.

[26] İklil Kurban, Şarki Türkistan Cumhuriyeti: 1944-1949, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992, s. 8.

[27] Hayit, a.g.e., s. 310.

[28] Mehmet Tanrıverdi, “Mehmet Emin İslami’nin Hatıralarından Bölümler”,Doğu Türkistan’ın Sesi, C. III, No. 11-12, İstanbul, Aralık 1986, s. 16.

[29] Örneğin, İsmet İnönü 1933 yılında yaptığı bir konuşmada bu konuda şunları söylemektedir: “… Takip ettiğimiz siyasetin ana hatları, birçok defalar  resmi nutuklarda ve mes’uliyet mevkilerinde söylediğimiz gibi, kısa olarak yurtta sulh, cihanda sulh kelimelerinde izah olunabilir.” Cumhuriyet, 12 Temmuz 1933.

[30] Mehmet Gönlübol, Cem Sar, “1919-1939 Dönemi”, Olaylarla Türk Dış Politikası, C. I, 5. Bs., Ankara, Ankara Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, s. 28.

[31] TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IV, C. XXV, Üçüncü İnikat, s. 16.

[32] TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IV, C. XXV, Üçüncü İnikat, s. 17.

[33] Suat İlhan, “Türk Devrimi ve Türk Dünyası”, Yeni Türkiye (Türk Dünyası Özel Sayısı), Yıl 3, No. 15, Ankara, Mayıs-Haziran 1997, s. 58-59; A. Ahat Andican, Değişim Sürecinde Türk Dünyası, İstanbul, Emre Yayınları, 1996, s. 226.

[34] Belge için bk., Atatürk’ün Milli Dış Politikası, C. I, Belge No 36, Ankara, 1981, s. 218-219.

[35] Andican, a.g.e.,  s. 225.  Bu bağlamda yine Afet İnan’ın “Atatürk’ün yazdırdığı tarih soruları” dediği 1930 yılında kaleme alınmış bir soru listesinde önce, “ilk medeni işleri yapan insanların hangi ırktan olduğu”nun sorulması, hemen ardından da “Çin Türkelleri denilen yerler nereleridi?” denilmesi Atatürk’ün bu coğrafya ile ilgisini göstermesi ve bir anlamda medeniyetin beşiği olarak Doğu Türkistan coğrafyasını görmesi bakımından ilginçtir. Afetinan, Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler,  Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959, s. 268. (Eserde belgenin orijinali de yer almaktadır.)

[36] Lars-Erik Nyman, Great Britain and Chinese, Russian and Japanese Interests in Sinkiang, Malmö, GOTAB, 1977, s. 80.

[37] Cumhuriyetin kabine ve anayasası için bk. Hayit, a.g.e., s. 311-316..

[38] Nyman, Great Britain and Chinese..,  s. 112.

**Veriririz.

[39] Milli marş için bk. İsmail Cengiz, Kuruluşunun 56. Yıldönümünde Doğu Türkistan Cumhuriyeti”, Doğu Türkistan’ın Sesi, C. VI, NO. 24, Aralık 1989, s. 33.

[40] Cumhuriyet, 23 Kanunuevvel 1933.

[41] Lars-Eric Nyman, Turkish Influence on the Islamic Republic of Eastern Turkestan, (Ayrı Basım), Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1981, s. 819.

[42] Cumhuriyet, 31 Kanunuevvel 1933.

[43] Cumhuriyet, 5 Kanunusani 1934.

[44] Cumhuriyet, 23 Kanunusani 1934.

** *Çin Müslümanları, Huiler.

[45] Örneğin bk. Cumhuriyet, 21, 23 Kanunuevvel 1933; 5, 8, 20, 25 Kanunusani 1934; 5, 23, 25 Şubat 1934; 18, 24 Mart 1934; 9 Nisan 1934; 30 Mayıs 1934 veHakimiyet-i Milliye, 20 İkinci Kanun 1934; 5, 26 Şubat 1934; 1, 23 Mart 1934; 22 Nisan 1934; 19 Temmuz 1934.

[46] Cumhuriyet, 23 Kanunuevvel 1934.

[47] Muharrem Feyzi, “Şarki Türkistan ve İngiltere”, Cumhuriyet, 8 Kanunusani 1934, s. 2.

[48] Muharrem Feyzi, “Moğollar İstiklal İstiyor”, Cumhuriyet, 22 Kanunievvel 1933, s. 2.

[49] Muharrem Feyzi, “Şarki Türkistan ve İngiltere”, Cumhuriyet, 8 Kanunusani 1934, s. 2.

[50] Cumhuriyet, 4 Kanunusani 1934.

[51] Andrew D. W. Forbes, Doğu Türkistan’daki Harb Beyleri: Doğu Türkistan’ın 1911-1949 Arası Siyasi Tarihi, Çev. Enver Can, Münih, 1990, s. 216-219.

[52] Hakimiyet-i Milliye, 30 İkinci Kanun 1934.

[53] Hakimiyet-i Milliye, 23 Mart 1934

[54] Hakimiyet-i Milliye, 30 İkinci Kanun 1934; Cumhuriyet, Kanunusani 1934.

[55] Nyman, Turkish Influence…, s. 821.

[56] A.g.e., s. 821.

[57] Muharrem Feyzi, “Şarki Türkistan Hükümeti”, Cumhuriyet, 20 Kanunusani 1934, s. 2.

[58] İsa Yusuf Alptekin, Esir Doğu Türkistan İçin: İsa Alptekin’in Mücadele Hatıraları, İstanbul, Doğu Türkistan Neşriyat Merkezi, 1985, s. 264.

[59] Nyman, Great Britain and Chinese…, s. 114.

[60] Mehmet Emin Buğra, Şarki Türkistan Tarihi (Uygurca), 2. Bs., Ankara, 1987, s. 603.

[61] Hakimiyet-i Milliye, 5 Şubat 1934.

[62] Forbes, a.g.e, s. 207.

[63] Nyman, Turkish Influence.., s. 820.

[64] Gönlübol, Sar, a.g.e., s. 114.

[65] Hakimiyet-i Milliye, 30 İkinci Kanun 1934.

[66] Cumhuriyet, 5 Şubat 1934.

[67] Hakimiyet-i Milliye, 22 Nisan 1934.

[68] Hayit, a.g.e., s. 318. Abdulkerim Efendi’nin Japonya hayatı için bk. Ziya Şakir,Sultan Abdulhamit ve Mikado, , İstanbul, Boğaziçi Yayınları 1994, s. 171-172.

[69] Cumhuriyet,  5 Nisan 1934.

[70] Hakimiyet-i Milliye, 14 Haziran 1934.

*** *Dönemin Çin Cumhuriyeti Başkenti

[71] Anlaşmanın metni için bk. Hayit, a.g.e., s. 319-320.

[72] Hayit, a.g.e., s. 321.

[73] Forbes, a.g.e., s. 212.

http://aavsar.blogspot.com.tr/2014/01/basnn-gundem-olusturma-islevi-baglamnda.html

Korash Atahan

Hörmetlik Oqurmenler, bu qétim Bérlinda échilghan Uyghur kadirlirini „ Öz teqdirini özi belgülesh“ témisi boyiche terbiyelesh siminariyesining emeliy ehwalini xelqimiz toluqi bilen bilgen bolsa nahayiti yaxshi bolatti. Simnariyedin kéyinki Radio xewerlirimiz, Téléwizor progirammilirimiz we Intérnét xewerlirimizge qarap béqip, u meqsetning toluq emelge ashmighanliqini hés qildim. Shuning bilen Simnariyede otturgha qoyulghan éziz wetinimiz Sherqiytürkistanning siyasiy teqdirige bérip chétilidighan töwendiki mezmunlar heqqide xelqimiz bilen bir diyalog shekillendürüshni meqset qilip, simnariyening eslige sadiq bolghan halda bu matériyalni retlep chiqtim. Bu Matértiyal dawayimizgha aktip qatnishiwatqanlarning pikir qilishigha ilham buliqi bolup qalsa we yip- yéngi siyasiy iddiye we yip-yéngi Pelesepiwiy pikirlerning otturgha étilip chiqishigha sewep bolup qalsa ejep emes.

*****

Simnariye bashlinishtin ilgirki yighin: Xelqara qanunlardiki „Öz teqdirini özi belgülesh“ témisi boyiche Uyghur rehberlirini terbiyelesh simnariyesi bashlinishtin bir kün awal, yeni 2008-yili 4-ayning 20-küni herqaysi döletlerdin kelgen wekiller qatnashqan kéngeytilgen bir yighin échilip, qurultayning ishligen xizmetliri xulasilep ötüldi. Uningdin bashqa nöwettiki weziyitimiz, saqliniwatqan bezi meseliler we kelgüsidiki pilanlirimiz heqqide muhakime, munazire we muzakiriler élip bérildi. Bu qétimqi munazire we muzakiride qandaq qilip weten ichi we siritidiki xelqimizning jümlidin sherqiytürkistanliqlarning tirishchanliqini qolgha keltürüp milliy zulumgha qarshi turush, küchimizni ashurup, dawayimizni gherip duyasigha anglitish, hazirghiche dawada saqlinip kéliwatqan bezi pirinsipliq meselilerni hel qilish shundaqla Axbarat, Neshriyat we Tetqiqat ishlirini kücheytish meseliliri heqqide bezi qararlar élindi. Bu yighinda alahiyde yéngiliqlar, pilan we istratégiyler otturgha étilmighan bolsimu, uninggha nöwettiki Sherqiytürkistan milliy herkitining qanat yéyiyishi üchün ijabiy ehmiyetke ige yighinlarning biri, dep baha bérishke bolidu. Yighindin xelqimizning siyasiy jehettiki sapasini köriwalghili bolidu. Siyasiy jehettin we ilmiy jehettin özimizni mukemmelleshtürüshke jiddiy qarimisaq tarixning bizge yükligen wezipisini orundiyalmaymiz. Pikirge, eqilge, tejirbige, bilimge hörmet qilish, pilanlash, lahiylesh, istiratigiyelesh, programmilash, sistémilashturush, köplep kitap oqush, tedbiqlash, oylunush, pikir qilish, analiz qilish, xulasilesh, sélishturush qatarliqlargha mayir bolushni téximu gheyret bilen adetlendürüshimiz kérektek qilidu.

Simnariye qatanashquchillirining kolliktip sapasi: Yighingha qatnashqan ademlerning medeniyet sapasi bir dölet alqinigha chüshkende, xuddi bir kichik ailini bashqurghandek idare qilip kételeydighan qabiliyetni hazilishi kérek. Emma emeliy ehwalimizdin qarighanda siyasiy jehettin özimizni téximu chéniqturushqa, bilimimiz we nezer dayirimizni kingeytishke, Xitay bilen özimizning, Özimiz bilen Xelqara jemiyetning her türlük baghlinishlirini belgüleydighan, milliy herkitimizge jiddiy tesir körsütidighan hadésilerge obyéktip baha béreleydighan sewiyeni hazirlishimizgha toghra kélidighandek qilidu. Trishmisaq, qabiliyet igillirini terbiyelep chiqip, dawa yétekchillirini kespiyleshtürmisek, qilghan ishlirimiz siyasiy meqsetlirimizge paydisiz bolup chiqidu.Özimizning ishigha özimiz puxta bolmisaq, menmendarliq, hangwaqtiliq, xurapiyliq we horunluq qilsaq kéyin epsuslinip qalimiz. Özimiz bash qaturmisaq sharaétni bashqilar bizge hergiz hazirlap bermeydu.

Simnariyening Teshkilligüchiliri: Dunya Uyghur Qurultiyi (WUC), Wakaletsiz Milletler Teshkilati(UNPO) we Milliy Démokirattik Angni Ilgiri Sürüsh Teshkilati (NED) qatarliq üch teshkilatning sahipxanliqi bilen Organize qilinghan Uyghur Rehberlirini Terbiyelesh simnariyesi 2008-yili 4-ayning 21- küni Gérmaniye bashbaliqi Bérlin sheheride resmiy bashlandi. Bu siminariyege 16 din artuq dölettin kelgen Uyghur qurultiyining reyisi we muawén reyisliri, Ijrahiye kommétiti reyisi hem ezaliri we Sherqiytürkistan teshkilatlirining reyisliri shundaqla Xelqara teshkilatlarning wekilliri ishtirak qildi. Bu simnariyege qatnashqanlar ichide yene Birleshken Milletler Teshkilati, Yawropa Ittipaqi, Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati wekilliri we bir qisim Uniwérsititlarning xelqara qanunlar üstide mexsusu izlinish élip bériwatqan Professorliri qatarliqlarmu bar.

Bu séminariyediki chong témilar: 1) Xelqara Qanunlar we Öz Teqdirini Özi Belgülesh Heqqide Chüshenchiler; 2)Aptonomiye, Fedratsiye we Komfedratsiye dégen atalghulargha izahat- Buninggha alaqidar Örnek we misallar; 3) Milliy Téritoriye we Xelqaradiki Wakaletchilik- Milliy kimlik we uning Global inkasi; 4)Xelqara Ehdinamilargha uyushush we Étnik groppilarning roli-Kelgüsige yol échish- Dölet halqighan milliy herketler we ularning roli qatarliqlardin ibaret. Pikir qilidighan adem üchün yoqarqilarning bu qétimqi simnariyede alahide téma qilip tallanghanliqi nahayiti nurghun nersilerni chüshendürüdü.
Bu simnariyede Sherqiytürkistan teshkilatlirida her türlük wezipe ötewatqanlargha liksiye sözligen shexisler we témilarning tizimliki: 1) Rabiya Qadir Xanim ( Dunya Uyghur Qurultiyining reyisesi, xelqara kishlik hoquq paaliyetchisi.):Échilish nutqi; 2) Marino Busdachin ( Wakaletsiz milletler teshkilatining bash katiwi):Échilish nutqi; 3) Ulrish Delius ( Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati asiya ishliri bölümi mesuli):Uyghurlarning Mewjutluqini Qoghdash-Sherqiytürkistanning kelgüsi we xelqaraliq himayini qolgha keltürüsh; 4) Anna Batalla Xanim (BDT Insan heqlri aliy komisioni emeldari): Öz teqdirini özi belgüleshning xelqara edeliye séstimisidiki chüshendürülüshi we bu qanunning yürgüzülishige ayit pursetler we tosalghular; 5) Hans Heintze Ependi ( Xelqara tinichliq we quralliq toqunush qanuni ilmiy tetqiqat jemiyitining bashliqi):Xelqara qanunlardiki Öz teqdirini özi belgülesh pirinsipi xéyim-xeterge tolghan bir tozaq; 6) Michael Gibb Ependi( Oxford Uniwérsititi Pelsepe penliri dokturi): Jumhuriyet(Aptonomiye)ge oxshap kétidighan tüzümler- Köp milletlik rayonlar we döletlerni bashqiche séstimilashturush: Fédratsiye, Medeniyet Aptonomiyesi we Komfédiratsiye ; 7) Pédro Pinto Leite Ependi ( Xelqara Sherqiytimür meselisi qanun munbérining bash katiwi): Öz-teqdirini özi belgülesh hoquqi-Sherqiytimor, Gherbiy Sahara we Gherbiy Papuna mesililiridiki sélishturmilar; 8) Mohamed Daar Ependi Somalining Yawropa Ittipaqi Teshkilatidiki wekili): Örnek misal- Somaliy, Pursetler we Riqabetler; 9) Ken Kostyo Ependi ( Démokiratiyeni yersharilashturush Teshkilatining Kélishtürgüchisi): Xelqarada Insan heqliri teshkilatliri we Démokiratiyeleshtürüsh- Tejirbe sawaqlar we Milliy herketlerdiki texirsizlikler; 10) Graham Brown Ependi (Oxford Uniwérsititi Tengsizlik, Insan Bixeterliki we Iriqdashliq Tetqiqat Merkizi): Asiya we Islam Dunyasida Milliyetchilikning bash kötürüshi we Milliyetchilikning Milliy herketlerning Xelqarada qanunliship bérishigha körsütidighan tesiri; 11) Marko Perduka Ependi ( Italiye Parlamént ezasi, Radikallar Partiyesidin): Xelqarada Milliy Kimlik- Yawropa Ittipaqi(EU)ning Irqchiliq we Milletchilikke tutqan tutami we Xizmet pirinsipliri; 12) Liaw Ran Ependi ( Xelqara chiriklikke qarshi turush teshkilati Sherqiy Jenubiy Asiya ishliri yétekchisi, Xitay. ): Xitay dölitidiki chiriklishish we uning ammiwiy herketlerge körsütidighan ekis tesiri- Chiriklikni yoqutush tedbirliri; 13) Joshua Kooper Ependi ( Haway Insan Heqliri Ilmiy Jemiyitidin): EU we BDTgha oxshash xelqara munberlerge ishtirak qilish- Xelqara qanunlar asasida ish körüshtin bashlash zorluq ishlitishni asasiy kün tertipke qoyiwalmastin milletni nijatliqqa bashlash-Xelqarada Axbarat wastisi arqiliq ghulghula qozghash ; 14) Yü Wen Chen ( Teywenlik Xitay Ayal, Konstantz Uniwérsititi Pelesepe Fakultititi Oqutquchisi ):Teywen we 2008 diki Olimpikke qarshi Kompaniye- Olimpikqa qarshi yéngi ijadiy herketlerni qandaq qanat yaydurush; 15) Seemis Sayfee Xanim ( Amérikidin, Guentanamodiki Uyghur tutqunlirining Adwokati): Xelqara Insan Heqliri Xitabnamisi- Guantanamodiki Uyghur Musapirlarning Istiqbali ; 16) Albrecht Göring Ependi ( Xelqara qanun we Sherqiytürkistan meselisi mutexesisi ):Xitay döliti we Olimpik:Yerlik Milletlerning Yoshurun Küchi we Uyghur millitining hazirqi ehwaligha emiliy baha.

Buningdin dunyaning Sherqiytürkistan Milliy herkitige zadi qaysi tereptin qarawatqanliqini, biz heqqide nimimerni oylawatqanliqini, bizning kélichikimizni qandaq tesewwur qiliwatqanliqini köriwalghili bolidu. yoqarqilargha bizning hakimiyet heqqidiki, siyaset heqqidiki, inqilap we siyasiy küresh heqqdiki, pelesepiwiy chüshenche we insaniy alahidiliklirimiz heqqidiki inkaslar yeni tenqit we medihiyler singgen.

Xelqara Jemiyetning Sherqiytürkistan milliy herkiti heqqidiki tutami: Xelqaraliq teshkilatlar, Küchlük démokirattik döletler we Milliy mesililerge qiziqquchi mutexesisler sherqiytürkistanliqlarning siyasiy teqdirige diqqet nezirini aghdurghan. Bu Uyghur we uning qérindashlirining siyasiy teqdiride özgürüsh bolidighanliqini ipadileydu. Ularning köpinchisining pikiride siyasiy teqdirimiz üstide oyniliwatqan bu ghayet zor aghriq azawigha tolghan téragediyening bash rolini éliwatqan Uyghurlar we ularning qérindashlirining qandaq bolishi, bu dirammining tamashibinlar teripidin ret qilinishi yaki qarshi élinishigha baghliq ikenliki ilgiri sürüldi. Ular birdek Sherqiytürkistanliqlarni küchlük döletlerni düshmen tutidighan herketlerge qatniship qélishtin hezer eyleshke, Xitayning sherqiytürkistanliqlarni basturushigha imkaniyet yaritip béridighan xataliqlardin saqlinishqa, uningdin bashqa dunyadiki uyghurlardin perqlenmeydighan yaki bir qisim jehettin bolsimu sherqiytürkistanliqlargha oxshushup kétidighan teqdirge ige xelqlerning hemmisi bilen parallil shekilde masliship herket qilishqa agahlandurdi. Ular küchlük sheilerning hemmisining ajiz sheyilerdin teshkil tapqanliqini, küchüyish üchün ittipaqlishishqa bolidighan herqandaq bir ajiz sheyigimu selqarimasliqni, ichkiy we tashqiy jehettin birmu düshmenni ochuqtin ochuq köpeytiwalmasliqni, küchiyishni oylighanlar ajizlarni etrapigha toplash bilen birge qarshi turmaqchi bolghan küchni berbat qilalaydighan super milletler bilenmu ittipaq tüzishi kéreklikini otturgha qoydi.

Mutexesisler: Xelqara jemiyet Sherqiytürkistan milliy herkitini heqqaniy herket, dep qaraydu. Ular yene bu herketning tereqqiyat basquchlirining eqilge uyghun, xelqara qanunlar asasida küchlinishini, shert-sharaét piship yétilgende ichkiy we tashqiy jehettin maslishishning muhimliqini, eng awal omumiy xelqning eshundaq bir herketke teyyarlinishining ünümlük ikenlikini tekitlidi. Ular örnek süpitide, Sherqiytürkistan Milliy herkitining ghelbe qilishigha munasiwetlik bolghan melum bir tereqqiyat basquchida kem bolsa bolmaydighan élimént süpitide bu qétimqi Tibet herkitini ijabiy misal süpitide tilgha élishti.

Mutexesisler: Xelqara qanunlarning qurulidighan döletlerning emes mewjut döletlerning igilik hoquqini qoghdash sherti asasida kishlik hoquq we insan heqlirini tekitleydighanliqini, hakimmutleq bir milletning izishi we xorlishigha uchrawatqan, bésiwélinghan bir milletning azatliq kürishini ochuqtin-ochuq qollaydighan qanunning yoqluqini, emma ularning milliy iradisini ishqa ashurushta eng awal ular élip bériwatqan milliy herketning texirsizlikini xelqaragha anglitishning muhimliqini, shu milletning azatliq kürishining shungimu aghriq azawigha we qan-yashqa tolghan téragidiylik basquchni bésip ötüshining obyéktip tereqqiyat qanuniyitige uyghun ikenlikini, shundaq bolghandila xelqara jemiyet teripidin étirap qilinghan qanuniy dawagha aylinalaydighanliqini, uningdin kéyinki basquchta yeni dawa hel qilinmisa bolmaydighan derijige yetkende qanuniy ötkellerni buzup tashlap yardem qilidighan küchlerning andin barliqqa kélidighanliqini tekitleshti.

Mutexesisler: Xelqra qanunlarda békitilgen „Öz teqdirini özi belgülesh“ dégen mezmunning ajiz milletler üchün bir siritmaq ikenlikini, küchlük we küchliniwatqan milletler üchün bir purset ikenlikini emeliy misallar bilen otturgha qoydi. Ularningche bolghanda tarixta herqandaq bir zorawan millet melum bir milletke özligidin siyasiy, iqtisadiy we memuriy heq hoquq bergen emes. Eyni waqitta Sowétlar ittipaqi we Yoguslawiyediki hazir musteqil bolghan milletlerning köpinchisi Ruslar we Sériblarning mustemlikisige chüshüp qélishtin awalla özini-özi idare qilish teliwide keskin turalighanliqi we uni emelge ashurush üchün izchil bedel tölep kelgenliki üchün Hökümet ularning Milliy Jumhuriyiti we Aptonomiye hoquqini tonighan. Ularning shu chaghdiki Aptonomiye we Jumhuriyet hoquqlirining ittirap qilinishi, kéyinki chaghlarda bu milletlerning musteqil bolishi yeni öz teqdirini özi belgülishige ubyéktip jehettin ijabiy tesir körsetken.Xelqara qanunlardiki „Öz teqdirini özi belgülesh“ mutexesisler neziride bir tuyuq yol bolup, hazirghiche uni bayraq qilip kötürüp chiqqan milletler ichide, shu qanungha tayinip turup musteqil bolghanlar yoqken. Emma dawaning deslepki basquchi yeni küchüyish basquchi choqum bu qanun asasida élip bérilishi kérekken. Mutexesisler misal süpitide Sherqiytimür, Gherbiy Sahara, Sherqiy Pakistan, Kosowo, Tibet we Angsan Suchi yétekchilik qilghan Bérma milliy herkiti, Sipirus meselilirini tilgha aldi. Ular 40-50 yillardin béri „Öz teqdirini özi belgülesh“ pirinsiplirida dawa élip barghan we dawaning melum basquchigha kelgende andin xelqara weziyetning özlirige paydiliq bolushi we bezi küchlük döletlerning eskiri yardimi bilen özlirining siyasiy meqsetlirige yetken. Sherqiyttimürning musteqillighi üchün Awustraliye, Sherqiy Pakistan(Banggiladish )ning musteqilliqi üchün Engiliye, Gherbiy Saharaning musteqilliqi üchün Aljiriye, Bérma milliy herkitining tereqqiy qilishi üchün Amérika, Kossowoning musteqilliqi üchün Yawropa Ittipaqi we Amérika qatarliqlarning yardem qilghanliqini, Chechenistan, Pelestin we Siprus meselilirining xelqara siyasiy kün-tertiptiki sewiyeni tolimu éghir bedel tölesh sheklide hazirlighanliqini otturgha qoydi.Ular yene Xitay, Ertiriye, Marakko, Russiye, Zellandiye, Bérmidiki diktatur hakimeyet astida esirlep milliy zulum astida qalghan xelqller bilen Uyghurlarni sélishturup chiqishimizni bizge hawale qildi.

Mutexesisler: 19-esirdin hazirghiche bolghan ariliqta nurghun milletlerning öz teqdirini özi belgülesh jehette utuq qazanghanliqini, yene nurghun milletlerning bu jehette toxtimay meghlubiyetke uchrap kéliwatqanliqini otturgha qoydi. Ularning neziriche bezi milletlerning musteqil bolishi, mundaqche qilip éytqanda öz teqdirini özi belgüliyelishi peqet ichkiy amil tereptin belgülengen bolmastin, keng xelqara siyasiy atmospira we hakim mutleq milletning siyasiy jehette meghlubiyetke uchrighanliqi we mehkum milletning milliy herkitini, hökmaran milletke qarshi turidighan bir döletning otturgha chiqip qollighanliqi seweplik bolghan. Misal üchün Pelestin, Chichenistan, Kosowo qatarliqlarni körsetti.

Mutexesisler: Sabiq Sowét ittipaqidiki we Yoguslawiyediki hazir musteqil bolghan milletlerdin birersining bu döletler ghulap chüshüshtin awal qural küchige tayinip musteqil bolush ihtimalliqining yoqliqini, u döletler kirzis ichige patqandin kéyin bolsa barliq yerlik xelqlerning izchil dawamliship kéliwatqan milliy herkitining ghelbe qazanghanliqini, milliy herketning ghelbe qilishining shertlirining qarshiliq körsitish rohini yoqatmasliq, hökmaran millet siyasiy jehettin kirzisqa patmay turup, omumiy xelq seperwer qilinghan quralliq herketke atlinip qélishning éghir tiragidiyni keltürüp chiqiridighanliqini, eng yaxshisi xelqara qanunlar yol qoyghan dayiridin bek chiqip ketmey, düshmen milletning ajizlishishi üchün paydiliq bolghan chong- kichik küchlerning herkitige aktip qatniship, paydiliq pursetlerning piship yétilishini tizlitish üchün igilmey-sunmay küresh qilish lazimliqini otturgha qoydi. Emma Uyghurlargha alaqidar Xitay propigandasida tilgha éliniwatqan El-Qayidichiler meselisini ezweylep ketmigen bolsimu alahide nazuk téma süpitide, xelqara éqimgha we Sherqiytürkistan milliy herkitige qarshi mesele süpitide tilgha aldi.Ular wetende yüz bériwatqan qarshiliq körsütüsh herketlirining sewepchisi xitay dölet térori ikenlikini tekitlesh bilen birge, Xitayning xelqara qanunlardin paydilinip, milliy qirghinchiliq élip berishigha bahane –sewep bolidighan herqandaq bir shekildiki küch-körsütüshning Sherqiytürkistan milliy herkitige ziyanliq ikenlikini, düshmenge qarshi turush üchün özini xelqaragha aqlap körsüteleydighan shekildiki herqandaq bir paaliyetlerni qanat yaydurushqa bolidighanliqini otturgha qoydi.

Milliy herketlerning ghelbisi we muwepeqqiyitide köpraq misalgha keltürülgenler ichide Sabiq Sowétler Ittipaqi we Sabiq Yoguslawiyediki kéyin musteqil bolghan döletlerdin bashqa Sherqiytimür, Gherbyi Sahara, Chéchiniye we Pelestin qatarliq rayonlardiki milliy inqilaplarmu alahide misalgha élindi.Bu Sémnariye arqiliq Herqandaq bir dawaning dawagerning özige baghliq ikenlikini, azatliq we hörlükni yélinip yalwurush, köz-yéshi qilish we dert töküsh bilen qolgha keltürgili bolmaydighanliqini, uning üchün japaliq izdinish, bedel tölesh we qanuniyetke uyghun pilanlash, pursetning piship yétilishini ilgiri sürüsh, xelqni oyghutush, xelqara jemiyetke özining qan- yashqa tolghan tarixini anglitish, bu herketke hemmila ademni öz layiqida seperwer qilish lazimliqini biliwalghili bolidu.

Xelqara qanundiki „Öz Teqdirini özi belgülesh“dégen atalghuning Englischisi „Self determination“ bolup, Gérmanchisi „Selbstbestimmung“ dur. Buning menisi (nopusi 10, 000, 000 din ashidighan) Sherqiytürkistanliqlargha jümlidin Uyghurlargha oxshash Tarix, Téritoriye, Til-yéziq, Medeniyet, Diniy étiqat we yerlik Örpi-adet jehettin özige xas alahiydiliki bolghan étnik topluqlarning hazirche özi tewe bolghan dölettin bölünüp chiqip kétish yaki ular bilen muresse qilinghan melum bir xil shekilde ( Aptonomiye, Fedratsiye, we Komfédratsiye) birge yashash meseliside öz aldigha omumiy xelq awaz bérish shekli bilen qarar chiqirishni körsütidu.Xelqara qanunlarda tilgha élinghan „Öz teqdirini özi belgülesh“ témisida „Yerlik Millet“ we „ Az Sanliq Millet“ dégen ikki kelime uchraydu. Yerlik millet dégenlik Engiliz tilida „Endogenous People“ dégenlik, Gérman tilida “ Endogenous Bevolkerung“ dégenlik bolup, uning menisi elmisaqtin shu Jughrapiyilik zunnida yashap kelgen xelqlerni körsitidu yeni Sherqiytürkistandiki Uyghur we Uyghur nesillik xelqler Yerlik millet bolup, ularning xelqara qanungha asasen öz-teqdirini özi belgülesh yeni mustemlikidin ayrilip yashash üchün qanuniy dawa élip bérish we milliy azatliq herketlirini qanat yaydurush heqliri bolghan bolidu.Az sanliq millet dégenlik: Birinchidin bashqilarning milliy téritoriyisige kélip olturaqliship qalghan Sherqiytürkistandiki xitay, Amérikidiki Afriqiliqlar we Gérmaniyediki Italiyan qatarliqlargha oxshap kétidighan milletlerni körsütidu. Ikkinchidin Öz ziminida assilimatsiyege uchrash tebiy apetler we köchmenler sewebidin az sanliqqa chüshürülüp qoyulghan xelqlerni körsütidu. Xitaylarning Uyghurlar we uning qérindashlirini „Yerlik Millet“ dep atimay „Az sanliq Millet“ dep atishi, we Tarix, Til-Yéziq, Diniy étiqat, Nopus ékologiyisi, Maarip we Tebiéy köpüyüsh tereplerdin milliy kimlikimizni étirap qilishtin bash tartishi qatarliq hadésilerni, xelqara qanunlardiki xitayning kingeymichiliki cheklep turidighan ayrim maddilar keltürüp chiqarghan. Xitayning séstimiliq we programmiliq élip bériliwatqan bu tajawuzchiliq herkitige, Xelqara qanunlardiki jawapkarliq ornidin özini qachurushtin ibaret milliy pissixikisi yoshurunghan bolup, uningdin xitaylarning sherqiytürkistan xelqini etnik we kultur tereptin yoqutiwétishtin ibaret qara niyetini körüwalghili bolidu.

Mutexesisler: Uyghurlar we Uyghur nesillik xelqler Sherqiytürkistanning Yerlik ahalisi bolghanliqtin ular kiyinki 10-20 yillarda élip barghan herqandaq quralliq küch körsütüsh herketliri xelqara jemiyet teripidin „ Térorizim“ , „ Bölgünchi „ we „ Radikal islamchi“ qalpiqi bilen qarilanmidi. Xelqara jemiyet bir pütün millet milliy iradisige pükken xelq herkiti sewebidin otturgha chiqqan herqandaq herketni Xitay tajawuzchillirigha oxshash qarilimaydu, Uni kishlik hoquq we insaniy heqlirini qoghdash yolidiki inqilawiy herket yeni azatliq herkiti, dep qaraydu. Buningdin xelqara qanunlardiki „Öz teqdirini özi belgülesh“ dégen atalghuning herbir milliy mesilige yoluqqan xelqlerning yerlik alahidilikige asasen menisini her xil chüshengili bolidighanliqini körüwalghili bolidu. Eger bir mustemlike astidiki Millet Siyasiy, Iqtisadiy, Meniwiy jehettin piship yétilip, özini-özi idare qilalaydighan sewiyege yetken bolsa yaki quralliq küch bilen tajawuzchilarni qoghlap chiqiriwetküdek emeliy iqtidarni hazirlighan bolsa, uning élip barghan herketliri xelqara qanunning shu maddilliridin köre qanunluq; eger meselini uxil shekilde bir terep qilish shert-sharaiti hazirlanmastin, tinchliq we démokirattik bir terep qilish mitodi chetke qéqilip, insaniyetning tinchliqi, maddiy we meniwiy menpeetlirige ziyan salidighan shekilde ottturgha chiqqan bolsa, u xelqara qanunnning eslidinla bar bolghan chong kichik döletlerning zimin pütünlükini aldinqi shert qilghan halda tüzülgen maddiliri asasida xelqara jemiyet teripidin eyiplinpla qalmay eksiche mewjut döletning éghir basturushigha uchraydighanliqini otturgha qoydi.

Mutexesisler: Milliy zulumgha uchrawatqan xelqlerni üchke ayridi. 1) Mustemlikige uchrighan, dölitini yoqutup qoyghan xeliqler, 2)Yerlik xelqler, 3) Az sanliq milletler. Xelqara qanunlarda Mustemlikige uchrighan milletlerning herket dayirisi az sanliq milletler we yerlik milletlerningkidin bir az keng bolup, ularning milliy musteqilliq yolida élip bérilghan herketlirining anche cheklimige uchrap ketmeydighanliqi, ular élip barghan herketni, xelqara jemiyet we hakimmutleq döletler heqqaniy herket, dep qarashqa mejburlinidighanliqini, uning üchün shu dawani xelqaragha qanuniy étirap qildurushning bésip ötmise bolmaydighan bir basquch ikenlikini otturgha qoydi. Ular misal keltürüp, Xelqara jemiyetning Tibet milliy herkitini mustemlikichilikke qarshi herket dep étirap qilidighanliqini, gerche Sherqiytürkistanning ehwali tibetningkidin téximu keskin we téximu tiragidiyilik bolishigha qarimay, xelqaragha tonulalmaywatqanliqini, tonulghan teqdirdimu téxi qanunluq bir dawa, dep döletler teripidin étirap qilinmighanliqini, tirishqanda uzaqqa qalmay nurghun döletlerning Sherqiytürkistan Xitaylar teripidin bésiwélinghan ishghaliyet astidiki dölet, dep étirap qilidighanliqini, uningdin kéyinki tereqqiyatning xelqara jemiyetning maddiy we meniwiy yardimi bilen téximu yürüshüp kétidighanliqini otturgha qoydi. Alayide eskertip qoyushqa tégishlik bolghini Uyghur we Uyghur qérindashliri Mustemlikige uchrighan xelq bolsimu, xelqara jemiyet teripidin shundaq ikenliki ittirap qilinmighan. Uyghurlar we Uyghur qérindashliri Sherqiytürkistanning yerlik xelqi bolsimu, xitaylar buni ittirap qilmighan, Uyghur we Uyghur qérindashliri Sherqiytürkistanda köpsanliqni igilligen bolsimu, xitayning bishemliki we köchmen kelküni siyasiti ularni az sanliq millet katégoriysige chüshürüp qoyghan. Xitay shundaq qilish arqiliq Millitimzge paydiliq bolghan xelqara qanunlarning ötkelliridin bixeter ötiwélip, dölitimiz we millitimizni basturushni xelqarada qanunlashturiwélishni oylushiwatidu.

Mutexesisler yene Xitayning her türlük hélimikirlerni ishlitip xelqarada bash kötüriwatqan démokiratiyelishish herkitige ziyan séliwatqanliqini, Uyghurlargha oxshaydighan siyasiy teqdirge ige xelqlerning milliy höriyitini qolgha élishigha tosqunluq qiliwatqanliqini otturgha qoydi. Misal süpitige Shangxey anglashmisi teshkilati, Darfor meselisi, Chéchenistan we Abghaziye meselisi, Güney Azerbeyjan meselisi qatarliqlarni tilgha aldi.

Mutexesisler: Sherqiytürkistan milliy herkitini qanat yaydurushni xelqaraning we xitayning qanuniy pirinsiplargha uyighan shekilde élip bérishning zerüriyitini otturgha qoydi. Ular tekitlep Xitayning BDTning ezasi, dayimi ezasi, Xelqara soda teshkilatining ezasi, Shangxey anglashmisining ezasi we Sherqiytürkistan yeni Xitaylar Shinjang Uyghur Aptonum rayoni, dep ataydighan rayonning qanuniy jawapkari ikenlikini tilgha élip, bu hadisining nurghunlighan xelqara qanunlar, xelqaragha tonulghan Aptonomiye heqqidiki pirinsiplar we özining asasiy qanunigha bérip chétilidighanliqini otturgha qoydi. Xitaylar xelqara teshkilatlargha eza bolushtin awal, uning asasiy qanuni we aptonomiye qanunining xelqara jemiyet we küchlük döletler teripidin közdin kechürülgenlikini, u qanun we pirinsiplarda insan heqliri we kishlik hoquqni depsende qilidighan maddilarning yoqliqigha közi yetkendin kéyinla, xelqara nizamlargha qol qoyghandin kéyin yoqarqi teshkilatlargha eza qilip qobul qilinghanliqini, emma qanun we imzalar qeghez yüzide qélip, mustemlike rayonlardiki we yerlik xelqler yashaydighan jaylardiki xelqlerning milliy zulum ichide yashawatqanliqi bir emiliyet bolsimu, maddiy we meniwiy pakitlarning yéterlik bolmighanliqi sewebidin, bu zorawanliqning dawamlishiwatqanliqini, heqqaniy dawani emelge ashurushni xalaydighanlarning xitayning bu tereplerdiki ajizliqini ching tutup, xelqara jemiyet bilen yéterlik derijide maslishishining muhimliqini otturgha qoydi.Xitaylar bilen élip bérilidighan söhbetlerge puxta teyyarlinish, yéngilip qalmasliqqa kapaletlik qilish, ularni söhbetke mejburiy qistap kélidighan heriketlerni qanat yaydurush, uning üchün qollanghan barliq wastilerni qanunluq körsiteleydighan sharayét hazirlash qatarliqlarnimu tilgha aldi. Ikki qétimliq Jumhuriyetning qurulushi, Buningdin 20 yillar ilgiri yüz bergen ikki qétimliq Oqughuchilar herkiti, Baren inqilawi, Ghulja inqilawiy, Hoten Namayishi we uningdin bashqa nurghun qarshiliq körsütüsh herketliri qatarliqlarning milliy dawayimizgha körsetken ijabiy tesirini chüshiniwalghili bolatti.

Mutexesisler: quralliq küresh yoli bilen tenchliq shekildiki küresh yoli heqqide toxtulup, hazirqi yüzlinishtin qarighanda tinchliq yoli bilen meqsetke yétishning imkaniyetliri heqqide köprek izlinip béqishimizni, Xitaylar bilen her türlük diyaluglarni oxshimighan shekilde élip bérip, milliy heq- hoquqlirimizni qoghdap qélish heqqide izlinishimizning lazimliqini, bu jehette Xelqara jemiyetning herwaqit yardem qilishqa hazir ikenlikini tilgha aldi. Ular yene Sherqiytürkistan xelqining nöwette hel qilinishqa tigishlik bolghan meselisi musteqilliqtin awal mewjutluq meselisi ikenlikini, mewjutluqni qoghdap qélish heqqide élip bérilidighan herqandaq paaliyetlerge xelqara jemiyetning jiddiy inkas qayturidighanliqini otturgha qoyush bilen birge, eger buni xata dep qarisingiz milliy erkinlikingiz üchün qural küchige hawale qlsingizmu bolidighanliqini, emma u xil sharayétingizning hazirlanghan yaki hazirlanmighanliqi, höriyetke érishishingiz yaki öz xelqingizni öz qolingiz bilen ölümge tutup bérishingizdin ibaret aqiwetlerni keltürüp chiqiridighanliqini we 50 yildin béri qural küchige tayinip turup milliy musteqilliqi üchün küresh qiliwatqanlarning ichide birersimu ghelbe qilip baqmighanliqinimu qoshup qoydi. Ular quralliq küresh yolini inkar qilmaydighanliqini, her bir dawagerning özining qabiliyitige yarisha heriket pilanining téximu muhimliqini tekitligen boldi.Biz kim, hazir néme qilalaymiz, xelqimizning qanchilik emiliy küchibar, etiki pilanimiz néme, qaysi yol bizge eng muwapiq kélidu?…dégen meselilerde oylunishimizni hawale qildi.Mutexesisler Sherqiytimür we Sherqiytürkistan meselisini sélishturup, Sherqiytürkistanning siyasiy teqdirining hel bolishigha nahayiti ümütwar qaraydighanliqini, emeliyettimu sherqiytürkistan dawasining qanunluq bir döletni eslige keltürüsh dawasi ikenlikini, uni xelqara kün tertipke kirgüzüshning anche tes emeslikini we Xelqara qanunlarda bu xil shertlerge chüshidighan xelqlerning siyasiy teqdirining bezi yerlik milletler we az sanliq milletlerningkidin asangha toxtaydighanliqini, uning üchün boshashmas milliy roh we düshmenge purset we yol bermeydighan istratigiylik pilan we taktikilarning muhimliqini otturgha qoydi.

Mutexesisler: Sherqiytürkistan milliy herkitide teshwiqat, tetqiqat we neshriyatchiliq ishlirigha köngül bölüshning muhimliqini tekitlidi. Ular yene BDT we Yawropa birliki qatarliq teshkilatlarning Sherqiytürkistandiki írqiy we kultural qirghinchiliqqa ayit, xelqara ehdinamilerge we xitayning asasiy qanuni we aptonomiye qanunigha uyghun kelmeydighan meselilerge ayit melumatlargha muhtaj ikenlikini tekitlidi. Ular yene BDTning dayimi ezalirining sanida bolidighan özgürüsh we xizmet tertiwide bolidighan özgürüshlerning Sherqiytürkistan dawasining bundin kéyin téximu küchiyishige paydiliq ikenlikini, ilgiri Uyghurlarningkige oxshap kétidighan meselilerning yilda bir qétim qarap chiqilidighan bolsa emdi yilda 3-4 qétim qarap chiqilidighan derijige yetkenlikini, yéngi-yéngi pakitlar arqiliq Xitay hökümitining milliy zulumigha ejellik zerbe bérip, sherqiytürkistan meselisining baldurraq hel bolishigha türtkilik rol oynighili bolidighanliqini tilgha aldi. Ular yene Sherqiytürkistan meselisining hazirghiche DBT de resmiy shekilde muzakirige qoyulmighanliqini, bu meselining peqet BDT insan heqliri yüksek kommésiyonida cheklinip qéliwatqanliqini, Uyghur teshkilatliri masliship bérelise uzaqqa qalmay BDT da Teywen we Tibet meselisige oxshashaydighan shekilde resmiy muzakirige qoyush mumkinchilikining barliqini otturgha qoydi. Ilgiri BDTda yerlik xelqlerning wekilliri yoq déyerlik idi. Yéqinqi yillardin béri musteqqil milletler bilen bir meydanda xelqara meselilerni hel qilish yighinlirigha qatnishalaydighan Uyghurlardek milletler we ammiwiy teshkilatlarmu bar boldi. Ularning sani 100 din ashidu. Uyghurlar tirishchanliq körsetse özining wekilini BDT da olturghuzalaydighan xelqara we ichkiy meseliliri heqqide erkin pikir qilalaydighan imkaniyetke érisheleydu, dégen masaglarni berdi. Hazir BDTning Insan heqliri yüksek Konseyide 47 milletning wekili bar bolup, ilgirkidek Xitayning özini perdazlap körsitidighan, arqa ishik bilen millet we döletlerning awazini sétiwalidighan dewrining kelmeske ketkenlikinimu, buning Uyghur xelqining dawasini anglitishta tépilghusiz bir purset ikenlikinimu tilgha aldi. Ular yene bundin kéyin Uyghurlardek milletlerge bolidighan uwalchiliqning az bolidighanliqini qisturup ötüshti….

*****

Yighinchaqlighanda keng xelqara weziyet, Sherqiytürkistan milliy herkitining jush urup rawajlinishigha paydiliq bir pursetke tolghan dewirge qedem qoydi. Men bu qétimqi yighinning rohiy arqiliq Milliy herkitimizning potinsial küchi, xelqara jemiyetning bizge bergen bahasi, bizdin kütidighanliri we Xitay dölitining ularning neziridiki obrazi qatarliqlarni xelqimizge anglitishni, anglatqandimu eslisige sadiq bolup anglitishni özemning wijdani buruchi dep bilip, Berlin Semnariyisi heqqidiki bu uchurlarni herqaysinglarning diqitige sundum. Yighinda otturgha qoyulghan, talash-tartish qilinghan bu meseliler heqqide hergiz sel qarimastin birlikte bash qaturushimizgha, oylunishimizgha, analiz qilishimizgha, toghra yolni öz aldimizgha tépip chiqishqa paydiliq bolsun üchün, bu matériyalgha muhakime we shexsiy qarashlirimni amal bar kirgüzmidim. Bu yighingha 16 din artuq dölettin kelgen teshkilat reyislirimiz we xelqaradiki milliy ziddiyetler mutexesisliri bolup 100ge yéqin kishi ishtirak qildi. Ular bilen bu heqte tepsiliyrek söhbet qurushinglani we siyasiy teqdirimiz heqqide yéngi bir munazirini we ghulghulini qanat yaydurushunglarni, shu asasta yéngi pikir we hel qilish charillirini tépip chiqishinglarni töwenchilik bilen iltimas qilimen.

02-May, 2008/ Gérmaniye- Frankfurt

Sherqiy Türkistanliq Uyghur ziyaliysi doktur Abdulhemit Awshar  t r t türkiye radi’o -téléwiziye idarisining istanbul bashliqi bolup teyinlendi.Hemmimizge melum bolghandek t r t téliéwiziyisi türkiyining döletlik téléwiziye qanili bolup her sahede 16 ayrim – ayrim téléwiziye qanili bolup 52 tilda her xil programma tarqtidighan döletlik chong téléwiziye idarisidur.
Doktur Abdulhemit Awsharning türkiye radi’o – téléwiziye idarisining istanbul mudiri bolup bu muhim xizmetke teynlen’genlikini qizghin tebirikleymiz, xizmetliride utuq we muwapiqiyet qaznishigha tilekdashliq bildürimiz. Kespi mutexessilikidin paydilinip sherqiy türkistan xelqi üchünmu paydiliq xizmetlerde bolushini arzu qilimiz.
Terjimihallar tor sehipiside yézilishiche, doktur abdulhemit awshar 1964 – yili sherqiy Türkistanning Yeken shehiride toghulghan, bashlan’ghuch we ottura mektepni qeysiride tügetken, 1986 – yili marmara uniwéristiti neshir – axbarat fakoltétining radi’o – téléwiziye bölümini elachi oqup püttürdi. 1997 – yili istanbul uniwéristiti siyasiy bilim fakoltétining siyasiy bilimler boyiche asparantliqni püttürdi. 2010 – yili istanbul unwéristiti siyasiy bilim fakoltétining xelq’ara munasiwetler bölümide, «xelq’ara munasiwetlerde jama’et pikiri peyda qilish jeriyani we türkiye – ezerbeyjan munasiwetliri ülgisi» dégen témida yazghan ilimiy maqalisi bilen dokturluq unwanigha érishti.
Doktur Abdulhemit Awshar 1985-1986 – yillarda yéshilcham filim shirkitide xizmet ishligen. 1987 – yili filim ishligüchi imtihanidin ötüp türkiye radi’o – téléwiziye idarisida xizmet bashlighan. Oxshimighan diramma, medeniyet we örüp adetlirige alaqidar filimlerni ishleshtin sirt yene köpligen höjjetlik filimlerni ishlidi we rizhissurluq qildi. Höjjetlik filimlerning tékistini özi yazdi. Chet’ellerde échilghan oxshimighan yighinlarda türkiye radi’o – téléwiziye idarisigha wekil bolup qatnashti.
Doktur Abdulhemit Awshar 2004 – yilidin 2007 – yilighiche türkiye radi’o – téléwiziye idarisining baküdiki wekili bolup ishlidi. 2006 – 2007 – yillarda ezerbeyjan – türkiye soda – sana’etchiler jem’iyitining bash meslihetchisi bolup ishlidi. Yéqinqi zaman tarixqa alaqidar ishligen höjjetlik filimliri munasiwiti bilen türkiye yazghuchilar birliki teripidin yilning eng yaxshi höjjetlik filim ishligüchi bolup bahalinip mukapatlandi. 2007 – yili bakuda türkiye radi’o – téléwiziye idarisining wekili bolup xizmet qilish jeriyanida türkiye – ezerbeyjan munasiwetlirining yaxshilinishgha hesse qoshqan kishi bolup bahalinip baku asiya uniwérisititi teripidin pexiri dokturluq unwani bérildi.
Bir partiyining taqlishida metbu’atning roli, erkin jumhuriyet armiyisi, türkiyining musteqilliq urushida ezerbeyjan türkliri, ziyaliylarning küzide ezerbeyjan, ezerbeyjan xatiresi, qatarliq kitablarni yazghan bolup, doktur Abdulhemit Awsharning sherqiy türksitan we uyghur türkilirige alaqidar köpligen ilmiy maqaliliri xelq’ara we döletlik gézit – zhurnallarda élan qilindi.
Abdulhemit awshar uyghurche, in’gilizche, türkche, tatarche we ezerbeyjan tillirini yaxshi bilidu, osmanli yéziqi we kirilik heriplirini bimalal oquyalaydu.

Doktur Abdulhemit Awshar hazir türkiye zhurnalistlar jem’iyiti, zhurnalistlar komtéti, zhurnalistlar birliki dégen’ge oxshash kespige alaqidar jem’iyetlerning ezasi shundaqla sherqiy türkistan wexpining mu’awin re’isi. U hazir üch perzentning dadisidur.Doktur Abdulhemit Awshar sherqiy türksitan mesilisi toghrisidimu dawamliq ilmiy maqale yézip élan qiliwatqan bolup, uning yéqinda « 2014- yilida sherqiy türkistan» dégen témida 3 qsimliq ilmiy maqalisi élan qilindi.

Musa baytash

Muhemmetimin Bughra

Yürekim qan ara üzmektidur baghrim yarasidin,
Öküzlerdek aqar yashim wetensizlik belasidin.
Hetta kimge yürektin qan,közümdin yash éqitsam men,
Bu yenglighdur kichik öksiz ayrilmishtur anasidin.
Bu kelgen xelq bayrami manga bayram emes chünkim,
Yoq manga yer köngül ichre bu qayghular arasidin.
Jahanda herne ghem bar toplandi barchisi bashimgha,
Qutulmaqqa bolghaymu bu jahanning majirasidin.
Weten yoq, millet yoq, dost yoq, hernebarim yoq,
Janim birle ümidim qorqarmen fenasidin.
Sheherkim turdum anda héchbir derdimge derman yoq,
Béshimgha yüz bela kelmektidur xelqining japasidin.
Qara tash ichre qalghan lalidek najil sara qaldim,
Chéchek yengligh solashtim men tikenlerning ezasidin.
Érighsiz boldi yurtum tuprighi düshmen ayaqidin,
Ézildi millitim zalimining wehshiyan istilasidin.
Isitkim yurt ara mustebitler höküm sürmekte-
Qurtulmay qaldim millet,ah,künlerning qarasidin.
Bashimgha her türlük bela kelse idi razidim emma-
Qutulsa ger weten birle ulus üshbu yarasidin.
Qutulsa el-yurtum yoq idi zerre perwayim,
Xalayiqning manga qilghan wapa xahi japasidin.
Kel,ey bughra,jahandin teliyingdin qaqshima mundaq,
Xatadur bu ishing yan’ghin bu eqlingning xatasidin.
Emesmu éting ,ey bughra, wetenning qehriman oghli,
Qiliching birle qutquzdung uni düshmen balasidin.
Yürüp düshmen üzre qilding uni meghlup xaru-zar,
Jahanni titritipan topliring qattiq sadasidin.
Chiqarding millitingni ul asaret zillitidin birret,
Eziz boldi weten kök bayriqing ixtilasidin.
Idi yashlar hemme séning bayraqing astida,
Büyükler yardem eylep sanga eqlu du’asidin.
Kishining bashi üzre qalmap erdi zulmi istibdat,
Hemme azad bas eylerdi milliy muddi’asidin.
Weten pexr eylemishti bu séning qilghan ishing birle,
Ulus xush erdi milliy marshning shérin adasidin.
Ulus oghlanliri meghrur milliy esker olmaqtin,
Weten ayghirliri marsh éterdi karnaylar nawasidin.
Ulus birle weten sendin ulugh ishlar ümid etti,
Séni bildi mudafi bu sa’adetning baqasidin.
Weten tarixi yazding ating üzre bu shereflerni,
Oghulgha munche bir teqdir yetmesmu atasidin.
Bu yengligh bir sherepke daxil olmaq deghi mumkindur,
Ki dewran da’ima yan’ghusidur chüshken xatasidin.
Jéning bar,ümiding bar,yurtung bar,millet bar,
Yéter bir gheyriting kech bu köngülning muddi’asidin.
Jahanda her qara kün’ge chüsher her inqilab ehli,
Lékin aq qoyash hem tutqusi aning yaqasidin.
Eger qachqan owining izini terk etmise owchi,
Atar uni tagh üstide weya tutqay uwasidin.
Yoq ermish «gheyriy mumkin» gheyret ehlining kitabida,
Chiqarmishlar qizziq otni soghuq suning arasidin.
Kel,ey bughra, yigit erseng jahan’gha herb élan et,
Uni bombardiman et tuyghusiz gheyret hawasidin.
Inading topliri birle uning qorghanlirin yiqqin,
Uning xendeklirin toldur shubating qayasidin.
Shija’et tanki birle uning üstige basqun et,
Hujum eylep kéche kündüz chiqar uni uwasidin.
Uning köksini mejruh et tehewwur sünggisi birle,
Qachurmastin esir eylep tutup mehkem yaqasidin.
Sanga rehim etmidi hergiz,anga rehim etmigil hergiz,
Hezer qil mekridin qorqma uning qarghish du’asidin.
Uni qul eyliban sal xizmetingge ta’ebet bughra,
Budur yalghur qutulmaq charisi uning belasidin.

1941-yili, Afghanistan, Kabul

Jedidchilik herkitining bowisi meshhur mutepekkur alim Musa Jarulla we uning Iddiysi bilen tonushup chiqish hazirqi zaman Uyghur yashliri üchün intayin muhim bolup, U we uning dewirdashliri bilen tonushup chiqqanda Jan, waqit, eqil, bilim we pulning bihude israp bolup kétishining aldini alghili bolidu!
Musa Jarulla ependi dewirdashliridin Ismail Ghaspirali, Rizayiddin Pehriddin we Yüsüp Akchura qatarliq Türük-Tatar muteppekkurliri bilen birge 19-esirning axiri we 20-esirning bashlirida arimizdin yétiship chiqqan Qutluq Shewqi, Sabit Damullam, Abduqadir damullam, Abliz Mahsum, Abduhaliq Uyghuri, Memtili ependi qatarliq alim we ediplirimizning tepekkur boshluqini yorutqan bolup, ularning iddiysi bügünkidek nazuk bir dewirde milliy we diniy telim-terbiye élip bérishimizda yene küchlük ijabiy rol oynaydu.
Meshhur alim, milletperwer we meripetperwer zat Musa Jarulla tariximizdiki dangliq shexislerning biri bolup, 1875-yili Rusiyening Rosstov Nadan sheheride dunyagha kelgen we 1949-yili 10-ayda Qahirede wapat bolghan. Musa Jarulla ependi baliliq yillirida, shu dewirning tonulghan maaripchilliridin biri Patime xanim(Anisi)din deslepki maarip terbiyesini alghan.Musa Jarulla ependi ottura mektepni Qazandiki köl boyi mederiside püttürgendin kéyin, eyni zamanda dunyaning dangliq bilm ochaqliri hésaplanghan Istanbul we Qahirelerge bérip bilim tehsilini dawamlashturghan.
Musa Jarulla ependi Misirda bilim tehsil qilish jeryanida Mekke, Medine, Sham, Gritsiye we Hindistan qatarliqlargha bérip ilmiy ziyaretlerde bolghan.U Islam üchün yoqarqidek öz dewrining islamiy merkezlirining jümlisini ziyaret qilipmu, özi izligen hichbir nersini tapalmay, heyret we heyranliq ichide Tataristangha qayitqan.
Musa Jarulla ependi kéyin yene bashqa bir büyük ghaye bilen özi ilgiri ilim tehsil qilghan dewlet we rayonlargha bérip, ilmiy tekshürüsh, teshwiqat-terghibat ishliri bilen shughullanghan! Musa Jarulla ependi qeyergila barmisun, Islam dunyasining kishi tesewwur qilghili bolmaydighan bir shekilde zawalliqqa yüzliniwatqanliqini körgen we buningdin qattiq chöchigen.
Musa Jarulla ependi musulmanlarning oyghunishi we qudret tépishini arzu qilip bir qatar kitablarni yézip, Türk-Islam dunyasida dewir bölgüch ehmiyetke ige Jedidizim iddiysige hul salghan. Uning bizgiche yétip kelgen eserliridin Tarixul-Islam, Islahat Asasliri, Türkiye büyük millet mejlisige murajet, Russiye musulmanlar ittipaqining asasliri, Siyonizim we Quraniy kerimning nurliri qatarliqlar bar.
Musa Jarulla ependi eyni dewirde turup, islam dunyasining bügünki perishanliqini körgen büyük zattur. Musa Jarulla ependi özining rolini jariy qilduralmas halgha chüshüp qalghan Alimlar, mutepekkurlar, shairlar we yazghuchilar heqqide toxtulup: Men ulardek qolumda delil-ispat bolmighan, tekshürüp tetqiq qilmighan ehwal astida hergiz pikir bayan qilmaymen, dégen.
Musa Jarulla ependi idiyeler oxshimisamu oxshimisun, köngüller bir bolsun, dégen xitabni ortigha atqan. Musa Jarulla ependi Islam dunyasining arqida qélishini tarixiy, pelesepiwiy, siyasiy, ijtimayi we diniy tereplerdin analiz qilip, töwendikidek xulase chiqarghan.
Islamiyet quruq ibadetke aylandurulup qoyulghan.Din bilen Ilimning qimmitining maddiy we meniwiy payda yaritish ikenligi untuldurulghan.Ilim emiliy payda yaritalmaydighan, din ijtimayi menpeet bérelmeydighan halgha chüshüp qalghan.
Musulmanlar dinimizning rohiy boyinche islahat élip barghan bolsa, dunyaning xeritisi bashqiche sizilatti, dégen.
Musa Jarulla ependi eserliride Islamiy dewletler we milletlerning zawalliqqa yüzlinishi heqqide toxtulup:Islam dunyasida wat-wat jiq, ijrahat az bolghachqa, itiqat sheklimiz quraniy kerimning rohidin uzaqliship ketken.Islam dunyasining aldinqi qatardiki serxilliri, din bilen qettiy alaqisi yoq ottura sheriq yeni erep enenisidiki passip hadisilerdin kelgen shöretpereslik, keypi-sapa, heshemdirem, xurapat, israpxorluq we oghurluq qatarliq xeterlik késeller bilen yoqumlanghan, dégen. U yeneMusulmanlarning serwiti dewletni qudret tapquzush üchün emes, beg-ghojamlarning eyish-ishret we keypi-sapalirigha serip qilinghan, dégen.
Yunan pelesepisini xata chüshüniwélip, uni islam pelesepisi bilen muapeqiyetlik birleshtürelmigen.U yene Yunan pelesepisining islam dunyasigha yamrishigha paralil bir izda toxtap qalghan islam pelesepisi tereqqiy qildurulmighan, dégen.
Islamiy telim-terbiye bir izda toxtap qalghachqa, bashqa maarip sisstimilirining riqabitige berdashliq bérelmigen, dep qarighan.Dewlet Islamiy, ijtimayi we iqtisadiy hayatning jan tomurini tehsil körgen yat milletler we islamgha düshmenlik neziride qaraydighanlarning qoligha tutquzushqa mejbur bolghan, dep qarighan.
Hayatliq, ölüm, teqdir we qismetke oxshap kétidighan meselilerge ayit temel qanun we pirinsiplarning dinimizgha uyghun bolmighan shekilde barghanche xata chüshendürülishi ewij élip ketkenlikini otturgha qoyghan.Allahqa tewekkul qilghanlargha nishan körsütüsh ihtiyaji turup, ulargha qandaq qilip yashash we küresh qilishning saghlam mitodi ügütülmigen, dep qarighan.Tewekkul qilghanlar islamning qaniti astigha élinmighanliqi,Allahning kalamini teshebbus qilimiz dep, allahning eng yaxshi körüdighan esiri bolghan insanning xaraktéri, tebiyiti, rohiy we jismaniy majali, sebir we iradisi qatarliqlarining bir terepke qayrip qoyulghanliqi tenqitlengen.
Mektep we munberlirimiz tehsili 30 yilghiche dawam qilidighan Hindistan, Türkistan we tehsili 15 yildin ashidighan Türkiye we Erebistan mederesliride tar menidiki islamgha ayit, yéngilinip we islaha qilinip baqmighan, sewiyesi töwen kona kitaplar oqutulup, 15 yildin 30yilghiche telim alghanlarning jemiyetke heptiyek ögütüsh, namaz qilish heqqide telim bérish we shu sewiye bilen quraniy kerimni tebligh qilishtek échinishliq hadise esir-esirlep dawam qilghan.
Bu jeryanda dinimizning tüwrüki hésaplanghan Hedis, Feqih, Tesewup qatarliqlarning oqutulishi we tedbiq qilinishi toghra bolmighan.Bu hadise musulmanlarning qattiq inawitini tökken.Musulmanlar islamiy enenilerge sadiq bolghan halda gherip medeniyitini siyasiy, iqtisadiy we ijtimayi hayatigha tedbiqlimighan, dep qaraydu.Musa Jarulla ependi islamiy milletlerning ajizlap kétishining seweplirini yoqarqidek analiz qilip, netijide asaret zenjiri musulmanlarning qoli bilen musulmanlaring boynigha taqalghan, dégen yekünni ortigha qoyghan.
Musa Jarulla ependi islam dunyasigha mesuliyetchanliq bilen tenqidiy baha bergen we Türkiy xeliqlerning qanche esirlik tereqqiyat yoligha nur chüshürgen aldin körer ulugh alimlirimizning biri bolup, qérindashlirimizni uning eserlinirini tépip oqush we paydilinishqa dewet qilimiz.(K.Atahan)

*****

09.12.14 Gérmaniye

Sépil We Sépil Mentiqisi

Kitab oqush tesiratimdin tamche: en’ene we étiqad heqqide oylighanlirim
-“ Ademdin haya ketse, ornigha bala kélur“Uyghur ata sözliridin

Abdurahman Ablikim

Burunning burunisida biz yawayilarche , herxil xéyimxeter ichide , özimizning kimlikinimu bilmey nadanliqta yashawatqan chéghimizda bir ulugh adem hayatliq makanimiz we tinch- amanliqimiz üchün bizge’eng mustehkem sépil sélip bergeniken . Sépilning üch teripi intayin xeterlik deryalar bilen qorshalghan bolup, bu heywetlik sépil deryalardiki zeherlik dutning bizni zeherlep qoyushidin,kelkün kelgende bolsa deryalar téship bizni gherq qiliwétishidin saqlash üchün soqulghaniken ulugh adem bizni menggü sépilni qoghdashqa, sépildin chiqmasliqqa dewet qiptu. Shundaq qilghandila’elde tinch- eminlik we beriket bolidighanliqini éytiptu. Ulugh ademning déyishiche,bu sépil intayinmustehkem we bixeter bolup, biz izdeydighan nersilerning hemmisi sépilning ichide bar iken. Uzati mubarek yene bu sépilning düshmini sépilni yalap aqidighan eshu xeterlik deryalardur, deptuwe yene sépilning derya yalap-chéqip aqidighan yerlirini qandaq puxtilash charilirini ügitip qoyupbiz bilen xoshlishiptu.
Shundin bashlap biz bu sépil ichide bixeter- xatirjem, inaq, bexitlik yashaptuq.ulugh ademningnesihiti boyiche sépilni mezmutlashni üzüldürmey dawam qiptuq. Bizdiki bu bexitlik hayat talay yillar dawamlishiptu. Kéyinche, bara- bara sépil sirtida yene bashqa sheherlermu qurulushqa bashlaptu.zaman özgiriptu. Sépildiki bezi ademler sépil sirtidiki sheher kishilirining bashqiche bir xil erkin turmush kechüridighanliqini,ular sépilni qorshap turghan deryalarda er-ayal démey üzüp oyun- tamasha, ishqiwazliq qilishidighanliqini körüptu. Ulugh kishi: bu deryalarning süyi bekmu xeterlik, ularda éqiwatqini su emes eyish- ishrettin aqqan qan- yiringdur, dep nesihet qilghaniken.
Uzun yillar dawamlashqan tinch- eminlik bu nadanlarni bixudlashturghachqa ular kelgüsixiyimxeterni untuptu; Gheplet perdisi közlerni tosuwélip deryadiki qan- yiringni süzük suqilip körsitiptu. Shuning bilen ular birlep- ikkilep sépildin chüshüp deryada chümülüptu. Ularderya süyide özlirini tolimu erkin- hozurluq sézishiptu. Yillar- qernelerning ötüshige egiship bu nadanlarning sanimu köpiyiptu.ejdatlar nesihitini untushqa bashlaptu.sépildin chüshken ademlerning köpiyishige egiship ular chüshken jay shora boptu. Bu nadanlar shorini étishning ornigha talaghachiqishimizgha emdi asan boldi, dep xush boptu. Axiri bir küni sépilning bir teripi örülüp chüshüptu. Derya süyi sheherge bésip kiriptu. Kishiler emdi deryalarning öz ishikliri aldida aqqinidin shadliniptu. Gerche beziler derya süyide éqip kétip tursimu héchkim ibret almaptu.waqitning ötüshige egiship derya ulargha qorqunchluq tuyulmaydighan boptu.deryadin chiqqan zeherlik dut ularning eqlini késiptu. Shundaq qilip tola kishining deryagha bolghan köz qarishi özgirip sépilning ehmiyitini untuptu; Sépilni puxtilash ishi tashlinip qaptu. Gerche bezi eqli oyghaq,imani kamil kishiler sépilning ehmiyitini estin chiqarmighan,sépilni mustehkemleshni dawam qilip kelgen bolsimu hemme adem bille qilmighachqa héch ishni bashqa élip chiqalmighanni az dep öz qérindashlirining mesxirisige uchraptu. Yene talay yillar ötüp sépilning ikkinchi, üchinchi bölikimu
Örülüp chüshüptu. Eqil- hoshi jayida kishiler qayghurghan bolsimu amalsiz qaptu. Shundaq qilip kishiler sépilning yoqap kétiwatqanliqini tuymayla qaptu. Sépilning yoqap bérishigha egiship ademlerdin insab, diyanet, sherm- haya, yurttin beriket kötürülüp, niza-adawet, jenggi-jédel,oghri-yalghan, zinayi- haram, benggilik bash kötürüp, yoqumluq késel, aghriq- silaq awup kétiptu.rohi saghlam,tendurust ademler az qaptu. Deryadin kötirilgen zeherlik dut ademlerni séhir-lep, dillirini kor qilip, ongni tetür, rustni qingghir körüdighan qilip qoyuptu. Lékin talay kishiler bu apetlerning sirini bilelmeptu. Bilgenlerning gépige etraptikiler ishenmeptu.
Kéyin sépilning bir bürjikila qaptu. Shu bürjekke qarap nurghun kishiler yenila özini sépildiki’ademler deydiken. Lékin bu kishilerning sépil sirtidiki ademlerdin qilche perqi yoq iken.biz hemmimiz özimizni sépil ichidiki ademler deymiz. Lékin qéni bu sépilimiz? Peqet örülüpchüshey dep qalghan sépil parchisi bilenla özimizni sépil ademliri diyelemduq?
Hazir aldimizda ikki yol turuptu. Biri, esli tebi’itimizdin yatlashqan, saxtiliq, eqide- étiqadsizliq, riyakarliqtin bulghan’ghan wujudimizni paklap özimizni heqiqiy tonush; Yene biri,gumrahliq yoligha méngip axiri bir küni deryagha gherq bolush. Yaki bolmisa ikki putimiz görge sanggilighanda andin deryaning mahiyitige yétip, sépilimizge séghinish.
Derya bizge qarap étilmaqta. Nadan kishiler deryada éqiwatqini hayatliq süyi dep qarimaqta. Sé-pilning axirqi bürjiki örülüp tügimekte… az sandiki bir qisim kishiler sépil soqushbilen aware. Lékin ular derya dolquni aldida halsiz we ajiz…
2000 – yil sintebr, sdnéy

——————————————————————————————————————————————

Türkiye awazi radiyosi xewiri: asiya boks chémpiyoni, uyghurlarning pexirlik oghlani Abdurahman Ablikimning wapati dunyaning her qaysi jaliridiki uyghurlani chongqur qayghugha chömdürüpla qalmastin, belki öz nöwitide yene abdurahman ablikim heqqide qaytidin oylunush, uning milliti we wetinige bolghan chin söygüsini ülge qilish, ish – izliri we töhpilirini eslesh dolqini qozghaldi.
Bu ariliqta uyghurlarning pexirlik chémpiyoni merhum abdurahman ablikimning yalghuz düshmen’ge mush étishtila emes, qelem ishlitishtimu yétiship qalghan uyghur oghlani ikenliki otturigha chiqti. Uning 2000 – yili sidnéyde yazghan «sépil we sépil mentiqisi» namliq maqalisi ijtima’y taratqularda keng tarqaldi we yuqiri baha, inkaslargha érishti.
Yoqurda  uyghurlarning pexirlik oghlani abdurahman ablikimning qelimidin «sépil we sépil mentiqisi» namliq maqalisini TRT Uyghur seyipisidn élip diqqitinglargha sunimiz

——————-Tengritagh Akadémiyesi

25.01.2015  Gérmaniye

Yiterlik derijide wetenperwerlik we milletperwerlik Iddiysige sayip bolmighan kishiler yiltizi sugha chiliship tursimu qurup qalidighan derextek awal özini we kéyin milletni halak qilidu! 

  Korash Atahan

1)Biz Uygurlar qanche ming yilliq dölet qurush tarixigha ige, Ariyan tipidiki qedimiy bir millet. Türkler, Ezerbeyjanlar, Özbekler, Türkmenler, Kashkaylar, Tatarlar, Qazaqlar, Qirghizlar we tilimizning yene bashqa diyalekit hem shiwiliride sözlishidighan goruppilar Uygur nesillik xelqler bolupla qalmay, bügünki German, Ungar (Wengir), Bulghar, Pin, Ukrayin, Irland, Iran xelqliriningmu tomirida Uygurning qéni örkeshlep turidu.Biz ige chaqisiz, kélip chiqishi éniq bolmighan, tarixi üzük hem qisqa shundaqla qérindashliri bolmighan bir yétim millet emes.

2) Biz Uygurlar dunyada eng deslepte yéziq qollanghan, metbee, qeghez, reh, tömür, miltiq dorisi, kariz, chaq qatarliqlarni keship qilghan, 3 ming yildin artuq sheherlishish medeniyitige ige, özimizge has diniy étiqat, senet, pelesepe enenisige ige bir qedimi millet. Biz özimizning yoqarqidek bir qatar ebzelliklirimiz bilen insaniyet tarixida qedimqi eng yüksek medeniyet dep qaralghan, qedimqi Misir medeniyiti, babilun medeniyiti, Hindi medeniyiti, Merkizi Asiya medeniyiti, Xitay medeniyiti, Gérik medeniyiti, Maya medeniyiti qatarliqlargha asas salduq.
3) Biz Uygurlar parlaq we yüksek medeniyitimiz bilen 40 ming yil awal mu döliti, 17 ming yil awal Asiya-Yawropa Uygur Imparatorluqi, 10 ming yil awal Asiya-Yawropa Uygur kompedratsioni, 7 ming yil awal Qarahan Iparatorluqi, 5 ming yil awal 10 Uygur 9 oghuz komfediratsioni, 2 ming 500 we 2 ming yillar awal büyük Asiya Hun Imparatorluqi, Büyük Yawropa Hun Iparatorluqi, 1 ming 500 yil awal, Aqhun Imparatorluqi, Köktürk Iparatorluqi, 1 ming 200 yillar awal Uygur Imparatorluqi, ming yillar awal (Uygur Qarahanlar döliti, Quchu Uygur döliti, Kengsay Uygur döliti qatarliq 3 küchlük döletni özichige alghan) EDIQUT UYGUR EMPARATORLUQI qatarliq küchlük Iparatorluqlarni we Chaghatay Uygur döliti, Seidiye Uygur döliti, Qeshqeriye qatarliq döletlerni, we yéqinqi yillarda Sherqiy Türkistan Islam jumhuriyiti, Sherqiy Türkistan Jumhuriyti we bügünki Amerika qurulghan Uygur hökümiti qatarliq hökümet we teshkilatlarni qurghan, tarixning éghir sinaqlirigha berdashliq bereleydighan we bérip kéliwatqan bir millet.
4) Bilinip turiwatidu, soruqchuliqimiz, azapliq künlirimiz, xaniweyranchiliqimiz uzaqqa soziliwermeydu. Yoqalmighanliqimiz bir möjize, dunyada düshmini bizningkidek küchlük, bizdek béshigha éghir kün kelgen yene bir millet yoq, Allahning bir mexsidi bar, qan yashlirimiz bilen pakliniwatimiz, chéniqiwatimiz, özimizge, özlükimizge kéliwatimiz.Biz yoqalmasliqimiz kérek, qénimizdiki esil ersiy üstünlük haman bir küni wolqandek partilaydu. Xeq hoquqlirimiz qolimizgha qaytidu. Qanlar éqiwermeydu, qumdek soruliwermeymiz, horluniwermeymiz, pakliniwatimiz, Merkiziy Asiyada biz qurmaqni istigen bir dölet bar, u bolsimu Uyguristan.
5) Bir dölet medeniyet, din, kapital qatarliqlarni perwish qilidighan, özini özi idare qilalaydighan etnik goruppilargha nesip bolidu. özini özi idare qilalmaydighan chuwalchaq xelqler san jehettin qanche üstün bolsimu, jughrapiywi jehettin qanche paydiliq sharaitqa ige bolsimu, qanche köp paydiliq pursetlerge ige bolghan bolsimu bashqilarning horlishigha uchraydu.

6) Biz Uygurlardiki chéchilangghuluq, shehsiyetchilik kolliktiwizimliq angdiki töwenlik bashqa milletlerdiki chéchilangghuluq, shehsiyetchilikke, kolliktip angning töwen bolishi qatarliqlargha oxshimaydu. bizdiki peqet hoquqidin barghanche ayrilip qéliwatqan bir küchlük milletning bésip ötidighan köngülni ghesh qilidighan bir tereqqiyat basquchidur. Bizning xaraktérimizda yoq nersining bar, bar nersining yoq bolup qalghini yoq. Imparatorluq dewridimu shundaq edi. Bizdiki bixliniwatqan siyasi anggha wekillik qilsa bashqa bezi milletlerdikisi sapasi töwenlikke wekillik qilidu. Bir paeche meshhur may boyaq esiridiki renglerni, arqigha yandurup arlashturiwetse bir döwe kéreksiz nersige, bir dangliq semponiydiki tawushlarni eslige qayturup halighanche arlashturiwetse ademni bizar qilidighan yéqimsiz awazgha aylinidu. Bizdiki közimizge set körüniwatqan bir qisim kolliktip tebiyet hudi reng we tawushliri qalaymiqanlashturiwétilgen resim we muzikigha ohshaydu, u her birsimizning ortaq küch chiqirip tüzitishimizni kütiwatidu. Biz uni etnik groppimizning, milliy topimizning küchiyishi we dölet qurushimizning ham matériyali dep qaraymiz. Dölet bu xil chéchilangghuluq we bu xil shehsiyetchilik sewebidin dunyagha kelgen. Bizde uning emeliyettin ötken nezeriyiwi asasiy bar, gep uni qandaq teshkilleshte, gep uningdin qandaq paydilinishta, gep uni qandaq organizatsionleshte. Bu yene shehsiyet bilen etnik birlikning munasiwetige, etnik birlik bilen xelqara munasiwetlerge bérip chetilidighan nazuk mesile. Xelqimizde gunah yoq, otqa bashliduq kirdi, sugha bashliduq kirdi, yene néme qilsa bolatti?! Jawapkarliq bar bolsa eng deslepte özimizde, yeni siyasiy, diniy, iqtisadiy we medeniyet jehettin milletke ige chiqish salahetige ige dep qarlghan yol bashlighuchilarda.
7) Biz Uygurlarning kolliktip we shehsiy engida, ademde tebeiy bar bolidighan bir türlik menpietpereslik bar. Bu xil menpietpereslik hakimiyettin ayrilip qalghanliqimiz üchün, wedölet qurushni emelge ashuralmaywatqanliqimiz sewebidin, kolliktip angdiki menpetdarliq istikining qanmasliqini keltürüp chiqirip, he dese burnining uchini köridighan, tar dairidiki shehsiyetchilikning yamrap kétishige, ikki yüzlimichilikning bash kötürishige sewep boldi. Bu xil shehsiyetchilik we ikki yüzlimichilik keltürüp chiqarghan chéchilangghuluq, pursetpereslik, chiqishalmasliq, milletning wujudidiki tebeiy enirgiyning bir qismi bolup, paydilinalisaq hayati küch beghishlaydu, paydilinalmisaq eng kühlik düshminimizge aylinidu. bu huddi ressammning aldidiki perqliq rengleni keltürüp chiqiralaydighan boyaq we kompazetor aldidikibir-birige oxshimaydighan ala taghil awazlargha ohshap kétidu. Bu huddi bir parche meshhur resim sizilishtin awalqi boyaqlarni bir-birige arlashturiwetse poqqa, bir meshhur semponiydiki awazlarni bir-birige arlashturiwetse ishekning hangirishigha ohshap qalghandek ish. Güzel pir parche resim sizish, meshhur pir parche muzuka yézish elbette talant we erade telep qilidu. Tapa tene qiliship, qolning uchida qilghan bilen ish pütmeydu. Dunyada asan ish yoq, bu reng we awazlarni, Insaniyetning 21 – esiridiki iqtisad we ediologiye chüshenchillirige bizning eqliy we jismaniy küch quwetimiz yar bergen eng yoquri mümkinchilikte organizatsionlashtürishqa yüzlinelisek, xelqimiz échirqap kütiwatqan bir milliy dölet tughulidu. Bundaq qilish üchün eng aldi bilen milliy kimlikimizning mewjut bolushi we bolmasliqigha tesir körsitiwatqan aktip we passip amellarni mukemmel dérijide mölcherlishimiz, tehlil we tetqiq qilishimiz, eqliy xulase chiqirish we chüshenchilerni xelq arisigha yetküzishke kapaletlik qilishimiz, ibadet qiliwatqandek estayidil, balimizgha tamaq teyyarlawatqandek mesuliyetchan bolishimiz lazim. oylanmay pikir qilishtin, aldiraqsanliq we tenteklktin, rohiy ghalbiyetchilik we chüshkünlüktin saqlinishimiz lazim. Din, medeniyet, iqtisad we senet qarashlirining muazinnitige alahede ehmiyet bermigende aqqqan qanlar görge, kelgen sular chölge kétidu. Sen Xitaymu emes, Ottura Sherqliqmu emes, Yawropaliqmu emes, Türkmu emes bir nerse ekenlikingni awal mölcherle. Eng muwapiq bir egeshküchining arqisidin mang, iqtidarliq ademlerni etrapinggha topla, özengde bar bolghan üstünliklerdin paydilinishqa waqit, eqil we emgek serip qil. Bashqilardin artuqche umid kütme, emma türlik munasiwetlerni ehtiyajgha qarp tengshep tur. Dostni köpeytelmisengmu, düshmendin birsi azaysun. alayide muhim bir ish, Uygur xelqining ichide düshmen yoq, düshmelik bar, xelqni terbiylesh oyghutush kérek. Uygur bilen Uygurning, undin qalsa Uygur qénini toshup yashawatqan wetinimizdiki, Qazaq, Mungghul, Qirghiz qatarliqlar bilen Uygurning türlik munasiwetlirini, Uygur bilen Xitayning munasiwetliri asasida bir terep qilishtin her waqit saqlanmaq lazim. Shuni dawamliq estin chiqarmasliq lazim, ejdatlirimiz qedimdin yashap kéliwatqan merkizi asiyada Uygurning qéni arlashmighan bir etnik topluq yoq. Bu periqliq til we shéwilerde sözlishidighan millet we etnik groppilarning Uygur qéni üstin bolghan qisimliri bügünki kündimu Sherqiy Türkistanda biz bilen birge yashawatidu.Ularning yiraqtiki Mungghul, Qazaq, Qirghiz, Tunggan, Shiwe qatarliq qérindashliridin perqi bar. Misal, hazirqi Sherqiy Türkistan Qazaqlirining mutleq köp qismini, bolupmu Qirghizlirini Qazaqistan we Qirghizistan xelqliridin ayrip qarap, ular ming yil awalqi Uygurlarning Ediz qebilisidin idi, dep qarawatqan küchlik tarixchilar we anterpologlar bar. bu elbette merkizi Asiya milletler ekilogiysige toghra kélidighan bir qarash. Buningdin qarighanda bügünki Sherqiy Türkistanda yashawatqan Xitaydin bashqa etnik groppilarning hemmisi bizning yéqin yaki yiraq qérindashlirimizdur, biz ular arqiliq, ular bügün mensup bolup yashawatqan etnik groppa we milletler bilen baghlinip turimiz., buning bizge intayin chong paydisi bar. Uningdin bashqa xelqara mesililermu bar téxi elbette.
8) Biz Uygurlar bir birimiz bilen pétishalmaydighan bolup qalghandek körüniwatimiz, bashqilarmu shundaq tonushqa kéliwatidu, bu xata. bizdiki bu pétishalmaslik dewlet qurush ehtiyaji we téxirsiz teliwidin kélip chiqiwatidu. Dölet bar bolghan bolsa ular siyasiy reqipliri bilen pétishalmighan, riqabet ichide milliy menpieti üchün hayatini atighan bolatti. Bu xil ebzellik teshkilatlandurulmighachqa, dölet bolmighachqa özimizni téximu ajizlashturiwetidighan, özimizni özimizning yeghida qorup-tügitiweteleydighan heterlik nersige aylinip qéliwatidu. Téximu éniq éytqanda Uygurgha oxshash ichi küchlük, xaraktéri üstün millet hakemiyitidin ayrilip qalsa özini özi halak qiliwetidu.
Qérindishim köngülni ghesh qilidighan riyalliqimizdin umidsizlenmeng, siz bir nesebiy üstün xelqning perzenti, küchlük teshkilatchilarni saqlap turmay ishni özingizdin bashlang, Uygur bolsila, munapiq bolmisila shertsiz söyüng, sewrichan bolung, téxir qiling, chidang. eqilliq xelq kütkinidek teshkilatchigha érishelmisimu özini özi muapizet qilip kétidu. Chünki ular charwa emes. Bezi milletler bar dahini tughidu, bezi dahilar bar mlletni tughidu. Biz zadi qaysisigha mensup, bu heqte oylinip béqing, yéqin ademingiz bilen söhbetliship béqing.9) Qérindash turup, qérindaslar ara zidiyetlerni, dost düshmen otturisidiki munasiwet dérijisige kötürgenlerni, hörmet qilghanlarning, arqisidin egeshkenlerning we qanat astigha alghanlarning qelbide, hayinliq, satqinliq bash kötüridu.10) Bir milletning gorupilar boyiche qoghdaydighan, rayonlar boyiche qoghdaydighan bir nersisi bolidu. Uning némilikini biliwélish kérek. Bilmigenler ailisidikiler we yat milletning horlishigha uchraydu. Aile, mehelle, yurtni merkez qilip shekkillengen saghlam bir munasiwet, dölet qurulushning téxirsizlikige hameldar bolidu.
11) Milliy xaraktérimizdiki birlikni qoghdap qélishning bir qimmetlik engüshtéribar, u bolsimu özingiz her küni ayrilalmaydighan, milliy menpietimizge wekillik qilidighan bir eddiyge yaki melum bir shehiske we yaki dewrimizde bar bolghan nopuzluq bir teshkilatqa shertsiz boy sunush.
12) Qérindashlargha ehtiyajgha qarap sahib chiqmasliq, sizni tar menidiki shehsiyetchilik patqiqigha, uni hayinliqqa, munapiqliqqa mehkum qilidu.
13) Qilghan yahshi ishliringiz heqqide köp sözlimeng, bashqilardin anglang.
14) Eqillik bolsingiz her dayim bashqilarni eyiplela yürmey, özingizni milliy menpiet qélipimizgha sélip turung. Shundaq qilghanda sizge yene bir ish chiqidu, u bolsimu özingizni eyiplesh.
15) Hey Uygurum, Eger siz we siz yaqturidighan ademler éytqandek, silerningla toghra bolghan bolsa, siler xata digenler yoqulup ketken, siler meqsetke yetken, siler hemme nersining üstige chiqqan bolattinglar. Siler bir chemberning etrapida yüzlinip turiwatisiler, hemmidin toghrisi uning merkizide. meghrurluq, aldiraqsanliq we tenteklik qilmanglar. Özenglar we düshmininglarning nemilikini bilemsiler!? hetta bir dingha ishenmisenglarmu, bir tilda sözlishelmisenglermu, bir dölette yashimisanglarmu… eqlinglar bolsa birlishettinglar. Qandaq milletler shundaq qilalaydu oylap béqinglar. Biz Uygurlar bir türlik kolliktip meslik ichide yashawatqan bir millet. Meslik yeshilmeywatidu, némide narkoz qiliwetilduq bilmeymiz. meslikimiz yeshilse idi, birge bolsa nomustin kolliktip öliwalghan, birge bolsa ejdatlirimizning shan shöhritini yene tiklep, yüz yilliq nomusimizni yuyghan bolattuq.
16) Qulluqtiki bir Milletning balisi turup, tapqinini keypi- sapagha, eyish-ishretke, ailisining chong yep chong ichishige, bashqilargha özini körsütishke, orunsiz meghrurlinishqa, he dese özining mengiwatqan yolini toghra dep walaqshishqa adetlinip qalmay hem undaqlarning arqsidin lalma ittek kétiwermey, öz milliti üchün, haytidin, turmushning rahitidin, mal-dunyasidin, shehsiy arzu hewesliridin waz kechkenlerge hem ularning ailisidikilerge, pütün eqli iqtidarini milletning nijatliqi üchün serip qilip, özi, ailisi, dostliri éghir künge qalghan bolsimu, derdini ichide bilip, ün tünsiz yashawatqanlargha Allahning raziliqi üchün salam béring. Ularni tepip hemdemde bolung, haligha yéting, qollirigha söyüng, yardem tileng! Ishning qiyinidin qechip asinigha yügürmeng, asininimu qilmay yekke yigane yaki top-top bolup, yawayi haywanlardek qarangghu kamargha bekiniwalmang. Siz qandaq adem bolung, qilishqa tegishlik bir ishingiz bar. Döliti bar milletlermu jim yatmaywatidu. sizge bu behestilik, hangwaqtiliq, deltilik, haterjemlik, horunluq, xoshyaqmasliq, özini chaghlimasliq nerdin kéliwatidu.
17) Uygurlardin waysawerme, hemmimiz özimiz bilimiz, xayin bolmisaqla künimiz nahayiti teste ötiwatidu. sen birsimizge yahshilik qilding, uni bilimiz. Sining bizge yahshiliq qilishinggha sewep bolghan nersini sanga ALLAH bergen. Eger biz sendin yahshiliq körüp, sanga qayturalmisaqmu bashqa bir qérindishimizgha qayturalmisaq u chaghda néme qilishni Allah belgülisun, emma qayturush iqtidarigha yételmisek Allahning bir buyruqi bar.

Özeng qanchilik némiting, he dese teshkilatlarni tillaysen, nopuz egillirimizning yüzini tökisen, ularni kishilerning közige set körünidighan qiliwetken séning eqilsizliqing. Sendek ademler bolghachqa küchlük teshkilat, küchlük yolbashchi yoq. teshkilat qurmaq, yetekchilik qilmaq asan emes. Sen eqilliq bolsang nachar teshkilatlar shallinip serhili, ajiz teshkilatchilar shallinip, serkisi chiqatti. Shu Uygur bolmighan bolsa bügün sen bolamting? Birsidin yaki bir teshkilattin waysighanda Uygur…Uygur digen sözni tola tilgha alma, sen bilen alaqe qilghan adem yaki teshkilat Uygur emes, Uygur anangni bir nerse qilghanmu!? Kökte künnur, yerde Uygur; Quyash tughumdur, dilimda ghurur! dep yasha. Özengning chawisini chitqa yeyip, özini Uygur demeydighan tuz korlargha, milliy düshmenlirimizge oyan qoyup berme. Ichimizdiki hamaqetler sen deltining sözlirige ishinip qalmisun.
18) Behestilik qilmang, oynap sözlisingizmu oylap sözleng. Ejdatlirimiz söz atqan oq, dep bikar éytmighan. Söz arqiliq millitingizge hayatliq, düshminingizge mamatliq bereleysiz.
19) Behestilik qilmang, özingizni dada balisini bashqurghandek bashqurup turung, kichik bala her poqni yeydu, adem kallisini ishletmise, u bir kichik bala.Kökte künnur, yerde Uygur; Quyash tughdur, qelbimde ghurur. dep yashang.
20) Hayatta her kim xatadin saqlinalmaydu, emma tekrarlimang.
21) Özingizni biling, siz Alman yaki Engiliz emes. Bu dölette dölet qurup bolghan ademdek haterjemlikke chümüp ketmeng. Bu yerning igisi bar.itlardek chishleshmeng, bizge börining mijezi udum qalghan millet, böre bir birini asanliqche chishlimeydu, owgha teng chiqidu, herkim tegishlikini alidu. bir-birimizni qangha boyighangha nomusimiz aqlansa idi, u bashqa gep. Emma… emma…Bizning bu yerde yashawatqinimiz xelqimizge paydiliq bolsa bolatti, emma paydisidin ziyini, rahitidin azabi köp boliwatidu, oyghanmisaq Yawropalqlar bizni desmiy sélip, Xitaylar bilen soda qilidu.
22) Bezillirimizning turmush, tirikchilik, adet qarashlirini körse ademning ichi élishidu,Yawropada turup Xitayche amilning tesiridin qutulalmasliq, qutulghan teqdirdimu öziningkini untup, özi turghan muhitni diwanining haltisigha ohshutiwélish shamili chiqiwatidu. Biz Uygurlar hayatliq qarishi, tirikchilik enenisi, ehlaqi qarash, tuqandarchiliq munasiweti, jemiyet chüshenchisi tereplerdin hazirghiche Dunya milletlirige örnek boliwatqan xelq. Men wetende bir edebiyat heweskarining, L. Mutellipning Xitaylar Amérikiliq bir yazghuchining kitabidin terjime qilghan bir parche shérinikötüriwelip, shériyitimizning tereqqiy qilmighanliqidin way séliwatqanliqini körgen idim. Diqqet qilayli, bezi xelqlerdek göshni putizning barmaqlirigha qisturup turup toghraydighan, poq yigen haywanlarning göshi tatliq dep qaraydighan, burnimizdiki qaqichimizni elip ishtiha bilen qasaydighan, paydiliq dep qungigha qisturiwelip sesitilghan mewilerni istimal qilidighan bolup qalmayli.Eger bizning bir qisim bashqilar özleshtürüp bolalmighan mukemmel adetlirimiz (Ana tilda sözlishish, yemek- ichmek, örpiadet, kéyinish, yürüsh turush…wb.) közingizge set körünip qalghan bolsa rohiy késeller mutehesisige wahtida körünüp béqing.
23) Hayat bir teyatir, her bir millet teyatérining uslubi oxshashmaydu,siz Uygur, Uygur teyatéridila qimmitingizni tapalaysiz,rol alghan perdingizde qehringiz we zehringiz bilen rol éling, shundaq qilsingiz xelqingizning alqish sadaliri ichidin düshmenliringizning echinishliq ingirighan awazini angliyalaysiz.
24) Shehsiyetchilikimizni milliy menpietwazliq, qérindashliqni milletchilik dérijisige kötürelmeywatimiz, kötüreligen bolsaq, birinchidin, Etnik birlikimiz perwishke érishetti, milliyetchilik küchiyetti, ikkinchidin ,özimizgha xas shekildiki Kapital jughlanmisigha érishettuq, sanaet millitge aylinattuq, üchünchidin,özligimizdin teshkilatlinalaytuq we teshkilatlanghan yat Milletler bilen bir shirede olturup, heq hoquqlirimizni ulargha tonutup,özimiz qoghdiyalaydighan politik milletke aylinalaytuq.
25) Milliy menpiet nuqtisidin birlishelmeslikimiz bizni barghanche yaman künge qoyiwatidu, birlishishimizni düshmen halimighanliqi üchünla, bilip bilmey uning depigha usul oynawatimiz, u bizdin hemme nersini eli bolay dewatidu, emma bizge bergini, siz bir usulchi millet digen söz.Xitaylar bu sözni bikargha éytmighan. Ajizlap kétiwatimiz her küni bir nersidin ayrilip qéliwatimiz, bizdi nechche hesseme deniyetsis milletlermu bu jehette bizdin ilghar bolghanliqi üchün xelqimizni közge ilmas boldi. Bunjdaq kétiwersek bizni bir türlük umid bilen béqip chong qilghan ata-animizmu, milletning ghurui hesaplanghan xotun- qizlirimizmu, öz neslimizdin bolghan perzentlirimizmu bizni közge ilmaydighan bolidu. Beziler buning gunayini sergerdan teshkilatlardin körüwatidu. Siz, ailingiz, dostliringiz shu teshkilatlargha qanchilik dérijide yéqin turalidingiz? biz Uygurlarda söz tola, belkim bir bahaningiz bar. Ular xata qilghan bolsa teshkilatlinip siz toghra qiling, qilalmisingiz toghra qilidighanlarni yétishtürip chiqsaq bolidu emesmu.adem toplashmighan teshkilat tashlinip qalghan mazargha oxshaydu, uninggha her küni dua qilip, shehsiy mülikingizdek perwish qilishingiz belkim besh yil, belkim on yil, belkim yigirme yil zirikmey térikmey bu herikitingizni dawamlashturung, bir qétim hayajan bilen qilghan nechche dollar yardimingiz, ikki qétim teshkilatni pete qilghiningiz, töt besh qétim hosh yaqmighandek qilghan namayishingiz kupaye qilmaydu. Bilemsiz Xitay milliti cheksiz ketken zeminimizni bésiwélish, bayliqlirimizni bölüshiwélish, xelqimizni bügünkidek nechche goruppigha parchiliwétish, bügünkidek bay, medeniyetlik, küchlük milletke aylinish üchün 5 ming yildin béri milyon milyonlap qirilip ketti, milyon milyonlap ziyan tartti, éghir künlerge qaldi, emma shu nerse éniqki héch zérikmidi. Bizning Xitaylardin üginidighan jiq nersilirimiz bar we Xitaylardin üstün turidighan jiq ebzellikimiz bar.buningdin kéyinki dunya bundaq qara neyet bilen tolghan Milletlerning herikitige chek qoyidu, emma biz barghanche özimizni özimiz idare qilalmas halgha chüshüp qalsaq, Xitaylardin héch periqlenmes Etnik goruppilarning birige aylinip qalsaq, barghanche biz üchün paydiliq boliwatqan pursetlerdin, chet ellik hemayichillirimizdin, Etnik qérindashlirimizdin sezgürlik bilen paydilinalmisaq, neslimiz quruydu, menggülik nomusqa qalimiz.

Buning üchün ishni yéngidin bashlashqa toghra kéliwatidu. Biz deslepte Millitimizning qandaq bir ademlerdin teshkillengenlikini tonushimiz kérek, bu digenlik Uygurgha din jehettin, siyasiy jehettin, medeniyet jehettin, ekinomiy jehettin xelqara yüksek ölchemni qoymay milliylik, milliyetchilik, Uygurluq jehettiki ulargha eng mas kélidighan bir ölchemni qoy digenliktur. Hazir xelqimizde birqanche türlik goruppa bar. Buni Islam dinigha ishinish jehettiki, chetel medeniyitige tutqan pozitsiye jehettiki, Xitayning bizge qaratqan parchilash siyasitige qayturiwatqan inkas jehettiki, heqiqiy milletperwerliktin, wetenperwerliktin ayrilghan sahta dinchilik, sahta milletchilik, shehsiyetchilik, menmendaliq keltürüp chiqiriwatidu. Din tereptin bizge nechche yüz yilliq islam döletlirigimu yarashmaywatqan pundamitalistliq eddiye mas kelmeydu. Milliy uyushushchanliqimizgha mas dérijide soghaqqan, sewrichan bolmaq lazim. Biz xélila tüzük musulman, bezi nersiler zoluq bilen emes waqitning ötüshi bilen kamaligha yétidu. Xitay siyasitige qaritilghan inkas jehette humsiliq bilen teslimchilik yoligha mangmasti, jan baqar kochigha kiriwalmastin bir éghizda yaq!; bir éghizda bolidu deyish kérek. Eng zör mümkinchilik bilen, meyli weten ichi yaki weten siritida bolsun ziyan tartqan teqdirdimu yaq!dep éytishqa tegishlik yerde bolidu! Demeslik kérek.
26) Birlisheyli!biz Qazaqistanda, Qirghizistanda, Özbikistanda, Türkmenistanda, Afghanistanda, Türkiyede yashawatqan hemshirilirimizni (Uygurlarni) ular özlirige u yerni menggülik weten dep qarighan bolsa Uygur demigendek, wetinimizdiki Qazaq, Qirghiz, Özbek, Tatar xelqinimu ular wetinimizni mengülik ana dep qarisa, özimizning jan jiger qérindishimiz mundaqche éytqanda Uygur dep qaraymiz. Chünki hemmimizning yiraq ejdadi qedimki Uygurlardur, hemmimiz qedimqi Uygurlarning ewladi. Buning ichide elbette Mungghullarmu bar.
27) Gorohwazliq, yurtwazliq, meslekwazliq, tar dérijidiki etnikwazliq qilmayli. Biz tarixta hemme dertni teng körduq, hemme hushalliqtin teng behrimen bolduq, kelgüsidimu shundaq bolidu, Türkiyede yashawatqan Uygur nesillik xelqlerning hemmisining pasportigha Türk dep yézilghandek, Qazaistanda yashawatqan Uygur nesillik xelqlerning hemmisining pasportigh Qazaq dep yézilghandek wetinimizde yashawatqan mengü yashash ehtimali bolghan, bizge düshmen közide baqmaydighan xelqlerning hemmisige Uygur kimliki bilen muamile qilishimiz lazim. Herqandaq chaghda ular bilen mümkin bolghan dérijide söhbetlishishimiz,birnimu qaldurup qoymasliqimiz lazim. Dostlirimizdin bolupmu qérindashlirimizdin ayrilip qélishqa yene bolmaydu. Bu jehette kéyinki ikki qétimliq jumhuriyet qurush tariximizni tenqidiy örnek qilish kérek.
Eng deslepte özini Uygur kimlikide tonughanlar bilen ish bashlang, yükning éghirini kötürüng. Chong ishni qoyup özingizni terbiyeleng,andin nöwet Ailingizge, andin uruq tuqqanliringizgha, andin dostliringizgha, andin goruppingizdikilerge, andin siyasi teshkilatlirimizgha tesir körsiting. Shu derjige yetkende nesildash xelqler we dost milletlerning ishliri özlikidin helbolidu. Özingizning ichidiki ishlargha puhta bolmisingiz nesildash xelq we dost milletlerni bizar qilip, tajawuzchilar terepke yolgha sélip qoyidighan ish chiqidu.
Ishlar biz kütkendek bolmisa her türlik munasiwetlirimizde Ittipaqsizliq kélip chiqidu. Ittipaqsizliq hudiy kirge, Virusqa, mikropqa ohshaydu. Taziliq ishlimey, késelni dawalatmay yüriwergen bir tilemchige ohshap qalimiz. Meynetchilik basqanche, késellik éghirlashqanche qoltuqimizdiki pitmu yoghinap kétidu. Siz bille yashighan tengri teghining shimali we jenubidiki tagh xelqi, sizning hayatliq menbiyingizni bériwatqan bir yurtluqliringiz, siz bilen yahshi yaman künlerde birge boliwatqan, yüriki siqilip turiwatan Uruq tuqqan- qérindashliringiz, ikki téripingizde yaki aldi arqingizda sizge olturushup bériwatqan u qara közler,haman bir kün, bir az awal yaki bir az kéyin, sizge héch kishi qilip berelmeydighan bir ishni qilishni saqlap olturghanlardur. Ular sizning hedingiz, ular sizning singlingiz, ular sizning akingiz, Ular sizning eningiz. Buradérim buninggha ishining, ulargha Ailingizdikilerge qarighan közde bir qétim qarap béqing azaptin yighlashni yaki hushalliqtin külüshni bilelmey qalidighan bir türlik qimmetlik tuyghugha chümilisiz. Uningdin kéyinki heriketliringizge yaratqan egimiz riyasetchilik qilidu.unutmang ular bolmighan bolsa siz bolmaytingiz.ular bolmighan bolsa siz yighlighan yigha yighigha, siz külgen külke külkige oxshimayti.
28) Bilimlik bolsingiz, sizdin xelqingiz qachmisun.ulargha ular qilalmaydighan ishni mejburlimang. Biz bu qulluqqa bir kün ichide qalmighan, siz hem ularni bir kün ichide bu hayatliq qalmighan chöldin elip chiqip ketelmeysiz. Weten- millet yolida ün tünsiz ishlewatqanlarning, weten millet üchün qurban bolghan qehrimanlarning uruq tuqqanlirining ,dost buraderlirining, Xitay hökümiti xaniweyran qiliwetken yurt we Aililerning,Din Alimlirining, pen alimlirining,meshhur ziyalilarning, senetkarlarning,Namratlarning, baylarning,miskinlerning, Ajizlarning, qiyin künge qalghanlarning, söz- chöchekke qalghanlarning, küchlük emma yol tapalmighan, milliy ghururi imandek parlap turghanlarning, yoldin azghan emma chiqish yoli izlewatqanlarning,milletke ziyan séliwatqan emma terbiyelise tüzitidighanlarning, satqunlarning, munapiqlarning, kallisini ishlitip ish qilmay milletni heqlirini sétip yashashqa adetlengenlerning we bu ishqa bashchilap kirip ketkenlerning, tajawuzchilarning, bizge düshmenlik bilen qarawatqan bezibir nesildash xelqlerning, oyan körüwatqan dunyadiki bir qisim milletlerning yénigha béring, emeliyet oqughchiliqqa ündise ügining, oqutquchiliqqa ündise ders béring, yardemge ündise yardem béring, qatilliqqa ündise adem öltürüng, teshkilatchiliqqa ündise teshkilleng, emma shuni unutmang hesret- nadamet, oy- pikir, arzu- arman, tejiribe sawaq, meqset ghayiliringizni bu xelq anglimay qalmisun. Unutmang siz bir addiy kishi bolsingizmu mümkinchilik yar bergen dairide bu heriketni ishlep, tapqan eqlingiz bilen “kökte künnur, yerde Uygur. quyash tughumdur dilimda ghurur” dep yashang.
29) Haman bashqilarning yahshiliq qilishinila kütemsiz, undaq bolsa tügimes azapqa qalisiz.
30) Arimizda Xitay teshwiqati bash kötürüp qaldi,ular hedep héchqandaq nuhsansiz supisupiyang qiyapitige kiriwélip, kuruk tohidek rokuldap sizge, etrapingizdikilerge Xitayni, Qilghan ishlirini, qan yash bedilige ulardin alghan erzimes hoquqlirimizni, ularning bizge qilghan heyrihaliqi supitide perdazlap erademizni ajizlashturiwatidu. Qilghan ishlirimizni birni qaldurmay Xitay hökümitige türlik usullar bilen melum qilip, özining hem bizning putimizgha palta uriwatidu. Xitayning tebiyitidin elip éytqanda, ulargha kélidighan bésim téximu küchiyip,tughulghinigha ming pushman bolup, haman bir küni éghir wijdan azawigha qalidu, emma ular biz üchün bek xeterlik, shunga ularni biz terepke tartishqa orunung, unmisa nesihet qiling, könmise ujuqturiweting. Ularning sözlewatqini söz emes sizge etiliwatqan oq, oq atsa oq éting, ghururingiz bilen yashang, ghururighizni qoghdang, ghurur ichide Millet bar. Kökte künnur yerde Uygur, Quyash tughumdur qelbingde ghurur!
31) Uygur anilliri wijdansiz balilarni tughmaydu. Biz qarshi turiwatqan düshmen adettiki düshmen emes, u bizge qarshi heriket qilsimu, qilmisimubizge ziyan. Hushimizni tapmisaq biz weten millet dawasimiz üchün qurghan teshkilatlirimizgha yetekchilik qilish üchün ochuq ashkare adem belgülep ewetip bérishi, hemme ishimizgha ösmür balilarning ikkiterepke bölünip soqash qilip oynighandek bir tiyaterni oynishi mumkin. Belkim bezi teshkilatlirimiz ularning qolida. Ular bizni koldurlutup, qiliwatqan ishlirimiz arqiliq bizni tetqiq qilip,bizni uzaq muddetkiche mushu oyungha meghul qilip qoyup, könglini echishi mumkin. Ularda yüzminglighan, bizning mesilimizni tetqiq qilip yoquri dérijilik ünwan eliwatqanlar, küchlük profesorlar, dokturlar bar. Xelqimiz ming balada yetüshtürgen köp sanliq Uygur ziyalilar, Uygur dokturliri hotunigha osma qoyush bilen aldirash. Qiliwatqan ishlirimizni ilgiri yawropa tonumayti, Xitay bir türküm müjümel ademlerni Terorist elan qilghandin kéyin, Dunya rastmu yalghan dep, bir qarap béqip, Xitayning bu helemikirisige ghezeplengen bolsa yene bir tereptin bizning eqli yétilmigen meyip ademlerdek qilip yürgen bir qisim heriketlirimizdin nahayiti ümitsizlendi. Biz weten millet dawasi qiliwatimiz dep, Xitay üchün heqsis ishlewatqandek bir ishlarnimu qiliwatqan bolishimizmu, usul we yoldin ezip yürgen bolishimizmu mumkin. Dawasimizda yigha köp, derghezep az,yigha bilen ish pütmeydu. Chinggizhan wetinimizni bésiwalghanda yighlap turup nahsha éytip bergen Uygur anilirigha mukapat bergen eken,zorawanlarning pishik tebeyiti benormallashqan bolidu. U biznu oyungha sélip qoyup, könglini echip qalmisun. Bir Xitaygha qarshi turimen dep yene bir Xitaygha bilip, bilmey ishlep qélishtin saqlinisimiz kérek. Ishlirimizni qolimizning uchida emes, shehsiy menpietimiz üchün dua qiliwatqandek, ailimiz üchün pul tepiwatqandek, payda ziyanni yisapliship turup, estayidilraq qilayli. Bizde politik milletler (köp partiylik döletler) endizisidiki bir türlik qurulma bolishi mumkin,uni dölt qurush tariximiz belgüligen, Uygurlar tarixtiki politik milletlik salayitidin asta asta etnik millet halitige chüshüp qalghan xelq, bolsimu bügünki dewir etnik milletliridin köp tereplime ebzelliklerge ige. Bizdiki chéchilangghuluq hazirghiche etnik halette yashap kéliwatqan dunya siyasiy sehnide héch bash kötürüp baqmighan yaki taliyi bilen bir pursetke ériship qalghan, biz bilen bir nesillik bir qisim etnik goruppilargha oxshimaydu. Ular teshkillinishke qanche orunsimu herikiti asta bolidu, emma biz xelqimizning meniwiy we ijtimayi hususiyitini toghra mölcherligen halda heriket qilalisaq, mundaqche qilip éytqanda özimizde bar emma özimiz bayqiyalmaywatqan bir türlik teshkillinins yulimizni,tonup yetelisek kicik jehettin pikirni erkinleshtürüp, chong jehettin merkezleshtürüshke mayir bolsaq, xelqimizde hakemiyet chüshenchisi yétiletti, ijtimaiyet we meniweyitimizdiki paydisiz körüniwatqan hadesilermilliy topimizning siyasiy jehetttin küchiyip, iqtisadiy jehettin güllinishiningh asasiy bolup qalatti. Xelqimiz pikir xelqi,pikir qilishqa mayir emma mayir yetekchi yoq. Obdan oylansaq bir qisim eqilsiz ademlerning“ Uygur digen shu, birlishelmeydu, bu xelq yoqalmay qalmaydu“ deishige sewep boliwatqan nersiler Uygur digenni shu qiliwatqan, uning yoqalmay kélishige sewep boliwatqan engüshterlerdur. Xelqimiz naeqillerning, hainlarning, mustemlikichilerning bashlighan yolida ketken bolsa belkim bunche éghir künge qalmayti, emma yoqulup kettetti. Démekchi bolghinimiz bügünkidek mustemlike dewride özimizgimu, düshmengimu set körüniwatqan bir türlik alahediliklirimiz, küchlük teshkilatchilarni anillirimiz tughup, xelqimiz qatargha qoshquche bolghan ariliqta bizni muapizet qilip turidighan emmohim küchimizdur. Xelqimizni chüshinishimiz, ularni hörmetlishimiz kérek, tajawuzchilar bilen birliship tillawermey, uning bilen arimizni ongshayli. Ularning köp xil pikirining her waqit toghra bolup kétishi natayin, emma melumbir weziyetke nisbeten uning ehmiyitige sel qarashqa bolmaydu. Emma gep teshkilleshte, gep bu küchlük milletni bashquralaydighan bir hökümetning dunyaghakélishide. Shundaq bolghanda Xitay dölitide turupmu, chet ellerdimu, emeldarliq mensiwidimu, qet’i qarshi meydandimu, ular bilen bir meydanda turup qélishqa mejbur bolghan chaghlardimu, adettiki puxra salayitidimu mezlum xelqimiz üchün xizmet qilalaymiz. Emma ahirqi yesapta bizning hemmimizning meqsidining hazirqi téritoriyimizde bir Uygur döliti qurush ikenlikini Untup qalmasliq, közlewatqinimizning Xitayning demokirateyge köchi, yüksek Uygur aptonomeysi,yaki peqetla diniy erkinlik emes üzil késil milliy musteqilliq ikenlikini unutmasliqimiz kérek. Herqanche küchlük düshmenningmu bir ajizliqi bar. Shuningdek Xitayningmu bir ajizliqi bar. Uning gewdisi yoghan we palaket, xelqarada düshmen küchliri köp, dostliri ajiz, xelqara teshkilatlardiki roli ajizlashturuldi, Xitay néme diese dunya ishinidighan waqit ketti. Biz birazla chéchen bolsaq, pütün gherip dunyasi bizni qollaydu. Biz döliti bar yüzge yéqin millettin köp,30 milyonluq xelqimiz bar. Uygur ana tilining oxshimighan dialikit we shiwilliride sözlishidighan 260 milyondin artuq dunyaning altidin bir qismida yashawatqan qérindashlirimiz bar. Islam dunyasi bizni tonumaydu, ulargha tonutsaq biz terepte turush mumkinchiliki bolghanlar Xitayning hazirqi nopusigha teng kélishi mumkin. Emma bu ishqa hayatini, mal dunyasini, ailisini, pütün eqliy iqtidarini serip qiliwatqan ademlirimiz namratliqtin, yalghuzluqtin, tehnika yétishmesliktin, bilim Ademliri yétishmesliktin, pidakar oghlanlar yétishmesliktin, waqitning yar bermeslikidin, teyyar bezi shert sharaetlardin paydilinip bolalmighanliqidin jéni chiqip ketküdek azapliniwatidu.Mutleq köp sanliq ademlirimiz ordidin chiqip tilemchilik qiliwatqan shazadilerdek pul tepish üchün diwanilar arisigha yerlishiwaldi. Dunyada kem tepilidighan bayliq ghezinisi Uygur wetini bolsa Xitaylarni kücheytiwatidu, ular bolsa Xitaygha hedep pul ewetipturiwatidu, emma tuqqanliri beyiyalmaywatidu. Weten bir küni tuyuqsiz azat bolup qalsa qaysi yüzimiz bilen, eger azat qilalmisaq qaysi yüzimiz bilen u yerge kirermiz. Özimizge kileyli, pishanimizni tutup oylunup baqayli. Birsi körsila yesap emes tuydurmay bu heriketni qollashning yolliri kürming, shu ishqa béshichilap kirgenlerni destekleyli. Yenimizdiki bichare puqra qérindeshimiz bilen amal bar ep öteyli, bir birimizge insanliq üchün bolsimu ige chiqayli. Yaq! deydighan ishqa hemmimiz teng yaq! deyli, hop! deydighan ishqa hemmimiz teng hop! deyli.
32) Biz eqilliq xelq! Eqlimizni toluq ishqa salghan küni düshmenlirimiz heq hoquqlirimizni tonushqa bashlaydu.
33) Xitayni kemsitettuq néme boldi, Mungghulni kemsitettuq néme boldi, Qazaqni kemsitettuq néme boldi, Qirghizni kemsitettuq néme boldi; Animizning qongi boldi. Kemsitkenge toye! Emdi kemsitidighan nerse yoq özengni özeng kemsitishke bashliding téxi. Oyghanmisang yana körisen téxi. Étirap qilidighan waqit keldi yarimas milletler bashqilarni kemsitidu. Isit séni kötürüp yürgen Uygur. Göher qachigha paqa solap qoyulghandek.
34) Xelqimizni qedimki Uygurlarning kéyinki ewlatliri dep üzüp éytay dese téxi, ular emes deyli dese téxi. Ewlatliri demeyli desek ular yaratqan medeniyetke peqet biz warisliq qilip qalghan yaki helimu toluq ghayip bolmighan, del özi shu desek u jenggiwarliq zeipleshken. Qérindishim buninggha belkim biz éritiwetken helimu bashqilar téripidin asanla érip kétiwatqan bézi milletlerning qéni qénimizgha arliship qalghan bolishi mumkin. Emma her biringizning qénida Uygur qénining Üstin orunda turiwatqanliqini unutmang, yawa qan UxLA! diese uxlimang, uni süydükingiz bilen siyiweting! KÖKTE KÜNNUR YERDE UYGUR; QUYASH TUGHUMDUR DILIMDA GHURUR!
35) Biz Uygurlar büyük Bowimiz OGUZHANning yoli we unininggha yol bashlighan ilayi kök börining mijezi udum qalghan millet. Böriler rohiy késelge giriptar bolmighan bolsila bir – birining göshini yemeydu, bir-birini talimaydu, talashmayli, chishleshmeyli, küchning, chishning lazimi bar. Talishiwatqanlargha ergeshmeyli.
36) Parchiliniptuq közge ilmighanmu putqa chomaq boldi, lalma itlarning börini qoghlap yürgenlikini kördüm. Chiraylirimiz saman behtlirimiz ghazan bolmaqta. Bügünki qimmetlik nersimiz erte yoq. Beziler bundaq bolushni cheteldiki teshkilatlirimiz we uninggha uyushqan ademlerdin körüwatidu. Ular weten millet dawasi qilmighan bolsa bu qeder echinishliq bolmaydikenmish. Bizningche undaq emes. Bu ish chet eldiki dawasimizning küchlük bolmighanliqidin kélip chiqiwatidu. Köngüldikidek bolghan bolsa bunche bolup ketmeytti, u epqachti gepler eng deslepte milletni qoyning göshidek sétip yep, ussisa xelqimizning qénini su ornida ichiwatqan, milletke sahtipezlik qilip xelqperwer körünüp, astirittin wetenni munqerz qiliwatqan haram tamaqlarning xelqimizge sharap dep ichürgen Xitay süydüki. Chet ellerde zeyip bolsimu weten millet dawasimiz tonulghandin kéyin Xitaylar börilerning arisigha yoshurunup yashashqa adetlengen itlardin yétishtürgen bir qisim Uygur emeldarlarigha, yaki payda menpiet koyida qiz qérindashlirini Xitaygha solap bériwatqan munapiqlargha bolghan bésimni kücheytiwetti yaki, ular tashqi körünish jehettin bizge oxshighachqa ishenchisiz bolup qaldi, we yaki burunqidek menpietlinelmeydighan osal halgha chüshüp qaldi. Dawa qanche küchlük bolsa Xitayning bizge shunche cheqilalmaydighanliqini, qanche ajiz bolsa közligen meqsidige asan yétidighanliqini unutmasliq lazim. Hemmimiz millet toghruluq sözleymiz emma küchimizni, iqtidarimizni, iqtisadimizni birleshtürelmeywatimiz. Bilinip turuptuboynimiz körünmes yipta baghlaqliq, jim yatsaq u yip téximu chonguyup kétidu. Gepimizni bir qiliwalsaqu yip iqtidaridin qalidu. Tajawuzchining qoynida jim yatqanliq yirtquchning yeyishini kütüp turghanliq, ahirghiche élishish uning wehshilikige chek qoyghanliq bolidu, buning üchün birlik lazim, birlik bolmighachqa eng kichik ishlirimiznimu qilalmaywatimiz. Birlik bolsun digenlik bir öyde yétip qop ertidin kechkiche bille yür digenlik emes.dunyaning ikki chetide bolsangmu oy hiyaling, pikiring, herkiting, meqsiding bir bolsun, bir-biringge ige chiq, yar yülekte bol digenliktur. Birlikni shuar qilip kötüriwelip, tajawuzchilarning depigha usul oynap, xelqni ayighi chiqmas kochilarda egeshturup yür digenlikmu emes, belki eng yoquri dérijide weten millet üchün jéning pida qil, kichik jehettin qeyerde bolma milliy kimliking bilen yasha, qérindashliringgha ber we ulardin al digenliktur. Chongqurlashturup eyitqanda deslepte saghlam ailige, andin saghlamdostlar topigha, andin saghlam ijtimayi goruppigha, ahirida hemme étirap qilidighan birliksepke yeni merkezge uyushup, ejdatlardin mirasqalghan muqeddes zeminimizni, maddiy we meniwiy bayliqlirinizni pilanliq, progirammiliq shekilde, yar bergen eng yoquri mümkinchilikte qoghdap qélish démektur.
37) Arimizda düshmen yoq!emma qorqunchaqliq bilen dilighuldi boliwatqanlar, ikkilengenler, jim yétiwalghanlar, jan beqish koyigha kiriwalghanlar, hamaqetlik bilen özini hem bashqilarni aldawatqanlar, sel chaghlap yaki bilip bilmey Xitaygha melumat bériwatqanlar, Xitayning enchuentarmaqliri bilen kichik menpietlirini soda qilip, qérindashlirigha ziyan séliwatqanlar bar. Dost bilen düshmen zadi nerde periqlinidu, bu heqte chüshenchimiz éniq emes. Ularni terbiylep kétish, özimizge düshmen qiliwalmasliq tereptarida bolayli, sewre qilip, éghir bésiqliq bilen chüshendüreyli, ular düshmen terepke ketse téximu yamanbolidu. Eger hemmige könmise ularning yashighinidin yashimighini téximu ebzel. Ularning arqisidin egeshmeyli, azghanlarni söyeyli, qedrimizni bildüreyli, bilip turup bilmeske séliwerse, xatani tekrarlawerse uning ritsipini bashqiche yazidighan kün kélidu.
38) Bir jin bar arimizgha kiriwaldi, uning chirayi özgürüp turidu. Kiyimlirimu bek köp, bir qarimaqqa sizdin héch periqlenmeydu, bezide siz yatqanda özingizdek oyghanghanda uningdek oyghunisiz, u siz bolishingizmu, dostingiz yaki ömürlik hemriyingiz bolishimu mumkin. U hemmini buziwatidu, u ichingizge kiriwalghanda késili tutqqan sarangdekla bolup qalisiz, emma etrapingizdikiler dawamlik sizni küzitiwatidu, bu yerde peqet Xitayningla köz – qulaqliri yoq, Uygurlar siz oylighandek hamaqet emes, siz birni oylap bolghiche mingni oylap bolidu. U éghir bésiq, mehriban, keng qursaq. Emma ish epleshmigende uning penjisige kirip qélip tatliq jéningizni qiynimang. Bizge paydiliq ish qilmisingizmu ziyan salmang. Sizning jajingizni bermek bek asan özingizni tuyiwéling.
39) Etrapingizgha qarap béqing. Döliti bar milletler bir közde köridu, bir qulaqta anglaydu, bir kallida tepekkur qilidu, bir putta, bir yolda mangidu, oxshash höküm qilidu. Ular dölet qurghandin kéyin emes dölet qurushtin ilgiri bu ishni bashlighan.
40) Ilgiri biz dunyani jümlidin Yawropani bilmeytuq, emdi körduq. U politik milletler öz ailiside bir baptin yézip chiqqan ghayet zor bir kitap. Oqush kérek. Belkim az tola oqudingiz, biraw chüshendingmu dep sorisa chüshendim dep jawap bériwatisiz, anglighanlardin beziler heyran boldi, chüshengen bolsingiz bundaq yashimaytingiz, uni qaytaqayta oqung, paydisini körüng, ya balidek oqup balidek yashang ya chonglardek oqup chonglardek yashang. Emma rohiy késellerdek oqumang. Shundaq bir kitap yézip béqishni pilanlang, emma ejdatliringiz zamanisida yazghan u türdiki kitaplarni esingizdin chiqarmang. Ah! Uygur bolush néme digen sherep, hemme ademge qilidighan ish bar!
41) Ana tilimiz Uygur tilida sözliship rahetlininglar, bu tilda sözleshmek néme digen behit, bu tilda sözleshkenler néme digen bexitlik he!? Siz bilen u tilda sözlishiwatqan herqandaq birsining tomirida sizning qéningiz, sizning tomuringizda uning qéni éqip turidu. Téz éqiwatqan bu qanning awazigha qulaq séling, qanghiche rahetlining.
42) Biz hemmimiz chonglirimizdin ayrilip qalduq. Yéningizda olturghan birge bolsa sizning akingiz, birge bolsa sizning eningiz yaki bolmisa sizning hedingiz yaki singlingiz. Teqdiringiz ulargha baghlanghan, ularni shertsiz söyüng, ulargha hayatingizni beghishlang. diqqet qiling ularning ichide sizni eng toghrigha yetekleydighan birsi bar, uninggha egishing, u yaki egeshküchisini tapidu yaki hemmini egeshtüridu.
43) Bezillirimiz éghir késel bu késellik Aydis we rak virusidek tepekkur systemimizni kardin chiqiriwatidu, késelning éghirliship kétishining aldini alayli, yéngi késellerni qutulduriwalayli, konillirini kömüwéteyli.
44) Körüp turiwatimiz bezi ishlirimiz tüzilishke emes buzulushqa qarap kétiwatidu. Tüzeshke özrimiz buzushqa sewebimiz köp. Tüzeshni kütüp turghan ishlar intayin köp, nahayiti éniqki buningdin béshingiz qetiwatidu, qarisingiz buziwatqanlar az emma buziliwatqanlar köp, tüziwatqanlar köp emma tüziliwatqanlar az. Emma buningdin ümitsizlenmeng, her ish tüzilishtin awal buzilidu. Millet yol izdewatidu, bilsingiz bu bir tepilmas purset, béshingizni qaturmay ishni özingizdin bashlang, Ailingizdin bashlang. Iqtidaringiz, küchingiz we shert sharaetliringiz yol qoyghan dairide sewrichanliq bilen heriket qiling. Siz qilammighanni xoshningiz, umu qilalmighanni xoshnisi qilidu, emma haman bir küni mehellingiz gül chichekke pürkinidu.Bir hikaye sözlisek artuq ketmes. Hezreti Eysani Islam düshmenliri dargha asqanda, uni söyidighan birsi “hezritim qara! U yerde anang bilen singling turidu“ didi. Hezreti Eysa qarimidi emma „Allahni söygenlerning hemmisi mining anam we singlim“ dep xitap qildi. Ésingizde bolsun Uygurni söygenlerning hemmisi sizning ANINGIZ, sizning SINGLINIZ! Emeliy herkiti bilen milletni söygenlik Allahni söygenlik! Bu pikirimiz heqqide chongqur oylunung.
45) Biz Uygurlarda oxshimighan pikirlerning bolishi tebeiy ehwal. Emma oxshimighan pikirdikilerning eng yoquri mumkünchilikte merkezleshmey kéliwatqini balayi apet boliwatidu. Buning üchün Uyghir jemeyitining qandaq hüjeyrilerdin tüzülgenlikini eng deslep tonuwélish andin herket qilish kérek. Bundin ilgiri hemme yerde birdin teshkilat quruldi, bu normal ehwal, bu qétim Amerikida HÜKÜMET quruldi. Qurulghan bu hökümetni hükümet qilalmisaq xelqarada setchilikke qalimiz. Buni perwish qilishimiz, kücheytishimiz, qoghdishimiz lazim. Undaq qilalmisaq “ özini özi idare qilalmaydighan millet“ digen sésiq namgha qalimiz, ichkiy ishlirimiz ziyangha uchraydu, tashqiy qollughuchilirimizning hemayisidin ayrilip qalimiz, düshmenge hem tawaq bolghan bolimiz.46) Buninggha ishining, biz Uygurlar asasiy küchlük bir millet, undaq bolmighan bolsaq u qeder küchluk düshmen bizni we etrapimizdiki tomurida Uygur qéni éqiwatqan xelqlerni, Mongghul we manjularni éritiwetkendek yoq qiliwitetti. Etnik alahedilikimiz, sotsial we kulteral hususiyetlirimizde hakemiyet üstige chiqalaydighan mumkinchilikler toshup turuptu. Eger biz bir dölet qursaq, u dölet nahayiti tiz qudiret tapidu. Bu Dölet türlik dindikiler, Türlik tildikiler, türlik pikir éqimidkiler bille yashiyalaydighan Uygur Idiqut Imparatorluqigha ohshap kétidighan bir dölet bolidu, insaniyetning Merkizi Asiyadiki bir jennitige aylinidu. Medeniyet güllinidu, iqtisad tereqqiy qilidu, hakimiyet güllinidu.
47) Biz Uygurlar, xelqimiz Uygur dep atalghan 17 ming yildin buyanqi eng numusluq bir dewirni yashawatimiz. Nahayiti uzaq zamanlarda Uygur digen bu nam insanlar ichidiki bir etnik gruppining, küchlük bir milletning nami idi. Uning hakemiyet we medeniyet jehetlerdin bir küchiyip bir pesiyishi tariximizda teragedilik we komediylik betlerni yézip qaldurdi. Bu nam bezide Uygur etnik goruppisining semowoli bolghan bolsa, bezide siyasiy jehettin u hükmaralliq qilghan Yawropa Asiya quruqluqidiki siyasiy birliklerning semowoli bolup keldi. Uygurlar bügün Ariyan emes, emma ariyanlar Uygurlardin kélip chiqti, Uygurlar bügün Türk emes emma barliq Uygur tilining oxshimighan dialektlirida sözlishidighan yüzge yéqin trük topluqliri Uygurlardin bölünüp chiqip, chong kichik Etnik gorupilarni shekillendurdi. Hazirqi tarix tetqiqatida Uygurlarni Türklerning bir ezasi süpitide bayan qilidighan metod bu pendiki nurghun nersilerni mujimelleshtüriwetti. Tarix barliq Türklerni Uygur kimliki asasida sherhiyleydighan metodnini qubul qilmughiche bezi nersiler aydinglashmaydu.

Yoqarqilarni bayan qilishtiki meqsidimiz, bügünki zaman Uygurlirining zadi nemining mesuli ekenlikini melum jehettin sherhiyleshni meqset qilidu. Bügünki Uygurlar dunyadiki barliq küchlük milletlerge oxshash, etnik kélip chiqishni emes siyasiy birlikni merkez qilghan, Uygur qénini toshup yürgen, aq érq üstünlikni alghan, türlik erqiy alametlirige ige kishiler topini kélip chiqish asasiy qilghan etnik goruppidur. Shu seweptin bügünki künde mutleq üstün qedimiy Uygur qénini toshup yürgen bezi gorupilar tarixning ötüshi bilen bashqa millet, yaki Türklerning oxshimighan grupilirigha mensup bolup qalghan ehwallar bar. Bügünki Uygurlar Bir milliy döletning emes, öz tarixida qurulghan we özi beqinip yashighan Imparatorluqtin yeni köp xil qebile we kichik etnik gruppilardin teshkillinip, Uygur wetini, Uygur medeniyiti we Uygur kimlikini qoghdash üchün qan kéchip küresh qilghan siyasiy bir topluqtin kélip chiqqan bir millet. Bu menidin bügünki kündiki qedimki Uygur tilining oxshimighan dialektlirida sözlishidighan barliq Türk gorupilirining qénida qedimki Uygur qéni éqipla qalmastin, bizning tomurimizdimu oxshimighan dérijide ularning qéni éqip turidu. Bu millet siyasiy jehette bash kötürse idi, hazirqi Türkiye we Ezerbeyjan xelqining 90%ti, Türkmen we Özbek xelqining 100%ti we bashqa Türk topluqlirining oxshimighan dérijidiki bölekliri özlirini Uygur kimliki asasida tonighan bolatti. Eng addiy misal Özbekistan. U yerde Özbek kimlikide yashawatqan 12 milyondin artuq Uygur we 10 milyondin artuq Uygur qennini toshup yürgenler yashawatidu. Bu jehetlerdin biz Uygurlar Iparatorluq chökkendin kéyin qeyerde qalghan bolsaq shu yerdiki xelqlerni éritip yaki uning ichide qismen érip eslimizdin periqliq, yaki bir az perqliq gorupilarning kélip chiqishigha sewep bolghan millet. Buning bügün bizge keltüriwatqan paydisimu bar, paydisidin ziyini köp boldi, her terepke chéchilip ketmey melum bir dairide yashighan bolsaq qan qérindashlirimizdin, zeminlirimizdin, dölitimizdin ayrilip qalmighan bolattuq.

Késip éytish kérekki „Türk“ digen söz bügünki Uygurlarning ejdatliri eng deslepte qollanghan söz bolup, uchong topluqtiki Türlük digen menani beretti. Türlükler qedimqi Uygurlarning erqiy alahediliki, medeniyiti, til aditi, étiqadi, milliy haraktéri, örpi adeti we siyasiy mewqesidin qismen yiraqlashqan yaki bir az chegirisini ajratqan, bashqilarni qoshuweliwatqan yaki ariliqta turiwatqan siyasiy topluqlardiki Uygurlarni yaki Uygur qebililerni körsütetti. Bu menidin Uygur Türk emes, Türkler Uygurlardin kélip chiqqan digen xulase kélip chiqidu. Buni bilmey mutleq köp sanliq ademler Uygurlarnimu Türk dep ataydu, bu xata.
48) Biz Uygurlar tarixtiki eng numusluq dewirni yashawatimiz. Seweplirining biri riyalliqimizgha mas kelmigen shekildiki meghrurliqimizdur. Biz nechche yüz yillap özimizni, étirapimizdiki medeniyet sapasi töwen milletlerge, bizdin arqida qalghan trük topluqlirigha sélishturup rohiy ghalbiyetchilik kesilige giriptar bolduq. Küchlük milliy xarektérimizni perwishsiz qaldurduq, milletlerning siyasiy ekilogiyside yüz bériwatqan özgürüshlerge biperwa qariduq, ajiz milletlerning bash kötürishige purse berduq, küchiyiwatqanlardin sawaq almiduq. Düshmenlirimizning bizni her qétim meghlup qilihtiki chare tedbirliri bilen tonush bolup kettuq, emma uni özimizni qoghdap qélishning qurali qilalmiduq. Hurunluq, hurapatliq, hemmini Allahdin kütüsh, sewep qilmasliq we bügün qilishqa tegishlikini etige qaldurup qoyush, etisimu qilmasliq, bir yilni hetta on yilni eshundaq ötküzüsh milliy seltenitimizning bizni tashlap kétishige sewep boldi. Seltenet bizni tashlap kétipti, rohiymiz, bedenimiz doqmushtiki tilemchidek paskinichiliq ichide qaldi.

Ejdatlirimizdin qalghan eqil paraset chiriqining téxi öchkini yoq, bir biringizge tapa- tene qilip yüriwermeng kélingchiqish yoli izleyli. Guna ejdatlardimu, dindimu, wetendimu emes, bizde. Siyasiy jehette qoldin bergenning ornni toldurmaq undaq asan emes. Buzulghan nerse nechche yüz yild buzuldi, biz heqiqiten özimiz oylighandek eqilliq bolsaq uni tüzeshning yolini tapalaymiz.Qarang bu ishni: Bir Uygur Ailisi bar eken. Teqwadar, besh namaz hayat kechüridiken. Bir aile kishiliri bir küni hoylisida oltursa etirapida bir hesen shirik balisi peyda bolup qaptu. Bu ailining sarangqetish bir oghli barken, ubala yügirep bérip hesenshérikni öltürmekchi boptu. Ata-anisi oghluni eyiplep, unimu huda yaratqan, öltürüp néme qilisen deptu. Hesenshérik etisi ikki boptu. Xelqi balaning ukisi, u küni qorqup ketkechke, Ata-Anisining mahtishigha ige bolush üchün her küni ulargha nan ugulap bériptu. Sarangqétish bala buninggha qarap külidiken. Uzaq ötmey hesenshérikler ikkidin yigirmige, yigirmidin ikki yüzge köpüyiptu. Ata-ana chüchüp qaptu, ular eqlini tépip bolghiche janiwarlarning sani mingdin éshiptu. Qazinaqqa qarisimu shu, supirigha qarisimu shu, yotqangha qarisimu shu. Hemme yerde shu. Öyge zeher chachqan iken némisi néme boldi kichik oghli zeherlinip ölüp kétiptu. Zeher hesenshériklerning ewlat qaldurush iqtidarini ashuriwettimuéniq emes, zeher chéchilghan kündin bashlapularning sani hessilep köpeygini turuptu. Ichidighan su, yeydighan yemek, kattiki un qatarliqlarning hemmisige hesenshérik poqi arliship ketkechke ular ailini tashlap qachmaqchi boptu. Xelqi sarang qetish oghol Ata-Anisining gepige kirmey, bir yerge mükiwaptu. Ular amalsiz oghlini tashlap bashqa sheherge kétiptu. Ular ketkendin kéyin ailide üch waq tamaq etilmeydighan boptu. Yemeklik üchün kétidighan lazimetlerning hemmini, hesenshérikler uzaq ötmey yep tügütip boptu.

Qanche kün ötkendin kéyin xelqi dada chong oghlini izlep öyge keptu. Hoylida méngip yürgen we achliqtin qirilip ketken hesenshérikning köplikidin ademi qoqunch basidiken. U hoylida mengip yürgen bir tört putluq janiwarni körüptu, ichige qorqunch chüshüptu. Yiraqta turup oghlini chaqriptu, xelqi janiwar dada meni qutulduriwal! dep nahayiti echinishliq warqiraptu. Dada etrapigha milyonlarche hesenshérik yamishiwelip, yeyishke bashlighan ajizliship, qarshiliq körsitelmeydighan halgha chüshüp qalghan oghlini qutulduriwalalmaptu.

Bir mezgildin kéyin qish keptu. Etirap hesenshérik öliki bilen toshup kétiptu. Hayat qalghan birsimu qalmaptu.
Bir qanche yildin kéyin chölliship ketken bu mehlidin ötüp kétiwatqan birsi, yol boyigha tiklengen bir qebre teshigha oyulghan tekistni oquptu, tekistte: bu yerge ikki oghlumni yep ketken milyon hesenshérik depne qilinghan, ular yagh yoqundisi we yundida ozuqlinidu, issiq yerde köpiyidu, pakizliqtin qorqidu, dep yézilghan iken.

Démekchi bolghinimiz hüshmenning qandaq ozuqlinip, némide köpüyip, némidin qorqudighanliqini biliwéling.Ular iradisi ajizlirimizni yep ozuqlinidu, qan térimizni shümürüp köpiyidu, birlikimizdin qoqidu. Yenichu…..

49) Arimizda eqilsizliqidin ishni buziwatqanlar, bilip, bilmey tajawuzchilarning ketminini chépip, chapinida terlewatqanlar, lalma ittek biznimu ularnimu aylinip yürüp, ehlettin söngek térip yep jan béqiwatqanlar yoq emes. Qarisang ular sendin küchlük körünidu. Hemme ishliri ongdek, eqilliqtek, taleyliktek körünidu. Ürümchidiki bir ziyali olturishida mosipit bir adem, kishiler xata halda milletning rohi tüwrüki dep qariwalghan, hökümet bilen alaqisi yéqin, tola külidighan bir ziyaligha qarap: buninggha bu külke nedin kéliwatqandu, digen idi. Eetrapimizdiki taleyliklerge undaq deydighan adem yoq. Bu itlar bizning ajizliqimizni biliwalghandek qilidu. Ular her dayim yüriki pok-pok yürsimu séning qiyinchiliqqa berdashliq berelmey ingirawatqanliqingni, parchiliniwatqanliqingni, qorquwatqanliqingni bilgen haman ghaljirlishidu. Birleshkenlikingni, derghezepke tolghanliqingni körgen haman birge bolsa aldinggha kélip topida éghinap, shölgeylirini éqitip, könglüngni utmaq bolidu, yaki bolmisa quyruqini chétigha qisturupasta tikiwetidu. Shundaq qilip heterdin ötüp ketmek séni behutlashturmaq üchün heriket qilidu. Sezgür bolmiqing lazim, ular milliy ghurur we imandin qorqidu.

50) Ish buzidighanlarning bir alahediliki Afriqidiki yirtquch haywan shakalgha ohshaydu. Ular arimizdiki milliy eradisi ajizlarni hujum qilish nishanisi qilghan, ulargha menpiet berseng kardin chiqisen, bermiseng ölisen.

Iradimu bedenge ohshaydu, uning türlik sporlirini ishlep turmaq lazim. Ular arimizdiki rohyi kirlengen ademlerning qaniti astida chongiyidu, semiriydu, küchiyidu, küchiyidu, ghaljirlishidu. Bu paskina tilemchining qoynidiki pitning yoghan bolghinigha oxshashla bir ish. Ejdatlardin qalghan sheriet, paraset, meripet, heiqet süyide chayqinip turung. Buzek qilinmaysiz, yoqalmaysiz, küchlinisiz, késel bolmaysiz, ghelbe qazinisiz, tillara dastan olisiz, dostliringizni küldürüp, düshmenliringizni ghalghal titiritisiz. Özingizge ishining, chéchen bolung, Uygur aniliri nomussiz, wijdansiz, munapiq perzentlerni tughmaydu. Etrapingizda undaqlarni körsingiz ular Uygurlargha teslim bolghan, millitige asiyliq qilghanlarning ewladidur.
51) Milletni jümlidin hemme ademni tillighan adem eng munapiq adem eng heterlik adem.
52) Bashqilarning xelqimizni „özini özi idare qilalmaydighan millet“ dep qélishini huda saqlisun. Özingizni tonung, siz mensup bolghan her ikkidin yoquri adem bar meydanda birsi sizning yetekchingiz. Uning eqlige eqil qoshung, sözini anglang, texir qiling, milletning dérixi nahayiti téz méwe bermeydu, méwe berse yep tügitelmeysiz. Yol bashlihuchini er ayal, chong kichik dep ayrimang. U zaten özidin özi belgülik bolidu. U az rahetlinidu, köp rahetlenduridu, japada aldida turidu, rahette arqida turidu. Özini özi idare qilalaydu digenlik, kichiki chongini hörmetleydu, chongi kichikini izzetleydu, ittipaqlishalaydu, teshkillineleydu, milliy menpietini jan tikip qoghdiyalaydu, yardem qilsaq asanla bir dölet quralaydu, küchiyeleydu, digenlik.
53) Konilar yemeydighan hesel, yeydighan poq, yeydighan haram yemeydighan halal bar dep toghra éytqan. Biz hemmimiz bir Uygur yaki Uygurning qénini toshughuchi. Haman bir birimiz bilen halmung bolimiz. Yahshi yaman ishlar heqqide söhbetlishimiz. Söhbetlirimiz birlik, ittipaqliqqa ziyan salidighan shekilde bolmisun. Yahshidin örnek alayli yamandin ibretalayli. Ot quyruqluq qilmayli, bir birimizge doqmush talashqan diwanilerdek muamile qilmayli, az tola taliyimiz bilen körenglimeyli, kichikkine zerbe bilen yoq bolup ketmeyli. Xata sözni tüzitip anglayli, zeherhendilik qilmayli. Hemmimiz adem balisi ewliya emes. Türlik nuhsanlirimiz bar tüziteyli, epu qilayli. Nopuz igillirimizni qoghdap qalayli arqidin gep tapmayli. Ikki ademning munasiwetini buzush üchün emes tüzesh üchün heriket qilayli. Bashqilarning azabigha sewepchi bolmang, Eger shundaq qilsingiz menggülik azapqa qalisiz, yétim qalghanlar öz xelqingiz emes eksiche düshmenliringiz bolsun.
54) Türkiyelik qérindashlirimiz kargha kelmes ademlerni yarimas, sherepsiz deydu. Biz yarimas haletke chüshüp qalghanliqimiz üchün birlikimiz, dölitimiz yoq. Birlikni qaytidin shekillendürmek üchün eng yoquri mümkinchilikte shehsiyetchiliktin qutulushimiz lazim, shehsiyetni millet üchün deslepte bedel tölimigenlerning shehsiy menpietdarliqi qanmaydu. Döliti bolmighan milletler herqanche shehsiyetke bérilsimu toplighan maddiy we meniwiy bayliqi döliti bar milletlerning tilemchisichilekmu bolmaydu. Shehsiy menpietini kapaletke ige qilish üchün küchlük milletler türlük ichkiy we tashqiy urushlarni qilghan, heddi hesapsiz bayliqlarni, qehriman perzentlirini desmiy salghan. Heqiqiy shehsiyetchi bolsingiz chong menpietni oylang, burningizning uchini körmeng. Taz bolsingiz gedengiche digen gep bar. Dölitingiz yoq toplighan mal dunyamuzda saray salgha bilen oxshash. Bugün tapsingiz ertisi yoq. Döliti barlarning ming yilliq ejdadidin qalghan mal duyasi bar, bizde ikki ewlat bay ötken adem yoq, jénini tikip tijaret qiliwatqanlar bar bu néme üchün? tar shehsiyetke bérilgenlerning rohida qulluq, satinliq, ikki yüzlimichilik bash kötiridu. Shehsiy menpietini milliy menpiet bilen baghlap chüshengenlerning chirayi parlap turidu. Aldinqilar néme digen behitsiz, kéyinkiler néme digen behitlik.
55) Sizning Atingiz-aningiz, akingiz, hedingiz bolghiidekMilletningmu ata-anisi, aka, hedisi bar. Ularni izdeng tapalisingiz peshige esiling. Medet béring hem yardm tileng. Soghaqqan bolung, höküm qilishqa aldirimang, hasiyatingizning qomandani, eqlingizning eskiri bolung.
56) Bir qismimiz yaridar yaki köpinchimiz késel. Eger undaq bolmisa halimiz bu qeder yaman bolmayti. Uning bir dorisi bar uni izdep yiraqqa barmaysiz, sétiwalimen dep milyon pul hejlimeysiz. U sizde bar, özingizge eynekte tikilip qarap turup, xelqim bu koyda, men néme oyda? dep sorap béqing. Siz wijdanliq Uygur perzentimu, munapiqmu, ösümlik ademmmu yaki kélip chiqishi éniq bolmighan haramliqmu? Eynektiki u kishi haman bir küni sizge sözleydu. Sözligiche téxir qiling, sözligen kishi siz her küni men dep yürgen kishi emes. Yaki shu bolishimu mumkin. U sözlewatqanda yüzliringiz qizarsa, numustin ölgüdek bolsingiz, saqiyip kétisiz. Humsiliq bilen hijaysingiz yaki tériksingiz öliwéling, barghanche rahetlensingiz, yüzliringiz nurlinip ketse Allahgha shükür namizi oqung. Unutmang bu heriketni diqqitingizni yighip turup ishleng, éghir bésiq, estayidil, sewrichan bolung.
57) Beziler biz tügiduq, Xitay unche küchlük tursa deydu. Xitaylar millet süpitide bizdin qanche hesse sapa jehette töwen turidighan, emiliy küch sélishturmisi jehette bizdin nechche yüz hesse küchlük bolghanbir millet. Emma bizning közlewatqinimiz Xitay ziminini bésiwélish yaki bu milletni yoqutush bolmastin, ular munqerz qilghan wetinimizni azat qilish. Bu ikki milletning munasiweti tereptin éytqanda, Uygur döliti qurush yaki qurghuzmasliq jehette, bizde köp tereplimilik ebzellik uningda köp tereplimilik ajizliq bar. Bu ishta Xitay bizdin ajiz. Xitayning gewdisi yoghan hem palaket, biz chéchen we pidakar. U oghri, biz öy igisi, uning yüriki pok-pok biz haterjem. Bu yoghan gewdilik haywanni bash qatursaq yiqitmaq asan, u bir yiqilsa qopalmaydu. Siz bilisiz Xitay dölitini saqlap qélish üchün, qanchilik bedel tölewatidu. Bu dölet üchün nechche milyon adem her küni yighingha qatnashturilidu, her yili bir kichik ammiwi heriket qozghitilidu, her üch yilda bir qétim bir türlik inqilap élip bérilidu, her on yilda bir qétim qanun yéngilinidu, her yigirme yilda bir qétim derslikler özgertilidu, nechche onmingdane gezit jornal, radio, televezor heriket qilidu. Shundaq turuqluq haman chong kichik mesililerdin qutulalmaydu. Siz wetenning azatliqi üchün qaysi ishlarni qilip bélingiz chim bolup ketti, yüz digen reqem yézilghan bir waraq yirtiq pulingiz yaki hosh yaqmighandek bir qétimliq namayishqa qatnashqiningiz, we yaki yuyuqsiz qalghan ölüktek özingizge özingiz kapildap yürgenlikingiz wetenni azat qiliwitermu? Lékin éghizgha alghuchiliki yoq shu ishliringizmu Xitaygha aram bermeywatidu. Eger siz bu ishlarni shehsiy menpietingizni pilanlighandek pilanlap, hotun baliliringizgha köyengende köyünüp ishlisingiz, özingizni, milletni, Allahni aldimisingiz Xitay wetinimizdin amalsiz waz kéchishke mejbur bolidu. Bu ishta Xitay küchlük emes, siz iradisizlik qiliwatisiz.58) Öz xelqingizni hotun baliliringizni söygendek söyelemsiz? Millet üchün jan pida qiliwatqanlargha, yarimasliqimiz sewebidin éghir künge qéliwatqanlargha mehpiy yaki ochuq ashkare, birliship yaki topliship ige chiqing. Imkaniyitingiz turup xelqingizge éghirchiliq salmang, éghir künge qalsingiz ulardin yardem telep qiling. Xelq qobul qilalmaydighan dérijidiki ishqa hem zorlimang, her kimning alahedilikige asasen bir nerse telep qiling, qilalmighanni mejburlimang. Kolliktip qizghinliqni qözghitishqa ehmiyet béring. Milliy qérindashliringiz bilen her waqit bir türliksaghlam muamilide bolung. Qilghan yahshiliqingizni minnet qilmang, élishingiz bardek renjiywrmeng, tegi pes ademlerdek bir qacha ashni, azghine pulni sürüshte qilip ketmeng. Özingizge béqip sözleng, bashqilarni chüshinishke mahir bolung. Söz toshumang, arini buzmang,yahshiliq qilmisingizmu qilmang, ziyankeshlik qilmang.
59) Adem bir kitapqa ohshaydu, uni özi waraqlaydu, bashqilar oquydu. Bu kitapni milletchilik mezmunliri bilen bezep turung. Bashqilar baha yazsun.
60) Xelqimiz milliy menpietimizning aldida altundin yasalghan türlik mulazimilerge ohshaydu. Hemmisining nöwiti kelgende paydisibar, bashqilargha özingizge baqqan közliringizde qarang. Ulargha ishining, halmung bolung, terbiye qiling, milliy adetlirimizning qélipigha özingizni sélip turung we bashqilarni bu ishqa dewet qiling.
61) Öz topidin ayrilip cheellerde yashawatqan Uygurlarda bir türlük pissihik késellik bayqiliwatidu. Bu bedende wetamin yétishmigendekla bir ish. Ayrilip qalghan nersiler yéqin alaqe arqiliq, bir meqsette heriket qilish arqiliq, reyalliqni étirap qilish arqiliq toluqlinidu, özingiz üchün, baliliringiz üchün, xelqingiz üchün rohyi we jismaniy salametlikingizni asrang.
62) Weten millet ishi yekke yegane birqanche adem bilen pütmeydu. Esingizde bolsun, uninggha izdep sorap, qurbingizning yétishiche yéqin turung.
63) Xelqimiz ichide diniy ilim jehette Misirda we Pakistanda, Pennni ilimde Amerika we Yawropada oqup yétishken yüzlerche dokturimiz bar. Ular … derdimizni anglatsa… dep aghzini tatliq etiwatidu. Haraqkeshlik Misirdin, satqunluq Yawropadin, sahtapezlik Amerikidin kelse qandaqmu qilarmiz. Xelqimizning qandaq bir hüjeyridin tüzülgenlikini bilmey, bir az eqilliq atalghanlirimiz bir chümsek u tereptin bir chümsek bu tereptin chiqishlirimiz bar téxi. Elhayet, tebiet, senet, tehnika we pelesepe bilimlirige xelqimizning ehtiyaji bar, uni Uygur hezim qilalaydighan, milliy menpietimizge xizmet qilalaydighan shekilde pishiqlap ishleng. Hem bu bilimlerni élishqa aldirang.
64) Bashqilargha qarap mesxire qilmang,külkige qalisiz,bügün bashqilarning behitsizlikidin rahetlinidighan bolup qalghan bolsingiz erte düshmenliringizning toyi bolidu. Bashqilarni yighlatmang, sizni yighlitidighan birsi chiqip qalmisun.
65) Bezi atalmish milletchilerning xelqning qoralliq inqilap qilmighanliqini bahane qilip, bezillirining melum teshkilat rehberlirining iqtidarsizliqini bahane qilip, bezillirining Xitayning teshkilatlarning ichide adimi barken digenni bahane qilip,bezillirining teshkilattiki bir adem bilen alaqisining yahshi emeslikini bahane qilip, bezillirining qilghan ishlirimizning ünümlik bolmaywatqanliqini bahane qilip, weten millet dawasidin özini qachuriwatqanliqini, yanabezillirining dawaning béshigha chiqiwelip, birini pakarken, birininakarken, irini oruqken, birini semizken digendek bahaniler bilen toplanghan ademlerni chéchiwatqanliqini, bezillirining teshkilat ezalirigha kötirelmeydighan dérijide wezipe yüklep bu ishtin aptomatik yiraqlashturush üchün heriket qiliwatqanliqini, bezillirining gheywethorluq qilip, milletning ichkiy ömlükini buzushqa yol bashlap bériwatqanliqini, bezillirining Xitayning tomurining soqushigha qarap bir wehshiy sodigha teyyarliq qiliwatqanliqini, bezillirining aqmas paranglarni qilip, dunyagha Uygur weten millet dawasini burmilap anglitiwatqanliqini, bezillirining milletchi qiyapitige kiriwelip, bashqa bir gorohtiki Xitaylar üchün xizmet qiliwatqanliqini xelqimiz bilip turiwatidu. Ular weten millet dawasimizni arqigha sörep, xelqimizni koldurlutup yürgechke hemme balagha biguna xelqimiz qéliwatidu.

Illetler yoqalmay turup millet ronaq tapalmaydu, bügün bir charilerni qilip özimizni qoghdap qalghan bolsaq, bundaq kétiwerse erte yaki ögün kélidighan bexitsilzlik millitimizni halak qilidu.

31/12/2004 Frankfurt/Gérmaniye

Korash Atahan

Biz 2002 – yil maydiki dokilatimizda Xitay tajawuzçilirining wetinimiz Şerqiy Türkistanda yolğa qoyiwatqan dölet térorizimining jinayi pakitlirini, Xitay hökümitining xelqimizni térorizim qalpiqi astida basturuşni dawam qiliwatqanliqini, türlük siyasiy eyipler bilen tutqun qilip, érqiy qirğin yürgiziwatqanliqini, pikir qiliş erkinlikimizni tosup, milliy mediniyitimizge éğir ziyan séliwatqanliqini, xelq’aradiki biz bilen heç bir alaqisi bolmiğan Islamiy radikal küçlerning tugdurğan mesililirini, neçhçe ming yildin béri dawamlişip kéliwatqan, peqet bügünki künde Islam bayriqi astida saqlinip kéliwatqan mediniyet enenimiz bilen bağlap çüşendürüp, xelqimizning rohiy dunyasida ezeldin yiltiz tartqan musteqilliq iddiysige qattiq zerbe bérip, idilogiye sahesidiki tazilaş herkitini zor küç bilen yürgiziwatqanliqini, insaniyet tarixida siyasiydin xaliy halda mewjut bolup kéliwatqan diniy étiqad erkinlikige qattiq çek qoyup, diniy zatlarni tajawuzçi kommunistlarning menpetige uyğun petiwalarni çiqirişqa mejburlawatqanliqini we milliy mediniyitimizge zeherxendilik bilen hujum başliğanliqini otturga qoyğan iduq.

Bu yilliq dokilatimizda Xitay tajawuzçilliri teripidin üsti oçuq türmige aylandurup qoyulğan, 1 milyon 8 yüz 50 ming kwaderat kélometirdin aşidiğan bu zéminda, 10 ming yillap yaşap kéliwatqan, nopusi 20 milyondin aşidiğan, Xitaylarğa diniy étiqad, érqiy alahidilik, mediniyet en’enisi mediniyet tarixi we yaşaş usuli qatarliq jehetlerde hergizmu oxşimaydiğan, tarixta ejdatliri Arisaçk, Tohar, Iftalit, Turan, Hon, Türük, Soğdiy, Oğuz / Uygur degen namlar bilen atilip kéliwatqan bir xelqning özlirining insaniy heq hoquqliridin, Xitay tajawuzçiliri teripidin dunyaning herqandaq bir yéridin örnigini tapqili bolmaydiğan, insan qélipidin çiqqan bir şekilde asta-asta mehrum qalduriliwatqanliqini, musteqil yaşaşqa we özining teqdirini özi belgüleske til- yéziq, etnik alahidilik, tarix, teritoriye, mediniyet, diniy étiqad, örpi-adet we yaşaşaş alahidilikliri jehetlerdin şertliri toşidiğan bir qedimiy milletning siyasi réqipliri teripidin „neslini qurutiwétis tehditi“ ge uçrawatqanliqini neşriyatçiliq, axbaratçiliq, uçur alaqe, ma’arip, din, asasiy qatlam siyasiti we til-yéziq qatarliq témilarda bayan qilip ötimiz.

1 ) Xitay Hökümitining Neşriyat – Metbuatçiliq Sahesidiki Zorawanliqi:

Biz aldinqi qétimliq dokilatimizda Xitay hökümitinig 2002-yili kirgendin buyan Şerqiy Türkistanda idilogiye saheside keng kölemde yoqitis siyasitini yolğa qoyiwatqanliqini, pütün Şerqiy Türkistan miqyasida wehşilik bilen kitap köydüriske başliğanliqini, we bu herketning melum jehettin Xitay merkiziy hökümiti 2002-yili çiqarğan ötken yili 9-ayning 1-künidin tartip Şerqiy Türkistandiki Universititlarda Uygur tilida ders ötüşni emeldin qalduruş buyruqi bilen çétisliq ikenlikini bayan qilğan iduq.2002-yili 31-mart küni Xitay hökümiti Ürümçide yoquri qatlam kommunist emeldarliriğa Idilogiye saheside milliy bölgünçilikke qarşi turuş boyiçe qayta terbiye éliş seperwerlik yiğini éçip, musteqilliq heriketlirimiz we xelqimizning naraziliq heriketlirige qandaq zerbe bérişning çara tedbir, pilan we programmilirini qayta otturğa qoydi. Yiğinda jallat Wang Lequan söz qilip, bu qétimqi heriketning asasiy nişani her derijilik gézit journallar, metbuat we neşiryat tarmaqliri hem radio teleweziye systimisi bolidiğanliqini, bu heriketni jaylar we asasiy qatlamlarğiçe kéngéytip bu sahede milliy bolgünçi küçlerni uzaqqiçe baş kötürelmeydiğan qiliwitiş, mesile bar dep qaralğan orun we şexislerni qattiq bir terep qiliş, ming orun yaki ming şexis xata jazalansimu birni tordin çüşürüp qoymasliq heqqide muhim yolyoruq bergen idi..

Xitay hökümiti 2002-yil aprelning béşida neşeriyat we gézit-journallarni we metbuat boyumlirining tarqitiliş yollirini qattiq tertipke séliş heqqide jiddiy uxturuş çiqarğan idi.Uxturuşta milliy musteilliq küçlirining kitap-materiyal we gézit-journallarni qolğa çüşüriwélip, döletning siyasiy mexpiyetliki we bixeterlikige éğir tesir yetküziwatqanliqi, buning aldini éliş üçün neşir boyumliridiki gumanliq dep qaralğan eserlerni tekşürüş we tarqiliş yollirini qattiq nazaret qiliş lazimliqi, bu mesililerge çétişliqi bolğan orun we şexislerni qattiq bir terep qiliş kérekliki, mesile bar dep qaralğan gézit journallarni toxtitiş kérekliki tekitlengen idi.

2002-yili marttin başlap Xitay hökümitining axbarat- neşiryat sahesini tutqa qilip, Şerqiy Türkistan musteqilliq herketlirige bériwatqan zerbisi téximu ewjige çiqti. Xitay hökümiti 2002-yil kirgendin buyan „idilogiye sahesidiki milliy bölgünçilikke qarşi küreşni qanat yaydurus boyiçe qayta terbiye éliş herkiti“ digen atalmiş siyasiy herketni başlap, Uygurlarning tili, dini, tarixi, mediniyiti we edebiyat- sen’itige téximu küçlik zeherxendilik qilp, „Qédimki hüner- sen’et risalisi“, „Uygurlar“, „Honlarning qisqiçe tarixi“, „Qedimki Uygur edebiyati“, „Çala tegken oq“, „ Uygur Seidiye xanliqining qisqiçe tarixi“, „Leyiğan bulaq“, „Déhqan bolmaq tes“, „Oyğanğan zémin“, „Soğa“, „Qum başqan şeher“, „Yiraq qirlardin ana yerge salam“…. qatarliq kitap, ün-sinalğu kasetliri we musteqilliq terepdarliri hésaplanğan bir türküm jamaet erbapliri yazğan hem ular heqqidiki materiyallar, we foto süretler bésilğan Gézit –jurnallarni çekles buyriqi çiqirip, xelqning qarşiliqiğa qarimay zorawanliq bilen yiğip, türkümlep köydüriske baslidi. Bu herket 2002- yilning basliridin tartip Ürümçi, Gulja, Altay, Çöçek, Böretala, Turpan , Qumul, Korla, Aqsu, Artuş, Qeşqer we Hoten rayonlirida yolğa qoyulğan bolup, milyondin artuq din, tarix, pelesepe, örpe-adet, edebiyat-senet we ayrim hüner-tehnikiga ayit kitap, jurnal, gézit we başqa ün- sin boyumlirining mejburi yiğiwélininp köydürülisi, yüz mingliğan biguna xelqning „Islam téroristi“, „milliy bölgünçi“ degendek namlar bilen eyiplinip türlük usullarda jazalinisi, waqit, iqtisat we pisihik jehettiki xelqqe keltüridiğan ornini toldurğili bolmaydiğan éğir ziyini bilen hilimu üzliksiz türde élip bérilmaqta.

Bu weqeler Şerqiy Türkista information merkizi teripidin qolğa çüsürülgen töwendiki bir qisim Xitay metbuatlirida élan qilinğan höjetlik materiyallarda Xitay hökümitining idilogiye saheside élip barğan birinçi basquçluq qirgginçiliq herkiti mundaq xewer qilindi.“www.tianshannet.com“ning 2002-yil 3-ayning 24- künki xewiride éytilisiçe Xitay hökümiti idilogiye saheside qattiq zerbe bériş jeryanida milliy musteqilliq herkiti bilen şuğullanğan 7 çong weqeni bir terep qilğan, 377 ademni éğir jazaliğan, 9115 ademni tutqun qilğan. „ http://www.tianshannet.com „ning 2002-yill 5-ayning 31- künki yene bir xewiridin qarğanda Xitay hökümiti „qattiq zerbe bériş herkiti“ başlanğandin kéyin Şerqiy Türkistanda 20 din artuq milliy musteqilliq gorohini pas qilğan, 100 din artuq milliy mujahitimizni tutqun qilğan, 6000 pay oq, 140 dane quralni qolğa çüsürgen, 10 yer asti qarşiliq körsütis orni we 500 din artuq jamaet sorununi piçetlengen, islamdiniga ayit 3 kitap yiğiwélinip köydürüp taşlanğan. Yene bu xewerde éytilisiçe“ qattiq zerbe bériş herkiti“ başlanğandin boyan 30 mingdin artuq türlük milliy toqunuşqa a’it türlük işlar qanuniy jehettin birterep qilinğan, 1000 din artuq goroh yoqutilğan, 40 mingdin artuq adem jazalanğan. Biz biliş imkaniyitige ige bolğan, Xitay hökü-miti élan qilğan bu xewerning rialliqni ipadilep bériş derijisining qançilikliki heqqide éniq tepsili pakitqa ige emesmiz, emma islamga a’it 3 kitapning çeklengenliki heqqidiki xewiri ularning mediniyet saheside yürgüziwatqan dölet térorizimini xelqara jamaetçiliktin qattiq sir saqlawatqanliqini körüwalalaymiz. Dimek Xitaylarning idilogiye saheside élip barğan wehşiy herkiti mediniyet saheside 3 kitapni çekles bilenla ahirlasmiğan. Éniq melumatlardin qarğanda jazalanğan orun we şexis, neşirdin toxtutulğan gézit- journal, kitap materiallardin başqa pütün Şerqiy Türkistan miqyasida köydüriwétilgen kitap, gézit-journal, ün-sin boyumliri we adettiki neşir boyumlarning sani 1 milyondin aşidiğanliqi mölçerlenmekte.

Xitay hökümiti nahayiti köp küç çiqirip nöwette neşir qiliniş aldidiki qol yazmilarni we qedimqi eserlerni tekşürüşke başliğan.we qedimqi eserlerdin putaq çiqirip türlük bahane izlep ularni yoq qilişning koyiğa çüşken.

Bu jeryanda 54 hil gézit-journalni neşirdin toxtatqan,“ Bulaq“, „Dunya edebiyati“, „Miras“qatarliq 20 mige yéqin gézit- jornallarning sehipisini qisqarqan, 100 ge yéqin neşriyat- axbarat ademlerni türlük bana sewepler bilen xizmitidin élip taşliğan yaki wezipisidin tohtutup qoyğan.

Xitay hökümiti yigiwélip köydürgen kitaplar ilim-pen, hüner senet, pen-tehnika, din we tarixqa munasiwetlik bolup, bu heriketning astiğa Xitay hökümitining meniwi bayliqlirimizni talan taraj qilip, herqandaq işta Xitayning qoliğa qaraydiğan, özi musteqqil héç iş qilalmaydiğan, başqilar teripidin téngilğan tengsizliklerge ün- tinsiz boysunidiğan, béqindi haletke keltürüştin ibaret siyasiy qara niyiti yoşurunğan.

2 ) Xitay Hökümitining Keng Asasiy Qatlamlardiki Zorawanliqi:

Şerqiy Türkistan information merkizi qolğa çüşürgen axbaratlar, öz muxbirlirimizning wetendin yolliğan xewerliri we Xitay metbuatliridiki insanperwerlikke we kişilik hoquqqa munasiwetlik problimlerge ayit mesililerni töwendikidek bayan qilimiz.

Öz muxbirimiz Uçqunning wetendin yolliğan xewirige qarğanda Xitay hökümiti 2002- yil pewral eyidin başlap, wetinimiz Şerqiy Türkistanning keng asasiy qatlamlirida milliy musteqilliq herketlirimizge idilogiye saheside qattiq zerbe bérişni başliğan. Xitay hökümitining wetinimiz Şerqiy Türkistandiki jamaet xewpsizlik nazariti bilen dölet bixeterlik nazariti birlişip, Atalmiş Xinjang Uygur aptonom rayonluq kütüpxanida milliy musteqilliq herketlirimizni „térorizim“ we „döletni parçilaşqa orunuş“ jinayiti témisida eyipleş mezmun qilinğan paş qiliş körgezmisini açqan. Xitay hökümiti Ürümçi şeheridiki nazaret, idare, soda tijaret tarmaqliri, aliy mektep, ottura téhnikum, ottura başlanguç mektep, sot, teptiş, jamaet xewpsizlik tarmaqliri, quralliq qisimlar we edare jemiyetlerdiki neççe on ming ademni seperwerlikke keltürüp, ularni mejburi rewişte körgezme körüşke hem tesirat sözleske, emiliy herkiti bilen musteqiliq herketlirige qarşi turuşqa orunlaşturğan.

Muxbirimizning igellişiçe bu qétimqi körgezmige Xitay jamaet xewpsizlik tarmaqliri qattiq mexpiy saqlap kelgen 400 parçidin artuq foto süret qoyulğan bolup, bu foto süretlerde milliy qehrimanlirimizning Xitay sahçi dairliri bilen jan tikip élişiwatqan, şuningdek Xitaylarning qoliğa çüşüp qéliştin awal özlirini öltüriwalğan, Xitay quralliq qisimliri teripidin wehşiy qiynaqqa éliniwatqan, étip öltüriliwatqan, tutqun qiliniwatqan, öltürüşke élip méngilğan, siyasiy jehettin eyiplengenlerning insan qélipidin çiqqan şekiller bilen xorliniwatqan, oçuq hem yepiq sot qiliniwatqan, höküm élan qiliniwatqan, balilar we anilarning zar-zar yiğa zare qiliwatqan körünişliri orun alğan.

Öz muxbirimiz Tömür Çoqqining wetendin yolliğan xewiride Xitay hökümiti 28- mart küni Ürünçide til yéziqimizğa qaratqan ziyankeşlik qiliş herkitini dağduğiliq başliğan, hem tarix, din, edebiyat-senet qatarliq sahilerge çétilidiğan neççe ming parçe Uygur til yéziqidiki kitap – materiyal we gézit journallirimizni mejburi yiğiwélip, Dongshen rayonidiki ehlet bir terep qiliş meydanida köydürwetken edi. Şunungdin kéyin Xitay hökümiti bu herketni xuddi ot apitidek Şerqiy Türkistanning bulung puşqaqliriğa qeder tutaşturdi.

“Qeşqer géziti“ ( Xitayçe neşiri) 2002 – yil 7 – ayning 21 – küniki xewirige qariğanda Xitay hökümiti Qeşqer rayonining Yopurga, Qargiliq nahieliride arqa- arqidin Qeşqerning 12 nahiye we bir şeher wekilliri qatnaşturulğan çong yigin éçip, idilogiye sahesidiki atalmiş „Is1am térorisimi“ we „milliy bölgünçilik herketliri“ ge 1- basquçluq zerbe bériş herkitining gelbilik ahirlaşqanliqini , 2 – basquçluq herketning başlanğanliqini élan qildi. Xitay hökümitining 1- basquçluq mediniyet saheside tazilaş wehşi herikiti 2002 – yil marttin başlap pütün Şerqiy Türkistan miqyasida yolğa qoyulğan idi.

“Qeşqer Géziti“ning 2002 – yil 28 – maydidiki xewirige asaslanğanda Xitay hökümiti 14 – maydin 28 – maygiçe bolğan ariliqta Qeşqer şeheridila 42 ming 320 parçidin artuq Uygur til-yéziqidiki kitapni köydüriwetken.

Öz muxpirimiz Yorungqaşning 2002 – yili 6 – ayning10 – küni wetendin yolliğan xewirige qarğanda 6 – ayning 4 – küni Hotenning Çira we Keriye nahiyeliride Xitay hökümet dairliri neq meydan yigini çaqrip, bir türküm kitap materiyallarni mejburi yiğip bir terep qiliş heqqide jiddiy buyruq çiqirip 4, 5 kün ötkendin kéyin Xitay saqçilliri bu herketni bahane qilip öymu-öy basturup kirip ahturus élip barğan hem qarşiliq körsetti degen bahane bilen türkümlep adem tutqun qilğan.

2002 – yili mayda Qeşqer seheride keng kölemde kitap köydürülgendin kéyin, Xitay hökümiti téximu wehşiylisip, yerlik xelqlerning musteqilliq rohi we diniy étiqad erkinlikige qarşi zora-wanliq herkitini pütün Qeşqer welayiti miqyasida élip bérişqa başlidi.Şerqiy Türkistan informatsion merkizining wetendin alğan melumatliriga qarğanda „ Qeşqer géziti“ning 4 – iyuldiki xewiride Xitay hökümitining idilogiye saheside élip bériwatqan, yerlik xelqlerning kişilik höquqi we insaniy tuyğulirini ayaq-asti qilidiğan bu heriket Qeşqer wilayitining Yopurga, Mekit, Yéngihésar nahieliride élip bérilişqa başliğan.Yopurga nahiyelik kommunistlarning partiye mektipi 5 qarar kurs éçip, Xitay hökümitining yerlikke qaratqan basturuş herkitining yerlik ademler arisidiki 60 neper tayançlirini yétüstürüp çiqip, ular arqiliq yéza qişlaqlqrdiki hökümet xadimliri, ziyalilar, oqutquçi, isçi-xizmetçilerni mejburi yiğip, milliy musteqilliq we diniy erkinlikke qarşi témidiki kino filimliri, radio-televiziye programmiliri, gézit-zurnal we kitap materiyallarni ügünişke mejburliğan.

Xitay hökümiti 6 – ayning 18 – küni yéza – bazarliq hökümetning sekritarliri we başqa munasiwetlik tarmaqlarning mes’ulluri qatnaşturulğan çong yigin éçip bu heriketni téximu qattiq, uzaq muddetlik dawamlaşturuş heqqide yolyuruq bérilgen.Şerqiy Türkistan information merkizi muxpirining wetendin yolliğan melumatiğa qariğanda Mekit nahiyeside 2002 – yili 6 – ayning 17 – küni Xitay hökümitining idilogiye sahesidiki zorawanliq herkiti keng kölemlik élip bérilişqa başliğan. Su küni Xitay hökümiti yéza bazar, meydan, idare-orğanlar, teşwiqat bölümliri, milliy işlar idarisi, diniy işlar idarisi, ma’arip idarisi, radio-telewiziye idarisi qatarliq orunlardiki bölüm derijiliktin yoquri kairlar mejburi yiğiwélininp, milliy musteqilliq we diniy erkinlik heriketlirige qarşi tilim-terbiye paaliyitige orunlasturulğan.

2002 – yil 6 – ayning 18 – künidin 24 – künigiçe atalmiş „idilogiye sahesidiki bölgünçilikke qarşi turus körisi“ boyiçe 300 neper tayanç xadimni terbiyelep, ularni öz yéziliriğa qayturup, 9 yéza we bir bazar içi idare orğan, 17 ottura mektep, 83 baslanguç mektep, bir kespiy téhnikum we balilar yeslisi qatarliq orunlarda birla waqitta omumiy yüzlik zerbe bériş herkitini başlap, Xitaylar teripidin köp qismi sawatsiz qaldurulğan neççe 10 ming ademni, her küni özini tekşürüş, xataliqlirini tonus, Xitay emperiysining birliki we kommunstik idiyening mewjut bolup turişiga paydisiz bolğan hadise we işlarni pas qiliş témisidiki 2000 hetlik maqale (21- esirdiki qara yömur) yézisqa teskillidi.Şerqiy Türkistan informatsion merkizi muxpirining wetendin yolliğan xewirige qarğanda Xitay hökümiti Yéngihésar nahiyeside milliy musteqilliq herkitining yamrap kétisidin ensirep, idilogiye saheside kişilerning yürikini ézip, haterjemlikidin mehrum qilidiğan yerlik xelqlerning milliy musteqilliq we diniy erkinlik idiyelirini basturidiğan wehşiy herkitini başliğan. Xitay höümiti 2002-yili 6 – ayning 18 – küni Yéngihisar nahiyeside yéza-bazarlardiki soda-snaet memuriy başquruş ponkitlirining xizmetçilliri we yekke soda-sanaetçilerning kéngéytilgen yiginini çaqrip, paşist Xitay hökümiti emeldarlirining Şerqiy Türkistanning muqimliqi we Xitay hakimiyitinig bixeterliki heqqide sözligen notuqlirini ügünişke mejburlidi. 5000 din artuq ügütiç obiektini rohihetke élip 6 ügüniş nuqtisida xelqimizge yolsizlarçe parakendiçilik tugdurdi. Şu arqiliq Xitay hökümitige paydisiz bolğan meselilerni qedirip tekşürüp, xelqning eng töwen derijidiki turmuş tertiwige éğir buzgunçiliq qildi.

Şerqiy Türkistan informatsion merkizining qolğa çüsürgen „Qeşqer géziti“ning 2002-yili 6 -iyuldiki xewiride yoqarqi herketning Qeşqer welayitining konaseher we Qarğiliq nahieliride ğelbilik élip bériğanliqi xewer qlinğan.

Işençlik melumatlarga qariğanda Xitay hökümiti 6 – ayning 21- küni Konaşeher nahiyeside çong tiptiki seperwerlik yigini éçip, bu nahiede Idilogiye sahesidiki musteqlliq iddiysining yamrap kétisige qarşi turuş körisi boyiçe qayta terbiye paaliyitini omumiyüzlük élip barğan. Yerlik xelqlerning milliy örpi-adt, diniy étiqad, til yéziq, ma’arip erkinlikige qattiq çek qoyğan.

6-ayning 24 – künidin 7 – ayning 1 – künigiçe herqays tarmaqlardin kelgen 600 din artuq kişini teskillep tajawuzçilarning yerlik xelqlerge qaratqan wehşiy siyasetlirini ijra qilişqa seperwer qilğan.

Xitay hökümiti qehriman Qargiliq xelqining musteqqilliq idiyésige zerbe bériş, bu rayondiki Xitay hökümitining tesirini saqlap qéliş, musteqilliq herketlirige qattiq zerbe bériş mexsidide bir tereptin awam puqralrni aldisa, yene bir tereptin yurtning çonglir we pikiri oyğaq ademlerni tutqun qilişta nam çiqarğan idi.

Qargiliq nahiyeside milliy musteqlliq herketlirige idilogiye saheside zerbe bériş herkiti 2002 – yili 6 – ayning 18 – küni baslandi.tajawuzçi Xitay dahiriliri partikm daimiy heyyetler kengéytilgen yigini éçip, Qargiliqning emeliy ehwaliga birlestürilgen haldiki yerlik xelqlerning musteqilliq eddiyelirige zerbe bérişning lahilirini muzakire qilidi, hemde nahiyelik partikom sekritarining mes’ulliqida 22 kişilik rehberlik goruppisi qurup, gorupa tarmiqida jasusluq we basturuş funktsiyunlirini öteydiğan teşwiqat, uçur, xewer, terbiyeles, küzitis, alaqilişis, mexpiy tutqun qiliş xizmetlirige mes’ul kiçik guruppilarni qurup, 900 kişini yéza kentlerning bulung pusqaqliriga qeder orunlasturup, jemiyettte éğir wehime peyda qilip, ademlerning kündilik hayatinng normal tertwige éğir tesir körsetken.

Xitay hökümiti Qargiliq xelqining milliy musteqilliq jasaritini sundurus, ewlatlirimizning idiyésini zeherlep, milliy kimlikini untuldurus, su arqiliq özlirining tajawuzçiliq qorginini mustehkemles meqsidide wetinimizning tarixi, millitimizning eradisi, diniy étiqadimiz burmilap çüsendürülgen „atizim terbiyesi“, „millet we dinga ahit 100 sual jawap“, qatarliq kitap we bu témilarga dair başqa teşwiqat materiyallirini 6610 nuşa tarqitip,özlirining tajawuzçiliq mahayitini xelq aldida aşkarilidi.

Xitay hökümiti yene 2002-yili 6-ayning 26-, we 27- künliri Qargiliq nahiyeside keng dairide Xitay hökümitining milliy musteqilliq herketlirimizni qanliq basturğanliqi heqqidiki resimlik körgezmini oyusturup, xelqimizge musteqilliq dawasi qilğanarning aqiwitining qandaq bolidiğanliqi heqide teşwiqat élip bérip, pütün jemiyet miqyasida Xitayga téximu qarşi keypiyat sekillendürdi.bu herikette 4000 din artuq kişi nişanliq terbiyeleş obiekti qilindi.

3 ) Xitay Hökümitining Ma’arip Sahesidiki Zorawanliqi:

Kommunist Xitay tajawuzçiliri wetinimizni işgal qiliwalğan 50 yildin buyan hörlükni, demokrateyini, azatliqni söyidiğan Şerqiy Türkistan xelqining üzliksiz qarşiliq körsitiş herketlirige uçrap, bir künmu kallisi ténçimidi. Xelqarada demokiratiyélişiş we insanperwerlikni himaye qiliş qedimining tizlişişi, kommunizimdin ibaret kengeymiçilik we mustemlikiçilik lagerning zawalliqa yüzlinişi, mustemlike xelqlerning arqa-arqidin hörlikke erişişi we qehriman Şerqiy Türkistan xelqining zorawanliqqa qarşi élip bériwatqan baturane küreşliri Xitay hökümitini mustemlike rayonlardiki idilogiye meselilirini başqidin oylinişqa mejburlidi. Xitay hökümiti wetinimiz Şerqiy Türkistanni mengü mustemlikişide saqlap qéliş üçün bir tereptin Xitay köçmenlirini wetinimizge yerleştürüşni jénining bériçe yolğa qoysa yene bir tereptin tilimiz, dinimiz, medeni-yitimiz, maaripimiz we örp adetlirimizni yoqutuşqa dölet térorizimini qollanmaqta.

Şerqiy Türkistan informatoin merkizimiz teripidin çiqirilidiğan uçqun gézitining 72 – sanidiki wetendin alğan xewirige qariğan çağda 2002 – yili 3 – ayning 18 – küni Xitay ma’arip ministirlikining til-yéziq xizmitige mesul xadimi Chang zhangshi Ürümçige kélip ma’arip tarmaqlirining mesulliriğa çong yiğin éçip, Şerqiy Türkistanda Uygurlarğa qaritilğan Xitayçe oqutuşni téximu küçéytiş heqqide yolyoruq bergen. U sözide Xitay hökümiti Şerqiy Türkistanda 90 – yillardin bahlap merkizi şeherlerde yolğa qoyğan Uygur balilarning eng eqilliqlirini tallap mehsus Xitay tilida ders ötülidiğan tejirbe siniplirini eçiş we 2000- yildin başlap namrat rayonlarğa yardem bériş niqawi astida yolğa qoyğan Uygur balilarni Xitay rayonliridiki toluq ottura mektepliride oqutuş işliring döletning istirategiylik pilani ikenliki we uning deslepki netijilliri, dawamliq yolğa qoyuşning ehmiyiti heqqide köp tohtalğan.

Igilişimizçe Ürümçi rayonidila Xitay, Uygur baliliri arlaş oquydiğan başlanğuç we ottura mektep 150 din aşidiğanliqi bu mekteplerde 70 mingdin köprek Şerqiy Türkistan yerlik ahalisining perzentliri oquwatqanliqi melum boldi.

Xitayning hökümitinig birinçidin, Uygur mekteplerde Xitay tilini oqutuşni küçéytiwetkenliki, ikkinçidin Uygur mektepliride mehsus Xitayçe oqutilidiğan tejirbe siniplirini éçiwatqanliqi, Uygur balilirini Xitay rayonliriğa toluq ottura mekteplerde oqutuş bahanisida yötkewatqanliqi, aliy mekteplerde omumiy yüzlik Xitay tilida ders ötüşni yolğa qoyğanliqi yerlik xelqlerning qattiq qarşiliqiğa uçriğan bolsimu, ular Xitay höküm-itining Xitay tilini bilmise mektepte oqutmasliq, Xitay tilini bilmise aliy mekteplerge qobul qilmasliq, Xitay tilini bilmise xizmetke texsim qilmasliq, Xitay tilini bilmise aç yalingaç qalduruş siyasiting mejburlişi bilen özlirining milliy kimlikini untulduridiğan, milliy enenisi we diniy étiqadidin wazkeçtüridiğan, ana tilini untulduridiğan, örpi aditi we mediniyet enenisidin yatlaşturidiğan, Xitayğimu, Uygurğimu ohşimaydiğan, hojayini qil degenni bijanidil orunlap özining öle tirilişi bilen ançe hésaplişip olturmaydiğan ösümlik ademlerni terbiyelep çiqiridiğan buhil tajawuzçiliq maarip endizisini qobul qilip, millitimizning kelgüsi iz basarlirini nabut qilişqa mejbur bolmaqta. Emiliyette xelqimiz içide balilirini Xitay mekteplirige bériş, Xitayçe oqutuş, Xitay rayonlirida terbiyeleş bir az ewij alğan bolsimu bu xil essebiylikning özining ölüm üçiritini talişiştin başqa nerse emes ekenlikini hemmisi horliq içide obdan bilidu. Addiy xelqlerning we bir qisim wijdansis, burnining uçinila köridiğa menpietperes eblehlerning Xitayğa yan tayaq bolup, milletning béşiğa kéliwatqan çong tiragidiyni bilse bilmeske, körse körmeske sélip, suning eişi, layning yetişiğa qarap iş tutiwatqanliqining Uygur xelqining mewjutliqiğa qançilik derijide éğir ziyan séliwatqanliqini tesewur qilip béqiş kérek.

Information merkizimizning igellişiçe Xitay hökümiti 2002 – yili 5 – ayning 14 – küni Xinjang Universitida çong yiğin éçip, şu yil 9-ayning 1-künidin başlap Şerqiy Türkistandiki barliq aliy mekteplerde Uygur tilida ders ötüşni emeldin qaldurup, uning orniğa Xitay tilida ders ötüşni yolğa qoyuşni resmiy jakarliğan.

Şerqiy Türkistan information merkizi muxbirining wetendin yolliğan xewiride melum boliğiçe Xitay merkizi hökümiti çiqarğan mezkur buyruqta Uygur tilida ders ötüşning qet’i meni qilinidiğanliqi, derislerning pütünley Xitay tilida ötülidiğanliqi, oqutuşqa mesul tarmaqlarning herqandaq bahane sewep bilen bu qararğa tosqunluq qilişiğa we ijira qilişni keçiktürişige ruhset qilinmaydiğanliqi alahide eskertilgen.

Xinjang universititi Şerqiy Türkistandiki eng çong, eng dangliq aliy bilim yurti.aldinqi yerm esorde xelqimiz içidin yetişip çiqqan alimlar, mutehesisler, ziyalilar, tehnik xadimlar, yazğuçi şairlar we jamaet erbaplirining köp qismi muşu bilim yurtida öz ana tilida ders anglap yetişip çiqqan. Emdilikte Xitay hökümiti „milliy maaripning süpitini yoquri kötürüş“tin ibaret tajawuzçilarning kona destikini kötürüp çiqip, Uygur tilini ilim- pen we ma’arip sahesidin siqip çiqarmaqta.

Xitay tajawuzçiliri jiddiy özgüriş boliwatqan xelq’ara weziyette Uygur xelqige qaratqan assilimatsiye qiliwétiş siyasitini iqtisadiy, ijtimaiy, siyasiy we memuriy jehetlerde yolğa qoyup zorluq küç we mejburlaş çarilirini qollunup xelqimizni maddiy we meniwiy jehetlerdin haniweyran qilmaqta, xelqni qorqutup jemiyette téroristik bir keypiyat şekillendürmekte. Bir Uygur puqraning herqandaq bir sorunda hatirjem men „Uygur“ deyelmeydiğan, özining millitining namini éytiştinmu eyminidiğan haletke çüşüp qalğanliqining özi Xitay hökümitining milli mesilini qançilik derijide jiddiyleştüriwetkenlikini, Xitaylarning paşistik tuzülmisining xelqimizning yürikini qançilik deriijide eziwetkenlikini, Xitaylarning Uygur Xelqini, Uygur tilini yoqitiwetiş mexsidide qançilik yolsizliq qiliwatqanliqini körsütip béridu.

Egilişimizçe Ürümçide Xitay tilida neşir qilinidiğan bir içkiy mejmuening 2000-yil may eyidiki sanida Gao famililik bir Xitayning uzun bir parçe maqalisi élan qilinğan. Mezkur maqalida oçuq aşkare halda : „Uygurlarning merkizi hökümetke boy sunğiniğa 200 yildin aşti, Xinjangda kompartiye hakimiyiti ornitilğanliqiğimu 50 yil boldi, şundaq turup Uygurlar yene nemişqa Zhunggodin bölünip çiqip kétişni telep qilidu?…, bu yerdiki asasiy sewep bizning bügüngiçe Uygurlarning öz til yéziqini işlitişige, öz diniğa étiqad qilişiğa, öz örpi-adetliri bilen yaşişiğa yol qoyiwetkenlikimizde,… ularğa til we mediniyet tereptin tesir qilişqa sel qariğanliqimiz-da…“ dep yazdi.bu Xitayning maqalidiki qaraşliri Xitay hökümitining nöwettiki Uygurlarğa qaratqan mewqesi bolup qaldi. Xitay hökümitining Şerqiy Türkistandiki baş wekili Wang Lequanning Uygur mektepliride 1-siniptin başlap, héç bolmiğanda 3-siniptin başlap Xitay tilida ders ötüşni yolğa qoyuşni qattiq tekitlişi qatarliqlar Xitay hökümitining heqiqitenmu Uygur xelqini assilimatsiye qiliwetiş qedimini tizlitiwatqanliqini ispatlaydu.

Şerqiy Türkistanda aliy mekteplerde omumiy yüzlik Xitay tilida ders ötüş yolğa qoyulsa Uygur ma’arip süpiti ösmestin eksiçe hazirqidin neççe hesse çikinip kétidu. Uygur ma’arip süpitining töwen bolişi hergizmu Uygur yaki Xitay tili bilen bağlininsliq bolmastin Xitay tajawuzçilirining Uygur maaripiğa yürgüzip kelgen bésiş, tereqqiy qildurmasliq, axirida yoqutiwétiş siyasitini qollunip kelgrenlikide.eger aliy mekteplerde Xitay tilida ders ötüş muşundaq yolğa qoyiliwerse baslanğuç ottura mekteplerni ana tilida püttürgen oquğuçlar Xitay tilida ötülgen derislerni yahdhi çüşenmeydu, eng muhimi qan qerindaşliriğa tügimes balayi apetlerni keltüriwatqan bir milletning tilini pisihik jehettin qubul qilip, ilim pen tili süpitide qollinalmaydu. Şundaq qilip, oqutuşti, oquştin zirikiş, mejburi ayriwitiliş, işsiz qéliş qatarliq kirzişlar peyda bolup, Xitay köçmenliri we Xitay hökümitige bolğan naraziliqlar téximu ewjige çiqidu.

Atalmiş Xinjang Uygur aptonup rayonluq qornçaq hökümet Bengungtingi 2002-yilliq 127- nomerliq höjjet çiqirip, ikki qoli Uygur xelqining issiq qéni bilen boyalğan Xitay hökümitining Şerqiy Türkistandiki baş wekili Wang Lequanning yurti Shendungdin ma’arip sahesini nuqta qilip 2 – qétimliq köçmenlerni yötkeş heqqide Şerqiy Türkistandiki oblas, welayet, nahie, şeher, memuri tarmaq, nazaret, bewaste qaraşliq idarilarğa uxturuş qilinğan.höjjette mundaq diyilgen:“… partiye we döletning ğemxorliqi bilen şendung olkişidin aptonum rayonimizğa maarip jehette issiqliq yetküziş xizmitining 1-basquçi ğelbilik tamamlandi, aptonum rayonimizning ma’arip süpitini yoquri kötürüş, ma’aripni başquruşni küçéytiş, asasiy ma’aripni islahat qiliş“ üçün ma’arip nazariti „Shendung ölkisining Xinjangğa qaratqan 2 – qétimliq issiqliq yetküziş herkitining lahiesi“ni tüwendikidek uqturimiz, estayidil ijra qilişinglarni soraymiz diyilgen.

Höjjette Xitayning Shendung ölkişidin 1- qedemde 138 neper oqutquçining ewetilidiğanliqi, ularning 118 nepiri Uygur mekteplirige, 20 nepiri Xitay quralliq qismining asasiy terkiwi yesaplanğan boz yer özleştüriş polikliriğa işqa orunlaşturilidğanliqi uhturulğan. Bu yéngi köçmenlerni Ili, Altay, Çöçek, Aqsu, Hoten, Artuş qatarliq orunlardiki ottura mekteplerge texsim qiliş telep qilinğan. Höjjetning rohiğa qariğanda Shendung ölkişidin wetinimiz Şerqiy Türkistanğa atalmiş „ ma’aripning süpitini östüriş“ nami bilen her yili 50 tin ğolluq oqutquçi, 90 din Xitay tili oqutquçisi namidiki köçmen köçürilidiken. (höjjettiki 138 degen san 180 mingğa, 50, 90 degenliri 50 ming, 90 ming qilip emilileştürilidiğanliqida çek yoq. Buni biz obdan bilimiz.) Xitaylar wetinimizge tajawuz qilip kirgendin buyan milliy ma’arip-mizğa qaratqan zerbisini qedemmu- qedem küçéytip keldi.bolupmu 20 – esir ahiridiki milliy musteqilliq idiyesining wetinimizde keng kölemde oyğinişi Xitay hökümitinig milliy maaripqa qaratqan ziyankeşlikini téximu küçey-tiwetti.esirlep dawam qiliwatqan, heç tügimeydiğan nişanliq halda Uygur maaripiğa qaritilğan siyasi herketler bügünki künde zamaniwi şekillerde yolğa qoyulup, ma’arip sahesidin yerlik milletlerni siqip çiqirip orniğa Xitay köçmenlirini orunlaşturuş yolğa qoyulmaqta. Mesilen 2002 yili élip bérilğan idilogiye sahesidiki qattiq zerbe bériş herkitide herqasi derijilik mekteplerdin neççe 10 ming oqutquçini siyasi eyipler bilen iştin boşitiwetti we türmilerge atti.

Şuni alahide eskertimizki meyli ilgirki Xitay tajawuzçiliri bolsun we yaki kéyinki Xitay tajawuzçiliri bolsun ularning Şerqiy Türkistanni mustemlike qiliwélişining mexsidi bu juğrapiylik zunnida yerlik xelqlerni talan taraj qiliş bedilige bir tereptin Xitay hökümitini bay qiliş bolsa yene bir tereptin mal-dunyağa bolğan şehsiy aç közlikini qanduruş boldi.Wang Lequan bu rayonda tehtke çiqqandin béri şehsiy mal duya üçün undin qalsa hojayinlirining bu rayondiki menpeetlirini kapaletke ege qiliş üçün Jinşurin, Yang Zinshen,Sheng shisey, Wang Enmao qatarliqlardinmu éşip çüçidiğan paşestik basturuş siyasitini yolğa qoyup kelmekte. Bu jeryanda u özing yançuqini tomliwaldi Şerqiy Türkistanning iqtisadiy tüginlirini uruq tuqqanliri we yurtdaşliri hésaplanğan yéngi köçmenlerge bölüp berdi. Yerliktin bir Türküm hökümet menpe’etinimu, özining menpetinimu kapaletke ige qilidiğan hem özining iqtisadi menpeetini qoğdiyalaydiğan yoqurğa hoşamet qilip xelqning yilikide su içidiğan yerlik we köçmen emeldarlarni nazaretlerdin yéza kentlergiçe işqa qoydi, şu arqiliq déhqanlarning yükini kötürüp qopqusiz derijide köpetiwetti. Yerlik xelqni asta-asta xizmet orunliridin yiraqlaşturdi, köçmenlerni işqa örunlaşturuşni, ularning menpeetini qoğdaşni birinçi orunğa qoydi.eng addiysi 100 Uygur aliy, ottura téhnikum mekteplirini püttürse ularning 2, 3 mu köngüldikidek yerge texsim qilinalmiğandin qalğan 97 neper adem işqa orunlişalmaydiğan 100 Xitay oquş püttürse ularning 100% işqa orunlişişiğa kapaletlik qilğandin başqa Xitay rayonliridin türkümlep adem yötkep işqa orunlaşturidiğan éğir ijtimaiy tengsizlikni şekillendurdi. Nnamrat déhqanlar 1-hökümetni (alwang – yasaq, yerlik hökümet we döletke tölinidiğan baj, ma’arip, sehiyye tarmaqliri üçün tölinidiğan mebleğni körsitidu), 2 – Wang Lequanni (nazaret, welayet we oblas derijilik orunlarning qonçaq emeldarlirining özidin bir derije töwenlerge bésim işlitip yiqqan, Wang Lequan we uning yéqinliriğa qerellik bérip turilidiğan arqa işik hesabidiki para we mal-dunyani körsitidu); 3 – yerlik emeldarni iqtisadiy we siyasiy jehettin razi qiliş(balilirini xizmetke orunlaşturuş, inwan éliş, yahşi orunlarda xizmet qiliş, birer orunning başliqliqini qolğa keltürüş, yahşi öy texsimlitidş, siyasiy jehettin jazalinip qélişning aldini éliş, parahorliqini yoşuruşqa yantayaq izdeş, terilğu yerning yahşisini texsim qilduruş qatarliq sewepler bilen awam puqralardin yiğilip özidin bir derije yoquri emeldarlarğa para bériş arqiliq ornini saqlap qéliş yaki ösuşni telep qiliş üçün yiğiwelinidiğan we serip qilinidiğan pul hem mal-dunyanikörsitidu) tin başqa 4 – heryili 30 kündin 90 küngiçe heqsiz emgekke (Xitay hökümiti 1949- yildi burun Şerqiy Türkistan omumiy ahalisining 5% tigimu yetmeydiğan Xitay köçmenlirining nopusini hazir 47 % ge çiqirip yildin yilğa yéngi-yéngi köçmenlerni yötkep kélip, munbet yerlerni, su menbelirini asas qilğan rayonlarda yéngi köçmenler olturaq rayonini kengéytip, Uygur déhqanlirining iqtisadiy jan tomurini kesip taşlap, ilgiri ademler mümkin bolmaydu dep qaralğan rayonlardin su keltürüş üçün siyasi wezipe qatarida hemme ademni seperwer qilidiğan işek we harwa,qol we ketmen, gürjek we tağar arqiliq élip bérilidiğan éğir jismaniy emgek haşar medikani körsitidu. Siyasiy seliq süpitide yolğa qoyulğan bu emgekni Qeşqer, Hoten, Aqsu rayonliridiki UygurDéhqanliri üstidin ijra qilinidiğan emgek bilen özgrertiş, emgek bilen es huşini bilmeydiğan qiliwetiş, emgek bilen yoqutiwetiş jazasi dep atisa eng toğra bolidu.bu hil emgek yeni kollektip jaza heqqide dunyaning bilidiğanliri we bizning xelqara jamaetçilikke yetküzgenlirimiz bek az, bu heqtiki materiyallarni toplaş we tekşürüş işlirining Şerqiy Türkistandiki insan heqliri mesililirining muhim bir terkiwi qismi ikenlikini xelqaradiki küçlük teşkilat we döletlerge bildürişimiz lazim.) sélindi. Bu töt çöng zulum jemiyetning herqaysi tereplirige bolupmu maarip sahesige tesir kösütip, Xitay hökümitige qarşiliq körsitiş herkitinig ewij élip kétişining yene bir sewebi bolup qaldi. Xitay tajawuzçi hökümiti işsizliq, namratxhiliq derdidin xelq nepes alalmaydiğan halette tursimu işqa orunlaşturuş we iqtisadni tereqqiy qilduruşning eng adettiki imkaniyetlirinimu Xitaylar we Xitay köçmenliri üçün paydilandi. Eng addiysi yerlik işsizlar neççe milyondin eşip ketken, heçqandaq sotsial kapaliti bolmiğan ehwal astidimu şeher yolliriğa yatquzidiğan taşlarnimu Şendungdin, taşni yerge yatquzğuçilarnimu şendungdin( taş kemçil yerdin taş mesulatlirini işleşke eng bap kelidiğan, aliy mekteplerni püttürgendin kéyin iş tapalmiğan zapas emgek küçlirining miqdari Xitay rayonliriğa qariğanda 10 hessidin éşip ketken) Şerqiy Türkistanğa keltürmekte.

Biz Xitay hökümitining Uygur xelqige qaratqan yaşaş iqtidarini ajizlaşturup, neslini qurutiwitiş yaki assilimatsiye qilip wetinimizni menggülik mustemlikişige aylanduriwéliş üçün élip bériwatqan ma’arip siyasitige qattiq étiraz bildüriş bilen birge BDT pen-ma’arip kommétitining, Yawropa ittipaqi pen ma’arip kommétitining we xelqaradiki insanperwerlikni yaqilaydiğan dölet we orğanlarning Xitay hökümitining wetinimizde yürgiziwatqan ma’arip siyasitini we u keltürüp çiqiriwatqan teragidiylerni astirittin tekşürep béqişini qayta qayta semimiylik bilen telep qilimiz!!!

Xelqaradiki küçlük dölet we teşkilatlarning Xitay hökümitining bolupmu bugünkidek bir xelqara weziyette wetinimizde neme üçün bundaq bir heriket bilen şuğullanmaqçi bolup qalğanliqini tekşürep béqişini,we bizning insaniy heq hoquqlirimizning haşar medikarçiliqiğa) sélindi. Bu üç çöng zulum jemiyetning herqaysi tereplirige tesir kösütip qarşiliq qilişta özining közige qadilip turğan mix dep qarap kelgen Qeşqer pedagogika inistitutida yene bir meydan Xitaylarning tajawuzçiliq mediniyet arqa körinisige ige térorluq herkiti yüz bérişke başliğan. Xitay hökümiti uzaq yillardin béri bu mektepni, milliy musteqiliq herketliri idiyisini tazilaşning muhim bazisi qatarida körup, wetinimizning jenubidiki bu muqeddes bilim yurtida qanliq we teragidiylik izlarni qaldurğan. Millitimizning munnewer ogul qizlirining bu mektep tarixida issiq qéni blen yézip qaldurğan éçinisliq tarixining quriğini yoq.

Bu xewrning mezmuniga qarğanda yene Xitay tajawuzçi hökümiti Qeşqer pidagogika institutida idilogiye sahesidiki milliy musteqilliq herketlirimizge qarisi turus körisi boyiçe qayta terbiye pa’aliyitide terbiyelesni muhim xizmetlerning kün tertiwige kirgüzgen. Barliq isçi- xizmetçilerni, dem élişqa çiqqan pesqedemlerni, hetta éğir kesel oqutquçilarni we oquguçilarni mejburi mesile tapsurus, pas qiliş, melumat yollaş we hökümetke sadiq bolus qatarliqlarga mejburliğan. Xitay hökümiti yene isçi-xizmetçi we oquguçilarni dersni tohtutup, siyasi ügünis qilişqa, Xitay hökümitining Şerqiy Türkistan musteqqilliq herketlirini qanliq basturğanliq heqqidiki filmlerni, resim körgezmilirini, kitap materiyallarni, körüşke we her küni 2000 hettin kem bolmiğan tesirat maqalilirini yézis arqiliq mesile bar dep qaralğan orun, kitap we sehislerni pas qilişqa, musteqilliq idiyeisige hem diniy mezmunga ege neşir boyumlirini tapsurusqa mejburliğan. Mehsus tekşüreş guruppisi qurup; isçi-xizmetçilerning we oquguçilarning kündilik xatire, konsipik depter, şehsiy materiyal we mektep kütüphanisidiki 60 ming parçidin artuq kitap hem ün- sin boyumlirini zorawanliq bilen tekşürüp, mesile bardep qaralğan şexis we neşir boyumlirini éğir bir terep qildi.téxi yéqindila Esqer Hüseyin, Yarmuhemmet Tayir qatarliq bir türküm profesorlarni „ geriptiki düsmen küçlerning radiosini angliğan, Amerika awazi, Erkin asiya radiosining xewerlirini oquguçilarga yetküzgen“dep xizmettin heydigen. Xitayda bunçilik bir siyasiy seweptin xizmettin heydilis u ademge ölüm jazasi bergendin çongraq teragidiye hésaplinidu. Ölüm jazasi bérilse bir adem ölüpla qutilidu, emme bundaq jaza bérilse pütün bir aile yaki pütün bir jemet weyran bolidu. Xitay hökümiti jazalanguçigila emes hetta uning uruq ewlatliriga mengü ziyankeslik qilidu.

Xitay hökümiti Şerqiy Türkistan xelqining zimini, bayliqini egileş we talan taraj qiliştin sirt 50- yillardin başlap basquçlarğa bölüp, xelqimizning milliy ma’aripi, örpi- aditi, mediniyiti, diniy étiqadi qatarliqlarni omumiy yüzlük yoqutuş üçün Xitayning eneniwi helemikirliri we wehşiy usullirini işqa sélip, xelqimizge üzlüksiz ziyankeşlik qilip keldi.

2002 – yili kirgendin buyan Xitay tajawuzçi hökümiti Şerqiy Türkistandiki aliy mektep, ottura tehnikum, ottura we başlanguç mekteplerde, yumşaq we qattiq wastilerni qollunup, téximu wehşilisip, oqugçilarga öyliridiki kitap, ün algu lentisi, VCD kaseti, gézit we jurnal qatarliqlarni özi olturusluq jaydiki sahçihanilarga tizimga aldurus we tapsurup bériş togruluq omumiy yüzlük buyruq çiqarğan.uhturusta yene bu materiyallarni nedin alğanliqini, qançilik saqliğanliqini, hem qaysi yerde bundaq materiyallarning barliqini aile basliqliri mesul bolğan halda sahçilarga pas qilişi kérek, baştartqanlar qanunning jazasidin qéçip qutulalmaydu, deyilip xelqqe tehdit selinğan. Ailiside kitap yoq tapsurmiğanlarning öyige zorawanliq bilen basturup kirip, yoqilang bahane sewepler bilen kişilerni türkümlep tutqun qilğan, türmilerge soliğan.

Information merkizimizning Hotendin igeligen axbaratidin melum boluşiçe 2000 – yildin 2002 – yil 6 – ayğiçe bolğan waqit içide peqet Hoten welayetlik 1 – ottura mektepning özidila, Tursunjan Jalalidin, Memet Imin, Erzat Abla, Muhter Abdumemet, Abdurahman Abdukerim, Ablet nezamidin qatarliq 6 neper oqutquçi siyasiy sewepler bilen tutqun qilinğan we mekteptin heydelgen. Bular 36 yaştin 44 yaşqiçe bolğan tayançi oqutquçilar bolup, hemmisila öz kespige pişşiq, bilimlik, şu yurttiki jamaetçilik we oqutquçi oquğuçilarning hörmitige érişken ziyalilar iken. Igellişimizçe xizmettin heydelgen bu oqutquçilarning héç biri siyasiy teşkilatlarğa eza bolğan yaki héç bir siyasi paaliyetlerge qatnaşqan emes iken. Ularning beziliri namaz oquğini üçün, beziliri Xitay tajawuzçilirining milliy zulimining çékidin aşqan jinayi qilmişliri üstidin şikayet qilğanliqi üçün, beziliri oquğuçilarğa milliy enene terbiyisi élip barğanliqi üçün „ qanunsiz diniy pa’aliyetler bilen şuğullandi“, „milletçilik idiyési küçlük“, „milliy bölgünçilik idiyesi bar“… degendek eyipler bilen mekteptin heydilip, mejbururi rewişte oqutuş munbiridin ayriwetildi.

Uningdin başqa „Qeşqer géziti“ (Hitayçe neşri) ning 2002 – yil 7-ay 6 – künki, 7 – ayning 12 – künki 7 – ay 21- künki, 9 – ayning 18 – künki „Qeşqer géziti“ (Xitayçe neşiri) 2002 – yil 7 – ay hepte axirliq neşrining omumiy 10340 – , yilliq 19 – sanidiki we „Hoten géziti“ (Xitayçe neşiri)ning 2002 – yil 1 – ayning 7 – we 8 – künki, 2 – ayning 21 – künki, 9 – ayning 18 – künki sanliridin Xitayning bu wehşiy herkiti heqqidiki bir qisim pakitlarni tapqili bolidu.

(bügünki dunyaning héç bir yeride örnigini tapqili bolmaydiğan tanka ayripilan zembirek, başqurilidiğan bomba qatarliqlarni işletmey turup, bir milletning yoqulisini keltürüp çiqiriwatqan bu paşistik rejimning Şerqiy Türkistanning Ili, Altay, Çöçek, Ürumçi, Aqsu, Korla, Artuş we Turpanlardimu yürgüziliwatqanliqini éniq pakitlar bilen dunyağa bildüreligen bolsaq iduq kimning térorçi, kimning ziyankeslikke uçriguçi ikenliki aşkare bolatti. )

Qeşqer pedagogika inistitutida idiliogiye sahesidiki Şerqiy Türkistan xelqining milliy musteqilliq herketlirige qarşi pa’aliyet pasistik yol bilen zorawanliq usulida élip bérilip, fakultetlardin sehislerge qeder emiliylestürüldi.

Mesılen: Qeşqer sifan xueyuanni til edebiyat fakoltining muawin proppisori Abdukadir Turdi “derste sağlam bolmiğan mezmunlarni sözlidi” digen nam bilen yéqinda xizmettin heydeldi, uning xizmettin heydilişi yéqinqi yillardin buyan Qeşqer sifanxueyuan til edebiyat fakoltiétidin heydelgen tortinji adem bolup hésaplinidu. Ilgiri bu fakoltétining meşhur oqutquçilliridin Tohtaji Imin, meşhur Qutadğubilikşunas Yarmuhemmet Tahirlarmu ohşaşla yoqilang bednamlar bilen xizmettin heydelgen idi.

Igilinisiçe Xitay hökümitining idilogiye saheside milliy musteqilliq herkiti idiyésige qarşi élip bérilğan bu pa’aliyiti pütün Şerqiy Türkistan miqyasida élip bérilğan bolup, bu heriket ahalisining 98% ti déhqançiliq bilen şuğullinidiğan Şerqiy Türkistan xelqining taza aldiraş yazliq orum mezgilige we mekteplerning yilliq imtahan mezgilige toğra kelgen. Bundaq mezgilde 10 milyondin artuq ademni mejburi işlepçiqiristin we tilim- terbiyedin ayrişning Şerqiy Türkistandek bir namrat rayonda qançilik iqtisadiy we ijtimaiy ziyanni keltürüp çiqiridiğanliqini Xitay hökümet dairliri alla burun mölçerlep bolğan bolişi mümkin.Démek Xitay hökümiti élip barğan idilogiye saheside milliy musteqqilliq herkitige qarşi bu pa’aliyetke xelqimiz awaz qoşuşni istimisimu, yürki mujulğan halette boysuniştin we Xitaylar qil degenni qilmasliqtin başqa amal bolmiğan.

Xitay hökümiti Şerqiy Türkistanning hemmila yéride omumiy yüzlik élip bérilğan idilogiye saheside milliy bölgünçilikke qarşi turuş herkitide ma’arip sahesinng oquş-oqutuş işliriğa éğir buzğunçiliq qildi, normal oqutuşning orniğa siyasi herketni dessitip oqutuş pilaning orunlanmasliqi, balilarning bilim sewiyesining çékinip kétişi, oqutquçi- oquğuçilarning normal dem alalmasliqi qatarliq bir yürüş éğir mesililerni keltürüp çiqardi.oqutquçilar, ata-anilar we balilar bu tügimeydiğan siyasiy we pishikiliq bésimlardin qattiq bizar boldi.Merkizimizning Qeşqerde turuşluq muxbirining yolliğan xewirige qariğanda Qeşqer şeherlik 4 – ottura mektep toluq ottura 1 – yilliqning oquğuçisi Ablikim Yaqup 2002 – yil 4 – ayning 14 – küni otturğa çiqip Xitayning maarip saheside yürgiziwatqan bimene herketlirige bolğan keng jamaetçilikning naraziliqi we yürek sadasini het arqiliq mektep muderiğa yollap Xitay dahirlirini qattiq sarasimge séliwetken. Hette idilogiye saheside élip bériliwatqan bu wehşiy hem bimene herket tüpeylidin normalni oqutuş işlirining éğir buzğunçiliqqa uçrawatqanliqi, biguna ademlerning jazalinip, yaramliq oqutquçilarning iştin heydiliwatqanliqi, bu wehşiy heriket tohtutulmisa oqutquçi oquğuçilar birleşken çong tiptiki naraziliq bildürüş paaliyitini élip baridiğanliqi eskertilgen het mektep moderining qoliğa tekkendin kéyin Qeşqerdiki jamaet hewipsizlik, qoralliq we dölet bixeterlik orunliri uwisidin çuwulup çiqip Qeşer şeheride omumiy yüzlik tutqun basliğan. Ablikim qatarliq oquğuçilar qolğa élinğan Perhat qatarliq oqutquçilar xizmettin heydelgen.

Öz muxbirimizning 2002 – yili 8 – ayning 18 – küni wetendin yolliğan xewirige qariğanda 8 – ayning 16 – küni Xitay hökümiti yeslide bala baqquçiliq qilidiğan ikki neper ayal köçmenni Qeşqer şeherlik 1 – ottura mektepning oqutuşqa mesul işhanisiğa mesul qilip yötkep kelgen. Milyonliğan Uygur ali mektep oquğuçilliri işsiz qaldurulğan bu rayonğa éqip çiqiwatqan yalğan deplom kötüriwélip alahide is orunliriğa orinlişiwatqan mediniyet sewiyesi töwen Xitaylarning keltürüp çiqiriwatqan tiragidiyliri az emes. Bezi aqqunlar Xitay hökümitining köçmenlerge qaratqan alahide siyasitidin paydilinip ademning hayati bilen oynişidiğan dohturhanilarğa orunluşip, heç bir kesiptin xewiri yoq halette dora bérip kişilerni zeherligen, operatsiye qilip ana – balilarni qoşup öltürgen ehwallar Xitayning metbuatliridimu arqa arqidin élan qilinğan edi. Bu weqeler eyni çağda” Xinjang géziti”, ” Korla géziti”, “qeşqer géziti”, “Hoten géziti” qatarliqlarda élan qilinğan edi. Şundaq turuqluq yene sewiyesi töwen, kespiy bilimlerdin xewersiz ikki Xitay ayalni bu mektepning oqutuş işliriğa mesul qilişi qatartliq bir qatar işlar, Xitaylarning bu yerde élip bériwatan herketlirining peqet bu yerni mengülik mustemlike qiliwetiş siyasiy qara neyiti üçünla xizmet qilidiğanliqini ispatloaydu. Xitayning bu mekteptiki kiçik bir herikiti qandaqtur bu mektepning oquş – oqutuş işlirini tereqqiy qilduruş emes eksiçe Uygur oqutquçi – oquğuçilirining kündilik iş heriketliridin Xitay hökümitige waxti waxtida melumat élip turuş we buningdin kéyin bu mektepke siqip kirgüzilidiğan Xitay oqutquçilirining yolini éçişqa asas yaritiş üçün élip bériwatqan jasusluq herkitidur..Öz muxbirimiz arislanning 2002 – yil 6 – ayning 10 – küni Qeşqerdin yolliğan xewirige qariğanda 2002 – yil 6 – ayning 10 – küni Xitay hökümitining saqçi qisimliri Qeşqer şeheridiki 24 başlanğuç mektepke quralliq basturup kirip téxi 7, 8 yaşqimu kirmigen güdek balilarning derslik kitaplirini qopalliq bilen tekşürgen we bir qisim oqutquçi hem oquğuçilarni qiyin qistaqqa élip wehşilik bilen soraq qilğan.nuqtiliq heriket ijira qilğan orunlar Döletbağ yézisi, we çasa koça başqarmisi bolğan.

Muxbirimizning igellişiçe, şu künlerde Xitay hökümitining „idilogeye saheside milliy bölgünçilikke qarşi turuş we qattiq zerbe bériş“ herkiti Qeşqer welayitide oqutquçi oquğuçilar arisida qattiq naraziliq keypiyatini tuğdurğan eken.şuning bilen derslik kitaplarda qol bilen yézilğan Xitay hökümitining tajawuzçiliq jinayetlirige qarişi şuarlar tarqalğan eken. Xitay sahçiliri bu heriketni bahane qilip, nurğun oqutquçi we oquğuçilarni we weqege çétişliqi bar dep qaralğan ata-anilarni tutup ketken we wehşiylik bilen soraq qilğan.

Bu peqet biz qolğa çüşürüş imkaniyiti bolğan xewer we uçurlardur .uningdin başqa jaylarda buningdinmu éğir weqeler yüz bergen bolişi mümkin. Xitay hökümiti Serqiy Türkistanning herqasi jaylirida, zorawanliq bilen köydüriwetken Uygur til yéziqidiki kitap – jornallar bir milondin artuq, qedimiy we zamaniwi kitaplar içide Uygur til yéziqidiki derslik materiyallarmu bar.. Buningdin Xitay hökümitining 20 milyondin asidiğan xelqimizni kiçik balini basqurğandek zorawanliq bilen edare qiliwatqanliqini, bu xelqning mustemlikiçiler aldida xalisa çuwup taşlinidiğan xalisa quraşturup paydilinidiğan ösümlik ademge aylandurup qoyuliwatqanliqining yene bir ispati.

Öz muxbirimiz Uçqunning 2002 – yili 8 – ayning 17 – küni Ürümçidin yolliğan xewirige qariğanda Kanadaning maarip işliri boyiçe xelqara tereqqiyat bölümi yéqinda Kanada hökümitinig testiqi bilen Şerqiy Türkistanning (Xinjang Uygur aptonum rayoni) asasiy ma’arip quruluş işliri üçün 11milyon 80 ming Kanada dolliri yardem puli ajratqan.Birleşken döletler teşkilati, munasiwetlik xelq’ara orğanlar we Amerika, Kanada; Yaponiye qatarliq demokrattik döletlerning Şerqiy Türkistanning ma’aripiğa pul yardem qiliştiki asasiy mexsidi, wetinimizdiki Uygur qatarliq namrat yerlik milletlerning çet yéze qişlaqlarda oquşsiz qalğan yaki ma’aripta qiyinçiliqqa uçriğan perzentlirining öz ana tilida oquşiğa imkaniyet yaritip bériş üçün idi. Emma Xitay hökümiti bu pullarni aldi bilen bingtüen we yerliktiki Xitay mekteplirining asasiy qurulişiğa işlitip kéliwatidu. Eger uni yerlik maaripqa işletti degende tamamen özlirining tajawuzçiliq mexsidining toluq emelge eşişiğa kapaletlik qilidiğan bir yürüş uruluşlarğa işlitiwatidu.bérilgen bu pullar helila köp bolsimu Şeriy Türkistannning jenubiy rayonliridiki Uygur déhqanlarning milyonliğan perzentlirining oquş şaraetida héç bir közge körünerlik özgüriş bolmidi. Biz xelqara jamaetçilikke bérilgen yardemlerning del jayiğa bérişiğa nazaretçilik qiliş heqqide qançe qétim dokilat berduq, munasiwetlik xelqara orğanlarning bu işqa heqiqiy köngül bölüp bérilgen yardemlerning xelqara küzetküçilerning yardimide del jayiğa bérişiğa kapaletlik qilip bérişini töwençilik bilen ötünimiz “Ili géziti“ (Xitayçe) muxbiri Zing zhenhuyning xewirige qariğanda Xitay hökümiti wetinimizning yéqinqi zaman tarixida Xitay tajawuzçiliriğa qahşatquç zerbe bérip kelgen Ili Uygurlirini assilimatsiye qiliş herkitini tarixtiki herqandaq dewirdikige qariğanda tizleştüriwetken. Xitay hökümiti wetinimizning şimalidiki asasliq ikki şeher Ğuja we Küytüngni Xitaylarning kengeymiçilik, tajawuzçiliq idiyesi mezmun qilinğan „dersliklerni islaha qiliş we Xitay tilida ders ötüşni yolğa qoyuş“ tiki tejirbe rayoni qilip bekitken. Xitay hökümiti birinçi qedemde bu rayonğa 30 mutehesis ibertip, bu herketni yolğa qoyuşning tayançlirini tiz yetiştürüş kursi açqan. Bu kursqa 1-, 2-, yilliqning oqutquçilliri bir sinip, 7 – din 9 – yiliqqiçe bolğan siniplarning oqutquçiliri bir sinip qilip qatnaşturilğan.

Egileşke qariğanda bu heriket ikki basquçqa bölüp élip bérilğan. 1- basquçta Ili oblastning Ğulja şeheri we Küytüng şeheri ölke derijilik derslikni islaha qiliş we Xitayçe oqutuşni yolğa qoyuş tejirbe rayoni qilip bekitilgen. Bu heriketning asasliq obiekti 7000 ming başlanğuç we toluqsis ottura mektep oquğuçisi hem uningdin başqa 400 neper oqutquçi bolup, Xitay hökümitining omumiy yüzlik derslikni yéngilaş we Xitayçe oqutuşni yolğa qoyuş pilani 2002-yili 9-ayning 1-künidin başlap ularning üstidin tejirbe qilinisgqa başliğan.bu herketning 2-basquçi bu yil 9 -ayning 1 – künidin başlap bu rayonda yolğa qoyulğan bolup, uning asasliq obiekti Ili oblastidiki 30000 neper ottura başlanğuç mektep oquğuçiliri we 2500 neper ottura başlanğuç mektep oqutquçiliri iken.

Xitaylar yéqinqi birqançe yillardin béri Xitay yéngi köçmenliring kelküni astiğa ğeriq bolup kétiş aldida turğan Sanji, Manas, Qutubiy, Shiho, Qumul, Turpan, Piçan raonlirida Uygur mekteplerni Xitay mekteplirige qoşiwetişni tizleştürmekte. 2002-yil kirgendin kéyin Qumul şeheridiki Uygurlarning 1 – başlanğuç we 1-ottura mekteplirini Xitayla-rning 2-başlanğuç we 5 – ottura mekteplirige 2003 – yil 9 – ayğiçe bolğan ariliqta qoşuwetişni tamamen ahirlaşturuşni otturğa qoyğan. Bu ehwal ilgiri Ürümçi we biz yoqarda namini tilğa alğan rayunlarda yüz bérip Xelqimizning qattiq naraziliqining qozğilişi we bir qisim qanliq weqelerning kélip çiqişiğa sewep bolğan idi.
millitimizning béşiğa kéliwatqan bu çong tiragidiye, bu çong qara kün üçün xelqimiz Xitay hökümitige rehmet éytişi kérekmu yaki tilimiz, parlaq mediniyitimiz, dinimiz we kişlik qedri qimmitimiz, milliy mewjutliqimiz üçün Xitay tajawuzçiliriğa özimiz talliğan şekilde qarşiliq bildürişimiz kérekmu?! 21 – esirde yüz bériwatqan bu paşistik érqiy qiğinçiliqqa xelqara jamaetçilikning qarşi turişini we tajawuzçilar teripidin ajizlaşturiwetilgen qedimiy bir millet heqqide heqqaniy meydanda turup, Xitay hökümitige bésim işlitişni, şu arqiliq milliy til yéziqimiz asas qilinğan milliy ma’aripimizni saqlap qélişqa küç çiqirişini tewsiye qilimiz.

4 ) Xitay Hökümitining Axbarat -Teşwiqat Sahesidiki Zorawanliqi:

Xitay hökümiti Şerqiy Türkistandiki radio teliweziye we gézit journallarni Xitaylarning tajawuzçiliq siyasitini aqlaydiğan, xelqning rayiga, milletning eradisige hilap bolğan, Xitay dölet térorisimini medihiyleydiğan, musteqilliq heriketlirimiz we xelqning hökümetke naraziliq bildurup yekke yaki kolliktip şekilde élip barğan heriketlirini „térorizim“ nami bilen eyipleşni mehset qilğan maqale eserlerni oyuşturişqa rigbetlendurup, uningdiki yaslma pakitlar we köz-qaraslarni xelqimizni jazalaşning, xelqimizni basturuşning bahnasi süpitide paydilandi.

Xitay hökümiti mehsus küç teşkillep wetinimiz Şerqiy Türkistanning tarixi burmilanğan, Xitaylarning tajawuzçiliq tarixi we eşeddiy qirğinçiliq herketliri medihiylinidiğan,yerlik xelqlerni siyasiy we ijtimaiy jehetlerdin kemsitidiğan, milletler munasiwitige yaman tesir körsitidiğan, yerlik xelqlerning tebeiy köpiyisige qattiq çek qoyidiğan, xelqimizni qul bolusqa mejburlaydiğan, türlük tengsizlikler xelqqe mejburen tengilidiğan, milliy musteqilliq démokratiy, milliy mediniyet we diniy étiqad erkinliki sewebidin xelqimiz élip barğan türlük herketler meşire qilinidiğan neççe milyon parçe kitap, ün-sin kasetliri we teşwiqat materiyallirini neşir qilip, namrat helliqqe siyasiy alwang teriqiside mejburlaş asasida sétip keng kölemde élip bérilğan idilogiye sahesidiki herketning hirajiti qildi, uning bedilige xelqimizge işlepçiqirişning taza aldiraş mezgilide ornini tolduriwalgili bolmaydiğan éğir iqtisadiy ziyan we meniwiy bésim élip keldi.

“Qeşqer géziti“we „Xinjang telewiziye géziti“ning 2002-yil sintebirdiki sanliriga bésilğan, weten- milletni sétip, hoquq, payda-menpiet we galçiliq ünwani élişni közlep yézilğan,su tiptiki maqalilarga misal bolalaydiğan, milliy kimlikini yoqutup bir tereptin Xitay hökümitini aldap, birtereptin milletni setiwatqan weten xelq aldida, tarix aldida lenetke qalidiğan milliy munapiqlar teripidin yézilğan ikki maqalining qisqartilmisini diqqitinglarga sunimiz.
“…Uzundin buyan içki-tasqi milliy bölgünçi küçler Zhunggoni parçilap, musteqil Şerqiy Türkistan dölitini qurus üçün térorluq, zorawanliq qiliştin başqa Xinjangning tarixini burmilap, milliy bölgünçilikni trgip qilip, tar milliy hesiyat we radikal diniy angni qutritip, biz bilen yaslarni sundaqla étiqadçi ammini talasti…“

Iqtisadiy jehettin haniweyran bolup, qursiqiga adettiki üç wah tamaq yeyiskimu çiqinalmaywatqan, çong yastikiliridin tartip balilargiçe éğir ozuqluq yétismeslik késilige oxsimiğan derijide giriptar boliwatqan, bugünki dunya tehnikisidin héç xewersiz qaldurulğan, ajiz, zeip xaniweyrançiliq içidiki bu millet qandaqmu Xitaydek bir küçluk reqibige zorawanliq, térorluq qilalisun!? zorawanliq, térorluq qiliş üçün suningga layiq iqtisat we sunungga layiq téhnika kérek bolidu. Uygurlarni zorawanliq, térorluq qildi deyis bösükte yatqan bir buwaqni, ailisidiki isles iqtidariga ige ademlerge süt parşuki aldurğanliqi üçün,“… bu buwaq banka bulidi…“ digendek külkilik is bolmasmu? Xelq’aradiki Xitayning sahta teşwiqatlirida qaymuqqan, Uygurlarning töwen derijidiki qarşiliq herketlirini we bu heqtiki izdinişlirini islamiy radikal küçler qatarida qarawatqan dölet yaki teskilatlarğa Xitay hökümitige bildürmestin xupiyane tekşürüp tetqiq qilip béqişini tewsiye qilimiz.
Tarixni kimning burmilawatqanliqiga kelsek buni dunya jamaiti obdan bilidu. Xelqimizning neççe ming yilliq tarixi, ejdatlirimiz Gerık, Engiliz, Yehudi, German, Rus, Erep, Paris hem Xitay tarixçilliri teripidin xaterlep qaldurulğan bolsa, yene bir tereptin wetinimizdin tépiliwatqan arhilogiylik pakitlar we bizning tuğma itnink alahidilikimiz qatarliq tereplerdin dunya jamaetçilikige ayan bolup turuptu. Biz yéqinqi bir qançe yillardin béri bir qisim çet’ellik qelem igilirining Şerqiy Türkistanning jugrapiysi we yerlik millet hésaplinidiğan Uygur xelqining tarixini bayan qiliş mesélişide ( sayahet qollanmilirida ) Xitaylarning Uygur tarixi heqqide emeliyetni, tarixni, realliqni, pakitni, ilmiylikni qayrip qoyup, özliriining kengeymiçilik we tajawuzçiliq idiysi asasida quraşturup çiqqan külkilik materiyallirini asas qiliwatqanliqini körüwatimiz. Bir qisim tarixi atalğular, orun jay namliri, milliy etnik terkiwimiz hésaplinidiğan tarixiy insan türkümlirining namliri, adem isimliri, ejdatlirimiz qurğan döletlerning namliri qatarliqlar Xitay tarixçilirining xelqimizni kemsitken halda bayan qilğan teleppuzda çüşendürülmekte. Biz bunimu insaniy heq hoquqlirimizning depsende qilinişi qatarida körüwatimiz. Munasiwetlik teşkilat we orğanlarning mehsus mutehesislerni teklip qilip, heqqi ehwalni tekşürep béqisini, qollanma harakterliq bir kitap neşir qilip, heqqiy pakitni dunya jamaetçilikige bildürüp, bu xil xataliqning dayim yüz bérişining aldini élişini, Uygurlarning zémizni, mediniyiti, tarixi we etnik terkiwi qatarliq mesililerni bayan qilğanda Uğur tilini yaki xelqara ölçemni qollinişini,bizning nöwettiki siyasiy, memuriy alahidiliklirimizge hörmet qilişini tewisiye qilimiz.
Bu maqalida yene: „…kommunstik hökümetning diniy belgulimiliri, milletler ittipaqliqi siyasetliri, pilanliq tugut belgülimiliri teswiq qilinğan suar taxtilirini buziwetti. eksiyetçil suar we teswiq waraqlirini tarqatti we çaplidi. Yer asti diniy herketlerni çekligen bolsimu ezalirini toxtatmay köplep qubul qildi. Mekteplerde diniy terbiye élip bérip balilarga musteqilliq idiysini singdürdi. Milliy musteqilliqqe qarşi turğanlarni milletning xaini dep haqaretlidi, qest qildi, zerbe berdi. Ular yene he dep çigira siritidiki milliy musteqqilliq küçliri bilen til birüktürüp, radio we internet tori arqiliq eksiyetçil teşwiqat élip bérip, idilogiye sahesige singip kirişni tizleti…“ diyilgen.

Maqalida yene „ …bu realliq milliy bölgünçilikke qarşi turus kürişining ezeldin bir istüteksiz urus, muhim jeng meydani ikenlikini çüsendürüp berdi…“ diyilgen.Xitay hökümiti 30 – yillardin béri özlirining tajawuzçiliq betbeşirisining aşkarilinip kétisi we yerlik xelqlerning dunya weziyitidin xewerdar bolup qélişidin saqliniş üçün axbarat we teswiqat islirini paşistik sekilde yürgüzüp keldi. Çet’elning radio teliwiziye programillirining wetinimizge tarqilişiga jénining bériçe qarşiliq körsütip keldi. Ötkenki 60 – 70 yil içide çet’el radiosi sewebidin uzaq yil türmige solanğanlar, étip öltürülgenler, sarang qiliwitilgenler, mengülik türme azabini tartiwatqanlar belkim neççe yüz mingğa yétidu. „Xinjang radio teleweziye“ gézitining xewiride éytilisiçe Xitay hökümiti döletlik radio teleweziye idarisining muawin basliqi Jang haitao basçiliqidiki döletlik „Xizang – Xinjang qurulusi“ni tekşürüp ötküziwéliş guruppisi 4 – augusttin 8 -augustqiçe Uygur aptonum rayon we bingtüenning „Xizang-Xinjang qurulusi“ni tekşürüp ötküziwalğan. Bu qurulus Uygur, Tibet musteqilliq herketlirining ewij élip ketisige we Amerika basçiliqidiki küçlük demokratttik ellerning démokrattik idiyelirining bu rayon xelqlirige singip kirisige buzgunçiliq qiliş mexsidide yolğa qoyuldi.

“Xinjang radio telweziye géziti“ning 2002-yil sintebirdiki bir saniga bésilğan xewerde mundaq diyilgen: „…21- esirge qedem qoyğandin buyan, çégra siritidiki düsmen küçler pursettin paydilinip, axbarat wastilirige singip kirip, Xinjangning jemiyet muqimliqi we iqtisadiy qurulusiga éğir tesir körsetti. 2000-yildin başlap partiye merkizi kommetiti, gowuyen keskinlik bilen Xizang, Xinjangning radio isliri qurulusiga dair „Xizang- Xinjang qurulusi“ni yolğa qoyğan idi. Hazir-giçe dölet Xinjangning radio anglitis, tarqitis, qaplas we düsmen radioliriga kaşila peyda qiliş xizmitige 300 milyon yüendin artuq mebleg saldi, buning bilen hawadiki düsmen radio signalining küçlük bizning ajiz boluştek halet tüptin özgertilip,“ Erkin asiya“, „Amerika awazi“, „BBC“, „Azatliq“ qatarliq radiolarning rayonimizga tarqitilisi ünümlik tosaldi…“
Biz nurgun milletler erkin, démokiratik, musteqqil öz döletliride yaşawatqan, dunyadiki paşistik rejimlar, küçlük démukratik döletlerdiki insanlarning iradisi bilen arqa-arqidin gulap çüsiwatqan bir paydiliq şaraitni tulimu teste kütiwalğan, musteqqil yaşaş iqtidariga, qedinmiy mediniyet we şanliq tarixqa ige bir milletmiz. Biz dunyadiki çékidin asqan islam radikal küçlerge ténçliqperwer, demokratik angüa ige dunya jamaetçiliki bilen ortaq meydanda turup, qarşi turidiğanliqimizni bildurüş bilen birge, hergizmu islam dini étiqadi asasida sekillengen neççe on esirlik mediniyitimiz we milliy kimlikimizni inkar qilmaydiğanliqimizni, Uygur Islam étiqadi, Uygur Islam mediniyit we Uygur musteqilliq herkitining qandaqtur Xitaylar tekitlewatqandek diniy radikal küçler bilen héç bir munysiwiti yoqliqini, 20 milyonga yéqin Islamga étiqad qilidiğan bir xelq içidin çiqqan birqançe yaki bir qançe on radikal küçlerning herkitige arlişip qalğan ademning pütün Şerqiy Türkistan xelqining idiysige wekillik qilalmaydiğanliqini, ularningmu hem milletning azatliqi we özining Xitay hökümiti keltürüp çiqarğan ölüm girdawidin aman isen qéliş sewebidin bu herketke arlişip qalğanliqi, nöwiti kelse ularning wetini, milliti şundaqla dunya ténçliqi üçün Amerika qoşunliri bilen bir meydanda turup rezil küçlerge qarşi uruş qilalaydiğanliqi, nöwette Xitaylarning térorizimni sewep körsitip xelqimizge érqiy qirğinçiliq yürgüziwatqanliqi we bir qisim radikal idiylerning wetinimizde peyda bolisigimu Xitaylarning millitimizge qaratqan çékidin aşqan érqiy yoqutus siyasiti sewep bolğanliqi qatarliqlarni dunya jamaetçilikige oçuq bildürmiz.

5 ) Xitay Hökümitining Xelqara Uçur We Internit Sahesidiki Zörawanliqi:

2003-yili kirgendin buyan Xitay kommunstik hökümiti Şerqiy Türkistan xelqining sünniy hemradin tarqitilidiğan xelqara teleweziye programmilirini körüş, radio anglitişlirini anglaş we internettin paydilinis erkinlikige çek qoyusni téximu küçéytiwetti. Bolupmu Xitay mediniyet ministirliki 2003-yili 3-ayning 4-küni „mediniyet saheside Internitni başquruş waqitliq çarisi“ni élan qilip,7-ayning 1-küni yolğa qoyğandin başlap,( tiyanshan net.com 6-ayning 16- künki mediniyet menisteri Shün jiajingning testiqlisi bilen élan qilingtan omumiy uhturisiga qaralsun) Şerqiy Türkistanda Uygurlar basurup kéliwatqan heli köp Internit çayhaniliri taqiwetilgendin başqa saqlinip qalğanliriga éğir iqtisadiy jerimane qoyuldi.bu herkette nurgun Uygur yasliri“térorist“, „islam radikali“ dep eyiplinip Türkümlep jazalandi, tutqun qilindi weInternit çayhaniliriga kirisi çeklendi.Xitay hökümiti mediniyet menisterliki tarqatqan bu uhturusning tig uçi Şerqiy Türkistandiki Islam étiqadiğimu qaritilğan bolup, bu hil qattiq siyaset xelqimizning normal internit mesgulatiga éğir zerbe élip kélipla qalmay xelqning diniy étiqad erkinlikige éğir dehli terüz keltürgen idi.

Buningdin ilgirimu wetinimizde Xitaylarning busahide yürgüzüp kéliwatqan pasistik siyasiti heqqide dokilat bergen iduq. Muxpirimizning wetendin yolliğan xewirige qarğanda Xitay hökümiti bu xizmetni Hoten rayonida namrat xelqqe tehdit séliş we ularni iqtisadiy jehettin jazalas usulida yolğa oyğan eken. Hoten seherlik xelq hökümitining 1999-yilliq 88-nommerliq höjjitide mundaq élan qilinğan:“çetel düsmen küçlerning radio progerammilirini angliguçilar, köpéytip tarqatquçilar, qubul qilguçilar, diniy teşwiqat materiyallirini tarqatquçilar 10 ming yüen xelq puli jerimane qoyus bilen jazalinidu.radio, internit, telfon qatarliq wastilerni qollunup çetelning diniy teskilatliri bilen alaqilasquçilar we ular bilen dininy paaliyet élip barğanlardin 3000 din 5000 yüenge qeder jerimane elinidu we siyasiy jehettin qattiqbir terep qilinidu.öyige adem çaqrip quran oqutquçilardin 3000-5000 yüenge qeder jerimane elinidu we qattiq jazalinidu.dölet kadirliri, oqutquçilar we oquguçilarning dinga isinins we diniy paaliyetlerge qatnisis erkinliki yoq, oquguçilarning namaz oqusi, roza tutusi, diniy paaliyetlirige qatnisisi qatarliqlarga yol qoyğan mektep rehberliri, oqutquçilar birdek wezipisidin élip taslinidu“diyilgen. Bu hil usul çariler arqiliq bir tereptin xelqqe siyasiy betnam çaplap, yene bir tereptin ularni kötürelmeydiğan derijide iqtisadiy jehettin jazalas Seriy Türkistanning hemmila yeride yolğa qoyulğan bolup, pütün dunyadiki insanlarning adettiki normal paaliyetlirining birige aylanğan çompeyuter mesgulati Uygur xelqi üçün qorqunuçluq., dehsetlik we heterlik bir sahige aylinip qaldi.

Yaponiyning „Asahi( Tang qoyashi) „ géziti 16- yanwardiki xewiride Amerika kişilik hoquq deligatsiysining 2003-yil 15- yanwardiki „Xitaydiki kişilik hoquq“namliq doklatida xinjang Uygur aptonum rayonining Ürümçi seheride 45 aysliq Tang heydungning internit tortida maqale élan qilip,döletni parçilasqa qutratquçiliq qilğan degen eyip bilen qolğa elinğanliqi élan qilinğan idi.Tang hai dung 2002- yili 7-ayning 9-küni Ürümçide qolğa élinğan idi.Xitay hökümiti özining Şerqiy Türkistanda yolğa qoyiwatqan érqiy yoqutus seyasitining emiliy ehwallirining dunya jamaetçilikige askarilinip kétip, xelqarada oynawatqan rengwazliqliriga tesir körsütisti ensirep,wetinimizde Internit saheside pasistik dölet térorizimini yolğa qoymaqta.

Xitay hökümitining istastikişiga qarğanda wetinimizde ana tilimizda yasalğan tor betliri 250 din artuq bolup, Xitaylar Uygurlarning bu tor betiri arqiliq xelqimizning kişilik hoquqining depsende qilinisi,éğir milliy zulum we qanliq basturuşqa ayit jinayi pakitlarning dunya jamaetçiliki we xelqara teskilatlarga askarilinip reswa bolup ketistin qorqup, tor beti yasiğan Uygurlarga bolğan nazaret we bésimni küçéytip,Uygurlar açqan internit sehipillirini her hil bahaniler bilen arqa- aridin taqiwetti we kompeyuterlarga süzgüç progeramma( nazaret qiliş sistémisi) qaçilitip, erkin isletkili bolmaydiğan, çetellerning tor betlirini açqili bolmaydiğan haletke keltürdi.

Hazir Şerqiy Türkistanda nurgun yaslar çetelning tor betlirini körgenliki üçün, internitta çet elge het yazğanliqi üçün qolğa elinip türmilerde qattiq qiyin qistaqta pasturulmaqta.qolğa elinğanlar içide dölet xadimliri,oqutquçilar, tibbiy xadimlar, oquguçilar, tejaretçiler we qoramiga yetmigen yas ösmürlermu bar.

Xitay hökümiti Uygurlar lahieligen tor betliri we çayhanilarni basqurguçilarga tehdit sélip, internit wastisi bilen eqim mesililirige, milliy mesililerge, siyasiy mesililerge ahit herqandaq mezmundiki xewerlerni körüsning qanunga hilap ikenlikini, körüske yol qoyğanlar we körgenlerning „térorizim“ we „milliy bölgünçi“ nami bilen jazalinidiğanliqini uhturğan.

Bolupmu Serqiy Türkistandiki qaysi bir wilayette milliy musteqilliq heriketliri, xelqning zulumga qarisi heriketliri we Xitay hökümitining qanliq basturuşiga ait işlar yüz bergen çagda kompyuterlarni taqas, herqandaq sewep bilen isletmeslik, herqandaq alaqe bilen şuğullanmasliq qatarliq belgülimilerni çiqarğan. Xitayning internitke nazaret qiliş tarmaqliri dölet beheterlik idarisi, jamaet hewipsizlik idarisi, teléğirap idarisi, qoralliq saqçi qisimliri Xitay armiysi qomandanliq sitabi qatarliqlar bolup, ular köp hil wastilerni qollunup xelqning internittin, telepondin paydilinis ehwalini firansiye qatarliq bir qisim döletlerdin kirgüzgen ilgar tekşüris aparatliri bilen her küni 24 saet qattiq nazaret qilidu.Ötken yildin Xitay hökümiti yahoo, hotmail qatarliq heqsiz het sanduqlirining mexpiy nomurini éniqlas, sehislerning het sanduqiga qanusiz kirip, sehsiy mexpiyetliklirini ogurluqçe körüs su arqiliq rezil mehsetlirige yétip keldi. Ularning yolğa qoygini peqet Xitay teşwiqatlirini körüske yol qoyus, torda muhabbetlisis wa kommunstik partiyeni medihileydiğan tor betlirini eçisqa rigbetlendürüs qatarliqlar boldi xalas.

Öz muxbirimiz Arslanning wetendin yolliğan 25-iyoldiki xewirige qarğanda kommunst Xitay dairliri Serqiy Türkistanda yürgüzgen idilogiye sahesidiki dölet térorizimi yürgüzis jeryanida internet toridiki atalmiş“ziyandas qurut“ni tazilaş herkitini yolğa qoyğan.Xitay hökümitining orunlasturisi boyiçe dölet beheterlik idarisi we jamaet hewipsizlik idarisi qatarliq 8 tarmaq birlisip, Şerqiy Türkistandiki internithanilarni, yérim ay taqap tertipke salğan. Herqaysi welayetlerde eçilğan seperwerlik yiginlirida internet mesilisi alahide tekitlengen. Xitaylar internit arqiliq xelqimizni basturuşni mehset qilip, pas qiliş téliponi, heqsis ehwal melum qiliş tor het sanduqliri, mexpiy küzitis kamerasi qatarliqlarni islitip hökümetke paydisiz dep qaralğan işlarni pas qilsa iqtisadi jehettin köp mukapatqa ige bolidiğanliqini oçuq uhturğan.
Hemmimizge melum bolginidek küresçan ili xelqi Xitay tajawuzçilarga qahsatquç zerbe bérişte sereplik enenige we sanliq tejirbige ege.bu orunda wetinimizning yéqinqi zaman tarixida ikki Uygur hakimiyiti qurulğan. Xitaylar sunga bu rayonga qaratqan basturuş herkitini internet sahesidimu qattiq küçéytken. Merkizimizning wetendin alğan melumatiga qarğanda Ili rayonida Uygur yaşlirining internetke kirip weten içi we siritidiki özige paydiliq uçurlardin paydilinisi qattiq çeklimige uçrawétiptu. 2002 – yil 6 – ayda beijingdiki bir torxaniga ot kétiş yüz bergendin kéyin bolupmu idilogeye sahesidiki qattiq zerbe bériş başlanğandin kéyin wetinimizde Uygurlarning torxanilarga kirişi asasiy jehettin çeklengen yaki qattiq nazaret astiğa élinğan.
Bu yil kirgendin buyan Xitaylar Uygurlarning torxaniga kirişini nazaret qilişni küçéytipla qalmay her bir torxaniga birdin Xitay mexpiy saqçisini orunlasturup, kirgenlerni nazaret qilişni yolğa qoyup jemiyette ensizlik, qorqunç şekillendürgen.

Démek, Xitay tajawuzçilirining sewebidin Uygur xelqi özlirining nurgun ziminliridin ayrilip qalğandin başqa bügünki künde mutleq köp qismi yasawatqan zimindiki bayliqliriga ige bolalmidi, Xitay köçmenliri yerlik ahalilarni siqip çiqirip munbet yerlirimizni, otlaq we su menbelirimizni, nepit we gaz sundaqla kan bayliqlirimizni igiliwaldi.tajawuzçilar beyidi, bayliqning heqiqi egilliri namratlasti.u yetmigendek mediniyet bayliqimiz, tilimiz, dinimiz, ma’aripimiz, miliy alahidilikimiz éğir tehditke uçrap, ata-bowillirimizdin qalğan mediniy miraslirimiz ziyankeslikke uçrimaqta, kilassik we zamaniwi kitaplirimiz köydürülmekte, milliy en’ene terbiysi élip barğanlar, yoqarqi bayliqlirimizni qogdap qélişqa orunğanlar türkümlep tutqunqilinip pasitik usullar bilen jazalanmaqta öltürülmekte.

6 ) Xitay Hökümitining Diniy Sahiediki Zorawanliqi:

2Biz aldinqi qétimliq dokilatimizda Xitay tajawuzçilirining çong xelqara weziyettiki islam radikal küçlirige qarşi élip bériliwatqan xelqara herktni suyistimal qilip,BDT, xelqaraliq küçlük teşkilatlar we Amerika başçiliqidiki ğerip démokrattik döletlirining qayta – qayta eskertişlirige qulaq salmay Şerqiy Türkistan xelqige qaratqan érqiy jehettiki, diniy jehettiki we mediniyet jehettiki qirğinçiliqini téximu ewjige kötüriwatqanliqini bir yürüş ispatlar bilen bayan qilğan iduq.

2002-yilning ahiri we 2002-yilning başlirida BDT, xelqara keçürüm teşkilati, Yawropa ittipaqi we Amerika başliq küçlük demokrattik Döletler arqa-arqidin Xitay hökümitini Kişlik hoquq we demokratiye meseliliri heqqide eyiplep,Uygur we tebet xelqining Isaniy heq hoquqlirini kapaletke ege qiliş üçün zor tirişçanliq körsetken bolsimu Xitay hökümiti hedep pakitni burmilap, Xelqara jamaetçilikni yalğan, sahta we oydurup çiqirilğan weqe hadise, iş-heriket we san sipirlar bilen aldaşqa orunup kéliwatidu.Xitay şinhua Agentliqining 2003 – yil 5 – ayning 22 – künki Wenadin bergen Xewiride, Xitay hökümitining kişlik hoquq kommetiti we diniy mesililer tetqiqat merkizi brlikte diniy sahiediki Atalmiş zatlarni Amerika xelqara diniy erkinlik kommétitining yilliq dokilatiğa qarşi bayanat bérişke uyuşturğan. Xewerning mezmunidin, Amerika hökümitining, Xitayning diniy sahide élip bériwatqan zorawanliqliri qattiq tenqit qilinğan yilliq dokilatiğa qilinğan hujumning qançilik yasalmiliq we qançiliq sahtiliq bilen toşqanliqini, Xitayning emili ehwalini azraqla çüşengen herqandaq bir adem asanla hes qilalaydu. Xewerde Xitay Islam jemiyitining muaweni Şemşidinnig we Chen guangyenning Islam dinining Xitaydiki emiliy ehwali heqqide éytqan sahta bayanliri neqil keltürülgen.

Amerikining yilliq dokilati élan qilinğandin kéyin Xitay hökümiti nayiti çaqqanliq bilen heriketke ötüp, Xitaydiki Islam, Budda, Katolik we dao étiqadliri heqqide dunyağa keyni-keynidin melumat bérişke mejbur boldi hem keng din jamaitini muhakime yiğinlirni oyuşturup Amerika hökümitining qaraşlirğa ridiyee bérişke kişilerni mejburlidi. Xitay téritoriysidiki qan yaş we teragidiyee bilen tolğan diniy sahie Kişlik hoquqqa hörmet qilinidiğan, demokurateye jari qildurlidiğan, dunyada heç bir ülgisi tépilmaydiğan birdin- bir jay qilip perdezlep körsitildi.

Xelqara weziyetning kündin- künge mürekkeplişişi Uygur we Xitay otturisidiki munasi-wetlerning we kişlik hoquq meselilirinng Xitaylar teripidin xelqara jamaetçilikke burmilinip çüşendürilişi we xelqara teşkilalarning bu mesile heqqidiki çüşençi-llirining qismen derijide mujimellişişi qatarliq bir qatar sewepler Şerqiy Türkistaning kişlik hoquq mesililirini téximu keskinleştüriwetti. „Uçqun géziti“ning 75-sandiki xewirige qariğsanda Xitay merkizi hökümiti Şerqiy Türkistanning muqumliqiğa kapaletlik qilip, dini y sahiediki xizmetlerge yetekçilik qiliş üçün 800 neper mehsus terbiyélangen jasusni Aptonum rayonluq qonçaq hökümettin mexpiy halda Şerqiy Türkistanğa ewertken.

2002 – yil 19 – awğusttiki Fransiye agentliqining xewirige qariğanda BDT kişlik hoquq teşkilatining reisi Robenson hanim Xitay hökümitining Xelqara Islam térorisimiğa qarşi turuş herkitini bahane qilip, Şerqiy Türkistandiki musulman xelqlerge jümlidin Uygurlarğa qaritilğan basturuş herkitining küçiyip ketkenliki heqqide Xitay hökümitini tenqit qilğan we qattiq agahlandurğan.
WWW.TIANSHANNET.COM ning 2002 – yil 5 – ayning 31- küniki xewiride deyilişiçe Xitay hökümiti Şerqiy Türkistanda milliy musteqilçiler, islam radikal küçler we térorçilarğa qarşi köreşte zor netije qazanğanliqi bayan qilinğan. Xewerde diyilişiçe Uygurlarğa qaritilğan qattiq basturuş herikiti başlanğandin buyan Xitay sahçi dairliri milliy bolgünçi we téroristlarning 20 di artuq gorohini paş qilip, milliy musteqilçi teşkilatlarning 100 din artuq ğoluq ezasini qolğa çüşürgenliki, 6000 dane oq 140 dane qural, 10 dane partilatquç qurulmisi qatarliqlarni qolğa çüşürgenliki 500 din artuq meşiq meydanini bitçit qilğanliqi we 3 dane eksil inqilawi hem qanunsiz diniy mezmundiki kitapni yiğiwalğanliqi bayan qilinğan.Şu xewerde yene bu jeryanda 30 ming delu paş qilinğanliqi, 1000 din artuq jinayet gorohining tarmar qilinğanliqi, 40 mingdin artuq jinayetçining qolğa çüşürülgenliki bayan qilinğan. Alahide diqqet qilişqa erziydiğini Xitayning aşkarilaşqa mejbur boliwatqan bu xewerliri tamamen Xitay hökmitining nowettiki Xelqara munasiwetliriğe nahayiti ustiliq bilen layiqlaşturulğan./ emeliyet neççe 10 hesse téximu éçinişliq bolup Xitayning yügüziwatqan atalmiş Térorizmğa qarşi herkitining aldida heçqandaq térorçi yoq,bu heriket peqet biguna awam puqralarğa we zulumğa çidimay qarşiliq körsitiwatqan étiqadçi ammiğa qaritilğan.
Uzaq ötmestin Xitay taşqi işlar ministerlikining bayanatçisi Kong Quan muxbirlarni kütiwéliş yiğini ötküzip, „Şerqiy Türkistan Islam herkiti“teşkilatini yene bir qétim térorluq teşkilat dep jakarlap, Xitay saqçi daerlirining Şerqiy Türkistan Islam teşkilatining 44 gorohiğa qattiq zerbe bergenlikini élan qildi. (bu tamamen töhmet bolup, Undaq bir teşkilatning barliqi uhlap çüşigimu kirip baqmiğan addiy awam puqralar qesten şu teşkilatning adimi qilinip qolğa elinip, eyiplengendin başqa, Xitaylar bu teşkilatning namida yalğan jinayetlerni oydurup çiqirip, özliri üçün paydisiz we xewiplik tuyulğan nahiti zor bir türküm ademni tutqun qilip, türmige soliğan, öltürgen, éğir iqtisadiy ziyanğa uçratqan, Ailisini haniweyran qilğan, yurt-yurtta ensizlik peyda ilip, kişilerning eng töwen derijidikiHaterjemlikinimu buzğan we yolsizliq bilen, zorawanliq usullirini qollunup,biguna ademlerni horliğan.) demekçi bolğinimiz xelqara jamaetçilikning Uygur xelqining kişlik hoquq mesililiri heqqidiki her qétimliq muhim paaliyetliri bu rayondiki kişlik hoquq mesililirining yahşilinişiğa sewep bolmastin eksiçe Xitaylarning yerlik xelqni ntéximu çekidin aşqan usullarda jazalişiğa we paşistik qirğin yürgizişige sewep bolmaqta. Xelqara teşkilatlarning bu mesile heqqide trekşüreş élip bérişini we saqlanğsan mesililer heqqide Xitay hökümitige tigişlik bésim işlitişini tewsiye qilimiz.emiliyette meyli ŞerqiyTürkistan Islam herkii teşkilati bolsun meyli yene şerqi Türkistanğa ayit başqa teşkilatlar bolsun ularğa ayit bezi melumatlar Xitaylar teripidn özlirige paydiliq bir şekilde köptüriwetilgen bolup,téxi hazirğiçe çeteldiki birerUygur teşkilatining weten içide qandaqtur Xitay éytqandek undaq küçlük ijtimayi we siyasiy asasiy yoq.eger undaq bolğan bolsa Uygur inqilawi başqiçe bir qiyapet bilen meydanğa çiqqan bolatti. Xitay hökümiti peqet weqe we weqege ayit san sepirlarni köptürüp xelqarağa élan qilip, xelqara jamaetçiliknng qaymuqan pursitidin paydilinip téximu köp biguna puqralarğa érqiy qirğin qilişni yolğa qoyğan.

Xinjang axbarat torining 2002 – yil 23 – maydiki sanida Xitay sahçi tarmaqlirining Uygur musteqilliq herikitige qattiq zerbe bériş körişini ğelbilik élip bériwatqanliqi heqqide xewer besildi. Bu xewerde deyilişixhe Xitay dahirliri yéngi yil kirgendin buyan tengri téğining şimali we jenubida mliy musteqilliq herkiti teşkilatlirining ikki dane herbiy meşiq meydanini, we ularning diniy paaliyet sorunidin beşni paş qilğanliqi, 15 neper herbiy meşiqqe qatnaşquçini we bir türküm Xitay hökümiti qanunsiz dep tonuwatqan diniy pa’aliyetke qatnaşquçilarni qolğa alğan.

Yene şu xewerde éytilişiçe Xitay hökümiti saqçi tarmaqlirining bu yil kirgendin buyan Uygur xelqining çüşigimu kirip baqmiğan“Dölet atliğan Hizbuttehrir“diniy teşkilatining nahayiti köp ezasini tutqun qilğanliqi, bu teşkilatning paaliyetlirining intayin küçiyip ketkenliki, qisqiğine waqit içide ezalirining pütün Şerqiy Türkistanğa tarqalğanliqi, bu ehwalğa qarita herqasi sahçi tarmaqlirining saqçi nazaritining qumandanliqi astida tekşürüş, konturul qiliş, qolğa éliş, jazalaş salmiqini aşurup ularning köp qismini qolğa alğanliqi éytilğan. Bu xewerde tebliğçiler we hizbutehrir-çilerning zadi neme ikenliki,we ularning ezalirining neme jinayet bilen qolğa elinğanliqi heqqide heç nerse deyilmigen.Öz mubérimizning bu heqte yolliğan xewirige qariğanda Islam dinida quranni tebliğ qiliş aşkare élip bérilidiğan normal bir ibadet türi bolup, u bügünki künde Xitay tajawuzçiliri teripidin „qanunsiz diniy paaliyet“ dep qarilip tebliğke qatnaşquçilar „eksiyetçi, qanunsiz diniy paaliyet bilen şuğulandi“ degen eyip bilen qolğa elinmaqta iken.

“Hizbuttehrir“ we „Wahabiy“ dégini Uygurlar üçün qurulğan bir qiltaq yaki bir siyasiy qara niyetning mesuli bolup, Uygurlar arisida héçqaçan bundaq bir çüşüniksiz teşkilat bolğan emes. Xitay hökümiti yéngi yil kirgendin buyan xelq arisida wehime peyda qilip, diniy zatlirimizğa téximu köp ziyankeşlik qiliş üçün ğerbiy asiya we Özbekistan-da peyda bolğan bu diniy teşkilatni Uygurlar arisida peyda boldi degen töhmetni oydurup çiqip,bir Hoten rayonidila aşu teşkilatning ezasi degen nam bilen 700 neper qérindişimizni qolğa alğan.Bu xil namda tutqun qiliş Xitay hökümitige Uygurlarni basturuşning yéngi bahanisi bolup bergen.

Öz muxbirimizning 2002 – yili mayda yolliğan yene bir xewirige qariğan Xtay hökümiti Hoten rayonida 1999-yil çiqarğsan 88 – nomerliq höjjitini qattiq ijira qilmaqta iken. Bu höjjetning tiğ uçi étiqadçi ammiğa qaritilğan bolup, höjjette toplişip Qur’an oquğuçilardin 300 – 5000 yuengiçe jerimane élinidiğanliqi, dölet kadirliri, oqutquçilar we oquğuçilarning dinğa işininş we her hil diniy paaliyetlerge qatnişiş erkinlikining yoqliqi, hilapliq qilğuçilarning hem oquğuçiliri namaz oquğan, rozi tutqan, dinni teşwiq qilğan oqutuçilarningmu oxşaşla qattiq jazalinidiğanliqi otturğa qoyulğan.

Anglaşlarğa qariğanda „qattiq zerbe bériş“ başlanğandin buyan Şerqiy Türkistandiki herqaysi aliy, ottura derijilik mektepler we ottura başlanğuç mekteplerdin yoqari bahane sewepler tüpeylidin heydelgen we éğir jazalanğan oqutquçi- oquğuçilarning we ata-anilarning sani 15000 ğa yetidiken.

2001-yili aprelda pütün Şerqiy Türkistan miqyasida tiğuçi Uygur musteqilliq herkitige qaritilğan qattiq zerbe bériş başlanğandin kéyin qolğa elinğan, muddetsiz we muddetlik késilgen, etilip ketken neççe on ming qerindişimizning 70 % ti millitimizning Xitay zulimiğa çidimay yekke yaki teşkilik halda qarşiliq körsetken étiqadçi oğal qizliri bolup, ular qandaqtu Xitay éytiwatqandek birer çet’eldiki teşkilatning adimi emes yaki Xitayning küzige siğmiğan biguna awam puqralardur.

Öz muxbirimizning Ürümçidin yolliğan xewirige qariğanda Xitay hökümiti 2000 – yildin buyan Ürümçi şeheridiki mesçitlerge héyit, bayram künliri kommunist Xitay hökümitining bayriqini esişni telep qilğan.muşu kemgiçe dunyada tarixida heçqandaq bir paşestik hökümetmu özlirining bayriqini awam puqralar ibadet bilen şuğullinidiğan muqeddes orunlarğa ésişni telep qilğan emes. Diniy tuyğularni ezeldin ret qilip kelgen kommunistlarning bayriqining mesçitlerning munarliriğa esilişi herqandaq bir ademni ğezepleendürmey qalmaydu. Mesçid munarliridiki 5 yultuzluq qizil bayraqni körgen ademler bir tereptin meşire qilişip külse yene bir tereptin hesret nadamet bilen éğir sükütke patqan. Şerqiy Türkistan Information merkizining wetendin alğan xewirige qariğanda 2002 – yil aprildin awgustqiçe, Xitay hökümiti édilogiye sahiside yolğa qoyğan 2 – qétimliq milliy musteqilçilerge qattiq zerbe bériş herkitide, assiy tiğ uçi Uygur Xelqining diniy étiqadiğa, şundaqla étiqadçi ammiğa qaritilğan zorawanliq herkitini başlap, xelqimizning turmuş aditi we mehelliwi mediniyet terkiwige aylinip ketken bir qisim diniy tüs alğan hadisilerni bahane sewep qilip,hökümet orunlirida xizmet qiliwatan zor bir Türkümdiki Uygur ziyaliliriğa éğir ziyankeşlik qilğan. Bir qeşqer rayonidila 5000din artuq ademni tutqun qilğan 150 tin artuq siyasiy mehbusqa ölüm jazasi ejira qilğan.Xelqara keçürüm teşkilatining 2002 – yil 21- martta élan qilğan Xitaydiki kişlik hoquq we demokrateye mesililirige ayit doklatka Xitay daherliri Uygur Xelqini Türkümlep tutqun qiliş, éğir jazalaş we qirğinçiliq arqiliq jawap qayturup,aççiqini biguna étiqadçi ammidin çiqirip, Uygur xelqidin zorawanlarçe öç alğan.

Wetendiki muxbirimizning 2002 – yili Qeşqer gézitining xewiridin igellişiçe Qeşqer kona şeher nahiyesi Muz yézisining oqutquçisi Abdurahman qatarliq birqançe oqutquçi dinğa étiqad qilğan, oquğuçilarğa yaman tesir körsetken ; dininy paliyetke qatnaşqan, degen nam bilen qolğa elinğan we bir qisimliri xizmitidin heydelgen, bir qisimliri iqtisadiy jehettin jerimane qoyulup qattiq jazalanğan. (Uçqun 74- san)

Şerqiy Türkistan information merkizining wetendin alğan işençlik melumatiğa qariğanda 2002 – yil 5 – ayning 12- küni Hoten welayitige qaraşliq Qoştağ yézisining bazar kentidik Başlanğuç mektepte Hökümet daerliri bilen étiqadçi amma arisida diniy étiqad mesiliside qanliq weqe yüz bergen. Şu küni 22 yaşliq Niğmet Abdureşit (mezkur mektepning sabiq oqutquçisi, Xitay hökümiti teripidin qanunsiz halda din teşwiq qilğan degen eyip bilen mekteptin heydelgen) bazar kentidiki merkiziy başlanğuç mektepke basturup kirip, mekteptiki oqutquçi-oquğiçilarning normal diniy paaliyetlirige çek qoyğan, hem addiy puqralarning üstidin Xitay dairlirige melumat yollap, xelqning menpetige ziyankeşlik qilip kéliwatqan 3 neper kommunistni qiliç bilen çépip taşliğan. Bu munasiwet bilen Xitay hökümiti qattiq wehşilişip, Hoten welayiti miqyasida keng kölemlik basturuş herkitini yolğa qoyğan. Herket başlinip bir heptige yetmigen waqit içide 1500 din artuq ademni tutqun qilğan we 10 ademge bölgünçilik we qanunsiz diniy paaliyet bilen şuğullandi digen eyip bilen ölüm jazasi bérip derhal ijira qilğan.

2002-yil 23 – maydiki „Qirğiz uçur agentliqi“ning xewirige qariğanda Qirğiz hökümiti Xitay hökümitining teliwige asasen Memet Sadiq we Memet Yasin qatarliq ikki neper Uygurini xelqara islam térorizimi namida neyiplep qolğa alğan we Xelqning naraziliqiğa qarimay Xitay hökümitige ötküzüp bergen.

Öz muxbirimiz Abdulla Pamerning 2002 – yil 24 – Aperel wetendin yolliğan xewirige qariğanda Xitay hökümiti Hoten rayonida qattiq wehşilişip kişilerning kollektip élip bérilidiğan Qurban heyiti, ruzi heyiti, miyit namizi, qiz – yigitlerning nika murasimi,hetme quran qiliş, meşrep qatarliq pa’aliyetlirige boy sunuş mümkin bolmaydiğan éğir çek qoyğan.bundaq paliyetke qatnaşqanlar Islam térorizimi bilen şuğullanğanlar qatarida qattiq bir terep qilinğan.

2002 – yil 3 – ayning 19 – küni H oten welayitining Islam Awat yézisidiki 50 yaşliq bir Uygur ayalning miyit namizi munasiwiti bilen, bu namazğa qatnaşqan 300din artuq ademge Başlanğuç mektepning yenida miyit namizi oqidi degen eyip bilen ohşimiğan derijide jaza bergen.Namazğa yetekçilik qilğan Jelil mehsumğa 2500 yüen, Eziz mehsumğa 2000 yüen,un-din başqa 23 diniy zatqa 200 yüendin jerimane qoyğan.Undin başqa yézidiki barliq ademler seperwer qilinip, 4 – ayning 18 – künidin 28 – künigiçe siyasiy yiğin éçip,kişilerni mejburi mesile tapşuruşqa qistiğan, yiğin ahirida bu işqa çétişliqi bar dep qaralğan Uygur kadirlirini xizmitidin élip taşliğan.

7 ) Xitayning Milliy medeniyet we asare-etiqilerge salghan Xaniweyranchiliqi

Şerqiy Türkistan information merkizining wetendin yolliğan yene bir hewirtige qariğanda Xitay tajawuzçi hökümiti zor küç we mebleğ ajritip, Uygur xelqining milliy kimlikini, we ularning diniy tuyğulirini ajizlaşturuşqa qaritip, Uygur xelqi Islam diniğa étiqad qilğan dewirlerde barliqqa kelgen mediniyet yadikarliqlirini weyran qilip, Islamdin ilgirki budda mediniyitige ayit asare etiqilerni ottura tüzlenglik uslubidiki Xitay mediniyitini asas qilğan metotta eslige kelturuşke başliğan.Xinjang axbarat torining 2003 – yil 6 – ayni ng 19-, 21-, 24 – we 25-künliridiki xewerliride Şerqiy Türkistanning Böretala, Qutubiy, Sanji, Manas, Kuçar, Altay, Balğuntay, Jeminey, Hoten rayonlirida bu quruluşning zor mebleğ selinip başlanğanliqi xewer qilinğan.Xitay hökümitining bundaq qiliştiki meqsidi bir tereptin „qedimqiy mediniyitinglarni qoğdap qalduq” dep Uygur xelqige yahşiçaq boluş, we dunya jamaetçilikini aldaş bolup, yene bir tereptin Budda mediniyitige ayit arhiologiylik nuhtilarni Xitay mediniyiti asasida özgertip yasap çiqip, wetinimizning tağ deryalirini, ottura tüzlengliktiki Xitay mediniyet uslubi hadisisi bilen birdeklikke ege qilip, dunya jamaetçilikige zorlap tengiwatqan, “Şerqiy Türkistan qedimdin tartip bizning zeminimiz” degen atalmiş sepsetini bazarğa sélişqa zemin hazirlaştin ibaret. Asare etiqilerni qoğdap qéliş elbette intayin yahşi bir iş , emma Xitay hökümitining bu atalmiş yahşi işining arqisiğa, Ziminimizni yutiwéliş we xelqimizni Assilimatsiye qiliwitiştin ibaret qara niyet yoşurunğan.

Xinjang axbarat torining 2003 – yil 6-ayning 21 – küni Ürümçi waxti saet 17:48 de tarqatqan xewiride éytilğandek, wetinimiz Şerqiy Türkistan mediniyet yadikarliqlirining köpliki, saqliniş derijisining mukemmelliki, tarixining uzaq we qedimiyliki, mezmunining molliqi jehettin dunyağa meşur bolup,nuqtiliq bekitilgen mediniy yadikarliq nuqtiliri 4000din aşidu.buning içide 41dölet derijilik,303 Aptonum rayon derijilik, 1500 din artuq welayet we nahie derijilik mediniyet yadikarliqlirini qoğdaş nuhtisi bar. Herqasi muziylarda saqliniwatqan qimmetlik asare etiqilerning sani 230 ming xildin qaşidu.saqliniwatqan bu mediniyet yadikarliqlirining qedimiyliri 15,000 – 20,000 yildin élgirki Uygur xelqining eqil parasitining jewhiri bolsa kéyinkiliri 1000 yil awalqi ejdatlirimizning insaniyet mediniyet hezinisige qosgqan qimmetlik töhpilirining mesulidur. Mundaqçe qilip éytqanda wetinimiz Şerqiy Türkistanni merkizi asiyadiki ğayet zor mediniyet yadikarliqliri muziyi deyişke bolidu.

Insaniyetning Şerqi Türkistandiki bu ğayet zor mediniyet ğezinisini körgen herqandaq bir adem, meyli muapizet qiliş terkiwige kirgüzilgen mediniyet yadikarliqliri bolsun, meyli téxiçe kigüzilmigenliri bolsun, bu qimmetlik mediniy miraslarning muhapizetsiz, qoğdaş tedbirisiz, ige çaqisiz halette buzğunçiliqqa uçrawatqan weyrane halitini körüdu.Qeşqer şeheri wetinimiz Şerqiy Türkistandiki tarixi 3000 yildin aşidiğan, qedimki Hon Imperatorliqi, Uygur Qara hanlar döliti, Uygur Qeşqeriye döliti we Uygur Şerqiy Türkistan Islam jumhuriyiti qatarliq hökümetlerning payitehti bolğan Hem xelqimizning milliy mediniyiti bügüngiçe nisbeten yahşi saqlinip kéliwatqan bir şeher idi.Bu şeher qedimki Uygurlarning şeher mediniyti, benakarliq seniti, qolhünerwençiliki neqqaşçiliqi, toqumiçiliq téhnikisi, diniy, toy – tökün, ölüm- yétim murasimliri şundaqla başqa asiya milletlirige oxşimaydiğan étnik hususiyetlerge toyunğan bir qatar yaşaş adetliri, qatarliqlarning iliminitlirini tapqili bolidiğan, xelqaradiki milyonliğan sayahetçilerning, Uygurşunaslarning, arhiologarning, ekispeditsiyçiler-ning,milletşunaslarning, dinşunaslarning we merkizi asiya juğrapiysige qiziqquçi seyyahlarning elmiy paaliyetler bilen şuğulinidiğan köngüldikidek bir jayi idi.Xitay tajawuzçilliri Şerqiy Türkistandiki Ğulja, Böretala, Çoçek, Qumul, Turpan, Korala, Qaraşeher, Kuçar, Aqsu, Artuş, Yarkent, Yéngihesar we Hoten şeherliridiki yoqarqidek mediniy yadikarliq qimmitige ige alahidiliklerni Xitay yéngi köçmenlirige orun hazirlaş şundaqla topluşup olturaqlaşqan Uygurlarni tarqaqlaşturuş üçün qedemmu-qedem yoq qildi we yoq qilip kelmekte.

Yéqinqi bir qançe yildin béri Xitay tajawuzçilirining Uygurlarning kéyinki 1000 yilliq mediniyet miraslirini weyran qiliş herikiti téximu ewjige çiqti.Information merkizimizning wetendin alğan melumatiğa qariğanda bu hil buzğunçiliqa nöwette Qeşqer şeheride yüz bériwatqan hadesiler éniq misal bolalaydu.

Xitay tajawuzçiliri ottura asiyadiki yéngidin musteqqil bolğa qérindaşlirimizning Şerqiy Türkistanning siyasiy muqimliqiğa körsitiş ehtimali bolğan siyasiy tesirining küçiyip kétişining aldini éliş we bu rayonning sodisini bir qolluq konturul qiliş, néfit we ham eşyalirimizni téximu keng kölemde talan taraj qiliş, téximu köp Xitay köçmenlirini wetinimizge yerleştürüş mexsidide elgiri Korla şeherigiçe élip kélingen poyiz yolini, 1999 – yili 2 – ayning 6 – küni qedimi şeher Qeşqergiçe tutaşturğan idi.

Information merkizimizning 2003 – yil 12 – yanwar wetendin alğan melumatiğa qariğanda Xitay tajawuzçiliri ademler yaşaş emkaniyiti bolmiğan derijide çölleşken we özi üçün istéğirateylik qimmiti yoq jaylardiki birqisim mediniyet yadikarliq orunlirini qoğdiğandek tesir bérip, awat şeherlerdiki mediniyet yadikarliqlirimizni adem çidiğili blmaydiğan şekilde weyran qilişqa başliğan. 1990 – yillardin kéyin Qeşqer xelqarağa sayahet we soda şeheri qilip eçiwetilgendin buyan her bir tüp giya, her bir tal çammisi millitimizning qimmetlik asare etiqe bayliqiğa aylinip qalğan Qeşqer şeheridiki mediniyet yadikarliqlar zeherhendilik bilen weyran qilinmaqtaeken.

Xitay tajawuzçiliri kengeymiçilik mexsidige téximu yetiş üçün yerlik ahalilerning qedimiy şekildiki olturaq rayonlirini urup-çéqip, tüzlep, xelqni mejburi qedim jayliridin yiraq mehelilerge tarqaqlaşturup,qarşiliq bildürgenlerni Islam téroresti,Milliy bolgünçi degen betnamlar bilen türmilerge solap, ölüm jazasi bilen qirğin qilip,özlirining tajawuzçi armiysi,Bing tüen namidiki zapas qoşunliri, saqçi etiretliri, quralliq ssahçiliri, dölet bixeterlik saqçi idarisi qatarliq tajawuzçi apparatlar we yéngi köçmenlerni orunlaşturdi.Bugünki künde Qeşqer şeheri Şerqiy Türkistandiki her bir jehettin hewip – heterge toşqan orunlarning bérige aylinip qaldi.

1960 – yilliri sabiq Sowet ittipaqi bilen Xitay hökümiti otturisida Şerqiy Türkistan we Xitayning Şerqiy şimalidiki zemi talaş tartişi tüpeylidin düşmnlişiş weziyiti şekillengeçke, 1990-yilğiçe bolğan ariliqta, tajawuzçi hökümet Uygurlar bir qeder ziç toplişip olturaqlaşqan Qeşqer qatarliq jaylarğa peqetla mebleğ salmiğan edi.çünki şu kemgiçe Xitayning Şerqiy Türkistanni pütünley mustemlikişige eliwélişqa nesbiten ançe eşençisi yoq edi.şu yillardin kéyin neççe on yil qeşqer şeherige kirişke pétinalmiğan Xitayning Şerqiy Türkistandiki zapas qoralliq qoşuni yesaplinidiğan 3-dewiziye qeşqer şeherige kirip, Qizildöwe yolidiki munbet tupraqqa baş şitabini qurdi. Şuningden kéyin Xitay tajawuzçiliri qeyerde Uygurlar köp olturaqlaşqan bolsa, qeyerde tarixi asare etiqiler köp jaylaşqan bolsa şu yerni merkez qilğan halda Uygur Xelqini basturuşning aldinqi sépi yesaplinidiğan Xinjang herbiy rayonining Qeşqer şöbisi, herbiy rayonğa qaraşliq tajawuzçi armiye qisimliri, qoralliq sahçi qisimliri, zorawanliqtin mudapie körüş etiriti, amanliq saqlaş çong etiriti, welayetlik we şeherlik jamaet hewipsizlik idarisi, dölet beheterlik idarisi we çong kiçik jaza lagerlirining quruluşlirini nahayiti köp mebleğ ajritip qurup we yéngilap çiqti.

Yéqinda Xitay hökümiti Qeşqer şeheri Güzer köwrüki yenidiki neççe ming yilliq tarixqa ege awat Uyğer mehelilirini çéqip, tüzlep Xitay dölitidin çiqqan Wenjuluq bir tejaretçige erzan bahada sétip bérişni qarar qilğan. Uningdin başqa şeherdiki taş baziri degen yerdin başlap qizildöwe yoli degen yergiçe bolğan ariliqtiki arheliogiylik nuxtilarni we awat Uygur mehelilirinimu aqunlarning quruluş qilip, tejaret qilişi üçün sétip béridiken.Uningdin başqa buningdin ikki yil awal Xitay tajawuzçiliri Qeşqer şeheri tümen deryasi boyidiki Uygur qara xanlar dölitining şahzadisi nami bilen atalğan, hazirğiçe neççe yüzming Uygur depin qilinğan Seyit Arslanhan mazarliqi dep nam alğan han jemeti qebristanliqini, qesten yol yasaşqa bane qilip buzup taşlap, tajawuzçi armiyning aile tawbatlirining turalğu rayonnini qurup çiqqan idi. Tümen kölininh namini Xitayçe Donghu dep özgertip, bu jayğa Qeşqerning mediniyet ekilogiysige tüptin mas kelmeydiğan buthana we rawaqlarni yasap, kona yéngi köçmen Xitaylarning bu şeherge jaylişişi üçün pisihologiylok asas tiklidi.

Hemmidin éçinişliq bolğini 2000 yil ilgirki Uygur – Hon tengriqutliqining ordisi qilinğan eskihésar harabiliqining orniğa Xitay binakarliq şirkitining quruluş mareiyalliri zawutini quruş boldi. Bu yer bundaq özgertiwetilgendin kéyin yerlik xelqler we bu yerning deslepki alahidilikkini bilidiğan çetellik sayahetçilerning qattiq naraziliqini keltürüp çiqarğan edi. Şuning bilen Xitaylar hapila şapila köz buyamçiliq qilip, bu qedimiy mediniyet harabiliqining yeniğa neççe milyon pul hejlep, „Benchau şeheri“ deydiğan bir sayahet nuhtisini oydurup çiqip, jéninng bériçe teşwiq qildi we bu yalğan, tarixi asasi yoq, oydurma şeherning aldiğa „wetenperwerlik terbiysi bazisi“ degen Xitayçe hetni taş abide qilip tiklep çiqti. Balirini pütün küçi bilen weyran qilip, yoqlirini oydurup çiqiştek dunya arheliogeye tarixidiki bu jinayet sürüşte qilinişi, emiliy ehwal jamaetçilik bilen yüz körüştürülişi kérek. Basqiçe qilip éytqanda Qeşqer şeherining qedimiy alahidilikini saqlap qélişqa xelqara teşkilat we keng jamaetçilikning teng küç çiqirip bérişini murajet qilimiz. Uningdin başqa Xitay hökümiti bir qisim mediniyet yadikarliqliri orunlirining weyran qiliwetilişige süküt qilip bilmeslikke salmaqata. Yéqinda egiligen xewirimizge qariğanda Şerqiy Türkistandiki muhim arhelogeylik nuqta hésaplanğan, Artuş şeherige jaylaşqan Uygur qara hanlar dölitining haqani, merkizi asiyada Islam dinini tunji qétim dölet dini qilip bekitken Sultan sutuq buğrahan nami bilen atalğan, 1000 yilliq tarixqa ige „Sultan Sutuq Buğrahan jamesi“ remunt qiliş bahanisi bilen çéqip taşlinp, eslidiki qiyapitige ohşimaydiğan şekilde yasap çiqilğan.

Uningdin başqa Ürümçi şeheridiki Uygur xelqining munewer perzentliri Sawut Demullam, Xuja Niyaz, Hajim, Qurban Qoday, Melike Ziyawuden we Tohti Qurbanlarning qewristanliqliri Xitay köçmenliri teripidin éğir buzğunçiliqqa uçriğan.Undin başqa Yerkentiki Uygur Seidiye xanliqining xan jemeti qebristanliqi we yene uningdin başqa bir köligen qoğdap qélişqa tégişlik asare etiqe nuxtiliri éghir buzğunçiliqqa uçrawatidu.Bular bizning nahayiti çeklik daeride igelligen materiyallirimiz, emeliyetning buningdin neççe hesse éçinişliq ikenliki beş qoldek ayan elbette.(Tügidi)

**********************************
Paydilanğan materiyallar:
(1)“Xinjang géziti“ning doklatta misalğa keltürülgen sanliri.
(2)“Qeşqer géziti“ning doklatta misalğa keltürülgen sanliri.
(3)“Hoten géziti“ning doklatta misal keltürülgen sanliri.
(4)“Xinhua axbarat tori“ning doklatta misal keltürülgen sanliri.
(5)“Tiyanşan tori“ning axbaratta misal keltürülgen sanliri.
(6)“Xinjang xelq hökümiti tori“ning doklatta neqil keltürülgen sanliri.
(7)“Ili géziti“ning doklatta neqil keltürülgen sanliri.(8)“Uçqun géziti „ning doklatta neqil keltürülgen sanliri.
(9)“Şerqiy Türkistan Information merkizi muxbérlirining wetendin biwaste yolliğa melumat we xewerliri.
(10) Muhajirettiki qelemkeşlirimizning 2002 we 2003-yillardiki ŞerqiyTürkistan mesililiri heqqide yazğan bir qisim maqala we xewerliri.
(11) Ustaz Ablikim Eltebirning „ŞerqiyTürkistan qollanmisi“degen kitabi qatarliqlar we uningdin başqa ŞerqiyTürkistan Information merkizi xewer bölümi téminligen bir qisim höjjetlik materiyallar.

28-Séntebir 2003 Gérmaniye/Frankfurt

******************
Eskertish:Bu Rapor yézilghan yillarda ETIC ning Websaytiside bir qétim élan qilinip xelqara teshkilat we Démokirattik döletlerning Uyghuristan meselisige bolghan chüshünishi we qiziqishini bir qedem ilgirligen halda ilgiri sürgen édi. Waqit xélila ötüp ketti, emma bu Raporning waqti ketmidi.Biz buni téxi oqumighan orunlar we kitapxanlarning paydilinishi üchün Wébsaytimizde yene bir qétim élan qilishni layiq taptuq.
____________Tengritagh Akademiyesi

24.Yanwar 2015  Gérmaniye/Frankfurt

Autori: Sewda
Men bu yerde en’eniwiy islam eqidilirige mehkem baghlinip, shu asasta öz diniy wezipilirini ornigha keltürishke tiriship kiliwatqan klassik musulman eqidisige emel qilidighan xelqimge xitap qilishni meqset qilghan emesmen. Men bu yerde toxtalmaqchi bolghinim, wetinimiz milliy musteqilliq herikitide intayin muhim orun tutidighan islam eqidilirining zamanimizda qandaq chüshinilishi kirekligini bilelmey yürgen we islam diniy chüshenchiliri bilen uchurishish pursiti bolmighan, yaki az- tula islam klassik eqidiliridin xewerdar bolghinidimu, ögen’gen ilim- pen, herxil pen- téxnika bilimliri bilen anglap kiliwatqan islam eqidilirini kilishtürelmey, islam dinidin gumanlinip yaki itiqadini mustehkemliyelmey yürgen ‚bilimlik‘ yash uyghurlirimiz bilen islam dinini erkin mulahize qilip, bu heqtiki pirinsipal mujmellikler üstide talash- tartish qilishnila meqset qildim.

Méning qarishimche, herqandaq bir eqide _ u meyli matériyalizimni asas qilsun yaki idializimni asas qilsun, mutleq türde eng mukemmel birer pikir qilish sistémisi asasida tetqiq qilishqa bolidighan pelsepelik asasqa ige bolishi shert. Eng bolmighanda 18- esirdin bériqi dunya ene shundaq bir pikir qilish quraligha asasen öz eqidilirini belgileshke tiriship kelmekte.

Uchughiraq étqanda, yéqinqi ikki esirlik dunya insanlirining eng zamaniwiy qismi kainatning mutleq sistémiliq qanuniyetler bilen heriket qilip kiliwatqanlighini kunsayin chongqur tonup yetmekte. Bu xil tonush, kainatning yaratquchisini biwaste toniyalishi bilen munasiwetsiz halda muweppeqiyetlik algha ilgirlimekte. Hetta kainatning yaratquchisini biwaste toniyaliduq digüchilerning mutleq köp qismi bu kainatning mutleq sistémiliq bir shekilde heriket qiliwatqanliqini tonushta bekla kéyin qalmaqta diyish mumkin. Bu jehette kainatning biwaste yaratquchisi dep choqunup kiliwatqan herxil yaratquchi heqqidiki eqidilerge ige kishiler toplimi omumiy yüzlük halda kainatning mutleq sistémiliq tebiiy qanuniyetler boyiche heriket qiliwatqanlighini keship qilish paaliyetlirini, qandaqtu özliri choqunup kiliwatqan yaratquchisigha xainliq qilghanliq dep hisaplashta angliq yaki angsiz shekilde ching turup kiliwatqanlighi bir omumiy hal bolup ipadilenmekte. Bolupmu biz musulmanlar dunyasi bu jehette alahide közge chéliqmaqtimiz disek özimizni kemsitken hisaplanmisa kirek dep oylaymen.

Eslide, insaniyetmu kainatning sistémiliq heriket qanuniyetlirige shertsiz boy sunushqa mejbor bolidighan özgiche bir mewjudiyet bolghini üchün, insaniyetning herxil tebiiy pen paaliyetlirila bu mukemmel yaritilip qanuniyetlik heriket qiliwatqan kainat herikitiing bir terkiwi qismi bolupla qalmay, belki ularning barliq ijtimaiy paaliyetlirimu ene shu eng mukemmel qanuniyetler bilen heriket qilidigha kainatning bir terkiwi qismi ikenligi muqerrer. Shunga, insaniyetning barliq tebiiy pen paaliyetlirige oxshashla barliq ijtimaiy paaliyetlirimu mutleq sistémiliq we qanuniyetlik roy bérishini hergiz inkar qilishqa bolmaydighanliqini köriwélishqa bolidu. Yeni, barliq ijtimaiy paaliyetlirimizni tebiettin ayrip tetqiq qilishimiz, goya kainatning yaritilish qanuniyetlirige xilap heriket qilishimizdin direk bermekte. Shundaq iken, gherp el xelqliri chirkawlirining xata telimatlirigha pisent qilmay, xuddi barliq tebiiy pen netijilirige oxshashla, ijtimaiy pen tetqiqatliridmu yéqinqi bir qanche esir mabeynide tüplük bir yüksilishni barliqqa keltürgen bolup, bu jeryanda ular muqerrer bir sistémilishish dewrige qedem basti diyelishimiz mumkin. Derweqe, bu türdiki sistémilishish, mutleq köp jehetlerde kona ijtimaiy pen eqidilirini yaki tetqiqat usullirini ret qilish yaki islahat qilish bilen barliqqa kelmekte.

Halbuki, musulman olimaliri bu noqtini qet’iy qobul qilishmay, özlirining birdin- bir toghra yol dep tonup kéliwatqan kona ijtimaiy eqidisi bilen tetqiqat usloblirida ching turup kelmekte. Ularning bu xil ching turiwélish ipadisi ijtimaiy tetqiqat jehetlerdila roy bérip qalmastin, tebiiy pen tetqiqatliri sahesidimu, hetta insaniyetke munasiwetlik barliq paaliyet saheliride körinerlik ipadilenmekte. Hetta hazirqi zaman tebiiy pen qanuniyetlirini chüshendürüshte bu kona qarashqa ching ésiliwalghan kishiler özlirining qolidiki barliq „qanuniyet“ tizimlikliri ichidin tüzikirek birer „delil“ tapalmay, zamaniwiy keshpiyatlarni bir amallarni qilip inkar qilishqa pütün küchi bilen tiriship kelmekte. Zadila amali qalmighanda, bezi keshpiyatlarni öz diniy eqidiliri bilen yarashturiwélish üchün bolsimu küch chiqarmaqta. Méning küzitishimdin qarighanda, islam pirinsiplirini hazirqi zaman tebiiy yaki ijtimaiy pen keshpiyatliri bilen bir amallarni qilip yarashturushqa bolarmu deydighan mesile mewjut emes. Del buning eksiche, bügünki ilim- pen keshpiyatliri bilen islam eqidiliri pütünley bir- birsini ispatlap kelmekte. Yeni, téximu keskinirek étqanda, qur’an telimatliri ilim- pen keshpiyatlirini toluq righbetlendüridighan telimatlar bilen tolghan dep höküm qilishqa heqliqmiz!

Undaqta, texminen 15 esirge yéqin waqittin buyan qur’an kerimni qolida tutup kéliwatqan musulmanlar dunyasi qandaq qilip shunche keynide sörülüp yüridighan haletke chüshüp qaldi? Men bu yerde mushu jehettiki qisqiche muhakimem arqiliq ilmiy ‚musulmanliq‘ _ buninggha qandaq nam berse bolidighanliqini bilelmidim _ qarishini teswirlep bérishke tirishimen.Derweqe, bu jehettiki teyyar tetqiqat matériyallirining yoqlighi _ eng kamida méning üchün _ tüpeylidin, bir qisim pirinsipal xataliqlarni sadir qilishlardinmu saqlinalishim tes. Shuninggha ishinishke bolidiki, bu jehettiki tetqiqatlirimizning kéngiyishi we chongqurlishishigha egiship, orunsiz sadir qilinidighan xataliqlarmu künsayin aziyip bérishi muqerrer.Bu jehette, allah méni kechürer dep tilekte bolimen.

Bügünki uyghur klassik musulman qarishidiki kishilirimizning mutleq köp qismi ‚mektep yüzi körüpqalghan uyghurlar‘ tebiqisini chin dilidin musulman dep itirap qilghusi kelmeydu. Hetta özlirini islam bilimliri jehette ‚alim, damolla, axunum, imam, mort‘ dep tonuydighanlarning mutleq köp qismi hazirqi zaman ilim- pen sawadini alghan, birer zörüriyet bolmisila meschitlerge yoluqmaydighan namaz oqumaydighan, zakat yaki diniy in’anilar bermeydighan, rozi tutmaydighan, mekkige bérip haji bolup kélishni oylapmu qoymaydighan, hetta chach qoyiwélip, haraq ichip yüridighan erler, yüz- közini boyap chachlirini paxpaytip yalangbashtaq yüridighan ayallarni körse qilche temtirimestinla ularni „kapir“ dep höküm qilishidu.

__ Musulmanliqning besh sherti _ hetta biz uyghurlarning déyishimiz boyiche besh perz _ ni ada qilmighanlar musulman bolalmaydu!

Biz uyghurlar arisida bundaq diniy köz qarashlargha qarshi bolidighanlar anche köp bolmisa kirek? Yeni, bizning xéli köp kishilirimiz yoqurqidek musulmanliqning ‚tüpki shertliri‘ ni ün- tünsiz itirap qilip turughluqmu emel qilishmaydu yaki emel qilmighanliqini bilip turughluqmu ensiriship ketmeydu. Emma siz ularning yéngidin tartip turup „sen musulmanmu?“ Dep sorighiningizda, ularning hemmisila digidek qilche ikkilenmeyla „men musulmanmen“ dep jawap bérishidu! démisimu bu türdiki uyghurlar tongguz göshi yimeydu, yat dindikiler bilen toy qilishmaydu, köp waqitlarda bismilla éytishni, essalamu eleykum dep salam bérishni unutmaydu, oghullirini qet’iy sünnet qilduridu, imamgha nika qildurmay toy qilishmaydu, namizini chüshertküzmey miyitini kömmeydu, dini murasimlardin nezir- chiraq, héytlarni hergizmu qoldin bermeydu. …

Qisqisi bu türdiki uyghurlarning herqandighi molla chaqirip ezan towlap qoydurghan musulmanlargha xas ismini bashqa bir dindiki milletlerning isimlirigha, yeni „wang, jang, alkisandir, jonsun, …“ Digendeklerge özgertiwélishni xiyalighimu keltürmey bir ömür pexrilinip saqlishidu! hetta sap komunist hisaplinidighan seypidin eziz, tömür dawam’et qataridikilermu namizi chüshürilmey kömülishini hergizmu xalimaydu! eger ular kapir, dinsiz bolghinida nime üchün xitaylardek adetlerni toluq qobul qilishmaydu? Yaki bolmisa xristyanliq demdu, buddistliq demdu ish qilip qaysi bir étiqatni talliwélishmaydu? Bular qandaq musulmanlar? Biz bu kishilirimizni biraqla kapir dep qatardin chiqiriwetsek qandaq bolar? Musulmanliqning esli shertliri zadi nime?

Bu türdiki uyghurlirimizning sanini az mölcherleshkimu bolmaydu. Uning üstige bu türdiki kishilirimizning mutleq köp qismi sheherlerde olturaqlashqan bolup, bir qeder bilimlik yaki hazirqi zaman pen- medeniyet bilimliridin xewiri bar kishiler diyishimiz mumkin. Yeni, bu türdiki kishilirimiz millitimizning teghdirige alahide chong tesir körsiteleydighan kishilirimiz hisaplinishi mumkin.

Endi biz bu kishilerning ichige kirip chiqidighan bolsaq, bu türdiki kishilerning xéli köp qismi din toghrisida bekla passip qarashlargha ige kishiler ikenligini körüp alalaymiz. Yeni, bu kishilirimizning xéli köp qismi xelqimiz arisidiki diniy alim, diniy uléma dep tonulidighan kishilirimizning qarashlirini asasen muteessiplik, xurapiliq, bilimsizlik, … Dep bahalishidu. Démisimu bu türdiki kishilirimiz zamaniwiy mekteplerde oqughan bilimliri bilen mollilirimizning digenliri ottursida tüzükirek birer ortaqliqning yoqlighini, hetta nurghun jehetlerde bir- birsige zit kélidighanliqini hés qilishidu. Emma oqughan bilimlirining asasen alghanda tebiet qanuniyetlirige uyghun kéliwatqanliqinimu inkar qilghudek küchkimu ige emes. Undaqta, milyonlighan yillardin buyan özgermey kéliwatqan bu tebiet qanunlirini bir qisim kishilerning dua qilip tilishi bilenla özgertiwétishke, namazda olturup telep qilishi bilen qolgha keltürüshke bolarmu? Diniy zatlirimizning teshwiqatidiki ene shundaq telimatlirigha bu ‚bilim oqughan‘ tebiqidikiler zadila eqlini yetküzelmeydu.

Yoquriqidek mujmellikler bizning az- tula ‚bilim‘ din xewiri bolghan kishilirimizni mollilirimizning digenlirige ishenmeslik, netijide islam dinighimu guman bilen qarishini keltürüp chiqarmaqta. Bundaq bir ehwalda ulardin islam dinining „besh perzi“ ni ada qilishidin ümid kütishke bolarmu? Hetta ular ögen’gen ilim- pen bilimlirining téximu chongqurlap bérishigha egiship, ularning din’gha ehmiyet bermeslik xahishliri téximu küchiyip kétidu. Bundaq birsidin mollilirimizning telep qilidighan ‚perz‘ lirini bija keltürüshni telep qilish téximu teske toxtaydu.Bu türdiki kishilirimiz yene herxil teshwiqat wastiliridin paydilinip dunyani közitish netijisidimu mollilirimizdin anglighan din chüshenchilirige bolghan ishenchisizligi téximu artip ketmekte: „dunyada islam dinigha ishenmeydighan ellerning ilim- pen tereqqiyati shunchilik yüksek pellilerge yetkenki, dunyadiki herqandaq men- men digen islam ellirimu ene shu ‚kapir‘ dep tonulidighan gherp ellirining qolidiki uyunchaqqa aylinip qalmaqta. Shunche mol néfit bayliqini qolida tutup turghan, eng bay musulmanlar dep qariliwatqan erep ellirining héchqaysida birmu pen- téxnika keshpiyatchisi körülmeydu. Körülmeydila emes, kichikkine israil dölitige küchi yetmey, pelestin erepliri xaniweyran halette turmaqta. Ular israilliqlarning özliri bilen oxshash bir chöl ichide turghinigha qarimay yasap chiqalighan ayrupilan- tankilirigha qarshi tash- toxmaqlar bilen qarshi turidighan pajielik halette turmaqta! nimishke musulman elliride hemme nerse tel, hetta özlirimu hergiz éghizidin chüshermeydighan eng toghra heqiqet bolghan qur’an kerim qolida turughluq, birersimu ilim- pende dunyagha tonulghidek hazirqi zaman keshpiyatlirini yaritalmaydu? Dimek, musulmanlar u yerlerdimu bizning mollilirimizgha oxshash ilim- penni étirap qilishmaydikende! undaqta bu islam dinida bir ejellik kemchilik, hetta éghir xataliq bolishi muqerrer!“

Hélimu yaxshi, wetinimizde medeniyetsiz xitaylarning hökmiran bolup qalghini, eger gherpliklerdek tereqqiy qilghan bashqa dindiki kishiler wetinimizni bésiwalghan bolsa, bunche ümidsiz diniy qarashlargha ige bolup turiwatqan bu kishilirimiz allimu qachan islam dinidin chiqip özlirige xristyanliq demdu eytewir bashqa birer dinni talliwalarkenduq! qarighanda, bu yéqinlarda gherp medeniyitini biwaste körüp qalghanlar ichide bundaq qilghanlarnimu yoq diyishke bolmisa kirek?

Bizning dinimizda, héch bolmighanda bizning mollilirimiz terghip qilishiwatqan diniy eqidilerde choqum bir tüpki xata chüshiniwélish bolishi kirek. … Bu xataliq nede?

Wetinimizdiki biz bilidigha mutleq köp sandiki mollilirimiz, islam dinini yigane klassik islam tetqiqat usuli bilenla cheklep tutushni özlirining birdin- bir muddasi qilishta ching turup kelmekte.Yeni, bügünki islam olimaliri klassiklashqan islam dunya qarishi boyiche kainatni tonush, uni tetqiq qilish we uningdin paydilinish paaliyetlirini musulmanchiliqning birdin- bir ilmiy tetqiqat yoli dep qarashta ching turup kelmekte.Netijide, bundin on, hetta on nechche esir awalqi insanlarning kainatni, dunyani we maddini tonush chüshenchiliri asasida barliqqa kelgen klassik islam dunya qarishi boyiche tebietni tonush we ijtimaiy pikir yürgizish usulida ching turush, hetta bu usul boyiche allahni, qur’an kerimni chüshendürüshni özlirige endize (qelip) qiliship, shu asasta keltürüp chiqirilghan itiqat, ibadet, exlaq we ilmiy paaliyetler bilen shoghullinish köz qarashlirini özlirige mizan qilip kelmekte diyish mumkin.Eger kimde- kim bu mizan’gha boy sunmaydiken yaki qarshi chiqidiken, undaq kishiler chin qelbidin kelime shahadet keltürgen bolishidin qet’iy nezer derhal ‚kapir, din düshmini, din’ge qarshi‘ dep élan qilinmaqta. Xuddi shuningdek, klassik islam alimlirining destürliride bolmighan herqandaq bir madda yaki dunya qarash tetqiqatigha qiziqishlarning hemmisini biraqla dinsizliq dep höküm qiliship, tarixtiki iptidaiy ilim- pen telimatlirini en’güshter ornida hazirghiche destür qilip saqlap kelmekte.Bu jehette klassik milliy tibabet telimatlirigha choqunushqa oxshaydighan sahelerde alahide gewdilik ipadilinidighanliqi buning tipik bir misali.

Biz bu yerde tekitleydighinimiz, bügünki islam olimalirining tipik ilmiy qarash dep qobul qiliwalghini _ yeni tibabetchilikte alahide közge chéliqidighan iptidaiy ilmiy telimat qarishi dep qarilidighan «töt élémént telimati yaki alximiye, simyagerchilik telimati» digendek namlarda atilip kiliwatqan telimat, klassik islam dunya qarishining tüpki jewhiri qilip kilin’genliki, bügünki islam dunya qarishiningmu tüpki pirinsipi qilip kéliniwatqanliqi bügünki islam dunya qarishi we tepekkür usuli jehettiki eng ejellik noqta bolishi kirek.Derweqe, islam pelsepesi bolghan tesewwupchiliq pirinsiplirining eng muhim asasliridin bolghan 4 xil tetqiqat sahesining biri bolghan maddiy tetqiqat sahesi del shu «töt élémént telimati» gha tayinidighanliqini shert qilghan.

Bu yerde tilgha éliniwatqan «alximiye telimati _ töt élémént telimati» diginimiz, qedimqi yonan ilim- pen telimatlirini asas qilghan halda otturigha chiqqan bir telimat bolup, pütün jahanni éghir xurapatliqlar qaplap ketken u dewilerde, kainattiki mewjudiyetlerning riyal maddiy asasqa ige belgilik élémént atomliridin qanuniyetlik bir shekilde barliqqa kelgenlikini étirap qilish _ heqiqetenmu qiyas qilinmas bir dewir bölgüch inqilap xaraktéridiki weqe, dewir bolgüch burulush noqtisi dep qobul qilishimizgha bolidu.

Bu yerde mawzu sirtida shunimu heyranliq bilen oylinishimiz mumkinki, bu dewir bolgüch madda qarishining otturigha qoyuliwatqan dewrler, texminen alghanda eysa peyghembirimizning peyghemberlik dewrilirige bekla yéqin kilishi bolup, ejeba, bu telimatning bashlinish ündürmilirimu eysa peyghembirimizning insanlarni heddidin tashqiri xurapatliq patqiqigha pétip kétishidin qutquzush üchün, dunyaning süf- köchler bilen, butlardin tilesh bilen barliqqa kelmey, yigane allahning yaritishidin kelgenlikige ishendürüsh üchün bergen telimlirining birer netijisi bolalmasmu? Eger ras shundaq bolghinida, bundaq bir yéngi madda telimatining bashlinish noqtisini peyghemberlirimizning rolidin ayrip noqul yonan alimlirining eqlidin kelgen telimat depla kisip éytish anche muwapiq bolmisa kirek. …

Biz yenila öz gépimizge kileyli. Bu noqtidin alghanda, eyni waqitlardiki «töt élémént telimati» din ibaret bu dewir bölgüch madda qarishidin, heq allahtin kelgen islam dinige itiqat qilghan musulmanlarning chette qélishini qiyas qilish mumkin emes.Digendek, undin kéyiki tarixiy emeliyetmu bundaq chette qélishning mumkin emesligini artughi bilen ispatlap bermekte: qedirlik muhemmed peyghembirimiz xudaning wehilirini insanlargha yetküzüshke bashlishidin kéyin, musulman alimliri otturgha chiqishqa bashlap, musulman alimliri arisida ene shu dewir bolgüch madda qarishi ündürmiliri asasida xuda yaratqan kainatni tushmu- tushtin bes- bes bilen tetqiq qilish dolqun barliqqa kélidu. Biz shuni hergiz inkar qilalmaymizki, qur’an kerimning birinchi sörisining birinchi ayiti bolghan „jimiy hemdusana elemlerning perwerdigari allahgha xastur“ digen xitawi, yigane allahni medhileshnila meqset qilmaydu. Halbuki, allahning ulughlighi insanlarning medhisige qarashliq emes.Bu ayetning eng muhim menisi, bu kainatni, bu kainattiki barliq maddilarni yigane allaning yalghuz özila yaratqanliqini, buning üchün héchqandaq bir yardemchi mewjut emeslikini, shuningdek bu kainattiki mewjutluqlarni yalghuz allahning qilche qusur tapqili bolmaydighan eng mukemmel shekilde yaratqanliqini, eger insanlar xudaning heqiqiy ulughlighini tonuymen deydiken, mana bu maddiy dunyani tonushqa mejbor ikenlikini, bu maddiy dunyani qanchiki toluq tonup yetkinide, xudaning ulughliqini shunche toluq tonup alalaydighanliqini, we buning netijiside pütün insaniyet alimiy pütkül tarixiy jeryani boyiche bunche ulugh allahtin bashqa medhileshke erzigidek bashqa birer mexluqatning bolalmaydighanliqini, … Tonup yitish yoligha bashlaydighanliqini eng aldi bilen körsitip ötken.Yeni, biz bu söre insanlar üchün alghanda, allahni tonushning eng yéqin we eng asan yolining kainat ichide allah yaratqan maddiy mewjudiyetlerni tetqiq qilishtin bashlinidighanliqini eng mukemmel we eng ixcham jümle bilen bayan qilip bergen;.Shuningdek yene, bu sörining qalghan ayetliride allahning yaratqan maddiy dunyasini tetqiq qilish, uningdin paydilinish yollirining insanlarni qorqutqidek unchilik tes ishlardin emeslikini, bu heqtiki izdinish we tetqiqat jeryanida insanlar allah nimetliridin behrimen bolush yollirinimu asanla qolgha keltüreleydighanliqini, bu heqiqettin yüz örüsh yaki uni burmilash, insanni eng xeterlik tuyuq yolgha bashlap kitidighanliqini tekitlep körsetken dep chüshinishimizge bolmasmu? Öz waqtidiki peyghembirimiz mortliridin bolghan musulmanlar, qolida qilchimu ilmiy tetqiqat asasliri yaki quralliri bolmighan bir sharaitta öz waqtida teyyar bar bolghan eng ilghar kainatni tetqiq qilishning birdin- bir qurali bolghan «töt élémént telimati» ning deslepki bixlirini madda tetqiqatining bashlan’ghuch qurali qilip kainatni keship qilish dolqunini bashliwetken diyish mumkin. Derweqe, madda qaishida on esirdek tuyuq yolgha kirip qalghan insaniyet, ene shu waqittin bashlap uzun’gha barmayla El Razi, El Farabi we Ibin Sina qataridiki alimlargha érishelidi. Bu alimlar pütün wujudi bilen jan pidaliq körsitip ilmiy ‚jihat‘ qilish arqiliq, «töt élémént telimati» din ibaret bu yumran madda tetqiqat telimatini mizan qiliship kainatni keship qilish jehette bu telimat wastsi arqiliq yetkili bolidighan eng yüksek noqtisigha, hette eng axirqi chékige yetküzelidi.Endiki wezipe, buningdinmu mukemmel bir telimat yaritip kainatni tetqiq qilish dewrini yaritishtila qalghan idi.Yeni, «töt élémént telimati» qandaqtu bir yerliride kainatni chüshendürüshke kamliq qiliwatqandek, hetta Ibin sinaning axirqi tetqiqat yillirida bu telimatning éghir xata bir telimat bolush éhtimali barliqini wastiliq pakitlar bilen körsitishidin kéyin, bu telimat boyiche allah yaratqan maddiy dunyani chüshendürüsh ishliri éghir qatmalliq ichide toxtap qélish girdawigha kélip qalghan idi. Epsuski, bu dewirge kelgende «bu telimat asasida mukemmelleshken «simyagerlik» telimati shunchilik kökke kötürilgenki, «töt élémént telimati» digenlik, islam telimatlirining bir parchisi deydighan derijigiche yükseltilgen idi. Shundaq bolghachqa, bu telimattin gumanlinish dimek, islam dinidin gumanlinish dep qarilatti.Ene shu seweptin, bu telimatqa guman bilen qarashning wastiliq pakitlirini otturigha qoyghan ibni sinani kapir, aynighan dep eyiplesh, hetta tehdit sélishlarningmu körülgenliki melum.Eger eyni waqitlardiki muteessip köz qarashlarning chékidin ashqan tosalghuliri bolmisa idi, tuyuq yolgha kirip qalghan töt élémént telimati asasigha tiklen’gen «alximiye _ simyagerlik» telimatining pirinsipal xataliqliri otturigha qoyulup, xiyali perezler asasigha tiklen’gen xiyaliy ‚töt élémént‘ ornigha kainatni teshkil qilghan rial élémént telimatlirining otturigha qoyulishi 10~11- esirlerdila bashlinip, bügünki tillarda dastan qilinip yürgen keshpiyatchilargha oxshash musulman ‚kopérnik‘ lar, musulman ‚galéli‘ lar, musulman ’nyuton‘ lar, musulman ‚dalton‘ lar, musulman ‚maksiwél‘ lar we musulman ‚méindéliyéw‘ … Ler eng kéchikkendimu 12~13- esirlerdila otturigha chiqqan, musulman ‚planik‘ lar, musulman ‚eynishtéyin‘ lar, hetta zamaniwiy musulman ijtimaiy alimlirimu shu esirlerdin bashlapla barliqqa kélip, eng bolmighanda 14- esirlerde ezher uniwérsititi bügünki ‚manchéstir‘, buxara uniwersititi bügünki ‚oksford‘, qeshqer xanliq medrisisi bügünki ‚xarward‘ … Dep tonilip, bügünki qahire, baghdat, istanbul, buxara, semerqent we qeshqer qataridiki musulman sheherlirimu zamanimizning ilim- pen merkezlirige aylan’ghan, pütün dunya bu yerlerge telpünidighan weziyet shekillen’gen bolar idi …Derweqe, islam dinini qobul qilmighan, islamning gunah bolidu deydighan cheklimilirini bilmeydighan gherp alimliri endülüsning musulmanlar qolidin kétishidin bashlap ilim- pen dep kona ispaniyige éqin qilishqa bashlaydu. Ular u yerde el razi, farabi we ibni sina qataridiki «alximiye» alimlirining eserliri bilen uchuriship ularning netijilirini tetqiqi qilish we ibni sinaning «alximiye» din gumanlinishi qataridiki qarashlirini qayta nechche esir tetqiq qilish arqiliq bügünki gherp medeniyitining hulini hazirliwélishqan idi.

Qisqisi, musulmanlar dunyasi ilmiy madda qarishi, zamaniwiy dunya qarishi jehette dunyaning awan’gartliridin bolush pursitini bundin on esirge yéqin waqit burunla qoldin bérip qoyushqa bashlighan diyish mumkin.Shu dewirdin bashlapla kainat we dunya qarash jehetlerde éghir qatmalliqqa, turghunluqqa kirip qalghan musulmanlar dunyasi ta bügün’giche bu turghunluqtin _ toghrisi chékinishtin qutulalmay kelmekte.

Bu yerde shunimu alahide tekitlep körsitishimiz lazimki, allahning qusursiz qanuniyetler bilen yaratqan kainati, uni teshkil qilghan eng mukemmel hul zerriliri bolghan proton, nitron, éléktron, pozitron, foton, … We bu maddiy zerrichilerni tizginlep turghan herxil madda herikiti orbita qanunlirigha oxshash barliq qanuniyetler (teghdirler?) Toghrisidiki qarashlar intayin muhim dunya qarash mesililirining maddiy asasliri bolup, bu türdiki mesililerde tuyuq yolgha kirip qélish, roshenki, kainatning birdin- bir yaratquchisi bolghan xudani tonushtiki éghishni keltürüp chiqiridu we shundaq bolmaqta!

Dunya qarash mesilisi pikir yürgüzüshning eng mukemmel dep qaralghan sistémisigha _ mukemmel pelsepe sistémisigha zich munasiwetlik muhim mesililerning biri bolup, musulman ijtimaiy pen alimliri bu jehette texminen on esirdin béri éghir qatmalliq ichide tolghanmaqta diyeleymiz. Gerche musulman alimliri iptidaiy islam pelsepesini barliqqa keltürüshte xéli burunla tirishchanliq körsetken bolsimu _ melum menidin alghanda bügünki künde birxil turmush qélipi halitige chüshiriwélin’ghan islam tesewwup telimatlirining mahiytini islam pelsepesining tunji sistémilishishining bashlinish noqtisi dep qarash mumkin bolghandimu, bu tesewwup telimatlirimu yuqurida tilgha élin’ghan xiyali ‚töt élémént telimati‘ asasigha tiklen’gen ‚alximiye‘ telimatining iskenjisi astida qélip, ilmiy islam pelsepesi yükseklikige kötürilelmey we islam alimlirining itirap qilidighan dunya qarash we pikir qilish sistémisigha aylinalmay, sopichilarning élkide qélip xurapatliqning menbeliridin birige aylinip qaldi.Eslide, ‚töt élémént telimati‘ ning huli bolghan xiyaliy ‚élémént‘ lar su, hawa, ot we tupraqtin ibaret bolup, bularning hemmisila élémént bolush shertlirini hazirliyamaydighan birikme, arilash madda yaki énérgiye körünüsh shekilliridin ibaret mewjudiyetlerdin idi. ‚Alximiye‘ ning telimati boyiche bu madda yaki énérgiye sheklining bir- birsi bilen belgilik sharaitlarda mueyyen miqtarlarda birliship kainatni teshkil qilghuchi herxil maddilarni shekillendürgenlikige qismenlikte mas kilip qélishi, asasen alghanda pewqul’adde toghra kélip qélishtin bashqa ehwal emes idi. Kainatni shekillendürgen herqandaq bir madda éniq bir énérgiye halitige, éniq heriket qanuniyitige, belgilik heriket orbitalirigha, özgiche xususiyetlerge we muqim bir éghirliq yaki massigha ige idi. Emma bundin birer ming yil awalqi waqitlarda bu türdiki madda xususiyetlirini perq qilish imkaniyetliri téxi yoq idi. Bolupmu u dewirlerde herqandaq bir élémént atomining ichki tüzülüshlirini tonup yetkidek bilimmu yoq idi. Bundaq bir sharaitta éléméntlarni ene shundaq pantaziyilik xiyallar asasida perez qilip turushtinmu bashqa chare yoq idi. Mesilining tügüni bundaq perez qilishqa bolush- bolmasliqida emes, toghra perez qilish- qilalmasliqta idi. Bu digenlik perez qilinip otturigha quyulghan bu türdiki élémént atomlirining barliq xususiyetliri rialliqni birqeder mukemmel ipadilep körsitelishide idi. Halbuki, ‚alximiye telimati‘ boyiche otturigha qoyulghan ‚élémént atomliri‘ rialliqqa bekla az mas kilidighan xususiyetlerni ipadilimekte idi. Toghrisi ‚töt élémént‘ atomliri asasen rialliqtiki maddilarning tüpki xususiyetlirini ipadilep birelmetti yaki chüshendürüp birelmetti. Netijide, alximiklar emeliyetke mas kelmeydighan xiyal ichide birer maddining xususiyitini chüshendürüshke yaki ulardin yéngi birer madda shekillendürüshke bihude urunup ömürini serip qilghan bolsimu, qilche netijige érishelmey on nechche esir waqit ötüp kitidu.

Biz shuni unutmaslighimiz kirekki, xuda kainatni yaratqinida hergizmu undaq xiyaliy perezler asasida maddilarning asasiy zerriilirini yaratqan bolmastin, belki mutleq qanuniyet (teghdir) ler asasigha birla höküm bilen énérgiyisi (küch- qudriti) din asasiy zerrichilerni barliqqa keltürgen. Buni «kainatning tunji partilishi» nezeriyisimu ispatlap turmaqta. Shundaq iken, bizmu herqandaq bir maddini tetqiq qilghinimizda shertsiz türde xudaning tebietke apride qilghan qanuniyet (teghdir) lirige qet’iy boy sun’ghan halda paaliyet qilishqa mejbormiz. Halbuki, u dewirlerde insanlar allahning tebietke apride qilghan qanuniyetlirini tonush basquchigha téxi endila qedem qoyiwatqan bolghachqa, maddilarni heqiqiy tebiet qanuniyetliri asasida tetqiq qilishtin éghiz échish mumkin emes idi. Ene shundaq bir ehwal astida, xudaning tebietke apiride qilghan teghdir _ qanuniyetlirini keship qilish üchün ene shu türdiki mölcherler bilen ish bashlashqa mejbor bolush, ilmiy tetqiqat tarixining muqerrer bir basquchi idi. Halbuki, u dewirlerdiki musulmanlar bundaq izdinish basquchining téxi béshida turupla, „biz allah yaratqan kainatning barliq qanuniyetlirini igellep bolduq, biz bilelmigen qalghan hadisiler bolsa allah teripidin (xalighiniche özgertip turidighan turaqsiz) teghdirlerge baghliq bolup, ularni allahtin bashqisi (insanlar) esla bilelmeydu.“ Dep höküm qiliwitishidu. Netijide, eyni waqitlarda xudaning tebiet dunyasigha apiride qilghan qanuniyet _ teghdirlerni izdinishning yoli kisiwitilip, allahning ulughlini körsitidighan tebiet qanunlirini keship qilish paaliyitige chek qoyiwitishken idi.Bu noqtidin alghanda, tebiet qanuniyetlirini keship qilish paaliyiti qur’an kerim yaki heqiqiy hedis sheriplerde chekliwitilgen bolmastin, belki xudaning qudritini tonushta tuyuq yolgha kirip qalghan musulman olimaliri teripidin tosap qoyulghan diyishke heqliqmiz.

Endi bügün qaraydighan bolsaq, eslide insanlar „alximiye“ dewride xudaning kainatqa apiride qilghan qanuniyet we maddilirini küzitishte ‚alximiye‘ digen köz’eynekke iriship, burun addiy köz bilen uchuq körelmeywatqan nersilerni bir qeder roshen körgidek halgha keltürülgen bolsa, galiliy- nyuton keshpiyatliri insanlarni optik mikroskopqa irishtürüp, adettiki lénzilarda körüsh mumkin bolmighan nersilernimu ming hesse chongaytip ochuq köreleydighan haletke yetküzdi. Uningdin kéyinki atom dewri _ nispilik neziriyisi yaki kwant mixanikisi dewri bolsa insanlarni éléktron mikroskopqa irishtürüp, köz bilen körüshke bolmaydighan mikro zerrichilerni nechche milyon hesse chongaytip köreleydighan sharaitqa érishtürdi dep teswirlisek anche xata bolmaydu. Roshenki, közdin nechche on hesse éniq köridighan köz’eynek musulmanlarni nechche hesse téz tereqqiy qildurup dunyada 10 esirdin artuq hükmiran orun’gha irishtürgen bolsa, nyuton dewri en’giliyiliklerni optik mikroskopqa irishtürüp musulmanlardin minglarche qedem algha siljitiwetti. Uning keynidinla barliqqa kelgen nisbilik- kuwant dewri gherp ellirini nechche milyon hesse éniq köreleydighan sipiktro- mikroskopqa irishtürüp, dunyani barmighida oynitidighan halgha keltürdi. Shundaq bolishigha qarimay, biz musulmanlar ta bügün’giche héliqi farabi- ibni sinadin miras qalghan köz’eynek bilen janliqlarning hüjeyrilirini emes hetta éléktronlarnimu choqum köreleydighan bolalaymiz dep tirkeshmektimiz.

Bu xil obrazlashturulghan addi teswir boyiche alghinimizda, biz musulmanlarning dunya qarishimiz ene shu addiy köz’eynek dewride qétip qalghan.

Yoqurqidek qisqiche mulahizilerdin shundaq xulasilashqa boliduki, biz musulmanlar dunyasining kainatni keship qilish paaliyetliride keynide qélishimizning sewebi hergizmu ‚allah pütiwetken teghdir pishanimiz‘ din emes, belki buning del eksiche, allahning bergen nimmetlirini tetqiq qilidighan tetqiqat quralimizni _ toghra pikir qilish, toghra tepekkür qilish usulini xata talliwalghinimizdin, xata ikenliki allimuqachan ispatlan’ghan ‚töt élémént telimati‘ ni rohimizgha singdüriwalghinimizdin bügünki haletke qalmaqtimiz.Buningdin shuni ochuq köriwélishimiz mumkinki, biz bügün bizni tuyuq yolgha bashlap kitishke sewepchi bolghan ‚töt élémént telimati‘ ning hükmiranliqidin toluq qutulup, allahni, qur’an kerimni, peyghembirimizning miraslirini allahning bu kainatqa apiride qilghan teghdir- qanuniyetlirige, hazirghiche keship qilin’ghan nispilik neiriyisi, kwant usuli digendek kainat teghdir qanuniyetliri asasida, we bundin kéyin ta zaman axirghiche keship qilip tügetkili bolmaydighan yéngi- yéngi tebiet qanunlirigha asasen chüshen’ginimizde, biz musulmanlar yenila qaytidin runaq tapalaymiz.

„Elhemdulillahi rebbil alemin“ __ bizge yüksek ilim nezeriyiliri bilen qurallinip kainatni tonush, xudaning qudritini tonushtek ‚jihat‘ yoligha chaqirilghan shereplik wezipini birinchi orundiki wezipe qilip aldimizgha qoymaqta! bu noqtidin alghanda, biz hazirqi islam pelsepesining huli bolghan klassik tesewwup pirinsiplirini tüptin süpürüp tashlap, uning ornigha bu tebietning qanunliri asasida tiklen’gen heqiqiy musulman ‚tesewwup nezeriyisi‘ ni yaritish we shu buyiche pikir qilish aditini yitishtüridighanla bolsaq, tebiet qanunlirining, ilim- pen neziriyilirining qur’an telep qiliwatqan keshpiyatlar ikenlikini, uninggha boy sunushimiz lazimlighini bileleymiz.Bulardin melumki, bizning sawatsiz bichare mollilirimizdin renjishimizning hajiti yoq.Kim bilidu, qur’anning qalghan söre- ayetliridin yene qanchilighan qismini chüshenmey kiliwatimiz yaki xata chüshünüp kiliwatimiz.Bundin kéyin qur’anni ilmiy bir shekilde özimiz oqup ögineyli, qur’an telimatlirini turmushimizgha tedbiq qilayli, bashqilarning xataliqidin qiydap özimizni tuyuq yolgha zorlimay, xudaning ulughlighini ispatlaydighan yéngi- yéngi keshpiyatlarni bizmu keshp qilayli, xudaning bizning ishlirimizni asanlashturup bérish üchün yaratqan maddiy dunyasidin yéngi- yéngi téxnikilarni bizmu ijat qilayli. Ene shundaq bir muhit yaritish üchün jan pida qilsaqmu erziydu.

(Tügidi)
____________________________________________________
*Xelqimiz tarixta körülüp baqmighan kirzisqa patti. Sherqiytürkistanda yashawatqan 7 yashtin 70 yashqiche, addiy déhqandin yoquri derijide terbiye körgen alim we senetkarlarghiche bolghan hemmeylenning zimmisige, qandaq qilip zamaniwiy riqabetke berdashliq bérish, qandaq qilip milliy mewjutluqimizni saqlap qélish we yene qandaq qilip mustemlikichilerning étnik we kultural qirghinchiliqliridin aman-ésen qélish qatarliq jehetlerde… orunlashqa tégishlik éghir wezipiler chüshmekte.

Bolupmu közge körünmigen halette hemmila adem oxshimighan shekilde ishtirak qiliwatqan bu herketning mushu bir dewir ziyalilardin kütiwatqan jawapkarliqi intayin éghir bolsimu, bu teqezzani jéni bilen tuyup, öz burchini jariy qiliwatqan, igilmey-sunmay millitimizning hörlük we azatliqi üchün izdiniwatqan ziyalilirimizning sani  bek az.Ushbu maqala apturi shu türdiki az sandiki ziyalilirimizning  biri bolup, uning eserliri weten-millet dawasining nöwettiki  yölünishini belgüleshte közge körinerlik  rol oynighanliqi üchün  xelq arisida ijabiy inkas qazandi.

Apturning bu maqalisi buningdin 5-10 yillar ilgiri yézilghan bolup, u özining bu estayidil izdinishliri arqiliq, xelqimizning diniy étiqadi, pelesepiwiy chüshenchilliri, Éstétik qarashliri we siyasiy telpünüshliri qatarliqlarni bir qeder estayidil ekis ettürüp bergen. Aptur yene  teqdirimizge bolghan yüksek mesuliyetchanliq tuyghusi bilen qelem tewritip, millitimizni qapsilip qalghan bu halaket patqiqidin qandaq qilip qutuldurup chiqip kétishmiz kérekliki heqqidiki ilmiy tesewwurlirini otturgha qoyghan.

Bu maqala mezmuni mol, merkizi iddiyesi intayin yéngi we ijadiy, tili rawan, pasahetlik we küchlük, pikirliri dadil we logikiliq… bolushtek bir qatar alahidilikliri bilen, bu sahide élip bériliwatqan tetqiqatlirimizning heqiqiten gül tajisi bolalaydu.

Biz bu eserni élan qilish munasiwéti bilen, maqala Apturigha saqliq we salametlik, utuq we nusret tileshtin bashqa, uning bu eserni kingeytip bir kitap haligha keltürüp, mezlum xelqimizge teqdim qilishini ümüt qilimiz we tört köz bilen kütimiz.

_________Tengritagh Akademiyesi

24-yanwar 2015 Gérmaniye